Toplumsal hareketlenmeler dünyanın her coğrafyasında çeşitli sebeplere dayanan enerji patlamaları olarak tanımlanabilir. Ancak her toplumun protesto kültürü oldukça farklıdır. Bazı coğrafyalarda devlet kavramının kutsiyeti sebebiyle toplum, hoşuna gitmeyen sorunları aktif bir şekilde dışarı vurmayı tercih etmez. Diğer taraftan bazı toplumlar protestoyu bir demokratik yol olarak özümsemiştir. Nevi şahsına münhasır protesto kültürüne sahip ülkelerin başında ise İran gelir. İran'daki bu halk geleneği bazı uzmanlara göre 19. yüzyıla kadar dayandırılabilir. Uzun yıllardır toplumsal hareketlenmelere sahne olan İran'da yaşanan son protestolar, uluslararası kamuoyunun ilgisini çekmiş gibi gözüküyor. Eylül 2022'de Kürt asıllı bir Sünni İranlı olan Mahsa Amini'nin başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçe gösterilerek Ahlak Polisleri tarafından gözaltına alındığı sürede komaya girmesi ve ölmesi sonucunda ortaya çıkan gösteriler, ülkenin geneline yayılıp İran'da rejime karşı yeni bir ayaklanmanın fitilini ateşlemiş oldu. Bu protestolar kadın hakları ve özgürlük çevresinde toplanmış olmakla birlikte göstericiler reformdan ziyade İran'daki rejimin değişmesini talep ediyorlar. İran hükumeti en baştan beri oldukça sert karşılık vermenin yanında protestoları dış mihraklar söylemine indirgeyerek ülkedeki işsizlik, ekonomik kriz ve özgürlüklere yönelik problemleri görmezden gelmeye devam ediyor. Ancak tüm bunlara ek olarak İran'da bir insanlık dramı yaşanıyor. Çünkü hükumet bu protestoları bastırmak için polis şiddeti ve idam cezası kullanıyor. Türk medyası ise bu olaylara oldukça sessiz kalıyor. Akşam vakitlerinin vazgeçilmez ve her şeyin konuşulduğu tartışma programlarında bizzat komşumuz olan İran hakkında tek bir yorum yapılmıyor. Türk resmi makamları ise bu konuda bazı açıklamaları ancak aylar sonra yapmayı tercih etti. Bu atmosfer içerisinde yalnızca sosyal medya ve özellikle Twitter aracılığıyla yayımlanan görüntüler sayesinde protestolar hakkında haber alınabiliyor. Sadece Türk medyasının vurdumduymazlığı değil aynı zamanda İran içerisindeki medyanın ve internetin baskılanmış olması da Türkiye gibi birçok ülkenin İran hakkında sağlıklı bilgi alamamasına yol açıyor. Avrupa ve ABD'den reaksiyonlar gelmekle birlikte bu tepkilerin sönük kaldığını söyleyebiliriz. Bu durumdan şikayetçi olan İranlılar ise uluslararası toplumun kayıtsızlığına karşı tepkili olduklarını sosyal medya aracılığı ile duyurmaya devam ediyorlar. İranlı aktivistler ve uluslararası alanda tanınmış kişiler ABD ve Avrupa'nın desteğini istemekle birlikte bazıları bu protestolara doğrudan müdahale edilmesine sıcak bakmıyorlar. İran hükümetinin protestolar konusunda ABD'yi suçlaması, bazı İranlı aktivistlerin protestolara uluslararası dahil konusunda çekimser kalmasına yol açıyor. 1979 yılında İran'daki ABD Büyükelçiliği'nde 444 günlük rehine krizinden bu yana İran ile ABD ilişkileri hiç yumuşamadı ve İran her siyasi protestoda ABD'yi suçlamayı tercih etti. Güncel protestolar için de Ayetullah Ali Hamaney ABD ve İsrail'i suçladı. Mehsa Emini'nin öldürülmesinden sonra gerçekleşen protestolar aslında çok daha önceden devam eden protestoların bir devamı olarak nitelendirilebilir. İran'da 2017'den beridir su sıkıntıları, özgürlüğün baskılanması, ekonomik kriz ve ambargolar sebebiyle protestolar sürmekteydi. Ancak Eylül 2022'deki olaylar ile birlikte bu protestolar uluslararası kamuoyunda yankı buldu. Eylül'den itibaren günümüze kadar yaklaşık 600 kişiye yakın insanın protestolar sebebiyle öldüğü ve 1000'den fazlasının yaralandığı bir insanlık dramı yaşanıyor . Ölenlerin 70'e yakını ise ne yazık ki çocuk . 18 binden fazla insan da gözaltına alınmış bulunuyor . Tutuklanan insanların hapishanelerde zorbalık ve işkenceye uğradığına dair çok fazla bilgi dolaşıyor. Ailelerin ve protestocuların ölüm tehditleri aldığına dair raporlar bulunuyor. Son olarak, İnsan Hakları İzleme Örgütü güvenlik güçlerinin protestoculara doğrudan silah ile ateş ettiğini videolar ve tanıklara dayandırdığı raporuyla doğruladı. Toplumsal krizler ve hareketlenmeler beraberinde sosyal, ekonomik ve siyasi sonuçlara yol açar. Ancak bu konuda literatürün göz ardı ettiği ve hepsinden çok daha etkili bir sonuç daha vardır: psikoloji. İran toplumunun uzun yıllardır yaşadığı baskılar ve idam cezaları gibi sebeplerle ciddi bir psikolojik savaş verdiği de unutulmamalıdır. İnsan psikolojisi modern hayatta hala görmezden gelinmekle birlikte bu tip siyasi baskıların çok büyük bir psikolojik problem yarattığı, özellikle psikolojinin tabu olduğu toplumlarda ne yazık ki fark edilememektedir. Birçok konuda olduğu gibi bu konuda da İranlılar uluslararası toplumun dikkatini çekmek için çeşitli etkinlikler düzenliyor. Örneğin, The Center for Mind-Body Medicine isimli kuruluş, kendisi de aslen İranlı olan Dr. Noshene Ranjbar öncülüğünde Zihin-Beden tıbbi dediğimiz nefes alma teknikleri, meditasyon ve farkındalık gibi oldukça basit ancak etkili olan yöntemlere yönelik Farsça konuşan insanlara özel eğitim programları için burs sağlıyor ve bağış topluyor. İran'a destek konusunda birçok farklı amaca yönelik organizasyon bulabilmeniz mümkün ancak ben, insan psikolojisi ve yaşanan travmaya yönelik duyduğum üzüntü sebebiyle bu örneği veriyorum. 1979 İran İslam Devrimi'nden bu yana süren en uzun protestolara sahne olan İran'da 2023 yılında neler olacağını kestirmek çok güç. Protestolarda kadınların öncülüğü, çocukların dahil olması, Kürt ve Beluçlar gibi Sünni etnik azınlıkların baskın rol oynaması, ekonomik sebepler yerine insan hakkı ve politik sebeplerin öne sürülmesi gibi gerçekler güncel protestoları eskilerinden ayırıyor. Bu alandaki uzmanlar gösterilerin bir amaca ulaşıp ulaşamayacağı konusunda fikir birliği ortaya koyamıyorlar. Ancak kesin olan bir şey var; İran halkı gördüğü baskı sebebiyle bir süre daha göz yaşı dökmeye devam edecek gibi görünüyor.


11 Kasım 1944 İstanbul doğumlu, aslen Malatyalı, dar gelirli bir ailenin 3 erkek çocuğunun en büyüğüdür. Doğum günü aslında 10 Kasımdır fakat Atatürk'ün öldüğü günde kutlama yapmayalım diye 11 Kasımda kutlar doğum günlerini. Sanat hayatına henüz genç yaşlarda Vefa Lisesinde "Zoraki Tabip" adlı bir oyunla başlar. Üniversite eğitimine Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo Televizyon ve Sinema Bölümünde sürdürür fakat gösteriler ve turnelerle iyice uzayan eğitimi 12 Eylül olayları nedeniyle yarım kalır yıllar. Sonra eğitimine devam eder ve okulundan 1995 yılında mezun olur. Bununla da yetinmez ve yüksek lisans yapar. Hatta yüksek lisansını yaparken hazırladığı TV ve Sinemada Kemal Sunal Güldürüsü adlı tezi, ilerleyen yıllarda kitaplaştırarak sevenleriyle paylaşmıştır. "Lise son sınıfta iken felsefe öğretmenim Belkıs Balkır benim elimden tuttuğu gibi Müşfik Kanter'e teslim etti" der kitabında. Daha sonra Devekuşu Kabare Tiyatrosu'nda profesyonel olarak rol aldığı sıralarda Ertem Eğilmez onu farkeder 1972 yılında. Tatlı Dillim filmiyle tiyatrodan beyaz perdeye ilk adımını atar. Canlandırdığı saf, halkın içinden karakterler ve filmlerinde sıkça değindiği dönemin sosyokültürel yapısını yansıtan olaylar halk tarafından oldukça sevilir. Kendisi gibi oyuncu olan eşi Gül Hanım ile 2,5 yıl mektuplaştıktan sonra 1974 yılında evlenmiştir. Ali ve Ezo adında 2 çocuğu vardır.1976 yılında rol aldığı Kapıcılar Kralı filminde gösterdiği başarısı ile 1977 yılında Antalya Film Festivalinde Altın Portakal En İyi Erkek Oyuncu Ödülü'nü kazanmıştır. Çiğ köfteyi ve İbrahim Tatlıses dinlemeyi seven, oynadığı dizi kendi çektiği filmlerle aynı zaman diliminde yayınlandığı için izlenmeyen , konuşmasa da güldüren ve uçak fobisi olan bir insandır. Maddi olarak çok varlıklı olmayan Kemal Sunal bir anısında eve misafir gelmeden önce eşi Gül hanımla birlikte kaldıkları evde rutubet kokusu belli olmaması için kızartma yaptıklarını söyler. 1990'dan itibaren filmleri televizyon kanallarında kesintisiz yayınlanmaya başlamıştır. Hayatı boyunca 82 sinema filminde yer almıştır. Son film Balalayka'yı çekerken Trabzon'a gitmek üzere bindiği uçakta geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetmiştir. Kemal Sunal'ın bu kadar sevilme sebeplerinden birisi de insanların kendinde ve çevresinde bir miktar canlandırdığı karakterleri bulmasıdır. Her sınıfta bir İnek Şaban vardır, her köyde bir Kibar Feyzo... 7/24 Kemal Sunal filmleri yayınlayan kanallar var günümüzde. Şöyle bi durup birkaç dakika seyrettiğimizde anlıyoruz ki biz sadece Kemal Sunal'ı değil, kendi hayatımızdaki İnek Şabanları, Kibar Feyzoları ve 100 numaralı adamları izliyoruz. Belki de bu yüzden aynı filmi defalarca izliyor aynı sahneye defalarca gülüyoruz. Videoda görüldüğü üzere Kemal Sunal'ın güldürmek için konuşmasına gerek yoktur.


Bugün normalden daha farklı olarak benim de çok merak ettiğim bir konuda sizleri de bilgilendirmek istedim sayın okurlar. Son birkaç yıldır özellikle dikkat ettiğim ve beni ürpertiye düşüren bir konu vardı. Hatta bazen öyle şiddetli bir hal alırdı ki korkudan hemen uyumak isterdim. Ancak tabi o saatlere kadar uyumamış olmanın verdiği garip hisse bir de korku eklenince işler iyice çığırından çıkardı. Evet, bahsini ettiğim şey: Sabah ezanı. Ne zaman sabah ezanı okunuyor olsa ulur köpekler ardı arkasınca. Tabi getirisi olarak bu konuda bilgi sahibi olmayan insanları adı koyulamayan duygular içerisine sokmuş ve de buna paralel düşündürmüştür. Ki ben bugün düşündüm aslında tersine hiç de korkulası nedenlerin olmadığını gördüm. 'Bu Konuyu İncelemeye Nereden Başlanmalı?' diye bir soru sormakla işe başladım önce. Çünkü konuya biraz girdiğimde dahi aslında sorduğum sorunun zorluk derecesinin cevapları kadar fazla olmadığını gördüm. Onun için yazı konumu iki başlık altında değerlendirmek istiyorum: İlki evrime dayalı teoriler ile, ikincisi ise dini boyutlara binaen. Eveimsel açıya girmeden 'ulumak' nedir ondan bahsedelim.Ulumak, köpeklerin bir nevi iletişim aracıdır. Köpeklerin uluması çok farklı anlamlar içerebilir: teslim olmak, acı çekmek, yardım istemek, kendini savunmak vs. Köpeklerin ulumalarının bugün üzerimizde duracağımız nedeni ise sonuncusu olan kendini savunmak olacak. Köpeklerin kulakları insan kulağına nazaran daha gelişmiştir. İnsan kulağının frekans spektrumu 20 Hz-20.000 Hz arasında iken köpeklerin için bu 12 Hz-60.000 Hz arasında değişmektedir. Bu durum köpeklere insanların duyamadığı yüksek frekanslı sesleri de duyabilme imkanı sağlar. Köpekler insanların duyamadığı ancak kendilerinin duyabildiği bir aralığa sahip olduğu için özellikle tiz seslerden olan siren sesinde ve daha farklı seslerde de uluyabilirler. Sabah ezanları günün en sessiz vaktinde, herkes uyurken okunan tek ezandır. Ve bu da tabi ortamın sessizliğini bozduğu için hayli şiddetli bir ses doğrurur. Ayrıca ezan sesinin duyulabilmesi amacıyla da ses forme edilir, en son aşamasında ise sesi yükseltmek amacıyla amplifiye edilir ki bu volumü arttırılması demek. Buna dayanarak ses doğal halini kaybeder ve daha farklı hallere bürünür. İşte burada bir insani kaynak olarak yola çıkan ses robotlaştırılır ve artık köpeklerin ulumasına neden olacak bir ses haline gelir. Uzun süren sessizlikte günün ezan sesi ile yankılanması köpekleri korkutur ve onları kendilerini savunmasının bir durumu olan ulumaya teşvik eder. Evet, işin evrimsel veyahut bilimsel boyutu bu. Aslında gayet mantıklı, ancak sorgulanması ve açığa kavuşturulması gereken yanları da var tabii. Dini taraflardır aslında insanları korkutan. Ancak aslında konunun biraz derinine indiğimizde korkuyla değil hatta tam tersine emin adımlarla bu vakitlerde huzur bulmamız gerekir. Yani öncelikle bunları söylerim kanka. Sen sor, ben direkt öyle konuya dalamıyorum. -Ooo güzel soru. Şöyle: Hadis-i şerifte der ki: 'Şeytan ezanı işittiği vakit Revha denilen yere kadar gider. koşar adımlarla kaçıp oradan uzaklaşmaya çalışır'(bk. Müslim, Salat, 15, 16, 17, 18). Tabi insanlar değil de biz köpekler şeytanların kaçışını görür oluruz. Ee tabi göz görür de ağız konuşmaz mı? Kaçan şeytanları gördükçe biz de hayrette kalırız, napalım diye düşünürken uluruz tabii doğal olarak. Yani arkadaşlar biraz da şakayla karışık olan bu tek soruluk röportajımızdan çıkarılacak en temel sonuç şu olmalı ki: Dini dayanaklara göre ezan vaktilerinde köpekler şeytanın özellikle kıyamet vaktinde de okunacak olduğu ezandan kaçmasıdır. Ki şeytan Kur'an okunmasından, dualardan kaçmaz ancak ezandan kesinkes koşar adım uzaklaşır. İşte bu nedenle ki bu köpeklerin dikkatini çeker ve ulumalarına neden olur. Ve bu da aslında korkulmaı değil tersine güvende hissedilmesini gerektiren bir olay haline gelir. Aslında dini olarak hadis-i şerifte de ezan konusu üzerinde durulmuş. Ancak köpeklerin bilimsel olarak da siren gibi seslerde uluduğu biliniyor tabi. Her iki açının da kendine göre haklı yanları olduğunu düşünüyorum. Lakin bilimsel olarak hala bazı sorulara tam yanıt verilebilmiş değil. Bu da zaten görülebiliyor.


Kopernik, Güneş Merkezli Evren Modeli ile insanlık tarihinde çok büyük bir dönüşümün kapılarını araladı. Kopernik'in düşünceleri, hakikat arayışında olan insanlığın geride bırakamayacağı çok büyük bir yenilikti. İleri gitmeyi öğrenen ve daha fazlasını hedefleyen insan için yaşam; karşısındaki güçlükler ne olursa olsun bedeller ödemeye hazır olarak vuku bulur. Kopernik'le başlayan kıvılcım, yeni kıvılcımlarla devasa bir yangın haline dönüşebilecek boyuttadır. Rönesans dünyasının temellerini oluşturacak bilimsel devrimin Kopernik sonrası savunucuları bu büyük bilim ateşinin doğuşunda eşsiz bir rol oynadı. Kopernik ile emeklemeye başlayan bilim; Johannes Kepler ile emeklemekten bir adım öteye, Giardano Bruno ile ayağa kalkmaya ve Galileo Galilei ile de koşmaya hazır hale geldi. Kopernik'ten Newton'a Uzanan İki Yüzyıllık Bilim Devrimi serimizin ikinci içeriğinde bilimi koşmaya hazır hale getiriyoruz. Kopernik'le başlayan ve iki yüzyıl boyunca sürerek Newton'la son bulan bilimsel devrim, birçok uğrak noktasından geçmiştir. Bu uğrak noktaları arasında şüphesiz en önemlilerinden biri Kepler ve Tycho Brahe'nin katkılarıyla oluşmuştur. Alman gök bilimci Johannes Kepler, Kopernik astronomisinin insanlık tarihini değiştirecek nitelikte bulgular içerdiğini açık biçimde gözlemlemişti. O, astronomiyi Kopernik'in akıl yürütmelerinden daha öteye taşıma, bilimsel ve matematiksel olarak kanıtlama hedefindeydi. Kepler'in ilk çalışmaları başta çağdaşı olan Galileo ve Descartes tarafından önemsenmemişti. Almanya'da görev yapan bir matematik öğrenmeni olan Kepler, bütün gezegenlerin güneşin çevresinde oluşan eliptik bir yörüngede dairesel hareket halinde olduğunu Kopernik'in gözlemlerinden çıkarsadı. Bununla yetinemeyecek olan Kepler, üç temel yasa ile güneş ve gezegenler arasındaki hareket ilişkisini açıkladı. Üstelik söz konusu açıklamayla Kepler'in ortaya koyduğu gerçekler, onun bile tahmin ettiklerinin ötesindeydi. Günümüzde dünyadan uzaktaki gezegenlerin ve hatta minimal asteroitlerin yörüngelerinin hesaplanmasında hala Kepler'in ortaya koyduğu yasalar kullanılmaktadır. Bu yasalar, tüm gezegenlerin güneşin odak noktasında bulunduğu bir yörüngeye sahip olduğunu kanıtlamaya dayanır. Birbiriyle eşit ya da farklı kütlede bulunan iki dairesel cisim, Kepler'in yasalarına göre daima aynı hareket sistemine tabidir. Bu sistem, belli matematiksel hesaplamalarla ifade edilebilir boyuttadır. Newton'un Evrensel Yer Çekimi Kuvveti teorisinin temellerini oluşturan bu düşünce, bilimsel devrimin kırılma noktası olarak kabul edilir. Aynı zamanda Kepler, günümüzde daha gelişmiş modelleri kullanılan kırıcı teleskopların mucididir. Bu teleskoplar, Kepler Tipi Teleskop olarak anılır. Giardano Bruno, hakkında birçok tartışma bulunmaktadır. Söz konusu tartışmalar onun bilimsel statüsü üzerine olmakla birlikte bu konudaki en su götürmez gerçek; Bruno'nun bilimsel devrim içerisindeki rolüdür. Rönesans düşüncesinin felsefi temellerini oluşturan en önemli bilim insanlarından olan Bruno, savunduğu düşünceler nedeniyle Engizisyon Mahkemesinde yargılanarak Roma meydanında yakılmıştır. Bruno, bilimin dogmatik düşünce karşısında ödediği ilk en büyük bedeldir. Kopernik'in düşüncelerini açık biçimde ifade ettiği ve bu düşüncelerinden kurtulmayı asla kabul etmediği için Bruno bilimsel devrimin ilk büyük kahramanı oldu. Onun düşüncesi; antik dünyadan uzanan yer ve gök ayrımı tezinin doğru olmadığı yönündeydi. Panteizme yakın bir pozisyona sahip olan Bruno, gök ve yerin birbiriyle tözsel olarak aynı nitelikte olduğunu savundu. Ona göre yer ve gök; her anlamda tanrısallığın bir çeşit tezahürü olmaktan başka bir şey değildi. Tanrı skolastik düşüncenin kabul ettiği gibi göklerde, melakut alemi içerisinde Batlamyuscu teoride olduğu gibi göğün yedinci katmanın ötesinde değildi. Tanrı bizzat her yerde ve hatta doğa ya da evrenin bizzat kendisiydi. Bu düşünceleri nedeniyle Bruno, kilise tarafından bir sapkın olarak kabul edildi ve idam cezasına çarptırıldı. Galileo Galilei; Astronominin Babası, Modern Bilimin Babası ve Modern Fiziğin Babası olmak üzere birçok farklı sıfatla anılır. Onu bu denli değerli kılan şey ise sadece yaptığı icatlar ve elde ettiği gözlemlerden ürettiği bilimsel paradigmalar değildir. Galileo'yu değerli kılan, bilimin sığ yaygın kanaatlerle gerçekleştirdiği iki yüzyıl süren mücadelesinde, korkusuzca adım atma cesaretini göstermiş olmasıdır. Galileo, Kopernik tarafından geliştirilen evren modeline sadık kalmayı tercih etmiş ve iki yüzyıl sürecek bilimsel devrimin en önemli mihenk taşı olmuştur. Galileo'yu modern fiziğin babası kılan özelliği, matematik ve deneyi aynı anda kullanmasıdır. Günümüzde olduğu gibi bilimin teorik ve pratik yanlarını uyumla kullanan Galileo, doğa kanunlarının matematiksel temeller içerdiğini ortaya koyan düşünceleriyle dikkat çekmiştir. Bu düşünceler, Antik Yunan dünyası içerisinde Pisagor'un klasik teorisiyle oldukça paralel02 niteliktedir. Bir çeşit tarikat olarak da tasvir edilebilecek Pisagorculuk, evrenin tüm düzenini matematiksel ve harmonik içeriklerle açıklar. Galileo'nun matematik ve deneyi birleştirmesindeki en temel öncül de tam olarak Pisagor'un bu kabulüdür. İtalya'da birçok fiziki deney gerçekleştiren Galileo, aynı zamanda astronomi alanında elde ettiği bulgularla güneş merkezli evren anlayışının önemli bir destekçisi olmuştur. Özellikle Venüs, Satürn ve Neptün gibi gezegenlerin kaotik hareketlerinin açıklanmasında ve bu gezegenlerin güneş merkezli evren tasarımıyla uyumluluğunu kanıtlamada Galileo oldukça kritik bir sıçrayışa imza atmıştır. İki yüzyıl sürecek devrimin en dikkat çeken gelişimlerinden biri olan bu sıçrayış; güneş lekelerinin gözlemlenmesinden harekete yönelik bazı fiziksel yasaların keşfine, modern teleskobun keşfinden samanyolu ve diğer yıldızların gözlemlenmesine kadar oldukça geniş bir alanı içermiştir. Galileo'nun bilimsel devrim içerisinde yaptığı katkılar sadece; astronomi, fizik, felsefe ve matematikle sınırlı değildir. Aynı zamanda o, mühendislik alanında yaptığı çalışmalarla da bilimsel gelişimde önemli bir rol oynamıştır. Savaşlarda kullanılan topun çok daha verimli çalışması için matematiksel hesaplamalar yapan Galileo gelişmiş bir top modeli oluşturmuştur. Aynı zamanda pusulalara yönelik yaptığı çalışmalarla önemli coğrafi keşiflerin yapılmasında katkı sağlamıştır.


Antik çağda bilim, büyük oranda felsefi düşünsel sıçrayışlardan doğan bir çeşit hakikat arayışından ibaretti. Modern anlamıyla bugün anladığımız bilim ise pozitif bulgular ışığında; test edilebilir, yanlışlanabilir, geliştirilebilir ve en önemlisi deneysellikle gözlemlenebilir niteliktedir. Bugünün bilimsel perspektifi ise tahmin edileceği üzere aniden ve bir gecede oluşmadı. Bilimin günümüzde sahip olduğu dinamiklerin büyük bir bölümü, iki yüzyıllık bilim devriminden izler taşır. Üstelik bu izler, sadece pratik ve teorik anlamda karşılık bulmuş değildir. Birçok bedelin ödendiği, Kopernik'ten Newton'a uzanan iki yüzyıllık bilim devrimi bilimin; yaygın kanaatler, güç odakları, dogmatik düşünce, baskılar karşısında elde ettiği ilk büyük zaferdir. İki yüzyıl süren bu serüvende birçok uğrak noktası bulunur. Kopernik'ten Newton'a uzanan bilim devriminin ilk uğrak noktası, köklerini kadim felsefeden alır. Her ne kadar romantik bir yaklaşım gibi görünse de Kopernik'in bilim üzerinde gösterdiği etkide antik çağ filozofu Lucretius tarafından yazılan De Rerum Natura kitabının kalıntıları bulunur. Türkçeye Doğa Üzerine, Tabiat Üzerine, Hakikat Üzerine şeklinde birçok varyasyonla çevrilen De Rerum Natura; temel olarak bir çeşit uslamlamaya bilimsel düşünümün üzerindeki örtüyü kaldırmaya cüret eden tarihi bir kitaptır. Antik çağ dünyasına uygun biçimde şiirsel bir dille ve formatla yazılan De Rerum Natura'da, Kopernik'i oldukça heyecanlandıran bir akıl yürütme vardır. Yüzyıllar boyu yasaklı kitap olarak; kiliselerin bodrumlarında saklanan, defalarca farklı noktalarda yakılarak imha edilen bu kitap, aklın sınırlarını zorlama cüretini göstermiştir. İşte tam olarak Kopernik'in aradığı şey, dünyayı anlamak adına ihtiyaç duyduğu da buydu. Lucretius, De Rerum Natura'da bir ok ve yaydan söz eder. Lucretius için en önemli mesele; evrenin sonsuzluğunu idrak edebilecek bir uslamlama, örnek bulmaktır. Sonsuz güçte yaya yerleştirilen okun evrenin sınırlarına doğru atıldığını hayal edin der Lucretius. Eğer evren sınırlıysa bu ok, bir duvara çarpıp duracaktır ve oku atan kişi, bu duvarın üzerine çıkıp tekrar oku atabilir. Ok, tekrar bir duvara çarpar ve aynı süreç tekrardan işler. Bu böyle sonsuza dek gider. O halde evren düşünüldüğü gibi sınırlı olmazdı. Lucretius'un evrenin sonsuzluğuna ilişkin bu akıl yürütmesi, Kopernik'te sıra dışı bir imgelem uyandırır. Kopernik, tek başına bir bilim insanı değildir. Çünkü o deney yapabilecek, test edebilecek materyallerden çok uzakta sadece hayal gücüyle ve basit gözlemleriyle evreni anlayabilecek cesarettedir. Her ne kadar Kopernik bir bilim insanı olmasa da yüzyıllar sürecek bilimsel bir yürüyüşün ilk adımlarını atar. On altıncı yüzyılın başında bilimin metodolojik olarak nasıl bir izlenceye sahip olabileceğini açık biçimde gösteren birisi yoktu. Bunun yerine Batlamyus'un Almagest adlı kitabında, Aristoteles'ten izler taşıyan bir evren anlayışı yaygın kanaat olarak kabul edilirdi. Kilisenin de benimsediği ve kabul ettiği evren anlayışında; dünya merkezdeydi ve diğer tüm göksel cisimler onun etrafında dönmekle yükümlü varlıklardı. Yedi kattan oluşan bu evrenin yedinci katının ötesinde ise tanrılar ve tanrısal varlıklar vuku bulmuştu. Bu yaygın ve günümüzde doğru olmadığı kesin deneylerle kanıtlanan anlayışa ilk itiraz, De Rerum Natura ile gizli saklı tanışmış Kopernik'ten geldi. Kopernik ya da daha doğru bir adlandırma ile Nicolaus Copernicus, yaygın kanaatlerle mücadele etmeyi baştan kafasına koymuştu. Kopernik'in elindeki en büyük olgu ise merak duygusu ve hiçbir zaman tükenmeyen gözlemleme yeteneğine sahip olmasıydı. Neredeyse yaşamının tamamını gözlem yapmaya adayan Kopernik, kilise tarafından baskıcı biçimde kabul ettirilen Batlamyuscu evren anlayışının doğru olmadığını kanıtlayacak birçok veri elde etti. Kopernik'in yaptığı gözlemler onu, evrenin hiç de tahmin edildiği gibi muhteşem bir düzene sahip olmadığını gösterir nitelikteydi. O, insanın merkezde olduğu bu evren anlayışının yerine Güneş Merkezli Evren Modeli olarak bilinen yeni bir modeli kanıtlamaya ve anlatmaya kararlıydı. Kopernik yaptığı gözlemlerle çağın çok ötesinde, bununla birlikte bilimsel temelleri olmayan, fakat bilimsel devrimin zeminini oluşturacak bilgiler edindiğinin farkındaydı. Onun önündeki en temel engel ise çağın yozlaşmış ve her geçen gün daha da dogmatik pozisyona ulaşan Hristiyan düşüncesiydi. Kopernik, De Revolutionibus Orbium Collestium'u yazarak bilimsel devrimin ilk adımını atma konusunda çok heyecanlı olsa da ona uzanan bir dost eline ihtiyacı vardı. De Revolutionibus Orbium Collestium, çağın çok ötesinde benzersiz gözlemleri içeriğinde barındırıyor olsa da Kopernik'in hayatını bile tehlikeye atabilecek oldukça tehlikeli bir kitaptı. Kopernik'in çok yakın arkadaşı olan ve kilisede önemli bir görevi yürüten George Rherticus, daha önce Kopernik tarafından yazılan basit bir makale olan Commantaribus hakkında önemli bir bilgiye sahipti. Rheticus, Kopernik'e inanıyor ve düşüncelerinin yaratacağı büyük etkiyi biliyordu. Kopernik'in kilisenin baskıcı ve yozlaşmış tutumu karşısında yok olmasını istemeyen Rheticus, hem De Revolutionibus Orbium Collestium'un yayınlanması konusunda yaptığı baskı hem de yayınlama sürecinde gösterdiği özveri ile bilimin emeklemeye başlamasında önemli bir yere sahip oldu. Rheticus, kitabın yayınlanmasıyla birlikte ortaya çıkabilecek ürkütücü ve Kopernik için son derece tehlikeli olan durumun farkındaydı ve Kopernik'e oldukça dikkat çeken bir teklifle geldi. Rheticus'un teklifi; Kopernik'in yayınlama konusunda ketum olduğu kitabına bir ön söz yazmaktı. Bu ön sözün içeriği kitapta anlatılanların bir çeşit akıl yürütmeden ibaret olduğu şeklindedir. Yani, Rheticus; kitabın gerçek düşüncelerden hareketlerle yazılmadığı, daha çok böyle olsa nasıl olur? biçiminde akıl yürütmeler içerdiğini ön sözde belirtmek istedi. De Revolutionibus Orbium Collestium, bu ön sözle yayınlandı ve bilimin iki yüzyıl sürecek yolcuğunu başlattı.


Jose Saramago imzalı Körlük, insanlığın sınırlarının aşıldığı oldukça etkileyici romanlar arasında yer almaktadır. 1998 Nobel Ödülü'nü kazanmış olan roman, dünyadaki olası vahşeti oldukça edebi bir şekilde gözler önüne seriyor. Kitabın girişinde yazan Bakabiliyorsan gör, görebiliyorsan fark et! sözü, aslında kitabın özeti şeklinde. Bakabiliyorsak görmeliyiz ve fark etmeliyiz. Geçmişin karanlık yüzü şimdinin aydınlığını kirletiyor ve geleceği yok ediyorsa, orada bir şeyler yanlış gidiyordur. Körlük, Portekizli yazar Jose Saramago tarafından 1995 yılında yazılan alegorik bir romandır. Kör olma durumu, farklı bir mesaj verme kaygısıyla kullanılmıştır. Gerilim, bilim kurgu ve psikoloji türlerindeki roman; oldukça basit ama bir o kadar da derin bir konuyu işler. Kitabın konusu şu şekildedir: Körlük, bir toplumda salgın olarak yayılır. Herkes tek tek kör olmaya başlar. Körlüğün neden olduğu korku ve panik, ahlak kurumunun yavaş yavaş çökmesiyle sonuçlanır. Kitabın oldukça ilginç taraflarından biri, körlüğün bulaşıcı bir hastalık olmasıdır. Bunun yanı sıra olayların hangi ülkede geçtiğine dair bir bilgi bulunmaz. Karakterlerin de adı yoktur. Sadece çeşitli sıfatlarla nitelendikleri görülür. Jose Saramago, isimsiz bir ülkenin isimsiz kahramanlarını kitabında işleyerek böyle bir olayın belirli bir grup özelinde düşünülmemesi gerektiğini ifade etmiş olabilir. Burada önemli olan, insanların korku ve panik durumunda neler yapabileceğidir. Kitabın dikkat çeken özelliklerinden bir diğeri, virgül ve nokta dışında herhangi bir noktalama işaretinin kullanılmamış olmasıdır. Bir okuyucu olarak olaylara şaşkınlığınızı hayali ünlemlerinizle belli edebilirsiniz. Aslında körlüğün bir salgın dahilinde yayıldığı bir ülkede, körlüğe bağlı olarak meydana gelen bütün olaylar, insanların şaşırma duygusunun da yok olmasına neden olur. Çünkü anormal, normal olarak kabul edilir. Körlük romanını okumaya başladığınızda sizi ilk şu cümle karşılayacaktır: Sarı ışık yandı. Bir ışık yanarken oldukça kısa bir süre sonra bir ışık sönecektir. Çünkü trafik ışıklarında bekleyen bir adam aniden kör olacaktır. Beyaz körlük olarak adlandırılacak olan hastalığın ilk kurbanı, rutin hayatına devam eden bir insandır. İlk kıvılcım bu şekilde ateşlendiğinde sürücü, bu olayın sadece kendi başına geldiğini düşünür. Panik ve korku dalgası kendisini hissettirmeye başlar. Bu dalganın sonu, birçok insanın yıkımı anlamına gelecektir. Adam, körlüğü ilk yaşayan olsa da zaman içinde oto hırsızına, seks yapan bir genç kıza ve onlardan başka insanlara bulaşmaya başlar. Bu, bir salgındır. Hükümet yetkilileri salgının farkına vardığı anda, körlerin tecrit edilmesi gerektiğini düşünür. Diğer insanların hayatları tehlikeye atılmamalıdır. Bu nedenle, akıl hastanesi olarak kullanılan bina, artık körlerin ülkesi olacaktır. Burada tecrit altına alınan körler, vahşetle karşı karşıya kalacaktır. Jose Saramago Körlük kitabında, temel olarak bu vahşeti vermeye çalışır. İlk kör olanlar arasında yer alan göz doktoru tecrit edileceği sırada eşi, kör olmasa bile, onunla birlikte gitmek ister. Kör olduğunu ve kendisinin de tecrit edilmesi gerektiğini belirten kadın, körlerle birlikte tecrit bölgesine gider. Asıl olay, körlerin ülkesinde gören tek kişinin tanık olduğu vahşettir. Diğerleri görmüyor olsa bile kadın kör değildir ve her şeyi görür. Panik ve korku, bir süre sonra pek çok önlemez olayın meydana gelmesine neden olacaktır. İçerideki erkeklerden bazıları çeteleşir ve yetkililerin bıraktığı yiyeceklere el koyar. İçeride, dışarıdakilerin tanık olamayacağı olaylar meydana gelir. Yaşanan her şey, insanların onurunu yitirmelerine neden olur. Kitap, tam da insanlığın yitirildiği bir ortamı resmeder. Umutsuzluğun hakim olduğu ortamda umudu yeşertmeye çalışan tek bir kişinin olduğu görülür: Gözleri gören kadın. Kötü olan her şeyi gören bu kadın, dayanışma ve direniş ile umudu tekrar kazanmaya çalışır. Hem de bunu tek başına yapar. Körlük konusu itibarıyla oldukça ilgi çekici bir romandır. Romanda yer bulan karakterlerin tamamı isimsiz olmalarına rağmen, aslında her birinin birey olduğunu ve gerçekten vahşeti yaşadıklarını anlarız. Göz doktoru, genç kız; bütün karakterlerin romanda özel bir yeri olsa da romanın işleyişindeki en önemli pay, gören kadındadır. Kendisini eşi için ve daha sonraları bütün kör insanlar adına feda eden gören kadın, insanların umudunu yeşertecek adımlar atar. İçerideki bir grup çete, yetkililerin verdikleri yemeklere el koyar. Diğerlerinin, ellerindeki en değerli şeyleri vererek yemek alabileceklerini belirten çete, insanlardan değerli eşyalarını ister. Bir süre sonra çete, kadınların kendileriyle seks yapmalarını isteyerek ahlak kurumunun tamamen yıkılmasına neden olur. Çetenin isteğine boyun eğen ilk kişi, gören kadındır. Körlerin aç kalmalarını istemez. Bir süre sonra diğer kadınlar da kendilerini feda etmeye başlar. Bu olay, vahşetin sadece bir yüzüdür. Jose Saramago Körlük kitabıyla bizlere insanların korku ve kaosun olduğu bir ortamda neler yapabileceğini göstermiştir. Oldukça etkileyici bir üsluba sahip olan eser, Saramago'nun en önemli romanları arasında yer almaktadır.


Her küresel krizin beraberinde getirdiği birtakım tartışmalar bulunur. Bunların en başında her daim küreselleşmenin bir eleştirisi gelmektedir. Günümüzdeki salgının küreselleşme olgusunu bitirdiğine dair birçok yorum yapıldı. Fakat bu yorumlar genellikle analitik bir düzleme dayanmamaktadır. Zira küreselleşme her küresel olaydan sonra varlığını devam ettirmeyi başarabilmiştir. Fakat, bizim bildiğimiz anlamda küreselleşme değişmektedir. Bugün küreselleşmenin bittiğine veya çöktüğüne dair yapılan yorumlar yanlıştır. Zira küreselleşme fiziksel anlamda yavaşlamış ama dijital anlamda hızlanmakta ve yeni bir tecrübe kazanmaktadır. Tüm dünyada işler internet üzerinden yapılmaya başlanmakta ve uğraşlar sanal ortama taşınmaktadır. Bu, gelecekteki küreselleşmenin dijital boyutunun oldukça hızlanmasına yol açabilir. Fakat genel anlamda küreselleşme daha kapalı ve daha muhafazakar bir döneme giriyor olabilir. Ulusüstü olarak yorumlanabilecek en başarılı örgüt olan Avrupa Birliği ise bu salgından dolayı ciddi bir kriz yaşamaktadır. AB'nin yaşadığı kriz konusunda çarpıcı örneklerden bir tanesi de İtalya'da yaşanan salgın felaketine karşı ülkelerin tutumudur. AB'nin Acil Müdahale Koordinasyon Merkezi , AB üyesi bir ülkede ortaya çıkan felaketin ülke tarafından altından kalkılamadığı durumlarda olaya dahil olarak krizi çözmeyi amaçlayan bir birimdir. Fakat bu birim İtalya'daki salgın felaketine karşı zamanında hiçbir şey yapamadı. Hatta hiçbir AB ülkesi İtalya'ya en başta yardımda bulunmadı. Almanya -AB'nin serbest ticaret bölgesine aykırı olarak- ülkedeki maske ihracına yasak koydu. Bu durum AB'nin dayanışmasına yönelik bir yara açtı. Bu sırada ilginç olarak Çin, İtalya'ya tonlarca medikal ekipman yardımında bulunmuştur. İtalya'nın ilerleyen dönemlerde AB'ye yönelik bağlarını gevşetip Çin ile ilişkilerini güçlendirmesi mümkündür. Bu tip durumlar, Çin'in kısa dönemde elini güçlendirebilir. Fakat yıllardan beri dünyadaki Çin'e bağımlılık tartışmaları bu salgınla birlikte hız kazanacaktır. Birçok ülke bu salgınla birlikte birçok ilacının Çin'den ithal edildiğini yeniden fark etti. Çin'e olan aşırı karşılıklı bağımlılık durumu özellikle ABD ve Fransa gibi birkaç ülkeyi ciddi derecede rahatsız ediyordu. Bu karşılıklı bağımlılık yakın süreçte değişecek gibi görünmüyor. Fakat tüm dünyadaki Çin karşıtı söylemlerin artmasıyla birlikte hükümetlerin Çin'i baskılamaya karşı politikaları halk nezdinde -sosyal medya örneğinde olduğu gibi- daha ciddi bir karşılık bulmaya başlayacaktır. Bu ise uzun süreçte Çin'in daha ciddi problemlerle karşılaşabileceğini göstermektedir. Fakat insanlık bu yükselen zenofobi, popülizm ve radikal milliyetçilik dalgasına karşı bir şeyler yapmak zorundadır. Çünkü bu tip akımların yükseldiği dönemler, tarihin bize gösterdiği üzere ciddi çatışmalara ve toplulukları peşinden sürükleyen diktatörlüklere gebedir. Fakat olaya farklı bir pencereden bakmak istersek, siyaset ve ekonomi tarihindeki dalgalanmalar bize göstermektedir ki bu tip olumsuz yükselişlerin devamında dünya olumlu bir ileri atılım yapabiliyor. Belki de bu konuda karamsar olmaktan ziyade geleceğe yönelik umutla bakabilmemiz mümkündür. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte Rusya'nın liberal demokrasiye geçmeyip otokratik bir yönetimi tercih etmesi, Çin'in AB'ye karşı tutumu, Türkiye gibi 15 yıl önce geleceğin AB üyesi görülen ülkelerin giderek AB'den uzaklaşması, 2016 yılında D. Trump'ın başa geçmesi ve en son Brexit sürecinde Britanya'nın AB'den çıkmasıyla, AB'nin bir çeşit bunalıma girdiği söylenebilir. AB uzunca bir süre ekonomik bütünleşmeye odaklandı ve siyasi gücünü -mecburen- göz ardı etti. Özellikle Suriye Savaşı'yla ortaya çıkan mülteci krizi ve son ortaya çıkan yeni koronavirüs pandemisiyle birlikte AB dayanışması ve liberal değerlerin gerektiğinde yok sayılabileceğini dünya görmüş oldu. Bunun gelecekte AB'nin düzenleyici anlaşmalarına karşı bir tartışma ortaya çıkaracağı ortadadır. Bu tip bir salgın karşısında AB kurumlarının çöktüğü değil, ne kadar kırılgan olabileceği ortaya çıkmıştır. AB, Angela Merkel ve Ursula von der Leyen'in çizgisine daha da yaklaşacak ve kendi başına yeten, daha az liberal, daha siyasi bir birliğe doğru evrilecektir. Hatta AB'yi ciddi bir krize sürükleyen mülteci sorununa yönelik sınırları kapatmak konusunda AB'nin eli daha da güçlenecektir. Kısacası, AB çökmemektedir fakat yeni bir paradigma kayması yaşayacak gibi görünmektedir. Fakat bu, liberal düzenin çöktüğünü göstermemektedir. 1929 yılından bu yana liberal düzen sürekli olarak krizlerden sıyrılabilmiştir. Ülkemizde birçoklarının yapmadığının aksine, olaylara farklı yönlerden de bakmak gerekiyor. Liberal demokrasiler bu salgını izlemede ve yönetmede daha iyi görünüyorlar. Bunun en önemli sebeplerinden bir tanesi, vaka sayılarının gizlenmeyip şeffaf olunması ve tedbirlerin hızlı alınmasıdır. Çin belki de ilk vakaların ortaya çıkışını gizlemeye çalışmasaydı , bu salgın hiçbir zaman pandemiye dönüşmeyebilirdi. Hatta bugün tüm dünyada Çin'in mevcut verileri manipüle ettiği konuşulmaktadır. Şeffaf bir yönetime sahip olmayan ülkede -hele ki geçmişte örneklerini sıkça gördüğümüz Çin söz konusuysa- bunun doğru olma olasılığı yüksektir. Özetle, liberal düzen bir darbe daha almıştır fakat bu darbeyi avantaja çevirip çeviremediğini tarih gösterecek. Son 10-15 yıl içerisinde tüm dünyada liberal değerler güç kaybederken; radikal milliyetçilik, popülizm ve neopatrimonyalizm güç kazanmaktadır. Popülizmin ne kadar kötü sonuçlara yol açabileceğine dair ABD başkanının bu salgını ilk anda ciddiye almayışını örnek gösterebiliriz. Zira ABD, Obama döneminde gerçekleşen ebola krizine karşı gösterdiği etkinliği gösterememiş ve bu salgına karşı mücadelede lider rolü üstlenememiştir. Bunu D. Trump'ın DSÖ gibi küresel örgütlenmelere yönelik desteğini kesmesinde, yani küreselleşme karşıtlığı ve popülizmde arayabiliriz. Özellikle Suriye Savaşı'nın istikrarsızlaştırdığı Orta Doğu, Avrupa'daki mülteci krizi, ABD ile Çin arasındaki ekonomi savaşları, Kırım krizi ve Libya krizi bütün dünyanın daha da radikalleşmesine yol açmıştır. Son virüs salgını ise bu radikalleşmesinin daha da hızlanmasına yol açacaktır. Bu salgının küreselleşmenin ekonomik boyutuna bir darbe vurduğu da ortadadır. 2008 krizinde ciddi şekilde sallanan küresel ekonomi, bu salgının sonucunda çok daha ciddi bir krizle karşı karşıya kalabilir. Bizim bildiğimiz anlamda küreselleşmenin bir darbe aldığını belirtmiştik. Zira tüm dünyada sınırlar kapatılıyor, paneller erteleniyor, okullar tatil ediliyor, ülkeler resesyon ilan ediyor ve işsizlik artıyor. 2008 küresel krizi ne yazık ki Türkiye'yi es geçmemiş ve tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de de hem siyasi figürlerin değişmesine hem de siyasetteki karakterin değişmesine yol açmıştı. Tüm dünyada olduğu gibi 2008 krizinden beri Türkiye'de de popülizm, siyasi fanatizm ve radikal milliyetçilik güç kazanmaktadır. Ve bu pandemi de bu süreci tüm dünyada olduğu gibi hızlandıracaktır. Dünya kesinlikle yeni bir döneme giriyor. Fakat bu giriş yeni koronavirüs pandemisiyle ortaya çıkmış değildir. Bu, 11 Eylül 2001 olayları ve 2008 küresel ekonomik kriziyle başlamış bir süreçtir. Birçoklarının ülkemizde yaptığı yorumların aksine bu durum dünyanın daha iyi bir yer olacağını göstermemektedir. Yeni dönem daha radikal milliyetçi ve daha otoriter rejimlere sahne olacak. Bu ise tüm insanlık adına ne yazık ki olumlu bir gelişme olmayacaktır. Dünyada yükselen popülizm ve radikal milliyetçiliğin dünyamızı nereye götüreceği şimdilik bir soru işaretidir. Bu yükseliş küreselleşmeye karşı da olsa insanlık medeniyetinin bu tip evrensel krizlere karşı DSÖ gibi ulusüstü kurumları güçlendirmesi gerektiği yeniden ortaya çıkmıştır. Ayrıca demokrasi ve şeffaflığın bu tip krizleri yönetmede daha etkili olduğu bir kez daha görülmüştür. Aynı zamanda küreselleşmeye ve birtakım değerlere yönelik problemlerin ortaya çıkması, uzun vadede çözümleri de beraberinde getirebilir. Kısacası, tarihin ekspansiyonel olarak ilerlediği yirmi birinci yüzyılın ikinci çeyreğinin, birtakım ciddi hesaplaşmalara sahne olacağı kesindir. Bu süreçte insanlık medeniyetinin barış kelimesinden ziyade güvenlik kelimesini daha çok duyacağı ortadadır. Fakat hangi tutumun kazanacağı şimdilik belirsizdir. Küresel ciddi krizlerin her zaman bilim adamları ve teknokratları söz sahibi yaptığı da ayrıca bir kez daha not edilmelidir.


Bu tanım basitçe bize insanın biyopsikososyal bir varlık olduğunu ifade eder. Koronavirüs salgını nedeniyle pek alışık olmadığımız bir süreçten geçtiğimiz şu günlerde salgından etkilenmemek için birçok tedbir alıyoruz. Bu tedbirler haliyle bedenen sağlık için olanlara odaklanmışken psikolojik sağlığımızı belki farkında olmadan göz ardı ediyoruz. Salgının tüm hızıyla sürdüğü bu karantina günlerine evde kalmak hepimizin canını sıkıyor. Sürekli evde oturmak hem üretkenliğimizi düşürüyor hem de bizi zorluyor. Fakat bu kriz anında sağlığımızı korumak zorundayız. Sürekli evde durarak ve hareket etmeyerek birçok kronik hastalığa zemin hazırlıyoruz. Uyku düzenimizi bozuyoruz ve yediklerimize dikkat etmiyoruz. Ayrıca depresif bir duygudurum içerisinde kendimizi iyice tüketiyoruz. Buna karşı bir şeyler yapmak zorundayız ki kendi beden ve ruh sağlığımızı koruyabilelim. Bu sebeple Koronavirüslü Günlerde Psikolojik Sağlığımızı Nasıl Korumalıyız? yazısını sizler için hazırladık. İnsan biyopsikososyal bir bütündür. Psikolojik sağlığımızı korumak için beden sağlığımızın yerinde olması gerekir. Bu nedenle daha yavaş yaşadığımız şu günlerde dengeli beslenmeye dikkat edin. Ev içi egzersizler yaparak formunuzu koruyun. Uyku düzeni ve hijyenini korumaya özen gösterin. Ayrıca sigara ve alkol gibi sağlığa zararlı alışkanlıkları bırakarak vücudunuz için temiz bir sayfa açabilirsiniz. 2. Fiziksek izolasyon, sosyal izolasyon değildir. Koronavirüs bulaşını önlemek için günlük hayatımızda sevdiğimiz insanlarla bir arada olamıyor olabiliriz. Ancak sahip olduğumuz teknolojiler sayesinde aslında çok yakın sayılırız. Hiç vakit kaybetmeden sevdiklerinizi arayın. Görüntülü sohbetlerde karşılıklı çay bile içebilirsiniz. 'Sosyal medya hesabı olan konuşur' sözünden yola çıkarak herkesin bu konuyla ilgili bir yorumu var. Gerçekleri öğrenmek endişelerinizi azaltmaya yardımcı olabilirken, bilgi kirliliği ve felaket senaryoları endişenizi artırabilir. Bu dönemde Dünya Sağlık Örgütü, Sağlık bakanlığı ve konunun uzmanlarını takip edebilirsiniz. Ayrıca sürekli haber takip etmektense belirli haber saatleriniz olsun ve ekran saatinizi azaltmayı deneyin. Zaman hızla akıp giden bir şey. Çok işimiz var fakat vaktimiz çok hızlı tükeniyor. Bu sebeple zaman yönetimi herkesin kesinlikle yapması gereken bir şey.Gününüzü planlayarak vaktinizi daha verimli ve üretken kullanabilirsiniz. Planlarınızı gerçekleştirmek size daha iyi hissettirir. Ancak planlarınızın aksadığı durumlarda da esnek olmayı unutmayın. 5. Daha önceden vakit bulamadığınız aktiviteler için mükemmel bir zaman. Hep okumak istediğiniz kitaplar, izlemek istediğiniz filmler-diziler vardır. Ailenizle kitap okuma saatleri ve film geceleri yapabilirsiniz. Ayrıca yeni hobiler edinerek de kendinize zaman ayırabilirsiniz. 6. Çocuklar zor dönemlerde ebeveynlerinin tepkilerini taklit ederler. Çocuklar ilk defa karşılaştıkları bu zorlayıcı süreçte nasıl bir tepki vermesi gerektiğini bilemeyebilirler. Bu konuda örnek alacağı kişiler onlar için yegane rol model olan ebeveynleridir. Bu nedenle çocukların yaş gruplarına göre anlayabilecekleri şekilde içinde bulunulan durum açıklanmalı ve merakları giderilmelidir. 7.Başka insanlara yardım etmek öz güveninizi artırır. Salgın sürecinde etrafınızda sizden daha çok etkilenen kronik hastalıkları bulunanlar ve 65 yaş üstündeki kişilerin ihtiyaçlarını karşılamaya yardımcı olabilirsiniz.


Koronavirüs sonrasında dünyanın nasıl bir yer olacağı ile ilgili çokça yazılıp çizildi. Biz de Parlak Jurnal yazarları olarak farklı açılardan kendi fikirlerimizi bir araya getirmek istedik. Bu amaçla Yasin, Nurullah, Mutlu Ceyhun, Ekrem, Zahid, Onur ve Nihat düşüncelerini yazdılar. Dünyayı kasıp kavuran bu pandemi, bizi eve kapatmakla kalmadı. Hayatı sorgulamamıza da sebep oldu! Üzerinde yaşadığımız yerküre elbette birçok salgın gördü. Birçok pandemi dünyayı kasıp kavurdu. Ama biz görmedik. Bilmedik. Bu nedenle hazırlıksız yakalandık. Hem psikolojik hem de teknik olarak kendimize yetemedik. Ama yaşanan onca şeyden sonra bir şekilde adapte olduk. Bu dönemde kendimizi bol bol sorguladık. Tabiri caizse kendi içimize döndük. Elbette birçok şey değişti. Değişen şeyler arasında; hayata bakış açımız, sosyallik algımız, kendimizi ifade ediş tarzımız, eğitim ve öğretim sistemindeki değişim başı çekti diyebiliriz. Ve yaşadıklarımızdan sonra dünya nasıl bir yer olacak diye sorsalardı, şunları derdim: Artık uzun uzun düşündük. Kayıplarımızdan sonra, peşinde koştuğumuz makamların, mevkilerin ne kadar boş olduğunu daha iyi kavradık. Ne istediğimizi biliyoruz. Bu süreçten sonra, insanların hayallerinin peşinden daha çok koştuğunu göreceğiz. Bir nesil daha salgın hastalık gördüğü için ilerde bu konuyla alakalı içerikler okuyacağız. Oyunlar, sinema filmleri izleyeceğiz. Bu süreçte, teknik anlamda da kendimizi geliştirdiğimiz için çoğunlukla örgün olan eğitim sistemi değişecek. Artık internet aracılığıyla daha da kolay ulaşılabilir hale gelecek. Çoğu ülke bu salgınla birlikte sağlık, ekonomi gibi alanlarda, ders niteliğinde sınavlar verdi. Bu nedenle ülkelerin ekonomik ve sağlık politikalarının da gözden geçirileceği, başarısız sınav veren ülkelerde birçok sistemin değişeceğini söyleyebiliriz. Yeni korona virüs bize doğanın sahibi değil ancak bir parçası olabileceğimizi gösterdi. Yeni korona virüsün hayatımıza girmesiyle kişisel ve küresel olarak yeni bir normale doğru yol alıyoruz. Çünkü yaşanan tablolar bize, böyle bir duruma karşı ne kadar açık ve hazırlıksız olduğumuzu gösterdi. Hazırlıksız olmanın yanı sıra yaşadığımız doğaya olumsuz açıdan ne kadar müdahil olduğumuzu da. Her bir insan olarak yaşadığımız evreni bizle aynı gün doğmuş, bizle aynı gün ölecek gibi kullanıyorduk. Görünen o ki doğanın sahibi değiliz, ancak güçlü bir parçasıyız. Doğa insandan intikamını alıyor diyebilir miyiz bilmiyorum ama gördüğümüz şey doğanın kendini idame ettirmeye çalışması, onun parçası olan diğer canlıların yaşama içgüdüsüyle hareketi ve bizim onlara karşı bu fırsatı tanımayışımız. Doğal hayata kontrolsüz müdahalemiz nedeniyle vücudumuzun tanımadığı mikroorganizmalara daha çok maruz kalmaya başladık. Ve bu açgözlülüğümüzle maalesef bu bir son olacak gibi durmuyor. Wuhan, COVID-19, pandemi, aşı, dezenfektan, sosyal mesafe, maske, kolonya ve bunlara benzer yüzlerce kelime korona virüsün dünyaya merhaba dediği ilk zamanlarda toplum gündeminde, manşetlerde ve haberlerde kendine yer bulmaya başlamış hatta 11 Mart 2020 itibariyle ülkemize de yolu düşen korona virüs 1. sırada kendine yer edinmişti. Bu kadar magazin ve ünden sıkılmış olsa gerek ki COVID-19 salgını azalma eğilimi gösterince gündemden de düşmeye başladı. Bu sefer ise siyaset, ekonomi, futbol, terör, kutuplaşma gibi koca çınar ünlülerimiz gündemimizde eski yerlerini edinmeye başladı. Kısacası COVID-19 öncesinde ne varsa yine aynısı. Hatta COVID-19 salgını artış eğilimindeyken bu ünlülerimiz arada gündemimizde bazı enstantaneler sergilediler ama kimse birinciyi geçmeden birinci olamaz. O yüzden toplum gündeminde COVID-19 gibi kalıcı yer edinemediler. Bu yaşananlar aslında bize COVID-19 sonrasında nasıl bir dünya olacağını açıkça ortaya koymaktadır. Bir sabah COVID-19 olmayan bir dünyaya uyandığımızı düşünelim. Ne değişir ki eski hayatımızdan? Bir zamanın en verimli toprakları Mezopotamya'ya ithal edilen tarım ürünleri, hep 50 TL'lik akaryakıt alan insanlar ve artan akaryakıt fiyatları, insan haklarına bile saygı duyulmayan toplumdan hayvan haklarına uymalarını beklemek, bütün spor branşlarına ve müsabakalarına olan saygısızlık, güvensizlik ve holiganlık, eğitimcinin oluşturduğu stres ve ağır yük ile bunlara eşlik eden gelecek kaygısının neden olduğu ağır bunalımlar yüzünden intihar eden öğrenciler, kızını para için gencecik yaşında evlendiren lafta ebeveynler, cebinde bir lirası bile olmayan, çocuğuna şeker bile alamayan, borçlardan kurtulmak için canına kıyan babalar, koca şiddetinden kaçıp devletin güvenli ellerine sığınmak isterken bir köşe başında kocası tarafından öldürülen anneler, birini öldürüp sonra ondan haber alamıyorum diye televizyonda ağlayan lafta masum katiller, halk en üst seviyeden vergisini öderken seçtiği insanın milletin meclisinde vergisiz yemek yerken halkım için savaşıyorum diye verdiği röportajlar, istediği ilacı yazmadı diye dövülen hekimler, sirke ile korona virüse ve kansere çare bulan magazin doktorları, ağaç için soyunan aç insan için körü oynayan aktivistler, hayal kurmaktan vazgeçmiş antidepresanlar ile yaşayan bir genç nesil ... Hangisi değişecek bunlardan? Toplum değişmezse yaşanan değişimler sıradandan öteye gitmez, farkındalık oluşturmaz. Kısacası biz hala aynı biziz. Biz böyle oldukça maske stoklamaktan ve artan kolonya fiyatlarından başka hiçbir şey değişmeyecek. Yeni şeyler öğrenmiş olarak devam edeceğiz. Evet, bu olay ile temizliğin önemini daha bir anladık. El yıkama oranları dünyadaki en yüksek toplumlardan biri olabiliriz. Lakin gördüğümüz üzere koronavirüs bizi de etkiledi. Bu olay ile maske, eldiven, dezenfektan ve diğer korunma malzemelerinin önemini gördük. Sağlık çalışanlarına şiddetin bir türlü önüne geçilemediği ülkemizde, aslında bu insanların bizim için ne kadar hayati değere sahip olduğunun farkına vardık. Eve kapanmakla sosyal bir varlık olan insanın aslında çalışmaya, işe gitmeye, boş oturmak yerine bir şeylerle uğraşmaya ne kadar yatkın olduğunu öğrenmiş olduk. Bazı ülkelerde üretimi azalan fabrikaların havaya daha az zararlı gaz salması ile siyahtan maviye dönen gökyüzüne şahit olduk. Daha az insanın dışarı çıkmasıyla doğal yaşamın kendini yenilediğini, Venedik kanallarına yunusların döndüğünü, sokakların daha az kirlendiğini, hatta hiç çöp olmadığını gördük. Tüm bunlara rağmen dünya üzerinde yaşayan bazı insanlar, kullandığı maskeleri, eldivenleri yere atmaya devam etti. Bu tek kullanımlık ürünlerin kullanıldıktan sonra kesinlikle çöpe atılması gerekirken, sağlık ve hijyen açısından, böyle ortalığa atılması beni gerçekten çok üzdü. Hani ortada bir yanlış vardır, düzeltilmez. Birileri bundan zarar görünce düzeltilmeye çalışılır ya; sağlık çalışanları ile ilgili kanunun da bunun üstüne çıkması gerçekten manidar oldu. A özür dilerim, bu konu birileri zarar görünce de düzeltilmemişti. Ülkemizi geçiyorum artık, olanları biliyoruz. Mesela Hindistan'da halkın kendilerine koronavirüs tedbirlerini anlatmaya gelen sağlık çalışanını kovaladıklarına şahit oldum. Umarım dünyamız bu konularda kendini günceller. Umarım insanlar bu eve kapanmada, yanlış olduğumuz konular üzerinde biraz düşünmüştür de aklını başına almıştır. Lakin şunu da belirteyim, insanlara ulaşma konusunda en büyük organ olan medyanın, bu dönemde virüs tedbirleri dışında insanımızı eğitme konusunda bir ilerlemesine şahit olmadım. Sağlıcakla kalın. Yaşadığımız Pandemi teknolojinin şekillendirdiği yeni dünya dinamiklerine daha çabuk adapte olmamız gerektiğini ortaya koyuyor. 1- Salgın, Hastalık, Aşı: Salgın sayesinde insanlar hem hijyen konusunda yeni alışkanlıklar kazandı hem de aşının ne kadar önemli, kurtarıcı bir araç olduğunu 'büyük bir kitle' anlamış oldu. Ben salgın sonrasında doğru bir propagandayla aşı karşıtlarının sayısı azalabilir diye düşünüyorum. Fakat bize aşı yapmak için, çip takmak için dünya güçleri virüsü üretti mentalitesi tam tersi bir sonuç da ortaya çıkarabilir. Sonuçta insanlık sağlığın değerini kavramış ve salgın durumunda ortaya çıkabilecek tablonun da canlı tanıklığını yaparak yaşamını buna göre şekillendirmiş olacaktır diye düşünüyorum. 2- Teknoloji, Ekran, Sosyal Medya: Zaten çoğumuz asosyalliğe ve teknoloji bağımlılığına doğru kayıyorduk. Herhalde salgın sayesinde evlere kapanan ve bir yandan da hem haberleri takip etmek hem de can sıkıntısını ortadan kaldırmak için teknolojik aletleri daha yakından tanıyan insanoğlunu artık ekrandan hangi güç ayırabilir? Bir de sosyal medyanın gücü bir kez daha kanıtlanmış oldu. Böylece gelecekte gerek sosyal medyaya gerekse talepleri artan 'online alışveriş altyapısına' büyük ölçekte yatırımlar olacaktır. 3- Ekonomi, Yardımlaşma: Maalesef salgın sonrası dünyayı büyük bir ekonomik kriz bekliyor olabilir. Ülkemizde de doların ve altının gördüğü astronomik değerler küresel çapta bir krizde hasar görme ihtimalimizi kaçınılmaz kılıyor. Bu noktada ülkelerin yeni stratejiler geliştirmesi ve ekonomik kriz olursa birçok insanın işsiz kalma riski de söz konusu. Fakat salgın sırasında ülkemizin yardımsever damarını da bir kez daha görmüş olduk. İşsizler, sokakta kalanlar, aç ve garip çocuklara yardımlar yapmak için birçok kurum faaliyete geçti. Bu yardımların salgından sonra da devam etmesini temenni ederiz elbette. Normalleşme ve krizi atlatma sürecinde bana kalırsa ülkemizin nefret, öfke ve hakaret atmosferinden ziyade birlik, beraberlik ve dayanışma ruhuna ihtiyacı var. İnsanoğlu yaşadığı tüm mutlulukları ve hüzünleri bir sonraki nesillere daima aktarma, anlatma çabasında olmuştur. Misaldir ki bu Dünya'nın görmüş olduğu 1. ve 2. Dünya Savaşı ile ne çok filmler, diziler çekilmiş ne çok kitaplar yazılmıştır. Nitekim bir acıyı daha ardımızda bırakacağız, bırakıyoruz. İnancımdır ki bizler de Koronavirüs ile ilgili süreci anlatacak birçok eser oluşturacak, her insana yaşadığımız derdimizi, acımızı ve merhemimizi anlatmaya çalışacağız. Ve tabii ki öğreneceğimiz acıklı ve mutluluk dolu hikayelerden de şunu demeyi ihmal etmeyeceğiz: Daha neler göreceğiz?.. Krizleri, krizlerin içerisindeyken yorumlayabilmek oldukça güç. Post-COVID-19 dünyası için çok şey yazılıp çizildi. Zira insanlık medeniyeti geçmişte çok ciddi salgınlarla zaten karşılaşmıştı. Bu yüzden post-covid-19 tabirinin kendisi aslında bir romantizm içeriyor olmalı. Fakat insanların Soğuk Savaştan bu yana ciddi bir kriz görmemiş olmaları bu olayın devrim niteliğinde olduğunu düşünmelerine yol açıyor. Yüksek ihtimalle, kriz dönemi geçtiğinde hızlı bir şekilde bu olayı unutacağız. Bu sebeple ani değişimler olmayacağını düşünüyorum. Fakat uzun süreli bir dönüm noktası olacağı gerçeği göz ardı edilmemeli. Bu salgınla birlikte devletlerin hala başat bir konumda olduğunu yeniden görmüş olduk. Krizlerin yönetiminde devlet dışında bir mekanizma henüz başarılı olabilmiş değil. Koronavirüs salgınıyla birlikte devletlerin aldığı önlemler salgının yayılmasını engelliyor fakat bunun aynı zamanda devletlerin bir baskı ve otorite deneyi olduğu da ciddi şekilde ortada. Devletler bu salgının verdiği güç ile dolaylı olarak bir deneme yapıyorlar ve insanların tepkilerini de dolaylı olarak ölçüyorlar. Zaten tüm dünyada otoriterliğin yükseldiği bir dönemde, mevcut salgın yanan bir ateşe benzin dökmüş oldu da diyebiliriz. Bana kalırsa, dünyadaki neslin değişmesiyle ve teknolojinin getirdiği refahla birlikte geçmişi daha çabuk unutuyoruz, unutmamız bize bir engel teşkil etmiyor. Fakat bu durum liberal dünyanın ciddi şekilde sorgulanmasına yol açıyor. Acaba liberal düzen bir ütopyanın başarısız bir perdesinden mi ibaret? Liberal delüzyonlar Batı'nın gözünü kör mü ediyor? Bu pandemi bazı liberal kurumların eleştirilmesine ve liberalizmin yeniden yorumlanmasına yol açabilir. Yaşanacak ekonomik krizlere değinmiyorum bile. Karamsar düşünmenin tersine; Dünya Sağlık Örgütü gibi ciddi şekilde eleştirilen kurumlar, bu sayede güçlü bir şekilde kendini yenileyebilir. Her kriz çözümlere gebedir. Aklı başında insanlar bu krizi iyi tatbik edebilirse iki önemli soruna ciddi çözümler bulabileceğimizi düşünüyorum. İlki sağlık alanındaki discovery void ve bununla ilişkili problemler ve ikincisi iklim değişikliği. Tıp camiasında uzun sürelerden beri yeni bir antibiyotik bulunamıyor olmasına discovery void deniyor. 1920'li yıllardan 1990'lı yıllara kadar birçok antibiyotik keşfedilmişken ne yazık ki son birkaç on yıl içerisinde ilaç bulma hızı oldukça düşmüş bir durumda. Fakat yaklaşık her 10 yılda bir ciddi salgın yapan (ki 10-15 yıl sonra yeni bir koronavirüs salgını çıkabileceğinin de bir göstergesi olabilir) koronavirüs ile birlikte salgın hastalıklar ve bunlara yönelik tedaviler için bilim insanlarında yeni bir ilgi ortaya çıktı. Bu durum ise yeni ilaçların keşfedilmesi için ciddi bir teşvik ortaya çıkarabilir. Sonuçta koronavirüsün mortalitesi %90 da olabilirdi. O zaman ne yapacaktık? Bu virüsün, sonraki salgınlara hazırlanmamız için bir fırsat olduğu su götürmez bir gerçek. Uzun sürelerden beri iklim değişikliği büyük bir sorun olarak karşımızda duruyor. Fakat bu problem katastrofik bir etki yaratmadığı için görmezden gelinebiliyor. Fakat bu tip bir virüse karşı kriz yönetiminde zorlanan ülkeler, çok daha büyük bir iklim değişikliği krizine karşı ne yapacaklar? İklim değişikliği sadece küresel ısınmayı değil aynı zamanda değişen iklim koşulları, canlı türlerin azalması, hastalıkların artışı, su kıtlığının ortaya çıkması, malnütrisyon ve açlığın artması, sefaletin artması, terörün ve radikal düşüncelerin yükselmesi gibi birçok etki ortaya çıkarabilir. Bu yaşadığımız salgın krizi, iklim değişikliğine yönelik çok daha ciddi ve radikal önlemlerin alınması gerektiğinin anlaşılabileceğine dair bir ümit oluşturuyor. Kısacası koronavirüs sonrası dünyada liberal değerler sorgulanacak ve ülkeler arası ve toplum içi gerilimler tırmanacak. Fakat bu sorgulamalar bizi daha iyi bir noktaya mı yoksa daha kötü bir noktaya mı taşıyacak? Bazı değerler sorgulanıp daha başarılı şekilde mi yorumlanacak yoksa önemlerini yitirecekler mi? Bu soruların cevabına karşı karamsar bir şüpheye sahibim. Ancak sağlık alanında antibiyotikler ve antivirallere karşı ilginin artacağı şimdiden görülüyor. Ayrıca bu krizin öğrettikleriyle birlikte insanoğlu aklını kullanır ise iklim değişikliği gibi potansiyel krizlere karşı daha etkili çözümler üretebilir. solunum yoluyla bulaşan hastalıklar konusunda artık insanlar daha bilinçli mesela ben 8 aydır grip vb olmadım demek kimaske gerçekten sadece covidi değil birçok hastalığı koruyor. tarım önemliydi daha önemli bir hale geldi.


Hepimiz, güncel pandemi sebebiyle ortaya çıkan değişikliklerden sarsıldık. İnsanlar bu durum ile iklim sorunlarının arasındaki benzerliğe dikkat çekiyorlar. Fakat analojiler yanıltıcı olabilir ve bazen bilgilendirici olduğu kadar çarpıtıcı da olabilir. Kural koyucuların koronavirüse hak ettiği aciliyette davrandığını gördüğüm için rahatladım. Altta yatan daha büyük bir tehdit için de aynı şeyi yapmaları gerekiyor: insan kaynaklı iklim değişikliği. Jeff Jacoby, geçen köşesinde, (İklim alarmcılığına karşı şüpheliyim ama koronavirüs korkusunu ciddiye alıyorum. Fikirler, 15 Mart) uzun sürelerden beri bilim uzmanlarının bilgisini iklim konusunda reddetmesine rağmen koronavirüse dair uzmanların söylediklerini ciddiye almasını bir araya getirmeye çalışıyor. Jacoby bunu yaparken, iklim tehdidini abartanlara karşı eleştirilerimi problemi çözümsüz olarak sunan ve kaderle, çaresizlikle, umutsuzlukla beslenmesi şeklinde yanlış tanımlayarak, sözlerimi konunun dışına çıkardı. Önceki yorumlarımda belirttiğim gibi, iklim değişikliğinin tahrip edici etkilerine gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri ve Avustralya da dahil olmak üzere şu anda dünya çapında ortaya çıkan benzeri görülmemiş seller, sıcak hava dalgaları, kuraklık ve orman yangınları dahil olmak üzere birçok şey meydana geliyor ve gerçekler yeteri kadar kötü. İklim değişikliğinin, şu anda uğraşmamız gereken bir mevzu olduğunu gösteren deliller açıkça ortada. Fakat bu durumu aşırı bir şekilde abartmamıza gerek yok. Özellikle kader ve umutsuzluk söylemini güçlendiriyorsa buna hiç gerek yok. Korkudan değil ama geleceğin hala ellerimizde olduğunu bilmenin kararlılığıyla, cesurca hareket edersek, en kötü sonuçları engelleyebiliriz. Bu duyarlılık, Jacoby'nin bu konudaki aşırı abartılmış ya da acil olmadığı düşüncesini pek desteklemiyor. Koronavirüs eğrisini düzleştirmek için sadece günlerimiz varken, karbondioksit emisyon eğrisini düzleştirmek için yıllarımız vardı. Jacoby gibi insanlar sayesinde, üzgünüm ki hala iklim pandemisi içindeyiz. Yazar, Dünya Sistem Bilim Merkezi'nin direktörü olduğu Penn State Üniversitesi'nde profesördür. Bazı doğrudan bağlantılar da var. Karantina ve seyahat sınırlandırmaları; kısa ömürlü hava kirleticilerinin emisyonları (NOx, SO2 vb.), su deşarjları ve karbondioksit üzerinde önemli etkiye sahip. Hava ve su kalitesi üzerindeki etkisi çoktan görülür durumda belki de insanların temiz hava ve su hakkındaki değişen normallerini de eski haline getirebilir. Açıkça görülüyor ki, bundan sonra hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Yakın bir zamanda eski normları ve davranışları koronavirüs öncesi olarak adlandıracağız. Şimdiden, daha önce çekilmiş televizyon programlarını izlerken, el sıkışmalarını ve sarılmalarını görünce garip hissediyorum. Ancak, en kötü senaryoların gerçekleşmesi için, sonuca götüren faktörlerin bir kombinasyonu olması gerektiği açıktır. İyi ya da kötü şans ve akıllıca veya akılsızca kararlar, birlikte geleceği yaratırlar. Şans, virüsün potensini, kuluçka dönemini ve ölümcüllüğünü yönlendirir, ama toplumsal kararlar hazırlığı , sağlık sistemi planlamasını veya kapasitesini ve hükümet tepkilerini belirler. İşin gerçeği, her potansiyel geleceğe yalnızca nedir ve bu konuda ne yapabiliriz şeklinde ulaşmamız mümkündür. Bu durum pandemide olduğu gibi iklimde de aynıdır. Hiç kimsenin herhangi bir karar vermediği bir durumda olası bir gelecek gözükmemektedir. İklim değişikliğinden bahsettiğimiz, canlı yayın kaydına buraya tıklayarak erişebilirsiniz. Pandemi sürecinin etkilerini gerçekten güzel, farklı ve mutlaka farkedilmesi gereken bir bakış açısıyla ele alan bir yazı olmuş.insanlar olarak bu süreci kendi bakış açımıza göre yorumladık durduk.İhtiyacımız olan şeyin doğaya olan saygımızı gözden geçirmemiz gerektiğini, aynı ozon tabakası altında yaşayan milyonlarca tür olduğumuzun farkına varmanın ve bugün olduğu gibi bizi zor şartlarda yaşamaya itecek davranışlarımızı değiştirmek olduğunu düşünüyorum.


Eğer bir sistem çevresiyle herhangi bir şekilde etkileşime girmezse, sistemin belirli mekaniksel özelliklerinde değişim olmaz. Bazen sabit ivmeli hareket olarak adlandırılırlar. Bu miktarların korunmuş olduğu söylenir ve sonuçta ortaya çıkan korunum yasaları mekaniğin en temel ilkeleri olarak kabul edilebilir. Mekanikte, korunmuş miktarların örnekleri enerji, momentum ve açısal momentumdur. Korunum Kanunları Ayrık bir sistem için tam olarak geçerlidir. Burada mekaniğin ilkeleri olarak belirtilen bu korunum kanunlarının, ihlal edilmediğini gördüğümüz doğa simetrileri şeklinde olan geniş kapsamlı etkileri vardır. Herhangi bir bilim dalındaki herhangi bir teori üzerinde güçlü bir kısıtlama görevi görürler. Kuantum dünyasında doğanın davranış tarzını yöneten başka korunum yasaları da vardır. İzole bir sistemin momentumu sabittir. Bir sistemin tüm nesnelerinin momentumunun mv vektörel toplamı, sistem içindeki etkileşimlerle değiştirilemez. Bu, izole bir sistemde meydana gelebilecek hareket türlerine ciddi bir kısıtlama getirir. Sistemin bir parçasına belirli bir yönde momentum verilirse, sistemin diğer bir parça veya parçalarına eş zamanlı olarak ters yönde tam olarak aynı momentum verilmelidir. Anlatmaya çalıştığımız kadarıyla, momentumun korunması doğanın mutlak bir simetrisidir. Yani, doğada onu ihlal eden herhangi bir şeye denk gelmedik. Enerji, iş yapma kapasitesi olarak tanımlanabilir. Çeşitli şekillerde var olabilir ve bir enerji türünden diğerine dönüştürülebilir. Ancak, bu enerji dönüşümleri temel bir ilke olan Enerjinin Korunumu ilkesi ile sınırlandırılmıştır. Bu ilkeyi anlatmanın bir yolu olarak enerji yoktan var edilemez, var olan enerji yok edilemez diyebiliriz. Başka bir yaklaşımla ise izole bir sistemin toplam enerjisinin sabit kaldığını söyleyebiliriz. Enerjinin korunumu ilkesi, tüm bilim dallarının temel ilkelerinden biridir. Bilimin çeşitli alanlarında, enerjinin korunumu ilkesini sadece uygun bir şekilde yeniden formüle ederek ortaya birinci dereceden denklemlerin çıktığı görülebilir. İzole bir sistemin açısal momentumu hem büyüklük hem de yön olarak sabit kalır. Açısal momentum, atalet momentinin ve açısal hızın sonucu olarak tanımlanır. Açısal momentum vektörel bir büyüklüktür ve izole edilmiş bir sistemin parçalarının açısal momentumunun vektörel toplamı sabittir. Bu durum, izole bir sistemde meydana gelebilecek dönme hareketlerinin türleri üzerinde sağlam bir kısıtlama oluşturur. Sistemin bir parçasına belirli bir yönde momentum verilirse, sistemin diğer bir parça veya parçalarına eş zamanlı olarak ters yönde tam olarak aynı momentum verilmelidir. Söyleyebildiğimiz kadarıyla, açısal momentumun korunması doğanın mutlak bir simetrisidir. Yani, doğada onu ihlal eden herhangi bir şeye denk gelmedik. Enerjinin Korunumu: Sistemin toplam enerjisi sabittir. Momentumun Korunumu: Kütle çarpı kütle merkezinin hızı sabittir. Açısal Momentumun Korunumu: Sistemin toplam açısal momentumu sabittir. Newton'un Üçüncü Hareket Yasası: Sistem içindeki tüm kuvvetlerin zıt bir karşı kuvveti olduğu için hiçbir net kuvvet sistem içinde üretilemez. Kütle merkezinin ivmesi sıfırdır.


Hepimiz kitap okumanın ne kadar önemli olduğunu vurgulayıp dururken her zaman yaptığımız gibi yine bir ironiyle pek çoğumuz çeşitli bahanelerle kitap okumaktan adeta kaçıyoruz. Okumak önemli deyip sürekli bahaneler üretme konusunda sınır tanımıyoruz. Bir çoğumuz zamanı olmadığından ve bir de koskoca kitabı kendine yük etmek istemediğinden kitap okumuyoruz. Ama teknoloji hızla ilerliyor. Radyo, televizyon, bilgisayar derken gelişen e-kitaplar hem bizi kitap taşıma zahmetinden hem de cep telefonların da bile uygulaması olduğu için ilk mola anında çıkarıp okuyabileceğimizden zaman sıkıntısından kurtarıyor. Popüler kültür... Genellikle genç kızların belirlediği ve sürekli değişen bir kavram. Ve bu kavram edebiyatta da kendine geniş bir yer edinmiş durumda. Genç kız edebiyatı olarak anılan bu popüler edebiyat vampirler, kurt adamlar, kovulmuş melekler derken moda gibi konusu hızla değişmekte ve bu aralar karanlık erkekle onu adam eden ya da edemeyen saf, iyi genç kıza dönüyor. Ben filmi izlemedim ancak wattpad üzerinden birinci ve hatta ikinci kitapları okudum ancak üçüncü kitabı okumayı artık ne aklım ne de vicdanım kaldırdı. Anlatılan genç kız karakterinin aslında tam bir karakteri olmayışı, her fırsatta onu sevmediğini bir şekilde belirten ve ona karşı sözlü ya da fiziksel olmasa da hareketleriyle bence zihinsel bir şiddet uygulayan birinin yanında bir türlü ayrılmayıp ortaya koyduğu silikliğiyle bir genç kız olarak beni fevkalade rahatsız etmiş durumda. Bundan da ziyade bu genç kız karakterini yaratan kişinin de bir genç kız olması iyice canımı sıkmakta.


22 Ekim 2019'da Ankara Devlet Tiyatrosu tarafından prömiyeri yapılan Küçük Burjuva Düğünü; Şinasi Sahnesi' nde seyirciyle buluştu. Küçük Burjuva Düğünü'nün, -22 Ekim'de- seyirciyle buluşan ilk gösterimini izledim. Oyunumuz tek perde ve yaklaşık 1 saat 28 dakika uzunluğunda. Ankara Devlet Tiyatrosu, son zamanlarda çok güzel oyunlarla sezon açıyor. Kostüm, dekor, ışık tasarımında çok başarılı çalışmalar var. Küçük Burjuva Düğünü de bu oyunlardan birisi. Ancak benim değinmek istediğim dekor, kostüm, ışık yahut koreografi değil. Küçük Burjuva Düğünü hakkında bahsetmek istediğim, verdiği mesaj. Ne yazık ki Ankara Devlet Tiyatrosu'nda eski oyunların tadı yok. Bu ifadeden kastım: Her şey mükemmele yakın yapılırken, atlanmaması gereken en önemli şeyin atlanması. Oyunların seyirciye anlatmak istediği bir dertlerinin olmaması. Küçük Burjuva Düğünü ise anlatmak istediği bir derdinin olması nedeniyle bence çok başarılı bir oyun. İnsanlık tarihi boyunca hep var olan ve olacak bir sorundan bahsediliyor. Küçük Burjuva Düğünü, adından da anlaşılacağı üzere toplumsal bir sorunu ele alıyor. İstedikleri hayatı yaşayamayan ama bir yandan da yaşıyormuşçasına rol yapan insanların hikayesini anlatıyor. 'Bakın nasıl da mutluyuz' diyebilmek için yapılan bir düğün. 'Yok aslında o kadar da mutlu değilsiniz.' diyebilmek için düğüne iştirak eden sözde aile dostları. İşte bu devinimin yarattığı hengameyle yavaş yavaş yıkılan bir ev. Oyunculuk: Oyunculuklar bence muazzamdı. Oyun için özelikle, oyuncu seçiminin hayli başarılı olduğunu söyleyebilirim. Bununla birlikte yerinde ve dozunda oyunculukla metnin iyileştirildiğini söylemekte fayda var. Bu nedenle tüm oyuncuları canı gönülden kutlarım. Alkışları bol olsun. Dekor ve kostüm tasarımı: Dekoru beğendim. Farklı bir hava katmış oyuna. Oyunun vermek istediği mesajla uyumlu bir dekor tercih edilmiş. Ancak bir şeyler daha yapılabilirdi dedim kendi kendime. Şöyle ki: Oyunda tercih edilen arka plan, kullanılan renkli ışıklarla farklı atmosferler yaratılmaya elverişli bir arka plan. Oyunda bazı yerlerde bu şekilde kullanıldı. Bence oyunun seyirciyi daha çok bağlaması için o arka plan, farklı renklerle farklı duyguları anlatmak amacıyla daha etkin kullanılabilirdi. Kostüm tasarımını da beğendim. Emeği geçenlerin ellerine sağlık. Koreografi: Oyunun genel olarak düzenini beğendim. Seyirciyi, verilmek istenen mesajdan uzaklaştırmamak amacıyla dans öğeleri arka planda tutulmuş. Müzik: Bence müzikler de gayet başarılıydı. Bazı kısımlardaki geçiş sesleri çok daha farklı da olabilirdi. Ama bu hali de güzeldi. Emeği geçenlerin ellerine sağlık. Umarım faydalı olmuştur. Ayrıca eksik gördüğünüz kısımları ya da oyun hakkında başka fikirlerinizi ve bakış açılarınızı yoruma yazarsanız çok memnun olurum.


Kitap Yeryüzünün derinliklerinde görmeyi beklemediğiniz şeyler vardır cümlesiyle başlar. Ve size fantastik bir dünyaya girmek üzere olduğunuzu haber verir. Hikaye; günümüz dünyasında geçmesine rağmen yer altına kurulmuş küp sistemiyle, hami adı verilen işçi yaratıklarla ve kitabın sonuna kadar gizemini koruyan Patron karakteriyle gerçekliğe farklı bir açıklama getirmeye çalışmış. Kitap yer altından tüm Dünya'yı şekillendirmek için kurulan ve içerisinde insanların sınanıp itaatkar işçi yaratıklara dönüştürüldüğü bir küp sistemini konu alır. Kitabın henüz başlarındayken söylendiği gibi bugüne kadar küp sisteminden çıkabilen olmamıştır. Esas hikaye ise Yula ve Mukan adındaki iki orta okul öğrencisinin küp sistemine düşmesiyle başlar fakat yazar sadece Mukan'ın duygu ve düşüncelerini okuyucuya aktardığı için ana karakterin Mukan adında 12 yaşında bir erkek çocuğu olduğunu söyleyebiliriz. Ana karakter Mukan küp sistemine düşürüldükten sonra gerçeklikten tam bir kopuş gerçekleşir. Küp sisteminden nasıl çıkacaklarını bulmaya çalışırken küpten küpe geçtikleri bir macera başlar. Her küpte karşılaştıkları hamiler ve bir adım daha yaklaştıkları gerçeklik onları sonuna kadar sürükler. İşin sonunda nereye varacağı ise okuyucu için oldukça belirsizdir. Öte yandan tüm insanlık için yer altındaki küp sistemine düşürülüp işçi yaratıklara dönüştürülme tehdidi oldukça ciddi ve ürkütücü olmasına karşın karakterlerin ciddiyetsizliği hikayeye kara mizah atmosferi kazandırmış. Ancak ana karakterle beraber yazarın mizahi dili de kitabın sonlarına doğru ciddileşip, ağırlaşıyor. Küp sisteminin kendi kurallarının ve işleyişinin hakim olduğu bir macerada ilerledikçe okuyucu iyi ve kötünün mücadelesi temasından gittikçe uzaklaştırılmış. Hatta Patron ile olan yüzleşmeden sonra duygularınız ters-yüz olarak madalyonun öbür yüzünü daha parlak bulmanıza bile sebep olabilir. Sonuç kısmında hikaye tek bir ana karakterin baskın olmadığı kolektif bilincin hakim olduğu bir sona doğru ilerler. Her ne kadar hikayenin sonu klasik mutlu sonlara benzemese de iç karartıcı bir şekilde bitmiyor. Genel olarak hikaye güzel kurgulanmış. Başta okuyucuya absürt çağrışımlar yaptırsa da ilerleyen zamanlarda her şeyin bir açıklamasını bulmak mümkün. Özellikle Zindan bölümünde küp sistemindeki olağanüstü durumlara şaşırtıcı ve orijinal bir gerçeklik kazandırılmış. Okuyucunun küp sisteminin gizemlerini ana karakterle aynı zamanda yavaş yavaş anlayabiliyor olması hikayeyi ilgi çekici hale getirmiş. Ortaya çıkan gizemler sürpriz etkisi yapıyor ve birbirlerini tamamlıyor. En büyük gizem olan Patron'un gerçek kimliği öğrenildikten sonra bile okuyucuyu vurucu bir sürpriz daha bekliyor. Küplerin Kayıp İşçileri erken gençlik döneminde okuyucunun insan karakteri üzerine düşünmesini sağlayarak kişisel gelişimini hedef alan kurgusal bir roman aslında. Başka bir pencereden ise eleştirel açıdan bakan doğa dostu-çevresel bir hikaye olduğu da söylenebilir. Bencillik, aç gözlülük, tembellik, kibir gibi kötü huy ve davranışları tüm Dünya'yı etkileyen ciddi bir sonuca bağlamış. Burada kitabın sonuna kadar gizli kalan Patron'un ne olduğu sorusu önem kazanıyor. Her bölümün başındaki Patron'a ait kısa sözler O'nun derin kişiliği hakkında ipucu vermesine rağmen Patron'un gerçek kimliğini öğrendikten sonra geriye dönüp bakmak daha anlamlı hale geliyor. Kitaba mentalite değişiminin yanında fiziksel değişimi küçümseyen bir bakış açısı hakim. Tüm olaylar fikirsel bir değişimin sonucu olarak gerçekleşiyor ve aslında her olayla beraber okuyucunun da fikrini değiştirmeyi hedef almış. Bunu yaparken pek çok simgeden yararlanılmış. Özellikle Mukan'ın Patron'la olan konuşmasının ardından kitabın başından beri hikayede bir takım simgeler kullanıldığını fark ediyorsunuz. Fantastik bir dünya kurmanın avantajlarından yararlanan kitap literatürde hafif fantastik roman olarak geçen türün neredeyse tüm özelliklerini taşıyor. Mizahi dili, içerdiği anlamlar ve sürükleyici kurgusuyla 10-14 yaş arası çocukların ve çocuk edebiyatına ilgi duyanların zevkle okuyacağı bir kitap. Güzel bir kitapmış, okumayı isterim, elinize sağlık.


Kurdeşen sıklıkla gözümüze kötü görünen ve telaşa kapılabileceğimiz bir cilt lezyonu. Peki bu masum bir durum mu yoksa çoğu insanlar telaşlanmakta haklı mı? Öncelikle halk arasında kurdeşen adıyla bilinen tıbbi adı ürtiker olan belirti nedir onu öğrenelim. Ürtiker: normal deriden hafif kabarık, kızarmış ve çok kaşıntılı olabilen bir lezyondur. Ve genelde masum bir belirtidir. Tabii cildinizdeki o kabartının gerçekten ürtiker olup olmadığını bilmeniz gerekiyor. Ürtiker aniden oluşur ve en geç 24 saat içinde oluştuğu yerden kaybolur. Kaybolduğunda hiçbir şekilde iz bırakmaz. Vücudunuzun başka yerlerinde ve hatta çok yaygın olabilir bu normaldir. Telaşa kapılmanın asıl sebebi şiddetli kaşıntı ve yaygın kabarmalardır. Masum dedim fakat nadiren de olsa altında masum şeyler olmayabilir. Ama ben sağlıkla ilgili her siteyi okuduğumuzda başımıza geldiği gibi Acaba kanser miyim? diye düşündürmek istemiyorum. Bir de fiziksel ürtiker dediğimiz bir şey var. Kendinizi gözlemleyerek bulabileceğiniz bir durum. Tabi bunlarda diğerleri gibi alerjik etkenden kaçmak kolay olmuyor. Örneğin soğuk temas. Soğukta kaldıktan sonra sıcak bir ortama girince ürtiker ve şiddetli kaşıntı başlıyor. Ya da solar ürtiker. Belirli dalga boylarında ışıkla temas edince ürtikerin oluşması gibi. Basınçla, suyla, stresle hatta egzersizle bile ürtiker oluşabilir. Böyle durumlarda kendinizi iyi incelemeniz çok önemli. Ne yapınca, hangi yemeği yiyince, neye maruz kaldığınızda ürtikerin oluştuğunu fark ederseniz, size alerji yapan etmenden uzak durarak, bu rahatsız edici kaşıntı ve kabarıklıklardan da uzak durabilirsiniz. Normalde olmayan ama sebebini bilmediğiniz bir şekilde ürtikeriniz oluşmuşsa doktora görünmenizde fayda var derim. Gerçekten çok faydalı bilgiler. Elinize, emeğinize sağlık.


Küresel gıda talebinde 2050 yılına kadar beklenen artış sürdürülebilir şekilde karşılanabilir mi? Bir modelleme çalışması, ilgili sorunların üstesinden gelebilmek için çeşitli kombinasyonlarda müdahale gerekebileceğini düşündürüyor. 2010 yılında dünya nüfusu 6,9 milyar olarak tahmin edildi ve 2050 yılında bu rakamın 8,5 ile 10 milyar arasında olması bekleniyor1. Nüfustaki artış, gıda talebinde de bir artışa yol açacak. Springmann ve Arkadaşları Nature'da yazdıkları yazıda2 2050 yılında dünyada gıda sistemine yönelik oluşacak çevresel baskı analizlerini yaptılar. Ayrıca gıda üretiminin çevreye etkilerini azaltmak için uygulanacak yöntemleri modellediler. Gıda güvenliği uzun yıllar boyunca insanlık için büyük sorunlar oluşturdu. Gerçekten de bu konudaki açlığın ortadan kaldırılması, yoksulluğun bitirilmesi ve iklim değişikliğiyle ilgili birçok hedef de Birleşmiş Milletlerin Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri3 arasında. Sürdürülebilir bir küresel gıda sistemine sahip olmak; ekonomik, sosyal ve çevresel alanlarda ilerlemeyi açıkça gerektirir. Springmann ve arkadaşları; 2050 yılında öngörülen nüfus, gelir düzeyleri ve diyet tercihlerini göz önünde bulundurarak ülke bazında tarım ürünleri için tahmini küresel talebi değerlendirmek üzere bir model oluşturdu. 2050 yılındaki gelir seviyesinin 2010 yılındakinden 3-4 kat fazla olacağı öngörüldü4. Araştırmacıların gelecekteki gıda tüketimlerine yönelik projeksiyonları, gıda talepleri ile gelir veya nüfus değişimleri arasındaki istatistiksel ilişkilere dayanıyordu. Tahminler, 2050 yılına kadar daha az yetersiz beslenmeyi, daha fazla küresel hayvancılık ürünlerinin tüketimine doğru kaymayı ve bitkisel bazlı hammaddelerin daha düzenli bir şekilde tüketileceğini öngörmektedir. Araştırmacılar, yüzyılın ortalarına kadar öngörülen gıda üretimi için tahmin edilen küresel boyuttaki çevresel etkileri değerlendirdi. Beş farklı çevresel baskıya odaklandılar: tarımsal üretim ile ilişkili sera gazı emisyonları, ekim yapılan bölgedeki değişimler , bitkileri sulamak için talep edilen su miktarı ve azot ile fosfor bazlı gübrelerin uygulanması. Fosfat veya azot içeren gübreler, toprak ve su ekosistemini kirletmesi yönünden önemlidir. Springmann ve arkadaşları; 2050 için öngörülen çevresel etkileri, insan aktiviteleri için güvenli çalışma limitleri sunduğu düşünülen Planetary Boundaries ile karşılaştırdı. Örneğin; tarımsal sera gazı emisyonları için yazarların belirlediği sınır, küresel ısınmanın sanayi öncesi seviyelerin 2 C üzerinde tutulması için gerekli eşik ile ilişkili belirlenmiştir. Bununla birlikte, emisyon seviyeleri sınırlamaları 2015 yılı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Paris Anlaşmasında (United Nations Framework Convention on Climate Change Paris Agreement of 2015) 1,5 C hedef setine ulaşmak için gereken sınırdan daha azdır. Bu rapor, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin yakın tarihli bir raporunda6 analiz edilmiştir. Bu rapor; sanayi devrimi öncesi dönemdekinin üstünde olan sıcaklık artışını 2 dereceye nazaran 1,5 dereceyle sınırlandırmanın iklim kaynaklı sağlık, geçim kaynağı, güvenli yiyecek ve su temini risklerini azaltacağını bildiriyor. Springmann ve arkadaşları; mevcut gıda verimleri ve tarım uygulamaları göz önüne alındığında 2010 ve 2050 yılları arasında gıda sisteminin çevresel etkilerinin, %50 ile %92 arasında artabileceğini ve gezegen istikrarı için önerilen sınırları aşan seviyelere ulaşabileceğini tahmin etmektedir. Araştırmacılar, bu çevresel baskıları azaltabilecek olası müdahalelerin etkisini değerlendirdiler. Bu önlemler, gıda talebini yönetmek ve gıda üretim verimliliğini üç geniş müdahale kategorisi açısından yükseltmekle ilgilidir. Bir müdahale kategorisi tarım teknolojilerini geliştirmek ve kaynakları yönetmekle ilgilidir. Bunlar verilen su ve besin sabit miktarda tutulduğunda belirli bir ekim alanından elde edilen verimi arttırabilir. Diğer bir kategori ise diyet değişimleridir; et tüketimi kısıtlayan bireyler, bitkisel kaynaklı besinlere yönelebilir. Et ürünleri genellikle bitki bazlı ürünlerin ihtiyaç duyduğundan çevreye daha fazla zarar verir7. Bunlarla birlikte; et ve şeker tüketimini azaltmak, meyve ve sebze tüketimini arttırmak sağlıklı bir diyet için uygundur8. Araştırmacıların düşündüğü 3. kategori ise gıda zincirindeki atıkların tarladan tabağa azaltılmasıydı. Tahminen gıdaların üçte bir kadarı pazara ulaşmamaktadır veya satın alındıktan sonra atılmaktadır9. İsraf edilen ürünlerin azaltılması, fazladan üretim yapılmadan ulaşılabilir besin miktarında bir artışa neden olacaktır. Springmann ve arkadaşları, analiz ettikleri üç kategoriden yalnızca birinde yapılan bir müdahalenin değerlendirdikleri çevresel alanların beşinde küresel sürdürülebilirliğe ulaşamayacağı sonucuna varmışlardır. Bunun yerine, küresel gıda sisteminin 2050 yılında gezegen tarafından sürdürülebilir bir şekilde desteklenmesini sağlamak için üç kategoride bir müdahale paketi gerekli olacaktır. Küresel et tüketimi azaltılmadıkça, tarladan öngörülen sera gazı emisyonlarının desteklenemeyeceğini bulmuşlardır. Ayrıca ekolojik olarak ekim alanları ve su kullanımının mümkün olabilecek en verimli noktaya geleceğini raporlamışlardır. Bununla beraber analizler; tarım uygulamalarının geliştirilerek gıda talebinin ve gübre kullanımının azaltılması gerekliliğini gösterdi. Springmann ve arkadaşlarının senaryoları ile ilgili birkaç uyarıları var. Örneğin, gelecekteki üretimler için öncelikli analiz edilmesi gereken iklim değişikliği gibi konular göz önünde bulundurulamadı. Ayrıca yazarların analizleri dünyanın otlak alanlarından 2 kat fazla bir alanı temsil etseler bile gerçek otlak alanlarını göstermemektedir10. Arazi kullanımı için Planetary Boundaries belirlenirken bu çayır alanları dikkate alınmalıdır. Dahası, Springmann ve arkadaşlarının çalışması sadece ekim alanına dayalı gıda üretiminin çevresel etkilerini analiz ediyor; bu etkileri enerji, ulaştırma veya endüstri gibi sektörlerde nasıl dengeleyeceklerini değerlendirmiyor. Bütün bunlara rağmen yazarların analizleri kullandıkları Planetary Boundaries değerlerin büyük belirsizlik aralıkları olsa bile, gelecekteki ihtiyaçları karşılayan sürdürülebilir bir gıda sisteminin nasıl elde edileceğine dair tartışma için değerli ve aydınlatıcı niteliktedir11. Önerilen müdahaleler bölgenin şartlarına ve benzeri durumlara göre esnetilmelidir. Springmann ve arkadaşları, esnek bir tarım sistemi geliştirmek için gerekli olan bazı kilit konuları ele almadılar. Arazi ve doğal kaynaklara erişim hakları ve bu hakların uzun vadeli güvenliği, çiftçilerin yatırımlarını motive etmek için gereklidir. Çiftçilerin, ileri teknolojilere erişmelerini, üretim risklerini en aza indirmelerini ve üretimlerini yerel veya uluslararası pazarlara yönelmelerini sağlayan ulaştırma, finans ve iletişim altyapısındaki gelişmeler de yardımcı olabilir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün son raporunda12, çevresel sürdürülebilirlik ve gıda güvenliğinin 2050 yılına kadar el birliği ile geçebileceği, ancak küresel gıda sistemini dönüştürmek için önemli yatırımlara ihtiyaç olduğu sonucuna varılmıştır. Uluslararası tarımın gelişmesi için bütçelerde artış sağlamak için politik ve kamu taahhüdü şarttır. Gıda talebi ve gıda üretimi, küresel gıda sistemi denkleminin iki yüzüdür. Springmann ve arkadaşlarının çalışmaları, gelecekte gıda güvenliğinin sağlanması için her iki alanda da müdahalelerin gerekli olacağı ve gıda üretim sisteminin çevresel etkilerinin dünyanın sürdürebileceği sınırlar içinde kalmasını sağlamaya yönelik zamanında uyarıda bulunulmasını sağlayacaktır.


Kürk Mantolu Madonna, Türk Edebiyatı'nın popülaritesini hala koruyan nadide eserlerinden bir tanesidir. Eser 1943 yılında Sebahattin Ali tarafından kaleme alınmıştır. Hikayemizin kahramanı olan Raif Efendi'nin Almanya'da geçirdiği yaklaşık 1 yıllık süreci ve o süreçten sonra üzerinde bıraktığı etki anlatılmaktadır. Eğer kitabı henüz okumadıysanız okumanızı şiddetle tavsiye eder ve yazının bundan sonraki kısmında bolca kitaptaki hikaye hakkında bilgi bulunduğu için yazıya devam etmenizi tavsiye etmiyorum. Son zamanlarda özellikle sosyal medyada kahve ile birlikte çekinilen görsellerinin sıkça paylaşıldığına şahit olduğumuz bu eserin bu kadar popüler olmasındaki sebep, kısa olması ve güzel bir kapağa sahip olmasının yanında; okunduğu zaman insanın içinde burukluk bırakan hikayesidir. Özellikle hikayemizin kahramanı Raif Efendi karakterinde, okuyan bir çok kişinin kendinden bir parça görmesi, diğer karakterimiz olan Maria Puder'in hayata ve erkeklere dair görüşlerinin mükemmelliği, hikayedeki karakterlere ve olaylara adaptasyonu oldukça hızlandırıyor. Umursamaz bir babanın oğlu olan Raif'in, önce İstanbul'a bir mektep bul oku diye, sonrasında ise Almanya'ya sabun fabrikaları gözlemlemek amaçlı gönderilmesiyle hikaye başlıyor. Sanata, özellikle de resime oldukça meraklı olan Raif'in bir resim galerisinde tablodaki kadına aşık olması ve gerçekte o kadını bulmasıyla da bütün hayatı değişiyor. Başlarda kurdukları dostane ilişkiler zamanla bir kadın erkek ilişkisi halini almaya başlasa da Maria bu ilişkinin daha fazla ilerleyemeyeceğini düşünüyor. Bir erkekte aradığı her şeyin Raif'te olduğunu fakat bütün bu şartlara rağmen Raif'i sevemediğini söylüyor. Bütün bu süreçler yaşanırken bütün ömrü boyunca beklediği insanı bulduğunu düşünen Raif; Memleketteki ailesini, Almanya'ya gönderiliş amacını, gelecekte Maria ile nasıl yaşayabileceklerini ve şuan ki yaşantısına dair her şeyi unutup sadece Maria ile vakit geçirerek hayatına devam ediyor. Kitabın bu bölümlerinde bir insanın henüz yeni tanıştığı bir insana nasıl bağlanabileceğini çok güzel bir şekilde görüyoruz. Bu kısma kadar ki kısım okuyucuya çok fazla duygu durum değişikliği sunmuyor. Her ne kadar insanın aklında Maria'nın Raif'e söylediği ben seni sevemiyorum sözleri merak uyandırsa da Raif'in Maria'ya olan büyük aşkı ve Maria ile geçirdikleri zamanlar okuyucunun içinde huzur bırakıyor. şeklinde, aslında onu ne kadar sevdiğini söylemesi üzerine hikayenin başından beri içimizdeki o burukluk da bitiyor. Fakat her güzel şeyde olduğu gibi Raif ve Maria'nın hikayesinde de her şey güzel giderken olumsuzluklar art arda gelmeye başlıyor. Raif babasının ölüm haberini alıyor, halihazırda hasta olan Maria, Prag'a annesinin yanına gidiyor. Giderken Raif'e Şimdi gidiyorum ama ne zaman gel dersen gelirim diyor. Raif bu cümlenin hayaliyle memlekete dönüyor. Eniştelerinin mirasta kandırmalarına dahi bu cümlenin hayaliyle göğüs gerip Maria ile birlikte yaşayacakları ev için çalışmaya başlıyor. Bu sırada da Maria ile mektuplaşıyor. Maria mektuplarında başka bir yere taşındıklarını söylüyor fakat taşındığı yerin adresini söylemiyor. Bir mektubunda Raif, artık onu çağıracağını ve bir çok şeyi hazırladığını söylüyor. Maria ise ona bir sürprizi olduğunu fakat bu sürprizi geldiğinde yüz yüze söylemesinin daha uygun olacağını söylüyor fakat bu yazdığı mektup Raif'e yazdığı son mektup oluyor. Devam eden süreçte Raif bir türlü Maria'dan haber alamıyor. Yıllar sonra pansiyondan tanıdığı Maria'nın uzaktan akrabası olan bir kadın ile Ankara'da karşılaşıyor ve Maria'nın akıbeti ve ona olan sürprizini öğreniyor. Yazımın bundan sonraki kısmını hikayeyi merak edip kitabı okumadığı halde bu yazıyı okuyan meraklı okurlar ve kitabın sonunu unutanlar için kitaba başlamalarını umarak kesiyorum. Umarım bu durum için bana çok kızmazsınız. Kitabın başında Sebahattin Ali'nin hayatını okurken bir yıllığına Almanya'da bulunduğunu okumuştum. Kitabı bitirdiğimde ise aklımda şu soru vardı. Acaba Sebahattin Ali bu olayları yaşamıştı da yazmıştı yoksa bulunduğu yerlerden ve gördüğü şeylerden etkilenerek mi bu muhteşem hikayeyi yazmıştı? Bunun için internette yeteri bilgiye ulaşamasam da eğer yaşadıysa yaşadıkları, eğer esinlenerek oluşturduğu bir hikaye ise bu müthiş eser için kendisini sonsuz saygı ve şükran ile anıyorum. Bu kitap gerçekten kesinlikle okunması gerekenler listesinde. Sonu biraz belki üzücü bitiyor ama tadı damağınızda kalıyor. İnceleme için teşekkürler. Ben bir yeden sabahattin alinin bu tarz bi aşk yaşayıp da bu kitabı ordan esinlenerek yazdığını okumuştum. Sabahattin Ali'nin 1943 yılında yayımladığı Kürk Mantolu Madonna romanı, günümüzde en çok ilgi gören ve en çok satan kitaplar arasında yer alıyor. Roman; aşk, yalnızlık ve yabancılaşma temaları etrafında şekillenmektedir. Edebiyatımızın en önemli romanları arasında gösterilen Kürk Mantolu Madonna özellikle son yıllarda sosyal medyada çok popüler olmuştu. Pek çok kitapsever, bu romanı okumasa bile mutlaka romandan bir alıntıyı hatırlamaktadır. Hem gözlem yeteneğine ve güçlü kalemine hem de başarılı ruh tahlillerine hayran olduğum Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna romanından hafızamda en çok yer edinen alıntıları okumanız için sizinle de paylaşmayı istedim: http://www.ebrubektasoglu.com/yazi/kurk-mantolu-madonnadan-24-muhtesem-alinti/ Umuyorum ilgiyle okursunuz.


Atatürk'ün Nutuk'unu okuduğumuzda göze bir şey çarpar. Atatürk ve silah arkadaşları bu mücadeleyi yürütürken bütün bilgi akışını telgraflarla yapmışlardır. İtilaf Devletleri'nin veya İstanbul Hükümeti'nin yazılarla göndeirlen bilgileri anlayamaması için telgraflar her zaman şifrelenmiş ve öyle yollanmıştır. Bu hamiyetli ve cesur Manastırlı Hamdi Efendi olmasaydı İstanbul'da geçen bu acı olayları öğrenmek için, kim bilir ne zamana kadar bekleyip duracaktık. İstanbul'da bulunan nazır, milletvekili, komutan ve teşkilatımız adamları içinden, bir kişinin çıkıp da, zamanında bize haber vermeyi düşünememiş olduğu anlaşılıyor. Samsun telgrafhanesinde nöbetçi olduğum bir gece hava yağmurlu ve elektrik yüklü idi. O zamanlar paratoner sistemi olmadığı için telleri toprağa vermiştim. Kapı nöbetçisi koşarak geldi ve Paşa geliyor dedi. Mustafa Kemal Paşa ciddi ve güven veren bakışları ile çalışma odamıza girdi. 'Derhal Havza ve Amasya ile görüşmem gerekiyor!' dedi. 'Hava elektrikli. Telleri toprağa verdik. Sizi görüştüremem' cevabını verdim. Ceketinin cebindeki ipek mendili çıkartıp maniplenin üstüne koydu. Benim için telleri devreye sokmaktan başka çare kalmamıştı. Elimi bırakması için yaptığım ısrarlara aldırmadı ve elimi bırakmadı. Önce Havza'yı aradım. Derhal cevap geldi. Nöbetçi memur Kemal Paşa'nın adamlarının emir beklediklerini söyledi. Paşa şifreli bir not verdi. Yazdım. Gelen şifreli cevaba elimi bırakmadan baktı, alelacele bir şeyler yazdı. Onu da Havza'ya ilettim. Sonra Amasya ile de şifreli bir görüşme yaptı. Sonra elini sırtıma koydu ve 'Oh, çok şükür vatan kurtuldu!' dedi ve maiyeti ile birlikte gitti. Birden aptallaşmıştım, ter içinde kalmıştım. Oturduğum yerden uzun süre kalkamadım. Mustafa Kemal Paşa hayatını ortaya koyuyordu. Fes kapmaya gelmiş birisi olamazdı. O bir vatanperverdi. Görüldüğü üzere Kurtuluş Savaşı cephedeki askerinden tutunda Telgrafhanedeki memuruna kadar bütün bir vatanın fertleriyle kazanılmış bir zaferdir. Bu zafer, Atatürk'ün de dediği gibi Telgraf telleri büyük rol oynamıştır. Yani Kurtuluş Savaşı'na bir anlamda telgraf savaşı da diyebiliriz. = Zülfi Livaneli / 19-03-2010 Vatan gazetesi Livaneli'ye bu anıyı Ahmet Remzi Bey'in oğlu Dr. Şakir Coşkuner iletti.


Hayat sanki bir uçurumdur; kimisi için hoş bir manzara, kimisi için de ya kanatlanmaya ya da intihara bir yoldur. Kuş yürekliler göğe, toprak yürekliler yere vurgundur. Kiminin nefesi masmavi umut kokar, kiminin bakışları kapkara mezar kazar. Oysaki uçurum da birdir, uçurumun varlığı da. Ancak yürekler, gökle yer kadar birbirinden ıraklar. Yüreğinizde pır pır eden kanat seslerini duyabilmeniz dileğimle. Hayat kimi zaman yüzümüze bir çocuk neşesi, kimi zaman da gözümüze bir yağmur tanesi kondurmakta mahirdir. Elbette ki her insanın yağmur tanesi iklimine göredir. Kiminin bulutu ölene hasretinden, kiminin bulutu gidene hasretinden ve kim bilir daha nicesine hissinden damla damla ağlar. Akıttığı her damla sanki bir uğurlama, sanki bir selamlamadır. Bulut da haberdardır kaç damla yaş akıtırsa, bir o kadar da buhara kucak açacağından. İnsanın hayatı da bulutlar gibidir. İnsan, kuş yüreğiyle gökte süzülürken buluttan kanadına düşen damlalar sebeptir belki, bu gibinin varlığına. Bir gibi uğruna bizler de el sallamalıyız acımıza, sarılmalıyız acımızla umuda kanatlandırdığımız her ne varsa. Her kuşun da bildiği üzere ne kadar hafiflersek yüklerimizden; uçmak o kadar acısızdır yüreğimize, gökyüzü o kadar yakındır kanadımızın değdiği yere. Gökyüzüne uzanmak uğruna acılarınızı serpmeye var mısınız? Var sesi yankılanırken pır pır eden yüreğinizde, bilin ki acılar var olmasaydı, ne kanadın haline ne de uçmanın zevkine şahit olabilirdik. Öyleyse diyebilir miyiz ki, acılar göğe vurgun yüreğin yere vefasından bıraktığı armağandır diye? Acısına anlam bırakanların, ardında bıraktıkları da anlamlıdır. Bu yazı, Evde Kal Türkiye Parlak Jurnal Yazı Yarışmasında 10. olmuştur.