Kitap kapağı dizayn etmenin en önemli ögesi kitabın başlığıdır. Başlık temiz, ikna edici ve kolay okunabilir olmalıdır. Bunun yanında elbette yazarın ruhundan da esintiler taşımalıdır. Kapak tasarımında yapılan genel hatalardan biri, kapakta çok fazla yazı kullanmak ve boş alanları gerektiği gibi koruyamamaktadır. Benzersiz ve unutulmaz bir kitap kapağı oluşturmak için gereken, işleri basit ve sade tutmaktır. Bir ya da iki sözcük üzerine odaklanan, özenli bir font seçimiyle, temel tasarım ilkelerine uygun, kolay okunabilen ve metnin ruhunu yansıtan seçimler iyi bir kapak tasarımının başat ölçütleridir. İlk olarak kapak tasarımı pazarlama açısından bir kitabın en önemli yanı. Ne olursa olsun en sonunda bir ürün olan kitabın potansiyel müşteri tarafından görülen ilk yeri kapağı. İyi tasarlanmış bir kapak bir kitabın daha fazla okurla buluşmasını sağlayabilir. Ancak Bir kapağı ne iyi tasarlanmış bir kapak yapar? sorusunun tek bir yanıtı yoktur. Yalnızca tasarımcılara yön gösteren ve kapağın dikkat çekmesini sağlayacak genel ilkeler vardır. İlk olarak kitap türünü ve bu türün okurlarının beklentilerini iyi anlamak gerekir. Romantik bir roman ile bir iş kitabının tasarım elementleri arasında ciddi farklılıklar vardır. Kapak, türün özelliklerini yansıtan ve türü açısından okura doğru bilgi veren bir yapıda olmalıdır. İkincisi, bir kapak mutlaka ama mutlaka raflarda göz gezdiren bir okurun dikkatini çekebilmeyi başarmalıdır. Okur kitabın içindekilere ilişkin bir merak duygusuna sahip olmalıdır. Bu da daha parlak renkler, sıra dışı fontlar ve ilgi çeken bir görsel kullanmakla başarılabilir. Ama tek yolu da bu değildir. Üçüncüsü, kapak kolay okunabilir olmalıdır. Potansiyel okurlar kolayca başlığı ve yazarın adını okuyabilmelilerdir. Metin büyüklüğü okurun rafa olan uzaklığı düşünülerek metni kolayca okuyabileceği bir biçimde belirlenmelidir. Dördüncüsü, kapak, kitabın içeriği hakkında çok fazla bilgi barındırmamalıdır ama içeriği ilişkin de birkaç ipucu mutlaka içermelidir. Bunu yapmanın en iyi yolu, kitabın içinden vurucu bir tümce seçmektir. Beşincisi, kapağın en belirgi yanı kitabın başlığı ve yazarın adı olmalıdır. Çünkü bu iki unsur kitabın kendisinden bile büyük etki taşıyor olabilir. Altıncısı, kapak mutlaka hem dijital hem de basılı versiyonları akılda bulundurularak hazırlanmalıdır. Bugünün dünyasında kitaplar hem çevrimiçi hem de indirilerek e-kitap olarak da okunuyor. Diğer taraftan e-kitap okuyucuların ekranlarının da boyutunun küçük olduğu düşünülmeli ve hazırlanan kapağın daha küçük ekranlarda nasıl duracağı da hesaplanmalı. Bir de mürekkep ekrana sahip e-kitap okuyucularda yalnızca siyah beyaz renkler göründüğünden, Kapak tasarımı siyah-beyaz nasıl görünür bu da göz önünde bulundurulmalıdır. Yedincisi, yazarın tercihleri de elbette çok önemlidir. Yazar bu yapıtı bir seri olarak mı tasarlamaktadır? Öne çıkarmak istediği ileti nedir? Bunlar da yazarla iletişim halinde kalarak yanıtlanması gereken sorulardır. Sekizincisi, sonuncusu ama en önemsizi değil. Kapağın üretimi karşılanabilir bir maliyete sahip olmalıdır. Kitap yayıncılığı sınırlı bütçelerle yapılmaktadır. Dolayısıyla güzel ve dikkat çekici bir tasarımla, maliyet dengesinin de iyi ayarlanması gerekir. Basılı materyallerde genel olarak selefonla kaplı karton kapaklar tercih edilmektedir. Bu da kapağın kolayca yıpranmasını engellemektedir. Yukarıda da değindiğimiz üzere potansiyel bir okurun bir kitapta gördüğü ilk şey kapağıdır. Bu yüzden kapağın ilk anda olumlu bir izlenim bırakması ve raftaki diğer kitapların arasından sıyrılarak dikkat çekmesi önemlidir. Kitap kapağı tasarlanırken yapılan genel yanlışlardan biri stok görseller kullanmak, boşluk ilkelerine uymamak ya da son aşamada kontrol okumaları için birkaç gözün denetiminden geçmemektir. Benzersiz ve unutulmaz bir kapak tasarımı orijinal sanat eserleri, deneysel tasarımlar ve profesyonel bir gözün denetimiyle ortaya konabilir. Bir kitabın başarısındaki önemli ölçütlerden biri kapak tasarımıdır. İyi tasarlanmış bir kapak kitabı diğer kitaplar arasında öne çıkarabilir ve potansiyel bir okurun dikkatini çekebilir. Elbette bu her zaman kolay değildir. Dikkate alınması gereken birçok değişken vardır. Kitap kapağı tasarımında sıkça yapılan birkaç hatayı açıklayalım. Bir kitap tasarlarken düşünülecek en önemli şey. Kitabın seslendiği insanlardır. Tasarım mutlaka kitabın seslendiği kitlenin tercihleri dikkate alınarak hazırlanmalıdır. Söz gelimi gizemli bir romanı gizemli romanlar seven bir kitleye, kişisel gelişim kitabı kapağına benzer bir kapakla satamazsınız. Kitap kapağındaki metinler de en azından kapağın genel görsel görünüşü kadar önemlidir. Kitabın ve yazarın adı kolay okunabilir bir biçimde olmalı ve arkaplan sade tutulmalıdır. Diğer bir taraftan yazı fontu seçimi de kitabın türüne göre değişiklik göstermektedir. Söz gelimi seri halinde çıkmış bir anlatı kitabının eğlenceli fontları varken, politik bir kitabın daha ciddi fontları olacaktır. Bir kapak tasarımının vurucu olması, anlattığımız ögelerin hepsinin bir denge içerisinde sunulmasıyla olanaklı olur. Ancak bunların hepsini doğru yaptığınızda bile bir kalabalıklık ve karmaşa doğmamalıdır. Basitlik ve sadelik her zaman iyidir. Okurun belleğini ve görsel hafızasını yoracak karmaşalardan kaçınmak, boşluk ilkesine dikkat etmek ve metin resim dengesini dikkatli kurmak gerekir. Bir görsel tüm tasarımı zirveye çıkaracağı gibi alaşağı da edebilir. Seçilen görselin tasarıma genel olarak uyumlu olması ve yüksek çözünürlüklü olması büyük önem taşır. Bunun net bir kuralı yok. Dikkat çekecek kadar yüksek bir tonda ama metnin önüne çıkmayacak kadar vurgulu. Silik değil ama aşırı vurgulu da değil. Sezgilerinizle doğru görseli seçmeniz gerek. Alanyazında profreading olarak geçen ve profesyonel bir gözün son kez yazılan metni gözden geçirdiği aşama, yayıncılığın belki de en önemli aşamasıdır. Çünkü tasarımcı da yazar da bir süre sonra kendi yazdığına ve tasarladığına karşı kör olur. Bu nedenle dışarıdan profesyonel bir gözün sürecin son haline ilişkin görüşlerini belirtmesi büyük önem taşır. Bu yanlışlardan kaçınmak bir kitabın daha fazla okurla buluşmasını sağlayabilir. Bir kitap kapağı tasarlayacağınızda işinizin benzersiz ve unutulmaz olması için birkaç temel şey yapmak gerekiyor. Öne çıkmanın bir yolu, alışılmadık veya beklenmedik görüntüler kullanmak. Bu, kitabın havasını yansıtan bir şey veya potansiyel okurları şaşırtacak ve ilgisini çekecek bir şey olabilir. Unutulmaz bir kitap kapağı tasarlamanın bir başka yolu da ilginç bir tipografi kullanmaktır. Bu, alışılmadık bir yazı tipi kullanmayı veya sayfadaki metnin düzeniyle oynamayı içerebilir. Ayrıca farklı renk şemaları deneyebilir ve kitabın konusunu tamamlayan renkleri kullanmayı tercih edebilirsiniz. Son olarak, kitap kapağınızın genel görünümünün profesyonel ve iyi hazırlanmış olması gerektiğini unutmayın. Bu, potansiyel okurların kitabı ciddiye almalarını ve raftan almalarını sağlamaya da yardımcı olacaktır. Bir kitap kapağı tasarlamak istediğiniz zaman profesyonel olarak kullanacağınız birkaç programla karşılaşıyorsunuz. Bunlar Adobe'nin ürettiği, Photoshop, Ilustrator, InDesign; ya da Corel Draw firmasının ürettiği Corel Draw yazılımı gibi yazılımlar. Bunlar profesyonel tasarımcılar tarafından da tercih edilen popüler programlar. Bunun yanında ücretsiz seçenekler de mevcut. Photoshop'a aşina iseniz veya öğrenmek için zaman ayırmaya istekliyseniz, kitap kapağı tasarımınız için kesinlikle dikkate almaya değer GIMP var. Inskspace de belki Photoshop ve GIMP kadar detaylı değil kitap kapağı tasarlamak için kullanabileceğiniz arayüzü kolay güzel alternatiflerden biri. Ancak detaylı teknik bilgiye sahip olmadan da Canva gibi online araçlar aracılığıyla da gerçekten güzel kapaklar tasarlayabilirsiniz. Hangi programı ya da siteyi kullanırsanız kullanın önemli olan şey potansiyel okurların kitap hakkında daha fazla bilgi edinmek istemesini sağlayacak, dikkat çekici bir tasarım oluşturmaktır. Kapak aynı zamanda kitabın içeriğini ve üslubunu da doğru bir şekilde yansıtmalıdır, bu nedenle çalışmanızı en iyi temsil edecek resmin ne tür olacağını düşünmek için biraz zaman ayırın. Eğer nereden başlayacağınıza emin değilseniz. İnternette onlarca nasıl yapılır videosu ya da düzenleyebileceğiniz hazır kitap kapağı şablonları bulmanız olanaklı. Yalnızca özgün olmayı ve düş gücünüze güvenmeyi unutmayın. Programlarda uzmanlaşmanıza gerek yok. Programlar yalnızca amaca giden yolda kullandığınız araçlar. Unutmayın ki bundan elli yıl önce her şey elle yapılıyordu. Burada birkaç örnek sunacağız. Bu örneklerde yayımevi tercihlerini izlemek de olanaklı. Kimi yayımevleri belirli bir marka algısı yaratmak için temel çizgileri koruyor ya da belirli bir şablon üzerinde yayın yapıyor. Kimileri ise daha özgür ve serbest tasarımlara olanak tanıyor. Aşağıda incelemeniz için birkaç örnek. Bir tasarımcı ya da yazar olarak potansiyel bir okur üzerinde iyi bir ilk izlenim bırakmak için sadece birkaç saniyeniz vardır. Kitap kapağı tasarımı genellikle bir kitaba ilişkin görülen ilk şeydir. Bu nedenle iyi tasarlanmış olduğundan ve kitabı mümkün olan en iyi şekilde temsil ettiğinden emin olmanız önemlidir. İyi bir kitap kapağı dikkat çekici olmalı ve okura kitabın ne hakkında olduğuyla ilgili bir fikir vermelidir. Bir kitap kapağının en önemli unsuru başlıktır, bu nedenle başlığın okunmasının kolay olduğundan ve kitabın içeriğini doğru şekilde yansıttığından emin olun. Çok fazla renk veya yoğun desen kullanmak gibi yaygın kitap kapağı tasarım hatalarından kaçının ve kitabınızı diğerlerinden ayıracak benzersiz ve akılda kalıcı bir tasarım oluşturmaya çalışın. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz, harika bir kitap kapağı tasarlamanıza yardımcı olacak pek çok kaynak var. Profesyonel bir tasarımcı kiralayabilir, çevrimiçi bir tasarım hizmetinden yararlanabilir veya mevcut birçok yazılım programından birini kullanarak kendi kapağınızı tasarlayabilirsiniz. Hangi seçeneği seçerseniz seçin, potansiyel okurlar üzerinde iyi bir ilk izlenim bırakacak kitap kapağını oluşturmak için zaman ayırdığınızdan emin olun.


Bu sitede daha önce defalarca anlattığım üzere insanoğlu FoxP2 geninin geçirdiği evrim sayesinde yutağında bir kapakçığı iradesiyle kontrol etmeyi başarıyor ve düşünerek dili buluyor. Ancak daha sonra dil olmadan düşünemez oluyor. Dil, düşünce sistemlerimizi yürüten bir araç haline geliyor. Dikkat ettiğinizde bir şeyi düşünürken sözcüklerle düşündüğünüzü ayırt edeceksiniz. Gerçekten de 1850'li yıllarda çalışmış dil bilimci Humboldt'un keşfine göre insan zihni sözcüklerle düşünüyor. Bugün bu bilginin doğruluğundan eminiz. Dolayısıyla ne kadar sözcük bilirseniz düşünme becerilerinizin de o oranda arttığını söyleyebiliyoruz. Kitap okumak da sözcük hazinemizi artırdığına göre okudukça düşünme becerilerimiz de buna koşut olarak gelişiyor. Şimdi burada anadili duyarlığıyla yazılmış nitelikli kitaplarla basit anlatılar arasında da ciddi bir ayrım var ama ona hiç girmeyelim. İleride birçok yazıda enine boyuna tartışırız. Devam edelim. Kitap okumak eleştirel düşünme becerilerinizi artırdığı gibi ortaya koyduğu anlatılarla gerçek yaşamınızda deneyimleyemeyeceğiniz birçok duygu ve durumu da deneyimlemenize olanak sağlıyor. Bu da bizi daha olgun, duyarlı ve empatik bireyler haline getiriyor. Şimdi ben kitap okuyorum ama yaşamımda hiç güzel bir şey olmuyor diyenler çıkabilir. Ya da okuyorum ama unutuyorum diyenler. Hiç merak etmeyin okuma eylemi bu saydığım faydaların çoğunu bilinç dışı süreçlerle gerçekleştiriyor. Yani yaptığınız tercihlerde okuduğunuz ama unuttuğunuz kitap kahramanlarının bir işe yaramadığını düşünseniz de siz farkına bile varmadan sizin yönelimlerinizi ve iradi kararlarınızı olumlu yönde etkiliyor. Geniş bir görüş penceresine sahip oluyorsunuz. Fastcompany'de yayımlanan bir makaleye göre, okuyamayacağınız kadar çok kitap biriktirmek ya da depolamak zihninizin iyi işlediğine ilişkin bir gösterge. Nassim Nicholas Taleb adında bir istatistikçi var. Bu istatistikçinin açıklamalarına göre kimi zaman okuyamayacağınız kadar çok kitap satın alma, bunu bir alışkanlığa dönüştürme, ekonomik olarak yıkıcı olmadığı sürece aslında hayli faydalı. İstatistikçi yazar, Umberto Eco'nun kütüphanesinde 30 bin civarında kitap olduğunu aktarıyor. Bu kadar çok kitabı yaşamı boyunca bitiremeyeceğini Eco'nun kendisi de biliyor. Ancak bu kadar çok kitabın Eco'nun entelektüel açlığını ve geniş ilgi alanını canlı tuttuğunu anlatıyor. Yani haddinden fazla kitap almak ya da e-kitap, pdf depolamak size hem ilgi alanlarınızı hatırlatan hem de sınırlarınızı gösteren bir eylem olarak tanımlanıyor. Bu geniş arşivi her gördüğünüzde bilmediğiniz şeylerin ne kadar çok olduğunu fark ediyor ve bir sonraki kitabı seçerken daha dikkatli olmanız gerektiğini düşünüyorsunuz. Gerçi akademide sincaplama dedikleri bir şey var. Pdf'leri depolayıp depolayıp hiç okumuyorsanız bu büyük bir sorun. Geniş bir kütüphane bilinç dışında sizin yaşam hakkında vereceğiniz kararları bile etkiliyor. Yaşamda sınırlı bir zaman ve yapılacak onlarca şey olduğunu bu yüzden zamanımızı boşa harcamamız gerektiğini düşündürüyor. Hem bizim de geniş kütüphanesiyle tanıdığımız İlber Ortaylı'ya göre kitabın da tamamının okunması gerekenleri var. Başvuru kaynağı olarak kullanılanları var. Hatırlamak için sürekli bakılması gerekenleri var. Bu yüzden diyeceğimiz o ki okuyamayacağınız kadar çok kitap aldığınız için dövünmeyin. Kitap alma hastalığı siz farkında olmasanız bile karar verme süreçlerinizi ve entelektüel kimliğinizi olumlu etkileyen önemli bir yaşam eylemi. Burada bu davranışın bir bağımlılığa dönüşüp dönüşmediğini belirlemek gerekiyor. Biliyorsunuz bir davranışı bağımlılık olarak adlandırabilmek için artık gündelik yaşamın olumsuz etkileniyor olması ya da finansal açıdan zorluğa neden olması gibi ölçütler var. Eğer kitap satın alma alışkanlığı sözcüğün gerçek anlamıyla bir hastalığa dönüşmüşse karşımıza ciddi sonuçları olabilen iki rahatsızlık çıkıyor. Tsundoku ve Bibliomani. Gelin teker teker inceleyelim. Japonca istemek , terk etmek ve okumak sözcüklerinin birleşimiyle oluşan Tsundoku terimi, okuyamayacağı kadar çok kitap satın almak ve bunları biriktirmekle ortaya çıkan bir rahatsızlık. Koleksiyon yapmaya benzer bir tanımı olsa da Tsundoku'daki durum farklı çünkü Tsundoku hastaları kitapları okuma arzusuyla alıyorlar ama zaman yokluğu ya da odaklanma sorunu yüzünden okuyamıyorlar. - Uzman klinik psikolog Ahmet Saraç'tan alıntıyla Karl Lagerfeld'in 'Satın aldığınız her kitap ile onu okuyabilecek zamanı da satın almalısınız! sözünden hareketle zaman darlığı da bu bireyleri Tsundoku olmaya doğru itiyor. - İşin trajik yanı bu kişiler kendilerini geliştirmek isteyen, bunun için istek duyan insanlar ancak bunu gerçekleştiremiyorlar. Bu bireyler etrafları tarafından iyi okurlar olarak tanınmak istiyorlar. Hatta okumadıkları bir kitap sorulunca yalan söyleme eğiliminde oluyorlar. - Tahmin edildiği üzere okuyamayacakları kadar çok kitap alıyorlar. - Satın aldıkları kitapları okuma arzusu duymalarına rağmen okuyamıyorlar. - Yapması gereken başka alışverişler olmasına rağmen kendilerini tekrar kitapçıda buluyorlar. - Kitaplarını ödünç veremiyorlar ve vermek zorunda kalırlarsa ciddi kaygı duyuyorlar. - Her yeni kitap aldıklarında aşırı mutlu bir ruh haline geçiş yapıyorlar. - Tsundoku rahatsızlığına sahip bireyler elektronik okuyuculara imrendirilebilir. - Keyif almadıkları kitapları mantık dışı bir takıntıyla bitirmek zorunda olmadıkları, bırakarak sevdikleri bir kitaba geçebilecekleri anımsatılabilir. - Sesli kitapları dinleme alışkanlığı kazanabilirler. Böylece en azından okuyamadıkları kitaplar için hissettikleri suçluluk duygusunu üstlerinden atabilirler. Latince, kitap ve hastalık sözcüklerinin birleşmesiyle oluşan Bibliomani de bir çeşit kitap satın alma rahatsızlığıdır ancak Tsundaku'dan farklı olarak Bibliomani rahatsızlığına sahip kişiler kitapları okuma arzusuyla değil sahip olma dürtüsüyle alırlar. Tarihi 19. yüzyılın başlarına kadar giden Bibliomani'nin altında yatan nedenler kişiden kişiye değişmekle birlikte temel neden psikoterapi ve benzeri yöntemlerle ortaya çıkarılmaktadır. - Aynı kitabın birden fazla kopyasını satın alabilirler. - Yaşamdaki tek hedeflerinin kitap almak olduğunu düşünürler. - Kitapların niteliği değil niceliği önemlidir. Bibliomani'nin tedavisinde sorun genel öneri yöntemlerle çözülemiyorsa mutlaka bir uzmandan destek alınması gerekmektedir. Düzeylere göre ilaç tedavisine ya da psikoterapiye başlanması olasıdır. Bir de bilmek gerekir ki bu hastalıkların teşhisi ve kabullenmesi hayli zordur sevgili okur. Toplum kitapla ilgili kavramları olumlu biçimlediği için bazen kavramla ilgili rahatsızlıkları tanımakta zorlanıyor insan. 21. yüzyıl büyük bir enformasyon bombardımanına tutulduğumuz tek bir konuya odaklanmanın çok ama çok zor olduğu bir yüzyıl. Hatta bu enformasyonu yönetmek için enformasyon mühendisliği gibi yeni yeni alanlar ortaya çıktı. O yüzden 21. yüzyıl becerileri ile donanmış insanın dünyadaki sınırlı zamanında yöneleceği alanları iyi seçmesi ve derinleşmesini bilmesi gerekmektedir. Zaman elbette vücudumuzun biçiminden, evimizin duvarına, karakterimizden ilgi alanlarımıza kadar her şeyi değiştirmektedir. Bu nedenle farklı kitaplar almak bunların kimini başvuru kaynağı olarak değerlendirmek kimini de bir gün okurum umuduyla kütüphanede bulundurmakta sorun yoktur. Ancak bilirsiniz ki okuma alışkanlığı bir çeşit takıntıdır. Okur yazarların her gün uyumadan önce en az otuz sayfa okumak gibi takıntıları vardır. Okuma alışkanlığının bırakılmaması gerekir. Satın almak, okumanın önüne çok geçtiyse ve bu artık gündelik yaşamınızı etkiliyorsa bir durup düşünmenin zamanı gelmiş demektir.


Yapıt, evreni bilgelik kazanmak için dolaşan bir çocuğun, Küçük Prens'in hikayesini anlatır. Eser yüzlerce dile çevrilmiş ve dünya çapında yaklaşık 200 milyon kopya satarak, onu yayıncılık tarihinin en çok satan kitaplarından biri haline getirmiştir. Antoine de Saint-Exupery, Fransız yazar, havacı, şair ve entelektüeldir. Aristokrat bir ailede yetişen sanatçı, 12 yaşında ilk uçak yolculuğuna çıktıktan sonra küçük yaşta havacılığa aşık olur. 1922'de zorunlu askerlik hizmeti sırasında pilot unvanını alır ve bu sıralarda yazmaya başlar. Birçok eseri olmasına karşın edebi açıdan en önemli eseri, yetişkinler için çocuk masalı olan Küçük Prens, çölde mahsur kalan bir pilotun başka bir gezegenden genç bir prensle konuşmasının şiirsel ve mistik anlatımı olarak anılmaktadır. Saint-Exupery tarafından yazılıp resimlenir ve 1943'te Amerika Birleşik Devletleri'nde hem Fransızca hem de İngilizce olarak yayınlanır. 20. yüzyılın en büyük kitaplarından biri kabul edilen eser, sayısız uyarlamaya konu olur. Hikayeler dünyamızı oluşturur, evreni algılamamızı sağlar. Onları birbirimize anlatırız. Sadece gerçeklerin iletilmesi, anlamamızı sağlayamaz; olgulara anlam yükleyebileceğimiz yegane araç anlatılardır. Bize göre hayatın yaşamaya değer olması ancak anlamla olur. Dünyayı bir topluluk bir medeniyet olarak görme şeklimiz, öncelikle birbirimize anlattığımız hikayelere bağlıdır. Küçük Prens'te pilot, ressam olma tutkusundan nasıl vazgeçtiğini ve gerçek hayattaki yazar gibi nasıl bir pilota dönüştüğünü anlatıyor. Öykü şu şekilde başlıyor: Pilot bir keresinde uçağını Sahra Çölü'nün ortasına indirmek zorunda kalır. Hiçliğin ortasındadır ve bin mil kadar ötesinde bile medeniyet göstergesi yoktur. Yıldızlı gökyüzünün altındaki çölün kumlarında uyur. Sonra sabah bir sesle uyanır. Ses, pilottan kendisine bir kağıda bir koyun çizmesini isteyen prens gibi giyinmiş başka bir çocuktan gelmektedir. Birini çizer, prens beğenmez ve sonra bir başkasını ve bir başkasını yeniden çizmesi gerekir. Ta ki hüsrana uğrayıp bir kutu çizip prense koyunların kutunun içinde olduğunu açıklayana kadar. Bunun üzerine Prens, Prens daha sonra ona B612 adlı bir gezegenden bahseder. Gezegenin baobab ağaçları yüzünden küçülüp yok olmaması için uğraştığını anlatır. Prens böyle uğraşıp dururken bir gün bir gül ortaya çıkar. Önce bir tomurcuk, bir fidandır ama sonra büyüyerek nefesini kesen bir çiçeğe dönüşmüştür. Prens ile gül birbirlerine aşık olurlar ama kısa süre sonra gülün yoğun ilgi talepleri prens için hüsrana yol açar. Prens, Dünya'da kendisini evine geri getirebileceğini söyleyen bir yılanla ve ona insanların kökten yoksun olduğunu söyleyen bir çiçekle tanışır. Bir gül bahçesine rastlar ve çok sevdiği gülünün onun iddia ettiği gibi evrende benzersiz olmadığını öğrenmek onu çok üzer. Kitap boyunca Saint-Exupery, insanlığın birçok özelliğini eleştirir. İnsanların zenginlik, güç ve teknoloji ile çok meşgul olduğunu, hayattaki önemli şeyleri kaçırdığını iddia eder. Başkalarını sevmeye ve dünyanın küçük harikalarını fark etmeye zaman ayırmadıkları için insanlar bir şeyler aramak amacıyla oradan oraya koştururlar; ama yanlış şeylerin peşinde oldukları için bulundukları yerden asla memnun olmazlar. Tıpkı makasçının kontrol ettiği trenler gibi tekrar yola koyulurlar. İnsanlar da tıpkı kitaptaki coğrafyacılar gibi gerçeklerin ve rakamların önemli olduğuna inandırılır; ancak önümüze koyulanlar çoğu zaman gerçeği gizler ve kişinin hayatın gerçek anlamını gözden kaçırmasına neden olur. Benzer şekilde, bir insan başarılı olduğunda ve bir miktar servet biriktirdiğinde, tüm zamanını hayatın önemli anlarına odaklanmak yerine varlıklarını saymaya harcar. Sonunda hayatlarının bir anlamı olmadığını anlarlar. Küçük Prens, önemli olanın genellikle bizim için görünür olmadığını söyleyen tilkinin yorumu aracılığıyla farklı yaratıklar arasındaki tematik anlayış zincirini gösterir. Demek ki yazar, anlayış olduğu zaman anlaşmazlıkların giderilebileceği ve insan için olanaksız şeylerin mümkün hale gelebileceği fikrine vurgu yapmak istemiştir. Pilot bunu öğrendiğinde, anlamını çözmek için zihninde birkaç kez tekrarlar. Küçük Prens'in gülünü bir sevgili gibi büyütmesi için büyük çaba sarf etmesi nedeniyle romanda çaba teması en baskın işlenen konulardan biri olmuştur. Onu daha çok sevgiyle evcilleştirmiştir, tilki de evcilleştirdiklerinden sorumlu olduğunu işaret etmektedir. Prens ve pilot da dahil olmak üzere tüm karakterler, bir ilişki yaratarak birbirlerini önemser ve birbirleri için çaba sarf ederler... Bu ilişkiler onların dünyasını değiştirir. Bu nedenle, prens ölüp dünyayı terk ettiğinde pilot yalnızlığın sancısını çekmeye başlar. Ah büyümek... Roman, pilotun kendisine hayatta önemli olan şeyleri söyleyene kadar çocuk olduğunu düşündüğü Küçük Prens aracılığıyla, çocukların büyümesinin tematik çizgisini göstermiş olur. Pilot, hayattaki inceliklerin az da olsa farkındadır, ancak Küçük Prens ile hayatı kesiştiğinde, hayattaki, aşktaki ve insan ilişkilerindeki etkileşimin önemini öğrenir. Aynı zamanda, farklı gezegenlere dair anlatılarıyla heyecanlı bir tablo çizen bu küçük arkadaş aracılığıyla, gurur, kendini beğenmişlik ve açgözlülük gibi olumsuz insan duygularını da tanır ve onlardan uzaklaşır. Antoine de Saint-Exupery'nin Küçük Prens'inin anlatımı için benimsediği üslup çok sade, kolay anlaşılır ve akıcı gibi görünse de, anlaşılmaz bir şekilde gizemli ve son derece cezbedicidir. Aynı zamanda düzyazıda şiir tarzının da örneklerini görebiliriz. Küçük çocuklar için yazılmış gibi görünen masal, dilinin sadeliği ve ilettiği mesajın derinliği nedeniyle yetişkinler için hemen hemen aynı tuhaf çekiciliğe sahiptir. Anlatı birinci tekil şahıs ağzından anlatılmıştır. Önce pilot, ardından Küçük Prens tarafından... Bazı yetkin diyaloglara sahip olmasına rağmen, genellikle çocuk edebiyatı için kullanılan formal olmayan bir dili de vardır. Hikayeyi, bir alegori olarak görmemiz mümkün. Esasında yazarın mesajı okuyucuya bağlı olarak birçok farklı şekilde yorumlanabilir. Hikaye öncelikle yetişkinler için, çocukların dünya görüşünden yararlanmanın aslında ne kadar da değerli olacağını anlatmak amacıyla yazılmıştır. Antoine de Saint-Exupery, modern insanın unutmak üzere olduğu değerleri üzerine yazdığı birçok hikaye ile yıllardır en fazla okunan kitaplar arasındadır..


Clarissa Pinkola Estes, 27 Ocak 1945'te ABD'nin Kızılderililerin yurdu anlamına gelen Indiana eyaletinde dünyaya gelir. Meksika asıllı ailesinin ülkeden sınır dışı edilmesiyle 5 yaşındayken Macar bir aileye evlatlık verilir. Çocukluk yıllarından itibaren içinde bulunduğu, büyüyüp yetiştiği bu bölge Doğu Avrupa kökenli mültecilerin yaşadığı bir bölgedir. Çok kültürlü bir bölgede yetişmesi Clarissa'ya farklı diller öğrenme ve bu dillerin masallarına hakim olma becerisi katmıştır. Bugüne kadarki tüm çalışmalarında küçükken yaşadığı ailevi ve sosyal travmalarının etkisi görülmektedir. Fakat o bu travmaları, yaraları acı çekmek için değil güç almak için kullanır. Tüm kadınlara da bu görüyü öğretmeyi kendine amaç edinir. 1981 yılında Union Enstitüsünü etnoklinik alanındaki doktora derecesiyle bitiren Clarissa, Uluslararası Psikanalitik Kurumu tarafından Jungcu Psikanalizm Diplomatı seçilir ve bir dönem Jung Eğitim ve Araştırma Merkezinin başkanlığını da üstlenir. Hem bilimsel hem de edebi çalışmalara sahiptir. Latin geleneğinde Cantadora olarak adlandırılan eski masal ve öykü derleyicisi Clarissa, şu anda 75 yaşında, evli ve üç çocuk sahibidir. 30 yılı aşkın bir süredir öğrencileriyle ve hastalarıyla ilgilenmektedir. Bu yazımızda inceleyeceğimiz Kurtlarla Koşan Kadınlar konusunu Meksika ve Macar kökenli masallardaki motiflerin karşılaştırmalı bir sunum ve birleşiminden almıştır. Clarissa Pinkola Estes, 1971 yılında başladığı Kurtlarla Koşan Kadınlar'ı yirmi yılı aşkın bir süre sonunda tamamlamıştır. Vahşi kadın olarak anlattığı doğallık, masallarla büyüyen bu kadının hayatının her yerindedir. Büyük küpeler, büyük çiçekli şapkalar, uzun etekler ve şallarla kuşanıp kendini iyi hissettirebilen, köklerine ve geleneklerine bağlı ama aynı zamanda özgür bir kadındır. Sevgi dolu, şefkatli ve iç görülü olmanın yanına erkeklere atfedilen özellikleri de koyabilmeyi başarabilen, duygusunu ve aklını, his ve enerjisini doğru yerlerde kullanabilen bilge bir kadındır. Kurtlarla Koşan Kadınlar özetle Nasıl Kadın Olunur? sorusuna verilen uzunca bir cevaptır. Başlarda bilimsel olmadığı gerekçesiyle 40 yayımevi tarafından reddedilirken bugün 37 dile çevrilen bir şaheser konumundadır. Clarissa Pinkola Estes'in tüm sevdiklerime ve hala kayıp olanlara ithafıyla yayımlanan Kurtlarla Koşan Kadınlar kitabı 16 bölüm ve 542 sayfadan oluşmaktadır. Bu bölümlerden her birinde bir masal ve masallardan yola çıkılarak vahşi kadın arketipi hakkında incelemelerin yapıldığı alt başlıklar yer almaktadır. Clarissa, çeşitli mit, masal ve öykülerden yola çıkarak çok eski zamanlardan bu yana kadınların sosyal hayattaki, iş hayatındaki, aile hayatındaki, cinsel hayattaki, anne olarak, çocuk olarak, ilham kaynağı olarak, yaratıcı güç olarak, sanatçı olarak değişimini, aslında ne olması gerektiğini ve ne olmaması gerektiğini anlatmaya çalışmaktadır. Kadınlara, tutkularını, güçlerini, yeteneklerini, gerçek evlerini, yaralarını, ayağa kalkışlarını, çocukluklarını, cinselliklerini, doğallıklarını ve özgürlüklerini hatırlatmaya çalışır. Kadınlar kendilerini keşfetmeli, iç dünyalarını görmezden gelmemeli ve kendilerine değer vermelidir. Eril güç ve sorumluluklar altında ezilmemeli, fedakarlıklar uğruna kendi benliklerini kaybetmemelidir. Clarissa'ya göre vahşi doğa insanı büyük ölçüde bütünler. Kurtlarla Koşan Kadınlar özetinin dışında Clarissa'nın kadınlara önerilerinden kısaca bahsetmek yararlı olacaktır. Clarissa kadınların dişil enerjilerini, sevgi ve şefkatlerini hiç kaybetmemesi gerektiğini savunur. Kendisi de tam olarak böyle bir kadındır. Ona göre her kadının mutlaka bir tutkusu vardır ve tutkusunu bulamayan kadın iflah olmaz. Her kadın doğuştan yaratıcıdır. Yaratıcılık hiç kimsenin tekelinde değildir. Biz istesek de istemesek de en büyük yaratıcılık, tutkularımızdan ve acılarımızdan gelir. Clarissa, kendi acılarınızı, yaralarınızı bilin, keşfedin, atalarınızın acılarını, yaralarını araştırın, bilin, çünkü acılar ve travmalar çok büyük bir yaratıcı güçtür, der.


John Griffith London, 12 Ocak 1876'da San Francisco'da doğdu. Yazar, bu meslekten yüksek gelir elde eden ilk Amerikalılardan birdir. Annesi Flora Wellman müzik öğretmeni, babası olduğu düşünülen William Chaney ise Astrologdur. Babasının kim olduğu konusunda net ve kesin bir bilgi yoktur. Ancak annesi William Chaney ile olan birlikteliğinden sonra Jack London'a da soy adını veren John London ile evlenmiştir. Hatta Jack London, biyolojik babası olduğu tahmin edilen William Chaney'e bir mektup yazmış ancak cevap olarak Chaney kendisinin iktidarsız olduğunu ve London'ın gerçek babasının başka bir adam olduğunu iddia etmiştir. Jack London denizcilikle ilgilenmiş ve fabrikalarda işçi olarak çalışmıştır. Üniversite olarak Berkeley'e girmiş ancak 1897 yılında maddi olanaksızlıklar nedeniyle ayrılmak zorunda kalmıştır. İki kez evlenmiş olan London bir sosyalisttir. 40 yaşında hayata gözlerini yuman London'ın ölüm sebebi tartışmalara sebep olmuştur çünkü o dönemde hastalığı sebebi ile morfin kullanmaktadır. İntihar edip etmediği kasıtlı olarak fazla doz morfin alıp almadığı bir sır olarak kalmıştır. Vahşetin Çağrısı, Martin Eden, Demir Ökçe, Beyaz Diş ve Deniz Kurdu gibi eserleriyle edebiyat dünyasında adeta bir çığır açmıştır. Hikayemizin ana karakteri kitaba ismini veren Martin Eden'dir. Yaşananları onun bakış açısından görür, kitap boyunca onun düşüncelerine ve iç sesine tanıklık ederiz. Bay Eden alt sınıftan gelen ve hayatını denizcilikten kazanan biridir. Belirli aralıklarla gemi işçisi olarak seferlere çıkmakta ve geri kalan zamanda kazandığı bu para ile hayatını devam ettirmektedir. Ablası Gertrude ve Eniştesinin evinde bir odada kiracı olarak yaşayan Martin Eden'in hayatındaki ilk dönüm noktası burjuva sınıfından Arthur Morse'u serserilerin elinden kurtarması ile başlar. Bu sayede Arthur'un kardeşi Ruth ile tanışır. Ruth'a aşık olan Martin Eden onunla olan sohbetini devam ettirebilmek, aralarındaki kültür ve bilgi farkını kapatabilmek için kitaplar ve dergiler dünyasına giriş yapar. Bu yeni dünya onun hayata bakış açısını değiştirir. Ruth ile olan ilişkisi ilerler. Ruth'tan onunla evlenmek için iki yıl süre isteyen Martin Eden gelecekteki mesleğini bulmuştur: Yazar olmak. Sürekli okumaya ve yazmaya başlar. Uyku süresini günde beş saate indirir. Ruth ile buluşmadığı tüm zamanlarda sadece okur. Makaleler, şiirler ve hikayeler yazar. Bunları dergilere ve yayınevlerine postalar. Elindeki kısıtlı parasını da mektupları için pul almaya yatırır. Bu süreçte Ruth ve ailesi ile birçok yemeğe katılan Martin'in burjuva sınıfına karşı düşünceleri de değişmeye başlar. Onların aslında göründükleri kadar da bilgili ve entelektüel olmadığını aksine birçoğunun sığ ve tekdüze düşüncelere sahip olduklarını fark eder. Kitaplarla tanışması, ona tek bildiği şeyin hiçbir şey bilmediği ya da çok az şey bildiğini hissettirmesini sağlamıştır. Yazma serüveni boyunca yazıları hiçbir yerden olumlu dönüş almayan ve başarısız olan Martin, Ruth'tan istediği iki yıllık sürenin de büyük bir kısmını doldurmuştur. Ancak Ruth ailesinin baskısıyla ve kendisinin beklentisini karşılamadığı gerekçesiyle Martin'den ayrılır. Bundan sonra Martin'in şansı döner. Yazdığı eserler arka arkaya kabul edilmeye başlar. Birçok kitabı, makalesi, hikayesi yayınlanan Martin Eden'in şöhreti bu şekilde başlamış olur. Yaşananlardan sonra Ruth, Martin'e dönmek istese de Martin kabul etmez. Bu soru onun içini kemirir. Kazandığı parayı çevresinde ona iyiliği dokunmuş birçok insanın hayatına dokunmaya, onları mutlu etmeye ve hayallerini gerçekleştirmeye harcayan Martin Eden son bir gemi yolculuğuna çıkarak okura veda eder. Jack London'ın 33 yaşında yazdığı, hayatından otobiyografik öğeler de taşıyan bu eser Martin Eden adında alt sınıftan gelen bir gemi işçisinin burjuva sınıfından bir kıza aşık olmasının ve çok satan bir yazara dönüşmesinin hikayesidir. Alt sınıftan gelen ve şöhret olan bu adam süreç boyunca içinde olmayı arzuladığı burjuva sınıfının gerçek yüzüne tanık olur. Her ne kadar istediği başarıyı en sonunda elde etse de bu süreçte yaşadıkları Martin Eden'in zihninde ve ruhunda derin hasarlar bırakır. Ayrıca kitabın yazarı Jack London, Vahşetin Çağrısı ve Beyaz Diş gibi iki önemli eseri yazarak şöhrete kavuşmuş ancak ün ve şöhret onda da düş kırıklığı yaratmıştır. Bu düş kırıklığı sonrası Güney Pasifik'te bir yolculuğa çıkmış ve içinde otobiyografik unsurlar barındıran bu eseri kaleme almıştır. Kişisel olarak klasik eserlere hep mesafe ile yaklaşmışımdır. Ki bu kitaba da ilk önce böyle başladım. Bir süre okuyup daha başlarında kitabı bıraktım. Ancak okumaya geri döndüğümde tüm önyargılarımı yıkan bir hikaye ve anlatımla karşılaştım. Kitap okurken ana karakterlerde kendimizden benzerlikler arar onları bizden biri gibi görmek isteriz. En azından ben kendimi ana karakter ya da onun iç sesiymiş gibi hissetmeye çabalarım. Martin Eden bunu kolayca başaran bir kitap oldu benim için. Martin Eden'in düşüncelerini ve hislerini anlamakta hiçbir zorluk yaşamadım. Sanki tanıdığım biriydi Bay Eden. Kitabın dili ve anlatımı ise gayet akıcıydı. Çeviriyi de beğendim. Akıcılığı bozan hiçbir sözcük ya da tümce ile karşılaşmadım. Okumaya her ara verdiğimde acaba Martin Eden şimdi ne düşünüyordur, nasıl hissediyordur? diye merak ettim. Bütün ögeleri ve içerdikleri ile kesinlikle okunması gereken bir yapıt. Jack London, Beyaz Diş, Martin Eden ya da Vahşetin Çağrısı kitaplarıyla tanınsa da geride çokça yapıt bırakmış bir sanatçı. Aşağıda bu yapıtların bir listesini bulabilirsiniz.


Anadolu'da babayla oğlu aynı zevkte buluşturan ender insanlardan biridir Neşet Ertaş. Sesi bozkırın ortasındaki bir çakırdikeni gibi dimdik çıkar bozlaklarda. Bu nedenle kütüğü bozkır olanlar tapınırcasına sever onu. Bu sevgi o kadar benzer ki anne baba sevgisine, mesela üniversiteden arkadaşım Ömer ozanın her ölüm yıldönümünde mezarı başına gidip duasını okur, akşam döner gelir rakısını içer uyur. Şimdi gelin bu büyük ozanla söyleşen yazarı tanıyalım. Yunus Ülger, Nevşehir doğumlu bir gazeteci. Önceleri Hürriyet, Sabah gibi gazetelerde çalışmış. 2009'da Almanya'ya göç etmiş. Ortaokul yıllarından beri de amatör olarak bağlama çalıyor ve halk müziğiyle ilgileniyor. Neşet Ertaş: Kentin Tezenesi de sanırım onun yayımladığı ilk kitap. Ülkemizde benzer nehir söyleşiler çok sık yayımlanmıyor ve yayımlandığında da yazarından çok doğal olarak söyleşinin yapıldığı kişiye odaklanılıyor. Ancak burada Yunus Ülger'in hep hayranlıkla anılan Neşet Ertaş'ı bir insan olarak ele almaya çalışmasını da unutmamak gerekiyor. Batı edebiyatında nasıl Zweig sayesinde muhteşem biyografiler okuyabiliyorsak ve bu biyografilerde yaşamı anlatılan yazar kadar Zweig'ın da büyük bir emeği varsa Neşet Ertaş'ın da daha iyi anlaşılmasında gelecekte Neşet Ertaş kadar Yunus Ülger'in de emeği olacağını söylemek gerek. Kitap, Neşet Ertaş'ın yaşam öyküsüne kendi ağzından tanık olmamızı sağlıyor. Yunus Ülger ilk olarak bozkırın tezenesi adıyla özdeşleşen Neşet Ertaş'a bu adın kim tarafından yakıştırıldığını anlamaya çalışıyor. Sözün ilk kez Neşet Ertaş'ın Yugoslavya'daki hapis yıllarında Hapishane'ye gelen bir Yaşar Kemal kitabının üzerinde yazdığını tespit edebiliyor ancak bu kitabın Yaşar Kemal tarafından mı yoksa başka biri tarafından mı gönderildiği belli değil. Uzun süredir edebiyat alanında içerik üreten ve alana yakın alanda doktora yapan bir birey olarak Türkiye'nin edebiyat tarihi için büyük önem taşıyan her olay ve kişinin bir yerlerde Yaşar Kemal'le temas ettiğine ilişkin bir tespitim var. Bu Aşık Veysel'de de, Mehmed Uzun'da da böyle. Güzel bir yakıştırma olsa gerek bozkırın tezenesi kalıcı oluyor ve milyonlar tarafından kullanılıyor. Ancak Yunus Ülger, Neşet Ertaş'ın karakterini bulmasında ve tanınmasında asıl kentin olanaklarının payı olduğunu düşündüğü için Neşet Ertaş'a kentin tezenesi demeyi daha uygun buluyor. Ertaş'ın yaşam öyküsünü özetleyecek olursak Kırşehir'de doğan ve duyduğu ilk ses saz sesi olan bir Abdal çocuğuyla karşılaşırız. Ertaş'ın babasıyla köy köy gezerek düğünlerde çalmaya başlamasıyla biçimlenen kaderini görürüz. Türlü nedenlerle Abdal'ların insan yerine konmadığını gören Ertaş'ın ceketini sırtına alarak Ankara'ya geldiğine tanık oluruz. Bir dönem TRT Radyo'da çaldığını, önce Ankara pavyonlarında, sonra İstanbul'da program başı ücretle sahne aldığını öğreniriz. Önce Avrupa turnesinde dolandırıldığını sonra tekrar ülkesine geldiğini ancak 1977-78 yılları arasında işi nedeniyle kendini alıkoyamadığı içki alışkanlığı yüzünden saz çalan parmaklarının durduğunu, tedavi aramak için Almanya'ya geldiğini öğreniriz. Ozan'ın tekrar keşfedilmesi ise Almanya'da herkesten uzak yaşadığı 20 yılın sonunda gerçekleşecektir. Neşet Ertaş, Almanya'da çocuklarının ve eli kendisine bakan gariplerin geçimini sağlamak için düğünlere gitmektedir. Ancak 20 yıllık suskunluğu, herhangi bir yayın kuruluşunda görülmeyişi hakkında öldü dedikoduları çıkmasına neden olur. Bu durum Ertaş'ın Almanya'daki düğün işlerini de etkilemeye başlayınca bir gazeteye ölmediğini ispatlamak için röportaj verir ve talihi o tarihten sonra değişmeye başlar. Kitap, bu söyleşiyi Neşet Ertaş Türkülerinin Kaynakları, Alevilik ve Bektaşilik Hakkındaki Görüşleri gibi bölümlere ayırarak vermiş. Nehir söyleşiyi aksatmadan böyle bir bölümleme yapılmasını hem çok zor hem de çok doğru buldum. Yukarıda da değindiğimiz gibi kitap bir taraftan da Neşet Ertaş'ın tanıklığında Türkiye'nin bir dönemini tüm gerçekliğiyle gözler önüne seriyor. Ozan'ın çocukluğuna denk gelen 1940'lı yıllar ortalama yaşam beklentisinin 40 45 yıl olduğu, doğan her dört bebekten birinin sağlık hizmetlerine erişim sorunu yüzünden yaşamını kaybettiği bir dönem. Ozan'ın yanıtı ise çarpıcı. Kendinin ne kadar farkında olduğunu gösteriyor. Neşet Ertaş'ın yaşam öyküsü ancak eskiden annelerimizin babalarımızın anlattığı, 21. yüzyılda gerçekleşmesini olanaksız bulduğumuz anlarla dolu. Ancak gerçek. İşin sarsıcı yanı da bu. Saz evini açma öyküsü aşağıda anlatıldığı gibi 21. yüzyılda olması olanaksız dersiniz ama 20. yüzyılda gerçekti. Saz evini ben açmamıştım. Oraya saz almaya gitmiştim, param yetişmedi, ben saz çaldım adam. Çıktım gidiyordum, adam beni geri çağırdı, Gel sen ortak ol dükkana. dedi. Ben Param yok. dedim Olsun. dedi. Borçlanırsın bana, beraber çalışırız ödersin. dedi. Çocukları yokmuş beni evlatlık yerine koydu. Sonra orayı bana devretti, gitti. Sayfa 75. Niye düğünlere gidiyorsun dersen, insan hayatının en kutsal günü düğün günü. Bu mutlu günlerde anım kalsın istiyorum. büyük küçük herkese hitap etmek için düğünlere gidiyorum. Saatlerce coşkuyla oyun havaları, halaylar çalarım, en sonunda da benden türkü dinlemek isteyenlere türkü çalarım. onlar sabırlıdırlar, beklerler. 130. Kültürel olarak sevdiğimizi aşırı sevip kutsallaştırıyoruz. Bu nedenle sevdiğimiz kişileri bir birey olarak ele almakta, yaşantısı üzerine farklı okumalar yapmakta zorlanıyoruz. Yunus Ülger'in kitabı bize daha önce hiçbir yerde yayımlanmamış söyleşileriyle işte bu biçimde çok sevdiğimiz Neşet Ertaş'ı yeniden tanıma olanağı sağlıyor. Ezbere konuşmak yerine Neşet Ertaş'ın neden bu kadar başarılı olduğunu, yaşam öyküsünde ne gibi kültürel kodlar saklı olduğunu inceliyor. Hakkında doğru bilinen birçok yanlış olduğunu öğreniyoruz. Ozan'ın sonradan Leyla adıyla sembolleştirdiği karşı cinse aşkın evet eşi Leyla Ertaş'tan hareketle ortaya çıktığını ama evliliklerinin anlatıldığı gibi büyük bir aşkla gerçekleşmediğini keşfediyoruz. Okul bitirmemesine rağmen Ertaş'ın sanat ve yaşam hakkındaki görüşlerinin hayli çağdaş olduğunu seziyoruz. Ne dersek diyelim Neşet Ertaş, aşıklık geleneğinin bilinen ünlü ve etkili son temsilcisi, babadan oğula geçen bu kültürün sonu geldi ya da gelmek üzere. Romantik bir söylem gibi gelebilir ama bu kültür öğesinin yok oluşu, belirli bir bakış açısının ve yaşam biçiminin de yok oluşu anlamına geliyor. Dünya halkları olarak bu öğelere sahip çıkıp bunları benzer yapıtlarla somutlaştırmazsak, tekil ve birbirine benzer, saman gibi yaşamlar sürmek zorunda kalacağız. Bu nedenle neredeyse 30 yıldır yayıncılık yapan Anı Yayıncılığı da akademik kitapların ötesine geçerek kurduğu Anı Kültür ile Türkiye Kültür Mirası'na böylesine önemli bir kitap kazandırdıkları için kutlamak gerekiyor. Editör Tuğba Çelik Korat'ın nehir söyleşinin yapısını bozmadan kitabı başlıklandırması, Yunus Ülger'in de Neşet Ertaş'ın ağzından çıkan sözlere çok dokunmaması hayli yerinde olmuş. Bu söyleşinin muhteşem bir sesli kitap adayı olduğunu ve söz gelimi Neşet Ertaş'ın ölüm yıldönümünde bunu Storytel'de yayınlarlarsa en çok dinlenen kitaplar arasından çok uzunca bir süre inmeyeceğine inanıyorum.


Bir Bilim Adamının Romanı, biyografik roman türünde ülkemizin mihenk taşı sayılabilecek yapıtları arasındadır. Öncelikle romanın yazılışından söz etmek, ardından da romanın içeriğine dair özet ve yorumlar üzerinde durmak faydalı olacaktır. Mustafa İnan'ın oğlu Hüseyin İnan'a ait sonsöz bölümünden anladığımız kadarıyla eser, TUBİTAK tarafından Anadolu'nun kabiliyetli ama olanakları kısıtlı gençlerini bilime özendirmek ve Mustafa İnan'ın zorlu hayat mücadelesini toplumla paylaşmak amacıyla yazdırılmaya karar verilmiştir. Bunun içinse o dönem Tutunamayanlar romanı ile TRT Roman Ödülü'nü kazanmış ve Hüseyin İnan'la da tanışıklığı bulunan Oğuz Atay'a rica götürülmüştür. Bu ricayı kıramayan Atay, Mustafa İnan'ın eşi Jale İnan tarafından tasniflenen belgeler ve yaptığı söyleşilerin ışığında Bir Bilim Adamının Romanı yapıtını ortaya çıkarmıştır. Romanın yazımı sırasında Oğuz Atay çeşitli sıkıntılarla karşılaşmıştır. Bu sorunların en önemlisi yine sonradan ifade ettiği üzere kitaba uygulanan sansürleme işlemidir. Atay, hocası Mustafa İnan'ı yarı tanrısal bir biçimde değil, olumlu-olumsuz tüm özellikleriyle yani bir insan olarak yazmak peşindeydi. Asıl anlatma gayesi ise savaşın tam ortasında yokluk içinde dünyaya gelmiş taşralı hocasının, yaşamı boyunca göstermiş olduğu çabasıydı. Bunu kitapta da görüyoruz ancak Mustafa İnan'a ilişkin olumsuzlanan tek noktanın bünyesinin zayıflığı olduğu göz önüne alındığında Oğuz Atay'ın kitabı yazmaya başlarkenki amacını tam anlamıyla gerçekleştiremediğini görüyoruz. Ricalar sonunda kitabın birçok bölümünün çıkarıldığını yazarın bizzat kendisinden öğreniyoruz. Bunun yanında Mustafa İnan'ın hocalığı ve öğrenciliğinden bahsedilirken Türk eğitim sistemine dair önemli eleştirileri romana eklemeyi başarıyor ama Oğuz Atay. Bu bakımdan kitap, anlatılan dönemin eğitim öğretim süreçlerine dair önemli bir tarihi kaynak. Öyle ki zamanında MEB tarafından bugün farklı boyutlarına gelen eleştiriler nedeniyle kaldırılmış 100 Temel Eser arasına bile alınmış ve bakanlığa bağlı çalışan öğretmenler tarafından okunması da tavsiye edilmiş. Milletvekili bir babanın oğlu olarak 1934 yılında Kastamonu'da dünyaya gelen Oğuz Atay, hep iyi okullarda eğitim aldı ve babasının da yönlendirmesiyle İTÜ İnşaat Fakültesi'nden mezun oldu. Bir süre mühendis olarak çalıştıktan sonra 25 yaşında öğretim elemanı olarak Yıldız Teknik Üniversitesine girdi. 37 yaşında Tutunamayanlar'ı yayımladı, 38 yaşında bu ilk romanıyla TRT Roman ödülünü aldı ve 39 yaşında doçent oldu. Eleştirmenler tarafından Türk çağdaş yazınının en seçkin yazarlarından biri olarak anılan Oğuz Atay maalesef erken yaşta(43) yaşama veda etti ve yaşarken kıymet görmeyen romanları ölümünden sonra onlarca baskı yaptı. Bu sanki yazarın kendi kaderinin de bir tutunamayan olduğunu gösterir kadersel bir durum. Oğuz ATAY, Türk edebiyatının yetiştirmiş olduğu en önemli romancılardandır. Kendine özgü üslubu, kurgulama tekniği ve inanılmaz gözlem gücüyle edebiyatımızın olağan akışına verdiği olağanüstü yön daha onlarca yıl alkışlanmaya devam edilecektir. Yapıt iki bölümden oluşmaktadır. Mustafa İnan'ın doğumundan öğrencilik yaşamının sonuna kadar olan yaşamı birinci bölümde, hocalığından ölümüne kadar olan yaşamı da ikinci bölümde anlatılmıştır. Romanın başlama noktası ve anlatıcı seçimi tabiki tesadüf değildir. Taşradan gelmiş olması muhtemel bir öğrenci üniversiteye giriş sınavlarında aldığı sonucu öğrenmek üzere üniversiteye gelir. O anlarda ise okulda Mustafa İnan adına ödül töreni düzenlenmektedir ve hocanın eşi Jale İnan bizzat dönemin Cumhurbaşkanından eşi Mustafa İnan'a verilen ödülü almaktadır. Sözü edilen genç ile üniversitede hoca olan yaşlı bir profesör -isimleri okurla paylaşılmamıştır- bu törende karşılaşırlar. Profesör ile bu delikanlı arasında Mustafa İnan'ın hayatı üzerine bir konuşma başlar. Bir süre sonra bu sohbetler romanın kendisi haline gelecektir. Mustafa İnan, 24 Ağustos 1911'de postacı bir baba ve ev hanımı bir annenin oğlu olarak Adana'da dünyaya gelmiştir. Aslen Malatyalı olup babasının Adana'ya gelmesi üzerine çocukluğunun önemli bir bölümünü burada geçirmiştir. Adana'nın işgali sebebiyle Konya'ya göç etmek zorunda kalmış olsalar da daha sonra işgalin bitmesiyle evlerine dönebilmişlerdir. Çocukluğuna dair romanda vurgulanan noktalardan biri çekilen geçim sıkıntısıdır. Bir başka önemli öge de Mustafa İnan'ın çocuk yaşta kendini göstermeye başlayan üstün zekasıdır. Arkadaşlarına nazaran not tutma alışkanlığı olmayan, en karışık hesapları bile kafasından yapabilen bu çocuk, babası tarafından adam olmaz biçiminde nitelendirilmektedir. Ömrü boyunca babasının deyimiyle adam olmak için çabalamış, kendince bunu başarmış ancak babasının ne yazık ki bunu görmeye ömrü izin vermemiştir. Adana Lisesi'ni yatılı okuyan Mustafa İnan burada da pratik zekası ve güçlü belleğiyle dikkat çekmiştir. Öyle ki bazı hocaları derslerinde öğrencilerinin anlamadığı birçok noktayı ona anlattırmıştır. Kendisinin matematik alanında bir bilge olarak kabul görmesi de aslında lise yaşamına dayanır. Üst sınıflara bile birçok konuda ders anlatmıştır. Mustafa İnan bir hoca olmayı da lise yıllarında kafasına koymuş hatta lise öğrenimini üstün başarıyla bitirdikten sonra üniversite tercihini de bu yönde yapmış: akademisyen olup öğrenciler yetiştirme hayaliyle mühendisliği tercih etmiştir. Üniversite yaşamı da başarılarla dolu olan Mustafa İNAN, mühendislik fakültesini tam notla bitiren ender öğrencilerden olmuştur. Üniversite yaşamı boyunca daha öğrenciyken birçok dersin anlatımı hocalar tarafından tıpkı lisede olduğu gibi kendisine bırakılmıştır. Aynı ses tonuyla tek düze bir anlatımla derslerini işleyen hocalarına karşı daha öğrenciyken olumsuz tavır takınmış ve bir gün hoca olup buna son vermeyi kendisine hedef olarak koymuştur. Nitekim bunu başarmış, bitirdiği fakülteye hoca, kürsü başkanı, dekan ve sonunda da İstanbul Teknik Üniversitesi'nde rektörlük görevine gelmiştir. TUBİTAK'ın kurucuları arasında yer almış, devlet tarafından birçok kurul ve komisyonda görev verilmiştir. Hatta bizzat dönemin Cumhurbaşkanı tarafından Bayındırlık ve Milli Eğitim Bakanlıkları teklif edilmiş ancak hocalık yapma isteğinden ötürü bunları geri çevirmiştir. Aldığı diğer yöneticilik görevlerinden ötürü -rektörlük gibi- mutsuzluğunu da çok defa dile getirmiştir. Mustafa İnan, yaşamı boyunca geçim sıkıntısı çekmiş ancak prensiplerinden taviz vermemeye çalışarak hocalığı bırakmamıştır. Bir kez başarısız bir inşaat danışmanlığı niteliğinde büro açmışsa da uzun ömürlü olmayan bu işe de son vermiştir. Yurt dışında eğitim aldığı dönemde kendisine sunulan çalışma ortam ve olanaklarına duyduğu hayranlığa rağmen ülkesine hizmet etme düsturundan vazgeçmemiştir. Ancak ülkesine döndüğünde çalışmalarını sürdürmesi için asistanları ile birlikte yalnızca küçük bir oda tahsis edilmiş, laboratuvar gibi ortamların ise adından ötesine rastlayamamıştır. Oysa kendisi eğitimin mevcut şekilde sürdürülmemesi, yalnızca tahta başında anlatılarak devam edilmemesi fikrinden asla vazgeçmeyecektir. Mustafa İNAN'ı kendisi yapan en önemli özelliklerinden biri de mühendislik dışında her alana karşı duyduğu merak ve ilgidir. Müzik ile matematik üzerine konferanslar bile vermiştir. Öğrencilerine de çok yönlü bir gelişimden yana olmalarını tavsiye etmiştir. Ancak Mustafa İnan, tempolu yaşamında hasta olmaya yatkın zayıf bünyesine çok iyi bakamamıştır. Hem ülke içinde hem de yurt dışında birçok geziye katılmış yaptığı incelemelerle ilgili çalışmalar yapmıştır. Rektörlük görevinin ardından Bilim Kurulu üyeliğine atanmış ve bu görevi için haftada bir Ankara'ya gitmek zorunda kalmıştır. İşte tüm bu yolculuklar ve çalışmalar bedenini yorgun düşürmüş ve İstanbul'da birkaç tedavi yöntemi uygulansa da ne yazık ki hoca faydasını görememiştir. Bunun üzerine Almanya'ya tedavi görmeye gönderilmiş ancak tedavi gördüğü Franfurt'ta 5 Ağustos 1967'de yaşama veda etmiştir. Bir Bilim Adamının Romanı'ndaki en değerli eleştirilerden biri, ülkemiz gençlerinin akademisyen olma heveslerinin yok edildiğidir. Üniversitelerde hocalık yapmak o dönem için öncelikle geçim sıkıntısı çekmeye razı olmak anlamına gelmektedir. Ayrıca yeni çıkan Üniversiteler Kanununa da göndermede bulunulmuş ve öğretim üyelerinin seçilme yöntemleri eleştirilmiştir. Yazar sözü edilen kanunla birlikte medrese mantığından üniversite yapılanmasına geçilirken, orada eğitim veren hocaların da bir gecede kim olduklarına, aldıkları eğitime bakılmadan profesör ilan edilmelerine karşı çıkmıştır. Ayrıca öğretim üyeliğinin bir yerden sonra heyecanını yitirmiş kimselerce yürütülmesinin ülkede bilimin önüne konulmuş en büyük engellerden olduğu anlatılmıştır. Bilime dair çalışmalar yapıp araştırmalarla katkı sunmak yerine, öğrencilerini belirli kalıplarla yıllardır aynı konuları anlattıkları derslerden sorumlu tutan hocalar eleştirilmiştir. Mustafa İnan da rektör olduğu dönemde bu anlayışla mücadele için çok emek vermiş ancak kitlesel bir değişime olanak görmediğinden yöneticilik görevini bırakmıştır. Bunu ve fazlasını örnekleyen alıntılar aşağıdadır. Bakın burada yalnızca puan sözcüğünü puvan olarak yazarak ne büyük bir eleştiri ortaya konuluyor. Ardından Oğuz Atay'ın o muhteşem ironi dolu eleştirel dilinden çıkmış parçalara rastlıyoruz. Hiçbir şeyin aslını merak etmemeli. Formülleri ezberlemeli ve bu formüllerin problemlere nasıl uygulanacağını, geçen yıllarda sorulmuş imtihan sorularını gözden geçirerek iyice bellemeli ve imtihandan bir gün sonra hepsini unutmalı. Belki böylece hayata dinç ve yıpranmamış bir kafayla atılırsın ve elektrik üretiminin artırılması konusunda ilginç tekliflerde bulunarak memleketinden milletvekili adayı olursun. -Sayfa 67. Hepsinin özenle ve derinlikle okunacağı eğitim ortamlarının düşünü kurarak, incelemeyi burada bitirir, tüm okurlara esenlikler dilerim. Yazı sitemize Sultan ATSIZ tarafından gönderilmiştir. Oğuz ATAY'ın romancılığını yansıtmayan ancak yazılış amacına fazlasıyla hizmet eden bu yapıt edebiyatımız için edebi biyografinin en önemli örneklerindendir.


Adalet Ağaoğlu, 23 Ekim 1929'da Ankara'da dünyaya gelmiştir. Aslında doğduğunda ona Fatma İnayet adı verilmiştir. Daha sonra babası mahkeme kararıyla kimlikteki bu adı da Adalet olarak değiştirmiştir. Kız çocuklarının ilkokula gönderilmesi üzerine 1933'te çıkarılan yasayla Adalet Ağaoğlu 5 yaşındayken 7 yaşında gösterilip okula yazdırılmıştır. Kendisi de Türk edebiyatının başarılı ve tanınan bir yazarı olarak yıllar sonra söylediği O yasa olmasaydı, ben yazar olamazdım. cümlesiyle kız çocuklarının eğitilmesinin bu ülke için ne kadar önemli olduğunu bizlere göstermiştir. Adalet Ağaoğlu, Ankara Kız Lisesini de başarıyla tamamladıktan sonra Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Fransız Dili ve Edebiyatı bölümünü kazanmıştır. İlk olarak 1946 yılında Ulus Gazetesi'nde oyunları yayımlanmaya başlamıştır. Yine üniversite öğrenciliği boyunca 1948-1950 yılları arasında Kaynak Dergisi'nde şiirleri yayımlanmıştır. Daha sonra 1951-1970 yılları arasında TRT'de birçok farklı görevde çalışmıştır. İlk radyo oyunu olan Aşk Şarkısı adlı oyununu da bu yıllarda yazmıştır. 1953'te Paris'e giden Adalet Ağaoğlu bu yolculuğunun öncesinde ve sonrasında birçok tiyatro eseri kaleme almıştır. 1954'te bir mühendis olan Halim Ağaoğlu ile evlenmiştir. İkisinin de ortak kararıyla çocuk yapmamışlardır ve Adalet-Halim Ağaoğlu çifti uzun yıllar çok mutlu bir evlilik yaşamışlardır. Çatıdaki Çatlak adlı tiyatro oyununun sahnelenmesi yasaklanınca Adalet Ağaoğlu da roman yazmaya karar vermiştir. Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi ve Hayır ilk roman üçlemesi olmuştur. Eserlerindeki kahramanların bilinç akışlarını aktardığı romanlarıyla özellikle intihar yazarı olarak tanınmıştır. Zengin ve başarılı bir edebiyat hayatından sonra geçtiğimiz aylarda, 14 Temmuz 2020 tarihinde çoklu organ yetmezliği sebebiyle hayatını kaybetmiştir. Üretken bir yazar olan Adalet Ağaoğlu'nun birçok kitabı var. Romanda kullanılan anlatım tekniği nedeniyle roman boyunca zamansal bir düzen takip edilmediği için Ölmeye Yatmak özetini tam anlamıyla zaman sıralı bir biçimde sunmak olanaklı değil. Roman içerisinde bölüm bölüm anlatıcı kişiler değişmektedir. Hatta bir bölümdeki anlatıcı eserin baş kahramanı olan Aysel'in şimdiki haliyken bir başka bölümde anlatıcı Aysel'in çocukluğu olmaktadır. Ancak genel hatlarıyla: Aysel adlı kahraman üniversitede profesördür ve eser Aysel'in intihar etmek üzere bir otel odasına gitmesiyle başlar. Ölmeye Yatmak özetine bakmaya devam edecek olursak geçmişte Aysel'in doğduğu küçük kasabada Atatürkçü ve idealist bir sınıf öğretmeni olan Dündar Öğretmenin yetiştirdiği Aysel, Aydın, Ali ve Ertürk olmak üzere kasabanın dışına çıkıp farklı hayatlara sürüklenen dört öğrencinin ve bu öğrenciler dışında da kasabadan çıkamamış diğer öğrencilerin hayat yolculuklarının anlatıldığını görürüz. Hepsinin kendi duyguları, mektup veya günlük şeklinde kendi dillerinden aktarılmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarındaki dini gelenek göreneklerle modernleşme çatışmasının kız ve erkek öğrenciler üzerindeki etkisi, ekonomik durumun toplumsal yapıya yansıması, cinsiyet eşitsizliği, bilimsel ve toplumsal yozlaşma gibi çokça sorun bu karakterlerin küçüklüklerinden büyüklüklerine kadar yaşadıklarıyla somutlanmıştır. Kitabın ana kahramanı olan Aysel üzerinden bir kadının kendi kendisiyle yaptığı iç hesaplaşmanın kendi ağzından olduğu gibi aktarılması Türk edebiyatında roman türü için hem anlatım tekniği hem anlatım biçimi hem de konu bakımından çok önemlidir. Bilinç akışı dediğimiz teknik romanın tamamına yayılmış durumdadır. Ölmeye Yatmak konusu itibariyle bir kadının yaşadığı tüm ruh halleridir. Adalet Ağaoğlu, Aysel ile Cumhuriyet döneminden bu yana yaşamış bir kadının hayatındaki tüm basamaklarla hem ülkenin siyasi ve toplumsal olaylarına hem de bir kadının psikolojik sorunlarına değinmiştir. 1938 yılında Ankara'nın küçük bir kasabasındaki ilkokulda yapılan okul müsameresinde çocukların erkekli kızlı dans ettirilmesi aileler tarafından tepki toplar. Bu detayla başlayan kitabın devamındaysa köydeki kız çocuklarının neredeyse hepsi ve erkeklerin de çoğu orta okula gönderilmez. Kızların evlenmesi ve ev işi yapması, erkeklerin tarlada çalışması ya da çalışıp eve para getirmesi gerekmektedir. Okula gidebilen ve sonra da lise eğitimi için Ankara'ya gelen dört öğrenci Aysel, Aydın, Ali ve Ertürk'tür. Her birinin birbirinden farklı hikayeleri vardır ve içlerindeki tek kadın Aysel'dir. Aysel'in ailesi, Aysel için kasabadaki düzenini, evini bırakıp Ankara'ya taşınır. Aysel kasabadaki öğretmeninin öğrettiği gibi vatanına milletine hayırlı, modern ve idealist bir cumhuriyet kadını olma hayali içerisinde önüne çıkan tüm engelleri aşmaya hazırdır. Bu engeller babasının, çevresindekilerin Aysel hakkında konuşmasına dayanamayıp onu okuldan almak istemesi, abisinin sağcı gruplarda yer alıp Aysel'in hareketlerin kısıtlaması, maddi imkansızlıklar ve hayatın her alanındaki kadın-erkek eşitsizliği gibi engellerdir. Adalet Ağaoğlu, romanına kahraman olarak seçtiği kişilerle Türkiye'nin 1930 sonrası durumunu her bölge ve sınıftan insanın perspektifinden anlatabilmiştir. Örneğin Aydın'ın babası kaymakamdır ve bu yüzden okulda her zaman öğretmenleri tarafından diğerlerinden üstün tutulmuştur. Fakat sınıfta her zaman Aydın'dan daha akıllı çocuklar vardır. Üstelik Aydın, Aysel'i aşağı görmekle birlikte onu seviyordur. Fakat Ağaoğlu, Aysel'in Paris macerasında edindiği Fransız erkek arkadaş kahramanın Aysel'e önyargısız, samimi, içten, arkadaşça davranması ve cinsiyet algısını tamamen bir kenara bırakıp sohbet edebilmesiyle bizlere, Türkiye'deki Aydın gibi kendini üstün görüp de Aysel gibi çalışkan ve akıllı kızların sırf onlarla eğlenmediği için dini gelenek-görenekleri aşamayan geri kafalı ve cahil kızlar olarak nitelendirilmesini çok doğru ve gerçekçi hikayelerle aktarmıştır. Durum Türkiye'de gerçekten de böyledir. Bir tarafta da Ali ve Ertürk gibi okumak, sanatçı olmak, asker olmak ve benzeri hedeflere giden yolda maddi, manevi, siyasi ve toplumsal birçok sorunla karşılaşan, aileleri köyde yaşamak zorunda olduğu için koca şehirlerde yapayalnız kalan erkek çocukları vardır. Aysel, eski ve yeni arasında kalmış, bir kadın olarak hem profesörlük kadar yüksek bir unvana sahip olabilmenin yanında evlenip bir aile kurmuştur. Ancak gene de tüm hayatı boyunca içinde bir şeyler eksik kalmıştır. Her zaman doğru ve etik olanı yapmak için çabalayan Aysel, kocaman bir kadın olduğunda, bugüne kadar hiç serbest bırakmadığı gerçek arzu ve hormonlarını serbest bıraktığında bir öğrencisiyle cinsel ilişkiye girmiştir. Sonuç olarak bunu yaptığı için hayatına son vermek isteyen Aysel bu koca hayatı ne için yaşayıp nasıl bitirmesi gerektiğini sorgulamıştır. Fakat koca bir intihar kitabı olma özelliğini taşıyan bu eserin sonunda Aysel intihar edemez ve evine geri döner. Bizse Türkiye gerçeklerini iyi bir gözlemci gözüyle seyredip iyi bir anlatıcıdan okumuş oluruz. Türkiye'nin çarpıcı gerçeklerinin bir kadının gözünden anlatıldığı, bu gerçeklerin bir kadının üzerinde yarattığı psikolojik gerilimin ortaya konduğu önemli bir eser Ölmeye Yatmak.


Tam adı Agatha Mary Clarissa Miller Christie Mollowan olan İngiliz yazar, polisiye edebiyatın en önemli isimlerinden biridir. Babasını küçük yaşta kaybeden Agatha Christie annesi tarafından evde eğitilmiş ve yalnız bir çocukluk geçirmiştir. Küçük yaşta öyküler yazmaya başlayan Agatha, 16 yaşında şan ve piyano öğrenimi görmek üzere Paris'e yollandıysa da kısa sürede bundan vazgeçmiştir. 1914'te pilot albay Archibald Christie ile evlenmiştir. Bu evliliğinden 1919 yılında kızları Rosalind dünyaya gelmiştir. Çift 1926 yılında evliliklerini sonlandırmıştır. Talihsizlikler üst üste gelmektedir. Agatha Christie aynı sene içerisinde annesini de kaybedecektir. Fakat 1927 senesinde Ortadoğu'ya yaptığı ziyaretler sırasında Arkeolog Max Mallowan'la tanışacak Suriye ve Irak'taki kazı alanlarına yaptığı yolculuklarda beraber olacak ve ardından evleneceklerdir. Disleksi olmasına rağmen okumayı çok seven Agatha Christie okuduklarından daha iyi polisiye öyküleri yazacağını düşünerek Styles'daki Esrarengiz Olay adlı bir roman yazacaktır. Bu kitap çeşitli geri çevirmelerden sonra 1920 yılında basılmıştır. Eser, Agatha Christie'nin yarattığı kurgusal karakterlerden Hercule Poirot'un içinde olduğu ilk eserdir. Hercule Poirot zeki, alaycı ve İngiliz üst tabakasının kültürünü eleştiren bir karakterdir. Yapıt ve yarattığı karakter hayli beğenilmiştir. Bunun üzerine yarattığı bir diğer karakter ise Miss Marple'dır. Sevimli, yaşlı bir amatör dedektif olan Miss Marple da çok tutulmuştur. İkinci eşinin arkeolog olması ve çok seyahat etmeleri sebebi ile onunla evlendikten sonra Christie'nin romanları 1930'lar itibariyle çoğunlukla uluslararası mekanlarda geçmeye başlamıştır. Agatha Christie ile ilgili en önemli gizemlerden biri 1926 yılında kaybolması ve bir süre kendisinden haber alınamamasıdır. Arabasının bir göl kenarında ağaçlara çarpmış halde ortaya çıkması da sevenlerini hayli kaygılandırmıştır. Ancak Christie bu olaydan 11 gün sonra ortaya çıkmış ve hiçbir açıklama yapmadan yaşamına devam etmiştir. Bugünün gözlükleriyle bakınca bunun Gökhan Özen'in kaçırılmasına benzer bir reklam girişimi olabileceğini tahmin ediyoruz ama gene de bilinmeyen çok. Birbirlerini daha önce hiç tanımamış farklı meslekler icra eden farklı sınıflardan on kişi, kendilerine gelen gönderenini tanımadıkları bir mektup alırlar. Tatillerini Devon açıklarında bulunan ve hakkında farklı spekülasyonlar bulunan Zenci Adası'nda geçirmeleri için davet edilmektedirler. Tüm davetliler bu ada ve ev sahiplerini merak etmektedirler. Bir feribotla adaya ulaştıklarında diğer sekiz misafirden iki gün önce gelip malikaneyi hazırlamış olan hizmetliler Bay ve Bayan Rogers tarafından karşılanırlar. Ev sahiplerinin ertesi gün adaya gelecekleri haberini alan misafirler odalarına yerleşirler. Odalarında On Küçük Zenci isimli bir çocuk şiiri bulunmaktadır. Yerleşme faslından sonra akşam yemeğinde bir araya gelirler. Yemek odasında da on zenci heykelciği bulunmaktadır. Misafirler; Doktor Armstrong, General Mac Arthur, Henry Blore, Teğmen Lombard, Vera Claythorne, Anthony Marston, Emily Brent ve Yargıç Wagrave'dır. Yemeğin bitmesinden sonra misafirler kahvelerini beklerken Bay Rogers ev sahibinin ona mektubunda verdiği talimat ile gramofona bir plak koyar. Gramofondaki ses evde bulunan herkese geçmişlerinde ölümüne yol açtıkları insanların ölüm tarihlerini ilan eder. Herkes şaşkındır. Kendilerini diğerlerine açıklamaya çalışırlar, mazeretler sunarlar. Herkes suçsuz olduğundan söz ederken tartışma esnasında Bayan Rogers fenalaşır. Onu odasına götürdükten sonra içkisinden bir yudum alan Bay Marston yere yığılır. Bardağına baktıklarında dibinde siyanür bulmuşlardır. Herkesin sinirleri alt üst olmuşken küçük heykelciklerden birinin kaybolduğunu fark ederler. Herkes kaygıyla kendilerine yöneltilen suçlamalar hakkındaki gerçekleri anlatır. Bir biçimde birilerinin ölümüne sebep olmuşlardır ancak hiçbiri bilerek yapılmış davranışlar değildir. Misafirler uykuya çekilirken ertesi sabah adaya getirildikleri ve her sabah erzak getirdiği söylenen tekne ile dönme planı yapılmıştır. Herkes yataklarına çekildikten birkaç saat sonra Bay Rogers karısını uyandıramadığını söylemek için Doktor Armstrong'un odasına gelir. Kadının zehirlendiğini anlarlar. Bir zenci heykelciği daha eksilmiştir. Sabah olduğunda kahvaltıda buluşan misafirler aralarından General Mac Arthur'un ortada olmadıklarını fark ederler. Onu bulduklarında ölü haldedir ve heykelciklerden biri daha kaybolmuştur. Herkes birbirini suçlar. Ertesi sabah uyandıklarında hizmetli Bay Rogers kimseyi uyandırmaya gelmemiştir. Onu odunların yanında kafasında bir balta ile ölü halde bulurlar. Bir heykel daha eksilmiş ve altı kişi kalmıştır. Bir şekilde yapılan kahvaltıdan sonra kendini yorgun hisseden Emily Brent'i oturup kaldığı koltukta ölü halde bulular. Doktor Armstrong'un şırıngalarından biri kayıptır ve Emily Brent'e zehir enjekte edildiği anlaşılır. Herkesin aklında katil olduğuna inandığı birisi vardır. Vera Claythorne dinlenmek için odasına girdiğinde çığlığı basar. Odasında asılı duran bir yosunla karşılaşır. Sese gelen misafirler arasında Yargıç Wagrave yoktur. Onun odasına gittiklerinde onu da ölü halde bulurlar. Artık sadece dört kişi kalmışlardır. Doktor Armstrong, Vera Claythorne, Henry Blore ve Teğmen Lombard. Herkes odasının kapısını iyice kilitleyip odasına çekilir. Henry Blore dışardan gelen bir ses duymuştur Armstrong'un odasında olmadığını fark edip diğerlerine haber verir. Onu arasalar da bulamazlar. Şimdi sadece 3 kişilerdir. Günü adada açık havada anakaraya haber vermeye çalışarak geçirirler. Vera Claythorne tekrar malikaneye gitmek istemez. Henry Blore ise yemek yemek için geri döner. Bir gürültü duyarlar. Bay Blore da ölmüştür. Bu olay ardından Teğmen Lombard sahile vurmuş bir şey fark eder. Bu Doktor Armstrong'un cesedidir. Bunu gören Vera Claythorne artık yaşananlara dayanamaz. Henry Blore'a ait olan ve bir ara kaybolup sonradan tekrar ortaya çıkan silahı Teğmen Lombard'ın elinden kapıp onu öldürür. Malikaneye dönüp kalan son heykelciği de kırıp odasına çıkar. Odaya girdiğinde tavana asılmış bir ip onu karşılar. Artık geçmişin getirdiği ağır yüklere ve bu adada yaşanan olaylara dayanacak gücü kalmayan Vera Claythorne kendini asar. On misafir de ölmüştür. Aynı çocuk şiirindeki gibi. Tüm yaşananlar ardından adaya ulaşan polis bu gizemli olayı çözemez. Ta ki denizde bir balıkçı tarafından bulunan el yazısı belgeye kadar. Bu belge tüm gerçekleri ve ölümleri açıklar vaziyettedir. Aslen tanımadıkları gizemli ev sahipleri tarafından Zenci Adası'na davet edilen on yabancının, geçmişlerinde sebep oldukları ölümler yüzünden suçlanmasıyla başlayan bu macera on yabancının gizemli bir biçimde birer birer ölmesini anlatır. Okuyucuyu katilin kim olduğu konusunda sürekli ters köşeye yatıran bu eser polisiye severlerin belleğinde eskimeyen ve unutulmaz bir yere sahiptir. Şimdilik yapacağımız şey, ne olursa olsun görünüşe aldanmamaktır. Birinin lokması boğazına tıkandı. Kaldı dokuz, Biri baltayı kendine vurdu. Kaldı altı, Beş küçük zenci hukuka merak sardı, Birini güneş çarptı. Kaldı bir zenci. Bu kitap benim okuduğum ilk Agatha Christie eseriydi. Kendisinin adını çok duymuş olsam da onun herhangi bir kitabını okuma fırsatı bulamamıştım. Yani kitaba herhangi bir beklentim olmadan başladım. Yüz doksan bir sayfalık bu macera beni en başından kendine bağladı. Kitabın en sevdiğim özelliği okura sürekli acaba bu olayların arkasında kim var?, Şimdi kim ölecek?, Acaba kim katil? diye düşündürtmesi ve size sürekli bir karakteri katil diye işaretlettirmesi oldu. Karakterlerin düşüncelerinde veya geçmişlerindeki ufacık detaylara dahi dikkat edip, çıkarımlar yapıp sürekli yeni birini katil olarak belirledim ve her seferinde yanıldım. Duru anlatımıyla bende fazlasıyla merak uyandıran ve asla hikayeden kopartmayan bir eserle karşılaşmış oldum. Özetle polisiye eserleri seven biri olarak sadece polisiye severlere değil tüm okurlara önereceğim bir kitap. Agatha Christie adeta bir polisiye fabrikası gibi. On Küçük Zenci kitabının ismi daha sonra ırkçı olduğu gerekçesiyle Agatha Christie vakfı tarafından On Kişiydiler olarak değiştirilmiş. Bu bilgiyle birlikte sayısız eserlerinden dilimize çevrilenlerin sıralı tam listesi aşağıdaki gibi.


Osmanlı Devleti'nin son yıllarını yaşadığı bir dönemde, 1914 yılında, Adana'da dünyaya gelen Orhan Kemal, Avukat bir baba ve öğretmen bir annenin oğludur. Kuva-yi Milliye'ye katılan babası Abdülkadri Kemali Bey, TBMM açılınca Kastamonu milletvekili olarak görev almıştır. Cumhuriyet'in ilanından sonra muhalif gazeteler çıkaran ve bağımsız bir parti kuran Abdülkadri Bey en sonunda Suriye'ye gitmek zorunda kalmıştır. Böylelikle Orhan Kemal çocukluğunun bir bölümünü Adana'nın Ceyhan ilçesinde, bir bölümünü Ankara'da, bir bölümünü de Beyrut'ta geçirmiştir. Orhan Kemal'in ilk aşkı da Beyrut'tadır. Çalıştığı iş yerinde çok güzel bir Rum kızı görmüş ancak kendisine yüz vermeyeceğini düşünürken bir gün Rum kızının Türkçe konuşarak yanına geldiğini görmüştür. Orhan Kemal kılık kıyafetinden utanırken o Rum kızı onu rahatlatmış, kendisinin değil zenginlerin utanması gerektiğini söylemiştir. Orhan Kemal'in anlattığına göre, toplumcu görüşlerinin ilk tohumları da bu kızla birlikte ekilmiştir. Bu ilişki ise kızın iş yerinden ayrılması ile son bulmuş ve Orhan Kemal de askerliğini yapmak üzere Niğde'ye geçmiştir. Niğde'de askerlik yaparken Nazım Hikmet'in eserlerini okuduğu ve devlet için tehlikeli sayılabilcek düşünceler taşıdığı iddiasıyla 5 yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Ardından o sıralarda yurda dönen babasının da etkisiyle Bursa cezaevine nakledilmiş ve burada tüm yaşamını etkileyecek Nazım Hikmet'le tanışmıştır. Nazım Hikmet, Orhan Kemal'e nasıl yazınsal bir roman yazılacağını anlatmış, onu şiirden düzyazıya yönlendirmiştir. Hatta Orhan Kemal'in hapishanede Nazım Hikmet'le geçirdiği üç buçuk yılı anlattığı Nazım Hikmet'le 3,5 Yıl adında bir anı kitabı da vardır. Yaşar Kemal, Orhan Kemal'in tam on altı yıl işsiz gezdiğini, geçici işlerle yaşamını idame ettirdiğini ve beraber dışarıdan yazı yazdıkları gazetelerin önünde elli lira için günlerce beklediklerini anlatmıştır. Orhan Kemal, Yaşal Kemal'e göre gördüğü en dirençli insanlardan biridir. Yaşamını yazdıklarıyla sürdürmek zorunda kalmış, yaşamak için yazmış ancak ilkelerinden ve incelikli dilinden asla ödün vermemiştir. Yeşilçam'a yazdığı nitelikli senaryolardan bile diğer yazarların neredeyse dörtte biri ücret almıştır. Yeşilçamlı yapımcılar Orhan Kemal'in evindeki çocuğuna süt almak zorunda olduğunu bilmişlerdir. Biliyorsunuz Yaşar Kemal'in de benzer bir yaşam öyküsü var ancak bu öykü İnce Memed romanıyla bambaşka bir yere gidiyor. Orhan Kemal'se yazındaki yetkinliğine göre çok daha konforlu bir yaşam sürmesi gerekirken zorluklar içinde bir yaşam sürdürerek bize genç yaşta veda ediyor. Gurbet Kuşları romanında para kazanmak için köyden İstanbul'a gurbetliğe çıkmış Memed adında bir karakter anlatılır. Memed kente yabancıdır. Bir yerde yabancı olmanın ne demek olduğunu, Memed'in köylüsü Gafur efendinin onu şehir yerinde dımdızlak bırakmasından anlarız. Memed'e bir hamal sahip çıkacaktır. Böylelikle inşaatlarda duvar ustalığı öğrenecek, Kabzımal Hüseyin Bey'in köşkünde çalışan Ayşe'ye aşık olacak, yuva kuracak, babasını ve kardeşlerini de İstanbul'a aldıracaktır. Ancak yaşamın ona hazırladığı birçok sürprizin daha olduğunu görecektir. O gece İstanbul yerinden oynamıştı işte! İstanbul tarafından bir çığrışma bir alev... Hatça Ablasının kocası, Durun hele, demişti. Ben gidip anlayayım! Hatça Ablası üstüne titrer kocasının, bırakır mı hiç? Kapıya gerilmişti. Sonraları pişman olmuştu Hatça Ablası. Meğer hükümetin emriyle millet gavur mallarını yağma ediyormuş. Gurbet Kuşları'nın 1964'te çekilen, hatta Cüneyt Arkın'ın tanınmasını sağlayan bir filminin olduğunu da anımsatalım. Roman boyunca Kurtalan Ekspresi ile Anadolu'dan kalkıp büyük kente gelen köylülerin önce çekinip ezildiklerini, ancak az bir güce kavuşur kavuşmaz sürekli birbirlerini örselediklerini ve çekemediklerini görüyoruz. Bu bana Şükrü Erbaş'ın toplumda infial yaratan meşhur Köylüleri Niçin Öldürmeliyiz? şiirini anımsatıyor. Yoksul görünmek gibi bir hünerleri vardır. Her şeyi hafife alır ve herkese söverler. Evlerinde, kitap, müzik ve resim yoktur. Çünkü onlar köpekleri boğuşunca kavga ederler. Ancak rakı içtiklerinde duygulanır ve ağlarlar. Yürekleri bir gaz lambası kadar kalmıştır. Devlet, tapu dairesi, banka borcu ve hastanedir. Devletten korkar ve en çok ona hile yaparlar. Enflasyon denilince buğday ve gübre fiyatlarını bilirler. Bunun, Tanrının bir lütfu olduğuna inanırlar. Başka dünyaları düşünmek gibi tutkuları yoktur. Ve yaz güneşleri ekinlerini yetirirse severler. Orhan Kemal'de Şükrü Erbaş'tan önce köylüleri aynı Şükrü Erbaş'ın anlattığı gibi anlatıyor. Ancak gene Şükrü Erbaş'ın şiirinde de görüldüğü üzere, aslında tüm ülkenin kaderinin onlara bağlı olduğunu ve değişmeleri için eğitimin yaygınlaşması gerektiği sonucuna varıyoruz. 1955 ile 1960 yılları arasında hangi kesimin zenginleştiğini ve göç sorununun ne kadar büyüdüğünü, İstanbul'un geçirdiği toplumsal ve siyasi dönüşümü yakından görüyoruz. Roman hem tarihimize ışık tutuyor hem de yazınsal bir deneyim sunuyor. Orhan Kemal'in o kadar zorlu bir yaşam içinde nasıl bu kadar incelikli romanlar kaleme aldığını anlamak olanaksız. Çocukluğumdan anımsadığım üzere romanda yer alan köylerde de aynı bizim köydeki gibi iktidar partisinin bir kahvesi, muhaliflerin de ayrı bir kahvesi bulunuyor. Kentinden köylüsüne kadar her kesimi politize edilmiş bir toplumun yansımalarını görüyoruz. Toplum politize oluyor çünkü bu ülkede iktidar dönem dönem insanların küçük yaşam alanlarına bile ciddi müdahalelerde bulunabiliyor. Geç gelen adaletin adalet olmadığına ilişkin de şöyle güzel bölümler yer alıyor. Madem belediye emriyle denize döküldü, nerde tanzim edilen zabıt evrakı? diyemezdi. Derse, kabzımala karşı olan güvensizliğini açığa vurmuş olurdu ki, bunu büyük bir hakaret sayan kabzımal, bütün hesabın üstüne yatıverirdi. Sonunda mahkeme, muhakeme... Vız gelirdi. Dava aylarca uzar, sonunda komisyoncu kazansa bile, üç sefer temyiz hakkı, ondan sonra da Allah kerimdi. Sayfa 42. Türkiye Cumhuriyeti'nin yakın tarihine tanıklık etmek isteyenlerin mutlaka Orhan Kemal'in Gurbet Kuşları adlı romanını okuması gerekir. Bunun dışında Füruzan'ın da yapıtları Cumhuriyet'ten hemen sonrasını anlatması açısından önemli. 1960'dan sonrası için de Vedat Türkali'nin Bir Gün tek Başına ve Orhan Pamuk'un Kafamda Bir Tuhaflık romanı güzel dönem romanları olarak ön plana çıkabilir. Uluslararası çevrimiçi pazaryerlerinde yaptığım araştırmalardan gördüğüm kadarıyla yaptığım gözlem: Orhan Kemal'in yapıtlarından o kadar film ve dizi çekilmesine rağmen kitaplarının hala yurtdışında henüz çok tanınmıyor olması. Hatta yalnızca Nazım Hikmet'le olan anılarını anlattığı Nazım Hikmet'le 3,5 yıl romanının İngilizce çevirisini bulabildim.


Yazıda Nobel ödüllü Türk yazar, Orhan Pamuk'un Kafamda Bir Tuhaflık romanının kısa özetini sunacak ve genel bir inceleme yapacağız. Kafamda Bir Tuhaflık, Mevlut adında gerçekte karşıma çıksa arkadaşlık etmeyeceğim ama muhabbetini arayacağım bir adamın yaşamını anlatıyor. Yapıta 50'li 60'lı yıllarda Anadolu'nun dört bir yanından İstanbul'a yoğurt, boza satmaya, inşaatlarda çalışamaya gelen kalabalıklarla başlıyoruz. Mevlut ve babası, amcasından sonra Konya'nın köyünden İstanbul'a zengin olma umuduyla giden iki adam. Mevlut'un amcası ve amcasının oğulları gerçekten de uyanıklık edip hırsla kimi zaman da görgüsüzce zenginleşmiş tipler. Mevlut'un babası ise azıcık aşım kaygısız başım diye düşünen, kardeşine haset edip onun gibi zenginleşemeyen, dünyanın sonuna kadar yoğurt ve boza satarak zengin olabileceğini düşünen bir adam. Ancak kardeşi sayesinde kırsaldan gelen herkes gibi çevirdiği arsaya bir göz ev yapabilmiş bundan daha ileri gidememiş bir baba. Mevlut da esasında babası gibi silik bir tip. Önüne çıkan tüm zengin olma fırsatlarını -ki bunları amcaoğulları Korkut ve Süleyman sayesinde bulmuştur- yanlış olduğunu düşündüğünden geri çevirmiş, ardından defalarca bunları geri çevirdiği için pişmanlıklar yaşamış. Mevlut, benim tanıdığım ilginç karakterlerden. Yazarın senelerce üzerine kafa patlattığı belli olan bu şanslı adamın tuhaf, bir o kadar sürükleyici karakteri yüzünden gece uyanıp romanı okuduğumu biliyorum. Romanın gelip dayandığı nokta, Mevlut'un amcaoğlu Korkut'un düğününde Semiha'yı görüp aşık olması, yardım istediği Süleyman'ın ise bile isteye kızın adını Rayiha diye söylemesidir. Hatta kızı kaçırması için Mevlut'a yardım etmiştir. Mevlut üç yıl boyunca bilmeden mektuplar yazdığı kızın Semiha değil de Semiha'nın kız kardeşi Rayiha olduğunu kaçırdığı gece fark etmiştir. Ancak Rayiha'ya bu durumu söylemeden evlenmiş ve uzun yıllar da mutlu olmuşlardır. Ta ki Süleyman ortaya çıkıp Semiha'yı elde edebilmek için Mevlut'u kullandığını itiraf edene dek. Kitabın başında ve sonunda roman karakterlerinin yer aldığı bir aile ağacı bulunmakta. Bunun ne denli faydalı olduğunu romana başladıktan sonra anlıyorsunuz. Romanın ortasına gelinceye kadar Aktaş ve Karataşların aile durumlarını zihninizde kolayca canlandırabilmenizi sağlıyor. Ayrıca kitabın sonunda yine okuyucunun işini kolaylaştıracak aynı zamanda romana tarihsel bir gerçeklik de katacak kronoloji bölümü yer almakta. Burada hem roman kahramanlarının belirli durumları hem de dünya ve Türkiye'deki birtakım olayların tarihleri (80 darbesi, ikiz kulelere saldırı) kronolojik olarak sıralanmış. Kafamda Bir Tuhaflık romanında, İstanbul'un ve hatta ülkenin 1950'lerden 2012'ye kadar değişimi büyük bir titizlikle kendine yer bulmuş. Okur bunu Mevlut'un gözlerinden görüyor ve değişime şaşırıyor. Yazar, Duttepe ve Kültepe'deki gecekondu yaşamından Hacı Hamit Tower ile biten bu değişime insanı bizzat şahit kılmış. Boza satıcılığından asla vazgeçmeyen Mevlut ise bu işi yaparken çok mutlu. Geceleri dolaştığı sokaklar aslında kafasının içi. Ayrıca Bozacı Mevlut'un boza satarken evlere davet edilmesinden faydalanıp dönemin sosyolojik ve ekonomik durumuna dair yapılan tespitler de çok yerinde. Romanın bunların dışında bir takım dil kusurları bulunmakta. Nobel almış adamı eleştirmek bana mı kalmış bilinmez ama fotoğraflardan resim diye bahsetmesi beni çok rahatsız etti örneğin. Lakin bunun dışında şiddetle tavsiye edebileceğim, bittiğinde bile verdiği tuhaf rahatsızlıklarla kitaba ilişkin anlatacaklarım bu kadar. Sizler de düşüncelerinizi yazıp bizi aydınlatmayı unutmayın. Yazar, 1982 yılında yayımladığı Cevdet Bey ve Oğulları kitabıyla yazın yapıtları dünyasına ilk adımını atmış, yaşamı boyunca çoğunluğu roman olmak üzere anlatı ve düşünce metinleri üzerine yoğunlaşmıştır.


Bu kadar hacimli ve önemli kitaplar okuduktan sonra yazıyı yazmadan önce büyük bir kaygı atağı geçiriyorum. Kitaptan öğrendiklerime çocuk edebiyatının verileri ışığında benim bildiklerim de eklenince anlatmaya nereden başlasam emin olamıyorum. Ya da anlatmadığım bir şey kalacak mı endişesiyle bir türlü anlatmaya başlayamıyorum ama deneyeceğim. Daha önce burada ve farklı bloglarda defalarca yazdığım üzere insanoğlu anadili kadar düşünebilir. Düşünme becerileri dil becerisiyle doğru orantılıdır. İnsan, FoxP2 geninin geçirdiği evrim sayesinde önce gırtlağımızda yer alan normalde bu iş için tasarlanmamış bir kapakçığı iradesiyle kontrol etmeye başlamış ardından da dili oluşturmuştur. Yani düşünerek dili bulmuş sonra dil olmadan düşünemez hale gelmiştir. İlk örneklerini Humboldt ve Wittgenstein'in de verdiği üzere insanın düşünme becerileri kavramsal belleğiyle doğru orantılı olarak gelişmektedir. Kavramsal belleğimizi zenginleştiren şey ise sözcüklerdir. Ne kadar çok sözcük bilirsek o kadar çok kavrama sahibiz demektir ve düşünme becerilerimiz de kavramsal belleğimize koşut olarak gelişmektedir. Kavram edinmenin yani sözcük öğrenmenin elbette bir yaşı yoktur. İnsanoğlu okuduğu romanlar, girdiği sosyokültürel ortamlar ve yaşadıkları sayesinde her an çokça sözcük öğrenebilir. Ancak elbette insan gelişimini ele alan her bilim dalının belirttiği üzere kavram edinme becerilerimiz açısından da duyarlı bir dönem vardır. Bu dönem 0 3 yaş arasıdır. Her bebeğin 0 3 yaş arasında zengin uyaranlı bir ortamda büyümesi, nitelikli çocuk kitaplarıyla karşılaşması ve kendileriyle etkileşim kurulması gerekmektedir. Bu her bir çocuğun potansiyelini gerçekleştirmesi için önemlidir. Dr. Dana Suskind, bu konuda kendisiyle ilgilenilmiş ve ilgilenilmemiş çocukların ciddi bir farkla yaşamlarına başladığını anlatıyor. Refah seviyesi kötü ailelerin çocuklarıyla refah seviyesi iyi ailelerin çocuklarının 0 3 yaş arasında duyduğu sözcük sayısı arasında otuz milyon kelime gibi uçurum bir fark olduğunu belirtiyor. Dr. Dana Suskind, yaşamını bu farkı kapatmak için neler yapılması gerektiğine adıyor. Suskind'in felsefesi tek bir arı için iyi olmayan şeyin kovan için de iyi olmayacağı yönünde. Bu yüzden ülkelerin ve dünyanın geleceğinin bugünden daha iyi olması için her bir çocuğun potansiyelini gerçekleştirmesini çok önemsiyor. Beyaz Saray'la iş birliği halinde sorunlu Amerikan eğitim sistemine dönük projeler yürütüyor ve dünyanın geri kalanına Otuz Milyon Kelime projesini tanıtıyor. Bunlar babasına söylediği son sözler oldu. İki çocuk kıyaya canlı bir şekilde döndü. Diğerlerine yardım etmek söz konusu olduğunda korkusuz bir adam olan eşim ise sert dalgalar ve dipteki akıntıyla baş edemeyerek öldü. En iyi arkadaşım, en güçlü desteğim, gerçek aşkımdı. Don, kıyıda durup iki çocuğun nasıl mücadele ettiğini izlerken hiç düşünmedi veya duraksamadı. O çocuk cerrahıydı ve hastalarına mutlak anlamda bağlıydı. Bir çocuğun yardıma ihtiyacı varsa ona gereken yardımı sunardı. Bu sadece basit bir çıkarsama değildi, bu onun yaşam biçimiydi. İki çocuk hayatları için mücadele ederekn asla kıyıda durup onları izleyemezdi; harekete geçmenin hayatına mal olacağını bilse bile yine de izleyemezdi. Ülkemizde imkansızlıklarla mücadele eden ve potansiyellerine ulaşmak için ne istemesi gerektiğini bile bilmeden ana rahminden çıkan çok sayıda çocuk var. Hayatları için çırpınıyorlar. Kıyıda öylece durmayız. 1968 doğumlu Dana Suskind Chicago Üniversitesi Tıp Fakültesinde profesör olarak görev yaparken bir taraftan da dünya çocuklarının potansiyellerine ulaşması için kitaplar yazıp projeler yönetiyor. Dilimize de çevrilen ve tüm dünyada iyi satış rakamlarına ulaşan Otuz Milyon Kelime şimdiye değin çıkardığı ve geniş okur kitlesine ulaşan en tanınmış kitabı. Bunun dışında ortak yazarlı kitap çalışmalarında ve akademik makalelerde de imzası var. Araştırmalar 0 3 yaş arasında refah seviyesi yüksek aile çocuklarının diğer çocuklardan otuz milyon sözcük daha fazla duyduğunu bu yüzden düşünme becerilerinin ve gelecekteki başarılarının da refah seviyesi düşük ailelerin çocuklarından yüksek olacağını aktarıyor. Otuz Milyon Kelime her ne kadar büyük bir uçurum gibi görünse de refah seviyesi düşük aile çocuklarının bu otuz milyon kelime eksiğini kapatması olanaksız değil. Otuz Milyon Kelime projesi işte bunun nasıl yapılacağını ortaya koyuyor. Ebeveynleri bilinçlendirip her bir çocuğun potansiyelini gerçekleştirmesine olanak tanımak istiyor. Dr. Dana Suskind, gündelik yaşamın ve geçim zorluğunun bilincinde, her bir anne ve babanın çocuğu için en iyisini istediğini biliyor ve bu isteği bilimle buluşturup insanları aydınlatmaya çalışıyor. Otuz Milyon Kelime, büyük laflar edip işin teorisini ve felsefesini anlatıp çekilmiyor. Bu farkın nasıl kapatılması gerektiğini somut örneklerle ortaya koyuyor. Söz gelimi çocuğumuza övgü sözcükleri kullanırken bunu nasıl yapmamız gerektiğini bile diyalog örnekleriyle anlatıyor. Çocuğumuzun zekasını övmek yerine çabasını övmemiz gerektiğinden söz ediyor. Zekası övülen çocukların daha zorlu hedeflere yönelmediğini çabası övülen çocukların ise daha dayanıklı olduğu için ve sürekli daha zoruna yönelmekten çekinmediklerini, bu yüzden potansiyellerini gerçekleştirmeye daha yakın olduklarını anlatıyor. Çocuğumuza merdivenlerden aşağı koşma demek yerine merdivenlerden aşağı koşarsan bir yerini incitebilirsin demenin daha doğru olduğunu, çocuğun böylece neden sonuç yapılarını kullanabilmeye başladığını anlatıyor Otuz Milyon Kelime. Dondurma alırken dahi acele etmeyip, satıcıya mahcup olur muyum diye düşünmeden çocukların kendi seçimlerini yapmalarına izin vermek gerektiğinden söz ediyor. Kitaba adını veren Otuz Milyon Kelime projesi, bugüne kadar başarılı sonuçlar elde etmiş bir proje. Bu yüzden uluslararası kurumların ve hükümetlerin erken bebek ve çocuk eğitimine yatırım yapması gerekiyor. Sosyal bilimler diğer bilim dalları gibi belirli bir yatırımla size belirli bir üretim olanağı sunmaya yaramıyor. Sonuçları çok daha uzun vadede ve para harcana harcana ortaya çıkıyor. Ancak Nobel ödüllü ekonomist Heckman'a göre 0 ile 7 yaş arasında çocuk eğitimine yapılan her 1 dolarlık yatırımın çocuk ergenliğine ulaştığında ekonomiye 7 dolarlık dönüşü olduğu da belirtiliyor. Ekonomileri kalkındıranların potansiyelleri gerçekleştirmiş bireyler olduklarını aklımızdan çıkarmamamız ve bu konuya cömertçe yatırım yapmamız gerekiyor. Bilimsel makaleleri okumak harika ve aslında eğlenceli olabilir. Çünkü onları okuduğumuz zaman işin büyük kısmı yapılmıştır: Sorunun ön tanımı, sorunun nedenlerine dair öngörüler ve hatta çoğu zaman sorunla ilgili yapılabileceklere dair çözümler sunulur. Tıp ve teknolojik bilimlerde, profesyoneller ve girişimciler bu bilimi eyleme dönüştürmek için kapıda bekliyorlar. Ancak sosyal bilimler dünyasında bu geçerli değildir. Sosyal bilimciler tarafından yapılan işler sıra dışı olsa, dikkatli biçimde test edilse, mükemmel sonuçlar verse de bu sonuçlar tıp ve teknolojik bilimlerde olduğu gibi kolayca eyleme dönüştürülemiyor. Bunun nedenleri karmaşık. Sosyal sorunları çözmek para kazandırmak yerine para gerektirir. İlk sorun bu. Toplumun ne yapmalı? sorusuna cevabı genelde tahminidir ve sürekli olarak bir politik tartışma içinde ele alınır. Güvenilir bilimin kanıtı ise içimden gelen ses ile uyuşmaz. Son olarak, sosyal sorunlar uzun zamandır var olan sosyal karmaşıklıklar içerir ve bu durum bilimsel olarak desteklense bile yenilikçi çözümler uygulamayı çoğu zaman zor hale getirir. Sayfa 142. Türkiye'de çocukların 0-3 yaş arası gelişiminden Sağlık Bakanlığı sorumlu. 3 yaşından sonrasını ise Milli Eğitim Bakanlığı devralıyor. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı'nın imzaladığı protokollerle Otuz Milyon Sözcük ve benzer projelerin ülkemizde de işe koşulması ya da bu projelere öykünerek ülkemizin gerçeklerini gözeten uygulamaların ortaya konması gerekiyor. Otuz Milyon Kelime de birçok projeden söz ediliyor ancak bunların dışında kendi bildiklerimi de ekleyeyim. Daha önce Maiotik'te de yazdığımız üzere Finlandiya'da her yeni doğan bebeğe Fin Bebek Kutusu adını verdikleri bir bebek kutusu veriliyor. İngiltere'de başlayan Kitaba Başlangıç projesi ile bugüne kadar on milyonun üzerinde çocuk milyonlarca kitapla buluşturuldu. Faroe Adaları'ndan Japonya'ya kadar farklı kıtalarda otuza yakın ülkede uygulanan bu proje 0 3 yaş arası çocukları nitelikli yapıtlarla buluşturuyor. Çocuk kütüphanelerin bilimin verileri ışığında çağdaş bir biçimde yeniden yapılandırılması gerekiyor. Türkiye Cumhuriyeti bunu yapmak için gerekli kaynaklara sahip. Kitapta altını çizdiğim çokça yer var ancak uzatmamak adına bir iki alıntıyla incelemeyi sonlandıracağım. Gerçek şu ki; çocuklarla ilgili gözlemlerimi ve ilginç anektodlarımı bilimsel olmadığı gerekçesiyle önemsemeyebilirdim. Akademideki pek çok kişi gibi benim için de bilim yalnızca sayılar bir durumu kanıtlayacak ya da çürütecek kadar büyük olduğunda gerçek bilimdi. Fakat sonunda fark ettim ki; bireysel deneyimleri göz ardı eden sayıların gücü, çok önemli kavrayışlara engel olabilir. Sayfa 20. Buraya almak istediğim bir diğer alıntı da gene daha önce Maiotik'te Yabancı Dille Eğitim üzerine yazdığım makaleden detaylarının da okunabileceği üzere çocuğa erken yaşta yabancı dille konuşma saplantısıyla ilgili. Bilim şunu göstermektedir: Ebeveynlerin eğitim seviyesi ne olursa olsun ya da yetişkin olarak edindikleri İngilizce'ye ne kadar hakim olurlarsa olsunlar, anne babanın çocuklarıyla kendi ana dillerinde konuşması her zaman daha iyidir. Bunun sebebi mantıklı. Yeni bir dil, bu durumda İngilizce, anne baba tarafından yetişkinken öğrenildiği için anne babanın dildeki yeterliliği hiçbir zaman kelime, sentaks, küçük ayrıntılar ve genel nitelik anlamında kendi ana dillerindeki gibi olmayacaktır. Çünkü insanlar kendilerini ana dillerinde ifade ettiklerinde bu onların tüm yaşamının parçasıdır ve ifade ettiklerinde kelimelerin yalnızca somut anlamlarının ötesindekileri ifade eder. Sayfa 136. Buzdağı Yayımevi'ne, Türk okurları böyle bir kitapla buluşturduğu için teşekkür ederiz ancak çok fazla adıl kullanıldığı için kitap maalesef metnin önüne geçecek kadar çeviri kokuyor. Hatta sonuna doğru anlaşılmayan bir iki tümceye bile rastladım. Yeniden bir düzenleme şart. Kitabın başında ve sonunda kitapla ilgili fazla tanıtım metni ve metne girmeden önce karşımıza çıkan detaylı önsöz, okurun düşünme sorumluluğunu elinden alacak nitelikte.


Çocuk edebiyatının adının konmadığı yıllarda çocukların okuduğu macera dolu erken dönem yapıtlarla karşılaştığımda mutlaka İş Bankası, İletişim, Can Yayımları gibi alanında saygın yayımevlerini tercih ederim. Ancak Peter Pan'ı ilgili projeleri tamamlayabilmek için hızlıca temin etmek ve okumak zorunda kaldım. Bu nedenle Mum Yayımevi adında daha önce hiç duymadığım bir yayımevinden okudum. Yayımevine ilişkin yorumlarım pek olumlu değil ancak bunları genel değerlendirme kısmında ele alacağız. Şimdi gelin J. M. Barrie'nin ilginç yaşam öyküsüne bakalım. M. Barrie, 1860 yılında İskoçya'da dünyaya gelmiş bir yazar. Yapıtları yalnızca yazarın yaşamına bakarak yorumlamak doğru olmasa da J. M. Barrie'nin deneyimlerinin yazdıklarına fazlaca etki ettiğini söylemek yanlış olmaz. Yazar, altı yaşındayken on üç yaşındaki abisi yaşama veda ediyor. Ancak annesi abisinin ölümünü atlatamıyor ve J. M. Barrie'yi on üç yaşındaki abisinin yerine koymaya başlıyor. Buradaki mecazi bir anlatım değil. Tam olarak abisinin yerine koyuyor. Hatta J. M. Barrie büyük olasılıkla bu nedenle psikojenik bir cücelik hastalığına yakalanıyor ve boyu yaşamı boyunca yüz kırk santimi geçmiyor. Yani annesi için aynı Peter Pan gibi hep on üç yaşında kalan bir insan J. M. Barrie. Edinburgh Üniversitesi'nden mezun olduktan sonra Londra'da gazetecilik yapmaya başlıyor. Geçimini hem gazetecilik hem de oyun yazarlığıyla kazanıyor. Peter Pan da aslında onun yazdığı tiyatro oyunlarından biri ancak beğenilince bunun öykülerini de kaleme alıyor ve talihi de tam o noktada değişiyor. Peter Pan, Neverland adında hayaller ülkesinde yaşayan bir çocuk. Neverland Türkçeye Hiçbir Yer Adası, İnanmazsan İnanma Adası, Varolmayan Ülke biçiminde farklı adlarla çevrilmiş. Mum yayımlarından çıkmış versiyonunda İnanmazsan İnanma Adası olarak geçiyordu. Peter Pan, bu adada kayıp çocukları da yanına alarak Kaptan Kanca ile bir savaşa girişiyor. Bu savaşta kimi zaman Kızılderililerin de desteğini alıyor. Hep galip gelmesini başarıyorlar ancak asıl özlemini çektikleri şey olan anneye bir türlü kavuşamıyorlar. Bu nedenle Peter Pan, yakın arkadaşı Gıldır Gıldır adındaki periyle Neverland'ten çıkıp gerçek yaşamda Wendy ve kardeşlerinin odasına konuk oluyor ve Wendy'yle kardeşlerini inanmazsan inanma adasına getiriyor. Adadaki tek kız olan Wendy hayaller alemindeki bu adada annelik rolünü üstlenerek Peter Pan ve kayıp çocukların maceralarına ortak oluyor. Peter Pan, aslında yetişkin dünyasına getirilmiş çarpıcı bir eleştiri. Aynı Antoine de Saint Exupery'nin Küçük Prens romanındaki gibi Peter Pan'da da yetişkin dünyasının anlamsız işlerine ciddi bir eleştiri var. Bu eleştiri Peter Pan'ın yetişkin bir korsan olan Kaptan Kanca'yla ile girdiği savaşlarla somutlanıyor. Ancak çocuğa görelik ilkeleri açısından sanırım daha eskil bir metin olduğu için Küçük Prens kadar başarılı değil ve bu eleştiriyi çocuğun dünyasına uygun bir biçimde işleyemiyor. Kitap, macera dolu anlatımıyla çocuklara okuma alışkanlığı kazandırabilecek ilgi çekici bir anlatı olarak değerlendirilebilir, yazıldığı dönemin koşullarına bakınca masum da denilebilir. Ancak bugünün gözlükleriyle baktığımız zaman çocuklar için sakıncalı olabilecek ögeler de barındırıyor. Peter Pan'ın yaramaz ama adil bir çocuk olmasına rağmen kibirli tavırları ve kayıp çocukların ona sorgusuz sualsiz itaat etmesi ya da Gıldır Gıldır'ın kendini feda ederek zehirli iksiri içmesi gibi durumlar temellendirilemiyor ve anlaşılır değil. Roman, genel değerlendirmede de anlatacağımız üzere çağdaş çocuk edebiyatı ilkelerine göre değerlendirdiğimizde çocuklara uygun olmayan bazı kısımlar barındırıyor. Söz gelimi aşağıdaki pasajda yazar kurduğu üst anlatıcı kişinin de dışına çıkarak doğrudan anlatının akışını bölüyor ve cinsiyetçi diyebileceğimiz yorumlar yapıyor. Çocuklara çok ihtiyacı olmasına rağmen onları uyandırmıyor, bir tepe başında bağımsızlığı simgelemek için dalgalanan bayraklar misali dimdik ayakta duruyordu. Mangal gibi yüreği varmış sıfatını bir kız için kullanacağım hiç aklıma gelmezdi. Sayfa 92. Mum yayınevinin çevirisinde sıkça eski sözcükler kullanması da ciddi bir sorun. Aşağıdaki pasaj bunu örnekliyor. Bu arada duvardaki ufak oyukta Gıldır Gıldır ikamet etmekteydi. Paravan ile kapatılmış bu şirin yuva, onun özel dairesiydi. Paravan ise üzerini değişirken kapatıyordu. Ne kadar yaramaz olsa da bir hanımefendinin mutlaka sahip olması gereken iffet, haya, gibi hasletlerden haberdar idi. 85. Ancak aynı yayımevi anlatıda geçen bazı şarkıları çok güzel çevirmiş. Yine de bebekle neşelenir gönüller. Sayfa 80. Unutmayınız ki o olmasa perişan olurduk. Ona ekmeğe suya olduğumuz kadar muhtacız dedi. O bizim kaptanımız, kılavuzumuz. O olmasa, rotasız, haritasız bir gemiye benzeriz. Olduğumuz yere çakılıp kalırız. Sayfa 47. Ancak kitap, bir çocuk edebiyatı yapıtı olarak ele alındığında her ne kadar tartışmalı yanlar taşısa da dediğim gibi bir anlatı yazarı olarak J. M. Barrie'nin yazarlığı, ölüm gibi çarpıcı anlara ilişkin çizdiği naif ve estetik bölümlerle hayli başarılı. Peter Pan, macera dolu bir anlatı olması nedeniyle çocuklara okumayı sevdirecek bir kitap olma niteliği taşıyabilir ancak yazıldığı dönem itibariyle çok eleştiremeyeceğimiz fakat çağdaş gözlüklerle baktığımız zaman bugünkü çocuk edebiyatının ilkelerine uymayan birçok yönü var. Kızılderililerle ilgili ırkçı söylemler, her ne kadar kimileri cinsiyetlerin toplumsal rollerini öğretiyor diye savunsa da Wendy'nin yapması gereken işler anlatılırken ve erkeklerin Wendy'e karşı tavırları söz konusu olduğunda genç okurlar için fazla cinsiyetçi kaçabilecek bölümleri var. Ya da bir korsan ordusunu bertaraf eden bu savaşçıların ellerini tutan bir güç... Mulins'in cansız bedeninden çıkardığı kanlı kılıcını savura savura gelen birisi, bu işin üstesinden gelmeye adaydı. Sayfa 163. J.M. Barie, çocuğu çocuğun dünyasından hareketle anlatmıyor. Arada yazar olarak araya girip anlatıyı bölüyor, çocukluğun geride kaldığından söz ediyor. Bir yetişkin olarak nasihat etmekten ya da işlerin nasıl yapılacağını anlatmaktan çekinmiyor. Oysaki bizim nitelikli çocuk yapıtında aradığımız şey nasihat değil yalnızca merak duygusunun kararında devindiği bir yaşam gerçekliği. Anlatı maalesef bu yeterliği karşılayamıyor. Çocuklara yaptıkları bazı aşırı afacanlıkların kötü sonuçları olabileceğini sezdirmiyor. Aynı sorun Şermin Yaşar'ın Dedemin Bakkalı kitabında da vardı. Çocuk tüm mahalleye kafasına göre ilaç dağıtıyor, eğleniyor ancak bunun sonuçlarıyla çarpıcı bir biçimde karşılaşmıyordu. Özetle anlatılan durumun eğlenceli olması, çocuğun dünyasından olması önemli ancak bazı eylemlerin ciddi sonuçlarının olduğunun da gösterilmesi gerekiyor. Her şeye rağmen aile kavramına dönük olumlu iletiler de var ama... J. M. Barrie'nin çocuk edebiyatından bağımsız düşününce iyi bir yazar olduğu anlaşılıyor. Bu yüzden ebeveynlerle birlikte yani okunduktan sonra çocukla kitap üzerine sohbet etmek şartıyla macera dolu yapısına yaslanarak çocuklara okutulabilir. Ancak belirtmek gerekir ki sonradan çağdaş bir bakış açısıyla ortaya konulan çizgi filmler, çocuğunuzu Peter Pan'le karşılaştırmanız için daha doğru bir seçenek. Peter Pan'ın Steven Spielberg de dahil olmak üzere farklı yönetmenler tarafından defalarca sinemaya ve Disney başta olmak üzere farklı yapım şirketleri tarafından da defalarca çizgi filme aktarıldığını belirtmek gerekir. Benim favorim çocukluğumda izlediğim versiyonu olan Fox Kids versiyonu. Şimdilerde Minika Go kanalında da çağdaş bir yorumu yayımlanıyor. Animasyonla çizgi film arasında olan o yapımı çok estetik bulmadığımı ancak iletilerinde bir sorun olmadığını ekleyeyim. Bir de Mum yayımlarının çeviride kullandığı ketum, fecri, fani, iffet, haya, haslet, mahcup, halel gelmek... ve bunun gibi çok fazla eski söz var. Bazılarını ben bile bilmiyorum ki çocuğun bunu anlaması olanaklı değil. Mum yayınlarından çıkan kapakta resmedilen korsan hayli sempatik. Bunun korsan şapkası takmış Peter Pan mı yoksa Kaptan Kanca mı olduğunu anlayamıyoruz. Ayrıca kapaktaki çizimler anlatının içindeki çizimlerle de uyumlu değil. Bir sanatçının elinden çıkmadığı belli. Sanki romanı okumamış bir grafikere sipariş üzerine çizdirildiği düşüncesine kapılıyorsunuz. Bir düşün işine bu kadar sert çıkışmak istemiyorum ama çocuklar için bir iş yapıyorlarsa biraz daha özenli olmaları gerekir. J.M. Barrie'nin özellikle tiyatro türünde birçok yapıtı var. Bu yapıtları İngilizce Vikipedi'nin şu bağlantısından görebilirsiniz. Yazarın en çok ses getiren yapıtı Peter Pan. Ancak bugün okumak istediğinizde bazı hikayeler bazı kitapların içine sonradan eklendiği için, yazar bazı öykü kitaplarına hem eski hem yeni öykülerini koyduğu için, farklı çizerler tarafından farklı adlarla resimlendiği için bir kafa karışıklığı oluyor. Benim okuduklarımdan öğrendiğim kadarıyla Peter Pan'ın öyküsü kronolojik sırayla aşağıdaki gibi kitaplaştırılmış. NOT: İncelemeyi yazmadan önce teşhis kılavuzlarında yer almayan ancak pop psikoloji sendromu olarak anılan Peter Pan Sendromu adı verilen bir sendrom olduğunu öğrendim. Kişinin yetişkin olduğunu kabullenmemesi ve ait olduğu yaşın sorumluluklarını yerine getirmemesi durumuymuş. Burada detaylarını görebilirsiniz.