Sait Faik, 1900'lü yıllarda varlıklı bir ailenin oğlu olarak dünyaya gelmiş. İki dünya savaşını, bu savaşların yarattığı ekonomik ve toplumsal çöküşü görmüş. Ekmeğin vesikayla satıldığı zamanlarda gençliğini yaşamış bir yazar. Eğitimi ortaokuldan lise dönemine kadar savaş yüzünden defalarca sekteye uğramış, defalarca kent değiştirmiş ve sonunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine girmiş. Bu sırada öykülerini Milliyet Gazetesi'ne göndermiş ve yayımlamış. Uygurca öğrenmek amacıyla iki sene sonra İstanbul Üniversitesi'nden ayrılmış ancak bir süre sonra da zaten ticaretle uğraşmakta olan babasının isteğiyle ticaret okumak için Fransa'ya gitmiş. Döndüğünde çeşitli gazetelerde çalışmış hem köşe yazılarında hem röportajlarında hem de öykülerinde büyük anlatıları ya da düşleri değil gündelik yaşam anlarını işlemiş. Öyküleri bugün bile çağdaş Türk öykücülüğünün en önemli öykülerini oluşturmakta. Salah Birsel'in de farklı benzetmelerle anlattığı üzere sokaktaki herhangi bir insanda gördüğü öyküyü çekip çıkarıp kağıda aktarmış yalnızca Sait Faik. Tüneldeki Çocuk, Sait Faik'in öykülerinden ve röportajlarından derlenmiş bir kitap. Sait Faik'in öykülerini okumaya alışkın olduğumuzdan Tüneldeki Çocuk kitabını ilk elinize aldığınızda Röportajı nasıl öykü gibi okuyacağım? Kimin aklına gelmiş öykülerle röportajları bir araya toplayıp yayımlamak? diye düşünseniz de kitap bittiğinde hangisinin öykü hangisinin görüşme olduğunu tam anlayamadığınız öyküsel röportajlarla karşılaşıyorsunuz. Özellikle Uzun Ömer, Diş ve Diş Ağrısı Nedir Bilmeyen Adam ve Orhan Kemal Röportajı hayli güzel. Özellikle 2010'dan sonra yeni nesil öykücüler artık öykü kitaplarını belirli bir izlek etrafında biçimlendiriyor. Kimileri eleştirse de benim okurken keyif aldığım bir tutum. Bilinmeli ki Tüneldeki Çocuk yayımlandığı yıllar itibariyle öyle bir kitap değil. Birbirinden bağımsız ancak bir o kadar da sıra dışı bakış açılarıyla yazılmış anlatılarla karşılaştırıyor sizi. Sait Faik gazetecilik yaptığı yıllarda o kadar güzel röportajlar yapmış ki şimdiki haber dili neden bu kadar öyküsel ve iyi değil diye düşünüyorsunuz. Sait Faik'in yalnızca bir röportajı kurgulayış biçimini görünce şimdi okuduğumuz pazar eklerindeki görüşmelerin çiğ basit bir sormaca olarak kaldığını fark ediyorsunuz. Söz gelimi onlarca Türkiye'nin un uzun adamı haberi yapılsa da hiçbiri sizi Uzun Ömer kadar etkileyemiyor. Bilemiyorum bu belki de Sait Faik'in içinden taşan edebiyat tutkusu ile ilgilidir. Uzun süredir bunu düşünüyorum. Yeni yüzyılda her şey içeriğe dönüştü ve bu içerikler inanılmaz hızlı tüketiliyor. Bir röportaj artık bu kadar uzun uzadıya düşünerek öyküsel bir belgesel gibi kurgulanarak gelmiyor karşımıza. Daha fazla görüntülenmek ya da daha fazla tıklanmak için yapılan sözcük oyunlarıyla dolu, arama motorlarının tek tipleştirdiği, yalnızca büyük şirketlerin o da sponsor desteğiyle bağımsız işler yapabildiği bir yere gidiyoruz. Artık hiçbir gazeteci yaşamını bu işten kazanırken Sait Faik gibi bir röportaj kurgulayamıyor. Belki bunu yapmaya muktedir ama ne 7/24 akan gündemi ne de zamanı el veriyor. Sonunda sersemce bir çocuk gibi olduğumu anlayıverdin. Niye böyleyim dersin? Sabahleyin evden çıkarken büyük adamlar gibi ciddi, tüccarlar gibi hesaplı, zeki olmayı kararlaştırıyor; akşama doğru deli dolu, hesapsız, sersem bir halde evime dönüyorum. Yaradılış bu sevgili. Bir türlü istediğin gibi adam olamayacağım. Sayfa 21 Sevgilime Mektup, İnsanlığın Haline Doğru I'den. Evvelsi akşam vapurda giderken, bir büyük şehirden bir büyük şehre gelen aç bir kadının bayıldığını gördüm. Yanakları çökmüş, yüzü tatlı bir çocuk yüzü halini almıştı. Dudaklarını yalıyor, adeta bir küçük köpek gibi sesler çıkarıyor... ve maviş maviş bakıyordu. Fakat kadıncağız ne lakırdı söylüyor, ne ayağa kalkabiliyordu. Bir bu biçim bir bayılma hadisesi ilk defa gördüm. Kamarotlar, çımacı ve bir biletçi koşup kendi kamaralarına götürdüler. Aç olduğu anlaşıldı. Kimse ona çorba verdi mi, bilmiyorum. Belki o biletleri zımbalayan delikanlı karnesini ona vermiş, bir de çay içirmiştir. Çünkü o, ben sevdiğimle otururken Ooo! Yine buluşmuşsunuz; ne birbirinizden ayrılmazsınız!' Kıskanıyorum sizi der güler ve bizi beraber görünce sevinir. Sayfa 49 İki Kişi Arasında'dan. Kim kendi kendine Güzellik nedir? diye sorsa kafasından alacağı bir cevap vardır. Kimi, güzellik gençliktir, der. Bu sözü söyleyenin bir zaman sonra karşısına öyle muhterem, öyle sevimli, öyle konuşkan, öyle zeki ve canayakın bir eski hanımefendi çıkar ki kafasından bu cevabı alan adama, yine kafası, güzellik ihtiyarlıkmış, der gibi olur. Güzellik, boy bos, kalça, omuz dersen yanılırsın, güzellik hem boy bos, hem kaş gözdür derseniz, yine yanılacaksınız. - Şu Fatma ne güzel kız! O ne boy bos, o ne kaş göz! dedi miydi, deminki kaş göz, boy boşa bir de sıcaklık eklemek lazım geldiğini anlarsınız. Boylu boslu, kaşlı gözlü, kanı sıcak bir dilbere, kaşsız gözsüz, boysuz bossuz, ama civelek mi civelek biri çıkar, doğuştan öğrenilmiş bir iki cilve yapar. Bakarsınız ki boylu boslunun, kanı sıcağın büyüsü çözülüvermiştir. O zaman, Güzel kim, gönül sevdi dersiniz. Yine yanılmışınızdır. Bir nevi sarhoşluğun kurbanısınızdır. Ayılınca, cilveli çirkinin cilveleri dökülür, cinsi cazibesi, boyattığınız iskarpinlerin pırıltısı nasıl uçarsa uçup gitmiştir. Bu muydu benim hoşlandığım dilber? Aman yarabbi! dersiniz. Der oğlu dersiniz. Bununla beraber güzellik bir vehim değildir. Hakikat olarak da vardır. Gençlikten; boydan bosdan, kaştan gözden, halden, kanı sıcaklıktan bir şeyler alıp insanı sevgiye, hayata çağıran bir yaratılış mucizesidir.- Sayfa 81 ve 82 Kraliçenin Evinde'den.


Sosyal Medya'da açtığı hesaplarla ünlenen ve çocuk kitabı yazan birçok yazar var. Bunlar arasında alana ilişkin akademik bilgiye sahip özenli içerik üretenler de var yalnızca kendi annelik deneyiminden ve dünya görüşünden hareketle insanlara ebeveynlik tavsiyeleri veren de. Bir itirazımız yok. Yeni dünya düzeninde deneyimlerinizi aktarmak için mutlaka bir okul bitirmenize gerek yok. Kimi insanların okulla bağlarını kopararak daha yetkin bireylere dönüştüğü de bilinen bir gerçek. Ancak söz konusu çocuk olunca bilimsel bilgiye de kulaklarınızı tıkamamanız ve özenli davranmanız gerekiyor. Söz gelimi Akademisyen Anne adındaki Instagram hesabını kuran Doç. Dr. Saniye Bencik KANGAL'ın 1 milyonu aşan takipçisi var. Alanında yetkin bir kadın tarafından yönetiliyor ve değerli önerilerde bulunuyor. Bağırmayan Anneler hesabı ise psikoloji alanında yüksek lisans yapan biri tarafından yönetiliyor. Bu hesaplar nitelikli ve bilimsel bilgiye dayalı paylaşımlar yapan hesaplar olarak göze çarpıyor. Ancak bunların yanında çocuklara dini bilgilerin nasıl verilebileceğine ilişkin öğütler içeren sayfalardan tutun da yalnızca ebeveynlik önerileri paylaşan hesaplara kadar birçok sosyal medya hesabı var. İyi ve kötü bir çok örnek var yani. İleride kim olduğuna ilişkin detaylı bir açıklama da yazacağımız Şermin Yaşar da ilk olarak bir sosyal medya hesabıyla çıktı insanların karşısına. Başlangıçta anneler için çocuklarıyla oynayabilecekleri oyun önerilerinde bulunan hesabı zamanla tavsiyeler veren bir yapıya bürünmüş. Ardından çocuklar için anlatılar yazmaya başlamış ve en çok tanınan kitabı Dedemin Bakkalı adlı yapıtı ortaya çıkarmış. Dedemin Bakkalı yapıtının özeti şu biçimde: Aynı zamanda ana kahramanımız da olan anlatıcı, çocukluğunda yazları dedesinin bakkalında çıraklık yapmaktadır. Dedemin Bakkalı, kahramanımızın bu bakkalda başına gelen olayları anlattığı birbirine bağlı öykülerden oluşmaktadır. Kahramanımız Çocukların Yetişkinlerle İletişimde Dikkat Etmesi Gereken Hassas Konular adında bir de defter tutmakta ve bakkalda edindiği deneyimlerden hareketle bu deftere maddeler not almaktadır. Şermin Yaşar'ın neşeli bir biçemi var. Biraz Christine Nöstlinger'in Lollipop'una benzettim. Ancak arada büyük farklar var. Çocuk yazınında ana karakter olarak kusursuz çocukların yer almasını istemeyiz. Çünkü metni okuyan çocuk, kusursuz bir çocukla özdeşim kuramaz. Arada hatalar da yapabilen çocukların ana kahraman olması olumlu bir durumdur. Bu Christine Nöstlinger'in Lollipop adlı yapıtında da böyleydi. Şermin Yaşar'da da böyle. Ancak arada büyük bir sorun var. Şermin Yaşar'ın Dedemin Bakkalı adlı yapıtında çocuk bu hatalarının sonuçlarıyla yüzleşmiyor. Dolayısıyla yaptığı hata kimi zaman şımarık bir biçimde çocuğun yanına kalıyor. Yanlış anlaşılmasın çocuk yazını yapıtları asla bir ders vermeyi amaçlamazlar ama anlatının neden sonuç örgüsünde çocuk için olumsuz örnek oluşturabilecek davranışlar var. Söz gelimi kahramanımız insanlara yalan yanlış ilaçlar verdikten sonra doktor tarafından uyarılıyor ancak hala doktorun anlattıklarını umursamayıp cebindeki diğer ilaçları teslim etmenin derdinde. 4. 5. ve 6. Sınıf öğrencilerinin okuyabileceği anlatı, yer yer tasarım ilkelerine karşıt bir biçimde gereksiz boşluklarla biçimlenmiş sayfalara sahip olsa da çocuklar için okuması eğlenceli bir kitap. Çocuk yazını anlamında belki çok nitelikli bir yapıt değil ama çocuğa okuma alışkanlığı kazandırması açısından okutulabilecek bir kitap olarak değerlendiriyorum. Şermin Yaşar, başlangıçta sosyal medyada ebeveynlere çocuklarıyla oynayabilecekleri oyun önerileri veren Oyuncu Anne adındaki Instagram hesabıyla tanınmış. Takipçi sayısı arttıkça önerileri tavsiyelere dönüşen Şermin Yaşar, Türk Dili Edebiyatı bölümünden mezun olmuş ve bir süre reklam sektöründe çalışmış. Şu an paylaşımlarını Şermin Yaşar Official adındaki hesabından yapıyor. İkinci evliliğinden üç ay sonra eşini yitiren Şermin Yaşar, yaşamda her şeye rağmen mutlu olunabileceği konusunda güçlü bir görünüm sergiliyor. Şimdilerdeyse çocuklarıyla birlikte mutlu ve huzurlu olduğunu sezdiğimiz bir yaşam sürüyor.


Otuzuncu yaşına adım atmış bir insan olarak çocuk kitapları okumaya bayılırım. Hele çocukluğumdan tanıdığım Yalvaç Ural gibi yazarların kitaplarını elime almak beni çok mutlu eder. Bakkala koşa koşa Miço almaya gittiğim yılları anımsarım. Temel Reis Ispanağı Yoğurtsuz Yer kitabına da bu duygularla başladım. Yalvaç Ural'ın gazete ve dergi yazılarında bile dili ne kadar özenli kullandığını fark ettim... Ama bu belirlemeleri incelemenin ilerleyen sayfalarına saklayalım. Şimdi gelin Yalvaç Ural Kimdir? onu tanıyalım. 1945'te memur bir babanın ve yazılarında da sıkça söz ettiği üzere öğretmen bir annenin oğlu olarak dünyaya gelen Yalvaç Ural, Türk çocuk yazınının en saygın ve prestijli yazarlarından biri. Kitapları onlarca dile çevrilmiş, ünü ülkemizin sınırlarını aşmış bir insan. Yalvaç Ural, babasının ve annesinin mesleği nedeniyle çocukluğunu Anadolu'nun farklı kentlerinde ve ilçelerinde geçirmiş ancak lise öğrenimini İstanbul'da önce Kabataş'a daha sonra Atatürk Lisesine giderek tamamlamış. Lise öğreniminden sonra doğrudan Milliyet Gazetesi'nin yolunu tutan Ural, Milliyet Gazetesi'ndeki işleri başta olmak üzere birçok farklı yayımeviyle birçok farklı çocuk dergisi çıkarmış. Ancak ona asıl ününü getiren yapıtları 90'lı yılların ortalarında kaleme almış. Söz gelimi Gölcüğün Küçük Avcıları öyküsü 96 yılında Oxford Üniversitesi'nin dikkatini çekmiş ve seçkilerinde yer verilmiş. Ancak dünyaca tanınmasını ve büyük satış rakamlarına ulaşmasını sağlayan gelişme Feridun Oral'ın resimlediği Korkuluğun Kalbi kitabının Almanca baskısının Avusturya ve Almanya'da en çok satan kitaplar listesinden uzun süre inmemesiyle olmuş. Kitapları Avrupa'da o kadar çok sevilmiş ki Sihirli Pabuçlar, Hollanda'da bir televizyon tarafından 10 bölümlük bir çizgi filme bile çevrilmiş. Ardından TRT de aynı anlatıyı 27 bölümlük bir çizgi filme çevirterek bunu Türkiye'de yayımlamış ve İsveç, Norveç, Danimarka ve Finlandiya televizyonlarına satmış. Tarihle talihin yetenekle buluşması enderdir sevgili okur. Bu kadar nitelikli çocuk yapıtlarının popülerleşmesi de dünya çocukları için sevindirici bir gelişmedir. Yalvaç Ural'ın duyarlı kimliği bu popülariteyi hep iyi yönde kullanmış ve dünyanın ilk Çingenece çocuk kitabını yayımlamasını da böyle sağlamıştır. Gani ile Sali adındaki iki yoksul Çingene çocuğun öyküsünü anlatan Müzik Satan Çocuklar kitabı Makedonya da dahil olmak üzere birçok farklı ülkede birçok farklı dilde yayımlanmış. Bugüne kadar çıkardığı yirminin üzerinde çocuk dergisi ve altmış beşin üzerinde çocuk kitabıyla hayli üretken bir yazar olan Yalvaç Ural'ın adını kedisinden alan Marsık Yayımevi adında bir yayımevi ve buradan çıkan kitapları okurlarıyla buluşturduğu Yalvaç Abi Kitabevi adında bir de kitabevi vardır. Temel Reis Ispanağı Yoğurtsuz Yer, Yalvaç Ural'ın daha önce farklı gazete ve dergilerde yazdığı ilginç yazılardan oluşan bir derleme. Denemeden eleştiriye, eleştiriden anıya kadar farklı metin türlerinden onlarca örnek var içinde. İçerik olaraksa ıspanağı neden yoğurtla yediğimizden tutun da ellerimize neden kına yaktığımıza ilişkin birbirinden ilginç onlarca örnekle dolu. dikkat çekici bölümler var. Çocuğunuza dilediğiniz kadar akşam çay içme diyin. Hiçbiri bu bölümdeki kadar etkili ve kalıcı olmaz sanırım. Tüm bu bölümlerin Türkçenin zenginlikleri ve inceliklerini örnekler sağlam bir biçimde yapılandırılması da cabası. Çocuk edebiyatı yapıtlarının konusu aynı yetişkin edebiyatında olduğu gibi yaşam gerçekliğidir. Çocuk edebiyatı yapıtlarının tek ayırt edici yanı, konunun işleniş biçimidir. Şiddet mesela sanıldığının aksine elbette çocuk edebiyatının konusu olabilir. Burada önemli olan şiddetin meşrulaştırılmamasıdır. Çocuk edebiyatı yapıtları çocuğu yaşama hazırlar dolayısıyla yaşam gerçekliği içindeki her içerik çocuk edebiyatının da konusu olabilir. Ölüm de bu konulardan biridir. Çocuk edebiyatı yapıtlarında olması gerekir. Ancak konuyu çocuklara göre işlemek hayli zor olduğu için genelde yazarlar bu konuya yer vermekten çekinir. Halbuki iyi örnekleri ortaya benzersiz yapıtlar çıkmasını da sağlayabilir. Söz gelimi Alman çizer Wolf Erlbruch ölüm konusunu muhteşem işleyen sanatçılardan biridir. Yalvaç Ural da yazarların dokunmaktan çekindiği baba kaybı gibi bir konuya muhteşem bir incelikle, duyarlı ve estetik bir biçimde değinmiştir. Aşağıdaki pasaj, Babamın masalı ve Taban Vermek adlı metinden. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, sivri zekalı bir çocuk yaşarmış dağların en yüksek yerinde. Neyse, Sivri Zeka çok uykucu bir çocukmuş. Azıcık çalışır, sonra da bütün gün uyurmuş. Zaten pek işi de yokmuş. Ara sıra tavuklara ve yarkalara yem vermekmiş görevi. Bu yüzden annesi ona tavuk çobanı dermiş dermiş. Sivri Zeka'nın iki de arkadaşı varmış. Gökkuşağı Horoz ile Kara Piliç. Sivri Zeka uykucu ve dalgacı olur da onlar başka türlü mü olur? Onlar da Sivri Zeka'nın uyuduğunu görünce hemen çitin üzerinden atladıkları gibi kırlara kaçarlarmış. Tabi bu arada da meydanı boş bulan Çaylak, saldırıp yargaların, piliçlerin, civcivlerin üzerine, kaptığı gibi götürürmüş kayaların üzerindeki evine. Bir, iki derken, bakmış ki Sivri Zeka, bütün yargalar tek tek gidiyor, elde hiçbir şey kalmayacak; sonunda, bağlamış bir iple ayaklarından hepsini birbirine. İpin ucuna Kara Piliç'i koymuş, öbür ucuna da Horoz'u. Gelsin şimdi kaçırsın bakalım! demiş. Çaylak yine saldırmış yarkalara. Bu kez pençelerini batırmış Kara Piliç'e, bir anda uçurmuş gökyüzünün en yüksek yerine. İpe dizilmiş boncuk taneleri gibi, birbiri ardınca uçmuşlar hepsi gidiyor, yapışıp Horoz'un ayaklarına, çekmek istemiş aşağıya. Ama boşuna... Bir anda o da kendini bulmuş bulutların üzerinde. Aşağıda evler küçücük küçücük görünüyormuş. Sivri Zeka korkudan başlamış bağırmaya: Aman Kara Piliç! demiş, sıkı yapış, taban ver . Ama, Kara Piliç değilmiş ki Çaylak'ın ayağından tutan. Çaylak tutuyormuş Kara Piliç'i ve tabii ki hepsini. Bende işte aynı o çocuk gibi son günlerde hasta olan babama, Babacığım lütfen sıkı yapış hayata ve taban ver, bizi bırakma! diyordum. Ve hastalığını yenmesini, bizimle birlikte kalmasını istiyordum. Oysa onun yapabileceği bir şey yoktu. O elinden geldiğince direndi. Buna karşın yine de ölüme yenildi. Tutamadı uçan kuşun ayaklarını. Ve bir anda düşüp boşluğa, ayrılıverdi yaşamımızdan. - Temel Reis Ispanağı Yoğurtsuz Yer! - Çocukların Önünde Yazışmayalım Hakkı Abi! - Öğretmenim, Bir Annem de Sensin Benim! - Kalbimize Kaka Yapan Sanal Kuş! Listedeki içeriklerin her birinin farklı metin türlerinde olması aynı zamanda çocukların metin türü farkındalığını da geliştiren bir tercih. Yani çocuk bu sayede bir masalla karşılaştığı zaman ne beklemesi gerektiğini bir denemeden ne elde edebileceğini sezerek öğreniyor ve bu sayede hangi metinleri nasıl anlamlayabileceğine ilişkin bir deneyim de elde ediyor. Kitaptan farklı metin türlerinde onlarca ilgi çekici alıntı çizmek olanaklı ancak benim özellikle Yalvaç Ural'ın her çalıştığı yerden ayrılırken paylaştığı tekerleme çok hoşuma gitti. Ben Temel Reis Ispanağı Yoğurtsuz yer kitabının tüm ortaokul öğrencilerine gönül rahatlığıyla okutulabileceğini düşünüyorum. Eğlenceli yapısı ve kısa metinleriyle çocuklara okuma alışkanlığı kazandıracak türden bir kitap. Sanırım editörden kaynaklı ya da bilinçli bir tercihle bilemiyorum artık kimi yerlerinde bağlaçtan sonra virgül kullanımı gibi noktalama hataları ve sayıların bitişik yazılması gibi yazım yanlışları var ama genel itibariyle dilimizin atasözleri ve deyimlerini güzel örnekleyen, çocuklara dil sevgisi aşılayan bir özellik taşıyor. Söz gelimi ben yarka sözcüğünün pilicin büyüğüne verilen ad olduğunu bu kitaptan öğrendim. Dolayısıyla Yalvaç Ural, Emin Özdemir'in deyimiyle dile tohum ekmeyi iyi biliyor ve bunu çocuk kitaplarında yaptığı için hem çocukları dile karşı duyarlı yetiştiriyor hem de dilimizin zenginleşerek büyümesine katkı sağlıyor. Kitabın fiziksel özellikleri ise Yapı Kredi Yayınlarına ve özelinde bir çocuk kitabına yaraşır biçimde tasarlanmış. Yeni metinlere geçilmeden önce gerekli boşluk bırakılmış, sayfa yerleşimi ve punto büyüklüğü çocukların düzeyine uygun. Selefonla kaplı kalın karton kapak da hoyrat kullanıma dayanıklı tasarlanmış.


Cengiz Aytmatov, 1928 yılında Kırgızistan'da dünyaya geliyor. Babası üst düzey bir devlet adamı annesiyse bilindik bir tiyatro sanatçısı. İyi eğitimli bir aileden gelmesine rağmen gençliği sıkıntılar içinde geçiyor. Kırgızistan o yıllarda SSCB'nin sınırları içinde yer almakta ve Cengiz Aytmatov'un babası, bu nedenle Stalin'in başa geçmesiyle 1938 yılında tutuklanarak kurşuna diziliyor. Naaşını bile ailesine teslim etmiyorlar. Amcası polisler tarafından evden götürüldükten sonra bir daha izine rastlanmıyor. Aile takip altına giriyor. Annesi ciddi hastalıklarla boğuşuyor. Derken II. Dünya Savaşı patlak veriyor. Kırgızistanlı genç ve yetişkin erkeklerin çoğu savaşa gittiği için çocuklara büyük iş düşüyor. Aytmatov da birçok Kırgız çocuk gibi çalışmaya başlıyor. Bu dönemde Toprak Ana romanında da anlatıldığı üzere yaşlı çocuk demeden herkes bir işin ucundan tutuyor. Cengiz Aytmatov da henüz on dört yaşındayken tarım makinelerinin sayımıyla ilgili bir büroda çalışmaya başlıyor. Daha sonra Veterinerlik eğitimi almak için Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'e gidiyor. Ancak bu dönemde yazdığı Gazeteci Cyudo hikayesi Rusça'ya çevrilip yoğun ilgi görünce Moskova Edebiyat Fakültesi'nin kapıları açılıyor ve 1956 yılında Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü'ne geçiyor. Yazdığı öyküler ve romanlarla büyük bir üne kavuşuyor. 1957 yılında Sovyet Yazarlar Birliği'ne üye olarak kabul edilmesinin ardından 1963'te Lenin Edebiyat Ödülünü de alıyor. Yaşamı boyunca Kırgız kimliğini korumak için gayret veren Cengiz Aytmatov, SSCB'de de birçok üst düzey görevlerde bulunuyor. 2008 tarihinde ise böbrek yetmezliği tedavisi nedeniyle gittiği Almanya'da yaşama gözlerini yumuyor. Dünya Savaşı'ndan önce Kırgızistan'ın kırsalındaki bozkırlarda çalışırken birbirlerine aşık olan Tolgonay ve Suvankul evlenirler. Orta yaşlarına kadar güzel bir yaşam sürerler. Üç çocukları olur. Zaman geçer eve bir de gelin gelir. Ancak sonra tam ekinler toplanmak üzereyken tarlaya giren bir biçerdöver gibi gelir savaş. Sapı samanı ayırmadan darmadağın eder yaşamlarını. Evin tüm erkeklerini kaybeder Tolgonay, bir geliniyle kalır. Ancak yılmaz. Savaşta hem orduyu beslemek gerekir hem de köylülerin açlıktan ölmesini engellemek. Canla başla çalışır. Tüm bu süreçte kendi evladı gibi sevdiği gelininin başına gelenlerse kahredecektir onu. Bunun üzerine binlerce yıldır bozkırda yaşayan her insanın yaptığı gibi toprağa koşar Tolgonay. Yıllardır içinde tuttuğu dertlerini, toprak belleye belleye sertleşmiş avuçlarını yalnızca toprağa açar. Hem sevdiklerini bağrına bastığı hem de ekmeğini kazandığı toprağa. Tolgonay tüm yaşadıklarını anlatır. Toprakla dertleşmeye başlar. Roman, Tolgonay'ın toprakla yaptığı bu dertleşmeden oluşmaktadır. Toprak Ana'nın konusu savaştır. Ancak romanda bu savaşın hangi savaş olduğu ya da kimin haklı kimin haksız olduğunu göremeyiz. Savaşın tüm azametiyle kendi tarlasında ekinlerini yetiştiren sıradan insanları bile ne büyük çaresizlikle karşı karşıya bıraktığını görürüz. Diğer taraftan çalışkan Kırgızistan insanın toprakla kurduğu bağa tanık oluruz. Bu insanların yalnızca topraktan medet umduğu ve toprağa el açtığı gerçeğiyle yüzleşiriz. İnsan olmanın kolay, insan kalmanın zor olduğunu sezeriz. Diğer taraftan Cengiz Aytmatov'un yazar sezgisi eşine az rastlanır bir sezgi. Bir ölümün şu biçimde anlatıldığını okumak insanın tüylerini diken diken ediyor. İnsanlık zor zamanlarda ortaya çıkıyor sevgili okur. Bir toplum topyekün büyük bir acı yaşıyorsa, insanlar o acıda ortaklaşıyor. Ayrışmalar ortadan kalkıyor. En korkunç durumların içinden böyle çıkıyor insanoğlu. Korkunç şeyler yaşıyor ama insan olduğunu anımsıyor. Toprak Ana, toprak kadar bilge bir kadının toprakla dertleşmesini ele alıyor. Biz onun yaşamına bu dertleşmeyle tanık oluyoruz. Bu anlatıcının kimliğini de ana karakterin kimliğiyle muazzam bir noktaya taşıyor ve anlattıklarını toprağa dönük olsa da aslında okura anlatan iki katmanlı bir anlatı yapısı sunuyor. Savaşın nasıl yıkıcı olduğunu, kimin haklı kimin haksız olduğuna değinmeden, hangi savaş olduğundan söz etmeden anlatıyor. Cengiz Aytmatıov, hiçbir ideoloji ya da tez sızdırmadan yalnızca insan gerçekliğini anlatıyor romanında. Tüm bir halkın ortak olduğu acılardan, savaşa gönderilen çocukların dönmeyişinden, yeni evlilerin ayrılıklarından, geride kalan kadınların yaşadığı bunalımlardan söz ediyor. Geride kalanların yaşadığı sorunlar benim aklıma Gülten Dayıoğlu'nun Geride Kalanlar adlı öykü kitabını da getirdi. Orada da Türkiye'den Almanya'ya işçi göçünde giden insanların arkasında bıraktıklarının yaşamı anlatılıyordu. Belki Toprak Ana'nın anlatısı kadar büyük değil ama insan gerçekliğine dokunmak ve insanı derinden etkileyen göç ve savaş gibi önemli konuları geride kalanları işlemeleri açısından ortak. Bizim için Yaşar Kemal neyse sanırım Kırgızistanlılar için de Cengiz Aytmatov o. Yaşar Kemal Çukurova'yı, Cengiz Aytmatov Kırgızistan bozkırlarını anlatıyor. Cengiz Aytmatov, üretken bir yazar. Üstlendiği bürokratik ve önemli onlarca işe rağmen bu işlerinden içeri hiçbir ideoloji ya da siyaset sızdırmadan çok başarılı yapıtlar ortaya koymuş bir insan.


Dil ile düşünce arasındaki ilişki yalnızca sözcüklerle sınırlı değildir. Dünyadaki her dil aşağı yukarı benzer bir biçimde özne, yüklem ve nesne ögelerinden oluşur. Farklı dillerde yalnızca bu ögelerin yerleri değişir. Söz gelimi İngilizce'de I play football tümcesindeki gibi özne yüklem nesne biçiminde bir diziliş varken Türkçe'de Ben futbol oynarım tümcesinde olduğu gibi özne nesne yüklem biçiminde bir sıralama vardır. Bu o dili anadili olarak konuşan insanların kültürlerinde eylemleri mi nesneleri mi önemsediğine ilişkin ipuçları yakalamanızı bile sağlayabilir. Her dilde farklı zaman kiplerinin bulunması da bu farklılıklara verilebilecek örneklerdendir. Dil ve kültürse birbirine içkin kavramlardır. Dil, kültürü kültür dili etkilemektedir. Bir dildeki deyimlere ya da atasözlerine bakmak o kültüre ilişkin çokça fikir edinmenizi sağlayabilir. Söz gelimi Türkçe'de hiçbir dilde olmadığı kadar çok akrabalık belirten sözcük ve renk adı vardır. Bu bizim bahara ve akrabalık ilişkilerine önem verdiğimizi bu yüzden mevsim ve akrabalığa ilişkin kavram alanlarını geniş tuttuğumuzu gösterir. Her bir dil ayrı bir kültürü ve düşünce sistemini ifade eder. Biz bu yüzden az konuşucusu olan dillerin yok olmasını istemeyiz. Çünkü her dil dünyaya yeni bir düşünme sistemiyle bakma aracıdır. Türkiye topraklarında da birçok dil bulunmaktadır. Türkiye'de elbette İngilizce, Almanca, Fransızca, İspanyolca gibi diller de öğretilmekte ve konuşulmaktadır. Ancak Türkiye'de kaç dil var? sorusuna anadili konuşucuları açısından bakıldığında dünyanın en büyük dil veri tabanlarından biri olan Ethnologue'ya göre Türkiye Cumhuriyeti topraklarında kayda değer bir biçimde 10 dil konuşulmaktadır. Türkçe, en büyük dil veri tabanlarından biri olarak bilinen Ethnologue'a göre anadili olarak konuşanların sayısına göre 85 milyona yakın konuşucusuyla yeryüzünde anadili olarak konuşulan 14. dil konumundadır. TDK'nin çıkardığı Büyük Türkçe Sözlüke göre de atasözleri, söz grupları, terimler, yerler ve kişi adları da dahil olmak üzere 620 bine yakın Türkçe sözcük bulunmaktadır. Kökenlerine ilişkin şurada detaylı açıklamaları bulacağınız Gagavuzlar aslında Balkanlar'da yaşayan Hristiyan Türk topluluklarını ifade etmektedir. Ülkemizdeki Rumeli ağzına büyük benzerlik taşıyan bu dil UNESCO tarafından tehlikede olan diller kategorisinde yer almaktadır ve Trakya'da konuşucuları bulunmaktadır. Ülkemizde bulunanı Adigece ya da Batı Çerkesçesi olarak adlandırılır. Yıllar önce Osmanlı topraklarına sürülen Çerkezler tarafından konuşulur. Geçmişte Arap ve Latin harflerini kullanmış olsalar da bu dilin alfabesi bugün Kiril alfabesidir. Roma halklarından biri olan Domlar, Hindistan menşeili bir topluluktur ve Roma'nın bünyesindeki etkin bir grubu ifade ederler. Bugün Ortadoğu Çingenecesi ya da Domari olarak bilinen dili konuşurlar. Ancak genç nesil başka kültürlerin de etkisiyle Domari'den neredeyse tamamen uzaklaşmıştır. Domların yalnızca %20'si günlük iletişimlerinde Domari dilini kullanmaktadır. Süryaniler Mezopotamya'dan dünyaya yayılmış ve sonra Hristiyanlığı seçmiş bir topluluktur. Dünyada 3,5 milyonu aşkın Süryani bulunmaktadır ve 25 bin kadarı da Türkiye'de bulunmaktadır. Yoğunlukta olduğu Urfa ve çevresinde Süryanice etkin bir biçimde konuşulmaktadır. Zazalar İran haklarından biridir. 80 darbesinden sonra büyük bir bölümü Avrupa'ya göç etse de dünyadaki yaklaşık 4 milyon Zaza'nın bir milyonu Türkiye'de yaşamaktadır. İslamiyet inancına sahip Zazalar'ın bir bölümü Sünni bir bölümü ise Alevidir. Zazaca ise iran dillerine ait eskil özellikleri de olan gelişmiş bir dil görünümü sergilemektedir. Lazlar çoğunluğu Doğu Karadeniz'de olmak üzere Gürcistan ve Türkiye topraklarında yaşayan etnik bir gruptur. Konuştukları dil ise Lazca'dır. UNESCO Lazcayı yok olma tehlikesi bulunan diller arasında saymaktadır. Laz alfabesinin ise kaynaklara göre yalnızca 80 90 yıllık bir geçmişi, vardır. Türkiye'de anadili olarak konuşulan diller arasında sayılan Süryanice'nin çağdaş batı lehçesidir. Konuşan sayısı yalnızca 1000 kadar kalan bu dil UNESCO tarafından son derece tehlike altında olan dil olarak ilan edilmiştir. Arami dillerinden olan bu dili eksiksiz ve yetkin bir biçimde konuşabilen kişi sayısının ise bir elin parmaklarını geçmediği belirtilmektedir. Kürtçe; Türkiye, Irak, İran ve Suriye gibi bölgelerde konuşulur. Türkiye'de konuşulan Kürtçe Kurmançça adlı koludur. Kürt dilleri kollarına ve bulunduğu yerlere göre Latin, Kiril ya da Arap harfleriyle yazılır. Ethnologue'nın sloganının güzelce somutladığı üzere Hiçbir dil önemsiz değildir. Yok olan her dil belleğimizden kopup giden bir insan deneyimini yansıtmaktadır. Her dil dünyaya yeni bir bakış açısıyla bakmayı sağlar. Dillerin yok olması demek, düşünsel açıdan fakirleşmek ve tektipleşmek demektir. Umarım Türkiye'de kaç dil var? Sorusuna yanıt verebilmiş, ülkemizin kültürel zenginliklerine dikkat çekmiş ve insanlığın soyut mirasına neden sahip çıkmamız gerektiğine ilişkin farkındalık yaratabilmişizdir. Yorum yazmanız, düşüncelerinizi paylaşmanız bizi çok mutlu eder. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere.


Ergenlik yıllarımda anladığım anlamadığın birçok belgeseli oburca tükettim. O belgesellerden birinde -sanırım Michael Moore'un bir belgeseliydi ekonominin aslında o kadar da karmaşık bir şey olmadığı, karmaşık görünmesi için birçok matematiksel işlemle basit ve çarpıcı bir gerçeğin üstünün örtüldüğü söyleniyordu. Öncelikle 21. yüzyılda hiçbir şey basit değil sevgili okur. Sonra ekonomi, bu kadar çok konuşulmasına rağmen temel kavramları bile yeteri kadar bilinmeyen bu nedenle dünyanın her yerinde iktidardakilerin de muhalefettekilerin de seçmenlerini başarıyla manipüle etmesine yarayan bir kavram. Ancak biliyoruz ki bilimsel düşünce temel kavramları doğru bilmekle olanaklı. Gelin şimdi saygın ekonomi profesörümüz Şevket Pamuk'un Türkiye'nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi kitabından hareketle temel kavramlara yakından bakalım. Gayri safi milli hasıla, belki de en çok bilinen ekonomi kavramlarından biri ve evet bir ülkede kişi başına düşen ortalama yıllık gelirin dolar cinsinden ifade edilmesiyle elde ediliyor. Dünya genelinde son 200 yılda bireylerin ortalama yıllık gelirlerinde hayli çarpıcı artışların ve muazzam farkların ortaya çıktığını görmek olanaklı. Bütün ülkelerde genel olarak ikinci dünya savaşından sonra hızlı bir büyüme ve yıllık ortalama gelirlerde artış gerçekleşmiş. Grafikte yer almıyor ama Türkiye'nin 2020 yılında kişi başına düşen ortalama yıllık geliri Dünya Bankası'nın açıkladığı verilere göre 8538 dolar . Yani 2021 yılında dolar kurunda yaşanan çarpıcı artışı dışarıda tuttuğumuzda bile 2010 yılından 2020 yılına kadar kişi başına düşen ortalama yıllık gelirimiz neredeyse 2 bin dolar erimiş. Ancak gayri safi milli hasılanın birçok şeyi açıklamada yetersiz kaldığı fark edildi. Söz gelimi bir ülkede gayri safi milli hasılayı yansıtan kişi başı yıllık ortalama gelir 10 bin dolar olduğu halde toplumun büyük bir bölümünün yıllık 6 bin dolara bile ulaşamadığı durumlarla karşılaşılıyordu. Refah seviyesini ölçmek için önemli olanın toplam zenginliğin kişilere bölünmesiyle elde edilen ortalama değil, bu zenginliğin tabana ne kadar eşit dağıtıldığı ortaya çıktı. Zenginliği tabana yaymadığınız zaman da ekonomik gelişme oluyordu ancak sürdürülebilir olmuyordu. Diğer taraftan dolarla hesaplanan gayri safi milli hasıla refah düzeyiyle çok yakından ilgili olsa da bir ülkedeki satın alma gücünü açıklamakta yetersiz kalıyordu. Söz gelimi ABD'de bir dolara bir ekmek alınırken Türkiye'de üç ekmek alınabiliyordu. Bunun için ekonomistler satın alma gücünü yansıtan satın alma paritesi kavramı üzerinde durmaya başladılar. Satın alma paritesi bir ülkedeki vatandaşların yıllık gelirleri ile yurt içindeki alım güçlerini hesaplamak için kullanılan bir terim. Türkiye'de dolar ve Türk lirası arasındaki değer farkı çok olsa da satın alma gücü, dolar kuruna kıyasla görece iyi durumda. Aşağıdaki grafikte Avrupa Birliği İstatistik Ofisi'nin tablosundan hareketle Türkiye'nin 2021 yılında bazı dünya devletleri arasındaki satın alma gücünü gösteren sıralamayı görebilirsiniz. Ancak satın alma paritesi de refah düzeyinin hesaplanması için yeterli veri sunmuyordu. Bu paritelerin hesaplanmasında felsefi sorunlar meydana gelmeye başladı. Bilgisayar ve benzeri ürünler kur farkından çokça etkileniyordu. Üstelik vergiler bu farkı daha da artırdı. Hesaplamalar eskisi gibi domates ve ekmekle yapılamaz hale gelince işler karıştı. Ekonominin; eğitim, ulaşım ve sağlık gibi kavramlarla yakından ilgili olduğu ve birbirlerini etkiledikleri daha da belirginleşti. Sonunda Birleşmiş Milletler insan gelişmişlik endeksi adı verilen endeksi yayımladı. Ekonomiyi büyütmenin nihai amacı insan refahını artırmaktır. Ekonomik büyümenin sağlamasını yapmak ya da bu verilerin insanın gerçek refahını temsil edip etmediğini görmek için Birleşmiş Milletler tarafından insanların eğitim, ulaşım ve sağlık olanaklarına erişimini de gözeten insan gelişmişlik endeksi ortaya kondu. Hesaplanması da hayli ilginç. Gelir düzeyi yükseldikçe gelir artışının insan gelişmişlik endeksine etkisi azalıyor. Çünkü artık önemli olan bu kaynakları doğru kullanmak ve refahı artırmak. Aşağıda Birleşmiş Milletler'e göre 2011 yılında Türkiye'nin yıllara göre İnsan gelişmişlik endeksi sıralamasını gösteren bir grafik var. Son 30 yıldır kişi başına gelire oranla Türkiye'nin eğitim alanında olması gerektiği kadar iyi olmadığına ilişkin bir bulgu var . Belirtmekte yarar var. 2020 yılında gene Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan rapora göre Türkiye insan gelişmişlik endeksinde ciddi bir yükselme yakaladı ve 189 ülke arasında 54. oldu . Kitapta 200 yıllık bir zaman diliminin ele alınması, dünyanın ekonomik seyrinin Sanayi Devrimi'yle yakından ilgili olmasıyla ilgili. Sanayi Devrimi'nden beri her ne kadar gelir adaletsizlikleri çoğalsa da servet bundan önceki bin yıllara kıyasa daha geniş bir kitleye yayılıyor ve ortalama gelirlerimiz düşe kalka da olsa yükselme eğiliminde. Bundan 100 yıl önce ortalama insan ömrü 35 -40 yılken bugün 75 80 yıla doğru ilerliyoruz. Dünya tarihinin alım gücü ve refah düzeyi en yüksek nesliyiz. Büyük bir yıkım yaşanmazsa bizden sonraki nesil bizden de yüksek bir gelir düzeyine sahip olacak. Elbette hiçbir istatistik hiçbir ülke için kalıcı değil ve en önemlisi yoksulluk artık hiçbir ülkenin kaderi değil. Hindistan, Çin gibi uzak doğu ülkeleri devrimsel bir ekonomik gelişme yaşadılar. Türkiye de böyle bir mucize yaratma, özellikle satın alım gücünde en üst sıralara çıkma potansiyele sahip. Yalnız şunu belirtmek gerekiyor. Ekonomik bir mucize yaratmak, Atatürk'ün amaçladığı gibi çağdaş medeniyetlerle aramızdaki farkı kapatabilmek ve üzerine çıkabilmek için en az 20 -30 yıllık bir dönemde büyümenin %5 altında kalmamasını gerektiriyor . Türkiye ise geride bıraktığımız 200 yılın hiçbir alt döneminde yirmi otuz yıl boyunca ortalama %5'i yakalayamamış. Bizlere düşen, özgür düşünceyi hakim kılmak, her alanda adaleti ve liyakati sağlayıp yalnızca sanayi ve üretim anlamında değil sanat ve bilimde de yepyeni bir çığırla nitelikli bir düzeye erişmek. Daha önce kısa sürede çok işler başaran bu ülkenin çocukları tekrar kısa sürede çok işler başarabilir. Üstelik bunun için bugün gereken kaynağa da sahibiz. Çok işler başaralım ve bu sefer bunu kalıcı hale getirelim.


Serdar Kuzuloğlu'nun 58. bülteninde de değindiği gibi Sanayi Devrimiyle birlikte işten arta kalan zamanımızı tanımlamak için boş zaman adını verdiğimiz bir kavram ortaya çıktı. Biz de bu boş zamanlarımızda adı boş olduğu için kendimizi bir şey yapmak zorunda hissettik. Yatıp dinlenmek, vicdan azabı duymamıza neden oldu. Bir dil kursuna gitmeli, blog yazmalı, notunu çıkaramadığımız bir kitabın notunu çıkarmalı, peşine düşemediğimiz her yetenek kırıntımızın peşine düşmeliydik. Durup dinlenmeden çalışmak üzerine kurulu bir yüzyıla doğduk. Dinlenmeyi unuttuk sevgili okurlar. Dinlenmek için iş değiştiren bireylere dönüştük. Kendimizi nasıl rahatlattığımızı bile anımsayamaz olduk. İncelememiz Uzanma Sanatı üzerine. Peki kitabın yazarı Bernd Brunner kimdir? Önce gelin bu soruyu yanıtlayalım. Bernd Brunner, 1964 yılında Almanya'da doğmuş, Berlin'de ekonomi okumuş ve daha sonra öğrenci değişimiyle bir dönem Washington'da bulunmuş bir yazar. Kurgusal olmayan, gezi yazısı ya da deneme gibi metin türleriyle tanınıyor. Genelde de insanlar ve nesneler arasındaki ilişkilere yoğunlaşan yazılar yazıyor. Özellikle gezi yazıları hayli ses getiren bir insan. Söz gelimi 2013'te yazdığı İstanbul'un Sokak Köpekleri adlı bir gezi yazısı Elizabeth Gilbert tarafından hazırlanan en iyi gezi yazısı antolojisinde bile yer almış. Gündelik yaşamın felsefesi üzerine kurulu yapıtları, okunmaya değer bir görünüm sergiliyor. Özellikle Can Yayımları'nın Kırk Merak serisi içinde yer verdiği Uzanma Sanatı, 21. yüzyıla şöyle bir dışarıdan bakmayı ve gündelik yaşamın alışkanlıkları üzerine baştan düşünmeyi sağlıyor. Bernd Brunner, insanın uzanmayla ve üzerine uzanılan nesnelerle ilişkisi üzerine entelektüel gönderimlerin de yer aldığı bir açıklamaya girişiyor. Mekan filozofu Otto Friedrich Bollnow, yatağı, insanın sabahları güne başlamak için kalktığı, akşamları da işini bitirdikten sonra geri döndüğü bir yer olarak tasvir etmişti. Günlük program yatakta başlar ve yine yatakta sona erer. İnsan hayatı da temelde böyledir: Yatakta başlar ve yine yatakta son erer. Günün ve hayatın çevrimi yatakta kapanır. İnsan en derin anlamıyla yatakta huzura kavuşur. Yatak bir evin en önemli yeridir, ev içinde ev gibidir, varoluşumuzun bilinçdışına çekilmemizi sağlayan ve kolaylaştıran yerdir. Sayfa 91. Ancak nedense yatakta fazla zaman geçirmek ayıplanır, yatakta fazla zaman geçirenler tembel ya da uyuşuk insanlar olarak anılırlar. Halbuki uzanmak en doğal insan davranışıdır. Nitekim gündüzleri insanlar uyanıkken uyumak da tembellik ya da uyuşukluk değildir. İnsanın uyku ritmiyle alakalıdır. Gündüz uyuyanlar çoğu zaman gece uyanıktırlar ancak gündüz uyumanın bu kadar yadırganması gene Sanayi Devriminin başımıza açtığı bir beladan başkası değildir. Aydınlık ile karanlığın günlük ritmi, uykumuzun da ritmini belirler; fakat yatmaya gitme zamanına ve uyku süresine etkide bulunan başka pek çok faktör vardır. Kısacası zaman, bildiğimiz zamandan ibaret değildir. Tarihsel açıdan bakarsak gece sadece dinlenme ve uyku zamanı değil, tehlikelerin de zamanıydı; düşmanlara ve vahşi hayvanlara karşı özellikle de geceleri tetikte olmak gerekiyordu. Nitekim günün akışı bize makineler ve kesin çalışma saatleriyle dayatılmadan önce, gündüzleri birkaç dinlenme ve uyku molası veriliyor, gece yarısından sonra da uyanık kalınıyordu. Uyanma evreleriyle bölünmeyen tek bir zaman dilimine yoğunlaşan monoblok uyku, çalışmaya dayalı modern toplumumuzun örgütlenmesi doğrultusunda gelişen nispeten yeni bir alışkanlıktır. Bu duruma ilk metinlerde de rastlamak olanaklı. Söz gelimi Gılgamış destanında da kentin gece gündüz demeden hiç durmadığını ve gündelik yaşamın kesintisiz olarak sürdüğünü görürüz. Yapıt uzanma eylemiyle ilgili olan tüm eylemleri ve nesneleri derinlemesine inceliyor. Bu kimi zaman tarihsel bir bakış açısıyla kimi zaman da felsefi bir bakış açısıyla gerçekleşiyor. Kitapta kaynağı detaylarıyla verilen bilimsel veriler de var. Tabi böyle bir metinde tarihsel bir bakış açısı kullanıldığı zaman bir noktaya kadar gidebiliyor. Çünkü tarih her ne kadar politik çalkantıları, savaşları, zaferleri yazsa da nasıl uzandığımıza ilişkin bir kayıt tutmuyor. Kitapta uzanmanın her hali ve onunla ilgili her nesne için benzersiz düşünceler ve konu başlıkları var. Ama bunların en önemlilerinden biri şüphesiz biriyle birlikte yatmak. Karı kocanın birlikte yatması hem romantik hem baştan çıkarıcı hem de dayanılmaz bir ıstıraba dönüşebilen ilginç bir eylem. Çok hareket eden bir bireyle aynı yatağa baş koymak partneri için uyumayı olanaksız hale getirebilir. Horlayan bir eş aynı biçimde kişiyi uykusuz bıraktığı için gündelik yaşamda agresif bir insana dönüşmek işten bile değildir. Her ne kadar 19. yüzyılda kadın ve erkeğin evlendikten sonra aynı yatağı paylaşması sarsılmaz bir gelenek olsa da 20. yüzyılın sonlarında ve 21. yüzyılda artık bu tartışılıyor. Atalarımız yatağa küs girilmez dese de kimi çiftler daha konforlu bir yaşam için sürekli dip dibe yatmayı tercih etmeyebiliyor. Ancak ille de birlikte yatmak istiyorsanız kitapta belirtildiği üzere bunun için ayrılıp birleşebilen fermuarlı yatak modelleri bile var. Bacaklarını biraz yukarı çekip yana dönmüştü, başı yastığın üstünde dinleniyordu, kalçası şilteye bastırıyordu, dizleri sanki çok uzaklarda yaşamakta olan birbirine yabancı iki canlı gibi üst üsteydi, ayak bilekleri ile tabanları da aynı durumdaydı. Uykusuzluk, ne pahasına olursa olsun arzulamaya devam edeceğim kutlu bir hal benim gözümde. Beni sabahın erken saatlerinde, ziyan olmuş bir geceye ait o karanlık yarı bilinçlilik halini bir çırpıda üzerimden atmak kadar dinçleştiren başka bir şey daha bilmiyorum. Kitapta yalnızca uzanmak değil uzanmadan ayrıldığımız pozisyon olan doğrulmak da yukarıda görüldüğü üzere uzun uzun anlatılıyor. Kurgusal olmayan bir metni akıcı biçimde yazmak ve ihtiva ettiği ilginç bilgileri toparlayarak, okuması kolay bir biçime sokmak hayli zor bir iş. Bernd Brunner yıllar süren editörlük ve dergi yazarlığı deneyiminden de hareketle bu işi iyi başarıyor. Uzanma sanatı özellikle başı itibariyle insanı yormadan derinleşiyor ve ilerledikçe de okumaya motive ediyor. Bölümlerin uzunluğu onu tam yazın şezlongda okunacak, dağılmadan ara verilebilecek bir niteliğe bürüyor. Hatta şezlonglarının tarihinden söz edilen bir bölüm bile var. Birbirinden farklı onlarca alana temas etmesine rağmen. Kopuk değil. Bizim Şerif Mardin ve Cemil Meriç gibi yazarlarımızla yıllarca konuştuğumuz doğu-batı meselesi için 16. ve 17. yüzyıla ilişkin belirlemeleri de hayli ilginç Bernd Brunner'in. 16. ve 17. yüzyılda Avrupa'da kullanılan mobilyalar temel ihtiyaçları karşılamaya yetiyordu. Bugünkü anlamda rahat oldukları söylenemese de o dönemin alışkanlıklarına tekabül ediyorlardı. Modern insanın daha rahat bir uzanma biçimiyle tanışması ve bunu gündelik hayatına katması şark etkisiyle oldu. Şark hayranlığı Avrupa'da üst tabakaların çeşitli yaşam alanlarında derin izler bıraktı. Kahve keyfini ya da IV. Louis'in kendine ve metreslerine Şark'tan esilendiği sevimli isimler takma huyunu bunlar arasında sayabiliriz. İngiliz diplomat Paul Rycaut (1629 1700), Osmanlı hükümdarlarının dünyasını ayrıntılarıyla tasvir eden ilk kişilerdendi. Yerleri mermer kaplı, kadife perdeli, ağır ipek kumaştan divanlara döşenmiş şatafatlı saraylar 17. yüzyılın Avrupalılarına çok egzotik geliyordu. Şark'la ilgili fantastik hikayeler, Osmanlı köşklerini dizginsiz bir erotizmin izdüşümü haline getirdi. İnsanın yatağa saplanıp kalması iyi bir şey değil ama dinlenmesini de öğrenmesini gerekiyor. Yalnızca yaşamı daha bilinçli yaşamalıyız.


Vakıf serisi çıkış yıllarına göre, Vakıf(1951), Vakıf ve İmparatorluk(1952), İkinci Vakıf(1953), Vakıf'ın Sınırı (1982), Vakıf ve Dünya(1986), Vakıf Kurulurken(1988), Vakıf İleri (1993) olarak sıralansa da olayların anlatılış sırasına göre Vakıf Kurulurken(1988), Vakıf İleri(1993), Vakıf(1951), Vakıf ve İmparatorluk(1952), İkinci Vakıf(1953), Vakıf'ın Sınırı(1982), Vakıf ve Dünya(1986) olarak sıralanıyor. Aynı Yıldız Savaşları'ndaki gibi kitapların olayların bir ilerisine bir gerisine giden bir çıkış sırası var. Vakıf tutkunları kitapları çıkış tarihlerine göre okumayı öneriyor ama ben takip etmesi daha kolay olur düşüncesiyle, biraz da takıntıdan olayların anlatılış sırasına göre okumayı tercih ettim. Okuduğum ilk kitap Vakıf Kurulurken'i de burada inceledim. Aslında seri romanlara karşı özellikle popülerse ve aşkın bir edebiyat yapıtı da değilse ön yargılıydım. Hatta aynı ön yargılarım bilim kurgu türü için de geçerliydi ama belleğimi açmayı öğrendim. Bilim kurgu serilerini okumaya başladım. Felaket sürükleyici bu romanların politik tarafları gibi olumlu yanları da insan gerçekliğini yansıtmada yetersiz kalması gibi olumsuz yanları da var ama gelin önce Isaac Asimov'un yaşamıyla incelememize başlayalım. Isaac Asimov, Rus bir ailenin çocuğu olarak henüz 2 yaşındayken 1920 yılında Amerika'ya gelmiş. Ailesinin şeker dükkanında aynı zamanda dergi ve okuma materyalleri de satıldığı için çocuk yaşta okumaya başlayan ve okumayı çok seven Asimov, o yıllardaki hayalinin hep metroda kitap, dergi ve bunun gibi şeyler satan bir büfe işletmek olduğunu anlatır. Amerika'da farklı birçok okul türünde eğitim gördükten sonra Üniversite'ye kaydolan Asimov, önce zooloji bölümüne girmiş ancak sokak kedilerinin kesilmesine karşı olduğu için kimya bölümüne geçmek zorunda kalmış ve bu alandan mezun olmuş. Sivil olarak geçirdiği ve kimyager olarak çalıştığı işlerden sonra tekrar akademiye dönen Asimov, yüksek lisans ve doktora eğitimlerini tamamladıktan sonra doktora eğitimi devam ederken Gertrude Blugerman ile evlenmiştir aynı zamanda mezun olduğu üniversite olan Colombia Üniversitesi'nde Prof. Dr. unvanıyla çalışmaya başlamış. Meslek yaşamının ilerleyen dönemlerinde kendini yalnızca romanlarına adayan Asimov'a, bir dönem ABD'nin gizli askeri projelerinden DARPA'dan teklif de gelmiş. Ancak Asimov öğrendiği bilgilerin yazdıklarını etkileyeceğini düşünerek bu teklifi reddetmiş. 1973'te Gertrude Blugerman ile ayrıldıktan sonra psikolog Janet Jeppson ile evlenen Isaac Asimov, 1983'te geçirdiği bypass ameliyatı sırasında enfekte kan enjekte edildiği için AIDS'e yakalanmış ve 1992 yılında yaşama gözlerini yummuş. Isaac Asimov'un ölüm nedeni kamuoyuyla on yıl sonra paylaşılabilmiş. Bilim kurgu türünün öncülerinden kabul edilen Asimov bu konuda sayısız ödüle layık görülmüş Vakıf Serisi ile de erişilmesi zor satış rakamlarına ulaşmıştır. Sürpriz bozmadan anlatalım. Vakıf İleri, olayların ilerleyiş sırasına göre ilk roman olan Vakıf Kurulurken'den sekiz sene sonrasını anlatıyor. Kitap, sosyal bilimlerdeki veriler sayesinde geleceğin matematiksel olarak tahmin edilebileceğini ortaya koyan Psikotarih biliminin babası Hari Seldon'ın 40. doğum günü partisi ile başlıyor. 81 yaşında Hari Seldon'ın ölümüne kadar süren 41 yıllık bir dönemi anlatıyor. Bu sırada zamanda geri dönüşlerle, Seldon'ın 40. doğum gününe kadar gerçekleşenlere tanık oluyoruz. Kitabın ilk yarısı Hari Seldon'ın İmparator'un baş danışması olması ve psikotarih biliminin politik durumu nedeniyle kendisine karşı yapılan bir komplo girişimini açıklığa kavuşturduğu olaylardan oluşuyor. Kitabın ikinci yarısı ise artık yaşlanan Hari Seldon'ın psikotarih biliminin ve dağılacağını hesapladığı imparatorluk nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan insanlığın geleceğini güvence altına almaya çalışmasıyla devam ediyor. Bu yolda ona torunu Wanda ve koruması Pavel eşlik ediyor. İnsan belleği, bilgi işleme konusunda benzersiz bir tarafı bulunan yaratıcı bir bellek. Dolayısıyla bu soruya yanıtımız şimdilik hayır. Buna koşut olarak romanda imparatorluğun kaderi de robotlara değil insanlara bağlı. Vakıf İleri'nin konusu da diğer Vakıf serisi romanlarında olduğu gibi çökmekte olan bir İmparatorluğu ele alıyor. Bu bir taraftan dünyanın son yüz yıldır içinde bulunduğu politik durumuna da ciddi göndermeler içeriyor. Sanırım basıldığı tarihin Asimov'un artık yaşlanmaya başladığı yıllara denk gelmesiyle kitap, yaşlılık konusu üzerine de ciddi düşünceler içeriyor. Yaşlanmak... Eskiden zorlanmadan yaptığımız etkinliklerde artık soluğumuzun kesilmesi, yataktan hafif inleyerek doğrulmak hem bireyi çarpıcı bir biçimde sarsan hem de sevdiklerini kaybetmeye başlamasıyla tekrar tekrar ölüm üzerine düşünmesine neden olan bir şey. Yakınlarının acı kaybına dayanırken insanın aklına gelen düşüncelerden biri. Asimov, sevdiklerimizle geçirdiğimiz anların keyfinin onları kaybettiğimizde hissettiğimiz kederden daha büyük olduğunu düşünüyor. Bu yüzden yaşamı sevdiğimiz insanlarla geçirmenin ölümlerinin yol açacağı kedere değeceğini düşünüyoruz. Bir de aşk meselesi var. Hari Seldon'ın insan olmadığını bildiğimiz biricik eşi ve koruyucusu Dors'un, Seldon'ın aşkıyla bir insana hatta şirret bir kayınvalideye dönüşmesine tanık oluyoruz bu kitapta. Ancak bu değişim ucuz romantik kalıplarla ele alınıyor. Dors'un bu kadar insana benzeyişi okuru ikna edecek yapay zeka tartışmalarıyla sunulabilirdi. En azından Vakıf Kurulurken'de bu konu daha iyi ele alınmıştı. Bu romanda bu derinlikli çözümlemeleri bulmak maalesef olanaksız. Yukarıda da değindiğimiz gibi Vakıf serisinin en önemli yanlarından biri ciddi bir politik tarafı olması. Bu taraf çok göze sokulmuyor ama çöken imparatorluğu anlattığı bölümler aslında çökmekte olan her ülkeye de kolayca uyarlanabilir. Ardından belki Asimov'un akademisyen kimliğinden de hareketle, Hari Seldon'ın kimliğinde akademisyenlerin bazen her şeyi detaylarıyla çözümlerken burnunun diplerindeki sorunları analiz etmediklerini anlatan şöyle bir pasaj var. Hal böyle olunca da dünyamızda en büyük belleklerin özel yaşamlarında hayal kırıklıkları, ekonomik anlamda sorunlar, arkadaşlıklarında ihanetler yaşamaları kaçınılmaz oluyor. Evet belki çok daha büyük meselelerle uğraşıyorlar ancak atladıkları küçük meseleler onları bu işlerden koparacak kadar büyük yaralar açabiliyor. Neredeyse tüm kutsal kitaplar ve ilkel metinler, insanlığın bundan önce bir yok oluş yaşadığını ve tekrar küllerinden doğduğunu, büyük bir tufan olduğunu anlatır. Gılgamış destanından, Nuh tufanına, semavi dinlerin kutsal kitaplarındaki anlatılara kadar aynı felaket durumundan söz edilir. Vakıf serisi de aynı damardan besleniyor. Binlerce yıldır ayakta duran bir imparatorluğun karşılaşacağı felaketi ve yok oluşa sürüklenişini ele alıyor. Bu nedenle büyük anlatılardan ilham alan, büyük bir zaman dilimini kapsayan ve büyük şeyler anlatan bir seri. Genel olarak da okuması haz veren gerçekten sürükleyici yapıtlar. Ancak ne kadar büyük şeyler anlatırsa anlatsın bir romanı okurken yalnızca sayfaların peşinden sürüklenmek yetmez. Bazen sizi durup düşünmeye sevk edecek ciddi şeylerle karşılaşmanız gerekir. Vakıf serisinin özelliği çağdaşı bilimkurgu yapıtlarının aksine bunu başarmasıdır. Evet seri genel olarak bu konuda iyidir ama Vakıf İleri'de nedense belli başlı sorunlar göze çarpmakta. Vakıf İleri, Asimov'dan beklenmeyecek kadar karton karakterlerle ve yapay sahnelerle oluşturulmuş. Söz gelimi Hari Seldon'ın oğlu Raych karakterinin neredeyse hiçbir derinliği yok ve romana hizmet etmeyen atıl bir noktaya atılmış. Asimov, belki yayımevlerinin anlaşılır olma ve ortalama insanı da yakalama baskısı nedeniyle belki de editörler yüzünden biçeminden taviz vererek anlattıklarını adeta aptala anlatır gibi anlatmış. Anlatının boşlukta kalan, okurun düşünme sorumluluğuna bırakılmış tek bir yanı yok. Kurguda seriye gölge düşürecek nitelikte aşırı tesadüfler var. Bölümler zamansal olarak bazen ileri bazen geri gittiği için zaman sırasını takip etmek de zorlaşıyor. Zamanda ileri mi geri mi gittiğimizi bölümün ortalarında Hari Seldon'ın yaşı belirtilince anladım kaç sefer. Belki yayımevinin bölümleme konusunda ürettiği fikirlerle bu sorun aşılabilir. Bir de bilim kurgu romanlarının ciddi bir sorun var. Bu romanlar büyük anlatılar olduğu ve koca bir evren tasarladıkları için insan ölümü, bu romanlar için yalnızca kurgunun kırıldığı bir an olarak ele alınıyor ve derinliği ciddi bir biçimde anlatılamıyor. Ölümün doğası ve zorluğu sürükleyici olmak için artan tempoya kurban gidiyor. Hari Seldon'ın yakın çalışma arkadaşının ölümü mesela fazla romantik ve basit ele alınmış söz gelimi. Dert etme, Hari. Hiçbir şey yapamayacak kadar yorgunum. Bana anlattığın için teşekkürler, teşekkür ederim. Sesi zayıflıyordu. Devrim için. Beni mutlu... mutlu.. mut. Romanın sonuna doğru işe dahil olan mentalizm ise neredeyse seriyi bilim kurgu olmaktan çıkarıp fantezi bir yapıta dönüştürecek kötü bir tercih olmuş. Keşke mentalistlerin robotlar ve insanların birleşimiyle oluştuğunu falan öğrenseydik. Doğrudan doğaüstü güçlere sahip zihinler söz konusu olunca okur ikna olmakta sorun yaşıyor ve temiz bilim kurguya zeval geliyor. tümcesinde varmalarına dek değil. varana dek denmesi gerekiyor. Onun dışında kitabın baskı niteliği, sayfa tasarım ilkelerine uygunluğu yerli yerinde. Vakıf İleri, benim çok başarılı bulmadığım ama Vakıf serisini büyütüp genişleten, kusurlarına rağmen politik doğası ve yarattığı atmosferle Asimov'un önemli bir bilim kurgu romanı olarak ön plana çıkıyor.


Daha önce burada Vakıf serisini okumak için ya kronolojik olarak ya da öykünün ilerleyişine göre giden iki yolu tercih edebileceğinizi belirtmiştik. Vakıf'ın da aynı Yıldız Savaşları'ndaki gibi bir ileriye bir geriye giden bir çıkış sırası var. Biz, hayranları karşı çıksa da seriye öykünün ilerleyişine göre olan sırayı takip ederek başladık. Tercihinize bağlı olarak Vakıf'ı hangi sırayla okuyabileceğinize ilişkin şöyle de bir okuma sırası paylaşmıştık. Seriye ilişkin önceki incelemelerimizde belirttiğimiz üzere Vakıf serisi dünya siyasi tarihine ilişkin gönderimlerde bulunan politik bir bilimkurgu. Politik atmosferi bilimkurgunun içine taşımak, bizim dünyadaki olaylara dışarıdan bakmamızı sağlayan sıra dışı bir yol olduğu için de çok değerli. Serinin yaratıcısı Isaac Asimov'un yaşamına bakalım. Isaac Asimov, 1920 yılında Rusya'nın Petroviç kentinde dünyaya geliyor. Üç yaşındayken ailesiyle birlikte Amerika'ya geliyor. Çocukluğu ve ilk öğrenimi Brooklyn'de geçiyor. Colombia Üniversitesi'ne biyoloji eğitimi almak için giriyor ama daha sonra derslerini saydırarak Kimya bölümüne geçiş yapıyor ve 1939'da mezun oluyor. Bu eğitim, onun bir biyokimyacı olmasının yanında popüler bir bilim yazarı olmasını ve bilimkurgularında yer alan icat ve keşiflerin bilimsel açıdan kusursuz olmasını sağlıyor. Toplamda 500'den fazla yapıt, sayısız podcast, yüzlerce mektup ve kartpostalla gelmiş geçmiş en üretken yazarlardan biri olan Isaac Asimov, bugün sinemaya da esin veren unutulmaz yapıtlarını ardında bırakarak 6 Nisan 1992'de aramızdan ayrılıyor. Biliyorsunuz seri, insanlığın kolonize olarak evrene yayıldığı ve farklı gezegenlerde yaşamaya başladığı bir gelecekte geçiyor. Ancak galaktik bir imparatorluk altında birbirleriyle savaşmadan yaşayan bu gezegenler Galaktik İmparatorluğun dağılmaya başlamasıyla bambaşka bir tarihsel gerçekliğin içine düşüyor. Bu noktada öykü, matematikçi Hari Seldon'ın kurduğu psikotarih bilimiyle genişliyor ve geleceğin makro ölçekte olasılıklarla tahmin edilebileceğini ortaya koyuyor. Seldon'ın psikotarih biliminin bulduğu ilk şeyse Galaktik İmparatorluğun yakın gelecekte kesin olarak yıkılacağı. Seldon evreni on bin yıllık bir iç savaşın ve gerilemenin beklediğini öngörüyor ve bu durumu değiştirmek için ömrünün geri kalanını en azından bu süreyi bin yıla düşürecek bir proje tasarlamaya adıyor. Bu proje Galaktik İmparatorluğun merkezi Trantor'dan çok uzakta, evrenin sınırlarında bir gezegende Vakıf'ı kurmak. Roman, Hari Seldon'ın kurduğu ve yolunu büyük ölçüde çizdiği bu Vakıf'ta geçiyor. Anlatı boyunca Vakıf'ın, etrafındaki sınır gezegenlerle din, ekonomi ve bilim alanında kurduğu ilişkileri, savaştan nasıl kaçındığını ve dengeleri nasıl koruduğunu anlatıyor. 150 yıllık süreci anlatan roman aşılmaz zannettiğimiz krizlerin nasıl kendi kendine çözüldüğünü şu biçimde anlatıyor. Dolayısıyla önlem alınamayacak kadar ani ve ciddi krizler konusunda tek çıkar yol kalıncaya kadar beklemek, zaten geriye kaygılanacak bir şey bırakmayan tek insan tercihi. Romana göre bütün iş sabırda. Zamana daha geniş bir biçimde bakabilmekte. İnsanların milyonlarca yıldır yeryüzünde olduğunu biliyoruz. Ancak özellikle semavi dinlerin tarihine baktığımız zaman çok da uzak bir geçmişe gitmediğini ve devlet yapılarıyla benzer zamanlarda ortaya çıktığını görüyoruz. Vakıf'ta da sanki bu gerçek üzerinde çokça duruluyor ve Vakıf, sınırda başına bela olabilecek dört gezegenle dini kullanarak başa çıkıyor. Ancak bu durum romanın ilerleyen aşamalarında Vakıf'ın ekonomik bir güce dönüşmesiyle başka bir şeye evriliyor. Kitabın ortaya koyduğu sav gerçekten de tarihtekine benziyor. Eskiden binlerce kilometre ötedeki bir devleti hristiyanlaştırdığınız zaman onu Vatikan'a tabi hale getirebiliyor ve onun görüşleri doğrultusunda hareket ettirebiliyordunuz. Ancak sanayi devrimi ve özellikle 20. yüzyılın sonlarında insanlar dini kurumlara eskisi kadar önem atfetmemeye, atfetseler de dünyevi işlere çok karıştırmamaya başladılar. Bunun yerini ekonomik değerler ve ürünler aldı. Roman bu ve buna benzer üzerine kafa yorulacak çok fazla töz barındırıyor. Bu arada romanda bir din karşıtlığı olmadığını, dinlerin uygarlığın gelişimine katkıda bulunmuş en büyük etmenlerden biri olduğunu vurguladığını belirtelim. Burnu ve gözü tam tarif ettiğiniz gibi ama saçları çoktan kırlaştı. Oyunu da kalleşçe oynuyor. Şansımıza, gezegenin en büyük ahmağı o. Kendisini şeytanın ta kendisi sanması da bu ahmaklığı daha da bir ortaya koyuyor. Sayfa 123. Freudyenvari analizler içeren aşağıdaki gibi pasajlarla karşılaşmak olanaklı. Ben öykünün ilerleyişine göre üçüncü sırada olan bu romanı, öykünün başlangıç yıllarını anlatan ve Asimov'un olgunluk döneminde yazdığı Vakıf Kurulurken ve Vakıf İleri kadar beğenmedim. Bunun belli başlı sebepleri var. Birincisi, evet çoğunlukla büyük anlatılar büyük zaman dilimlerini kapsar. Bu roman da 150 yıl gibi büyük bir dönemi anlatıyor ama sanki krizler arasında yeteri kadar bağ kurulmuyor gibi. Politik ve sosyolojik dönüşümleri izlemek olanaklı ama bunu takip eden bir olay ve karakter sürekliliği de olmayınca romanın öykünün başlangıcına göre biraz kopuk ve boşta kalan yanlarının olduğunu belirtmek olanaklı. İkincisi, romanda betimlenen kurgusal icatlar ve silahlar öykünün başını ele alan romanlardaki gibi okuru ikna edecek teknik açıklamalardan ve detaylardan yoksun. İstediği nesneyi altına dönüştüren nükleer enerjiyle çalışan bir alet, bilimsel temelleri açıklanmadıkça bilimkurgudan ziyade fantastik bir izlenim bırakıyor. Belki bunu yazarın kitabı yirmili yaşlarda yazmasına ve bilimkurguda yeteri kadar yetkinleşmemiş olmasına bağlayabiliriz. Bunun yanında romanın iyi yanları da var elbette. İlk olarak dinin ve ekonominin uygarlığa ve toplumsal yaşama hangi aşamada ne gibi katkıları olduğunu yeniden düşünmemizi sağlıyor. Nasıl ki bundan 600 yıl önce binlerce kilometre uzaktaki bir ülkeyi yalnızca Hristiyan yapmanız Vatikan'a bağlı olmaları için yeterliyse, Vakıf'ın ilk zamanları da gezegenlerin dini bağlılıklarından hareketle ilerliyor. Ancak nasıl ki bugün dinin böyle bir gücü kalmamışsa Vakıf'ta da zaman geçtikçe dinin etkisi zayıflıyor ve bunun yerine ekonomik değerler ve ürünler geliyor. Din ve ekonomi kavramları arasındaki bu güç değişimi dünya tarihine de ilginç bir bakış olmuş. İthaki'nin basımının özenli olduğunu da belirtmek gerekir. Biliyorsunuz İthaki uzun süredir bilim kurgu kitaplarını yeniden basıyor ve ortaya muhteşem bir külliyat çıkardı. Bu çok değerli bir çaba. Ancak romanın bazı yerlerinde bu sefer hakikaten çeviri kokan bir çok tümceye rastladık. Bir dahaki baskıda gözden geçirilmesi yerinde olacaktır.


Edebiyat eleştirmenlerinin çoğu bilim kurgu ya da fantastik yapıtlar söz konusu olduğunda nedense bu yapıtları klasik yapıtlar kadar yazınsal bulmuyorlar. Bakış açısı her ne kadar son yıllarda değişmeye başlasa da fantezi ve bilim kurgu türündeki anlatılar yıllardır bir grup marjinal genci eğlendiren popüler romanlarla bir tutuluyorlar. Bunun arkasındaki kaygıyı anlamak olanaklı. Okuma eylemi, okuduğunuz materyalle doğrudan ilgili bir eylem. Kökünü yaşam gerçekliğinden almayan sürükleyici ve ucuz romanlar ne kadar eğlenceli olursa olsun sonunda zaman öldürmenin ötesinde bireye bir katkı sunmayan, okurun düşünme sorumluluğunu harekete geçirmeyen, dünyayı bir adım ileri götürmeyen yapıtlar. Elbette romanlara dünyayı değiştirme sorumluluğunu yüklemek de pek mantıklı değil ama sanat ve bilim dışında dünyayı güzelleştirebilecek başka ne var elimizde Allah aşkına. Elbette popüler ve ucuz romanları da kafa dağıtmak için okumalıyız ancak özelinde sanatsal yapıtın muhalif, insana düşünme sorumluluğu veren ve onu duyarlı kılan bir yapıda olması gerekir. Ancak bilim kurgu ve fanteziye gerçeklerden uzak, salt boş hayaller gözüyle bakmak da doğru değildir. Her yapıtı ayrı olarak ele almak gerekir. Bugün bu türlere bakıştaki sorun toptancı bir biçimde hepsini yararsız ve hayal ürünü yapıtlar olarak nitelendirmektir. Bilim kurgu türünde de fantezi türünde de kökünü dünya gerçekliğinden alan, insanı insana insanla anlatan, somut ve yazınsal bir dile sahip nitelikli yaptılar var. Bu incelemede işte böyle bir seriyi ele alacak ve Vakıf serisinin anlatılış sırasına göre ilk kitabı Vakıf Kurulurken'le başlayacağız. Isaac Asimov, Rus yahudisi bir ailenin çocuğu olarak 1920 yılında Rusya'da dünyaya gelmiş. 2 yaşında ailesi Amerika'ya taşınarak burada bir şeker dükkanı işletmeye başlamış. Bu dükkanda aynı zamanda dergi ve gazeteler de satıldığı için Asimov çocukluk yıllarında hem okumayı sevmiş hem de okuyacak materyal bulmakta sorun yaşamamış. İlerleyen yıllarda o yaşlardaki en büyük hayalinin gazete, dergi ve kitap satan bir büfe açmak olduğunu söyleyen Asimov, beş yaşından itibaren New York'un farklı okullarında öğrenim gördükten sonra Colombia Üniversitesi Zooloji bölümüne kaydolmuş ancak sokak kedilerinin kesilmesini kabul edemediği için ilk dönemin sonunda alanını kimya olarak değiştirerek 1939 yılında bu alandan mezun olmuş. Aynı üniversitede yüksek lisans ve doktora öğrenimini de tamamlayıp filozof doktor unvanı alan Asimov, bu süre zarfında Gertrude Blugerman ile evlenmiş, Fransızca ve Almanca öğrenmiş. 9 ay boyunca da orduda sivil kimyager olarak çalışmış. Doktoradan sonra, doktora sonrası araştırmalarında tanıştığı Dr. Robert Elderfield'in de desteğiyle biyokimya alanında bizdeki adıyla Dr. Öğretim Üyesi ayarında bir kadroda çalışmaya başlamış ve ilerleyen yıllarda biyokimya dalında profesör unvanına erişmiş. 1959'da her ne kadar Amerikan Savunma Bakanlığı'ndan DARPA adlı gizli bir projede çalışması ve ekibe yaratıcı bir bakış açısı katması için teklif aldıysa da edindiği gizli bilgilerin yapıtlarını etkileyeceğini düşünerek bu teklifi kabul etmeyerek yalnızca ABD'nin çalışanlarının yaratıcılığıni nasıl artırabileceğine ilişkin bir makale sunmuştur. 1973'te iki çocuğunun annesi Gertrude Blugerman'dan ayrılan Asimov, senarist ve psikiyatr Janet Jeppson ile evlenmiş ancak 1983'te geçirdiği bir bypass ameliyatı sırasında kendisine enfekte bir kan nakledilince AIDS hastalığına yakalanmıştır. 1992'de yakalandığı AIDS hastalığı nedeniyle 72 yaşında Manhattan'da yaşama gözlerini yuman Asimov'un ölüm nedeni kamuoyuyla ancak ölümünden on yıl sonra paylaşılabilmiştir. Yaşadığı süre boyunca bilim kurgu sevenlerin çok iyi bildiği, her sene bir önceki senenin en iyi bilim kurgu yapıtına verilen Hugo ödülünü altı kere kazanmıştır. Adını bilim kurgu tarihine altın harflerle kazandıran Isaac Asimov'un en bilindik serisi Vakıf'ı incelemeye de tutkunları her ne kadar tepki gösterse de ilk yayımladığı Vakıf kitabıyla değil kronolojik sıraya göre öykünün başlangıcı olan Vakıf Kurulurken'le başlıyoruz. Öncelikle Vakıf serisini çıkış sırasına göre ve öykünün kronolojik ilerleyişine göre sıralayalım. Dileyen seçimini yapıp ona göre başlasın. Bunu Yıldız Savaşları serisi gibi düşünebilirsiniz. Kitapların çıktığı tarihler ve anlatılan öykünün sırası aynı değil. Vakıf tutkunları her ne kadar kızsa da ben öykünün başından sonuna doğru olan okunma sırasını takip ettim. Ancak dileyen kitapların çıkış tarihlerine göre de okuyabilir. Vakıf Kurulurken, Hari Seldon adındaki bir matematikçinin İmparatorluğun yönetildiği gezegen Trantor'da gerçekleşen bir kongrede, gelecekte olacak olayların istatistiksel olasılıklarla hesaplanabileceğine ilişkin bildirisini sunmasıyla başlar. Hari Seldon aslında anlattıklarının kuramsal olarak olanaklı olduğunu ancak pratikte böyle bir hesaplama yapmanın olanaksıza yakın olduğunu belirtir. Bilim insanlarının atomaltı parçacıklarla nasıl çalıştıklarını düşünün. Bu parçacıklar çok büyük sayılarda, her biri gelişigüzel ve tahmin edilmesi olanaksız bir tarzda hareket etmekte ya da titremekte ancak tüm bu kargaşanın altında bir düzen var; böylece nasıl sormamız gerektiğini bildiğimiz tüm sorularımıza yanıtı verebilen bir kuantum mekaniği kurabiliyoruz. Toplumları ele aldığımızda da atomaltı parçacıkların yerine insanları koyuyoruz ama bu kez insan zihni gibi fazladan bir etken daha vardır. Parçacıklar bilinçsizce devinirler, insanlar ise tam tersi. Zihnin ortaya çıkardığı çeşitli davranış kalıplarını ve etkilerini de hesaba kattığımızda sistem o denli karmaşıklaşıyor ki bütün bu sorunların üstesinden gelmeye yetecek zaman kalmıyor. Sayfa 21. Ancak Seldon'un keşfi uygulamadaki bütün bu imkansızlıklara rağmen İmparatorluk'un gözünden kaçmaz ve bu keşiften politik bir çıkar sağlanabileceği düşünülür. İmparator Cleon komutasındaki gezegenin gelecekte muhteşem olacağını söyleyen bir matematikçi hayli işe yarar bir insandır. Roman, Hari Seldon'ın onu imparatorluktan korumaya çalıştığını düşündüğü Hummin'le karşılaşması ve tarihçi Dors Venabili'yle İmparatorluk'tan saklanarak keşfini uygulamaya dökme çabasıyla devam eder. Vakıf serisi, milyonlarca gezegene yayılmış insanlığın tek bir merkezi otorite olan İmparatorluk yönetimi altında yaşarken nasıl çöküş sürecine girdiğini anlatır. Anlatılanların bilimsel temeli kuantum mekaniğine ve insanlığın gezegenler arası bir yaşam kuracağı günün geleceği gerçeğine dayanır. Seri, kuantum mekaniğinin sosyal bilimlere uyarlanmasıyla ortaya çıkabilecek sonuçların hayli ilginç olduğunu içeriğiyle gözler önüne sermektedir. İnsanların gezegenler arasında bir yaşam kuracağı ise fantastik bir aklın ürünü değil bilimin de olasılık olarak yüksek bulduğu bir gerçektir. Konu hakkında araştırma yapmak isteyenler Kardeşev Ölçeği'ne bakabilirler. İnsanlık, medeniyetindeki ikinci aşama olan gezegenler arası yaşamın birinci tipine bile henüz geçebilmiş değil. Ancak 200 yıl içinde bu yaşama bir adım atacağımız düşünülüyor. Evet Vakıf Kurulurken'de anlatılan olay çağdaş bir edebiyat yapıtındaki kadar kısa ya da olağan insan gerçekliğine ilişkin büyük keşifler barındırmıyor ama insanlığın bugününe ve geleceğine ilişkin politik bir atmosferi hem de çok güçlü bir biçimde kurmayı başarıyor. Dolayısıyla gerçekten bence de bir galaktik imparatorluğun çökmekte olduğunu buna benzer şeylerden anlarız. Vakıf serisinin en belirgin özelliği hem inanılmaz sürükleyici, akıcı bir okuma vadetmesi hem de kolay okunan ve okuru yormayan bu yapısına rağmen derinlikli düşünceleri kalıcı bir biçimde anlatabilmesi. Diğer taraftan bugün yapay zekayla ilgili yapılan tartışmaların bir benzerini (ki bu tartışmaları da Yaşam 3.0 kitabında bulabilirsiniz) seneler önce robot yasalarını açıklarken okurun belleğine bir düşünme sorumluluğu ekiyor Asimov. 1) Bir robot, bir insana zarar veremez ya da hareketsiz kalarak bir insana zarar gelmesine izin veremez. 2) Bir robot, İlk Yasa'yla çatışmadığı sürece, insanlar tarafından verilen tüm emirleri yerine getirmelidir. 3) Bir robot, İlk ya da İkinci Yasa'yla çatışmadığı sürece kendini korumalıdır. Ama... İki bin yıl önce bir arkadaşım vardı. Başka bir robot. Benim gibi değil. İnsan olmadığı çok kolay anlaşılabilirdi, ama zihinsel güçlere sahip olan oydu, bende güçlerimi ondan aldım. 0) Bir robot insanlığa zarar veremez ya da hareketsiz kalarak insanlığa zarar gelmesine izin veremez. O halde robotların düşünmesi gereken yeni bir sorun ortaya çıkıyordu. Bu da bizi romanın başlangıç düşüncesine götürüyor. Gelecekte keşiflerimizin sonuçlarını anlamak ve ortaya çıkabilecek sorunlar için önceden önlem almak adına sosyal bilimlere dönmemiz, matematikle sosyal bilimler arasındaki köprüyü insana değer vererek mutlaka yeniden kurmamız gerekiyor. Romanın dili ise çevirmen Ali Kaftan ve Sönmez Güven'in de başarısıyla Asimov'a yakın ve oldukça akıcı. Asimov, kullandığı beş duyuyu devindiren dille atmosfer yaratmak konusunda da oldukça başarılı olmuş. Bir bilim kurgu romanında atmosferin önemini düşünürsek Asimov'un kurduğu atmosferin romanı hayli üst seviyeye taşıdığını belirtmek yanlış olmaz. Yalnızca kurgunun birkaç yerinde rastlantısallık ögelerine fazla yer verilmiş ve sonunda anlatı neredeyse ilkel metinlerdeki deus ex machine(1) gibi bir iki sayfada bizi şoke eden bir twistle bitirilip her şeyi açıklayan bir karakterle aceleyle tamamlanmış. Aynı sorun Netlix'te dizisi de çıkan Altered Carbon'da da vardı. Sonunda karakterlerden biri çıkıp her şeyi özetleyip aslında anladığımız gibi olmadığını anlatıyordu. Bu sorunlar Vakıf Kurulurken'de çok sırıtmıyor gerçi. Anlatı, bilime uygun ufuk açıcı bir roman olma özelliğini koruyor. 20'li yaşlarından itibaren kısa bilim kurgu öyküleri yazmaya başlayan Isaac Asimov, inanılmaz üretken bir yazar, akademik çalışmalarının yanında yazdığı 90 bin kadar mektup ve posta kartından, katkı sunduğu 500 kitaba ve yazdığı 300'ün üzerinde öyküye kadar 72 yıllık yaşamına inanması güç nicelikte ve nitelikte yapıtlar sığdırmış. Listesini oluşturmak hayli zor ama en çok bilinen serileri ve bu serilere ait romanları aşağıdaki gibi. Özellikle İthaki Yayımları, Asimov'un kitaplarını baştan ele alarak muhteşem bir iş yapmış. Kitaplarını alacaklara İthaki'nin gözden geçirilmiş güncel baskılarını tavsiye ederim.


Yapıt, Osmanlı tarihinde önemli bir yeri olan Veba salgınını konu edinmekte. Karantina zorlukları, din, millet, bağımsızlık, halk gibi temalarla önemli noktalara değiniyor. Şimdi gelin Veba Geceleri'nden önce Orhan Pamuk'un kim olduğunu tekrar kısaca anımsayalım. Orhan Ferit Pamuk, 1952 yılında İstanbul'da doğmuştur. Pamuk'un çocukluk ve gençlik yılları Nişantaşında geçmiştir. Lise öğrenimini Robert Kolejinde tamamlamıştır. Bu yıllarda ressamlığı hayal etmiş ve İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümünü kazanmıştır. Fakat üç yıl okuduktan sonra ressamlık ve mimarlıktan vazgeçerek bu bölümü yarıda bırakmıştır. İkinci kez İstanbul Üniversitesinde, Gazetecilik Bölümünde üniversiteye başlamış ve bu bölümden mezun olmuştur. Yirmi üç yaşından sonra yazar olmaya karar veren Pamuk, her şeyden elini eteğini çekerek zamanının tümünü evinde roman yazmaya ayırmıştır. 1982 yılında Aylin Türegün ile yaptığı evliliğinden Rüya adında bir kız çocuğu dünyaya gelmiştir. 1985 yılında eşiyle Amerika'ya gitmiş ve 1985-88 yılları arasında New York'taki Columbia Üniversitesinde misafir öğretim görevlisi olarak bulunmuştur. Daha sonraki yıllarda uzunca bir süre aynı üniversitede senede bir dönem olmak üzere ders vermeye devam etmiştir. Harvard Üniversitesi de Pamuk'un öğretim görevlisi olarak ders verdiği (2009) önemli üniversitelerden biridir. İlk evliliği 2001 yılında sonlanan Pamuk'un ikinci evliliği 2021 yılında Aslı Akyavaş ile olmuştur. Bugün 70 yaşındadır ve eşiyle birlikte İstanbul'da yaşamaktadır. Pamuk, Cevdet Bey ve Oğulları adlı ilk romanıyla Milliyet Yayınları Roman Ödülü'nü ve Orhan Kemal Roman Armağanı'nı almaya layık görülmüştür. Sessiz Ev adlı eseriyle Madaralı Roma Ödülü'nü, Gizli Yüz adlı eseriyle Antalya Altın Portakal Film Festivali En İyi Senaryo Ödülü'nü, Kara Kitap adlı eseriyle Prix France Culture'ı almaya hak kazanmıştır. Benim Adım Kırmızı adlı eseriyle Prix du Meilleur Litre Etranger, Premio Grinzane Cavour ve Uluslararası IMPAC Dublin Edebiyat Ödülü'nü almıştır. Kar adlı eseriyle Prix Medicis Etranger ve Le Prix Mediterrane Etranger Ödülü'nü almıştır. 2006 yılında Kırmızı Saçlı Kadın romanıyla Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Türk olmuştur. Kırmızı Saçlı Kadın ile aldığı bir diğer ödül de Lampedusa Edebiyat Ödülü'dür. Şeylerin Masumiyeti adlı eseriyle Mary Lynn Kotz Yılın Sanat Kitabı Ödülü'nü ve EMYA Ödülü'nü almıştır. Kafamda Bir Tuhaflık adlı eseriyle Aydın Doğan Vakfı Roman Ödülü'nü, Erdal Öz Ödülü'nü ve Yasnaya Polyana Edebiyat Ödülü'nü almıştır. Veba Geceleri, 1901 yılında Osmanlı'nın yirmi dokuzuncu vilayeti olan Minger Adası'nda geçmektedir. Minger, Akdeniz'de Girit ile Kıbrıs'ın arasında çok eski zamanlardan beri Minger halkının yaşadığı ve Mingerce'nin konuşulduğu tarihi bir adadır. Kitabın ilk sayfalarında Minger adasının eserde anlatılan mekanlarının belirtildiği detaylı bir harita bulunmaktadır. Tarihi kitapları zevkli hale getiren harita tekniği, hayali bir mekanda geçen bu romanı da oldukça eğlenceli ve gerçekçi hale getirmiştir. Roman, ölümcül ve hızla yayılan Veba hastalığının adaya gelmesiyle başlar. Adadaki salgın Sultan Abdülhamit döneminde görülmektedir. Abdülhamit, adanın durumunu kontrol etmesi için, İzmir'deki salgını başarıyla durduran ve Sağlık Başmüfettişi yaptığı kimyager Bonkowski Paşa'yı görevlendirir. Ancak Bonkowski Paşa gizemi çözülemeyen bir biçimde öldükten sonra padişahın tahttan indirilen kardeşi V. Murat'ın kızı Pakize Sultan ve kocası Doktor Nuri adaya gönderilir. Kitapta Abdülhamit ve V. Murat gibi bazı önemli şahsiyetler gerçek olsa da gerçekliğine çok inandığımız bazı baş kahramanlar tamamen hayal ürünüdür. Anlatı boyunca Minger Adası'ndaki karantina sürecinde yaşanan zorluklar üzerinden dini yozlaşma eleştirilmiştir. Halkın karantina kurallarına değil de hoca ve şeyhlerin yazdığı muskalara inanması yüzünden Veba salgını durdurulamamıştır. Minger'in valisi Sami Paşa Saray tarafından yapayalnız bırakılmıştır. Adada yalnızca durumu kötü olan Rumlar, Türkler ve gerçek Mingerliler kalmıştır. Bizse adada yaşananları Doktor Nuri'nin eşi Pakize Sultan'ın İstanbul'daki ablasına yazdığı mektuplardan öğreniriz. Bu mektupların çoğu karantina yüzünden ablasına ulaşamamıştır. Kocası karantina doktoru olduğu için mektuplar hem salgının durumu açısından hem de siyasi yönden detaylıdır. Pakize Sultan ve Doktor Nuri'nin koruması olarak adaya gönderilen ve romanın en önemli şahsiyeti haline gelen Kolağası Kamil karakteri ise okurlarca çok konuşulan, çok tartışılan bir karakterdir. Adanın yalnız bırakılması ve üst üste yaşanan karmaşık, tetikleyici olaylar üzerine gerçek bir Mingerli olan Kolağası Kamil'de milliyetçiliğin yansımaları görülür. Kolağası, imparatorluğa başkaldırıp adanın bağımsızlığını ilan eder. Bu bakımdan birçok benzer yön olması sebebiyle Kolağası Kamil'in Atatürk'e ve Türk bayrağına hakaret amaçlı yazıldığı iddiasıyla yazar Orhan Pamuk'a soruşturma açılmıştır. Pamuk bu iddialara Üzerinde beş yıldır çalıştığım Veba Geceleri'nde imparatorlukların küllerinden kurulan milli devletlerin kahraman kurucularına ve Atatürk'e hiçbir saygısızlık yoktur. Tam tersi, roman bu özgürlükçü ve kahraman önderlere saygı ve hayranlıkla yazılmıştır. Kitabı okuyanların göreceği gibi Kolağası Kamil halkın sevdiği, her şeyiyle olumlu bir kahramandır. cevabını vermiştir. Kolağası Kamil ile yine gerçek bir Mingerli olan Zeynep arasındaki aşk ise oldukça etkileyicidir. Kamil de Zeynep de Mingerce'yi iyi bilen, Minger kültürüne hakim ve bu kültürü, bilinci yaşatmak isteyen gençlerdir. Kamil'in Atatürk ile benzerliğine işaret eden önemli noktalar Minger Adası'nın ve halkın kökeninin, geçmişinin, eski çağlara ait kazıların araştırılmasını emretmesi; Mingerce üzerine araştırma yapmak ve yabancı kelime, levha, tabelaların Mingerce terimlerle değiştirilmesi için bilim insanlarını görevlendirmesidir. Adanın Cumhurbaşkanı olan Kolağası Kamil'in askerlikten, savaş cephelerinden, doğup büyüdüğü adanın milli duygularla bağımsızlık kazanmasına kadarki serüveni sebebiyle de kimi okurlarca Atatürk'e benzetildiğini söyleyebiliriz. Roman yalnızca Minger Adası ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Veba karşısındaki tutumunu değil, komşu ya da uzak ülkelerin bu salgınla nasıl baş ettikleri, ne gibi yöntem ve önlemler uyguladıklarını, dış ülkelerin Minger Adası'na ve Osmanlı'ya karşı olan tutumları üzerine de bilgiler içermektedir. Önemli bir entelektüel birikimin eseri olan Veba Geceleri, günümüz Korona salgınında yaşanan uzun karantina dönemi, ülkemizde karantinanın sağlanabilmesi noktasında ortaya çıkan sorunlarla da benzerlik göstermektedir. Bu yüzden akıcılığıyla, hayali ve gerçek unsurlarıyla, tarihi yönüyle, verdiği derslerle, siyasetten sağlığa, korkudan aşka koca bir halkın yaşadığı her duyguya ve düşündüğü her konuya değinen etkileyici bir kitaptır. Veba Geceleri, insanoğlunun ölümcül ve bulaşıcı hastalıklar karşısındaki çaresizliğini Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı olan Minger Adası halkı üzerinden çarpıcı şekilde anlatır. Dindeki kaderciliğin, halkın cahilliğinin, farklı din ve ırklar arasındaki düşmanlığın eleştirildiği bir romandır. Romana göre, Kendi kaderine terk edilen Minger Adası, kahramanları Kolağası Kamil'in ihtilali ile bağımsızlığını ilan eder. Fakat çoğu şey hayal edildiği gibi olmaz. Orhan Pamuk'un dili ve anlatının akıcı ilerleyişi yapıtı mutlaka okunması gereken bir Pamuk yapıtı olarak öne çıkarıyor.


Yabancı hem karakterleri hem de konusuyla sıra dışı bir kitap. Özellikle Albert Camus'nun yaşama ilişkin düşüncelerinin de etkisiyle yalnızca yazınsal bir iş olmaktan çıkarak felsefi bir boyut da kazanan bir klasik. Kitabın özetine ve değerlendirmesine geçmeden ilk olarak Albert Camus'dan söz edelim. Albert Camus, geride bıraktığımız yüzyılın tüm büyük talihsizliklerini yaşamış bir yazar. I. Dünya Savaşı'nın içine doğan, II. Dünya Savaşında gençliğini yaşayan, dünya henüz normalleşmeden 1960 yılında 46 yaşında dünyadan ayrılmış bir insan. Cezayir doğumlu Albert Camus, her ne kadar varoluşçu ya da absürdist olarak tanımlansa da aslında bu iki felsefi akımın içinde de yer almamakta, çağdaşlarından ayrık bir yerde durmaktadır. Albert Camus, varoluşçular kadar umutlu, nihilistçiler kadar hiççi değildir. Dünyanın saçma olduğunu düşünür ancak diğer absürdistler kadar anlamsız da bulmaz. Yunan mitolojisinden yararlanarak kurduğu Sisifos Söylemi'nde anlatıldığı üzere Sisifos, bir kayayı yuvarlaya yuvarlaya bir dağa çıkarmaktadır ancak kaya tam tepeye ulaşacakken aşağı düşmektedir. Sisifos tekrar aşağı inip kayayı tepeye doğru yuvarlamaya başlamaktadır. Bu sonsuza kadar böyle sürer. Sisifos kayayı asla tepeye çıkaramayacaktır. Absürdistler ölümün olduğu bir yaşamdaki insanı Sisifos'a benzeterek insanın çabasının anlamsız olduğunu belirtirler. Ancak Albert Camus, sonu kayanın tekrar aşağı yuvarlanması olsa bile insanın kayayı yukarı çıkarmak için didinip duruşunu bir başkaldırı olarak görür ve bu başkaldırıyı insanın yüreğini doldurmaya yetecek bir eylem olarak tanımlar. Ben normalde sanatın herhangi bir görevi olmadığını yalnızca estetik amaçla yapıldığını düşünürüm. Ancak II. Dünya Savaşı sırasında insanlığın yıkılmış benliğini yeniden yapılandırmak için toplumsal amaçla yazılmasa bile hatta bir o kadar bireysel olsa bile Albert Camus kitaplarının insanlığın yaşayakalması için bir yöntem oluşturduğunu görmek olanaklıdır. Kitap, iki bölümden oluşur. İlk bölüm Meursault'un annesinin ölümü ve karakterlerin yapılandırıldığı olayları kapsarken ikinci bölüm ise Meursault'un tutuklanmasıyla devam eder. Kitabın ilk bölümünde, Meursault'un annesi bu dünyadan göçer ve her şey de bu ölümle başlar. Meursault, annesinin bakım masraflarını karşılayamadığı için onu bir bakımevine yatırmıştır. Annesiyle çok fazla konuşmayan Meursault bakımevimden aldığı telefonla annesinin öldüğünü öğrenir ve cenazesine katılmak için bakımevine gider. Annesinin öldüğü günden hemen sonraki günse Meursault, iş yerinden tanıdığı Marie adındaki kızla randevulaşır. Onunla yüzer, sinemaya gider ve sonra eve dönüp sevişir. Ertesi gün ise aynı apartmanda oturduğu Raymond ile tanışır. Raymond, Mersault'a Marie ile birlikte arkadaşının sahildeki evlerine gitmeyi teklif eder. Meursault bu teklifi kabul eder. Sahile gittikleri gün Marie yüzerken Meursault'a kendisini sevip sevmediğini sorar. Meursault ise emin olmadığını söyler ancak evlenmelerinde de bir sakınca olmadığını belirtir. Marie, Mersault'un bu doğal davranışından etkilenir. Ardından Masson, Mersault ve Raymaond sahilde yürüyüşe çıkarlar. Raymond'un daha önce patakladığı düşmanlarını görürler . Sahilde tekrar kavgaya tutuşurlar. Raymond, ağzı ve elinden bıçaklanır. Bir süre sonra Meursault yürüyüş yapmaya tek başına sahile çıkar ve öğlen kavga ettikleri Arap'ı görür. Birbirlerine bakarlar. Meursault güneşin Arap'ın cebinden görünmekte olan bıçağı aydınlattığını görür. Onu parlayan bir kılıç olarak tasavvur eder. Öğle güneşi Meursault'u bunaltmaktadır. Aynı annesinin gömüldüğü günkü gibi bir sıcak ve onun getirdiği baş ağırsını hisseder. Bunun üzerine Raymond'ın verdiği silahı çıkarır ve Arap'a bir el ateş eder. Bir süre duraklar ve dört el daha ateş eder. İkinci bölüm, suçun işlendiği anın sonrasındaki olayları konu alır. Mersault tutuklanarak hapishaneye konur. Bir avukat istemediğini belirtmesine rağmen davasına bir avukat atanır. Avukata göre Meursault giyotinle idam edilmek şöyle dursun birkaç sene yatıp çıkacaktır. Meursault davasının görülmesini beklerken hapishanede yaşamaya alışır. İnsanın her şeye alıştığını, uzun süre hapis yatmanın da çok zor olmayacağını düşünür. Yalnızca Marie'yi ya da daha doğrusu Marie özelinde bir kadınla sevişmeyi arzulamaktadır. Davası görülürken Ray, Masson ve Marrie tanık olarak dinlenirler. Ancak dava boyunca Meursault'un annesinin cenazesinde tek bir damla gözyaşı dökmemiş olması ve soğukkanlılığı cinayetten daha çok konuşulur. Meursault idama mahkum edilir. Hücresine döndüğünde papazla görüşmek isteyip istemediği sorulur ancak bunu çok katı bir biçimde reddeder. Ardından papaz gelip onunla konuşmaya çalıştığındaysa çılgına dönerek ona küfürler savurur. Meursault Tanrı'ya inanmadığını ve son saatlerini de bu tarz saçmalıklarla geçirmek istemediğini söylemektedir. Papaz gittiğinde Meursault annesinin ölmeden önce neden bakımevinde yeni bir sevgili edindiğini ve her şeye yeniden başlama arzunu duyduğunu anlar. Romanın son sahnesinde izlemeye gelen kalabalığa rağmen kendini mutlu ve tutarlı bir insan olarak duyumsar. Kitaba göre, İnsanın yaşamı kendi elindedir ancak tehlikelere de açıktır. Evet yaşam anlamsızdır ancak Sisifos her seferinde kayayı yukarı çıkarmak için nasıl tekrar tekrar didiniyorsa insan da sonunda ölümün olduğu bir yaşamda bu anlamsızlık içinde tutarlı yaşamak ve yaşamın tek anlamı olan var olmanın ciddiyetinin farkına varmalıdır. Kitap, özellikle II. Dünya Savaşı ve sonrasında hissedilen umutsuzluk ve anlamsızlık içinde insanlara bir yaşama yöntemi sunmuştur. - Kitap, aynı zamanda Albert Camus'nun da doğum yeri olan Cezayir'de geçmektedir. - Albert Camus; filozof, yazar ve gazetecidir. - 1957'de Düşüş adlı romanıyla Nobel ödülüne layık görülmüştür. - Her ne kadar kendisi karşı çıksa da düşünceleri absürdizm ve varoluşçuluk ile özdeşleştirilir.


Merhaba sevgili okur. Okuduğumuz kitaplar üzerine aldığımız notları, beğendiğimiz veya keşke biraz daha üzerinde durulsaydı, dediğimiz noktaları daha düzenli hale getirip sizlerle paylaştığımız bir yazımızla daha klavyenin başındayız. Yerli edebiyata olan ilgime rağmen Tarık Buğra'yı şu veya bu sebepten bir türlü okuyamamıştım. Kendisinin hayatına dair birçok bilgiyi kolaylıkla elde edebileceğinizi düşünerek kısaca Tarık Buğra'dan söz edip kitabın özetine, konusuna ve içeriğine ilişkin tespitlerime geçmek istiyorum. 1918'de Akşehir'de dünyaya gelen Tarık Buğra, ilk ve ortaokulu Akşehir'de tamamladıktan sonra İstanbul Erkek Lisesi'ne gitti. Burada bugün adını anımsadığımız Pertev Naili Boratav gibi saygın insanlardan ders aldı ve İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesini kazandı. Fakat iki yıl sonra Hukuk Fakültesine geçiş yaptı. Parasızlık nedeniyle bu okulu da üç yıl sonra terk etmek zorunda kalan Tarık Buğra, beş yıl boyunca farklı işlerde çalıştı ve sonunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine kaydını yaptırdı. Bu sırada öyküler yazmaya başlamıştı ve çalıştığı dergiler, gazeteler aracılığıyla basın dünyasından da iş teklifleri aldı. Derken Edebiyat Fakültesi de yarım kaldı. 1950'de Jale Baysal'la evlendi. 18 yıl süren bu evlilikten Ayşe adında bir kızları dünyaya geldi. 1963'te en çok ses getiren romanlarından Küçük Ağa'yı yazdı. Akşehir'de geçen ve Kurtuluş Savaşı yıllarını konu alan bu roman o kadar olumlu tepki aldı ki. Mehmet Kaplan tarafından roman bitirme tezi olarak kabul edildi ve İstanbul Edebiyat Fakültesinden mezun oldu. 1976'ya gelindiğinde ciddi bir tanınırlığa ve saygınlığa ulaşmış yazar gazete ve dergilerdeki işlerinden emekli oldu. Yaşamının büyük bir bölümünü yalnızca edebi çalışmalara ayırdı. 1977'de gene bir yazar olan Hatice Bilen ile ikinci evliliğini yaptı. 1993'te Kanser teşhisi konulduktan sonra 1994'te yaşama veda etti. Yağmur Beklerken, Atatürk Dönemi çok partili hayata geçişte yaşanan sorunları anlatıyor. Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurulması, teşkilatlanması ve seçimlere girmesi konu edilmiş. Bu konunun küçük bir Anadolu taşrasından başlayarak memleketin tamamında ne anlam ifade ettiği Tarık buğra tarafından Yağmur Beklerken'de derinlikli bir biçimde ortaya konuyor. Esas adamı yani Avukat Rahmi'yi kasabadaki bir parkın açılışında tanıyoruz. Onu büyüten amcası Rıza Efendi ile açılışta bulunan Rahmi'nin kaymakam, belediye reisi ve Halk Fırkası mutemedinin birlikte açılış yapmalarına dair izlenimlerini öğreniyoruz. Romanın adından da anlaşılacağı üzere anlatılan diğer önemli mesele de bir türlü yağmayan yağmur. Geçimleri toprağa bağlı olan kasabalılar, yağmurun yağmasını dört gözle beklemektedirler. Ürünleri tarlada yanacak duruma gelmiştir. Rahmi de avukatlığın yanı sıra aynı zamanda çiftçilik yapmaktadır. Hatta avukatlık onun için artık ikinci bir meslektir. Rahmi, zor geçen çocukluk yıllarına rağmen üniversite okuyup avukat olarak kasaba içinde görece maddi konumu iyi biri hale getirmiştir. Karısı ve iki çocuğu ile birlikte kurduğu yaşam içinde başta görünür bir sorunu da yoktur. O dönem kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası kasaba içinde önemli bir sohbet konusudur. Rahmi'nin çok yakından tanıdığı Avukat Kenan Bey kasabada fırkanın kurulması ve teşkilatlanması için gayret sarf etmektedir. Kenan Bey hem kasabada hem de İstanbul'da tanınan hatta Ankara'da dahi bilinen nitelikli bir avukattır. Öyle ki adı mebus seçimleri için bile konuşulur. Üstlendiği davaların biri hariç tamamı mağdur ve haklı insanların davalarıdır. Üstelik aldığı davaların neredeyse tamamını kazanmıştır. Kendisi Rahmi'ye avukatlığının ilk dönemlerinde yardımcı olmuştur. Ancak Kenan Bey amansız bir hastalıkla mücadele etmektedir ve fırkanın kuruluşunu göremeden hayatını kaybedecektir. Ölmeden önce de bu işi Rahmi'ye vasiyet etmiştir. Rahmi, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın teşikilatlanmasını gerçekleştirir ve bir başkan adayıyla yerel seçimlere girilir. Bu süreçte kasabaya gelen Halk Fırkası müfettişi Hilmi Bey'le tanışır. Bu tanışma Rahmi'ye mebusluk kapısını aralayacaktır. Fırka kurulur, seçimlere gidilir ancak beklenilen sonuç alınamaz. Elde edilen sonucun müsebbibi olarak oy verme işleminin hileli yazar tarafından hissettirilmektedir. Seçimler gerçekleştirilirken kasabada bir gerginlik de yaşanır ancak Rahmi sayesinde bunun önüne geçilir. Kasabalıların beklediği yağmur sonunda yağar ancak bu beklenen miktarın yarısı bile değildir. Aslında gölden veya başka bir kaynaktan tarlalara su temini sağlanmaktadır. Ancak bu su, Halk Fırkalı belediye reisinin ve yakınlarının tarlalarına verilmektedir. Kasabalı buna karşı çıkar. Hatta kavgaya gidilecek derecede sinirler gerilir ancak değişen bir şey olmaz. Kasaba sonunda kuraklığı atlatabilir ancak bu defa da dolu yağışı beklentisi ekinler için onları tedirgin eder. Romanın adının Yağmur Beklerken şeklinde seçilmesi zannediyorum tesadüf değildir. Burada kuraklık tek parti dönemini yağmur ise Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı temsil etmektedir. Yağmur sonunda gelmiştir ancak tıpkı kurulan yeni fırkanın ömrü gibi kısa sürmüştür. Rahmi aslında Kenan Bey gibi bir hareket adamı değildir. Babasız ve zorluklarla büyümüş olmasına rağmen hatırı sayılır derecede mal mülk sahibi olmuştur. Fırkaya girmesiyle birlikte bunları kaybedecek olmaktan korkmaktadır. Hatta romanın başında bu işe kayıtsızdır. Gülbeyazlar Halk Fırkalı Belediye reisinin ailesidir. Rahmi ise Mumcular sülalesindendir. Bu iki sülale arasında okura verilmeye çalışılan anlaşmazlık hali açıkçası pek başarılı şekilde aktarılamamıştır. Kahvede Rıza Bey'in yaşadığı bir gerginlik hadisesi dışında Gülbeyazlar'dan kimseyi yazar bize doğrudan anlatmamıştır. Alıntıladığım yerde de görüldüğü üzere Rahmi fırkacılık işine başlarda mesafelidir. Aslında Rahmi'nin fırkacılık işine kayıtsız kalmasının görünen sebebi malını mülkünü ve aile saadetini kaybetmekten korkmaktadır. Yazar kasaba hayatı üzerinden dönemin aydınlarına eleştiri getiriyor veya uyarıda bulunuyor. Görüldüğü gibi topluma öncülük etmesi gereken aydın kişilerin üzerlerine düşen sorumluluğu yerine getirmeleri ve bunun topluma karşı bir borç olarak kabul edilmesi gerektiği Kenan Bey tarafından doğrudan Rahmi'ye söyleniyor. Görüldüğü üzere Cumhuriyet Dönemi aydınlarına açıkça eleştiri var. Tek parti iktidarı boyunca yaşanan aksaklıklara rağmen söz almayan, toplumda hissedilen huzursuzluklara -vergi, adam kayırma vb- karşı koymayan aydın kişilere karşı sesini yükseltiyor. Romanda benim çokça dikkatimi çeken bir başka öge de Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluş amacına ilişkin iddialardır. Rahmi ile amcası Rıza Bey arasında geçen bir konuşmada yazar fırkanın açılışının aslında Gazi Paşa tarafından İsmet Paşa'ya ders vermek amaçlı olduğunu anlatıyor. Bu iki alıntı, Yağmur Beklerken romanını anlamamız açısından çok önemli. Yazar, çok partili hayata geçiş denemesinin aslında danışıklı dövüş olduğunu sezdirmiş. Ancak şehirlerde, ilçelerde, kasabalarda hatta köylerde çıkan particilik kavgasının sonuçlarını halkın yaşadığını anlatmış. Düne kadar Yunan düşmanken şimdi karşı komşumuzla düşman olduk demeye getirmiş. Üstelik Mustafa Kemal'in ağzından çıktığı belirtilen ifadeler bu fikri desteklemek için de olay örgüsünün içinde yer almış. Örneğin Halk Fırkası'nın önde gelen aktörlerinden Hilmi Bey ile Serbest Fırka'nın yöneticilerinden Naki Bey'in yakınlığı dikkat çekici. Hilmi Bey'in kasabadaki Serbest Fırka'nın teşkilatçısı Rahmi'yi Kenan Bey'in cenazesinde Naki Bey ile tanıştırması, Naki Bey ile Rahmi arasında geçen konuşmalar da çok partili hayata geçiş ile ilgili ağır eleştiriler barındırıyor. Belediye seçimleri gerçekleştirilirken askerlerin Serbest Fırka'ya oy vermek isteyen vatandaşlara karşı koyması, fiziksel ve psikolojik şiddet uygulaması, bu duruma da yine Rahmi'nin dur demesi hatta halkın galeyana gelip kaymakam beyi linç etmek istemesi üzerine halkı durdurması da romanın dikkat çekici noktalarından. Yağmur Beklerken, yukarıda dile getirdiğimiz üzere tek parti dönemini ağır şekilde eleştirmektedir. Romanda, Mustafa Kemal Atatürk'e dokunmadan savaş sonrası hükümetlerin icraatlarına dönük tespitler ortaya konulmaya çalışılmış yer yer Mustafa Kemal'e de olumsuz eleştiriler getirmiştir. Örneğin başarısızlıkla sonuçlanan iki çok partili hayata geçiş denemesinin de basit ifadeyle tiyatro olduğunu ima etmek zannediyorum ülkeyi padişah esaretinden kurtaran bir adam için fazla haksızca. Mesele İsmet İnönü'yü cezalandırmak olsa bile bu defa da çocuk yaşta askeri eğitim alıp ordulara hükmetmiş bir komutanın bu tip Aşk-ı Memnu oyunlarına girişeceğine inanmak bana nedense gülünç geliyor. Dil ve üslup hususunda yazarın aşırıya kaçtığını, fazlaca yerel ağız kullanmış olmasının şahsen beni yorduğunu belirtmek isterim. Romanın gerçekliği ve inandırıcılığı için oldukça teknik bir mesele olan yerel ağız kullanımı başarılı gibi görünse de yoğun kullanımı bu defa yer yer olaydan kopmama neden olmuştur.


İnce Memed serisi, Türk yazınının okuduğum en büyük anlatısı. Bu nedenle dört kitaptan oluşan seriyi bir blog yazısıyla incelemek de çok olanaklı değil. İnsan nereden başlayacağını, hangi bir tarafını anlatacağını bilemiyor ama biz deneyelim. Yaşar Kemal, Cumhuriyet Gazetesine tefrika edilecek İnce Memed'i para için yazdığını düşünerek başlangıçta anlatıyı yayımlarken adını kullanmak istemiyor. Sonra gazete yönetimince ikna edilerek kitaba adını ekliyor. Beş parasız kaldığı bir dönemde üç ay gibi bir sürede romanı tamamlıyor ve roman bölüm bölüm Cumhuriyet Gazetesi'nde yayımlanıyor. Sonrası Yaşar Kemal'in deyimiyle düğün bayram. İnce Memed, Yaşar Kemal'in ilk romanı ve ilk romanıyla bu kadar klasikleşen yazar az. Anlatı, büyük bir beğeniyle karşılanıyor. Onlarca farklı dile çevriliyor. Tek bir kitap olarak tasarlanmış öykü büyüyor, ikinci, üçüncü ve dördüncü cildi yazılıyor. Yaşar Kemal'in kelimelerle at koşturan, hiçbir zorlanma olmadan yazılmış gibi görünen biçemi, bilgilendirici bir metin kipi kullanarak sıra dışı biçimde okuru yazınsal hazzın doruklarına çıkardığı betimlemeleri benzersiz bir başarım ortaya koyuyor. Ben İnce Memed serisini Yapı Kredi yayımlarından çıkmış, bütün ciltleri tek bir kitapta toplayan delta basımından okudum. Bu kadar uzun soluklu bir destan için tek bir kitapta toplanmış delta basım pek mantıklı değil. Çünkü boyutları ne kadar uygun olursa olsun ne kadar nitelikli basılırsa basılsın, kitabı taşımak zor oluyor ve küçük puntolar da göz yoruyor. Ancak Yapı Kredi'nin benim hoyrat kullanımıma karşın nitelikli bir baskıya sahip olduğunu ve kolay kolay yıpranmadığını belirtmeliyim. İnce Memed'in özeti tüm şu biçimde: İnce Memed, Hatçe'yi sevmektedir. Abdi Ağa'ysa Hatçe'yi yeğenine almak istemektedir. İnce Memed Hatçe'yi kaçırır. Köyün bütün adamları da peşlerine dizilir. İnce Memed, Abdi Ağa'nın yeğenini vurur ve dağa kaçar. Bunun üzerine İnce Memed'in annesine zulmeden Abdi Ağa, Hatçe'yi de binbir iftirayla hapse attırır. İnce Memed, Hatçe'yi hapisten kaçırır ve Abdi Ağa'yı öldürür. İlk ciltinin özetini yukarıda sunduğumuz İnce Memed serisinin diğer ciltleri bu ilk başkaldırışın politik kimlik kazanmaya başladığı bir düzen eleştirisiyle devam eder. İnce Memed artık ağaların zulmü altında inim inim inleyen, pirinç tarlalarında sıtmadan geberen Çukurova köylülerinin tek sembolüdür. Canlarını verecek ama İnce Memed'i vermeyeceklerdir. Kitabı okurken onlarca not aldım. Belki yüzlerce yerin altını çizdim ancak bunların sayısı artınca toparlamak ve hepsinden söz etmek olanaksız duruma geldi. Robert Musil'in de daha önce düştüğü her şeyden söz etmek hatasına da düşmek istemediğimden tüm seriyi okuyup bitirdikten sonra notlarıma da bakarak genel hatlarıyla çok değerli bulduğum birkaç alıntıya da yer verdiğim bir inceleme yazmak istedim. Konu, Çukurova'nın dağ köylerinden birinde yoksul bir ailenin oğlu olarak dünyaya gelen İnce Memed'in ağalara ve düzene başkaldırışını aktarmaktadır. Anlatı büyüdükçe İnce Memed'in başkaldırısının derinleştiğini, ağalar, din ve kasaba eşrafının küçük hesaplarıyla düzene ilişkin muhteşem bir ulusal eleştiri sunduğunu görürüz. Bu ulusal eleştiri yalnızca insan gerçekliğiyle gelir okurun önüne, İnsanoğul hiç belli olmaz Ağam. Bugün böyleyse, yarın şöyle. İnsan her gün yeniden doğabilir isterse Ağam. Ama her sabah anadan yepyeni, başka bir insan olarak doğabilir. İyi de doğabilir, kötü de.. Şimdi bu baktığın, gördüğün benim, yarın bir iş yaparım ki senin de, benim de aklımızın köşeceğinden geçmemiş ola. Onun için tevekkül ol, daha çok arama, üstüne varma. İnsanoğlunu anlamak o kadar kolay değil. Kuşlar da, böcekler de göründükleri gibi değiller. Bu dünyada her canlının bir huyu vardır, insanın da yüz bin huyu vardır. Bak Ağam, dünyada bir insanı, karımı, kardeşlerimi, kızımı oğlumu, anamı babamı tanıdım dersen yalandır. O gün cumaydı, Ferhat Hoca, köyün minaresi yoktu, kayanın sivrisine çıktı, sela vererek ezan okudu. Cemaatin önüne geçerek namaz kıldırdı. Yanıkörenliler, cuma vaazını da onun vermesini istediler. Hoca başladı, dağlardan, çakıl taşlarının üstünden, ulu kayalıkların arasından, gür ormanlardan çağlayarak inen sular örneği konuşmaya, Allah insanları zulüm altında yaşasınlar diye yaratmamıştır, diye bağırıyordu. Bu dünya zulüm dünyası oldu. Allah istemiyor, Peygamber bunu istemiyor. Biri yiyor, bini bakıyor, Allah bunu istemiyor, diyordu. Allah başkaldıranların yanındadır diyen insana güvenir Yaşar Kemal. Yıllardır politikacıların dilinden düşmeyen demokrasi kavramının yalnızca bir yönetim biçimi olmadığını bir yaşam biçimi olduğunu kavrarız. Çoğu zaman tepkisizlikle suçlanan halkın sesinin binlerce yıllık bir birikimle oluştuğunu ve zamanı gelince yükseleceğini sezeriz. İnce Memed'de yeni bir memleket kurulurken yapılan hataları, olumlu çabaları, türünün son örneği ozanları, aşıkları görürüz. Koca bir ülkeyi insan gerçekliği üzerinden anlatan Yaşar Kemal'in biçeminin öne çıkan yanlarından biri her bölüm başında bilgilendirici bir kiple yaptığı muazzam Çukurova betimlemeleridir. Yaşar Kemal okurken, anlatının kolay yazıldığını düşünürüz bu bir anlatıcı için önemli bir detaydır. Okur nitelikli bir edebi metnin ne kadar kolay yazıldığını düşünüyorsa o metin o kadar başarılı ve okunması da o kadar kolaydır. Yazar ne kadar kolay yazılmış gibi dursa da tam da kolay yazıldığı izlenimini uyandırmak için ulaştığı bu son biçemine uzun süren çabalar sonucu kavuşmuş demektir. Yaşar Kemal kitaplarının öne çıkan diğer bir özelliği ise halk arasındaki söyleyişleri, sözcükleri ve deyimleri de sıkça anlatısında kullanmasıdır. Türkçe diline özgü zengin anlatımları sık kullandığı için lise öğrencilerine de çokça önerilen kitapları dilimizin en seçkin örneklerini oluşturmaktadır.