Ejderhanı Nasıl Eğitirsin, Cressida Cowell tarafından yazılan bir kitap. Genç Hiccup, ejderha eğitmeni olmak isteyen genç bir Viking oğlu. Nihayet dileğini yerine getirdiğinde, düşündüğü kadar kolay olmadığını keşfediyor. Ejderhasını eğitmesi gerekiyor. Bu kitabı çok sevimli ve komik buldum. Hiccup'un eğitimin farklı aşamalarını gösterdiğini, ejderha eğitmeni olana kadar gösterdiği çabaya tanık oldum. Ayrıca, çizimlerin 12 yaş kitap önerilerinde yer alması için gerçekten nitelikli bir örnek oluşturduğunu düşündüm. Percy Jackson, genç bir yarı tanrı. Annesi bir yarı tanrı ve babası Poseidon da deniz tanrısı. Percy, babası olmadan büyür. O ve annesi New York'ta yaşarlar. Percy on iki yaşındayken annesi başka bir adamla evlenir. Gabe. Percy ve Gabe iyi anlaşamaz. Devamında Percy altı yılda altı okuldan kovulur. Dışlanır ve hiçbir yere uymaz. New York'tayken bir dövüşe girer. Bunun üzerine ceza olarak bir yaz kampına gönderilir. Yancy Akademisi sorunlu çocuklar için bir okuldur. Kamp'ta Percy Grover ve Annabeth adında bir kızla arkadaş olur. Percy'nin adı bir hırsızlık olayına karışır ama aslında bir şey yapmamıştır. Bunun üzerine gerçek hırsızı bulmak ve Percy'nin adını temizlemek için bir maceraya çıkarlar. Fantezi ve macera seven 12 yaşındaki çocuklara gönül rahatlığıyla okutulabilir. Açlık Oyunları, Suzanne Collins tarafından yazılan bir roman. Roman, bir hükümetin çocukları televizyonda ölümcül bir savaşa katılmaya zorladığı bir post-apokaliptik dünyada geçiyor. Kahraman, Katniss Everdeen, sadece 16 yaşında bir kız. Küçük kız kardeşinin yerine oyunlara katılmaya gönüllü oluyor. Roman, Katniss'in oyunlarda hayatta kalmaya çalışırken sonunda hükümeti devirmeye çalışmasıyla devam ediyor. Roman, inanılmaz başarılı oldu ve 50 milyondan fazla sattı. Büyük bir film serisi var... Güçlü karakterleri, hızlı hikayesi ve sosyal eleştirisi çokça övüldü. Ancak, aynı zamanda şiddeti ve karanlık temaları nedeniyle de eleştirildi. Çocuğunuzla birlikte okumanız daha uygun olacaktır. Harry Potter serisinin ilk kitabı, J.K. Rowling tarafından yaratılan bu dünyayı takip etmek için harika bir başlangıç! Karakterlerin gelişimi ve anlatının ilginçliği tam da 12 yaşındaki okurları eğlendirecek türden. Tek dezavantajı, bazı bölümlerde kitabın temposu biraz yavaş kalabiliyor ama genel olarak serinin harika bir başlangıcı olduğunu düşünüyor 12 yaş kitap önerilerine eklemenin yerinde olduğunu hissediyorum. Saftrik Greg'in Günlüğü, Jeff Kinney tarafından 2007 yılında yayınlanan bir roman. Roman, ortaokuldaki bir öğrenci olan Greg Heffley'in sürekli dövüldüğü ve sosyalleşemediği bir evreni anlatıyor. Yaşamını ve mücadelelerini anlatmak için bir günlük tutuyor Greg ve bu günlük çok satanlar arasına giriyor. Roman, karakterlerinin gerçekçiliği ve mizahı için çokça övüldü. Ancak, bazı eleştirmenler, romanın çok basit ve çocuksu olduğunu da söylediler. Harold ve George'un yeni öğretmenleri Profesör Poopypants ile başa çıkmaları gerekiyor. Profesör Poopypants, The Perilous Plotter lakabını kullanıyor. Çok kötü bir adam ve her zaman Harold ve George'un sınıfındaki çocukların aptal olduğunu kanıtlamaya çalışıyor. Çocukların yapabileceği tek şey ona bir ders vermek. Bunun için Kaptan Düşükdon adlı bir çizgi roman hazırlıyorlar. Çizgi romanını kullanarak Profesör Poopypants'ı aptal gösteriyorlar. Profesör Poopypants çizgi romanları öğrendiğinde çok kızıyor. Kitabın mizahi yönü 12 yaş kitap önerilerine eklenmesinde önemli bir etken. Seçilmiş kişi, acı duygusunun ortadan kalktığı bir ütopyada yaşamaktadır. Bu ütopyada herkes aynıdır. Savaş, hastalık ve suç yoktur ama aşk tutku ve bireysellik de unutulmuştur. Bunun üzerine ana karakter Jonas, gelecekteki Seçilmiş kişi olarak belirlenir. Dünya üzerindeki tüm hatıraları saklaması gerekir. Bu ağır bir yüktür ve Jonas, dünyanın önceki halini öğrenmeye başladıkça, her zaman bildiği ütopya ile soru işaretleri doğurur. 12 yaş kitap önerilerinde yer vermemizin nedeni çocukların yaşadıkları evrene daha bütüncül bakmasını sağlayabilecek bir kitap olmasıdır. Dışarıdakiler, S.E. Hinton tarafından yazılan bir roman. 1967 yılında yayınlanıyor ve iki rakip çetenin hikayesini anlatıyor. Bu iki çetenin biri şehrin batısında yaşayan, zengin çocuklarken diğeri ise doğusunda yaşayan, fakir çocuklar. Roman, bu fakir tarafın bir üyesi olan Ponyboy ve arkadaşlarının, sonunda trajediye yol açan bir dizi olaya karışmalarını anlatıyor. Hikaye hızı ve temposu yüksek olan roman 12 yaş kitap önerilerinde yer alsa da her yaştan okuyucu içinde okuması eğlenceli bir deneyim. Labiret: Ölümcül Kaçış, James Dashner tarafından yazılan bir bilim kurgu romanıdır. Roman 2009 yılında Türkçe'de Pegasus Yayımevi tarafından yayınlandı. Kitap, Labirent serisinin ilk bölümüdür. Roman, bir grup çocuğun bir labirentte kaldığı post-apokaliptik bir dünyada geçmektedir. Çocuklar, grievers tarafından yakalanmadan önce labirentten kaçmalıdır. Kitap, eleştirmenler tarafından iyi karşılanmıştır ve bir bestseller olmuştur. 12 yaş kitap önerilerinin öznesi elbette her şeyden önce 12 yaşındaki çocukların yaşam gerçekliğidir. Aynı Yıldızın Altında da bu gerçeklik doğrultusunda John Green tarafından yazılan bir gençlik romanıdır. Roman, kanser destek grubunda tanışan iki gencin, Hazel ve Augustus'un aşk hikayesini anlatmaktadır. Eleştirmenler tarafından olumlu karşılanmıştır ve mizah kullanımı ve zor konularla başa çıkabilme yeteneğiyle övülmüştür. Aynı zamanda bir ticari bir başarıya da sahip olan yapıt New York Times'ın en çok satanlar listesinden yedi ay boyunca inmemiştir. Eğer Yaşarsam, Gayle Forman tarafından yazılan bir gençlik romanıdır. Romanın anlatıcısı Mia, bir araba kazası sonucu komaya giren, ailesinin ve kardeşinin ölümünden sonra komada kalan, on yedi yaşındaki bir klasik müzikçidir. Mia'nın hikayesi, kazadan önceki hayatına dair anılarla anlatılmaktadır. Roman, aşk, kayıp ve üzüntü temalarını işler. Mia'nın sevgilisi Adam ile olan ilişkisi hikayenin merkezindedir. Mia, Adam'a olan aşkıyla müziğe olan aşkı arasında karar vermek zorundadır. Roman, 2014 yılında aynı adla bir film şeklinde uyarlanmıştır. Başlat, Ernest Cline'ın bir bilim kurgu romanı. Gelecekte sanal gerçekliğin ana eğlence biçimi haline geldiği bir dünya hakkında. Roman, Oklahoma'dan Wade Watts adlı bir gencin maceralarını izler. Wade, günlerini tamamen sanal gerçeklik dünyasında geçirmektedir. OASIS olarak bilinen bu dünyada, Wade, easter egg adı verilen oynadığı oyuna ait bir gizi bulmaya çalışan oyunculardan biridir. Easter egg, sanal gerçeklik dünyasının yaratıcısı olan James Halliday tarafından gizlenmiştir. Bulan oyuncu, Halliday'in servetini miras alacak ve OASIS'in kontrolünü ele geçirecektir. Wade, easter egge yaklaştıkça, acımasız bir şirketin hedefi haline gelir. Bu şirket, easter eggi Wade'den önce bulmak için her şeyi yapmaya hazırdır. Öykü boyunca, Wade, easter eggi bulmaya çalışan diğer oyuncularla işbirliği yapar. Bunlar arasında, ünlü bir blog yazarı ve bir easter egg avcısı da vardır. Birlikte, OASIS'i kurtarmalı ve herkesin rahatça kullanabileceği bir yer haline getirmelidir. Dijital dünyanın içine doğan çocuklar için harika bir 12 yaş kitap önerisi olarak değerlendirilebilir. Kitap, yemek yememiş olarak odasına gönderilen bir çocuğun hikayesidir. Max adında bir oğlan çocuğunun maceralarını anlatır. Max'in odasında, kendisini Vahşi Şeylerin kralı olarak hayal ettiği bir dünya vardır. Vahşi Şeyler büyük, kıllı yaratıklardır ve Max'in her komutuna uygundurlar. Ancak Max, kral olarak sıkılır ve eve dönmek ister. Maceralı bir hikaye arayan 12 yaşındaki çocuklara tavsiye ederim. Charlotte'un Sevgi Ağı, E.B. White tarafından yazılan bir roman. Roman, bir örümcek olan Charlotte ile bir domuzun arkadaşlığını anlatır. Olay, bir çiftlikte geçer ve orada yaşayan hayvanlar etrafında döner. Charlotte'un Sevgi Ağı, aslında klasik bir çocuk romanıdır ve bir film ile bir sahne oyununa da dönüştürülmüştür. Newbery Ödülü de dahil olmak üzere birçok ödül kazanan kitap 12 yaş kitap önerilerimiz arasındaki klasiklerden biri. Türkiye'de Martı kitabıyla tanınan Roald Dahl'ın kitabıdır. Anlatı, James Henry Trotter'ın yaşamıyla başlar. Bir gün, James bahçede dolaşırken, büyülü bir şeftali bulur. O gece, James büyülü şeftaliyi saklamaya ve onun bakımını yapmaya karar verir. Bahçede onun için küçük bir yatak yapar ve onunla her gün konuşur. Şeftali büyür, büyür ve sonunda bir ev kadar büyük olur. James büyülü şeftalinin içine çıkar ve içinde dev böcekler olduğunu bulur. Öğrenir ki böcekler çok dost canlısıdır. Bir süre sonra James'in en iyi arkadaşları haline gelirler. Şeftalinin içinde New York'ta çeşitli maceralara giderler. Aslan, Cadı ve Dolap, C.S. Lewis tarafından yazılan tanınmış bir eseridir. Bu kitap Narnia Günlükleri serisinin de ilkidir. 1950 yılında yayımlanmış ve o zamandan beri de klasikleşmiştir. Kitap, dört çocuğun Narnia Dünyası'na giren bir dolabı bulmalarını anlatır. Kitap maceranın ve heyecanın yanı sıra, umut ve inanç mesajlarıyla da doludur. 12 yaş kitap önerilerinin en iyi yazılmış fantastik türlerinden biri. Çizgili Pijamalı Çocuk, John Boyne tarafından yazılan bir roman. 2006 yılında yayımlanan bu kitap, yazarın çocuklar için yazdığı dördüncü romanı. İki dokuz yaşındaki çocuğun II. Dünya Savaşı sırasında arkadaş oluşlarını ve bunun sonucunda yaşananları anlatıyor. Roman oldukça başarılı olmuş, dünya çapında beş milyondan fazla satış yapmış ve kırktan fazla dile çevrilmiş. 2006 Man Booker Ödülü için aday gösterilmiş ve birçok ödül kazanmıştır. Pal Sokağı Çocukları, Ferenc Molnar tarafından yazılan 1907 yılında yayımlanan bir kitap. Budapeşte'de Pal Sokağı'nda yaşayan bir grup çocuğun hikayesi. Martı Jonathan Livingston'un hikayesi, sıradan bir kuşun bunalımlı bir hayatını anlatıyor. Savaş sonrasında kuşların sıradan bir yaşamı sürdüğü bir dönemde Jonathan, sıradan kuşların aksine daha iyi ve daha yüksek uçabilmeyi öğrenmek için çabalar. Kuşlar onu aptal diye alaya alırlar. Jonathan onların ne düşündüğünü umursamaz. Çalışmaya ve yeni uçuş yollarını öğrenmeye devam eder. Hatta diğer kuşlara da uçmayı öğretmeye başlar. Jonathan, uçmayı öğrenmeye ve öğretmeye adandığı için daha iyi bir kuş olur. Küçük Prens, çok kısa ama çok güçlü bir kitap. 100 sayfadan kısa olan bu kitap, bir genç prensin evreni keşfetmek için yola çıkışını ve yaşadığı maceraları anlatıyor. Hayat ve aşk hakkında öğrendiklerini paylaşıyor. Sonunda, daha iyi bir insan olarak kendi gezegenine dönüyor. Balonla Beş Hafta, Jules Verne tarafından yazılan ve 1863 yılında yayımlanan bir roman. Bir grup araştırmacının Afrika'yı sıcak hava balonu ile geçtikleri maceralarını anlatıyor. Zamanında oldukça popüler olan roman, Verne'in en iyi eserlerinden biri olarak kabul ediliyor. Birçok film ve diziye uyarlanmıştır. Ağaca Tüneyen Baron, yemekte ailesiyle tartıştıktan sonra ağaca çıkan ve inadından vazgeçmeyerek tüm yaşamını ağaçların üzerinde yaşamaya başlamış bir çocuğun öyküsünü anlatır. Calvino'nun gerçekten çok yaratıcı bulduğumuz bu romanını da 12 yaşındaki çocukların çok beğeneceğini düşünüyoruz. Şeker Portakalı, Brezilyalı yazar Jose Mauro de Vasconcelos tarafından yazılan bir roman. 1968 yılında yayınlandı ve İngilizce'ye çevrildi. Şeker Portakalı, umudun gücünü ve insan ruhunun gücünü anlatan duygu yüklü bir hikayedir. Aynı zamanda, hayatımızda aile ve toplumun önemini hatırlatan güzel bir öykü sunar. Bu nedenle 12 yaşındaki çocukların okuması gereken kitaplar arasında yer almaktadır. Kitaplardan Korkan Çocuk, kağıt korkusu olan bir kızın hikayesini anlatır. Kitap onun kağıt sevgisini yeniden kazanmaya çalışırken takip eder. Sevimli ve komiktir. Resimleri harikadır. Bu kitabı eğlenceli ve kolay bir okuma arayan herkese tavsiye ederim. Tam da 12 yaş kitap önerileri olarak verebileceğimiz kitaplardan biri. Luis Sepulveda tarafından yazılan ve Pierpaolo Rovera tarafından resmedilen bir kitap. Küçük bir adada yaşayan bir martı ve bir kedi hikayesi. Martı uçmaktan korkuyor ama kedi onun bu korkusunu aşmasına yardım ediyor ve uçmayı öğretiyor. Kraliçeyi Kurtarmak, bir grup suçlu tarafından kaçırılan genç bir çocuğun hikayesidir. Sonra da başka bir grup suçlu tarafından kurtarılır. Hikaye suçluların açısından anlatılıyor ve gerçekten heyecan verici ve gerilimli bir hikaye. Charlie'nin Çikolata Fabrikası, Roald Dahl tarafından yazılan bir çocuk klasiğidir. Charlie Bucket adında fakir bir çocuk olan ana kahraman, kasabanın harap bir evinde yaşayan ailesiyle birlikte büyüyor. Bir gün, Charlie çikolata barında altın bir bilet buluyor ve misteryöz Willy Wonka'nın çikolata fabrikasını ziyaret etme fırsatı elde ediyor. Charlie ve dedesi, fabrika içinde büyüleyici bir yolculuğa çıkıyorlar. yol boyunca harika görünümlü şeylerle ve tuhaf karakterlerle karşılaşıyorlar. Hikaye sonunda, kötülüğün iyilik tarafından yenildiği bir masal olarak karşımıza çıkıyor. Sadako, nükleer bombanın radyasyonundan kaynaklanan lösemi tanısı alan küçük bir kızın hikayesidir. Kağıttan bin kuğu yaparsa, dileğinin gerçekleşeceğine inanır. Bu yüzden kağıt kuğuları katlamaye başlar ve bir mucizeyi bekler. Güzel bir hikaye... Kararlılık, umut ve asla pes etmemek üzerine. John Steinbeck tarafından yazılan bir roman, 1900'lü yılların başlarında Meksika'da yaşayan fakir bir aileyi konu alır. Baba Kino, anne Juanne ve oğul Coyotito, basit ve mutlu bir hayat yaşarlar. Ancak, Coyotito bir akrebin sokması sonucu hastalanır ve onun için gereken ilaçları bulmaları gerekir. Kino'nun tek umutu, denizde bulacağı kıymetli inciyi satmaktır. John Steinbeck tarafından yazılan güzel bir hikaye, açgözlülük, fakirlik ve aile temalarını keşfediyor. Karakterler iyi geliştirilmiş ve konu ilgi çekici. Sonu tatlı-acı, ancak eninde sonunda umut verici. Harika hikayeler seven tüm 12 yaşındaki çocuklara tavsiye ederim. Nasıl çocuklarımıza hastayken iyileşmeleri için yanlış ilaçlar vermiyorsak geleceği adına belki ilaçlardan çok çok daha etkili olan kitaplardan da yanlış olanlarla karşılaştırmamalıyız. Onları düşünen, duyarlı bireyler haline getirmek için yaşlarına uygun yapıtlarla karşılaştırmalıyız. Bunun için öğretmenlerden ya da uzmanlardan destek almaktan da çekinmemeliyiz. Hem biz de araştırırken yeni hikayeler keşfedebiliriz. İyi bir çocuk kitabı aynı zamanda yetişkinlerin de kalbini eritebilir.


Kitaplar, her ne kadar yıllarca en iyi arkadaş, can yoldaşı gibi samimi sözcüklerle anlatılsa da kitap denilince genelde içinde ciddi şeyler anlatılan yapıtlar geliyor aklımıza. Yani bilgi vermese bile yazınsal nitelikte büyük insan duygularını ve durumlarını anlatan, kimsenin nüfuz edemediği yerlere nüfuz eden anlatılar canlanıyor gözümüzde. Ancak gülmece öğeleriyle dolu mizah kitapları da var. Ahmet Şerif İzgören'in 40'ının da Kulpu Kırık 40 Türk kitabı da bu kitaplardan biri. Önce gelin Ahmet Şerif İzgören'i tanıyalım. 1965 İzmir doğumlu yazar, her ne kadar Kuleli Askeri lisesine gidip bir süre orduda görev yapmışsa da Hacettepe İngiliz Dilbilim'ini bitirdikten sonra askerlik mesleğini bırakıyor ve yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla açılmış ilk kurumlarımızdan TÖMER'in Bursa şubesini kuruyor. Burada görev yaptığı süre içinde Bursa'daki ilk kültür merkezinin kurulmasına da önayak oluyor. Daha sonra TÖMER'den ayrılarak özel sektöre geçiş yapıyor ve birkaç firmada yöneticilik yaptıktan sonra pazarlama, şirket yönetimi, beden dili, liderlik ve yönetim üzerine eğitimler alıyor ve bu konuda danışmanlık hizmeti vermeye başlıyor. Türk ve yabancı, özel ve resmi onlarca kurumla işbirliği yapıyor. Onlarca ülkede seminer veriyor. Deneyimleri en sonunda onu İzgören Akademi'yi kurmaya itiyor. Burada hem gönüllülere ücretsiz eğitimler veriyor hem de bu gönüllüler sayesinde Anadolu'nun merkeze en uzak köşelerinde bile eğitim ve liderlikle ilgili ücretsiz onlarca seminer verilmesini sağlıyor. Kişisel gelişim sözcüğü her ne kadar yazınsal dünyada niteliksiz ve akıl vermekten başka bir işe yaramayan kitapları tanımlamak için kullanılsa da bunların aksine kelimenin gerçek ve olumlu anlamında kişisel gelişime yönelik onlarca kitap yazıyor. Ancak bu yazının konusu olan 40'ının da Kulpu Kırık 40 Türk böyle bir kitap değil. Daha çok mizahi bir dille biraz rahatlamak için yazılmış bir ürün. Kitap, bugün tüm dünyanın yakından tanıdığı kurgusal karakterlerden Örümcek Adam ya da gerçek yaşamdan bildiğimiz Brad Pitt, Alex Ferguson gibi isimler Türk olsalardı nasıl olurdu? sorusu üzerine kurulu. 40'ının da Kulpu Kırık 40 Türk, blog yazısına benzer yormayan metinlerden oluşuyor ve bölüm bölüm ilerliyor. Birkaç sayfa Brad Pitt Türk olsaydı nasıl olurdu? Onu okuyoruz. Ardından Örümcek Adam Türk olsaydı nasıl olurdu? sorusuna yöneliyoruz. Ara vere vere okunacak, bir kahve içimlik metinler var karşımızda. Özellikle Örümcek Adam Türk olsaydı kesin hırsız sanar taş atarlardı. Ne işi var o adamın beşinci katın penceresinde? belirlemesi beni gülümsetti. Kitap, politik doğrucu davranmıyor. Yani bu şakayı yaparsam şu alınır, bunu böyle anlatırsam bu alınır, bunu dersem başıma birşey gelir diye çekine çekine şaka yapar bir hali yok. Söyleyeceğini doğrudan söylemesi hoşuma gitti. Ancak Türk olsaydı nasıl olurdu? sorusu bana biraz eskimiş bir mizah gibi geliyor. Yer yer gülümsediğim yerler olsa da bıyık çizilmiş görseller ve kısa yazılarla dolu kitaba bakınca sanki bu okuduklarım bir kitaba değil de eğlenceli bir bloga aitmiş gibi geldi. Mizahın kitapla da olabileceğini biliyorum ancak sanki bu kitabı basmak yerine blogda yayınlamak daha doğruydu. Kitap İzgören Akademi'den çıkmış. İnsanın kendine ait bir akademisinin olmasının en olumsuz yanı bu. Kendi kitabını basmaya karar veren de sen oluyorsun. Dolayısıyla kontrol mekanizmaları ve acaba bunu şu formatta mı yayımlasak diyen insan az oluyor. Bence bu işin etik olarak daha uygunu Ahmet Şerif İzgören'in kendi kitaplarını başka yayınevlerinden çıkarması.


Öncelikle, okur yazar insanlar olarak LGBTQ+ bireylerinin akıl hastası biçiminde tanımlanmasına elbette karşıyız. Durumu pozitif bir ayrım yaratmak ve fayda sağlamak için kullanan çok azınlık bir kitlenin dışında dünyanın birçok yerinde bu insanların çalışma yaşamının dışına itildiğini, kimliklerini açıkladıkları için ötekileştirildiğini ve aileleri tarafından bile yalnız bırakıldıklarını görüyoruz. LGBTQ+ bireylerinin haklarını elbette savunuyoruz ancak Amazon'u tebrik edip geçmenin kolaycı bir yaklaşım olacağı kanısındayız. Sanıldığı üzere kararı ifade özgürlüğü kapsamında ele almayacağım. Kararın çarpıcı yanı şu: Daha önce Medium'da DeSo incelmesinde de yazdığım üzere biliyorsunuz Twitter daha önce ayrılıkçı kararları dolayısıyla eski Amerikan başkanı Donald Trump'ı susturmuştu. Hepimiz de insan haklarını savunduğu için Twitter'ı desteklemiştik. Ancak ortada Amerikan Başkanı'nı dahi susturabilecek güçte bir yapıyla karşı karşıya olduğumuzu ve aldıkları bu kararların hangi kurullar tarafından hangi demokratik yöntemlerle alındığını hiç sorgulamadık. Medyada ön plana çıkan sorunlarda halkın baskın görüşleriyle paralel açıklanan bu kararların geçmişte olduğu gibi halkların histerik bir biçimde faşizan düşüncelerle hareket ettiği dönemleri tekrar yaşarsak nasıl biçimleneceğini bilemiyoruz. İnternetin kıyısında köşesinde kalmış küçük bloglarda insan hakları savunucusu olarak gördümğümüz Amazon ve Twitter gibi şirketlerle yaşadığı olumsuz dava süreçlerini anlatan insanlarla karşılaşmak olanaklı. Evet küresel şirketlerin aldığı benzer kararları olumlu buluyoruz ama insanları bu kararları takip etmeye davet ediyoruz. Senatör sormasa yanıtlanmayacak kimi soruların yanıtlarını merak ediyoruz. Bu şirketlere buna benzer konularda aldıkları kararları düzenli olarak yayımlamaları konusunda çağrı yapıyoruz. İnsanların bu çok uluslu şirketleri daha şeffaf olmaya zorlaması gerektiğini düşünüyoruz. Çünkü amerikan başkanın dahi susturulabildiği bir dünyada gücün devletlerin elinden ağır ağır şirketlerin eline geçtiğine tanık oluyoruz. - Bu arada bazen gereksiz vurgulandığı konusunda eleştiriliyor ama ben Netflix'in neredeyse her dizisinde bir LGBTQ+ bireyine yer vermesini doğru buluyorum. Bu durumu aynı feministleri eleştirenlerin tavrına benzetiyorum. Onlar da biz tüm insanlık eşit olsun diyoruz. Ne gerek var Feminizme eleştirileri yapıyordu. Terazinin bir tarafındaki haksızlıklar daha ağır basıyor. O yüzden önce o tarafın eşitsizliğini gidermek ve o tarafın acılara daha fazla yer vermek gerekiyor.


Bu yazımızda Amerika eğitim sistemini detaylı bir şekilde inceleyecek ve diğer gelişmiş ülkelerle karşılaştıracağız. Bugün ABD eğitim sisteminin karşı karşıya olduğu bazı temel sorunları ve zorlukları gözler önüne sereceğiz. Amerika eğitim sistemi, dünyanın en benzersiz ve en tartışmalı sistemlerinden biri. Sürekli olarak diğer gelişmiş ülkelerle karşılaştırılıyor ve çoğu zaman da bazı alanlarda ciddi eksiklikleri olduğu görülüyor. İlk olarak şunu belirtelim. Amerika'da ülke çapında geçerli, standartlaştırılmış bir eğitim sistemi yok. Her eyaletin bu iş için oluşturduğu kurumlar tarafından belirlenen farklı bir yapı var. Bu durum bir taraftan çeşitliliği artırdığı için düşünsel bir zenginlik sağlıyor ama bir taraftan da ciddi sorunlara neden oluyor. Gerçi eğitim sistemi her ne kadar eyaletten eyalete değişse de temel bir takım şeyler de var. Bir kere Amerika'da da ilkokula dünyanın birçok ülkesine benzer bir biçimde 6 yaşında başlanıyor. Dileyen öncesinde 1 ile 3 yıl arasında değişen bir anaokulu eğitimi de alabiliyor. Ancak 6 yaşından sonraki 12 yıllık eğitim zorunlu. Amerika'da Türkiye'deki gibi İlkokul, ortaokul, lise ayrımı yok. Kişinin birinci sınıftan on ikinci sınıfa kadar okuduğu yapının genel adı lise. Yani aslında Amerikalı bir çocuk 6 yaşında liseye başlıyor ve 12. sınıfa ulaştığında da liseden mezun oluyor. Bundan sonra çocuğun önünde iki seçenek var. Ya 2 yıllık community college olarak anılan toplum kolejine gidip bir meslek sahibi olacak ya da 4 yıllık bir lisans eğitimi veren üniversiteye gidecek. Lisans ve lisansüstü öğrenim deneyimi ise dünyanın geri kalanıyla büyük benzerlikler taşımakta. Amerika her ne kadar eğitim konusunda özellikle ilk 12 yıllık eğitimin niteliği ve sorunları nedeniyle eleştirilse de lisansüstü düzeyde, birçok milletten öğrenciyi ve akademisyeni kendine çekmeyi başarıyor. Zaten Amerika'nın birçok başarısı da başka milletler için bir cazibe merkezi olarak kalabilmeyi başarmasıyla ilgili. Gelelim Amerika eğitim sisteminin kısa tarihine. Amerika eğitim sisteminin kökleri, çocukları eğitmekten kiliselerin ve ailelerin sorumlu olduğu döneme dayanmakta. İlk devlet okulları 19. yüzyılın başlarında kurulmuş ve 19. yüzyılın ortalarında çoğu eyalette çocukların okula gitmesini zorunlu kılan zorunlu eğitim yasaları düzenlenmiş. Genel olarak, Amerikalı öğrenciler diğer gelişmiş ülkelerdeki akranlarıyla karşılaştırıldığında uluslararası standart testlerde fena bir performans göstermiyorlar. Ancak, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki farklı öğrenci grupları arasında önemli başarı boşlukları vardır. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'nün 15 yaşındaki çocukların okuma, matematik ve bilim okur yazarlığı alanlarındaki ortalama performanslarını ölçtüğü Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı'na göre Amerika Birleşik Devletleri, eğitim alanında dünya sıralamasının 38. basamağında yer almakta. Amerika Birleşik Devletleri'nin bu performansının bir nedeni, kendi içindeki büyük başarı farkı. PISA'da, düşük gelirli öğrenciler, daha varlıklı akranlarından daha düşük puanlar alıyorlar ve aradaki puan farkı gelişmiş ülkelerdeki farktan hayli yüksek. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca eğitime diğer tüm ülkelerden daha fazla harcama yapıyor, ancak bu, öğrenciler için daha iyi sonuçlara dönüşmüyor. 2010 yılında Amerika Birleşik Devletleri ilk ve orta öğretime tahmini olarak 598 milyar dolar harcadı ki bu da öğrenci başına yaklaşık 12.300 dolara denk geliyor. Bu, diğer birçok gelişmiş ülkenin öğrencilerine harcadığı miktarın iki katından fazla. Örneğin, Finlandiya öğrenci başına yaklaşık 9,000 dolar harcarken, Almanya yaklaşık 10,000 dolar harcıyor. Amerika Birleşik Devletleri, eğitim sistemini geliştirmek ve diğer gelişmiş ülkelerle rekabet etmek istiyorsa bazı değişiklikler yapmak zorunda. Bu değişiklik için önerilenler arasında erken çocukluk eğitimine daha fazla yatırım yapılması, sınıf mevcutlarının azaltılması, öğretmen niteliğinin artırılması ve ailelerin de sisteme etkin olarak katılmasını sağlayacak bazı teklifler var. Bir de Amerika Birleşik Devletleri'nin nispeten büyük bir göçmen nüfusuna sahip olduğunu da belirtmeliyiz. Bu göçmenlerin çoğu, eğitim düzeyi düşük ülkelerden gelmekte. Ek olarak, birçok göçmen evinde İngilizce, konuşulan ilk dil olmayabiliyor, bu da çocukların okuldaki dersleri anlamalarını zorlaştırabiliyor. Amerika eğitim sistemi, diğer birçok gelişmiş ülkenin aksine merkezi bir bakış açısıyla değil, eyaletlere daha çok yetki veren yerel bir bakış açısıyla işlemekte. Ancak federal hükumet de eğitimin finansmanında önemli bir rol oynamakta. Her ne kadar 12 yıllık öğretim finansmanının %93'ü eyaletler ve yerel yönetimler tarafından karşılansa da %7'si federal hükumet tarafından karşılanıyor. Federal fonların çoğu, eyaletlere ve okul bölgelerine verilen hibelerden oluşmakta. Bu hibeler, bir il veya eyaletteki dezavantajlı öğrencilerin sayısı gibi faktörlere dayanmakta. En büyük program, ilk olarak 1965'te yürürlüğe giren ve şu anda Hiçbir Çocuk Geride Kalmasın Yasası olarak bilinen program. Bu program kapsamında, eyaletler, okuma ve matematikte standartlar geliştirmeye, öğrencilerin bu standartları karşılamaya yönelik ilerlemesini ölçmek için yıllık değerlendirmeler yapmaya ve yeterli ilerleme kaydetmeyen okullara müdahale etmekle yükümlülük kazanmış. Finansmana ek olarak, federal hükumet bir dizi yasa ve politika aracılığıyla da eğitimi düzenliyor. Örneğin, Engelli Bireyler Eğitim Yasası , engelli öğrencilerin mümkün olan en az kısıtlayıcı ortamda ücretsiz ve uygun bir eğitim alma hakkını garanti ediyor. Gene de çoğu durumda, federal fonların nasıl kullanılacağına, hangi standartların belirleneceğine ve okulların sonuçlardan nasıl sorumlu tutulacağına eyaletlerinin karar verdiğini unutmamak gerekiyor. Öğrencilerin Amerika Birleşik Devletleri'nde aldıkları eğitimin kalitesinde çeşitli sosyoekonomik faktörler rol oynamakta. Örneğin, düşük gelirli ailelerden gelen çocukların daha az kaynağa ve daha az deneyimli öğretmenlere sahip okullara gitme olasılığı daha yüksek. Bu, bir yoksulluk döngüsüne ve çocuklar için fırsatların azalmasına yol açıyor. Devamında öğrenciler arasında okuldaki performanslarını etkileyebilecek düzeyde bir yabancılaşma ve kızgınlık hissi doğuruyor. Birçok kolej ve üniversitedeki yüksek eğitim maliyeti, bazı öğrencilerin yüksek öğrenime devam etmelerini tamamen engelleyebiliyor. Tüm bu faktörler de Amerika Birleşik Devletleri ile diğer gelişmiş ülkeler arasındaki başarı farkını gittikçe açıyor. Amerika eğitim sisteminin önemli bir farkı öğretmenlerin eğitilme ve sertifikalandırılma şekli. Çoğu gelişmiş ülkede, öğretmenlerin sınıfta ders vermelerine izin verilmeden önce sıkı bir çalışma ve eğitim sürecini tamamlamaları gerekir. Bu süreç, tipik olarak, deneyimli bir öğretmenin gözetimi altında bir stajyerlik dönemi ve pedagoji sınavının tamamlanmasını içerir. Buna karşılık, Amerika Birleşik Devletleri'nde öğretmen olmak için gerekli şartlar çok daha az katıdır. Birçok eyalette, öğretmenlerin yalnızca bir lisans derecesine sahip olmaları ve temel beceri testini geçmeleri yeterlidir. Bazı eyaletler, öğretmen eğitimini ve sertifikasyonu iyileştirmek için programlar başlatmış olsa da, bu programlar zorunlu değil ve birçok öğretmen, herhangi bir pedagojik eğitim almadan mesleğe girmeye devam etmektedir. ABD ile diğer gelişmiş ülkeler arasındaki bu fark, hem öğrencilerin aldığı eğitimin niteliği hem de öğretmenlerin çalışma koşulları açısından birtakım sonuçlar doğurmaktadır. ABD'deki öğretmenlerin meslekleri için kendilerini hazırlıksız hissettiklerini bildirme ve ilk beş yıl içinde mesleklerini bırakma oranları hayli yüksektir. Amerikan eğitim sistemi, öğretmen maaşı ve eğitimi söz konusu olduğunda da diğer birçok gelişmiş ülkenin gerisinde kalıyor. Çoğu gelişmiş ülkede, öğretmenlere nispeten iyi ücret ödenir ve kapsamlı bir eğitim alırlar. Ancak Amerika Birleşik Devletleri'nde öğretmen maaşı nispeten düşüktür ve eğitim genellikle yetersizdir. Öğretmenlik mesleğindeki bu karşılaştırmalı yatırım eksikliği, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki eğitimin kalitesi üzerinde ciddi etkilere sahip. Düşük maaşlı ve yetersiz eğitimli öğretmenlerin etkili eğitimciler olma olasılığı doğal olarak daha düşük. Bunun birkaç nedeni var. Önemli bir faktör, Amerika Birleşik Devletleri'nde eğitimin finanse edilme şekli. Eğitimi temel olarak vergilendirme yoluyla finanse eden çoğu gelişmiş ülkenin aksine, Amerika Birleşik Devletleri eğitimi desteklemek için büyük ölçüde özel bağışlara ve hayırseverliğe güvenmekte. Bu finansman modeli, öğretmenlere ve eğitim sisteminin diğer yönlerine yatırım yapmak için daha az para olduğu anlamına geliyor. Ayrıca, Amerika eğitim sistemi diğer birçok gelişmiş ülkeninkinden çok daha büyük ve karmaşık. Bu da öğretmenlere etkili bir şekilde yatırım yapmayı daha da zorlaştırmakta. Herhangi bir hükumetin veya hayırsever kuruluşun yeterince desteklemesi için çok fazla okul ve çok fazla öğrencinin yanında çok fazla standartlaştırılmamış uygulama var. Ebeveynler olarak çocuklarımız için en iyisini isteriz. Onların güvende olmalarını, mutlu olmalarını ve hayatta başarılı olmalarını isteriz. Bunu sağlamanın bir parçası da doğal olarak onlara iyi bir eğitim sağlamaktır. Günümüz dünyasında bu, doğru okulu seçmek ve onların eğitimine dahil olmak anlamına da gelir. Aileler için Amerika'da eğitim sistemine katılmanın bir yolu çocuklarının okullarında gönüllü olmaktır. Bu, sınıfa yardım etmek, saha gezilerine eşlik etmek veya okul komitelerinde hizmet etmek anlamına gelebilir. Açık toplantılar, veli-öğretmen konferansları ve mezuniyetler gibi okul etkinliklerine katılmak da önemlidir. Yukarıda da belirttiğimiz üzere Amerika Birleşik Devletleri'nde eğitim, öncelikle yerel ve eyalet vergileri aracılığıyla finanse edilir ve federal hükumet, toplam finansmanın yalnızca %7'sine katkıda bulunur. Bu, merkezi hükumetin eğitimin birincil fon sağlayıcısı olduğu diğer birçok gelişmiş ülkenin aksinedir. Merkezi olmayan finansman sistemi, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki farklı okul bölgeleri arasında finansman konusunda önemli eşitsizlikler olduğu anlamına gelir. Örneğin, 2016'da New York eyaletinde öğrenci başına ortalama harcama Mississippi'nin iki katından fazladır. Finansmandaki bu eşitsizliğin bir dizi sonucu vardır. İlk olarak, ülkenin farklı yerlerindeki okulların kendilerine sunulan çok farklı kaynaklar olduğu anlamına gelir. Bu genellikle eğitime daha az para harcanan bölgelerde daha düşük kaliteli okullara yol açar. İkincisi, farklı öğrenci grupları arasındaki eşitsizliği artırır. Zengin ailelerin öğrencileri daha iyi okullara daha fazla kaynakla gidebilirken daha fakir ailelerin öğrencileri daha düşük kaliteli okullarda sıkışıp kalmaktadır. Bu durum zengin ve fakir öğrenciler arasındaki uçurumu artırmakta, dar gelirli öğrencilerin iyi bir eğitim almasını zorlaştırmaktadır. Yukarıda anlattığımız üzere eyaletlerin eğitime ayırdığı bütçelerin farklı olması gibi nedenlerle ABD'deki yüksek gelir eşitsizliği, varlıklı ailelerin çocuklarının kaynaklara, düşük gelirli ailelerin çocuklarına göre çok daha fazla erişimi olduğu için çarpık bir sistem ortaya çıkmasına neden oluyor. Zengin aileler, iyi okulların olduğu mahallelerde yaşamayı, öğretmen tutmayı ve çocuklarını özel okullara göndermeyi göze alabilirlerken orta gelirli ya da düşük gelirli aileler içinden çıkması güç bir yoksulluk çemberine giriyor. Diğer bir faktör, ABD'de okulların finanse edilme şekli. Söz gelimi emlak vergileri, eyaletler için devlet okulları adına birincil finansman kaynağıdır. Bu, yüksek mülk değerlerine sahip topluluklardaki okulların, mülk değerlerinin düşük olduğu topluluklardaki okullara göre öğrenci başına harcayacak daha fazla parası olduğu anlamına gelir. Sorunu ele almak için devam eden bir takım çabalar var. Ancak bunlar ABD'de eğitimin finanse edilme ve yönetilme biçiminde önemli değişiklikler gerektirecek. ABD tüm öğrencilerin nitelikli bir eğitim alma konusunda eşit fırsatlara sahip olmasını sağlayabilirse başarı farkını da muhakkak kapatacak ve her çocuğa potansiyeline ulaşma olanağı verecektir. En büyük sorunlardan biri, eğitim maliyetlerinin yüksek olması. Birçok ülkede eğitim ücretsiz veya çok uygun fiyatlıdır. Ortalama eğitim maliyetinin yılda 30.000 ABD dolarının üzerinde olduğu Amerika Birleşik Devletleri'nde ise durum böyle değildir. Amerika eğitim sistemi sınavlara gereğinden çok önem vermektedir. Öğrenciler sürekli olarak bilgi ve becerileri açısından test edilmektedir. Test, ilerlemeyi ölçmek için iyi bir yol olsa da öğrenciler için stresli olabilir. Bazı durumlarda, öğrenciler sınavları geçme konusunda o kadar streslidirler ki yeni materyaller öğrenme veya ilgi alanlarını keşfetme şansı bulamazlar. Amerikan sisteminin özellikle yetersiz kaldığı birkaç kilit alan var. - Amerika, diğer gelişmiş ülkelere göre çok daha yüksek bir okulu bırakma oranına sahip. Aslında, neredeyse dört Amerikalı öğrenciden biri kolejden mezun olmuyor. - Amerikan okullarının kalitesi, bulunduğu yere ve sosyoekonomik duruma bağlı olarak büyük ölçüde değişiyor. Amerika Birleşik Devletleri'nde bazı dünyaca ünlü üniversiteler var, ama aynı zamanda ortalamanın çok altında da birçok okul var. - Amerika Birleşik Devletleri'nde üniversiteye gitmenin maliyeti, diğer birçok gelişmiş ülkeden çok daha yüksek. Bu, birçok yetenekli öğrenciyi yüksek öğrenime devam etmekten alıkoyuyor. - Amerika eğitim sisteminde çok fazla eşitsizlik var. Daha varlıklı ailelerden gelen öğrenciler, daha düşük gelirli ailelerden gelen öğrencilere göre daha iyi eğitim alma olanağına sahipler. Başlıca olumlu yönlerden biri, Amerika Birleşik Devletleri'nde eğitim söz konusu olduğunda çok fazla seçenek ve esnekliğin olması. Pek çok farklı türde okul ve eğitim programı mevcut. Bu da her öğrencinin bireysel ihtiyaçlarına ve ilgi alanlarına uygun bir seçenek bulabileceği anlamına geliyor. En büyük olumlu yönlerinden biri ise çeşitliliğidir. Sonuçta dünyanın her yerinden öğrenciler, zengin ve kültürel açıdan zenginleştirici bir öğrenme ortamı yaratan Amerika Birleşik Devletleri'ne okumak için geliyorlar. - Amerikan eğitim sisteminde çok fazla esneklik var. Öğrenciler çok çeşitli kurslar ve programlar arasından seçim yapabiliyor ve yaş veya okul yılına göre kısıtlanmıyorlar. - Amerikan eğitim sistemi çok rekabetçi. Bu, öğrencileri çok çalışmaya ve başarı için çabalamaya teşvik ediyor. - Amerika Birleşik Devletleri, dünyanın her yerinden en iyi öğrencileri ve profesörleri çeken en iyi üniversitelerden bazılarına sahip. - Amerikan eğitim sistemi sürekli gelişmekte ve kendini geliştirmeye çalışmaktadır. Bu, yeni fikirlerin ve yeniliklerin her zaman uygulandığı anlamına geliyor. Bu da eğitim sistemini dünyadaki en dinamik sistemlerden biri yapıyor. Amerika eğitim sistemi birçok yönden benzersiz. Ülkenin tarihi, kültürü ve değerlerinin bir ürünü. Amerika Birleşik Devletleri her zaman bir fırsatlar ülkesi. Eğitimse herkes için bu fırsatların eşitliğini sağlamanın bir yolu olarak görülmüş. Bu da eğitimin değerine güçlü bir inanca ve tüm çocuklar için ücretsiz eğitim sağlama taahhüdüne yol açmış. Amerika eğitim sisteminde Federal hükumet, diğer gelişmiş ülkelere kıyasla eğitimde sınırlı daha sınırlı bir role sahip. Bu, eyaletlerin ve yerel toplulukların okulları üzerinde daha fazla kontrole sahip olmalarını sağlıyor. Ancak aynı zamanda büyük bir eşitsizlik de yaratıyor. Bazı eyaletler ve okul bölgeleri diğerlerinden daha fazla kaynağa sahip olduğu için eğitimin niteliği de ona göre değişiyor.


Aynı zamanda 25. yaş günü armağanım olan kitabı incelemek üzere ilk sorumuzu yanıtlayalım. Türk asıllı bir anne ve Lübnanlı bir babanın oğlu olarak 1949'da Lübnan'da dünyaya gelen Amin Maalouf, eğitimini Lübnan'da tamamlamış ve iç savaşın çıktığı 1975 yılına kadar da gazeteci olarak Lübnan'da çalışmıştır. İç savaşın çıkmasıyla birlikte Fransa'ya göç eden yazar, burada yayın organlarında çalışmaya devam etmiş ve yıllar sonra yazacağı Çivisi Çıkmış Dünya kitabında anlatacağı göçmenliğin ne olduğu üzerine ilk düşüncelerini, ilk göçmenlik deneyimi olan Fransa'da edinmiştir. Ülkemizde çok sevilen ve özellikle Semerkant adlı yapıtıyla tanındıktan sonra iyi satış rakamlarına ulaşan Amin Maalouf günümüzde hala Fransa'da yaşamakta ve zamanının büyük çoğunluğunu kitaplarını yazmaya ayırmaktadır. Yazarın dilimizde de yayımlanan birçok kitabı vardır. Bu kitapları sırasıyla aşağıdaki gibi listelemek olanaklıdır. İncelemenin konusu olan 2020 yılında yazılmış Empedokles'in Dostları ise bakış açınıza göre distopya ya da ütopya olarak adlandırılabilecek çarpıcı bir bilim kurgu özelliği taşımakta. Gelin beraber Empedokles'in Dostları'nın özetine bakalım. Atlantik okyanusunun kıyısında Antiache adında bir ada vardır. Bu adanın biri Alec diğeri Eve adından başlangıçta birbirleriyle iletişim kurmayan yalnızca iki sakini vardır. Ancak dünyada bütün iletişim ağının çökmesiyle bu iki insan birbirleriyle iletişim kurmaya başlayacak ve dost olacaktır. Bu dostluk büyürken, dünyayı büyük bir nükleer felaketin beklediği ortaya çıkmaktadır. Bugüne kadar geliştirdiğimiz teknolojilerin sonumuzu getireceği düşünülürken bir anda kendilerine Empedokles'in Dostları diyen sanat, kültür, bilim gibi alanlarda bizden daha gelişmiş bir uygarlığın insanları çıkacak ve uygarlığımızın sorunlarını yüzümüze vuracak, nükleer felakete engel olacaktır. Bu noktada dünya ikiye ayrılmıştır. Kimileri Empedokles'in Dostları'nın niyetinden emin değildir ve iki uygarlık arasındaki bu yakınlaşmanın toplumumuza etkilerini kestirememektedir. Kimileriyse kalmaları ve insanlığa yardım etmeleri gerektiğini düşünmektedir. Sonunda bir grup insan Empedokles'in Dostları'nın kurduğu yüzen bir hastaneye bombalı saldırıda bulunacak ve bunun üzerine Empedokles'in Dostları dünyayı terk edecektir. Okur, roman boyunca kendi uygarlığımız ile Empedokles'in Dostlarının uygarlığını karşılaştırır durur. Evet bizim uygarlığımız da laiktir ve bizim uygarlığımızın da teknolojisi gelişmiştir. Ancak nükleer silah, radyasyon ve uluslararası sorunlardan kurtulabilmiş değilizdir. Okudukça uygarlığımızın gerçekten de yardıma gereksinimi olduğunu hissederiz. Ancak işlerin sarpa sarması ve Empedokles'in Dostlarının gitmesiyle hem çaresizliğe sürükleniriz hem de bir çözüm olduğunu sezerek umutla dolarız. Bundan sonra Amerikan Başkanı dahil birçok insan Empedokles'in Dostlarını dünyaya tekrar getirmeye ve insanlığa yardım etmeleri için ikna etmeye çalışacaktır. Romanı daha iyi anlamak için Empedokles kimdir? sorusunun üzerine de eğilmek gerekiyor. Empedokles aslında Sokrates'ten de önce yaşamış bir antik Yunan filozofu. Onu diğer filozoflardan ayıran yön ise diğer filozoflar maddeyi oluşturan tözü açıklamakta ateş, su, toprak ve havayı kullanırken Empedokles'in bu dört elementin yanına sevgi ve nefret gibi duyguları da ekleyerek maddenin yalnızca bu dört elementle değil aynı zamanda duygularla da oluştuğu düşüncesini ileri sürmüş olması. Dolayısıyla romana adını veren filozof, sanki Amin Maalouf'un insanın kurtuluşuna inandığını ve bunun iyi duygularla olacağını savunduğunu hissettiriyor ve toplumsal anlamda da yorumlanabileceği üzere bizi Zülfü Livaneli'nin o muhteşem sözlerine götürüyor. Oldukça sürükleyici olan kitabın dikkatimi çeken alıntıları ise Zehre Ergeç'in romanı ekoeleştirel bir yaklaşımla incelediği değerli makalesindekilerden hareketle Zehra Ergeç ile aynı ve şöyle. Geçtiğimiz 26 Eylül günü, yani bir buçuk ay önce, öğleden sonra Potomac kıyısında, Washington'ın merkezine otuz kilometre kadar uzaktaki küçük nehir limanı Indian Head'de güçlü bir patlama oldu. Yerel yetkililer ilk birkaç saat boyunca inkar yolunu seçtiler, olayın adını koymaya cesaret edemiyorlardı: Çünkü hakiki bir nükleer patlama söz konusuydu! Tahribatın çapı bin metreyi aşmadığına göre zayıf ve etkisi sınırlı bir bomba olduğu anlaşılıyordu, yine de altı yüzden fazla ölü vardı ve civarındaki binlerce bölge sakini ya yaralanmış ya da radyasyona maruz kalmıştı. Yukarıdaki alıntıdan anlaşıldığı üzere hızlı ve çarpıcı bir anlatımı olan romandan örnek verilebilecek diğer bir alıntı ise şöyle.


Kitap Ümit Yaşar Oğuzcan öldükten sonra yazılarının toplanması ile çıkan bir derleme olarak bizlere sunulmuş. 22 Ağustos 1926'da gözlerini Mersin Tarsus'da açmıştır. Eskişehir'de eğitimi tamamlayarak Ankara, Adana ve İstanbul'da Türkiye İş Bankası'nda bankacı olarak yıllarca çalışmıştır. Halkla ilişkiler müdür yardımcısı pozisyonuna yükselmişken çalışmasında otuz yılı doldurduğu için kendi arzusu ile 1977'de emekli olmuştur. Ümit Yaşar Oğuzcan emekli olduktan sonra İstanbul'da sanat galerisi kurmuştur. Emeklilikten önceki yaşamı da hesaba katılırsa toplamda 33 şiir kitabı, 4 düzyazı kitap, 13 antoloji ve biyografik eser olmak üzere toplamda 50 kitap çıkarmıştır. İlk yıllarda Faruk Nafiz Çamlıbel'den esinlenerek aşk, ayrılık, özlem temasında şiirler yazan Ümit Yaşar Oğuzcan, 1973 yılında oğlu Vedat Oğuzcan'ın vefat etmesiyle ölüm ve acı gibi konulara yönelmiştir. Şairlik başarısını daha çok rubailerinde göstermektedir. Ümit Yaşar Oğuzcan, yaşamı boyunca 24 intihar girişiminde bulunmuş fakat tamamında başarısız olmuştur. Bu intihar girişimlerine oğlu Vedat da tanık olmuş ve çok etkilenmiştir. Yazarlığı konusunda hep babasını örnek alan Vedat, ne yazık ki babasının aksine gözü kara bir çocuktur ve babasından daha iyi yapabileceğine emin olduğu tek şeyi gerçekleştirmiş, intihar etmiştir. Babasına bir ders vermek istemiş olacak ki gitmeden önce babasına Baba, öyle intihar edilmez, böyle edilir. notunu bırakarak Galata kulesinden kendini aşağıya bırakmıştır. Daha 17 yaşındayken. Acıdan beslenen şairimizin olaya ilişkin Galata Kulesi adında bir şiiri de var. Kolaylıkla Türk edebiyatının en üretken yazarlarından biri olarak tanımlayabileceğimiz Ümit Yaşar Oğuzcan'ın kitaplarını aşağıdaki gibi sıralamak olanaklıdır. Yapıtta, Ümit Yaşar Oğuzcan'ın daha önceki yıllarda çıkan şiirlerinden bir seçki yer almaktadır. Aynı zamanda şairin Mihriban'a yazdığı mektuplar ve öz geçmişi de Aşka Dair Nesirler'de kendine yer bulmaktadır. Ümit Yaşar Oğuzcan, mutsuzluğu ve umutsuzluğu anlatırken aşkın, ayrılığın ve ölümün ardından bir umut arayışını seziyoruz. Çarpıcı şiirler var diyemiyoruz ancak şairin kendine ait bir ses yakaladığı kesin. Çarpıcı olmamasına rağmen her gece bir kısmını okuması insana huzur veren kitap Aşka Dair Nesirler. İnsanı hayrete düşüren aşk ve bağlılıkla yazılmış bir kitap. Baş kısmında şairin sevdiği kadına yazdığı şiirler olan kitap, sonunda yine sevdiği kadına yazdığı mektuplarla bitirilmiş. Sanki okurlara Ümit Yaşar Oğuzcan'da Mihriban sevgisi ile doğup Mihriban sevgisi ile öldüğünü anlatıyor. Mihriban'a yazdığı mektuplarında Yemin ediyorum, seni her geçen yıl daha çok seveceğim Mihriban. ve Sen hükmedemediğim kaderimsin benim, silemediğim alın yazımsın. derken de Mihriban'a duyduğu sonsuz güven ve bağlılığını yaşatıyor okura. Okurları duygudan duyguya sürükleyen, kalp acıtan bir eser Aşka Dair Nesirler. Şairin yaşam hikayesini bilerek okumak da her satırı daha anlamlı kılıyor. Aşkla ilgili o denli hoş, zarif cümleler kurmuş ki Ümit Yaşar Oğuzcan, insanı kitabın ortasında durdurup Neden aşık değilim? Neden kimse bana böyle güçlü bir aşk duymuyor? diye düşündürüyor. Kitabın arka kapağında bulunan bu paragraf ile de insan içinde büyük bir aşk hazinesi yattığını kolaylıkla anlayabilmekte.


Halide Edip Adıvar, 1884 yılında Abdülhamit döneminde üst düzey memur bir babanın ve duyarlı bir annenin kızı olarak dünyaya geldi. Henüz çok küçükken verem nedeniyle annesini kaybetti. Amerikan Koleji'nde eğitim gördü ve bu okulu bitiren ilk Müslüman kadın oldu. Mezuniyetinin ardından aynı okulda matematik öğretmeni olarak görev yapan Salih Zeki Bey ile evlendi. Evliliği boyunca eşine yazdığı eserlerde yardım etti. Sherlock Holmes'ten çeviriler yaptı ve bu yıllarda Emile Zola'ya hayranlık duymaya başladı. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla çoğunluğu anlatı olmak üzere sayısız yapıt üreteceği profesyonel yazın yaşamına başladı. Ancak yazarlığı meslek olarak yapmaya başladığı bu yıllarda kadın haklarıyla ilgili yazdıkları nedeniyle ölüm tehditleri aldığı için bir süre Mısır ve İngiltere'de yaşamak zorunda kaldı. İngiltere'de kaldığı süre boyunca seçkin gazeteciler ve düşünürlerle ilişkiler kurdu. Nitekim bu ilişkiler gelecekte milli mücadelede Türkiye'de yaşananların yabancı basına doğru aktarılması konusunda da büyük bir destek sağlayacaktı. 1909'da Türkiye'ye döndü. Eşi Salih Zeki Bey ikinci bir kadınla evlenmek isteyince ayrıldı ve kadın haklarını savunan sivil toplum örgütlerinde yer aldı. Çağdaş eğitim kitaplarını Türkçeye çevirdi. Türk Ocakları aracılığıyla Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Hamdullah Suphi gibi insanlarla Turancılık düşüncesine sempati duymaya başladı. I. Dünya Savaşı boyunca eğitimle ilgili üst düzey memurluklarda bulundu ve aile doktorları Adnan Adıvar ile evlendi. Milli Mücadele sırasında önce daha fazla kan dökülmesini istemediği için Amerikan Mandasını destekleyen bir tutum sergilese de bu düşünce Sivas Kongresi'nde tartışılıp kesin bir biçimde reddedilince Mustafa Kemal'in yanında yer tuttu ve memleketin dört bir tarafında yaptığı ses getiren konuşmalarla Anadolu kadınını yüreklendirdi. Kurtuluş Savaşı'nda Mustafa Kemal'in yazı işleriyle ilgilendi. Atatürk'ün de desteğiyle Yunus Nadi'yle birlikte Anadolu Ajansı'nın kurulmasına ön ayak oldu. Bu sayede hem Anadolu halkı savaştan haberdar edildi hem de bir halkın kurtuluş mücadelesi önceki tanışıklıkların da etkisiyle dünyaya duyuruldu. Kurtuluş Savaşı'nın ardından İstiklal Madalyası'yla ödüllendirilen Halide Edip için işler özellikle çok partili yaşama geçiş denemesinde muhalefet partisi olarak ortaya çıkan Terakkiperver Cumhuriyet Fırka'sında eşinin aldığı rol nedeniyle pek iyi gitmedi ve kocasıyla birlikte yurt dışına taşınmak zorunda kaldı. İngiltere ve Fransa'da uzun yıllar ikamet etti. Dünyanın birçok yerinde, saygın üniversitelerde, bir dizi konferanslar verdi ve 1939 yılında ancak Türkiye'ye dönebildi. 1950'de Demokrat Parti'den İzmir milletvekili olarak seçilen Halide Edip, 1954'de siyaseti bırakmasının ardından 1955'de eşini kaybetti ve bu acı onu derinden sarstı. Tarihler 1964 yılını gösterdiğindeyse böbrekleri yetmemeye başladı. Yaşama gözlerini yumma sırası artık ona gelmişti. Bu incelemede onun en çok bilinen eserlerinden Ateşten Gömlek romanını inceleyeceğiz. Önce romanın özetini sunalım. Roman, işgal sırasında kocası öldürülen Ayşe'nin İstanbul'daki halasının yanına gelmesiyle başlar. Halasının Peyami adında bir oğlu ve Peyami'nin de genç bir zabit olan İhsan adında bir arkadaşı vardır. O sırada İstanbul'da İngiliz ya da Amerikan mandasını kabul etme düşüncesi hakimdir. Ayşe bu fikre karşı çıkmaktadır. Halasının evinden ayılır. Peyami ve İhsan ile İstanbul'da da yanmaya başlayacak olan Milli Mücadele ruhunu ateşler ve yer yer öğretmen yer yer hemşire olarak çalışacağı Anadolu'ya geçerler. Peyami de İhsan da Ayşe'ye aşık olacaklardır. Bu sırada Kuva-ı Milliye güçleri düzenli ordu biçimine getirilmeye çalışılmakta ve çetelerle ordu arasında çıkan sürtüşmeler anlatılmaktadır. İhsan ve Ayşe cephede yaşamlarını yitirirler ancak Peyami kafasında kalan bir kurşunla tedaviye alınır. Roman, Peyami'nin kafasındaki kurşun nedeniyle yer yer kafası karışsa da hasta yatağında Kurtuluş Savaşı boyunca yaşananları anlatması biçiminde ilerler. Roman boyunca milli mücadelenin nasıl ateşlendiği, Kuva-ı Milliye'den düzenli orduya geçiş süreci ve en çok da kurtuluş mücadelesi verirken bu ülkenin Bu ıssız Anadolu mezarlıklarında ne kadar sevgili bıraktığını anlatır. Kitapta erkek dünyasına ilişkin bir kadın duyarlığıyla yazılmış harika ve doğru belirlemeler var. Bunun dışında roman biraz da Kurtuluş Savaşı yıllarını anlatmak gibi bir sorumluluk taşıdığı için tezli yerleri de var ve buralarda azınlıklarla ilgili bir sitem de yer alıyor. Roman savaş bittikten sonra değil tam da savaş döneminde yazıldığı için bu bakış açılarını ve dönemin gündemini iyi incelemek gerekiyor. Bir taraftan Halide Edip, toplumda kadına bakıştaki hakim görüşü de eleştiriyor. Kadınların bir yerden bir yere bırakılan bir varlık olmasından sıkıldığını, aman incinmesin aman zarar görmesin diyerek sürekli kendi adlarına kararlar alınmasından bıktığını ve fazlasını yapabileceklerini şöyle anlatıyor. Romanda anlatıcı olarak kafasında bir mermiyle yatmakta olan Peyami'nin seçilmesi anlatıyı kurgusal bir düzlemden alarak neredeyse o yıllara tanık olan bir belleğin anıları biçimine getirmiş ve bu, okurun da anlatılanların gerçekliğine ikna olmasında olumlu bir tercih olmuş. Ancak romanın anlatıcısı olan Peyami'nin çok zayıf bir karakter olarak çizildiğini ve romanda kimi mekanlardaki varlığının gerekçesinin çok anlaşılmadığını belirtmek gerekir. Sanat büyük toplumsal olaylarda kimi zaman çeşitli görevler de üstlenir. Ateşten Gömlek romanı da aynı zamanda kurtuluş yıllarını anlatma amacı güttüğünden yer yer kurgusal düzlemden ayrılarak tezli bir romana dönüşse de Halide Edip bunu yaparken anlatıdan çok uzaklaşmamaya çalışmış. Belki roman türü o yıllarda henüz içselleştirilmemiş bir tür olduğundan Peyami'nin, İstanbul'da Ayşe'den iz ararken vapurda ona ulaşacak bir insanla karşılaşması gibi aşırı tesadüfler var. Dili ise gerçekten çok ağır ve fazla adıl kullanıldığı için akıcı bir okuma vadetmiyor.


Politika ile uğraşmayacak kadar akıllı olanlar, daha aptallar tarafından yönetilerek cezalandırılırlar. Platon. Ayn Rand, Rusya'da doğmuş iyi eğitimli bir kadındır. 21 yaşında Amerika'daki akrabalarını ziyaret edeceğini söyleyerek Amerika vizesi almış ve Hollywood'da senaryo yazarı olabilmek için komünist Rusya'dan ayrılıp kapitalist Amerika'ya gelmiştir. Batıdan çok etkilendiğini ve kapitalizmi mantıklı bir yönetim biçimi olarak benimsediğini belirtmek olanaklıdır. Kurduğu objektivizm felsefesi de kapitalizme koşut olarak mantığı ve bireysel çıkarları önceleyen bir felsefedir. Atlas Silkindi ise onun ve feslefesinin Amerika'da tanınmasını sağlayan en önemli romanlarından biridir. Atlas Silkindi, yıllardır alışılageldiği üzere bu sefer işçilerin değil işverenlerin greve gitmesini konu alan ve Dangy adındaki karakterin tanıklığında devlet müdahaleleri yüzünden işlemez hale gelen bir sistemin tıkanışını anlatmaktadır. Roman, bin sayfadan fazla süren hacimli bir anlatı. Ancak açık yüreklilikle söylenebilir ki aksayan yerleri çok ve bazı bölümlerinde anlatı o kadar duruyor, o kadar akmıyor ki ara verip dinlenme gereksinimi duyuyorsunuz. Çoğu detay gereksiz ve uzun. Gerçi bu biraz da Atlas Silkindi'nin tezli bir roman olmasından kaynaklanıyor, okurun sürekli olarak bir felsefi sisteme ikna edilme çabasına tanık oluyorsunuz. Ama gene de belirtelim en fazla 350 sayfada bitirilebilecek bir öykü gereksiz yere sündüre sündüre uzatılmış. Biz nitelikli yazınsal yapıtlarda, yalnızca yaşam gerçekliğine yer verilmesi gerektiğini, okurun bir düşünceye doğru yöneltilmemesi gerektiğini eğer böyle bir çaba varsa da sezdirilmeden yapılması gerektiğini düşünürüz. Ayn Rand, Atlas Silkindi de anlatacağı düşünceyi bir yaşam gerçekliği yoluyla ele almış ancak bu yaşam gerçekliğini neredeyse didaktik bir biçemle okurun gözüne soktuğu için niteliksiz bir görünüm sergilemektedir. Anlatı, devletin sermayeye ilişkin hiçbir şeye karışmamasını savunuyor. Sosyal devlet kisvesi altında yapılan her düzenlemenin yalnızca sırtını devlete dayayan asalaklara ya da iş bilmez yöneticilere yaradığını iddia ediyor. Devletin ticari hiçbir düzenleme yapmaması gerektiğini söylüyor. Ön yargısız okuduğunuzda Ayn Rand'ın gerçekten haklı olduğu noktalar var ve serbest piyasa ilkeleri doğrultusunda yönetilen bir ülkenin ekonomisinin nasıl bozulduğuna ilişkin derinlikli bir inceleme var. Ancak Ayn Rand kapitale ilişkin kendi tezini o kadar iddialı savunuyor ki maalesef bu incelemeler gölgede kalıyor ve vahşi kapitalizm söylemi daha çok ön plana çıkıyor. gibi ilk bakışta mantıklı ancak derinlikli düşününce adil olmayan bir çıkarıma çanak tutuyor. Ancak edebi anlamda başarılı değil. Çok uzun söylevler metnin tonunu yükseltse de yapıt didaklik biçeminden kurtulamıyor. Ana karakterimiz Dangy'nin son ana kadar greve katılamaması derinliksiz ve nedensiz duruyor. Yayıncılar tarafından kitabın başına konan önsöz, okurun düşünme sorumluluğunu elinden alıyor. Biz okur önsözlerle karşılaşmadan doğrudan metinle karşılaşsın isteriz. Ayrıca önsözün edebiyattan anlamayan bir reklamcı ağzıyla yazıldığını da söylemek gerekir. Benim romana ilişkin son değerlendirmem tarihsel olarak önemli bir anlatı olsa ve önemli noktaları bulunsa da ilgi çekici konusuna rağmen niteliksiz bir yapıt. Ayn Rand, üretken bir yazar aslında ölümünden önce ve sonra yayımlanan birçok yapıtı var ancak Türkçe çevirisi bulunan ve ülkemizde satılan kitapları şunlar.


Yazarın sorular doğruysa hangi duvar yıkılmaz sözünden hareketle ilk sorumuzla başlayalım anlatmaya. Franz Kafka, 3 Temmuz 1883 tarihinde Prag'ta dünyaya gelmiştir. İki erkek kardeşi küçükken, dört kız kardeşi ise yahudi soykırımı sırasında hayatını kaybetmiştir. Fleischmark'taki erkek okulunda öğrenimine başlamıştır. Üniversite öğrenimini ise Prag Üniversitesi, Hukuk fakültesinde tamamlamıştır. Milena'ya Mektuplar adlı ölümsüz yapıtındaki mektupların sahibi olan Milena Jasenska ile 1920 yılında tanışmıştır. Fakat Milena da 1944 yılında toplama kampında hayatını kaybedenler arasında olacaktır. 1923'te Berlin'e taşınmıştır. Burada Dora Diamant ile tanışmıştır. Toplum, birey, yabancılaşma ve varoluş gibi temaları derinlemesine bir biçimde işleyen yazarın yapıtlarında ailevi sorunlarının, travmalarının da etkisi büyük ölçüde görülmektedir. Yaşarken keşfedilememiş, maddi durumu yetersiz bir insan olarak hayatını sürmüştür. Maddi yetersizliğinin de etkisiyle sağlık durumu 1917 yılında öğrendiği verem hastalığıyla birlikte kötüye gitmeye başlamıştır. Bunun üzerine 1922 yılında emekli olmuş, sefalet ve hastalık içinde geçen son yıllarının ardından 3 Haziran 1924 tarihinde, henüz 41 yaşındayken hayatını kaybetmiştir. Ölümünün ardından arkadaşı Max Brod, yazarın vasiyetine sadık kalmayarak onun eserlerini yayımlamıştır. Brod, bu yapıtları yayımlamamış olsaydı, bugün Franz Kafka gibi büyük bir yazardan ve dev külliyatından kimsenin haberi olmayacaktı. Babaya Mektup 63 sayfalık mektup türünde biyografik bir eserdir. Hacimli olmamasına rağmen Kafka'nın çocukluk yıllarından yetişkinlik yıllarına kadar tüm hayatı hakkında önemli ve detaylı bilgilere ulaşabildiğimiz bir kitaptır. Yazar, bu eserini birkaç haftalık bir sürede kaleme almıştır. Yapıt boyunca babasına hitap etmektedir. Kitabı yazmaktaki amacı ise söylemekten korktuğu düşüncelerini, isyanlarını, pişmanlık ve kızgınlıklarını, veremediği cevaplarını içinden atmak istemesidir. Babasına karşı en büyük kızgınlığı, korkutucu ve küçümseyici tavırlarıyla küçüklüğünden beri özgüvenli bir birey olarak yetişmesinin önüne geçmiş olmasıdır. Baba Herman, oldukça akıllı, yetenekli, kendine güvenen, güvenilir ve baskın karakterli bir babadır. Franz Kafka kalabalık bir aile içinde büyümüştür. Bu yüzden de babasının kendisiyle olan ilişkisini yer yer babasının kız kardeşleriyle olan ilişkisiyle ve yer yer de erkek kardeşleriyle olan ilişkisiyle kıyaslar. Yazar, çocukluk yıllarındaki sessizliği, çekimserliği için babasını suçlar. Büyür ve yine yalnızlığı, sessizliği, beceriksizliği için babasını suçlar. Tüm bunların da belki biraz baba sevgisi, şefkati ve desteği hissetmiş olsaydı daha az olacağını iddia eder. Kafka hiçbir zaman iyi bir konuşmacı olamamıştır fakat çok iyi bir yazardır. Söyleyemediği, ifade edemediği duygu ve düşüncelerini bu mektup kitapla ifade etmek ister. Yazarın bu kızgınlığının altında aslında babasına duyduğu hayranlık yatmaktadır. O, babasına hayrandır ve hiçbir zaman onun gibi bir adam olamamıştır. Babası ile arasındaki görünmez uçurum ona yabancılaşmasına sebep olmuştur. Yazar ailesindeki bu yabancılaşmayı, korkak bir çocukluk yaşamasına sebep olan babasına seslenerek anlatır. Annesinin kendisine sonsuz bir iyilik, sabır ve sevgiyle yaklaştığını da anlatır. Tüm sorunlar baba ile olan ilişkiyle alakalıdır. Franz Kafka, babasına akıl ve başarı yönünden alttan alta hayranlık ve kıskançlık duymaktadır. İşlerinde, çalışmalarına ve seçimlerinde babası gibi başarılı olamamıştır. Çünkü babasından sevgi ve şefkat görmediği gibi hiçbir zaman destek de görmemiştir. Kafka için yazmak önemlidir, fakat babası oğlunun devamlı bir şeyler yazmasını küçümser, bu işe antipati duyar. Babası tarafından küçümsenmek de hayranlığının nefret ve kıskançlığa dönüşmesine neden olur. Bunların yanında babasını fiziksel yönden de kendisiyle kıyaslamakta ve kıskanmaktadır. Babası güçlü, iri yapılı, sağlıklı ve enerjik bir görünüme sahiptir. Kendisi ise çelimsiz, kısa ve zayıftır. Herman Kafka genel olarak her şeye karşı olan, her şeyi küçümseyen bir adamdır. Oğlunun zevkleri, fikirleri, görünüşü, konuşması, okulu, işi, edindiği arkadaşları babası tarafından hiçbir zaman onaylanmaz hatta aksine her zaman eleştirilir. Bu eleştiriler yazarın hayatı boyunca özgüvensiz olmasına, bir meslek, bir arkadaş, bir eş edinmekte zorlanmasına sebep olur. Her zaman bitmek bilmeyen bir suçluluk duygusuyla büyüyen yazar, hayatının her alanında bu suçluluk duygusunu ve kararsızlığı, karamsarlığı, güvensizliği atamaz. Böylece ailesine, kendisine, çevresine yabancılaşmıştır. Yazar, Freud'un psikanalitik kuramı ile yaklaşacak olursak babasına hayranlığı, kıskançlığı ve nefretinden hareketle Oedipus kompleksinin etkisiyle çocukluk yılları travmalarını, babasına olan kızgınlık, sonsuz hayranlık ve suçlamalarını birkaç hafta içerisinde yazdığı mektuplarda anlatır. Babasına hiçbir zaman açık açık söyleyemeyeceğini bildiği tüm bu duygu ve düşünceleri en ince ayrıntısına kadar gerçek, samimi ve etkileyicidir. Calvino'nun Klasikleri Niçin Okumalıyız? sorusuna verilen bir yanıt gibidir Babaya Mektup, çağını aşan zamansız bir kitap. Belirtmek gerekir: Büyük metinler yeni metinler üretme isteği uyandıracak esinler barındırırlar. Kafka'nın babasına mektupları da edebiyat dünyasındaki yazarların babalarıyla hesaplaşmalarına olanak yaratmıştır. Hatta kim bilir belki bizim babasıyla hesaplaşan eşsiz romancımız Oğuz Atay'a bile esin vermiştir. Kafka kadar umutsuz bile olsanız, insan eninde sonunda okunmak için yazar sevgili okur. Kafka'da da okunma isteği olmasaydı, gerçekten de yazdıklarının yakılmasını isteseydi, kendi yakardı. Yazarın tek umududur okunmak. Bu nedenle Max Brod arkadaşının vasiyetini yerine getirmiyor gibi görünse de çok doğru bir iş yapmıştır ve arkadaşının vasiyetini aslında yerine getirmiştir.


Araştırma kitabı incelemesi yazmak zor bir iş. Hele sarsıcı ve kapsamlı bir yapıtsa nelerden söz edeceğini belirlemek ve tanıtım yazısının ötesinde bir eleştiri yazmak gerçekten zaman alan bir süreç. Rodrigo Quian Quiroga'nın Borges ve Bellek adındaki ufuk açıcı kitabı da bu meşakkatli sürecin yeni adayı. Öncelikle belirtmek gerekir: Rodrigo Quian Quiroga'nın oluşturmak için yıllarını harcadığı, deneyimlerini cömertçe paylaştığı kitap, insan zihnini ve dolayısıyla dünyayı algılayışımızı kavramaya çalışan herkesin okuması gereken bir başucu kaynağı. Adından da anlaşılacağı üzere kitaba yazılma esinini veren Arjantinli yazar Jorge Luis Borges'in Bellek Funes adlı bir öyküsü. Kitaptan ve incelemeden daha büyük bir lezzet almak için her şeyden önce söz konusu öyküyü okumanızı öneririm ama özetleyecek olursak Bellek Funes, hiçbir şeyi unutamayan, gördüğü, duyduğu, kokladığı dokunduğu, işittiği ya da hissettiği her şeyi belleğine katan; sağlıklı insanların bazen algılamadığı detayları bile belleğine kaydedebilen bir insanın öyküsünü anlatır. Bu durum Funes'a bir haftada dil öğrenmek ya da okuduğu her kitabı satır satır aklında tutmak gibi bizim için mucizevi sayılabilecek beceriler bahşeder. Ancak bu bir taraftan da büyük bir lanettir. Funes'un uyumasını, düşünmesini, dinlenmesini olanaksız kılan bir yük. Bu yük nedeniyle sağlıklı insanların kolayca yapabileceği bir çok işi yapamaz Funes. Kitabın yazılma hikayesi şöyle: Rodrigo Quian Qurioga, Funes karakterinden yola çıkarak öykünün bilimle tutarlı ilerlediğini ve Jorge Luis Borges'nin insan zihnine ve sinirbilime ilgili olduğunu keşfediyor. Jorge Luis Borges'nin karısı Maria Kodama ile yaptığı görüşmeler ve Jorge Luis Borges'nin kişisel kütüphanesinde gördüğü kitaplar da bu ilgiyi doğruluyor. Bunun üzerine de Jorge Luis Borges'den hareketle bilimin verileri ışığında insan belleğinin işleyişini anlatıyor. Bu işleyişin daha iyi kavranabilmesi için de kayıtlara geçmiş sıradışı yaşam öykülerinden yararlanıyor. Bellek üzerine efsanelerle başlayan kitap, Pilinius'un MS 77'de yazdığı tarihteki ilk ansiklopedi olarak bilinen 37 kitaplık Doğa Tarihi serisinin Bellek konulu bölümünde Tüm askerlerinin adını anımsayan Pers kralı Kareş'ten, Roma'daki herkesin adını ezbere bilen Scipio'dan; Roma'ya geldikten sadece bir gün sonra bütün Roma senatörlerinin adını öğrenen Kral Pirus'un elçisinden; imparatorluğunda konuşulan 22 dilde adalet dağıtan Mitridat Eupator'dan, bellek biliminin mucidi olan Simonides'ten ve kütüphanedeki istediği kitabı sanki okuyormuş gibi ezberden aktarabilen Yunan Charmadas'tan bahsedildiğini... aktarıyor. Anlatılanlara bakılınca nasıl Evliya Çelebi gezdiği yerleri abartarak anlatıyorsa Pilinius'un da bazı şeyleri abarttığını ve süslediğini seziyoruz. Ancak gerçek şu ki 21. yüzyılda tıbben tanıladığımız aynı Borges'nin Funes'una benzeyen ve Pilinius'un Doğa Tarihi'nde anlattığı insanlardan çok daha olağanüstü özelliklere sahip insanlar var. Bu istisna insanlar nöroloji ve sinirbilim tarihine damga vuran özel insanlar. Burada Solomon Şereşevski, Henry Molaison ve Kim Peek gibi örneklerine yer vereceğiz. Ancak kitapta fazlasını bulmak da olanaklı. Olağanüstü belleği, Rus psikolog Aleksander Luria tarafından 1920 yılında bilimsel olarak da kanıtlanan ilk insan Solomon Şereşevski'dir. Şereşevski'nin rahatsızlığı hiçbir şeyi unutamamaktır. Şereşevski, Moskova'da bir gazetede muhabirlik yapmaktadır. Bir toplantı sırasında yazı işleri müdürü Şereşevski'nin yapması gerekenleri not almadığını görür ve Şereşevksi'yi azarlamaya başlar. Şereşevski sessizce bekler ve başkalarına verilen görevler de dahil olmak üzere tüm görev dağılımını ve diğer detayları ezberden eksiksiz bir biçimde tekrarlar. Şoke olan yazı işleri müdürü de Şereşevski'ye o dönem yeni popülerleşmeye başlayan Rus psikolog Aleksander Luria'ya gitmesi gerektiğini söyler. Muayeneler sonucunda anlaşılır ki Şereşevski'nin durumu göründüğünden de çarpıcıdır. Aralarında hiçbir anlam ilişkisi bulunmayan 70 farklı sayıyı ya da rastgele seçilmiş yüzlerce sözcüğü tek okuyuşta hatasız olarak belleğine kaydedebilmektedir. Bir kelime İtalyanca bilmemesine rağmen Dante'nin İlahi Komedya'sının İtalyanca orijinalinden dizeleri ezbere okuyabilmektedir. Kendisi için hiçbir anlam ifade etmeyen böylesine satırları bile zorlanmadan ezberleyebilen bu adam Luria'nın çok ilgisini çeker. Şereşevski'nin üzerinde 30 yıl sürecek araştırması başlar. Bazı anlarda Şereşevski'nin belleğinin sinir bozduğunu ve onun anımsayamayacağı bir şey bulmak konusunda ısrarcı olduğunu ama başarılı olamadığını anlatır Luria. Boylamsal bu araştırma süresince ortaya çıkan diğer bir ilginç bulgu ise Şereşevkski'nin bir defalığına ezberlediği bu şeyleri kendisine sorulma ihtimali olmamasına rağmen 15 sene sonra sorulduğunda bile rahatlıkla söyleyebilmesidir. Aslında Şereşevski'nin bunları yapmasını sağlayan şey sinestezik bir belleğe sahip olmasıdır. Sinestezi, duyuların birbirine karışması içiminde özetlenebilir. Aslında bir algı sorunu değildir. Yalnızca bir insanın işitme duyusuna seslenen bir şarkı bir anda görme duyusunu da tetiklemekte ve bu nedenle kişi o şarkının rengini mavi olarak algılamakta ya da benzer biçimde o şarkının bir kokusu olduğunu düşünebilmektedir. Şereşevski sürekli gelen bu çağrışımlar nedeniyle derinlikli bir düşünsel faaliyete girmekte zorlanıyor. İnanması güç ama unutamamaktan daha büyük bir sorunu yok. Her şeyi kaydettiği belleği, detaylarla kaydettiği anılar, Şereşevski'nin uykularını kaçırıyor. Luria ile günlük tutmayı, yazmayı ve benzer yöntemleri deniyorlar ama Şereşevski gene de unutmayı bir türlü başaramıyor. Şereşevski, üzerinde yürütülen bu araştırmaya çok ilgili yaklaşıyordu. Bu nedenle hakkındaki ilginç bulgular bunlarla bitmedi. Araştırmanın bir safhasında Luria ondan aşağıdaki sayıları aklında tutmasını istedi. Şereşevski muhteşem belleğiyle bu sayıları anımsamakta elbette zorlanmadı. Ancak aralarındaki ardışıklığı, yönlendirici sorular sorulmasına rağmen bir türlü fark edemedi. Paragrafları hatasız olarak anımsayabiliyor ancak paragrafın örtük anlamını kavratacak basit bir soruyu bile yanıtlayamıyordu. Şereşevski'nin o inanılmaz belleği maalesef soyutlama yapma konusunda çok ama çok yetersiz bir görünüm sergiliyordu. Kitapta anlatılan unutulmaz bellekler yalnızca muazzam bir hafızaya sahip Şereşevski ile sınırlı değil. Kimi de Henry Gustav Molaison gibi yeni anı oluşturamayan, tıp tarihine geçmiş çok önemli vakalarla ilgili gerçekler. Henry Gustav Molaison bir epilepsi hastası. Ancak onun epilepsi nöbetleri diğer hastalarınki gibi ilaç tedavisiyle önlenebilecek düzeyde değil. Bu yüzden Henry'nin yaşam kalitesi çok düşük. Öyle ki 27 yaşına geldiğinde bu nöbetler daha da sıklaşıyor ve Henry motor fabrikasındaki işinden ayrılmak zorunda kalıyor. Bu noktada beyin cerrahı William Scoville, Henry'ye deneysel bir müdahale teklifinde bulunuyor. Epilepsi nöbetlerinin beyindeki kaynağı olarak görülen hipokampüs bölgesini alıyor. Krizler son buluyor. Ancak ameliyattan birkaç ay sonra Henry'nin kaldığı hastaneyi, hastane personelini, tuvaletin yerini anımsayamadığı fark ediliyor. Bir süre sonra Henry, gündelik olayların hiçbirini hatırlayamaz hale geliyor. Sohbetlere katılabiliyor ancak yarım saat sonra ne konuşulduğunu unutuyor. Bulmacaları eski bilgileriyle çözebiliyor, eski evinin yolunu biliyor ama yeni taşındığı evin yolunu anımsayamıyor. Henry yeni anı oluşturamaz hasta bir insana dönüşüyor. Kendini sürekli 27 yaşında hisseden birinin her gün aynada 50'li yaşlardaki görüntüsüyle karşılaştığını ve annesini 27 yaşından sonra kaybettiği için her gün bu acı kayıpla yüzleşmek zorunda kaldığını düşünün. Molaison'un başına gelen bu talihsiz olayla birlikte ameliyatı yapan beyin cerrahı William Scoville yaşamını kongre kongre, kurultay kurultay gezerek bir daha böyle bir operasyonun asla yapılmaması için harcadı. Bunda başarılı da oldu ancak ameliyat her ne kadar hüzünlü bir hikayeye sahip olsa da birçok açıdan sinirbilimin tarihine geçti ve eşsiz bir kilometre taşına dönüştü. Söz gelimi hipokampüsün yeni anılar oluşturmak için etkin olarak kullanıldığı biliniyordu ama tam olarak işlevi ortaya çıkmış oldu. Evet anılar hipokampüste depolanmıyordu ancak hipokampüs olayların etiketlenip uzun süreli belleğe gönderilmesi için önemli bir işlev üstleniyordu. Kitapta anlatılan bir diğer sıradışı bellek Yağmur Adam filminden bildiğimiz Raymond! Gerçek yaşamdaki adıyla Kim Peek. Kim Peek, savant sendromuna sahip bir otistik. Savant sendromu garip bir şey. Zihinsel olarak engelli olan birinin benzersiz bir alanda deha seviyesinde bir yeteneğe sahip olmasını tanımlamak için kullanılıyor. Türkçe bilgin idiot denilen savantların bir örneğini görmek için tüm kentin görünüşünü tek seferde çizen Stephene Wiltshire'ın aşağıdaki videosunu izleyebilirsiniz. Kim Peek, videodaki insandan da ilginç özelliklere sahip. Empati ya da derinlikli kavrama becerisinden yoksun. Örtük anlamları anlamakta bile sorun yaşıyor ama belleği Plinius'un yüzyıllar önce Doğa Tarihi'nde abartarak anlattığı insanlardan bile çok ileride, inanması güç bir şey. Kim Peek'te eksik olan şey aslında uyarıcıları süzme yeteneği. Normal bir bellek okuduğu kitaptaki bilgileri süzüp özetleyerek anımsarken Kim Peek bilgileri süzemediği için kitabı satırı satırına aklında tutuyor. Bir tiyatro oyununa gittiği zaman metni Tiyatro oyuncularından daha iyi bir biçimde bildiğinden tiyatro oyuncularının yaptığı doğaçlama ya da hatalara sinirlenen Kim Peek'in ilginç bir özelliği daha var: İki gözüyle iki ayrı sayfa okuyabiliyor. Beyin görüntüleme teknolojisindeki gelişim bunu kanıtlamış durumda. Bilakis sinirbilimdeki birçok gelişme bu beyin görüntüleme teknolojisindeki gelişime bağlı. Şimdi bu gelişim sonucu öğrendiğimiz üzere Beynimiz Nasıl İşler? sorusunu yanıtlayalım. İnsan belleği; nöronların ateşlenmesi, bu ateşlemelerin tetiklediği diğer nöronlar ve bu etkileşimin ilişkili olduğu moleküllerle işler. Bunun nasıl gerçekleştiği tam olarak belli değildir. Ancak yapılan araştırmalar her nöronun belirli bir bilgiye karşılık hareket ettiğini ortaya koyuyor. Jennifer Aniston Nöronu olarak bilinen bir nöron var. Araştırmaya göre, bir bireye rastgele seçilmiş onlarca kişinin fotoğrafı gösteriliyor ancak birey, bu fotoğrafların arasında yalnızca Jennifer Aniston'ı tanıdığı için yalnızca onun resimleri gelince tekil bir nöron hareketi izleniyor. Birey tanımadığı kimselere ya da bilmediği olaylara karşı tepki vermiyor. Beyin izleme teknolojilerindeki gelişim, nöronların hareketlerine ilişkin de bir çok ipucu içeriyor. Ancak Jenifer Aniston'ı tanıyan nöronun başka hangi nöronları tetikleyeceğini kestirmek hala çok güç. Bu yalnızca o bireyin deneyimine bağlı. Aniston'ın hangi filmlerini izlediği, o filmlerle yaşamındaki hangi olayı bitiştirdiği gibi kişisel deneyimlerini bilmek ve başka hangi nöronun tetikleneceğini kestirmek güç. Dolayısıyla beynimizin işleyişini hatasız olarak tespit etmek ve çağrışımların nasıl oluştuğunu belirlemek bugünkü teknoloji ile olanaksıza yakın. Bildiklerimiz şunlar: Beynimiz deneyimlerle genişliyor. Yaşantılarımızın her biri belleğimizde nörofizyolojik bir değişiklik meydana getiriyor. Bu, belleğimizin yaşadıklarını ve öğrendiklerini süzüp anlamlı bir düşünceye dönüştürmesiyle gerçekleşiyor. Ancak yukarıda anlattığımız savantlar; bilgiyi süzme, sıralama, sınıflama ve genelleme becerisinden yoksun oldukları için Funes'un talihsizliğine düşüyor ve detaylarla dolu bir cehennemde yaşamak zorunda kalıyor. Dolayısıyla anlıyoruz ki 21. yüzyılda iyi bir hafızadan daha önemli olan şey soyutlama ve genelleme becerisi. Bütün bunların yanında beynimizin bir bölümüne yapılan fizyolojik bir müdahale ya da beynimizin bir bölümünde oluşan bir lezyonun bütün bu süreci beklenmedik bir kesintiye uğratması da belleğin ne kadar birbirine bağlı ve karmaşık bir yapıda olduğunu ortaya çıkarıyor. Borges'in muhteşem bir hafızaya sahip Funes'unun unutamama ve detayları silememe lanetinden aldığı ilhamla kitabı yazan Rodrigo Quian Quiroga, Borges'in bu karakteri kurarken sinirbilimden haberdar olduğunu anlatıyor ve bu tezini Borge'nin eşi Maria Kodama ile yaptığı görüşmelerden hareketle Borge'nin kişisel kütüphanesine de erişerek kanıtlıyor. Entelektüel göndermeler, tavsiye kitap ya da filmlerle karmaşık bir konu olan belleği anlaşılır bir biçimde anlatan yazar, kitap boyunca yer verdiği beynimizde acı reseptörü olmadığı için beyin ameliyatlarının bazılarının açık yapıldığı gibi sıra dışı örneklerle konuyu zor yapısına rağmen kolay anlaşılır ve ilgi çekici bir hale getirmeyi başarıyor. Pilinius'un Doğa Tarihi'nde sözünü ettiği, Roma'daki tüm insanların adını ezbere bilen ya da 22 dilde hükmeden krallara kadar anlatılan inanılmaz belleklerin gerçekten de olduğunu anımsatıyor. Kitap popüler bir kitap olmanın ötesinde, yer verdiği birincil kaynaklar ve akademik göndermeleri ile benim tezimde kullanmak için ayırdığım bölümlere bile sahip. vurgusu bugün tek bir beyin hücresine pingpong oynamayı öğreten araştırmacılarla geliştiriliyor. İleride beyin hücrelerinin teknolojiyle birleştiği yapay zeka girişimlerinin önü açılıyor. Resmen yolun henüz başındayız ve gelecek inanılmaz gelişmelerle dolu.


Doktor bir babanın ve müzisyen bir annenin oğlu olan Hemingway, 1899 yılında Şikago'da dünyaya geldi. Lise yıllarında Avrupa'da ilk büyük dünya savaşı patlak verince Hemingway liseyi bitirir bitirmez ailesi gibi üniversiteye değil gazeteye gitti. Muhabir olarak işe başladı. Aslında orduya da katılmak istemişti ama göz sorunu nedeniyle orduya giremiyordu. Muhabirlik yaparken Kızılhaç'ın orduya gönüllü aradığını duyar duymaz koşullara uyduğunu görünce muhabirlikten istifa etti ve 1918'de gönüllü olarak orduya katıldı. Ambulans şoförü olarak savaş bölgelerinde görev yapmaya başladı. İki askeri kurtarmaya çalışırken yakınlarında patlayan top nedeniyle birinin bacağını kaybetmesine diğerinin de ölümüne tanık oldu ve kendisi de ağır yaralandı. Tedavisi için gittiği hastanedeki hemşireye aşık oldu. Savaş bitince bu hemşireyle evlenecekti ama terk edildi ki bu olay Silahlara Veda romanına da konu olmuştur. 1921'de Amerika'ya tekrar dönerek Hadley Richardson'la evlendi ve tekrar savaş muhabiri olarak görev yapmaya başladı. Hatta bu yıllarda çalıştığı gazete tarafından İstanbul'a bile gönderilmiştir. Ancak dışarıda geçen yıllar 1923'te Hadley Richardson'dan bir oğlu dünyaya geldiği için son buldu ve Amerika'ya dönerek Üç Öykü ve 10 Şiir kitabını çıkardı. İlk romanı Güneş de Doğar'ın yayımlanmasıyla Hadley Richardson'dan boşanıp Pauline Pfeiffer ile evlenmek için Protestanlıktan Katolikliğe geçti. 1931'de Pauline Pfeiffer'den iki oğlu daha dünyaya geldi. Aynı yıl Hemingway'in babası intihar etti. 1939'da Pauuline Pfeiffer'den de ayrılmak isteyen Hemingway, Küba'da bir otele yerleşerek Martha Gelhorn ile bir araya geldi. Pauline'den boşandıktan sonra Martha ile evlendi. Havana yakınlarında aldıkları çiftlikte Martha ile yaşarken 1940 yılında ölümsüz eseri Çanlar Kimin İçin Çalıyor? romanını ortaya koydu. 1944'te tekrar savaş muhabiri olarak Avrupa'da görev yapan Hemingway, Amerikan ordusuna bağlı olarak yürüttüğü bu iş sayesinde ikinci dünya savaşından sonra Küba'daki Amerikan Büyükelçiliğinde cesaret madalyasıyla ödüllendirildi. Ancak Küba'daki yönetim değişikliğiyle Amerikalıların mülkleri devletleştirilmeye başlayınca kesin olarak Amerika'ya dönüş yaptı ve girdiği ruhsal bunalım sunucu o yıllarda yaygın olan elektro şok tedavisi de sonuç vermeyince kendini vurarak intihar etti. Yaşamı boyunca Afrika'da Safari yapmak dahil birçok yere ilişkin birçok eylem deneyimleyen ve İspanya iç savaşı gibi birçok savaşa hep yakın çalışan Hemigway, açıklamalarından ve romanlarından anladığımız kadarıyla iyi bir yaşam yaşadığını düşünerek bu dünyadan ayrıldı. Robert Jordan adındaki bir profesörün Amerika'da İspanyolca öğretirken İspanya iç savaşına katılıp cumhuriyetçilerle birlikte hareket etmesiyle başlayan öykü, Robert Jordan'ın bir köprüyü uçurmakla görevlendirilmesiyle devam eder. Robert Jordan, bu görevi yerine getirmek için yerel direniş örgütlerinden destek almak zorundadır. Burada Pablo ve ekibiyle tanışarak görevini yerine getirmeye karar verir. Pablo'nun ekibiyle geçirdiği kısa süre içinde o güne kadar bildiği tüm doğruları yeniden tartan, yaşamın değerini ve savaşın ne olduğunu sık sık düşünen Robert Jordan ilk defa aşk denilen duyguyla tanışacak ve insanın ne demek olduğunu kavrayacaktır. Roman, köprüyü havaya uçurmak için yapılan planlar ve değişen savaş sırasında hızlıca büyüyen insan ilişkileriyle ilerlemektedir. Köprüyü havaya uçurma anı geldiğinde olanlarsa her yönüyle hızlı ve sarsıcı bir anlatımla ortaya konmaktadır. Çanlar Kimin İçin Çalıyor?, trajik olaylarla dolu İspanya iç savaşını konu almaktadır. Faşistlerle Cumhuriyetçiler arasında gerçekleşen bu savaşta ana karakter Cumhuriyetçilerin yanında yer almaktadır. Biliyoruz ki İspanya iç savaşı her iki tarafın da birbirine karşı çok acımasız davrandığı hiçbir İspanyol'un anımsamak istemeyeceği katliamların gerçekleştirildiği vahşi bir iç savaştı. Yaşamı boyunca savaş alanlarına hep yakın olmuş Hemingway de ölüm, yaşam ve aşk gibi duyguları işte bu savaşın tanıklığında anlatmayı tercih etti. Dolayısıyla savaş bir dekor olmanın ötesinde canlı bir varlık gibi tüm romanı kuşattı. İki tür anlatı vardır. Biri altını çizdiğimiz etkileyici aforizmalarla dolu olan, diğeri ise öyle vurucu, metinden söküp alınabilecek bir aforizmayla karşılaşmadığımız ama yaşam gerçeğini somut bir biçimde anlatan anlatı. Yazınsal anlatı elbette bu ikinci anlatı türüne daha yakındır. O bakımdan kitaptan seçtiğim alıntılar aforizma olmanın ötesinde sade bir biçemle anlatılmış olaylarla ilgili somut durumlardan çıkardığım alıntılardır. Gene de insanın kendisine inanmaktan ve değerleri uğruna yaşamaktan vazgeçmemesi gerektiğini söyler Hemingway, başınıza bir felaket de gelse bunu ele alışınız cesur, insanca ve değerli olmalıdır. Ya da Robert Jordan savaş sırasında gördüklerini düşünürken şöyle der. Pulitzer ve Nobel edebiyat ödüllü Hemingway'in en önemli özelliği büyük ve önemli olayları sade bir biçemle çarpıcı bir biçimde anlatabilmesidir. Çanlar Kimin İçin Çalıyor? romanı da sarsıcı bir konunun sade bir biçemle kaleme alınmış muhteşem bir örneğidir. Hemingway bu yazma becerisini gazetecilik yıllarında öğrendiklerine bağlamaktadır. Gazetecilik onun hiç yazma tutukluğu yaşamadan üretmesini sağlamıştır. Çanlar Kimin İçin Çalıyor? İnsanın asıl devrimi kendi içinde yapması gerektiğini anlatan, iyinin yanında yer alarak ölmenin ya da öleceğini bile bile iyinin yanında yer almanın önemini vurgulayan bir yapıt. Hemingway'in özellikle kullandığı ben öyküsel anlatıcıyla ölümü yaşadığı ve hislerini aktardığı bölüm romanın en vurucu ve etkisinden uzun süre çıkılamayacak bölümlerinden biriydi ayrıca.


Bu nedenle, ister çok satanlardan birini ister klasik bir edebiyat eserini arıyor olun, zevkinize uygun bir şey bulacağınızdan emin olabilirsiniz. Online kitap okumanın geleneksel bir yolunu arıyorsanız Amazon Kindle harika bir seçenektir. Kindle ile ister mürekkep ekranlı okuyucusundan ister uygulamasından, ister web sitesinden Amazon'un geniş kitap yelpazesinden e-kitap satın alabilir ve okuyabilirsiniz. Kindle'ın mürekkep ekranlı e-kitap okuyucusu ayrıca, gözlerinizi yormadan okumayı kolaylaştırmak için yazı tipi boyutunu ve arka plan rengini ayarlama yeteneği gibi bazı benzersiz özelliklere de sahip. Amazon'un kütüphanesinde ücretsiz klasik yapıtlarla karşılaşmak da mümkün. Kobo e-kitapları, dünya genelindeki birçok okura özel olarak tasarlanmış, modern bir e-kitap deneyimidir. Kobo tarafından üretilen e-kitaplar, kullanım kolaylığı, çeşitliliği ve uygun fiyatları ile öne çıkmaktadır. Ayrıca Kobo, kitaplara erişim için farklı satın alma seçenekleri de sunmakta. Kobo'nun e-kitapları, farklı platformlar ve cihazlar üzerinden de kullanılabilmektedir. Bu e-kitapları okurken kendi okuyucusunu, programını ya da web sitesini kullanırsanız cihazlar arasında senkronizasyon da sağlayabilirsiniz. Bir cihazdan okuduğunuz kitabı diğer cihazlara aktarabilir, bu sayede gün içinde farklı cihazlarda sorun yaşamadan kitabınıza kaldığınız yerden devam edebilirsiniz. Kobo'da ücretli kitapların yanında ücretsiz kitaplar bulmanız da olanaklı. Wattpadd, online olarak ücretsiz kitap okuyabileceğiniz web sitelerinden bir başkası. Wattpad'de 50 milyondan fazla kitap olduğu için herkesin ilgisini çekecek bir şeyler bulması kolay. Wattpad'de diğer okuyucular ve yazarlarla da bağlantı kurabiliyorsunuz. Bu da Wattpad'i kitap severler için harika bir topluluk haline getiriyor. Uygulama ve içindeki çoğu hikaye ücretsiz. Ancak kimi hikayeler için yazarlar tarafından ücret de talep edilebiliyor bu nedenle Wattpad'i ücretsiz sitelere değil en iyi sitelere aldık. ManyBooks, online olarak ücretsiz kitap okumak için en iyi web sitelerinden biridir. Kurgu, bilim ve çocuk kitapları da dahil olmak üzere çok çeşitli türlerde 50.000'den fazla ücretsiz e-kitaptan oluşan geniş bir seçkiye sahiptir. Kitapları kategoriye göre tarayabilir veya başlık ve yazara göre arayabilirsiniz. ManyBooks ayrıca her kitabın ne kadar popüler olduğunu görmenizi sağlayan kullanışlı bir özelliğe sahiptir. Böylece en popüler olanları da kolayca bulabiliyorsunuz. Goodreads, en büyük online kitap topluluklarından biridir. İncelemeleri okuyabilmenin ve okunacak yeni kitaplar bulabilmenin yanı sıra, Goodreads ayrıca popüler kitap alıntılarından oluşan geniş bir veritabanına da sahiptir. Hatta sitedeki diğer kişilerle paylaşmak için sevdiğiniz kitaplardan oluşan rafınızı bile oluşturabiliyorsunuz. Project Gutenberg, çeşitli türlerde 60.000'den fazla ücretsiz e-kitap sunan bir web sitesi. Macera, Suç, Gizem, Kurgu vb. türlerde Project Gutenberg'i öne çıkaran şey, 1971'de kurulmuş olması ve onun en eski e-kitap sitelerinden biri olmasıdır. Scribed, online kitap okumak için harika bir başka web sitesi. Çok satanlar ve klasikler de dahil olmak üzere çok çeşitli kitaplara sahip. Hepsini ücretsiz olarak okuyabiliyorsunuz. Scribed ayrıca pasajları vurgulama ve okurken not alma gibi bazı harika özelliklere de sahip. Open Library, online ücretsiz kitap okumak için başka bir mükemmel sitedir. Konuya göre göz atabileceğiniz, başlık veya yazara göre arayabileceğiniz 1 milyondan fazla ücretsiz e-kitaptan oluşan devasa bir koleksiyona sahiptir. Open Library, OverDrive ile olan ortaklığı aracılığıyla kimi kütüphanelerden ödünç e-kitap almanıza da olanak tanır. Smashwords, bağımsız olarak yayınlanan e-kitapları online ve ücretsiz olarak okumak için harika bir sitedir. Romantizm, gizem, gerilim ve daha fazlası dahil olmak üzere çok çeşitli türlerde 400.000'den fazla başlıktan oluşan geniş bir seçkiye sahiptir. Kitapları kategoriye göre tarayabilir veya başlıkla, yazara göre arayabilirsiniz. Smashwords ayrıca, indirmeye karar vermeden önce her kitaptan alıntılar okumanıza izin veren kullanışlı bir özelliğe de sahiptir. Free-eBooks, online ücretsiz kitap okumak için başka bir alternatif. İş, sağlık, fitness, seyahat, macera ve daha fazlasını içeren çok çeşitli türlerde 30.000'den fazla ücretsiz e-kitaptan oluşan geniş bir seçkiye sahiptir. En iyi 100 indirme ve yeni kitaplar listesi gibi harika, kitap bulmayı kolaylaştıran yararlı özellikler de Free e-Books'un önemli niteliklerindendir. Ayrıca, Free-eBooks'sta her e-kitapın PDF biçimi de mevcuttur, böylece onu hemen hemen her cihazda okuyabileceğinizden emin olabilirsiniz. Daha çeşitli bir seçim arıyorsanız, DigiLibraries online ücretsiz olarak kitap okumak için harika bir sitedir. İngilizce, İspanyolca, Fransızca, Almanca, Çince ve daha fazlası dahil olmak üzere 50'den fazla dilde 1 milyondan fazla ücretsiz e-kitaptan oluşan devasa bir koleksiyona sahiptir. Kitapları kategoriye göre tarayabilir veya başlık ve yazara göre filtreleyebilirsiniz. Bu sitelerden bazıları yabancı dilde ancak çocuğunuzun yabancı dil gelişimine de olumlu etki edecek etkinlikler bulmak olanaklı. Online ücretsiz olarak okumak için çok çeşitli çocuk kitapları sunan bir web sitesidir. Pek çok popüler favori dahil olmak üzere 35.000'den fazla başlık mevcuttur. Sitede gezinmek kolaydır ve herhangi bir çocuk için mükemmel kitabı bulmanıza yardımcı olacak harika bir arama işlevine sahiptir. Storybird, çocukların profesyonel sanatçıların illüstrasyonlarını kullanarak kendi hikayelerini oluşturmalarına olanak tanıyan bir web sitesidir. Bu, çocukların yaratıcı olmaları ve okurken eğlenmeleri için harika bir yoldur. Web sitesinde ayrıca ebeveynler ve öğretmenler için Storybird'ü sınıfta veya evde kullanmak için ipuçları ve kaynaklar içeren bir bölüm de vardır. Funbrain, çocuklar için çeşitli eğitici oyunlar, kitaplar ve videolar sunan bir web sitesidir. Çocukları eğlendirirken meşgul etmenin ve öğrenmenin harika bir yoludur. Web sitesinde ayrıca Storybird'deki gibi ebeveynler ve öğretmenler için Funbrain'i sınıfta veya evde kullanmak için ipuçları ve kaynaklar içeren bir bölüm vardır. Raz-Kids, erken okurlardan ileri seviye okurlara kadar çocuklara online okumaları için yüzlerce e-kitap sunan bir web sitesidir. Ayrıca çocukların okurken öğrenmelerine yardımcı olacak testler ve etkinlikler de vardır. Starfall, öncelikle etkileşimli oyunlar ve etkinlikler yoluyla küçük çocuklara okuma becerileri öğretmeyi amaçlayan bir eğitim sitesidir, ancak aynı zamanda 3-8 yaş arası okumaya yeni başlayanlar için özel olarak tasarlanmış 300'den fazla ücretsiz online kitap sunmaktadır. Bu sitede ebeveynlerin ve öğretmenlerin her çocuk için doğru kitabı bulmasını kolaylaştırmak adına kitaplar renk kodu ile seviyelere ayrılmıştır. İnternetten kitap okumak için en iyi siteler, geniş bir kitap yelpazesi, kullanımı kolay bir arayüz ve hatta bazen bağlantı kurulacak bir okuyucu topluluğu bile sunar. Ücretsiz kitap sunan birçok web sitesi olmasına rağmen, hepsi aynı kaliteye veya seçkiye sahip değildir. Çocuklar için bazı siteler yaşa uygun kitaplar sunarken diğerleri eğitim içeriğine odaklanır. Ama okuma tercihiniz ne olursa olsun, ihtiyaçlarınıza uygun bir site mutlaka vardır.


Çocuğun kitapla erken tanışması için banyo kitapları, oyuncak kitaplar ya da anne babanın çocuğuna okurken çocuğun da görsellerini takip ettiği büyük kitaplar var. Çocukların bu ürünlerle mutlaka karşılaştırılması gerekiyor. Peki kitap okumak gerçekten çocuğun ne işine yarıyor? Ezberden vereceğimiz yanıtları bir kenara bıraktığımızda evet söz varlığını geliştiriyor ama bu çocuğun geleceğini biçimlendirmede ne işe yarıyor? Birlikte yanıtlayalım. Biraz geriye gidelim. İnsanoğlu FoxP2 geninin geçirdiği evrim sayesinde yutağındaki bir kapakçığı iradesiyle kontrol etmeyi başardı ve sesleri bükümlemeyi öğrendi. Yani dili düşünerek buldu ancak daha sonra insanın kendi keşfi olan dil, düşünce süreçlerini de yönetmeye başladı. Dil olmadan düşünmek olanaksız hale geldi. Gerçekten de gece yastığa kafanızı koyduğunuzda bir şeyleri düşünürken sözcüklerle düşündüğünüzü fark edersiniz. Gezgin filozof Wilhelm von Humboldt'un da 19. yüzyılın başlarında ortaya koyduğu üzere düşünmek kavramlarla yürütülen karmaşık bir bilişsel işlemdi ve belleğimizdeki kavramların gerçek dünyadaki karşılığı sözcüklerdi. İnsan ana dili kadar düşünebilmekteydi. Anadilinizde ne kadar çok kavram biliyorsanız ve anadilinizin yapısına ne kadar hakimseniz düşünme becerileriniz de o kadar ileride oluyordu. Bu nedenle yeni sözcükler kazanmak, dilin yapısını anlamak ve kavram varlığını geliştirmek amacıyla kitap okumanın önemi daha da belirginleşti. Kitap okumak çocukların kavram varlığını dolayısıyla düşünme becerilerini geliştiriyordu. Bu da gelecekte çocukların potansiyellerini gerçekleştirmelerinde kitap okumanın işe yaradığını gösteriyordu. Bu noktada okunan kitap da büyük önem arz ediyordu. Söz gelimi Emin Özdemir'den alıntıyla anadili Türkçe olan bir çocuğu Arapça kökenli kelime sözcüğüyle karşılaştırmak onun belleğine yalnızca bir kavram ekliyordu. Ya da İngilizce word sözcüğü gene belleğine bir kavram ekliyordu. Ancak anadilinin yaratım olanaklarından doğan Türkçe sözcük ile karşılaştığı zaman belleğine söz, sözel, sözcü, sözlük, sözsüz, sözcüklük, sözlükçülük... gibi bir kavram salkımı ekleniyordu. Dolayısıyla anadili duyarlığıyla yazılmış yazınsal ve nitelikli kitaplarla karşılaşmış çocuklar daha fazla sözcükle karşılaşıyor ve bu sözcükler sayesinde belleklerine daha fazla kavram katıyorlardı. Bunun bir çocuk için ne kadar önemli olduğunu örnek bir çalışmayla anımsatmak isterim. Dr. Dana Suskind'in 30 Milyon Kelime adında bir kitabı var. Dana Suskind, tıp tarihini değiştiren önemli buluşlardan Koklear İmplantlar konusunda uzman. Koklear implantlar sayesinde işitme yeteneği olmayan onlarca çocuğa bu yeteneği kazandırmış. Ancak sıradışı birşey fark etmiş. Çocukların duymaya başladıktan sonra bir anda dünyalarının değişeceğini umarken dinlemeyi ve konuşmayı bilmelerine rağmen anlama konusunda yetersizlikler yaşandığını görmüş. Büyük bir cesaret örneği göstererek alanından taşmış ve sosyal bilimlere yönelmesi gerektiğini fark etmiş. Çocukların temel sorununun o güne kadar duymadıkları ya da karşılaşmadıkları için çok az sözcük bilmeleri olduğunu ortaya koymuş. Az sözcük bildiği için kavramsal belleği yoksul olan bu çocuklar üzerine çalışmaya devam etmiş ve çalışmalarını derinleştirmiş. Yalnızca işitme sorunu yaşayan çocukların değil dünya genelinde sosyoekonomik durumuna göre çocukların karşılaştıkları sözcük sayıları arasında büyük bir fark olduğunu ve bu durumun onların kavram belleklerine ve bilişsel başarımına yansıdığını tespit etmiş. Dr. Dana Suskind'in yıllar süren boylamsal araştırmalarıyla ulaştığı sonuç çarpıcı: Sosyoekonomik durumu üst seviyede olan ailelerden gelen çocuklar ile sosyoekonomik durumu alt seviyede olan ailelerden gelen çocukların yetişkinliğe kadar duydukları sözcük sayıları arasında 30 milyon sözcüklük bir fark var! Bu nedenle alt sosyoekonomik basamaktan gelen çocuklar potansiyellerine ulaşamıyor ve nesiller boyu sürecek bir sınıf farkıyla yaşamak zorunda kalınıyor. Dr. Dana Suskind bu sorunu çözmek için kitabında detaylarını bulabileceğiniz 30 Milyon Kelime projesine başlıyor. Sayamayacağımız bu ve bunun gibi nedenlerle bu kavram farkının kapanması için, potansiyelini gerçekleştirebilen bireyler ortaya çıkması ve dolayısıyla dünyamızın geleceği adına çocuk kitapları inanılmaz önemli yazınsal ürünler yani. Elbette bu tür kitaplar temelde bir yazar tarafından sanatsal kaygılarla üretilmiş anlatı metinleri. Bu metinlere eğitim aracı gibi davranmak pek yerinde bir tutum da değil ancak çocuğun kavramsal belleğini geliştirmesi, sanatla ilk temasını sağlayan yapıtlar olması, onu anadiline ısındıran ve zenginliklerini keşfetmesini sağlayan ürünler olması nedeniyle bu yapıtların büyük bir özenle hazırlanması gerekiyor. Nefise Abalı ve Eren Erdoğan da alandaki bilimsel gelişmeleri yakından takip eden ve gerçek bir sanatçı olarak yapıtlarını bir bilim insanı titizliğiyle hazırlayan bireyler. Gak Gak Gaaak, yıllardır çocuklara anlatılagelen tilki ile karga anlatısının bir çeşit eleştirisi niteliğinde. Kahramanımız, tilki ile karga anlatısındaki karganın torunu Kargi. Kargi olayı bir de dedesinin cephesinden baştan anlatıyor. Ben böyle yıllardır anlatılagelen önceki anlatılara gönderimde bulunan çocuk kitaplarını severim. Böyle kitapların erken yaşta çocukların ilişkilendirmeler yapmasını sağladığını düşünürüm. Sara Şahinkanat'ın Kim Korkar Kırmızı Başlıklı Kızdan? kitabı da böyleydi. Çocuklar bu kitaplar sayesinde aynı anlatının farklı yorumlarını okuyarak farklı yerlerden edindikleri bilgileri birleştirmeyi ve çözümlemeyi öğreniyorlar. Bu sayede de sorgulama becerileri erken yaşta artıyor. Gak Gak Gaaak'ın dili ritmik okumaya uygun bir şiir öyküye benziyor. Yalvaç Ural'ın Müzik Satan Çocukları'ndaki gibi akıcı ve uyumlu seslerle kurulmuş bir anlatı var. Bu da çocukların hem dil zevki kazanmasını hem de tekrar tekrar okurken eğlenmesini sağlıyor. Uyumlu seslerden hareketle harf-ses farkındalığı oluşturuyor. Bunun yanında çocuğun birden çok duyusuna seslenen pıt sesi gibi yansıma seslere yer veren ve çocuğun işitme duyusunu devindiren satırlar da çocukların duyu eğitimine olumlu yansıyor. Nefise Abalı'nın bağlaçlardan arındırılmış, adıl kullanımına fazlaca yer vermeyen dili, çocuğun düşünce akışını sekteye uğratmadan hem anlatının atmosferini pekiştiriyor hem de çocukların rahatça anlayabileceği edebi bir anlatı ortaya çıkarıyor. Bunun yanında belirtmeden geçemeyeceğiz kitaptaki tekerlemeler ve çam sakızı çoban armağanı gibi sözler çocuğun anadilinin zenginliklerini kavramasına yardımcı olurken birbirine bağlı ceviz, fındık, ağaç gibi kavramları bir arada anlatmasıyla da çocuğun kavram gelişimini doğru bir biçimde yapılandırıyor. İyi çocuk kitaplarının yalnızca çocuklar için olmadığını, yetişkinlerin de okuduklarında aynı estetik hazları aldığını söyleriz. Abalı ve Erdoğan'ın Gak Gak Gaaak'ı soyut duyguları bile somut bir biçimde parmak sallamadan anlatarak, edebi çizgiden çıkmadan, yetişkinlere de düşünecek bir şeyler bırakan; iletisiyle, diliyle, çizimleriyle harika bir çocuk kitabı olarak öne çıkıyor. Kitapyorumlar'ı takip edenler bilirler biz her incelediğimiz yapıtta mutlaka bir iki eksik buluruz ama Gak Gak Gaaak, Nefise Abalı ve Eren Erdoğan'ın ilk çocuk kitabı olmasına rağmen sanırız Nefise Abalı'nın çizgi film senaristliğinden Eren Erdoğan'ın da Storyboard deneyiminden de hareketle kusursuza yakın bir görünüm sergiliyor. Basımında ise Nar Çocuk fena bir iş çıkarmamış. Selefonla kaplı kapak, çocukların ellerinde oradan oraya sürüklemelerine dayanacak bir görünüme sahip. İçinde ise sayfa tasarım ilkelerine uyulmuş ve çocukların sayfalara boya kalemleriyle eklemeler yapmasına da olanak tanıyan bir kağıt türü var.