Bu içerik, Greimas'ın düşüncelerinden hareketle dil ve anlatı metinerini önceleyen bir ders notu görünümündedir. Açıklayıcı olmasıyla kavramların tanımı yapılsa da kafa karıştıran terimler için metnin o bölümünde durarak bir internet taraması yapmak ya da önerilen kitaplar bölümünde yer verdiğimiz kitaplardan yararlanıp metne öyle devam etmek yerinde olacaktır. Şimdi içeriğimize başlayalım ve göstergebilimin tarihsel gelişimine bakalım. Edebiyata ilk sistemli bakış açısını getiren diğer sanat dallarında da olduğu gibi Aristo'dur. Bilindiği üzere Aristo'ya göre sanat bir taklittir. Bu nedenle doğayı yansıtan bir ayna görevi görür. Yapabileceği en üst düzey etkinlik olabilir olanı anlatmaktır. Stendhal de Aristo'ya koşut olarak Roman, bir yol boyunca gezdirilen aynadır. der. Klasik diyebileceğimiz bu bakış açısına göre sanat yapıtlarının belli başlı kuralları vardır ve bu kurallara uyan yapıtlar iyi, uymayanlar kötü olarak nitelendirilir. İlk eleştiri yöntemleri, bu düşünceler etrafında biçimlenmiş ve yazar bilge bir efsaneye dönüşmüştür. Bu görüşe katılmayanlarsa yazarı kullanarak öznel yargıları doğrultusunda metne yaklaşmış ve okur olarak metinde kendi doğrularını aramaktan ileri gidememişlerdir. Büyük dönüşüm Mallarme ile başlamıştır. Mallarme'ye kadar önemli olan metnin içeriğiyken Mallerme ilk defa dikkatleri metnin yazılışı üzerine çekmiş ve dili bir araç olarak değil bir amaç olarak ele almıştır. Tarihe bakarsak insanın anlamak ve anlatmak konusunda doğal bir itki duyduğunu görürüz. Dolayısıyla bu kuramların ve eleştiri yöntemlerinin ortaya çıkışı da daha iyi anlatmak ve daha iyi anlamak çabasından kaynaklanmaktadır. Şimdi bu çabanın sonucu olarak ortaya çıkmış Göstergebilim'i daha iyi anlamak için onun oluşmasına zemin hazırlayan edebiyat eleştirisinin tarihine kısaca değinelim. Saint-Beuve eleştirisi, 19. yüzyılda ortaya çıkan, metinden ziyade onu kaleme alan yazarı araştıran ve metni yazarın yaşamıyla, görüşleriyle anlamlamaya çalışan bir eleştiri yöntemidir. Günümüzde de etkilerini sürdüren bu yöntem metni değil de yazarın yaşam öyküsünü öncelediği için çokça eleştirilmiştir. Taine, yazınsal bir yapıtı değerlendirirken üç temel ögeye yaslanır. Bunlar: Irk, ortam ve dönemdir. Taine'in eleştiri yöntemi neden-sonuca dayalı bilimsel bakış açısını edebiyata getirmesiyle önemlidir. Ancak ırkından ya da yaşadığı dönemden ayrışan ve nitelikli yapıtlar ortaya koyan yazarları düşündüğümüzde bu bakış açısının da metni derinlikli bir biçimle anlamak için yetersiz kaldığı görülmektedir. Edebiyatın insanı duyarlı kılmak amacıyla yapıldığını savunan Lanson, edebiyat tarihi biliminin kurucularından biridir. Lanson, bir edebi metni anlamak için yazarın yaşamı, metnin üretildiği dönem ve bunun gibi metin dışı bilgiler de dahil olmak üzere her bilgi kırıntısının peşine düşülmesi gerektiğini belirtir. Yani Lansoncular, Saint-Beuve gibi yazarın yaşam öyküsüne, H. Taine gibi ırka, ortama ve döneme de önem verir ancak bütün bunları derinleştirir, yazarın önceki yapıtlarına da bakar ve belki yazarla aynı dönemde yaşamış başka bir yazarın anı kitabını bile bir veri kaynağı olarak görüp inceleyebilir. Ancak bu yöntem de metnin dışına çok çıktığı için eleştirilmektedir. Birinci ve ikinci dünya savaşı arasında acıyla yıkanmış, hem manevi hem maddi açıdan yönünü kaybetmiş bir insanlık vardır. Edebiyat da bundan etkilenir ve o güne kadarki bütün yıkılmaz kurallar temelinden sarsılır. İkinci dünya savaşından sonra ise edebiyat insanlığa yeni bir yaşama yöntemi önerir, yaşanan acının estetik bir biçimde dışa vurulmasını sağlar ve bir noktada insanlığı teselli eden, umut veren bir rol üstlenir. Böyle bir dönemde Valery ve Gide eleştirinin işinin metinle olduğunu söyler. Yazarla, metnin ortaya koyulduğu dönemle ilgilenmez ve doğrudan metinle uğraşır. Bu dönemde yapıtı kendi içinde kendisiyle çözümleyen Gerard Genette ve metinlerarasılığın da kurucusu olan Julia Kristeva gibi göstergebilimi sistemli bir çözümleme aracı olarak kullanan bilim insanları gelir. A.J. Greimas ise bu aracı geliştirir ve bir metnin göstergebilim ile nasıl baştan aşağı yorumlanacağını ve anlamlandırılacağını ortaya koyar. Dilbilime göre yazar metni bir dilin kod sistemiyle oluşturmakta o dili bilenler de o kodu çözme yeterliğine sahip oldukları için metnin kodunu çözerek anlamaktadırlar. Ancak bu kod çözme işi dikkatle yapılmalıdır çünkü yapıttaki dile ilişkin her küçük ayrıntı okuru metnin ana izleğine götüren birer yapı taşıdır. Eğer okuma sürecinde bu ayrıntılara dikkat edilmezse okuduğumuz metnin bize bir şey mi dikte ettiğini yoksa bir anlatı mı aktardığını anlamamız olanaksız olur. A.J. Greimas, kod çözerek anlamlama işini göstergebilimin araçlarından yararlanarak betimlemiş ve metni olabildiğince nesnel ölçütlere dayanarak yorumlamamızı sağlamıştır. Buradaki nesnellik elbette edebi metnin üzerinde bir turnusol kağıdı görevi gören keskin bir nesnellik değildir. Sanatın çok anlamlılığı bir köşeye bırakılmamıştır. Ancak Greimas'ın yöntemi metin anlamlama sürecini betimlemek ve eleştiriyi bilimsel temeller üzerine oturtmak için elimizdeki az bulunur yollardan biridir. Şimdi göstergebilimle bir metin çözümlemesi yapabilmek için gerekenleri inceleyelim. Göstergebilimin metni metninden hareketle çözümler. Bunun için de metnin görünümlerine, sapmalarına ve metinlerarası ilişkilerine başvurur. Metnin hangi amaçla üretildiği üzerinde durur. Bu amacın metni anlamlamak açısından da yararlı olacağını düşünür. Metnin kılgısal görünümünü ortaya koymak için yazarın anlatıyı aktarmakta kullandığı bakış açısını da belirlemek gerekir. Yazar bir metinde anlatısını aktarmak için üç odaklayım türü kullanabilir. Sıfır odaklayım, metni üreten yazarın anlattığı öyküdeki her şeyi bildiği adeta bir Tanrı gibi her şeyi görüp değiştirebildiği bir anlatıcı bakış açısıdır. Yazarın, anlatısındaki her şeyi bildiği ancak bu bilişin kahramanın bilişiyle sınırlı olduğu bir anlatım bakış açısıdır. Yani anlatıcı kahramanın aklından geçenleri, düşündüklerini bilir ama diğer karakterlerin kimsenin nüfuz edemediği derinlikli duygu ve düşünceleri hakkında bilgi sahibi değildir. Yazarın bir gözlemci gibi yalnızca olayları anlattığı, kendi yorumunu işin içine katmadığı neredeyse nesnel sayılabilecek bir anlatım bakış açısıdır. Metnin konusunu ortaya çıkaran görünümü ifade eder. Metnin konusunu ortaya çıkarmak için anlatının geçtiği yer, zaman, karakterler ve onların davranışları büyük ipuçları taşırlar. İzleksel görünümde metindeki birçok konu ortaya çıktıktan sonra metnin ana konusu belirlenir ve metnin ana izleği olarak adlandırılır. Metnin bağlamdan hareketle nasıl anlamlanması gerektiğini ortaya koyar. Anlamsal görünüme bakarken düşüncenin yönünü değiştiren ifadeler, ironiler vb. göstergelere özen göstermek gerekir. Edebi metinle edebi olmayan metni ayıran temel şey edebi metnin gündelik metinden farklı bir okuma olanağı sunmasıdır. Sapma edebi metni gündelik dilden ayırır. Söz gelimi Kafka, Dönüşüm romanında aslında bir böceğin öyküsünü anlatır. Ancak burada böcek dilsel bir sapmaya uğrayarak toplumdışılığı simgelemektedir ve okur bu bilgi doğrultusunda okuma yapar. Daha önce Maiotik'te Metindilbilime Giriş başlığında da yazdık. Her metin kendinden öncekileri anıştırır. Aslında insanlık ilk metinlerden beri aynı şeyleri anlatmakta ve yazmaktadır. İhanet, aşk, tutku, hırs... Yalnızca bunları anlatma biçimleri ve düzenlenişleri değişmektedir. Bu nedenle her metin birbirini anıştırır. Julia Kristeva metinlerarasılığı Metinlerarası bir metin önceki bir metnin yinelenmesi değil, sonsuz bir süreç, metinsel bir devinimdir. biçiminde tanımlamıştır. Metinlerarası bir metin hem yeni yazılacak metinlere kaynak oluşturabilecek nitelikte hem de önceki metinlere gönderimde bulunacak özellikler taşımalıdır. Ancak anlaşılacağı üzere metinlerarasılık kuramsal olarak incelemesi hayli zor bir alandır. Çünkü bir metnin metinlerarasılığı o metni okuyan okurun okuma deneyimiyle ve entelektüel seviyesiyle doğrudan ilgilidir. Öyle ki Jorge Luis Borges gibi kimi yazarları okuyup anlayabilmek için ciddi bir metin birikimine sahip olmak ve önceki metinlerle bağlantı kurabilmek gerekir. Bu nedenle nesnel bir metinlerarası çözümleme yöntemi oluşturmak zorlu bir iştir. Saussure'ün Genel Dilbilim Dersleri'nde göstergebilimin tanımını ortaya koymasının ardından Rus biçimcilerden V. Propp, Rus masalları üzerinde yaptığı bir araştırmada aslında bu masalların aynı sistemle ilerlediğini yalnızca karakterlerin, yerlerin bu yer ve karakterlerin işlevlerinin değiştiğini belirlemiştir. Bu önemli adımın ardından da A.J. Greimas gelerek La Semantique Structale adlı yapıtıyla metnin kendi içindeki işleyişini ortaya koymuş ve anlamlama işini betimleyen bir yöntem geliştirmiştir. Göstergebilim Greimas'ın bu çözümleme önerisiyle birlikte dünyada tanınmış ve popülerleşmeye başlamıştır. Greimas'ın geliştirdiği çözümleme yöntemi yalnızca yazılı metinler üzerinde değil, resim, fotoğraf, sinema gibi sanatların ardından medya ve eğitim gibi alanlarda da kullanılmaya başladı. Metin kavramının gün geçtikçe genişleyen çehresi göstergebilim çözümlemesini birçok alanda kullanılabilir duruma getirdi. Şimdi bir göstergebilim çözümlemesi yapabilmemiz için öğrenmemiz gereken temel kavramlara bakalım. Kurgu ve anlatı kavramları birbirlerinden farklı kavramlardır. Kurgu bir öykünün kronolojik ve anlamsal düzenlenişini ifade eder. Anlatı ise bu kurgunun bir anlatıcı aracılığıyla anlatılması sonucu oluşur. Sözce aslında cümleye benzer ancak cümleden farklı olarak bir yargı bildirme zorunluğu yoktur. Anlam taşıyan küçük bir birim de bağlama bağlı olarak bir sözce olarak adlandırılabilir. O kadar ki bazen Yarın eve gidelim mi? tümcesine yanıt olarak ortaya çıkan Kapı? sözü ya da sessizlik bile anlam taşıdığı için sözce olarak adlandırılabilir. Bu sözceleri oluşturma işine de sözcelem denir. Yani sözceleme yazıyı yazmaksa ortaya çıkan sözce de metindir. Sözce, sözcelem sonunda ortaya çıkan bir üründür. Söylem ile öyküleme arasındaki en temel farklılık şudur. Söylemde söz konusu yazar ve o yazarın kurduğu metinken; öykülemede yazar, yazarın seçtiği anlatıcı ve oluşan metin söz konusudur. Anlatı sözcesi en az iki eyleyen gerektirir. Bu eyleyenler bir özne ve nesne, iki özne, iki nesne vb. biçimlerde ortaya çıkabilir. Greimas en az iki eyleyenle kurulan bu anlatı sözcelerini durum sözcesi ve edim sözcesi olarak ikiye ayırmıştır. Bu elbise ona iyi gidiyor. tümcesi durağan bir eylemi ortaya koyduğu için durum sözcesi. Bu çocuk okula gidiyor. tümcesi ise hareketli bir eylemi ortaya koyduğu için edim sözcesi. Yazar ve anlatıcı çağdaş dilbilime ve göstergebilime göre farklı kavramlardır. Yazar seçtiği anlatıcıyla kendini metnin dışına atar ve metni ön plana çıkarır. Roland Barthes yazarın ölümünden söz ederken okurların artık kendini yazarla özdeşleştirmemesi, yalnızca metne odaklanması gerektiğini belirtir çünkü yazarla özdeşleşen okur, yazarın dediklerine katılır ve düşünme sorumluluğunu üstlenmez. Ancak anlatıcının yazarın kurduğu bir üst kimlik olduğunun bilincinde olan okur, okuduğu metni anlayabilmek için büyük bir araç edinir. Bu nedenle yazarın bilgelik konumundan sıyrılması ve okuduğunu anlama başarımının artması için yazarın silindiği metin uygulamalarının daha çok yapılması gerekmektedir. Dil, ortaya konulan metnin türüne göre farklı işlevler üstlenmektedir. Estetik amaçla ortaya konan edebi bir metinde dilin estetik bir işlevi varken. Başka tür bir metinde, göndergesel işlev, çağrı işlevi ya da coşku işlevi üstlenebilir. F. de Saussure dilbilimin temellerini oluşturan Genel Dilbilimi Dersleri'nde dili bir sistem olarak betimlemişti. Sonra gelenlerse bu sisteme ufak eklemeler yaparak buna yapı adını vermeye başladılar. Ancak yapı kavramına son biçimini veren gene A. J. Greimas oldu. Greimas, evreni anlamak için yapının büyük önem taşıdığını düşünüyordu ve insanın çevresini anlaması için farklılıkları ayırt etmesi gerektiğini ileri sürüyordu. Greimas'a göre insanın kendini dünyadan ayırması ve nesnelerin ne olduğunu algılaması ancak bu biçimde olanaklıydı. Buradan hareketle anlamın karşıtlıklardan doğduğunu ama nesneler ya da özneler arasında benzeşen yönler de olduğunu ortaya koydu. Söz gelimi siyah, beyaz'ın varlığıyla anlam kazanıyordu. Siyah ve beyaz neredeyse birbirinin tersi iki renk olmasıyla birbirinden ayrışıyordu ancak ikisi de bir renk olmasıyla bağlaşım ilişkisi içindeydi. Bu ilişkiler göstergebilim çözümlemelerinde matematiğe çok benzer bir biçimde aşağıdaki gibi gösterildi. Göstergebilim çözümlemesi temelde yüzeysel düzey ve anlamsal düzey olmak üzere iki katmanlı bir biçimde yapılmaktadır. Yüzeysel düzey, anlatı düzeyi ve söylem düzeyi olmak üzere kendi içinde iki düzey daha içerir. Derin düzey ise tek bir düzeyden anlamsal-mantıksal düzeyden ibarettir. Aşağıdaki tabloda göstergebilim incelemesi yaparken kullanılan düzeyler görülmektedir. Şimdi ilk göstergebilim çözümlememizi yapabilmemiz için bu düzeyleri ve bu düzeylerde kullanacağımız kavramları açıklayalım. Bir metni göstergebilimsel çözümlemeyle inceleyeceksek önce metni kesitlere ayırmamız gerekmektedir. Metni kesitlere ayırırken izlenecek belirli bir sıra ve birtakım ölçütler vardır. Aşağıda bunu maddeleştirmeye çalışalım. - Metin görünüş olarak zaten paragraf, bölüm ya da tümce olarak bölümlere ayrılmış durumdadır. Öncelikle metnin görünüşüne bakılır. - burada, şurada gibi yer belirten tümceler de metni kesitlere ayırırken bakacağımız ikinci adımdır. - Bunun yanında daha önce metindeki bir eylemi yapan ya da eylemden etkilenen olarak tanımladığımız yeni bir eyleyenin, yardımcı ya da engelleyici rolünde metne girişi de kesitleri ortaya çıkarmada bakacağımız üçüncü adımdır. Her anlatı metninde bir önce bir esnasında bir de sonra diyebileceğimiz bölümleri gözlemlemek olanaklıdır. Söz gelimi Camus'nun Yabancı romanını düşündüğümüzde önce kahramanın annesi ölür ve bir kız arkadaş edinir. Esnasında ise Araplardan birini vurur. Sonrasındaysa bu olayın sonuçlarıyla karşılaşır. Bu bölümlerde geçişli ve dönüşlü dönüşümler vardır. Geçişli dönüşüm: Eğer özne kendi eylemi sonucunda bir dönüşüm yaşıyorsa bu geçişli bir dönüşümdür. Dönüşlü Dönüşüm: Eğer özne başkalarının eylemiyle bir sonucu yaşıyorsa bu da dönüşlü bir dönüşümdür. Şimdiye kadar öğrendiklerimize bakacak olursak göstergebilim çözümlemesi yapabilmek için metni kesitlere ayırdık. Metinde önce, esnasında ve sonra olarak adlandırdığımız üç bölümü belirledik. Elimizde 1'den 6. kesite kadar önce, 6'dan 15. kesite kadar esnasında, 16. kesitten 21. kesite kadar olan yer de sonra biçiminde bir çözümleme olması gerekiyor. Şimdi önce, esnasında ve sonra bölümlerinin her birini Greimas'ın eyleyenler şeması adını verdiği bir şema üzerinde göstermemiz gerekiyor. Ancak bu gösterimi elbette sezgilerimizle değil belirli ölçütler ve kavramlar doğrultusunda yapıyoruz. Şimdi gelin bu ölçüt ve kavramlara yakından bakalım. Eyleyen ve Oyuncu: Eyleyen sadece eylemi yapan özne konumundayken; oyuncu bu öznenin anlatıda üstlendiği rolü anlatmaktadır. Gene Camus'nun Yabancı'sından örnekle kahraman bir özne olarak eylemi yapan bir eyleyenken zayıf, özgürlüğüne düşkün bir insan olmasıyla oyuncu rolündedir. Gönderici: Gücü elinde bulunduran ve özneyle sözleşme anlaşması yapan, bir nesneyi ya da özneyi, ana özneye ulaştırma amacı taşıyan eyleyendir. Nesne: Anlatı için önem taşıyan bir arzu nesnesi ya da bir edimi yapmaya olanak sağlayan edinç nesnesi olarak karşımıza çıkan kavramdır. Alıcı: Kimi zaman özneyle aynı kişidir. Göndericinin eyleminden etkilenir. Özne: Eylemi gerçekleştiren sonunda da bir yaptırımla karşılaşan kişidir. Karşı Özne: Özneyle aynı nesneyi ya da kişiyi elde etmek isteyen kişidir. Yardım Edici: Öznenin arzu ettiği şeye ulaşmasına yardım eden kişi ya da nesnedir. Engelleyici: Öznenin arzu ettiği şeye ulaşmasına engel olan kişi ya da nesnedir. Tanımladığımız kavramları örneklendirecek olursak Camus'nun Yabancı adlı romanını aşağı yukarı şu biçimde gösterebiliriz. Eyletim, edinç, edim ve yaptırım olmak üzere dört anlatı evresi vardır. Bu anlatım evelerinin hepsinin kiplikleri vardır. Kiplik her evrede değişebilmekte ve metnin ana izleğine etki etmektedir. Hilmi Uçan'ın Yazınsal Eleştiri ve Göstergebilim kitabından doğrudan alıntı ile altı kiplik vardır. Mecbur olmak, istemek, gücü yetmek, bilmek, yapmak ve olmak. Bunlar anlatılara göre yapmaya mecbur olmak, yapmaya mecbur olmamak, yaptırmak, oldurmak, yapabilmek, yapmayı bilmek kipliklerine de dönüşebilir. Şimdi anlatı evrelerine bakalım. Eyletim: Bir gönderici, olası bir ana özneyi bir eylemi yapmaya ikna edebilir ya da onu eylemi yapmaya yöneltebilir. Bu ikna ediş ya da yöneltme gönderici ile olası özne arasında bir sözleşme gerçekleştirir ve eylemin yapılması için bir çaba başlar. Buna eyletim denir. Anlatı izlencesi bu eyletim ile başlar. Eyletimde tahmin edileceği üzere yaptırmak kipliği vardır. Edinç: Bir eylemin gerçekleşmesini sağlayacak bilgiye, güce sahip olmak durumudur. Bu evrede yapabilmek, gücü yetmek kipliği vardır. Kimi zaman bir edimi gerçekleştirmek için bir edinç nesnesine gereksinim duyulabilir. Bir benzetmeyle açıklayacak olursak, kağıda yazı yazabilmek için bir kaleme gereksiniminiz vardır. Bu kalem edinç nesnesi olarak adlandırılır. Yazı yazmayı bilmek ise edinç evresini temsil eder. Edim: Yapmak kipliği ile biçimlenen bu evre, eylemin yapıldığı evredir. Yaptırım: Bu evre anlatının sonucunu temsil eder. Eğer özne arzu ettiği şeye ulaşabilmişse ödüllendirilir ulaşamamışsa cezalandırılır. Yukarıda anlattığımız anlatı izlenceleri çözümlemelerde aşağıdaki sembollerle gösterilmektedir. Çözümlemelerde ise bu semboller kullanılarak anlatı aşağıdaki gibi formülüze edilebilir. Söylem düzeyi, kurgudaki eyleyenlerin oyuncuya dönüştüklerinde üstlendikleri roller ve metnin mutsuzluk, kötümserlik ya da sevgi gibi ana figürlerinden hareketle oluşan düzeyidir. Bu ana figürler ve oyuncular doğrultusunda anlam, mutluluk/mutsuzluk, yaşam/ölüm, cimrilik/bonkörlük gibi karşıtlıklardan doğar ve metnin derin yüzeyine giden kapı aralanır. Anlatının derin düzeyini oluşturan mantıksal-anlamsal düzey, metnin yapısından hareketle yüzeysel yapıda ayrışım ve bağdaşım durumunda olan ilişkilerin, söylemsel düzeyde ortaya çıkan karşıtlıkların yaşama uyarlanarak büyük ölçekli bir biçimde çözümlenmesi ile oluşur. Bu düzeyde yerdeşlik adı verilen kavramdan yararlanılır. Yerdeşlik, bir metinde aynı kavram alanına ait sözcüklerin sıklıkla tekrar etmesi sonucu metnin ne hakkında olduğunu anlamamızı ve yorumumuzu buna göre yapmamızı sağlar. Sonuç olarak; önce, esnasında ve sonra bölümleri biçiminde üç ana bölüme ayırdığımız anlatının her bir bölümünü öğrendiğimiz kavramları kullanarak yüzeysel ve derin yapıda ayrı olarak çözümleyip betimledikten sonra Greimas ve Courtes'in ortaya koydukları göstergebilim dörtgeni ile metnin anlamı şemalaştırılmaya çalışılır. Bu dörtgen metnin karşıtlıklarını ve mantıksal düzenini ortaya koymak amacıyla şu biçimde görülmektedir. Bu şemada iki yol vardır. İlk yol, üreticiden üretici olmayana oradan da tüketici olana doğru ilerler ki bunun sonu yalana çıkar. İkinci yol ise tüketici konumundan tüketici olmayan ardından da üretici konumuna geri döner ve bu yolun sonu gerçeğe çıkar. Yolların dönüşlü ya da geçişli dönüşümlerle oluştuğunu belirtmekte de yarar var. Bu kavramsal tanımlamanın çok havada kaldığını tahmin ederek bu göstergebilimsel dörtgeni Camus'nun Yabancı'sına uygulamaya çalışalım. Camus'nun Yabancı'sına ilişkin çizdiğimiz göstergebilim dörtgeninde iki yol vardır. İlk yol kahramanın özgür olduğu ardından özgür olmadığı ve tutsak olduğu yoluna gider ki bu gerçektir. İkinci yol ise kahramanın tutsak olduğu konumdan başlar tutsak olmadığı konuma gider ve sonu yalandır. Hilmi Uçan, kitabında Maupassant'ın iki öyküsünü göstergebilimsel olarak çözümlüyor ve bu işin nasıl yapılabileceğini somutluyor. Onun dışında kitap, çözümleme konusunda pratik kazanmak ve göstergebilimi eğitim ortamlarına uyarlamak için de okuru birçok örnek metinle buluşturuyor. Kitap, göstergebilim gibi üst dil kullanımının yoğun olduğu akademik bir alanda bile akıcı bir okuma sunuyor ve Hilmi Uçan'ın entelektüel kişiliğini yansıtan çok da metinle karşılaştırıyor.


Jane Austen (16 Aralık 1775 18 Temmuz 1817), romanlarında gerçekçilik, keskin sosyal yorumlar ve serbest dolaylı anlatım kullanan bir İngiliz yazardır. Austen'ın eserlerinin, onun geçmişinden, mekanlardan ve yaşadığı zamandan oldukça etkilendiğini söylemek mümkündür. Eserleri, on sekizinci yüzyılın ikinci yarısının romanlarını eleştirir ve on dokuzuncu yüzyıl gerçekçiliğine geçişin bir parçasıdırlar. Austen'in entrikaları temelde komedi unsurları içerse de, sosyal statü ve ekonomik refahı güvence altına almak için kadınların evliliğe olan bağımlılığını vurgular. Yazısı ve eserleri üzerindeki en güçlü etkilerden biri ahlaki konularla ilgilidir. Jane Austen'in romanı Gurur ve Önyargı, 19. yüzyılda İngiltere'nin toplumsal yapısını karakterler ve hikaye aracılığıyla eleştirir. Gurur, önyargı ve romantizmi başarıyla bütünleştirir. Aşkın toplumsal bölünmeleri ve kişisel gururu aşabileceğini, ancak bunlar tarafından bastırılıp üstesinden gelinebileceğini gösterir. Hikaye, merkezi olarak Bennett kızları etrafında dönüyor, Elizabeth ve Jane, zengin olan erkekler ile flört ediyor ve bunlardan herhangi biriyle evlilik yapmanın, kadınların müreffeh bir yaşam şansına sahip olmaları için bir yol olarak görülmesini aktarıyor. Austen, aşıkların aşkı bulabilmeleri ve sonsuza dek mutlu olabilmeleri için üstesinden gelmeleri gereken çeşitli zorluklar yaratır eser boyunca. Aslında kişiler ve olaylar, mutluluğa engel olarak gösterilen toplumun önyargılı, cahil ve gururlu yapısını anlatmak için kullanılır. Austen, olay örgüsünde ve hiciv kullanımında gurur ve önyargı ile bunların sonuçlarını tasvir ederek insanların sosyal konumlarından ziyade kendi ölçütlerine göre yargılandığı bir toplumu gizlice önererek bizleri düşünmeye sevk ediyor. Binlerce okuyucu tarafından derinlemesine analiz edilen, eleştirilen ve yorumlanan olay örgüsünden başlamak o kadar da orijinal olmayacaktır, özellikle bunu saf bir aşk romanı olarak görüyorsanız. Doğru ilişkilerden veya evliliklerden kaynaklanan birçok komplikasyon var eserde ancak genel perspektiften bakıldığında döneme dair toplumsal konuların da işlendiğini görebilirsiniz. İşte tüm bu harmoni Austen'ın eşsiz anlatım tarzında gizli. Kurnaz mizah, esprili gözlemler, topluma baktığı benzersiz mercek ve karakterlerin ahlakına ilişkin daha derin anlayış, kusursuz yazma stili kullanılarak mükemmel bir şekilde oluşturulmuş. Ah, bir de Elizabeth var... Austen'dan mizah ve nükte gibi özellikleri miras alması bir yana, canlı, meraklı, kendine güvenen ama fazla mükemmel olmayan bir kadın.. O alabildiğine keyifli. Karakterlerin geri kalanı da benzer şekilde eğlenceli, her biri hikayeyi ilginç kılmak için sayısız nitelikle yaratılmış. Bu kitapta kötü yazılmış tek bir karakter olduğunu düşünmüyorum. Bazen bu eserin 200 yıldan daha uzun bir süre önce yazıldığına inanması zor geliyor. Çünkü çoğu aşk romanından farklı olarak, hikayenin ortasında mantığın veya sağduyunun kaybolduğunu göremiyorsunuz. Austen'ın tanımladığı gibi toplumun işleyiş biçimi, en uygun olanın hayatta kalmasına benzer. Zirveye ulaşmak için, evliliği manipüle etmek de dahil olmak üzere, oraya ulaşmak için elinden gelen her şey yapılmalıdır. Romanda aile ve evlilik, sosyal yönetimde ve ekonomik düzenlemelerde çok daha kamusal ve merkezi bir konuma sahiptir. Austen'ın romanındaki topluluk üyeleri, özellikle de Bayan Bennet, akranları arasında saygın bir statü kazanmak için kızlarını zengin erkeklerle evlendirmek dahil her şeyi yapabilecek potansiyele sahip bir karakter olarak yansıtılır. Bu nedenle evlilik, sosyal merdivenin zirvesine çıkmanın bir yolu haline gelir. Sosyal düzenin önemine yapılan bu odaklanma, aşk fikrini ve kimi seveceğini önemli ölçüde etkiler. Bireyleri, bir ilişkide gerçekten önemli olanın toplumsal kazanımlar olduğunu düşünmeye yönlendirir. 1813'teki ilk başarısından bu yana Gurur ve Önyargı, İngiliz dilindeki en popüler romanlardan biri olmaya devam etmektedir. Jane Austen bu parlak eserini Kendi sevgili çocuğu ve hayat dolu kahramanı Elizabeth Bennet'ı baskı ürününde şimdiye kadar ortaya çıkmış en hoş canlı. olarak nitelendirmiştir. İnatçı Elizabeth ile gururlu sevgilisi Bay Darcy arasındaki romantik çatışma, uygar bir fikir tartışmasının muhteşem bir somutlamasıdır. Jane Austen'in parlak zekası, karakterleri flört ve entrikadan oluşan hassas bir hikayenin güzide kahramanları olarak bizlere sunar. Gurur ve Önyargı'nın başlangıcında, hem Elizabeth hem de Darcy, gurur ve kibrin çok üzerinde bir karaktere sahip olduklarına inanırlar. Bu kültürel normların dışında var olabileceklerini düşünürler, ancak nihayetinde daha büyük bir toplum bağlamında var olduklarını kabul etmeye zorlanırlar. Başkalarına karşı sorumlulukları vardır ve bir dereceye kadar ailelerinin ve arkadaşlarının kendilerini nasıl algıladıklarını düşünmelidirler. Kitap boyunca hissettiğimiz bu duygu aslında gerçek hayatta çok sık karşılaştığımız durumların bir analizi. Fazla tevazu kibirdendir. cümlesi ile dilimize pelesenk olmuş bu durum, her şeyin dengeli olması gerektiğini de düşündürür bize. Tevazu bir kuş ise eğer bir kanadı kibir bir kanadı da bencilliktir. Önemli olan ikisi arasındaki dengeyi kurabilmek. Öznelerden bağımsız olarak sevgi, temelinde yatan fedakarlık duygusu ile birlikte gelişir. Jane Austen'in toplumsal eleştirisinin de bir yansımasıdır bu ifade. Zenginlikten, yaştan, statüden bağımsız olarak var olan sevgi ve aşk, nedensellikten uzak diyarların rüyasıdır. Gurur ve Önyargı, Jane Austen'ın bir romanıdır. 1796-1797 yılları arasında yazılmış ve orijinal başlığı 'İlk İzlenimlerdir. 1813'e kadar yayımlanmamıştır. Büyük olasılıkla yazarın bir kadın olması bunda etkilidir. Yazarın 18. yüzyılın sonlarında ve 19. yüzyılın başlarında İngiltere'deki kadınlar ve toplum hakkında söyleyecek çok şeyi vardır ve muhtemelen eserin bu kadar yaygın olmasının nedeni de budur. Kitabın konusu, anneleri kızlarının evlendiğini görmekten başka hiçbir şey istemeyen beş Bennet kız kardeşi ile ilgilidir. Roman, Charles Bingley adında genç ve varlıklı bir beyefendinin yakınlara taşındığı haberiyle başlar. Bay Bingley, Bennet kardeşlerin en büyüğü olan Jane'den hemen etkilenirken, yakın arkadaşı Bay Darcy, hepsinin katıldığı bir baloda gururlu ve züppe görünerek daha az olumlu bir ilk izlenim bırakarak, diğer kız kardeşlerden farklı olan Elizabeth'in ilgisini çeker. Jane Austen, yaşadığı döneme dair yaptığı toplumsal analizler, sarkastik yaklaşımlar ve karakter analizleri ile Dünya Klasikleri listesine birçok eseri ile dahil olmuştur.


Çizgi film senaristliğinden ve çocuk kitabı yazarlığından edindiği deneyimle sade ve özenli bir Türkçe'yle yazan Nefise Abalı'nın öykülerini okumak bir okur için kolay ve keyifli bir deneyim. Burada kolayı biraz açmak gerekiyor. Bir metnin kolay okunarak hemen kavranması yazınsal açıdan başarılı bir yapıt olduğunu göstermekte. Kolay okunabilmek her ne kadar birçok okur tarafından sezilmese de bir yazarın uzun uğraşlar sonucu gelebildiği bir aşama. Nefise Abalı'nın da henüz yetişkinlere yönelik ilk yazınsal yapıtıyla bunu başarması büyük iş. Diğer taraftan kitabın çıktığı Öteki Yayınevi'ne de ayrı bir parantez açmak gerekir. Maliyetlerin bu kadar arttığı bir dönemde, kapak tasarımı bir sanatçının elinden çıkmış, kalın karton kapaklı bir kitap basmak, hele hele bunu bir yazarın ilk kitabı için yapmak yayınevinin duyarlı bir ekip tarafından idare edildiğini düşündürüyor. Demek ki işlerini biliyorlar. Tek bir redakte hatasına bile rastlamadım. Ayrıca Havva'nın Düşü özelinde mor ve beyaz temalı kapak, eflatun bir iple kitabın genel düzenlenişine uygun bir hava yakalamış. Buna da bayıldım. Türkiye'de yayıncılık hep ideolojik bir çerçeveden yapılıyor ya da zarar etme pahasına bir değer yaratmak gibi fedakarca çabalarla ortaya konuyor. Halbuki kar, bu işin önemli bir boyutu. Umarım Öteki Yayınevi'nin de tanınırlığı ve satış rakamları gün geçtikçe artar. Önsözde bile kendini belli eden alışılmamış bağdaştırmalarla bir şair gibi yazılmış öyküler var kitapta. Sözün yapısını bozan, bitişik ya da ayrı yazılan sözcüklerle yeni bir söylem üreten öykülerin dili, bazı anlarda fazla kapalı olsa da yeni ve güzel bir tercih. Uçurumdan taşan damla, resme sızan balon, yakınuzak, tek sayı çiftten iyidir, dağ görgüsü, üstelik beş dakika, insanlığın tüm beklentisi iki kelime, ben oradaydım, sordum, tek kelime oysa, orada açıkta benianla. Önsüzden. Bu çok çarpıcı bir giriş. Anlatıcısı birinci kişi ama aynı zamanda şu anı anlattığı halde zamanın ötesine geçerek ilahi bir bilme kudretine de sahip. Bu katmanlı yapı öyküye bambaşka okuma olanakları katıyor. Ya da Nefise Abalı'nın birden çok duyuyu devindiren paragraflarla hızlıca kurduğu öykü atmosferi yoksulluğu bir evi betimler gibi anlatıyor. Havva'nın Düşü'ndeki öykülerin birçoğu yazınsal alıntılarla başlıyor. Ancak bu alıntılar öykünün anlamını sınırlayan değil genişleten cinsten. Söz gelimi Oğuz Atay'ın Siz bir rüya kahramanısınız albayım. alıntısıyla başlayan öykü şöyle devam ediyor. Şöminenin kenarında asılı duran demir çubuğu alıp ocakta kızdırdı. Dediğim gibi sert. Gülmeceden karanlığa doğru bir gidiş bu. Havva'nın Düşü, birçok yönden beni heyecanlandıran bir öykü kitabı oldu. Biliyorsunuz Türkiye'de bütün düşün işleri aslında çok kısır bir çerçevede gerçekleşiyor. Söz gelimi dizilerin senaryoları bir avuç insan tarafından yazılıp duruyor. Romanlar konusunda özellikle iyi roman yazan bir avuç insanla yazın çevremiz büyümeye çalışıyor. Ancak son yıllarda bunun geliştiğine ve zenginleştiğine tanık oluyoruz. Nefise Abalı da bu zenginleşmenin en büyük örneklerinden biri. Gelecekte belki romanlarını okuyacağımız, senaryosunu yazdığı filmleri izleyeceğimiz bir yazar. Onun külliyatını onunla beraber okuyarak olgunlaşmak ve entelektüel yolculuğuna tanık olmak büyük keyif. Kitaptaki Rapunzel ve Şey öyküsü bana Pelin Esmer'in yönetmenliğini yaptığı Gözetleme Kulesi'ni anımsattı. Havva'nın Düşü'nü sevenler aşağıda afişini paylaştığım filmi de izlesinler bence.


George Orwell 1903 yılında Hindistan'da doğdu. Asıl ismi Eric Arthur Blair olan Orwell'in babası Hindistan'da görevli bir İngiliz, annesi ise Fransızdı. Aristokratların çoğunlukta olduğu bir ortamda büyüyen Orwell eğitimini sadece soyluların gidebildiği Eton College'da tamamladı. Üniversiteye gitmek yerine Hindistan'da İmparatorluk Polis Teşkilatına giren Orwell 1922-27 yılları arasında polislik yaptı ancak İmparatorluk yönetiminin iç yüzünü gördükten sonra istifa etti. 1930'larda gazete muhabiri olarak izlemeye başladığı İspanya İç Savaşı'nda Cumhuriyetçi milislere katıldı teğmen rütbesine kadar yükseldi ve hatta bir keskin nişancı tarafından vurularak ölümden döndü. Bu savaşta yaşadıkları ona Katalonya'ya Selam eserini yazdırdı. 1943'te Tribune gazetesinde edebiyat sayfasını yönetmeye başlayan Orwell'in anlatılar yazmaya başlamasında en sevdiği yazar Jack London'ın da büyük etkisi oldu. Asıl ününü ise 1945 yılında yayımladığı Hayvan Çiftliği ile yakaladı. Bundan dört yıl sonra yayımlanan 1984 romanı da cesur, prestijli, politik ve başarılı bir roman olarak değerlendirildi ve büyük sükse yaptı. Aradan geçen yıllar romanların değerini artırdı ve klasik haline getirdi. Belki birçok klasik yapıt daha üretecekti ancak 21 Ocak 1950'de henüz 46 yaşında akciğerinde bir damarın patlaması nedeniyle Londra'da yaşamını kaybetti. Savaşlarla ve politik kırılmalarla dolu kısa yaşamına on kitap ve sayısız makale sığdırdı. Bu yapıtlarından en dikkat çekici olanları ise şüphesiz 1984 ve Hayvan Çiftliği'ydi. Hayvan Çiftliği, İngliltere'de bulunan ve sahibinin Bay Jones olduğu beylik bir çiftlikte geçiyor. Hayvan Çiftliği özeti ise şöyle: Bir gün Koca Reis olarak bilinen domuzlardan biri gece gördüğü rüyayı anlatmak için tüm çiftlik sakinlerini akşam toplantısına çağırır. Herkes elini eteğini ortalıktan çektikten sonra tüm hayvanlar bir araya gelir. Bluebell, Jessie ve Pincher isimli üç köpek, Boxer, Clover ve Mollie isimli üç at, keçi Muriel ve Benjamin isimli eşek, koyunlar, tavuklar ve domuzlar ahırda buluşurlar. Koca Reis konuşmasında insanların onların emeklerini çaldığından ve tek düşmanlarının insanlar olduğundan söz eder. Hayvanların yapması gereken şeyin sahiplerine karşı ayaklanmaları olduğunu söyler. Ancak Koca Reis, üç gece sonra uykusunda ölür. Başa diğer domuzlardan Snowball, Napolyon ve Squealer geçer. Bu üçlü, Koca Reis'in öğretilerini Animalizm kavramı altında toplarlar. Bir haziran günü Bay Jones sarhoş olup çiftliğin yolunu unutur. Geldiğinde de doğrudan uyur. Zaten politik olarak çalkantılı bir dönem geçiren çiftlikteki hayvanlar açlıklarına dayanamayınca ambarın kapısını kırar ve karınlarını doyurur. Ellerinde kırbaçlarla gelen Jones ve hayvanları kırbaçlamaya başlayınca da bu bardağı taşıran son damla olur. Önceden sadece adı geçen ve daha planlanmamış olan ayaklanma bir anda gerçekleşir. İnsanlara karşı ayaklanan hayvanlar, çiftliği ele geçirmiş olur. İki ayak üstünde yürüyen herkes düşman bilinecek. Dört ayak üstünde yürüyen ya da kanatları olan herkes dost bilinecek. Ayaklanma başarı ile sonuçlanmıştır ancak iş bununla bitmemektedir. Çiftlikteki işlerin de devam etmesi gerekir. Tüm hayvanlar çalışırken domuzlar çalışmaz, diğerlerini yönetir ve denetler. Domuzlar arasında da iki isim iktidar mücadelesi vermektedir. Snowball ve Napolyon. Asla anlaşamayan bu ikili sürekli birbirleriyle zıtlaşır, birinin ak dediğine öteki sürekli kara der. Günler ilerlemiştir. Ekim başlarında Jones ve adamları çiftliği geri almak için bir baskın düzenler ancak hayvanlara yine mağlup olurlar. Bu mücadeleye Ağıl Savaşı adı verilir. Savaştan sonra Snowball ve Napolyon arasındaki çatışma kaldığı yerden devam eder. Snowball'ın aklında yel değirmeni yapma projesi vardır. Tüm çiftliğe elektrik sağlaması planlanan proje sayesinde hayvanların daha az çalışmak zorunda kalacağını vaat eder. Ancak her zamanki gibi Napolyon ona karşı çıkmayı sürdürür. Projenin tamamlanması için çiftliğe dışarıdan malzemeler gerekir. Bunun için Bay Whymper adında bir avukat Hayvan Çiftliği'nin dış dünya ile aracısı olur. Tüm hayvanlar inşaat için var güçleriyle çalışırlar. İnşaatı yarıya kadar getirseler de o kış çıkan bir fırtına tüm emeklerinin boşa gitmesine neden olur. Napolyon ise bu olaydan Snowball'ı sorumlu tutar. İnşaata tekrar başlarlar. Napolyon çiftlikte yaşanan tüm kötü olayların sorumlusu ya da günah keçisi olarak Snowball'ı işaret etmektedir, kendisine karşı çıkan tüm hayvanları köpeklerine boğazlatarak Yedi Emir'i ihmal etmeye de devam eder. Bu sırada insanlar bir kez daha çiftliğe saldırıp onca emek verdikleri değirmenin duvarlarını tuzla buz ederler. Ancak bu savaşı yine de kazanamazlar. Bu savaşa Yel Değirmeni Savaşı adı verilir. Yıllar geçer. Mevsimler değişir, hayvanlar birer birer ölür. Sonunda yel değirmeni tamamlanmış hatta bir ikincisi inşa edilmeye başlamıştır. Ancak ne hikmetse domuzların yaşam kalitesi artarken diğer hayvanlarınki azalmaktadır. Domuzlar ellerinde kırbaçlarla ve aynı insanlar gibi iki ayak üstünde durarak diğer hayvanları idare etmeye başlamışlardır. Romanın Stalin'e olan tarihsel gönderimini bir tarafa bırakalım. Yapıt boyunca tüm geri kalmış medeniyetlerin yaşadıklarının bir yansımasına tanık oluruz. Hayvanlar çiftliğinin en akılda kalıcı ve bilindik alıntısı aşağıdaki gibidir. Bu alıntı, romanı yoğun biçimde özetleyip tek bir tümceye indiren güçlü bir mesaj vermektedir. Metnin tonu Orwell'ın sloganlar üretmesini sağlayacak kadar yüksektir. Ancak bir yazar olarak Orwell'ın olayları anlatış biçimi ve duygulara yaslanışı da hayli niteliklidir. Kitabın asıl vurgusu konusu üzerinde olsa da dil ve anlatımında yazınsal açıdan bir hatayla karşılaşmak zordur. Zaten konunun bu kadar ön plana çıkmasını sağlayan şey de Orwell'ın bu anlatıyı ele alırken kullanmayı seçtiği dildir. Çürümüş, yozlaşmış bir düzen içerisinde bir kesimin hayatlarını sıkıntısız emeksiz şekilde başkalarını ezerek, onların emeklerinden yararlanarak geçirmesinin öyküsünü anlatır Orwell. Kitabın yazıldığı 1945 yılından bu güne dünyanın belki bir adım ileri gittiğini söyleyebiliriz ancak bir çok şeyin ufacık bir değişim bile göstermediğini görmek de olanaklıdır. Kendimizi bir anda kitaptaki Clover gibi hissetmemek ve sürekli Bize ne oldu yahu? sorusunu sormamak için bu kitabı tekrar tekrar okumalı, iyi anlamalı kendi dünyamızı ve yaşamımızı da buna göre yapılandırmalıyız. 46 yaşında yaşama veda eden yazar geride on kitap ve sayısız makale bırakmıştır. Ölümünden sonra bazı makaleleri derlenmiş onlar da kitap haline getirilmiştir. Neredeyse tüm yazdıkları Türkçe'ye çevrilen George Orwell'ın yapıtlarını aşağıda bulabilirsiniz.


1907'de Kırklareli'nde doğan yazar, çocukluğunu babasının işi dolayısıyla tayin olduğu Çanakkale Edremit'te geçiriyor. İlkokulu bitirince İstanbul'da yaşayan dayısının yanına gidiyor ve burada bir yıl kalıyor. Sonra Balıkesir'e dönerek öğretmen okuluna kaydını yaptırıyor. Balıkesir'de sanata olan ilgisini keşfeden Sabahattin Ali, okuduğu süre boyunca okuldan kaçarak tiyatro ve sinemaya çokça zaman ayırıyor. Okul müdürü ve öğretmenleri bunu fark edince yazarı ailesinin yanına geri göndermekle tehdit ediyorlar. Ancak Sabahattin Ali sonradan blöf olduğunu belirttiği bir intihar girişiminde bulunarak gene aynı müdürün desteğiyle bu sefer İstanbul'a naklini aldırmayı başarıyor. Öğretmenlik diplomasını alınca gene dayısının yanına gidiyor. Dayısı Rıfat Ali Ertüzün o sırada Ankara'da başhekim yardımcısı. Dayısının Yozgat'a başhekim olarak tayini çıkınca yeğenini de yanına almak için tanıdığı milletvekillerini de araya sokarak Sabahattin Ali'nin atamasını Yozgat'a yaptırıyor. Sabahattin Ali böylece ilk öğretmenlik yıllarını Yozgat'ta geçiriyor. Arkadaşlarına yazdığı mektuplarda Yozgat'ta çok yalnızlık çektiğini, sıkıldığını ve İstanbul'a gitmek istediğini anlıyoruz. Dayısı Ankara'da özel bir hastane açınca bir tatilde gene dayısının yanına Ankara'ya uğrayıp Milli Eğitim Bakanlığı'nda tanıdığı kişilere dönerse alacaklıların kendisini öldüreceğini söyleyerek yetkililerin kendisini Avrupa'ya göndermesini sağladığını öğreniyoruz . Almanya yılları da tam olarak böyle başlıyor. Türkiye Cumhuriyeti tarafından eğitim için Almanya'ya gönderilen Sabahattin Ali, Postdam'a yerleşiyor, Rus klasikleri Almanca çevirilerinden okumaya başlıyor. Bu nedenle yapıtlarında Turgenyev'in Tolstoy'un izlerine rastlamak olanaklı. Almanya'da yaşamının son yıllarına doğru ciddi sorunlar yaşayacağı Türk milliyetçileriyle de yakınlaşıyor ve dört yıl kalmak üzere gönderildiği Almanya'dan ikinci yılında dönerek Türk Ocaklarına gidiyor. Buradan çıkan dergi ve gazetelerde yazıları yayımlanıyor. O yıllar öğrenci olan Nihal Atsız'la yakınlaşıyor ve bir süre ev arkadaşlığı bile yapıyor. Ardından Nihal Atsız'ın okuduğu okulun müdürünün de etkisiyle önce Bursa'ya ilkokul öğretmeni olarak sonra da kazandığı Almanca sınavı ile Aydın ortaokuluna Almanca öğretmeni olarak atanıyor. İlk tutuklandığı yer Aydın. Komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle bir yıla yakın Aydın Hapishanesi'nde yatıyor. Serbest kaldıktan hemen sonra Konya'da bir okula Almanca öğretmeni olarak atanıyor ancak iki yıl sonra aynı nedenle önce Konya'ya sonra ismiyle özdeşleşen Sinop Cezaevi'ne gönderiliyor. Bir yıl Sinop Cezaevi'nde yatıp çıktıktan sonra 1933'ün sonlarında Ankara'ya geçen yazar, Milli Eğitim'deki nüfuzlu tanıdıklarına danışıyor ancak bu insanlar da sorumluluk almaktan çekindiği için durumu bir süre belirsizliğini koruyor. Hasan Ali Yücel sanatçıyı koruyarak 1934'ün sonlarına doğru yeniden görevine dönmesini sağlıyor. Sonraki yıllarda da Atatürk'ten izin alınarak önce Ankara'da bir şube müdürlüğüne ardından da Talim Terbiyeye ataması gerçekleştiriliyor. Sabahattin Ali'nin bu hareketli yıllar boyunca iki ayrı kişiye iki ayrı evlilik teklifinde bulunduğunu ve olumlu yanıt alamadığını biliyoruz. Ancak Aliye Hanım'la evlendikten sonra Ankara'da şimdi altında kitapçı olan bir apartman dairesinde uzun yıllar mutlulukla yaşadıklarını anlıyoruz. Sabahattin Ali, ülkede solcu kesim tarafından konforlu ve lüks bir yaşam yaşadığı gerekçesiyle, sağcı kesim tarafından da komünist görüşleri olduğu gerekçesiyle eleştiriliyor. Önceden arkadaş oldukları Nihal Atsız, onun bilinen bir komünist olduğunu; Atatürk'e ve İnönü'ye hakaret eden bir insanın devlet tarafından kollanıp önemli makamlara getirilmesinin yanlış olduğunu yüksek sesle söylüyor. Birbirleriyle davalık oluyorlar. Bu davalar görülürken ülkücü kesim gelerek Adliye'nin önünde İstiklal Marşı okuyor ve işler gittikçe siyasileşiyor. Nihal Atsız, Sabahattin Ali'nin İçimizdeki Şeytan romanındaki Nihat karakteriyle kendisini kastettiğini iddia ediyor ve romana karşı İçimizdeki Şeytanlar adında bir kitap yayımlıyor. Siyasi ortamın hayli gerilmesi Sabahattin Ali'yi kaygılandırıyor. Kaçak yollardan Bulgaristan'a geçmek için bir kişiyle anlaşıyor ve aynı kişi tarafından yolda öldürülüyor. Katili Ali Ertekin Türklüğe hakaret ettiği için yazarı milli duygularla öldürdüğünü belirtiyor. İnternetten bu olaylar hakkında ansiklopedik bilgilere erişmek olanaklı. Gelin şimdi İncelemenin konusu olan İçimizdeki Şeytan romanına daha yakından bakalım. İçimizdeki Şeytan, Balıkesir'in bir kasabasından İstanbul'a okumaya gelen Macide ve gene Balıkesir'in bir kasabasından İstanbul'a okumaya gelen, aynı zamanda da bir devlet dairesinde memurluk yapan Ömer'in ilişkisi çevresinde genişliyor. Macide, İstanbul'da teyzesinin yanında kalıyordur ancak babasının ölümüyle Balıkesir'den gelen para kesilecek teyzesinin Macide'ye karşı tavırları farklılaşacaktır. Böylece Macide evi terk edecek ve Ömer'le yaşamaya başlayacaktır. Artık Macide'yle Ömer'in yaşamları birleşmiştir ancak Ömer, henüz kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenmekten acizken birlikte yaşamanın verdiği sorumluluk altında ezilir. Macide, Ömer'in kendini aydın gören çevresinin bayağılığından tiksinir. Ömer ise hem vicdanıyla hesaplaşmasına neden olan bir zimmete para geçirme olayına karışır hem de kendini bu bayağı alemlerden koparamaz. Romanın önemli karakterlerinden Ömer, herkesin içinde insanı yoldan çıkarabilecek bir şeytan olduğunu ve bu şeytanın çoğunlukla parasızken harekete geçtiğini iddia etmektedir. Romanda gerçekleşen olaylar bu iddiaya okurun vereceği yanıtı beklemektedir. İçimizdeki Şeytan, 1930'lu yıllarda devlet memurluğunun da tam bir fotoğrafını çekmiştir. Romana göre memurlar çoğunlukla bulundukları daireye bir tanıdık sayesinde girerler. İşlerini sevmezler ve çaresizlikten yaparlar. Uzun yıllar memurluk yapmak onları daha da cesaretsiz yapar ve yaşamları boyunca kati surette aynı düşük gelir seviyesinde kalacaklarını bilerek gündelik hesaplarla uğraşırlar. Romanın diğer bir vurgusu ise ağızlarından vatan, millet sözcüklerini eksik etmeyen aydın denilen kişilerin itirazlarının ancak makam elde edene kadar olduğudur. Bu insanlar makam elde edince haktan, adaletten, fedakarlıktan söz etmezler. Ben sizi bilirim civan delikanlılar. Bütün fedakarlık hamleleriniz post kapıncaya kadar sürer!. Kitabın geneline yayılan memurluğa ilişkin olumsuz belirlemeler öğretmenler için tam geçerli değildir. Romandaki en duyarlı karakterlerden Bedri bir öğretmendir. Sabahattin Ali, Türkiye'de öğretmenliğin gariban ama akıllı çocuklar tarafından yapılan bir meslek olduğunu sezdirmiştir. Taşraya tayin olan öğretmenleri anlatırken yaşamanın sınıfsal bir iş olduğunu hissettirmektedir. Sabahattin Ali, toplumsal eleştirilerini çoğunlukla bir aşk öyküsünün yanında, kadın erkek ilişkisine dair belirlemelerle sunuyor. İçimizdeki Şeytan'da da öğretmen Bedri'nin Macide'ye bireysel olarak ders vermesi müdür tarafından yanlış yorumlanıyor. Bu sefer iki insan da gerçekten böyle bir his olup olmadığını anlamak için kendilerini incelemeye başlıyorlar. İki insan arasındaki ilişkinin bile toplumsal bir ilişki olduğunu anlıyoruz. Kendi kendine bile itiraf etmek istemediği halde, onun başka kızlarla fazlaca konuşması adamakıllı canını sıkıyordu. Böyle zamanlarda, Acaba müdür bey haklı değil miydi? diye kendine soruyor fakat bütün bu değişmelerin müdürün o müdahalesinden sonra başladığını hatırlayarak nefsine karşı temize çıkmaya çalışıyordu. Sayfa 35. Orhan Pamuk da Masumiyet Müzesi'nde romanın ana karakterleri aracılığıyla Türkiye'de bir erkekle bir kadının tek başına aynı odada kalmalarının eninde sonunda onlara tek bir şeyi düşündüreceğini, bir süre sonra ya odanın terk edileceğini ya da kendilerini o işi düşünürken bulacaklarını belirtir. Yapmasalar bile düşünürken... Toplum belleğimizin içini doldurur. Anlatı, bizi evlilik ve maddiyat ilişkisi üzerine; memurluk üzerine çokça düşündürür. Aynı zamanda kitabın editörü olan Tuğba Çelik Korat'ın Sabahattin Ali romanlarındaki memurluk olgusunu incelediği şu makaleye bakmanızı öneririm. Türkiye'de yüz yıldır memurluğa hep bir tanıdık vasıtasıyla girildiğine, akrabaların kayrıldığına bunun 657 Sayılı Devlet Memurları Kanun'u çıkana kadar çok daha kolay olduğuna ilişkin anlatılanlara tanık olmak hayli üzücüdür. Bunların dışında İçimizdeki Şeytan, önsözde belirtildiği üzere Sabahattin Ali'nin ikinci romanı olduğundan çok fazla yabancı sözcük içeriyor. Roman tam olarak klasik dönemden çağdaş döneme geçiş özelliği taşıdığı için olayların kırılma anlarında tesadüflere çokça yer veriliyor. Karakterlerin diyalogları çoğu yerde bir monoloğa dönüşüyor ve bu monolog kitabi cümlelerle yazıldığı için gerçekçi durmuyor. İnsan ister istemez romanın tezli bir roman olduğunu ve bunun romanın kusurlarından biri olduğunu düşünüyor. Halbuki ne şeytanı azizim ne şeytanı? Bu bizim gururumuzun, salaklığımızın uydurması... İçimizdeki şeytan pek de kurnazca olmayan bir kaçamak yolu... İçimizde şeytan yok... İçimizde aciz var... Tembellik var... İradesizlik, bilgisizlik ve bunların hepsinden daha korkunç bir şey: Hakikatleri görmekten kaçmak itiyadı var... Sayfa 298. Romanın güvenilmez karakterlerinden Ömer, Sabahattin Ali'nin hareketli geçen yaşamında biraz da kendisiyle hesaplaştığı bir karakter gibi geliyor bana ve sonu itibariyle duyarlı ve iyi insanların elbette kazanacağına ilişkin bir umut aşılıyor bize. Bugün şurada burada teker teker yaşayan ve çalışanlar yarın birleşince bir kuvvet olacaklar ve en kuvvetli silahı; haklı olmak silahını ellerinde tutacaklardır. Sayfa 296. Birkaç sözü de romanı yeniden ele alıp basan Anı Kültür'e ayırmak gerekir. Özellikle akademik yayın geçmişleri onlara doğru editörlerle karşılaşmak ve danışmak için doğru insanları tanımak gibi bir kolaylık sağlıyor. İki kitaptır bilimsel bilgiye dayalı ve düşünsel altyapısı oturmuş özenli basımlar ortaya koyuyorlar. İlk basımda karşılaşılan tek tük dizgi hataları giderilir. Ancak açık yüreklilikle söylüyorum: Anı Kültür çalışmalarına hız verir ve bağımsız bir pazarlamayla ele alınırsa Türkiye'nin sayılı ve saygın bir yayımevine dönüşebilir. Buna tanık olmak da bir okur olarak beni çok mutlu eder. - Kapak, hem yeteri kadar klasik hem de yeteri kadar pop ögeleriyle bezenmiş çok hoş bir kapak. - Editörün önsöz de de belirttiği üzere Sabahattin Ali bu romanda fazlaca yabancı sözcük kullanıyor. Genç okurlar için bu sözcüklerin anlamlarını dipnotta vermek mantıklı. Ancak bazı sayfalarda dipnot sayısı artınca bu biraz okumayı sekteye uğratabiliyor. Belki hiç bilinmediği düşünülen sözcükleri dipnotta vermek, diğerlerini de kitabın arkasında bir sözlük oluşturarak paylaşmak uygun bir seçenek olabilir. - Şu kağıt pahalılığında ne kadar olanaklı bilmiyorum ama okumayı zamana bölmeyi kolaylaştırması açısından anlatı bölümlerinin yeni bir sayfada başlaması daha uygun olabilir. - Romanın başlarında en azından romanın diline alışana kadar karakterlerin içinden geçenleri ve karakterlerin konuşmalarını tırnak içinde vermek yerine karakterlerin içinden geçenleri eğik, konuşmalarını tırnak içinde vermek bir seçenek olabilir. Karışıklık olmaması için romandaki mektuplar da farklı bir yazı karakteri ile ele alınabilir. Özetle Anı Kültür'den çıkan İçimizdeki Şeytan'ı okumak, beni başlarında memurluk hakkındaki belirlemeler ve genel olarak Türkiye için çizdiği karamsar tablo ile kötü etkilese de sonu itibariyle umutlarımı yeniden yeşerten bir roman olarak belleğimdeki yerini aldı. Sabahattin Ali, romanlarıyla bilinmesine rağmen aslında daha çok öykü yazan bir yazar. Aşağıda önemli roman, öykü ve mektup türündeki kitaplarının listesini bulabilirsiniz.


1960 yılında Yozgat'ta doğan yazar, ilk ve ortaöğrenimini İstanbul'da tamamladıktan sonra lise eğitimi için İzmir Karşıyaka Erkek Lisesine gitmiştir ancak sürekli okuldan kaçıp kütüphaneye giderek kitap okuduğu ve devamsızlığı arttığı için Karşıyaka Erkek Lisesinden atılmış, liseyi akşam lisesine giderek tamamlamıştır. Liseyi bitiren Anar, Üniversite sınavlarına girmiş ve Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesini kazanmıştır. Aynı üniversitede yüksek lisans ve doktora eğitimini de tamamladıktan sonra gene Ege Üniversitesi'nde akademisyen olarak görev yapmış 2009 yılında Erdal Öz Edebiyat Ödülünü kazandıktan sonra 2011 yılında emekli olmuştur. Nitelikli okurlar bilirler, Türkiye'de Sait Faik Öykü Ödülünü ya da Erdal Öz Edebiyat Ödülünü alan yazar, ben geliyorum gelecek yıllara damga vurabilirim hazır olun demek istiyordur. İhsan Oktay Anar da 2009'da Erdal Öz Edebiyat ödülünü alıp 2011 yılında emekli olduktan sonra tüm zamanını İzmir'de yeni kitaplarını yazmaya ayırmaya karar vermiştir. Böyle ödüller önemli, sevgili okur. Yazarların kendine duyduğu güveni artırıyor sanırım. İhsan Oktay Anar'ın bugüne kadar yayımladığı 7 roman bulunuyor. Bunlar, Bu yapıtların hepsi birbirinden değerli olsa da Kitab-ül Hiyel birden fazla dile çevrildiği için İngilizce'de The Book of Devices adıyla yayımlandı uluslararası tanınırlığını artırdı. Ancak benim favorim Puslu Kıtalar Atlası. Gelelim bugünkü incelememizin konusunu oluşturan Galiz Kahraman'a. İdris Amil Hazretleri namı diğer efendimiz tüm sıradanlığı ile başkahraman. En büyük özelliği onu diğer insanlardan ayıracak başka hiçbir özelliğinin olmayışı. Tüm bu olağanlığı ise sıra dışı bir biçimde anlatıda onun en büyük farklılığı haline geliyor. Yazar, İdris Amil Hazretleri ile toplumun bu sıradan bireylerinin aradan sıyrılıp önden gidenlerden olmak için ne gibi içgüdüsel davranışlarda bulunduğunu gözler önüne seriyor aslında. Bunu yaparken de okuyucuda anlatılanlar vasıtasıyla topluma ilişkin endişeler uyandırma eğilimi yaratmakta. Galiz Kahraman'da toplumun birçok kesimine ve hayatın olağan işleyişine getirilmiş çok sayıda eleştiri bulunmakta. İdris Amil Efendi yukarıda söz ettiğim gibi aslında kendi halinde yaşayan, fiziksel veya zihinsel herhangi bir üstünlük belirtisi olmayan sıradan bir adam. Ancak kendisine ilişkin algısı bunun tam tersi. Toplumda saygın bir yer edinebilmek uğruna hapse girmekten hırsızlar çetesine katılmaya, şair olmak için ders almaktan, film artisti olmaya dek birçok işle meşgul. Hepsinde de ziyadesiyle başarısızlığa uğruyor. Rüşvet, iftira, yalan, hırsızlık vb. toplumsal normlar içinde suç sayılıp ayıplanacak ne varsa İdris Amil Hazretleri tarafından yapılıyor, yapılıyor ama olmuyor. Galiz sözcüğünün anlamına ilişkin yaptığım aramalar sonucu kaba, çirkin hatta iğrenç demek olduğunu öğrendim. Kahraman sözcüğüyse sadece bizde değil tüm dünya milletlerinde olumlanan bir durumu anlatıyor. Oysa İhsan Oktay Anar kahraman sözcüğünün adılı olarak Galiz'i seçmiş. Bu seçim romanın tüm konusunu da özetliyor aslında. Galiz Kahraman öncelikle anlattığı dönem itibariyle yazarın diğer yapıtlarından Efrasiyab'ın Hikayeleri kitabında da benzer bir durum vardı- ayrılmakta. Galiz Kahraman, Cumhuriyet'in ilk yıllarında geçiyor. Burada romanın karakterlerinden söz etmek kitabın incelemesine büyük katkı sağlayacaktır. Örneğin efendimizin dayısı aklını kaçırmış bir adamdır. Bu adam Diyarbakırlı bir doktorla elektrikçinin icadı bir aletle gezinmektedir. Bu alet dayımızın aşk veya herhangi bir nedene bağlı biçimde gelişecek sinir krizleri için çeşitli derecelerde beynine elektrik vermektedir. Bu aletin tasarımını ve işleyişini öylesine açık anlatmış ki yazar bunun bir dönem kullanılmış olabileceğine inanmak istedim şahsen. Hz. Peygamber döneminden kalma Lut, Uzza ve Menat adlı putlara tapan Kabadayı Yarma İskender var bir de. Yine şehrin diğer kabadayısı Remzi ve kardeşi Remziye karakterleri de yasal ile yasal olmayanın içe içe girmesine yapılmış bir eleştiri. Yazarın diğer kitaplarında da sıkça gördüğümüz aniden değişen olaylar ve kişiler Galiz Kahraman'da da var. Remziye'den olan çocuk ve çocuğun üç günlükken çiğ kıyma yemesi, yaşıtlarından farklı büyümesi, müzik aleti çalabilmesi ve ışık görünce tavşan gibi kalması buna örnek çok garip bölümler. Ancak kitabın bence en orijinal adamı Efgan Bakara. Efgan Bakara bizim karşımıza eğlenceli bir tip olarak çıkarılmış. Yaptığı işlerde başarılı olmak için mücadele veren bir adam... Bir gariban anası ile yaşadığı çatı katından, ileri derecede bozulmuş gözlerine, yağmurlu havalarda ayakkabısının delik yerlerine koyduğu gazete parçalarına kadar tanıdığımız Efgan Bakara saflığın sembolü. Kitabın kapağında verilen görsel, içeriğine ilişkin bir özet gibi. Bozuk bir terazi, müteahhittin kör testeresi, tabanca ve yazılı bir kağıt. Bunların tam ortasında ise bir adam ve hemen altında Mevcude'nin Çekilmez Hoppalığı yazısı.


Beni yazar yapacak adam: İhsan Oktay Anar. Çok geç tanıştım onunla. Bilirsiniz bir kitabı okumak aynı zamanda yazarı ile sohbet etmektir. Ben bu adamla günlerce sohbet ettim sevgili okur. Kitab-ül Hiyel de yaptığımız son sohbetin adı. Hiyel kelimesinin anlamına dair yaptığımız aramaların neticesinde, hüner, tedbir, çare, yöntem kelimesinin çoğulu olduğunu, ilimler tarihinde ise genellikle makine bilgisi veya mekanik teknolojisi anlamında kullanıldığı öğrendik. Kitapta da zaten Yafes Çelebi ile başlayan birtakım mekanik silah ve aletlerin icadı anlatılmakta. Bu kitap, İhsan Oktay Anar'ın dehasını ve nüktedanlığını Puslu Kıtalar Atlası'ndan da öteye taşıdığı bir yapıt. Kitabın arka kapağında yer alan Okuyanın okumayanlara kolay anlatamayacağı, hayal gücünün sınırsızlığını gösteren çizimleriyle, insanın birileriyle paylaşmak isteyeceği romanlardan, Kitab'ül Hiyel. tanımını kitap bittikten sonra anlayabiliyorsunuz. Yafes Çelebi ile başlayan Kitab-ül Hiyel, Kara Calud ve ardından da devri daimin sırrını çözen Üzeyir'e kadar uzanır. Bu adamlar birbirlerinin çırağıdır. Kitapta bunların dışında bir önemli karakter de Uzun İhsan Efendi'dir ki bunun aslında yazarın kendisi olduğunu ve bu karakteri ile daha önce de yaptığı gibi romanın içine girdiği görülmektedir. Bu da İhsan Oktay Anar'a duyduğumuz hayranlığın bir başka nedeni aslında. Kitapta en hoşuma giden noktalardan biri hikayenin yüzlerce rivayetçi ve nakledici aracılığı ile aktarılmasıdır. Raviyan-ı ahbar ve nakilan-ı asar, Yafes Çelebi hakkındaki rivayet... şeklinde başlayan paragrafları her okumaya başladığınızda karşınızda size öyküyü anlatan, kanlı canlı bir insan varmış gibi hissediyorsunuz. Kitab-ül Hiyel romanını özetlemem gerekirse ilk olarak bir karakterden söz etmem gerekir. Kendini çeşitli aletlerin icadına adamış, bu sayede adından söz ettirip tüm cihana hükmedebileceğine inanan, gözü açık, emeline ulaşmak için önüne çıkacak engelleri aşmak için her yolu mubah gören Yafes Çelebi kurgudaki en kritik adam. Önüne çıkan her engeli rüşvetle dahi olsa aşabilen bu uyanık adam, günümüz sanayi ve teknoloji bakanı derecesinde bir görevde olan Uzun İhsan Efendi'yi ikna edip icadına onay alamıyor. Bunun neticesinde Uzun İhsan Efendi'nin çocuğunu bile kaçırıyor. Bu kaçırılan çocuk ise emin olun üzerine yeni bir kitap yazılabilecek karakterlerden, yaşıtları koca adam olduğu halde lanetlenmişçesine hep çocuk kalan, en kuvvetli demir ustalarının dahi saatlerce döverek elde edebileceği demiri kolayca yapabilen bir velet. Ancak romana ilişkin merakınızı köreltmemek için devamını anlatmak istemiyorum. Yafes Çelebi'nin aklından geçen sayısız icat var. Bunların hiçbirini saraya kabul ettiremiyor. Köle pazarından aldığı Calud'u ise kendisinin varisi olarak görüyor. Aynı Calud kendi yaşamında da önemli bir kırılmaya neden oluyor. Vaka-ı Hayriye'den, tek-u ala'nın tekila olmasına, kitapta anlatılan icatların çizimine kadar mükemmel bir işçilik sergilenen bu yapıt tarafımdan şiddetle tavsiye edilmektedir. İhsan Oktay Anar ile bir gün karşılaşmak belki nasip olur. Bizler otuzlu yaşlarına, yaklaşmış küçük, orta ölçekli ilçe ve şehirlerde büyümüş bireyler olarak yolda yürürken veya bir yerde otururken hiçbir yazarla karşılaşmamış insanlarız. Biz büyüdükçe küçüleceğini umduğumuz ama olduğu yerde sayan bu dünyada, bir gün bizimle de karşılaşmak için can atan insanlar olursa emin olun koşarak gideriz. Aynı zamanda 2011 yılına kadar akademisyenlik de yapan yazar, 1995'ten beri seçkin yazınsal yapıtlar üretmektedir. En bilinen kitabı Puslu Kıtalar Atlası olmakla birlikte her biri ses getirmiş, titizlikle yazdığı birçok romanı vardır. Yazar, İzmir'de yaşamaktadır ve uzun bir süredir gözlerden uzak olmayı tercih ederek hiçbir yayın mecrasına da röportaj vermemektedir. Kendisi en son İzmir'de sokak ropörtajları yapmakta olan Tüylü Mikrofon adındaki bir Youtube Kanalı'nda tesadüfen görünmüştür. İhsan Oktay Anar'ın o anlarını da aşağıya ekliyorum.


Asıl adı Cevat Şakir Kabaağaçlı olan yazar tüm kitap ve radyo konuşmalarında Halikarnas Balıkçısı adını kullanmıştır. 17 Nisan 1890'da Girit'te dünyaya gelir. Tam bir Akdeniz hayranı olan balıkçı, altı kardeşiyle birlikte büyümüştür. Bu aileden Halikarnas Balıkçısı dışında resim, seramik, gravür, tiyatro gibi sanat dallarında başarılar elde eden Şirin Devrim, Nejat Devrim gibi önemli sanatçılar çıkmıştır. Kabaağaçlı, babası Mehmet Şakir Paşa'nın mesleği sebebiyle çocukluğunu Girit, Atina, Büyükada gibi bölgelerde geçirdikten sonra Robert Koleji'nde ortaöğrenimini tamamlar. 1904'te Yeni Çağlar Tarihi bölümü okumak üzere Oxford Üniversitesi'ne kaydolur. Burada İtalyan bir kadınla evlenen balıkçı bir süre de İtalya'da yaşar. İtalya'da resim eğitimi alır, 1914'te Türkiye'ye geri döndüğünde birçok gazete ve dergide resim, kapak ve karikatür çizimleri yapmaya başlar. Bir yandan da yazdığı öykü ve çevirileriyle yazarlık serüvenine başlamış olur. Halikarnas Balıkçısı, Akdeniz'le ilgili eserlerini, dergilerde yazdığı siyasi yazılar sebebiyle aldığı sürgün cezasında Bodrum'da yaşadığı yıllarda yazar. Bir buçuk yıllık sürgün cezası için gittiği Bodrum'da yirmi beş yıl kalır. Üç evlilik yapan Balıkçı, 13 Ekim 1973'te kemik kanseri sebebiyle hayata veda eder. İmbat Serinliği, Halikarnas Balıkçısı'nın radyo programlarında konuşma yaptığı sıralarda ilk konuşmalarını doğaçlama yaparken TRT yetkililerinin Metin isteriz diretmeleri üzerine konuşmalarını oturum biçiminde kaleme aldığı metinlerin toplandığı bir kitaptır. Bu yüzden bir çırpıda okunan, Balıkçı'nın akıcı, esprili ve masalsı konuşma diliyle bize Akdeniz'in her şeyini anlattığı bir eserdir. Hiciv ile mizah arasındaki çizgiyi belirten Balıkçı aynı zamanda hicvin adaletli, mizahın ise merhametli, insaflı olduğunu söyler. Ve ona göre her milletin kendi mizahı ve mizahçısı olsa da hiçbiri bizim Nasreddin Hoca'mızla boy ölçüşemez. Hatta insan baki oldukça Nasreddin Hoca da yaşayacaktır. Şunu söylemek gerekir: Kitabın konusu Akdeniz'dir. Tam bir Akdeniz aşığı olan Halikarnas Balıkçısı'nın gözünden Akdeniz'e, Anadolu'ya bir bakalım. Akdeniz hem denizinin muhteşem rengiyle hem de plajlarıyla dünyanın en iyisidir. Bu renkte bir deniz başka yerde yoktur. Anadolu'nun sarı kum plajları dışında dünyanın hiçbir yerindeki plajlardan kum alınıp da saklanılmaz. Akdeniz ilk canlılardan bu yana engin bir yaşamdır ve Akdeniz'e Bahri Sefid Akdeniz denir. Anadolu'nun her bir yerinde birçok felsefe, düşünce ve tarih yatar. Medeniyetler, düşünürler, mucitler, savaşlar Anadolu'da iz bırakmıştır. Dünyanın ilk güzellik yarışması da burada yapılmıştır. Hem de Çanakkale çevresinde bir yerde ve tanrıçalar arasında. Yarışmayı Venüs kazanmıştır. Bunun yanında uygarlık da Avrupa'ya Batı Anadolu'dan gitmiştir. Buranın kıyı halkı çok iyi denizcidir. İlk şehirler buralarda kurulmuştur. Hatta bazı mitolojik terimler bile Helen dillerinden gelme değil unutulmuş bir Anadolu dilinden gelmedir. Asya kelimesi ise bir tanrıça adından gelmedir ve ilk kez Homeros'un İlyada'sında görülmüştür. Efsaneye göre Avrupa ismi de Filistin Kralı Agenor'un kızının adıdır ve bu kıza Zeus aşık olmuştur. Girit adasında Zeus ile Avrupa evlenmiş, Minos adında bir oğulları olmuştur. Bunun için bu adaya Minoen denmektedir. Akdeniz'deki hamam kültürü Roma döneminden itibaren başlamıştır ve günümüzde hala devam eden önemli bir kültür mirasıdır. Bir diğer önemli miras da Ege ve Akdeniz kıyılarındaki ormanlarımızdır. Yeşil yeşil, çeşit çeşit, capcanlı ormanlarımız Akdeniz'in çeşitliliğine ve canlılığına renk katar. Ayrıca bu denizlerin diplerinde batmış birçok hazine vardır. Balıkçı, kendi zamanından elli yıl önce bir sünger avcısının Ege denizinin dibinden çok güzel bir Demeter heykeli çıkardığını söyler. Avrupalılar bunu çok kıskanmıştır. Bu görüp görülebilecek en güzel Demeter heykelidir. Balıkçının tarih babası olarak da ifade ettiği Herodotos, yalnızca Anadolu'nun değil tüm dünyanın ilk turistidir. Akdeniz'deki şehirlere, bu şehirlerdeki kalıntılara bakıldığı zaman bu bölgenin üst üste uygarlıklara ev sahipliği yapan çok zengin bir bölge olduğu anlaşılır. Turgut Reis, Piri Reis, Barbaros gibi çok ünlü denizcilere bakıldığı zaman onların da Akdenizli oldukları görülür. Anadolu çok önemli denizcilerin, tanrı ve tanrıçaların, uygarlıkların, felsefecilerin, tarihçilerin, hazinelerin, hayvanların, meyvelerin, bitkilerin, yiyeceklerin, yapıtların, mimarilerin, şaheserlerin sahibidir. Kısacası insanlığın ve insanlıkla başlayan her şeyin başlangıcıdır. Halikarnas Balıkçısı'nı ve Akdeniz'i seven herkesin mutlaka okuması gereken, akıcı bir tatil kitabı.


Ademden Önce, rüyasında insanlığın ilk dönemlerinde, henüz ateşin bulunmadığı zamanlarda yaşadığını gören bir gencin ağzından acımasız, vahşi, yalnızca güçlülerin hayatta kaldığı ilkel dünyadan ve büyük yırtıcılardan korunmak için ağaç tepelerinde ya da dik uçurumlardaki mağaralarda uyumak zorunda kalan, konuşamayan, çıkardığı seslerle anlaşan insanın hikayesini anlatır. Yazar, dünyaya ilk kez gelmek diye bir şeyin olmadığı görüşüne sahip. Romanı oluştururken de temel aldığı düşünce bu. Kendisinin görmüş olduğu sayısız anlamsız rüyayı ancak yetişkin bir üniversiteli olduktan sonra anlamaya başlaması da tam olarak bunu fark ettikten sonra oluyor zaten. Yazar rüyalarında gördüğü milyonlarca yıl önce yaşamış Kocadiş'in aslında yavrularından birinin beyin dokusuna kendi yaşamının tüm izlerini aktardığını bunun da kalıtımsal yolla kendisine kadar geldiğini ve yine tüm bunları rüyalarında yeniden yaşadığını anlatıyor(1). Buraya kadar ilginç gibi görünse de eminim Jack London günümüzde yaşasa bu kitabı ya kaleme almaz ya da başka türlü yazma yoluna giderdi. Zira bilim kendisinden bu yana çok yol kat etmiş durumda. Yine de yapmaya çalıştığı ve kurgusunu oturttuğu bu teknik benim gibi sıradan bir okur için takdiri hak etmekte. Ademden Önce romanında aynı dönem içinde üç farklı nesil anlatılmış: En ilkel olan ağaç adamları, onlara nispeten daha ileride olan ve mağaralarda barınabilen kahramanımızın ahalisi ve en çağdaş yapıya sahip ateş adamları. Adlarından da anlaşılacağı üzere ateş adamları ateşi bulmuşlar. Ateşi daha çok silah olarak kullanmaktalar. Kahramanımızın gözlemlerinden anladığımız bu en azından. Pişirme veya ısınma için ateş kullanılmıyor. Bu üç nesil aynı dönemde yaşayıp mekansal olarak birbirlerine çok yakın olmalarına rağmen kültürel hiçbir etkileşimde bulunmuyorlar. Birbirlerini öldürüp yok etmek güdülerini, öldürdükten sonra yemek ile taçlandırıyorlar. Bu bakımdan yamyamlar. Kızılgöz, romanda kimsenin gücünün yetmediği, en vahşi karakter. Defalarca içinde yaşadığı toplumun huzurunu bozuyor, birçok insana da ya zarar veriyor ya da öldürüyor. Tam burada başkahramanımız toplumsal bir birliktelik olmadığından Kızılgöz'ü cezalandıramadıklarından söz ediyor ama aynı toplum ateş adamlarının veya kaplanın saldırısına uğradığında, birlikte taş atıp püskürtmeyi akıl edebiliyor. Romanın sonunda Kızılgöz'ün ateş adamlarına kendisini kabul ettiriyor olması ise farklı toplumlar arasındaki nadir geçişlere delalet ediyor. Ama 150 sayfa boyunca başkahramanız -ki kendisi zeka olarak Kızılgöz'ün çok üstünde- bunu akıl edemiyor. Anlatıcı içinden çıkamadığı çoğu yerde tam hatırlamıyorum gibi söylemlere yönelmiş. Ben rüyalarımı ardışık görmüyordum ama sizler için derleyip mantıksal bir sıralama yaptım demiş. Burada anlatmaya çalıştığı döneme dair çok az hazırlık yaptığı, ön bilgilerinin bu romanı yazmaya yetecek düzeyde olmadığına ilişkin kaygılarım var. Yalnızca belli başlı seslerle anlaşabilen varlıkların romanın başından sonuna hiçbir ilerleme kaydedememesi ve sonunda kültürel bir baskınla yok olup gitmeleri de başlıca bir sorun. Yönetimsel bir yapının gelişmediği bu evrede iki arkadaş nice maceralara çıkıyor, düştükleri zorluklar karşısında mantıklı ve insani olanı seçmek gibi demokratik bir yol izleyebiliyor ama toplumsal düzeyde bunu gerçekleştirmek hiç akıllarına gelmiyor. Yazarın onlarca yıl evveli işlediği romanında kadına şiddete değinmesi ise çok mutlu etti beni. Aradan geçen yüzyıllara rağmen Erkeğin eşini öldürdüğü tek hayvan türü insandır. cümlesinin geçerliğini hala koruduğuna tanıklık etmekten ar duysak da gerçeği değiştiremiyoruz. Ademden Önce kitabına ilişkin olumsuz bir tablo çizmiş gibi görünebilirim ancak başta dediğim gibi yazar günümüzün bilimsel bilgisiyle otursaydı masanın başına, başka bir yapıt ortaya çıkarırdı. Bu kitabın neden okunması gerektiğine ilişkin sorunun yanıtını ise Calvino'nun Klasikleri Niçin Okunmalı? adlı yapıtında bulabilirsiniz.


Ben okumaya Jules Verne ile başladım. Elbette öncesinde de bir şeyler okuyordum ama okumaktan haz almamı sağlayan, sayfaların peşine arsızca düşmeyi öğreten Jules Verne'di. Söz gelimi sabaha kadar okuyarak bitirdiğim ilk kitap Balonla Beş Hafta'ydı. Denizler Altında Yirmi Bin Fersah ile denizaltılara merak salmıştım. Büyüdükçe yazınsal zevkim inceldi ve yapıtlarını daha büyük bir dikkatle okumaya başladım. Jules Verne her ne kadar bilimkurgu türünün ilk yazarlarından sayılsa da yapıtlarında kullandığı bilimsel gerçekler konusundaki özeni onu neredeyse bir bilim yazarı konumuna getiriyordu. Lise öğretmenimin bir tartışma ödevi olarak sorduğu Bilim mi önemlidir, edebiyat mı? sorusunu anımsıyorum. Bu kavramlar elbette birbirine içkin ve birbirlerinden değerli kavramlar ancak entelektüel bir tartışma olarak ele alındığında Jules Verne'e bakarak bu soruya Edebiyat daha önemlidir. yanıtını kolaylıkla verebileceğimizi düşünüyorum. Çünkü bilim, hayal ettiklerimizi gerçekleştirmeye yarıyor. Hayaller ise yazınsal yapıtlar aracılığıyla kurgulanıyor. Bilimin kaynağı hayal ve onu ortaya çıkaran yazınsal yapıtlar. Söz gelimi Jules Verne Ay'a Yolculuk kitabını yazdığında bu, insanlar için yalnızca bir düştü ancak kitaptan aşağı yukarı elli yıl sonra bu olanaklı oldu. Ya da Jules Verne'nin kitaplarında yalnızca hayal gücüne yaslanarak anlattığı makineler bugün birçok bilimsel icada kapı araladı ve mühendislere anlatılanları gerçekleştirmek konusunda esin verdi. Yahya Kemal'in de dediği gibi gerçekten de insan bu alemde hayal ettiği müddetçe yaşıyor yani. Şimdi bir yetişkin olarak Jules Verne'in kitaplarını okumaya geri dönüyorum ve Doktor Ox'un Deneyi'ne bakıyorum. Önce Jules Verne'in yaşam öyküsüne bakalım. Jules Verne, varlıklı bir ailenin çocuğu olarak Fransa'nın Nantes kentinde dünyaya gelmiş ve kışlarını burada geçirirken yazlarını da sonunda Atlas Okyanus'una dökülen Loire Nehri'nin kıyısında geçirmiş. Çocukluğu boyunca limanlara ve gemilere bakmış, yolculuklar düşlemiş. Hatta doğruluğundan emin olamasak da 12 yaşında maceraya atılmak için evden kaçarak bir gemiye gizlice saklandığı ve babası tarafından yakalanarak bir daha yalnızca hayallerinde yolculuk yapacağına ilişkin söz verdiği bile söyleniyor. Gençliği ise hukuk eğitimi almak için gittiği Paris'te biçimlenmiş. Her ne kadar avukat babasının isteğiyle hukuk bölümünü bitirse de bu yıllarda Paris'in entelektüelleriyle tanışmış ve yazıya merak salmış. Victor Hugo gibi yazarlardan etkilenerek tiyatro oyunları, operetler kaleme almış. Ancak babası bu duruma sinirlenerek Jules Verne'e olan maddi desteğini kesmiş. Bunun üzerine Jules Verne de gene Paris'teyken evlendiği eşinin kardeşinin de desteğiyle broker(1) olarak çalışmaya başlamış. Bu süre zarfında borsadaki işlemlerinin sonucunu beklerken günde en az 20 dergi ya da gazete olmak üzere eline geçen tüm bilimsel yayınları ve yazınsal yapıtları okuduğu biliniyor. Bu yıllarda Jules Verne, yayıncısı ve uzun yıllar dostu olacak olan Piere Jules Hetzel ile tanışarak ilk kitabı Balonla Beş Hafta'yı yayımlıyor ve daha ilk kitabıyla büyük bir üne kavuşarak onlarca dile çevriliyor. Bu başarıyla geçimini yazdıkları üzerinden sağlamaya karar veren Jules Verne brokerlığı bırakmış ve Hetzel ile 20 -30 yıllık büyük anlaşmalar yaparak bu anlaşmalar sayesinde de üretken bir yazar haline gelerek ardında onlarca yapıt bırakmıştır. Maddi olarak rahatlayan Jules Verne, bundan sonraki zamanını yeni kitaplar yazmak ve aklında kalan yolculukları yapmak, maceralara atılmak için harcayacaktır. Bu yolculuklardan edindiği deneyimlerden de hareketle hiç görmediği yerler hakkında bile yalnızca düş gücünden yararlanarak macera dolu kitaplar yazacaktır. Bu esnada yazarın Osmanlı İmparatorluğu topraklarında geçen İnatçı Keraban adlı kitabındaki detaylı tasvirlerden dolayı Türkiye'ye de yolculuk yaptığı söyleniyor ancak bu konuda kanıtlanmış bir bilgiye erişmek olanaklı değil. İlerleyen yaşlarında siyasete de giren Jules Verne, birkaç dönem boyunca Amiens Belediyesi'nde meclis üyesi konumunda kültür ve sanata ilişkin kıymetli işler yaptıktan sonra yaşamının son yıllarında önce akıl hastası yeğeni tarafından bacağından vurularak, sonra şeker hastalığı yüzünden görme duyusunu kaybederek yorulmuş, yıllardır beraber çalıştığı kıymetli dostu Hetzel'in ölümüyle yıkılmış ve 1905 yılında memleketi Fransa'da yaşamını kaybetmiştir. Doktor Ox'un Deneyi, Quiquendone adında, insanların heyecanlarını yitirdiği, tepkisizleştiği ve sürekli uzlaşı peşinde koştuğu bir kentte geçmektedir. Bu kentte yıllardır tek bir tartışma bile yaşanmamıştır. Birbirini seven insanların evliliği en az 10 yıl sonra gerçekleşmektedir. Avukatlar hiçbir davayı kaybetmemiştir çünkü Quiquendone'da yıllardır hiç mahkeme görülmemiştir. Öyle ki belediye başkanı Van Tricasse ve Danışman Niklausse kentteki polis kadrosunu kaldırmayı bile düşünmektedir. Quiquendone kentinin bu durumunu bilen Doktor Ox ve yardımcısı Ygene kente aydınlatma sağlamak vaadiyle gelmiş, kentin altına döşenen borulardan tüm kent halkına gizlice geliştirdikleri gaz bireşimini yaymaya başlamıştır. Bundan sonra Quiquendone kentinde yaşayan insanların ruh halleri görülmemiş bir biçimde değişecektir. Kara mizah ögeleriyle dolu bu novella(2), ilk sinirbilim bilimkurgusu olmasının yanında ciddi de bir politik eleştiri barındırmaktadır. Konforunu bozmamak için asla hareket etmeyen insanları eleştirmekte, hareket etmeye çağırmakta, insanlığın en önemli özelliğinin tutkulara sahip olması olduğunu haykırmaktadır. Bu esrarengiz, Doktor Ox ne yapmaya çalışmıştı? Sadece çılgınca bir deney; başka bir şey değil. Gaz borularını yerleştirdikten sonra, tek bir hidrojen atomunu dahi işin içine katmadan, Quiquendone'un kamu binalarını, sonra özel konutlarını ve nihayet sokaklarını saf oksijenle doldurdu. Tatsız, kokusuz olan bu gaz, yüksek dozda havaya karışınca, solunduğu zaman, organizmada ciddi bozukluklara yol açar. Oksijene doymuş bir ortamda yaşanırsa, kızgınlık, aşırı kızgınlık, tutuşma hali çıkar! Normal havaya kavuşulur kavuşulmaz, eski duruma geri dönülür; oksijen, ağırlığı nedeniyle alt katmanlarda çökeldiği için gözetleme kulesinin tepesinde kendilerini yeniden solunabilir bir hava içinde bulan danışman ve belediye başkanının durumu da bunun bir kanıtıdır. Ayrıca bu koşullarda yaşamak, ruh kadar vücutta da fizyolojik değişikliklere yol açan bu gazı solumak, ölçüsüz bir yaşam süren bu çılgınlarda olduğu gibi, ölümü çabuklaştırır. Yani, Hızır gibi yetişen beklenmedik bir patlama Doktor Ox'un fabrikasını ortadan kaldırıp bu tehlikeli deneye son verdiği için Quiquendone'lular çok şanslıydılar. bölümüyle de bu kitabın yalnızca bir bilimkurgu yapıtı olarak algılanmaması gerektiğini politik bir mesajı da vurguladığını sanıyorum. - Demek ki Küçük Quiquendone Kentini En İyi Haritalarda Bile Aramak Boşunadır. - Bu bölümde Belediye Başkanı Van Tricasse ve Danışman Niklausse Kente Ait İşleri Görüşüyorlar. - Bu bölümde Komiser Passauf Beklenmedik Olduğu Kadar da Gürültülü Bir Giriş Yapıyor. - Doktor Ox'un Birinci Sınıf Bir Fizyolojist ve Gözü Pek Bir Deney Adamı Olduğu Ortaya Çıkıyor. - Belediye Başkanı ve Danışmanın Doktor Ox'u Ziyareti ve Daha Sonra Olanlar. - Frantz Niklausse ve Suzel van Tricasse Gelecekle İlgili Planlar Yapıyorlar. - Andante'ler Allegro'lara ve Allegro'lar Vivace'lere Dönüşüyor. - Eski ve Görkemli Alman Valisi Kasırgaya Dönüşüyor. - Doktor Ox ve Asistanı Ygene Sadece Birkaç Kelime Konuşuyorlar. - Bu Bölümde Salgının Bütün Kenti Etkisi Altına Aldığını ve Bunun Yarattığı Sonucu Göreceğiz. - Bu Bölümde Quiquendone'lular Kahramanca Bir Karar Alıyorlar. - Asistan Ygene, Doktor Ox'un Şiddetle Karşı Çıktığı Mantıklı Düşüncesini Dile Getiriyor. - Bu Bölümde, Yüksek Bir Yerde İnsanların Büyün Bayağılıklarını Geride Bıraktığı Bir Kez Daha Kanıtlanıyor. - Bu bölümde Olaylar O Denli Uç noktalara Varıyor ki Quiquendone Sakinleri, Okurlar ve Hatta Yazarın Kendisi Derhal Çözüm Bulunmasını İstiyorlar. - Yazarın Bütün Önemlerine Karşın, Zeki Okur Doğru Tahminde Bulunduğunu Anlıyor. Okurlarımız, belediye başkanının Bayan Suzel adında bir kızı olduğunu biliyorlar. Ama ne kadar kavrayışlı olurlarsa olsunlar, danışman Niklausse'un da Bay Frantz adında bir oğlu olduğunu tahmin edemezlerdi. Sayfa 31. Yayıncısı ve kadim dostu Hetzel'le yaptığı 20'şer 30'ar yıllık antlaşmalarla sayısız yapıt bırakan hatta birkaç yapıtı da öldükten sonra yayımlanabilen Jules Verne'in Türkçesi de olan başlıca kitapları aşağıdaki gibi. Sayısız yapıt bırakan bu yazarın kitap listesi elbette genişletilebilir ama iyi çevirilerle dilimize geçen ve ilgi gören kitapları aşağı yukarı böyle. Jules Verne'in Yirminci Yüzyılda Paris adında bir kitabı daha var ancak yayıncısı Hetzel kitabı yazıldığı yıllarda çok karamsar bularak yayımlamamak gerektiğini düşünüyor. 1990 yılına kadar da bu yapıtın kayıp olduğu sanılıyor. Kitabın yazıldığı yıldan tam 126 yıl sonra ailesi Jules Verne'e ait eski bir sandıkta kitabın el yazmasını bulunca yapıt yazıldıktan tam 130 yıl sonra yani 1994 yılında yayımlanıyor. Özellikle Fransa'da büyük bir ilgiyle karşılaşıyor. Ben böyle öykülere genelde şüpheyle yaklaşıyorum ama elbette detayıyla araştırıp yorum yapmak gerekir. Yirminci Yüzyılda Paris adında da bir kitabı olduğunu bilelim. Doktor Ox'un Deneyi kitabında operayla ilgili çok fazla terim var. İlgisi olanların dikkatini çekeceğini düşünüyorum. (1) Broker: Borsa'da işlem yapan uzman finansçı.


Tim Parks, 1954'te Manchester'da doğuyor. Londra'da büyüyor. Eğitiminin ilk yıllarını bir devlet okulunda, lise yıllarını ise Cambridge Üniversitesinin kolejlerinden birinde tamamlıyor. Daha sonra Cambridge üniversitesine gidiyor ve 1977'de buradan mezun olduktan sonra Amerika'ya geçerek Harvard'da lisansüstü eğitimine başlıyor. Boston Radyosu'nda romanlar hakkında programlar yapıyor. Ancak burada bir İtalyan olan Rita Baldassarre ile tanışmasının ardından doktorayı bırakıyor ve 1979'da Rita Baldassarre ile evlenerek kısa bir süre sonra birlikte İtalya'ya taşınıyorlar. İtalya'da bir çeviri ajansının pazarlama biriminde iş buluyor. Ardından Verona kentinde serbest çevirmen ve öğretmen olarak görev yapıyor. 1985 ve 1992 yıllarında ise Verona Üniversitesi'nde misafir öğretim görevlisi olarak dersler vermeye başlıyor. Daha sonra bu üniversitede doçentliğe kadar yükseliyor. Yaşamı boyunca, The New Yorker gibi dergilerde kitap incelemeleri yayımlayan, radyo yayınları yapan, Calvino'dan, Pavese'den Machiavelli'den yaptığı çevirilerle adından sıkça söz ettiren Tim Parks, 1997'de çıkardığı Europa romanıyla Booker ödülünü de alınca uluslararası bir üne kavuşuyor. Kader, hayatının en önemli röportajını yapmak üzere yola çıkan eski bir gazetecinin oğlunun intihar haberini almasıyla başlıyor. Bu haber bütün bir kurguyu delip geçercesine bir anda tüm yapıyı parçalıyor. Hepi topu üç günlük bir zaman diliminde geçmesine rağmen oğlunun naaşı için zamanda sıçramalarla İngiltere'den İtalya'ya doğru yapılan bir yolculuğu anlatan roman, ana karakterin karısıyla yaşadığı sorunlar ve bu sorunların ortaya çıktığı zamanları belirlemeye çalıştığı iç konuşmalarla devam ediyor. Zaman geçtikçe roman genişliyor ve romanın başında bazı karakterlerin nedensiz gibi gelen davranışlarının bile aslında geçmişte yaşanan kadersel kırılmalardan kaynaklandığını anlıyoruz. Yanlış anlaşılarak yaşanmış bir yaşamın hesabıyla karşılaşıyoruz. Roman, insanın bir türlü durmak ve susmak bilmeyen kafasıyla yaşamak zorunda kalışının öyküsü. Kader, bizi eski bir gazetecinin kafasının içine hapsediyor. Aldığı haberin çarpıcılığından ya da geçirdiği nevrozlardan kaynaklanan dengesizlikleri, kararsızlıkları deneyimletiyor. Gürültülü bir motor gibi çalışan kafasının içinde oğlunun intiharını düşünürken bir anda şimdiki zamana dönerek geciken bir trenin nedenine ilişkin savrulmalar yaşıyoruz. Hepimizin gündelik yaşamındaki zihin işleyişini inanması güç bir biçimde betimleyip ortaya koyuyor Tim Parks. İletişim sorunları yaşayan ve konuşmadığı için gittikçe büyüyen çatlakları, birbirlerinden kaçarak yamamaya çalışan bir çiftin çocuklarına karşı tutumlarını ve yaşamın sonuna gelindiğinde verdikleri kararların bazılarından memnun olmayışlarını görüyoruz. Roman boyunca ayrıntılarla dolu çağdaş dünyanın belleğimize hücum eden uyaranlarıyla karşılaşıyoruz. Quian Quiroga, Borges ve Bellek kitabında insan belleğinin en önemli becerisinin gördüğü ayrıntıları silerek genelleyebilmesi olduğunu söyler. Yani bir sandalyeyi tüm vidaları ve demirleriyle algılamak zorunda olmak korkunç bir şeydir. Bunun için belleğimiz ayrıntıları geneller ve onu yalnızca sandalye olarak algılar. Ancak iletişim teknolojilerinin bu kadar ilerlediği, bu kadar çok uyaranla dolu çağdaş yaşamda araçlar ve ayrıntılar arasında boğulmamak ve odaklanmak daha zordur. Nefret ettiğim şey kalabalık değil, diye düşünüyordum, resepsiyon görevlisinin ahizeyi kaymak gibi tenine bastırışını seyrederken, hayatımızı ele geçirmiş olan oyalanma, odaklanamama. Örneğin karım, diye düşünüyordum, resepsiyon görevlisinin ahizeyi kaymak gibi tenine bastırışını seyrederken, hayatımızı ele geçirmiş olan oyalanma, odaklanamama.- Sayfa 13. Ancak bu ayrıntılar ve dikkat dağıtıcılar anlıyoruz ki insanlık için bir alışkanlığa dönüşmüş. Anlıyoruz ki bu dikkat dağıtıcılar olmadan yaşayamıyor, belleğimizi sakinleştiremiyoruz. Gregory'nin kitabında, benden çalınmış fikirlerle dolu 'Paranoyak Yarımada' adlı bir bölüm bulunduğunu hatırladım. Novara'da bindiğim trende kitaba göz gezdirmiştim. Vakit öldürmek için bir şeyler yapmak gerekiyor. Oğlunuzun cesedini görmeye giderken bile. Romanda tercih edilen mekanlar genelde uçaklar, trenler ve arabalar gibi çağdaş ulaşım araçları. Ana karakterimiz bu araçların içinde huzursuz. Burada Rousseau'nun İtiraflarım'da anlattıklarını anımsayalım. Eskiden insanların bir yere gitmeleri at arabalarıyla günler sürerken mekanların insan ruhunda yarattığı değişimin insan tarafından izlenebildiğini ve içselleştirilebildiğini söylüyordu. Fakat 20. yüzyılın gelişiyle insan belleği makinelerin bu hızına yetişemedi ve hala bir ülkede binip yarım saat sonra başka bir ülkede indiği yolculukları içselleştiremedi. Jet lag dediğimiz şey sebepsiz yere yok. Romanda da bu huzursuzluğu seziyoruz. Keşke arabayı ben kullanıyor olsaydım. İnsan araba kullanırken, diye düşünüyorum birden, o abes patlamanın ardından bitkin düşmüş halde, zihin dar ve mantıklı bir çerçeve içinde meşguldür. Araba kullanırken zihin düz ve açık seçik hayatta kalma faaliyetinde bir müttefiktir. Mesafeleri ölçer, fren hızını ölçer. Oysa uçakta veya arabanın arkasında otururken diye düşünüyorum, beden hapsolmuş, şaşkın durumdadır. Hareket etmekten mahrumsunuzdur. Zihin yırtıcı bir hayvan gibi huzursuzca dolaşır durur.- Sayfa 74. Geçmişi geçmişte bilemeyiz, gelecek ise belirsizdir. diyor Gürsel Korat. Dolayısıyla eylemlerimiz belirsiz ve sonsuz bir şimdiki zaman içinde gerçekleşir. Yazın tarihi de bu sarmala çokça eğilir. Proust geçmiş zamanı açımlayıp anlamak isterken, James Joyce ise yakalamanın olanaksız olduğu şimdiki zamanı anlatmaya çalışır. Tim Parks ise bu ikisinin arasında başka bir deneye soyunuyor. Şimdiki zamanın beynimizi abluka altına aldığı uyaranlarla, şimdiki zamanda yaşayan ama sürekli geçmişin kapısını çalan bir ana karakter ortaya koyuyor. Zamanında yüzleşilmemiş sorunların şimdiki zamanı bozduğunu ve gerçeklerden kaçmanın insanı yorarak hatalara sürüklediğini seziyoruz. Kader, bilinç akışıyla yazılmış bir roman. Ancak onu diğer bilinç akışıyla yazılmış romanlardan ayıran önemli bir nokta var. Romanın aynı zamanda anlatıcısı da olan ana karakterin yaşadığı nevrozlar ve kontrolünü kaybettiği anlar da müthiş bir gerçeklikle, filtresiz olarak bize aktarılıyor. İnsan zihninin nesneler, anılar, kokular, tatlar ve metinlerle dolu bu dünyada bir oraya bir buraya savrulduğunu gösteriyor. Romanın anlatıcısının aynı zamanda ana karakteri olması, bize gerçeklerin ana karakter tarafından manipüle ediliyor olabileceğini de düşündürüyor. Olayın bize yalnızca ana karakter tarafından anlatılan kadarını bildiğimizi seziyoruz. Karakterin davranışları nedeniyle zaman zaman ana karaktere de güven duyamayacağımız anlarla karşılaşıyoruz. Bu sorgulayan bir okur için inanılmaz lezzetli bir okuma vadediyor. Romanda kullanılan mekanlar çoğunlukla, hava alanları, tren garları, arabalar, trenler ve uçaklar demiştik... Yolculuğun bir macera duygusuyla değil de bir iç kavgayla ele alınması insanın ruhunu bunaltan ilginç bir yöntem olmuş. Ancak şunu söylemek gerekir. Kaderin anlatımında kullanılan ve edebiyat severlerin bayılacağı teknik nedeniyle zamanda çok fazla sıçrama gerçekleşiyor. Bu nedenle bazı anlarda olayların takibi biraz zor. Dikkatli bir okuma istediğini ve bazı yerlerinin zor anlaşıldığını belirtmek lazım. Bir de kurgusal olarak havaalanında karısını bulmaya çalışırken röportaj ayarlamasını yapan adamı telefonla aramak aklına gelirken, karısını telefonla aramak bir türlü aklına gelmiyor. Bunun gerekçesinin de anlatılmaması küçük bir hata. Editörüyle uyum içinde çalışamadığını düşündüm ama belki de ben anlatılmak isteneni anlamadım. Romanın en güzel yanı ise yoruma açık birçok yön barındırması. Milan Kundera'nın Roman Sanatı'nda anlattığı gibi roman bakış açılarının, belirsizliğin ve farklı yorumların sanatı. Bu roman da bunun en güzel örneklerinden biri. Tek bir anlatıcının bakış açısıyla okumanıza rağmen aynı olay hakkında sürekli bir biçimde karanlıkta kalan bir yan olduğunu ya da başka bir bakış açısıyla da düşünülebileceğini aklınızdan çıkaramıyorsunuz. Onun dışında roman, özellikle edebiyat severlere seslenen, anlatının kendisinden ziyade ele alınış biçiminden ve teknikten etkilenen iyi okurlara sesleniyor. Yalnızca iyi anlatı seven ve güzel bir öykü okumak isteyenlerin hoşuna gitmeyebilir.


1952 yılında varlıklı bir ailenin çocuğu olarak İstanbul'da dünyaya gelen Orhan Pamuk, içine doğduğu refahın da etkisiyle yaşamını edebiyata adama talihine sahip oldu. Tarihin talihle uyuştuğu bu anlar benim çok dikkatimi çeker sevgili okur. Talihin hayatta nadir de olsa yetenek sahibiyle buluştuğu bu gibi örnekler mutlaka ses getiren işlerin ortaya çıkmasını sağlar. Buna benzer örnekleri görmek için Stefan Zweig'ın İnsanlığın Yıldızının Parladığı Anlar adlı yapıtını okuyabilirsiniz. Gelelim Orhan Pamuk'a. İlk romanını 1979'da yayımlayan Orhan Pamuk, bu romanla Milliyet Roman yarışmasında birincilik elde ediyor. Ardından Cevdet Bey ve Oğulları romanıyla Orhan Kemal Roman Ödülü'nü alıyor. Bilirsiniz Türkiye'de öykücünün gelişini Sait Faik Hikaye Armağanından romancının gelişinin de Orhan Kemal Roman Ödülünden anlarsınız. Orhan Pamuk da bu etkinlikleri haksız çıkartmıyor ve gelecek yıllara damgasını vuracak romanlarla geçtim Türkiye'yi dünya yazın tarihinde adı çokça duyulacak bir insan haline geliyor. Amerika'da, Fransa'da, İrlanda'da aldığı önemli ödüllerle çağdaş Türk yazınının belki en iyi değil ama en tanınmış ve en prestijli yazarlarından biri haline geliyor. Ancak özellikle Kar romanı ve 2005 yılında bir İsviçre dergisine verdiği röportajda kurduğu Bu topraklarda 30 bin Kürt ve 1 milyon Ermeni öldürüldü. tümcesi nedeniyle ciddi politik tartışmaların ortasına oturuyor ve TCK'nin 301. Maddesinden dava açılıyor. Bu olayın üstünden bir yıl geçtikten sonra 2006 yılında ise Nobel ödülünü alan ilk Türk oluyor ve Babamın Bavulu adını verdiği ödül konuşmasını tüm Dünya'ya Türkçe olarak okuyor. Orhan Pamuk'un aldığı bu ödül çokça tartışmayı da beraberinde getiriyor. Refahın ve edebiyat ilgisinin getirdiği talihle yaşamına başlayan yazar, talihsizlik o ki: Türkiye'de tepkiyle karşılanan açıklamalarından bir yıl sonra Nobel ödülü alınca, kimi Türk ve batılı aydınlar tarafından ödülün politik olduğu iddiasıyla eleştiriliyor. Bana sorarsanız burada hem politik hem de politik olmayan bir durum var. Nobel ödülü yalnızca politik olarak verilmiyor evet. Ama söz gelimi aynı tarihlerde eğer komitenin önünde biri Afgan aktivist bir kadın romancı ile Fransız bir entelektüel varsa komite doğrudan Afgan aktivist kadına ödül vermeyi tercih ediyor. Bu bir tercih. Doğruluğu yanlışlığı tartışılır. Afgan kadın yazar da ödülü niteliksiz olduğu için almıyor bilakis Fransız kadar belki Fransız'dan da yetenekli ancak bu ödülün verilmesinde ek bir etki yaratıyor diye düşünüyorum. Orhan Pamuk'un da bu ödülü almasında Türkiye'nin düşünce özgürlüğü alanında batı dünyasına göre yetersiz bir görünüm sergiliyor olması etki etmiştir diye düşünüyorum. Kara Kitap'ın incelemesine geçmeden önce, diğer kitapları hakkındaki tartışmalara da değinmek gerekir. Kimi eleştirmenler Orhan Pamuk romanlarının teknik açıdan çok başarılı olduğunu ve kendisinin çok titiz olduğunu belirtirler. Haklıdırlar da ancak kendisinin Türkçe'yi kullanımı konusunda yetersiz bir görünüm sergilediğini kanıtlarıyla ortaya koyan Tahsin Yücel de haklıdır. Tahsin Yücel'in Kara Kitap Üzerine yazısına Kara Kitap Üzerine bağlantısına tıklayarak erişebilirsiniz. Murat Bardakçı'nın kanıtlarıyla eski Türk edebiyatından çokça esinlendiğine ilişkin iddiaları da yersiz ya da yabancı iddialar değillerdir ve hepsinin bir haklılık payı vardır. Ancak bütün bunlardan bağımsız olarak düşünecek olursak eleştiri sahiplerinin birçoğunun da kabul ettiği üzere Orhan Pamuk bu ülkenin gurur duyması gereken önemli bir yazarıdır. Nobel ödülü almış Türk bir yazarın Milliyetçiler tarafından sevilmemesi de bu ülkenin ironik durumlarından biridir. Neden ironik? Farklı milletlere ait birçok Nobel ödüllü yazar muhalif hatta ayrılıkçı düşüncelere bile sahip olsa, milletin yarattığı bir değer olarak saygı görür. Ancak Türkiye'de Orhan Pamuk istese de istemese de oturduğu politik konum itibariyle hem iktidar hem de muhalefet tarafından sürekli olumsuz eleştirilere maruz kalmaktan kurtulamamıştır. Diğer yapıtları gibi çokça tartışmaya yol açan Kara Kitap özeti aşağı yukarı şöyledir: Ünlü köşe yazarı Celal Salik'in akrabası Galip, karısının evden gitmesi üzerine İstanbul sokaklarında karısını aramaya çıkmaktadır. Galip, bu arayış boyunca Celal Salik'in yazılarıyla dolu kafasını İstanbul'un türlü yerlerine bir rüyada sayıklar gibi götürmüştür. Bu yazarın, okurun hangi ipucunu takip edeceğini bilemediği detaylarla dolu bir dönem portresi çizmesini sağlamıştır. Romanın bitiminde Galip, arayışının sonunda kimi yorumlara göre aradığını bulmuş kimine göre bulamamış ama en sonunda değişmiş olarak kişisel öyküsünü tamamlamıştır. Kara Kitap konusu itibariyle bir dönem romanına benzer özellikler taşımaktadır. Ancak çok katmanlı yapısı ve öykü anlatmadaki kusursuz tekniğiyle diğer dönem romanlarından ayrılmaktadır. Yazar, karısını ve Celal'i ararken aslında kendini bulan bir karakter üzerinden kendi olamamak düşüncesine, doğu batı çatışmasına çağdaşlarından farklı bir bakış açısıyla yaklaşmış, düşüncesini tezli bir roman olmaktan kurtararak bu çatışmayı yazınsal ve estetik bir niteliğe bürümeyi başarmıştır. Kara Kitap, bir öykünün anlatıldığı, bir de gazetede çıkan köşe yazılarının olduğu bölümler biçiminde ilerlemektedir. Hurufilik ögesine de sıkça değinen yapıtta yer alan bu köşe yazıları doğrudan öykünün akışına etki etmektedir ve gelecekte olacaklara ilişkin de ilk bakışta görünmeyen ipuçları taşımaktadır. Araya giren köşe yazıları okurun öykünün nasıl devam edeceğine ilişkin merakını devindirmekte ve John Steinbeck'in Gazap Üzümleri'nde bir dönemi anlattığı bölüm bir de öyküyü anlattığı bölüm olan roman kurgusuna benzerlik taşımaktadır. Kara Kitap alıntıları bölümünde göreceğiz ki Orhan Pamuk büyük bir okurdur. Romanında da okuduğu metinlere sıkça gönderimde bulunmuştur. Gözyaşları içindeki bir erkek niye telaşlandırır bizi? Ağlayan bir kadını, günlük hayatımızın sıra dışı ama duygulu ve acıklı bir parçası olarak görebilir, içtenlik ve sevgiyle benimseriz onu. Ağlayan bir erkek ise çaresizlik duygusuyla doldurur içimizi. Tıpkı dünyanın sonuna gelir gibi ya yapılabilecek şeylerin sonuna gelmiştir bu adam -bir sevdiğinin ölümünde olduğu gibi- ya da dünyasında bizimkiyle uyuşmayan bir yan vardır; huzursuz edici, hatta dehşet verici bir yan. Yüz dediğimiz ve tanıdığımızı sandığımız haritada hiç tanımadığımız bir ülkeye rast gelmenin şakınlığını ve dehşetini hepimiz biliriz. Bu konuda, Naima'nın Tarih'inin VI. cildinde ve Mehmet Halife'nin Tarihi Gılmani'sinde anlatılan bir hikayeye, Edirneli Kadri'nin Cellatlar Tarihi'nde rast geldim. Sayfa 258. Yetmiş üç yaşına geldiğimiz için, bizim gibi bütün insanların başına geldiği gibi, yetmiş üç yaşına gelip bütün hayatımızı boşa geçirdiğimizi bildiğimiz için kavga edecektik. Sayfa 413. Bir kere Kara Kitap'ın sayfa sayısı sizi yanıltmasın, düşük punto ve sayfa yerleşimi sayesinde o kadar sayfaya sığmış. Roman göründüğünden daha hacimli. Onun dışında romanda kimi yerlerde o kadar çok detay var ki ve bu detayların her birinin o kadar anlamlı olma olasılığı var ki okurken insanı hayli yoruyor. Söz gelimi ben okurken kimi zaman sanki bu kadar detay fazla olmamış mı? diye sormaktan kendimi alamadım. Evet biz okur da Galip gibi bazen yolumuzu kaybediyoruz ama bu iyi bir şey mi yoksa kötü bir şey mi emin olamadım. Roman sonu itibariyle çok anlamlı bir okuma vadediyor ancak söz gelimi eleştirmenler tarafından kolaylıkla bulunan bir yorumu ben iyi bir okur olduğumu düşünmeme rağmen keşfedemedim. Okurken çok yorulduğum için bunu düşünemedim. Hem kendime kızdım hem de acaba sanki kitap bu konuda çok mu kapalı diye düşünmeden edemedim.


Kendine Ait Bir Oda, özellikle İngiliz edebiyatı hakkında önemli fikirlerin aktarıldığı feminist hareketin yapı taşlarından olan bir kitaptır. Biz de kısaca Virginia Woolf'u tanıdıktan sonra edebiyata ve kurmacaya kadınların perspektifinden bakacağız. Belki de dünya edebiyatındaki en tanınmış feminist yazar Virginia Woolf, 25 Ocak 1882 yılında İngiltere'nin Londra kentinde dünyaya gelmiştir. 13 yaşındayken annesini kaybetmiş ve yaşadığı dönemde kadınların eğitimine önem verilmediği için okula gidememiştir. Fakat bu onun okuma ve yazma yeteneğini keşfetmesine engel olmamıştır. Bu konudaki en büyük destekçisi babası ve babasının kütüphanesi olmuştur. Küçük yaşta öyküleri gazetelerde yayımlanmaya başlamıştır. Daha ileriki yaşlarda yazdığı eserlerinde kendi dönemindeki Victoria tarzı yaşamı eleştirdiği görülmektedir. Virginia Woolf, notlarında hayatının en mutlu yıllarının 1912'de Leonard Woolf ile yaptığı evlilikten sonraki yıllar olduğunu yazmıştır. Fakat psikolojik problemleri nedeniyle kız kardeşine ve eşine birer not bıraktıktan sonra 28 Mart 1941'de ellerine ve ayaklarına taş bağlayıp evinin yakınlarındaki bir nehirde intihar ederek yaşamına son vermiştir. Döneminin siyaseti, İngiltere tarihi ve edebiyat alanlarındaki fikirlerinin yanında dünyaca tanınmasını sağlayan, asıl yeteneği yazı yoluyla hemcinsleri için verdiği savaştır. En bilinen birkaçı Mrs. Dalloway, Orlando ve Dalgalar olan romanlarında ve birçok öyküsünde bizlere hissettirdiği bu feminizm çağrısını özellikle kurmaca olmayan, fikirlerini açıkça ifade ettiği düzyazılarında görmekteyiz. Bu yazımızda Virginia Woolf'un düzyazılarından en çok ses getiren ve en çok okunan eseri olan Kendine Ait Bir Oda'yı inceleyeceğiz. Ancak diğer yapıtlarının bir listesini de verelim. Virginia Woolf yaşamı boyunca yazınsal yapıtlar ortaya koymaya çalışmıştır. Dilimize de çevrilen kitaplarının listesi aşağıdaki gibidir. Kendine Ait Bir Oda, Virginia Woolf'un kadınların kurmaca yazarlığı konusundaki kısa serüveniyle ilgili araştırma yapmak için gittiği kütüphaneye yanında bir erkek olmadan alınmamasıyla başlar. Bu girişle bile en baştan bir kadının neden bir erkeğe nazaran yazar olmak için daha çok çaba sarf etmesi gerektiği gösterilmiş olur. Eser boyunca da genel olarak her alandaki kadın ve erkek eşitsizliğinin özellikle kadınların edebiyatta yer alamamaları durumundaki etkisi sosyal, ekonomik, psikolojik etkileriyle incelenmiştir. Kadınlar neden daha az yazar, kadınların yazdıkları neden küçümsenir ve tüm bunların önüne nasıl geçilebilir gibi sorulara yanıt aranmıştır. İncelemeye Kendine Ait Bir Oda kitabına adını veren fikirden başlamak yerinde olacaktır. Virginia Woolf kitabın ilk sayfalarında bize Eğer kurmaca bir metin yazmak istiyorsa, bir kadının parası ve kendine ait bir odası olmalıydı. der. Eser boyunca asıl amacının bizlere Kurmaca ve Kadın başlıklı bir yazı hazırlamak derdinde olduğunu hatırlatır. Böylece bizler kitap boyunca Woolf'un bu hazırlık aşamasına, araştırmalarına, karşılaştırmalarına, yakınmalarına ve aklından geçenlere eşlik ederiz. Yazar kurmaca yazarlığın kadınlarla olan ilişkisiyle özellikle ilgilenir. Bunun kadınların yüzyıllardır hem fiziksel açıdan hem de zihinsel açıdan aşağı görülmesi, eğitimsiz ve parasız bırakılmaları, çok erken yaşta evlendirilmeleri ve seçim şanslarının olmaması, edebiyatla ilgilenmeleri için fırsat bulamamaları ve bulsalar da küçümsenmeleri gibi çokça sebebi vardır. Virginia Woolf tüm bunları bizlere aktarırken tarafsız olmak, kendi cinsini övmemek, erkekleri aşağılayıcı herhangi bir tabirde bulunmamak için çok özen gösterir. Çünkü onun derdi her iki cinsten hangisinin daha üstün olduğunu kanıtlamak ya da erkek ve kadınlarla ilgili kesin hükümler ileri sürmek değildir. Yazar kadınların edebiyatta ne kadar var olabildiklerini inceleme aşamasında kadınların 19. yy. öncesinde yalnızca tek tük roman ve şiir kitapları yazabilmiş olmalarına karşın bu azınlığın da yine erkekler tarafından eleştirildiğini ya da yine erkekler tarafından savunulduğunu , erkeklerin kadınlar için ve kadınlar adına yazdıklarını görmüştür. Yani kadınlar için yine erkekler düşünmüştür ve kimse kadınlara düşüncelerini yazması için olanak yaratma çabasına girmemiştir. Bu yüzden Woolf Kadınların özgürleşmesi için erkeklerin verdikleri mücadele, özgürleşme hikayesinin kendisinden daha ilgi çekiciydi belki de. demiştir. Bu noktada Woolf'un kitapta kurguladığı Shakespeare'in bir kız kardeşi olsaydı konulu kısacık hikaye oldukça ilgi çekici ve önemlidir. Virginia Woolf, Shakespeare'in kendisi kadar zeki, yaratıcı ve akıllı bir kız kardeşi olsaydı acaba o da abisi gibi muazzam eserler üretip dünyaca tanınabilir miydi? diye sorgulamıştır. Fakat kız kardeş erken yaşta evlendirilip bu minik hikayenin sonunda çok zeki, yetenekli ve yaratıcı olmasına rağmen hiç kimse tarafından tanınmadan ve keşfedilmeden hayata veda etmiştir. Çünkü imkanı, parası, zamanı, odası yoktur. Woolf'un Kadınlar yarasalar gibi ya da baykuşlar gibi yaşar, yaratıklar gibi çalışır, solucanlar gibi ölürler... cümlesi işte bu küçük hikayeyle anlam bulur. Eserde kadınlar üzerine düşünen ve yazan birçok erkekten, kurgu roman yazarı olan birçok kadından bahsedilir. Woolf kendince en önemlilerinden kronolojik bir sırayla ve özenle bahsetmiştir. Hepsinde üzerinde durduğu nokta, kadınların edebiyata yönelmesi ve yönlendirilmesinin yanında kadınların nasıl yazdığı ve nasıl yazması gerektiğidir. Kadın gibi yazmak, kadınca yazmak çoğu zaman küçümsenmiştir. Bu durum, yazar kadınların kitaplarına, dillerine, üsluplarına yansımıştır. Woolf bu durumu Bu kısa ve öz olma durumu yazarın bir şeylerden korktuğu anlamına gelebilirdi; duygusal olmaktan korkuyordu belki, ya da kadınlar tarafından yazılanların çiçeksi olarak adlandırıldıklarını hatırladığı için bolca diken çıkarmıştı ortaya. sözleriyle gizli bir öfke ve sitemle belirtir. Ona göre edebiyatın cinsiyeti yoktur, yazarların cinsiyetleri vardır ve bu ayrım eserlere yansıyabilir çünkü çeşitlilik bu şekilde sağlanır. Buraya kadar değindiğimiz noktalardan Virginia Woolf'un edebi anlatıma bakış açısını Yazan birinin cinsiyetini düşünmesi ölümcüldür. cümlesiyle kısaca özetleyebiliriz ve kadınların da bu ayrımsız edebiyatın bir parçası olabilmesi için fikir dünyalarının geliştirilmesine olanak sağlanmalıdır diyebiliriz. Aksi takdirde Woolf da Davies gibi çocuklar büsbütün istenmez olduğunda kadınların da büsbütün gereksiz olacaklarına inanır ve korkar. Bu yüzden kadınların evlenip çocuk yapmak ve ev işlerini görmekten başka görevler edinip yeteneklerini sergileyip başka alanlarda dünyaya fayda sağlamaları gerektiğini düşünür. Virginia Woolf için bir kitap mutlaka bir fikir vermelidir. Kadınlara olanak verildiğinde elbette edebiyata ve diğer kadınlara yön verecek yepyeni fikirler üretebilirler. Eserde dünyaca tanınmış, kısıtlı zaman ve mekan içerisinde çok başarılı eserler yazmış olan Jane Austen, Aphra Behn, George Eliot, Emily ve Chalotte Bronte gibi birçok kadın yazardan söz edilmiştir. Bir 19. yy. yazarı olan Virginia Woolf, kendi döneminde başlayan kadın hareketlerinin en azından 16. yy.'da başlamış olmasıyla bugün edebiyatta çok farklı ve daha ileri noktalarda olunabileceğini savunmuştur. Ona göre geri kalan zamanda kadınlar kendileri gibi olmaktan korkmamalı ve başkalarının fikirleri için kendi değerlerini değiştirmemelidir. Virginia Woolf, yalnızca yüzyıllardır en azından kendi ülkesinde gördüğü kadarıyla kadınların yaşam biçimlerine erkeklerin yön vermesinin tezatlığını ve bundan sonrası için bir şeyler yapılabileceğini anlatmak ister.