Türkiye'de 1990'ların sonunda ekran başına oturanlar, delikanlı karakterlerle tanışmaya hazırlanıyordu. 1999'da Osman Sınav, türünün ilk örneği olacak ve televizyonlarda yeni bir dönem başlatacak Deli Yürek adlı diziye imza attı, başrolü de Kenan İmirzalıoğlu'na verdi. Böylece Yusuf Miroğlu efsanesi başladı. Türkiye'nin yeni yıldızı doğmuştu. O yıllarda Türkiye'yi peşinden sürükleyen Miroğlu karakterinden çok da kopuk sayılmazdı gerçek hayattaki İmirzalıoğlu. Ankara Bala'nın Üçem köyünde büyüyen, tarla bahçe işini bilen, büyüğüne saygısında kusur etmeyen bir Anadolu genciydi. Her hali parlak bu gencin yıldızlar ligine girmesi uzun sürmedi. Önce, Yıldız Teknik Üniversitesi'nde matematik mühendisliğini kazanarak elini uzattı yıldızlara sonra 1997'de 'Best Model Of The World'e katılarak. Yarışmanın sadece Türkiye'den çıkan ilk erkek birincisi için artık hiç bir şey eskisi gibi olamazdı, olmadı da. Uğur Yücel imzalı Yazı-Tura; Yavuz Turgul, Ömer Vargı, Mine Vargı, Şener Şen, Rasim Öztekin gibi ustaların bir araya geldiği Kabadayı; yine Uğur Yücel'le yer aldığı Ejder Kapanı; Tuncel Kurtiz'le oynadığı Ezel geniş kitleleri peşinden sürüklerken, İmirzalıoğlu'nun oyunculuğunu ustaların el vermesiyle pekiştirdi, yıldızını iyice parlattı. Rüzgar hala dinmiş değil. Türkiye onu izlemeyi seviyor. Bugün ATV'de yayınlanan bilgi yarışması Kim Milyoner Olmak İster'de samimi ve güven veren tarzıyla yine milyonların evine giriyor, pozitif enerjisini yaymayı sürdürüyor. Artık daha olgun, daha sakin, hayatta durduğu yer; 25 yıl önceki delikanlıdan daha farklı. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Abrams bundan 15 sene evvel bir havaalanı lounge'unda otururken bir kitap buluyor. İç sayfasında Bunu bulan kişi lütfen okusun ve bitirince de bir yere bıraksın yazan bir kitap bu. Abrams böylece yalnızca roman ve yazarıyla değil, notu yazan kişiyle de bir ilişki kurduğunu hissediyor. Düşündükçe hoşuna gidiyor bu fikir. Bünyesinde Lost'tan Alias'a pek çok diziyi yarattığı şirketi Bad Robot'taki proje ekibine konuyu açıp Haydi bundan bir kitap yapalım diyor. Bad Robot'çular Amerikan edebiyatının yükselen yıldızlarından Doug Dorst'u ekibe dahil ediyorlar. Teksas Üniversitesi'nde yaratıcı yazarlık dersleri de veren Dorst, kendini alışılmadık bir projenin içinde buluyor. S'nin kutusunu açtığımızda karşımıza çıkan, kütüphaneden yürütülmüş görüntüsündeki kitabın adı Ship of Theseus. Güya V.M. Straka adlı biri tarafından yazılmış. Sapsarı, lekeli sayfaları var, bir kenarına bir çıkartma yapıştırılmış, içinde güya kütüphanecinin bastığı bir de damga var... Bildiğiniz vintage kitap bu. Kahramanımız amnezi hastası Straka'dan kitap boyunca S. olarak bahsediliyor. Kimilerinin ajan-provokatör dediği, kimilerinin devrimci olduğunu söylediği bir tip bu. Herkes gerçek kişiliğini merak ettiğinden Ship of Theseus fenomen bir kitap şeklinde elden ele dolaşıyor. Sonra bir gün kahramanlarımız önce kitabı, ardından sayfa kenarlarına aldıkları notlar sayesinde de birbirlerini keşfediyorlar.


İlk etapta olumsuz bir cümle gibi geliyor benim de kulağıma. Hatta umutsuz belki de. Bir dış etkenden dolayı büyük düşünemediğim için küçük düşünmek zorundaymışım gibi bir his kaplıyor içimi. Ama sonra kendime tekrar ediyorum: Hayır, öyle düşünme, bu bir metot. Bu yazıda neden kendimi küçük düşünmek için telkin ettiğimi adım adım anlatacağım. Belki siz de kendi kendinize bu konuyu değerlendirir, küçük düşünmenin dönüştürücü faydasını hissedersiniz. Yaşadığın şehirde popüler olmak için oyunculuk okumak, tiyatro veya TV dizilerinde rol almak zorunda değilsin. Telefonundaki uygulamayla basitleştirilmiş formatlarda içerik üretirsen artık bu fırsat cebinde. Albüm çıkarmak için kapısında yatacağın bir Unkapanı kalmadı, alacağın üç-dört ev tipi kayıt cihazıyla, ürettiğin müziği müzik dağıtım siteleriyle tüm dünyaya yayabilirsin. Örnekler bitmez. Burada ister daha 'az'la 'çok'a ulaşan ol, ister bu cihazı veya platformu üreten şirket, özünde dünya ekonomisinde büyümeyi yaratanlar temelde işi küçültenler. Krizlerle boğuştuğumuz ortamda fiziksel olarak büyük işler hayal etmek zaten gerçekliğini büyük ölçüde yitirdi. Büyük şirketler hızla küçülmeye çalışırken, sınırlı kaynakla en iyisini yapanın kazanacağı bir rekabet ortamına doğru ilerliyoruz. Öte yandan yeni nesiller, bir işin ne kadar büyük göründüğüyle ilgilenmiyor. Onlar, samimi şekilde yönetilen küçük işletmeleri destekleyip, sempati duyuyor; şirketleri kişilere indirgediklerinde daha kolay bağ kuruyorlar. İnsani olarak yapılan hatalar göz ardı edilebiliyor. Bunu yapabildim, daha iyisini yapmak için çalışıyorum açıklamaları takdir görüyor. Hatta bu sempati eksenine girmek için sermaye ve güce sahip şirketler bile PR çalışmalarıyla kendilerini naif amaçları olan, samimi, 'küçük' şirketler gibi gösterip, neredeyse şirkette hissesi kalmamış genç kurucularını şirketin yüzü olarak halkın önüne çıkarıyor. Bu tablo da bizi köklerimizdeki çok tanıdık bir kültüre geri götürüyor: Esnaflık. Şu an yeni neslin esnaf kültürü oluşuyor aslında. Dürüst ve şeffaf olarak işini / sanatını daha iyi yapmak için çalışanlar bir şekilde destek görüyor. İnsanların birbirine ulaşması veya istediği üretimi kendi imkanlarıyla yapabilmesi eskisine göre çok daha kolay. Böylece yeni kavramımızın anlamı yavaş yavaş netleşmeye başlıyor. 'Küçük düşün' çünkü çözüm senin küçük adımlarına bağlı. Küçük gördüğün adımları nasıl attığınla, bir işle ilgili küçük yüzlerce ayrıntıyı nasıl yönettiğinle, yani ne kadar iyi 'micro management' yaptığınla ilgili. Bir örnekle tavsiyemi daha somut hale getireyim. Bu hafta ailem Bursa'dan beni ziyarete geldi. Yemekte sohbet ederken, çok sevdiğim Bursa'nın köklü yerel bir köftecisinin iflasını açıkladığını anlattılar. Bu habere üzülürken fark ettim ki masadaki yiyeceklerin bir kısmı, önceki gün tesadüfen bir influencer'dan görüp birçok ürün sipariş ettiğimiz, yine Bursa'nın köklü köftecilerinden birine aitti. Yani aslında benzer pozisyondaki köftecilerden biri farklı ürünlere genişleyip, şubeleşmeyi seçerken, diğeri var olan işindeki 'gönderim detayı'nın üzerine daha iyi çalışmış, ürününü bize kadar ulaştırmıştı. Dün olduğu gibi bugün de başarının yolu gelişen rekabet ortamı, dijitalleşme, toplumsal dönüşümler ve birçok farklı parametreyle değişmeye devam ediyor. Kendime güncel tavsiyem, küçük veya başka bir tabirle küçülterek düşünmek. İşini, fikrini, sanatını, sana başarıyı getirecek onlarca hatta yüzlerce küçük parçaya böler, hepsiyle ilgili ayrı ayrı yol kat etmeye çalışırsan, bugünün ortamında başarı ihtimalini artırabilirsin. Ekseni çok büyük tutmazsan da dağılmaz, odaklı şekilde sonuç yaratabilirsin. Bu yazı Sonbahar 2020 sayısında yayınlanmıştır.


Bugün download rakamlarına bakarak oyalanan bir nesiliz. 10 sene sonra bambaşka bir yere gideceğiz. Şimdiden hazırlanın. Gelecekteki kendinize yakından bakın. Çok değil, sadece birkaç yıl sonrasına... Sağ bileğinize yumuşak, kauçuk bir bant sarılı. Üzerinde Fitbit yazıyor. Bilekliğin arada bir göz attığınız, küçük, ışıl ışıl bir LED ekranı var. Sıra sıra rakamlar... Ne kadar yürüdüğünüzü ölçüyor; kaç basamak tırmandığınızı, ne mesafe koştuğunuzu, kaç kalori yaktığınızı, kilonuzun ne denli eksilip arttığını... Bu bilgiler siz hareket ettikçe yenileniyor, sonra kablosuz bağlantı üzerinden cep telefonunuza ya da bilgisayarınıza aktarılıyor. Bilgileriniz orada taze, dumanı tüten bir grafik olarak sizi bekliyor. Sol bileğinizdeki bant biraz daha farklı. Onun üzerinde ekran yok; biraz daha yumuşak, daha sıkı sarıyor. Dikkatli baktığınızda Jawbone Up kelimelerini okuyabiliyorsunuz. İşlevi Fitbit'ten çok farklı değil ama adımlarınızı, harcadığınız kaloriyi sayarken onun da kendine has yöntemleri var. Üstelik ne kadar uyuduğunuzu, bunun ne kadarının top atsanız uyanmayacak denli ağır ve derin, ne kadarının tavşan modundaki gibi hafif olduğunu da ölçüyor, uyku kalitenizi bir grafik haline getiriyor. Kaç defa uyandığınızı, ne kadar dönüp durduğunuzu not ettiği gibi, sizi en uygun zamanda uyandırarak, tazelenmiş hissetmenizi sağlayan da o . Hemen yanıtlıyorsunuz. Ertesi gün de. Ertesi hafta da... Anlamlı bir bütüne ulaşınca AskMeEvery size grafiklerle geliyor. Verileriniz tane tane anlatıyor. Yetinmiyorsunuz. Gündelik keyif/keyifsizlik durumunuz için Happiness, kalp ritminiz için emWave2, kan basıncı için Blipcare, kan testi için InsideTracker, DNA diziliminiz için 23andMe, bağışıklık düzeniniz için uBiome, kan şekeri ölçümü için Dexcom, beyin dalgası verileriniz için Muse, yeme alışkanlıklarında denge için Hapilabs, besin testleri için SpectraCell, bilinç düzeyi takibi için Quantified Mind, size en uygun diyet için MyFitnessPal ve nihayet bu kadar veriyi nasıl en verimli şekilde düzenleyeceğinizi bilebilmek için de RescueTime kullanıyorsunuz. Ne eksik ne fazla... Birkaç sene sonraki haliniz işte bu. Yukarıda saydıklarımdan bazılarını halihazırda kullananlar var aranızda. Ama bu kadarına da pes mi diyorsunuz? Son tatilinizde çektiğiniz 857 fotoğrafı Facebook'ta layklatan; değil insanoğlu, kendiniz için bile küçük sayılacak ıvır zıvır bilgiyi Twitter'a giren; Instagram'da, Pinterest'te, AskMe'de, FriendFeed'de gün aşırı fink atan da sizsiniz. Birkaç sene önce, işten güçten artırdığınız vaktinizi bunlar arasında böleceğinizi söylesek ona da inanmazdınız. Ama yapıyorsunuz. İşaretleri okuyun. Hiçbir şey boşuna değil. Şimdi bütün bunların ötesine geçtiğimizi, yeni bir döneme girdiğimizi söyleyenler var. Self-quantifiers isimli bir akım, yeni teknolojiler sayesinde, bir devrimin eşiğinde bulunduğumuza inanıyor. Attıkları adımları, tırmandıkları basamakları, uyku düzenlerini, beyin dalgalarını, kan şekeri oranlarını, vücutlarındaki mikropları, çişe çıkma sıklıklarını, hacet giderme sürelerini, tükettikleri ve yaktıkları her bir kaloriyi, her şınav ve mekiği, kardiyo performanslarını, nabız değişikliklerini ve aklınıza gelen gelmeyen her şeyi ölçüyorlar. Elde ettikleri bilgiyle kişisel veritabanlarını kuruyorlar. İşliyor, karşılaştırıyor, bir performans haritası çıkarıyorlar. Kendi izlerini takip ettikçe vücutlarını hack'lediklerini, vücutlarını hack'ledikçe de kendi kendilerinin gurusu haline geldiklerini savunuyorlar. Bir bilimkurgu filmine benziyor ama değil. Olaylar günümüzde geçiyor. Eskiden kendimizi doktorlara sorardık, devir değişti diyorlar. Artık kendilerini, bizzat kendilerinin topladığı, kendi verilerine emanet ediyorlar. İddia şu: Bu sayede tıbbi gereksinimlerin çoğu azalacak, fiziksel ve mental kapasitenin zirvesine çıkılacak, daha iyi ve kaliteli bir hayat sürülecek. Şu aşağıdakiler gibi çoğu soruya da doğrudan cevap verilecek: Neden şişmanım? Neden her sabah kendimi berbat hissediyorum? Her tarafım niye ağrıyor? Hastalıklarımın sebebi ne? Yolla verini, aç uygulamayı, gir grafiğe, öğren... Kendini ölçenler işte böyle hareket ediyor. Derdi tasası az, vakti bol birkaç gencin karıştırdığı işler bunlar da diyemiyoruz. Self-quantifiers akımının fikir önderleri, bugünkü hayatımızı nasıl yaşamamız gerektiğini söyleyen insanlar. Wired dergisinin kurucuları Kevin Kelly ve Gary Wolf, beş yıl önce self-hack terimiyle geldikten sonra iş aldı yürüdü. Wolf'un üç yıl evvel The New York Times'a yazdığı The Data-Driven Life makalesiyse bir manifesto olarak kabul gördü. Bugün bu manifestoya yürekten bağlı, Say de sayalım, ölç de ölçelim diyerek Wolf'un yolundan yürüyen binlerce kişi var. Çoğunluğu erkek. ABD'de, özellikle de Silikon Vadisi'nin ovası, nerd'lerin yuvası San Fransisco'da yaşıyorlar. Ayrıca Avrupa'da, Avustralya'da, kısmen de Japonya'da hatırı sayılır self-quantifier ikamet ediyor. Tek tek her ülkede bu gruptan birkaç kişi bulmak mümkün ama en anlamlı çoğunluğa, elbette ki düzenli bir şekilde katıldıkları toplantılarda ulaşılıyor. Örneğin San Fransisco'da epey hararetli geçen buluşmalardan birine uğrarsanız, katılımcıların smart casual giyinen orta-üst sınıf, beyaz yakalı insanlar olduğunu görürsünüz. Takım elbise, tayyör yok. Genç nerd'ler, çok hafif göbek salmış daha yaşlı adamlar ama en çok da yağ oranı tek hanelerde dolaşan, incecik, derileri sağlıktan ışıl ışıl parlayan erkek ve kadınlar etrafınızda dolaşıyor. Çeşit niyetine, askeri botları, kapüşonlu sweatshirt'leri ve buradayım diye bağıran dövmeleriyle hipster'lar da mevcut. İçlerinden bazıları henüz amatör, kendilerini ölçüp biçme konusunda yeterince yetkin değiller. Mesela henüz düzenli şekilde şekerini ölçüp app vasıtasıyla bilgisayara yükleme aşamasında olanlar var. Günlük tereyağı tüketimiyle zihinsel kapasitesi arasında bir ilişki arayarak küçük uzmanlıklar peşinde koşanlar da bulunuyor. Daha gelişmiş modeller, vücut-kütle oranından coğrafi lokasyona, gen diziliminden psikolojik hallere her ölçüyü özenle giriyor. İşe giderken bisikletle kat ettikleri yoldaki günlük, haftalık, aylık performanslarına bakarak bir doygunluk/memnuniyet endeksi yaratmaya çalışıyorlar. Bazıları kendilerini ölçmekle de yetinmiyor , işe evcil hayvanlarının verilerini de karıştırıyorlar. Her ortamda illa ki bulunan aşırı insan kontenjanından, düzenli olarak dışkısını analiz edenler de mevcut, bebeğinin zihin dalgalarını ölçen de. Yani sonu yok bu işin... Abartı değil, insanlık tarihi adına yeni bir eşikteyiz. Bu düzeyde, bu denli ayrıntılı bilgi ilk defa toparlanıyor. Adına big data denilen sistemde artık nabız oranlarından solunum kapasitesine, gayet kişisel veriler bulunuyor. Üstelik bu işe kalkışanlar öyle haber alma teşkilatları falan da değil, sen-ben-bizim oğlan. Tabii bir de işin gizlilik boyutu var. Yani gizli servislerden sigorta şirketlerine, bu verilerden yararlanabilecek herkese, bile isteye yapılan bir servis söz konusu. Bu konu hakkında tonlarca söz söylenir, makaleler/kitaplar yazılır da, hayatını online çalışarak kazanan, mevzu hakkında bütün külliyatı yutmuş Wired editörü Gary Wolf gibi adamlara da Ama kardeşim, büyük birader seni izliyor haberin olsun demek abes. Ne yapalım, vardır bir bildikleri. Çişini ölçmek isteyene biz nasıl karışalım... Michael Galpert, 30 yaşında, ABD'li bir internet ve mobil teknolojiler yatırımcısı. Twitter bio'sunda İnsanlara süper-insan olsunlar diye yardım eder yazıyor. Kendisi de bir süper insan olmaya çalışıyor. Sabahları uyandığında, beyin dalgaları çoktan ölçülmüş; derin uyku, hafif uyku süreleri bir grafiğe işlenmiş oluyor. Banyodaki dijital tartısına basar basmaz, oradaki veriler bilgisayarına gidiyor. Kahvaltısını etmeden evvel tabağındaki ıspanaklı omletin fotoğrafını çekince, o öğündeki kaloriler, sistemdeki veritabanına kaydoluyor. İşe gitmek üzere bisikletine atladığında, hız ve mesafesini ölçen bir başka sistem devreye giriyor. Kendini ölçme sektöründe ürün geliştirenler, kendi izini takip etmenin 10 sene içinde sağlıktaki en büyük reform haline geleceğini söylüyor. İddialarına göre en azından hafif vakalarda, doktorlar ve sigorta şirketleri baypas edilecek. Bu ürün uzmanlarını böyle iddialı konuşturan şey tabii ki muazzam büyüklükteki rakamlar. Küresel self-help ve rejim işinde yüz milyarlarca dolar yatıyor. Pew Research Center'ın ABD ölçeğinde yürüttüğü araştırmaya göre her 10 kişiden 7'si en az bir şeyi zaten ölçüyor. Bu kişilerin üçte biri de kan şekerinden uyku kalitesine, rejim ve kilo kadar popüler olmayan rakamların peşinde. Kendi vücudunu hack'leme işinin pirlerinden, The 4-Hour Body kitabının yazarı Timothy Ferriss, üst düzey egzersiz yapmadan nasıl kilo verileceğini, sadece iki saatlik uykuyla zihinsel zirveye nasıl çıkılacağını, 15 dakikalık orgazma nasıl ulaşılacağını anlatıyor. Dinleyicileri başta Google ve Facebook, Silikon Vadisi çalışanları. Bu da işin bonusu olsun. Gün içinde kalp ritmindeki dalgalanmaları ölçmek, işin uzmanlarına göre bambaşka bir bilgiyi ortaya çıkarabilir. Saat kaçta, kimle birlikteyken nabız yükseldi? İşe yararsa, ayıklayın bakalım pirincin taşını...


90'ların Michael Jackson ve Madonna ile birlikte en ünlü fenomenlerinden biriydi o; Michael Jordan NBA'i uluslararası bir markaya dönüştürdü. Lige ilk girdiğinde hedefi Chicago Bulls'u saygı duyulan bir takım haline getirmekti. Los Angeles Lakers, Philadelphia 76'ers veya Boston Celtics gibi. Her şeyi kazanmak istedi, kazandı da... 1984'den 1998'e basketbolu güzelleştirdi. Tam altı şampiyonluk kazandı. Kendi deyimiyle 1993-1995 yılları arasında 18 ay tatil yaptı. Jordan, henüz lisedeyken herkes potansiyelini çoktan fark etmişti. Eksiklerini kapatırsa hedeflerini ulaşacağını söyleyen koçuna Kimse benim kadar çok çalışamaz dedi. Ve herkesten çok çalıştı da. Jordan, NBA'e adım attığı ilk yılını şöyle anlatıyor: Tek istediğim dinlenmek, sahaya çıkmak ve oynamaktı. O zamanlar, NBA uzunların ligiydi. 1.98 boyunda bir oyuncunun bir takımı sırtlayıp şampiyon yapıp yapamayacağı tartışma konusuydu. Henüz çaylak sezonunda farkını ortaya koydu, takımı domine etti. Spor yazarları oyununu şiir gibi diyerek tarif etti. Air Jordan uçuyordu. İkinci sezonunda 1980'lerin en iyi takımı Boston Celtics'e playoff'larda 63 sayı atabilecek kadar sıra dışıydı. Ligin en değerli oyuncusu oldu, smaç şampiyonu oldu, sayı rekorları kırdı. Ama konferans finalinden ileri gidemiyordu. Koç Phil Jackson Chicago Bulls'un başına şampiyonluk hedefiyle geldi ve takımın mentalitesini değiştireceğini söyledi. Jordan artık her maç 50-60 sayı atmayacaktı. Hücum paylaşılacak ama o finaller kazanılacaktı. Başlarda ikna olmasa da Jordan, koç Jackson'a inandı ve başarı için kendini dönüştürdü. Her şey yolunda giderken ezeli rakipleri Detroit Pistons'a yenildiklerinde ağladığını anlatıyor Jordan. Hep yanında olan babası onu zor teselli etmişti. Medyada onun için Çok iyi oyuncu ama bir galip değil yazıları çıktı. O yaz kampa ekipçe çok erken girdiler. Jordan hiç çalışmadığı kadar fazla ağırlık çalıştı, fiziken de gelişti. Sadece kendini değil, takımını da zorladı. Bully Jordan orada ortaya çıktı. Hata yapan takım arkadaşlarına bağırıyor, onları küçük düşürüyordu. Şampiyonluk için mükemmeli istiyordu. Takım arkadaşları onunla çalışmayı şöyle anlatıyor: Bazen insan olup olmadığını sorgulardık. Hisleri olup olmadığını... Sadece tek bir şeye odaklanmış biriydi. Odaklandığı o tek şeyi üç kez art arda kazandı. Başarmıştı. Büyük bedellerle... Şampiyonlukların yanında NBA'e girdiğinden bu yana stil ikonu da oldu. Birçok markanın yüzüydü, hep şık ve havalıydı. O yaz babası James Jordan ortadan kayboldu ve bir süre sonra cesedi ormanlık alanda bir derede bulundu. Medya olayın Michael Jordan'ın kumar sorunuyla ilgili olduğunu yazdı. Ve daha henüz 30 yaşındaki süperstar, koç Phil Jackson'ın karşısına geçti; Ben bittim. Meydan okuyacak bir şeyim kalmadı. Motivasyonum yok dedi; Jackson'ın cevabı, İnsanları bir yetenekten yoksun bırakıyorsun ama anlıyorum oldu. Medya, yılın haberini verdi: NBA'in 1 numaralı oyuncusu basketbolu bırakıyor. Jordan, Chicago'nun beyzbol takımı White Sox'ın alt lig takımında forma giydi. 1995 yılında Chicago Bulls'la antrenmanlara çıktığı haberi son dakika geçildi. İki kelimeyle basketbola döndüğünü duyurdu: Geri döndüm. 1996, 1997 ve 1998 yılları arasında Chicago Bulls'u üç kez daha art arda şampiyonluğa taşıyacak ve toplamda altı şampiyonluk yüzüğünün sahibi olacaktı. Ondan iyisi -henüz- gelmedi. Bu yazı Bahar 2022 sayısında yayınlanmıştır.


Ne olacak gelecekte? Önde gelen düşünürlere göre tehlike çanları türümüz için çalıyor. Uyarılar bir süredir devam ediyordu ama bu sene katlanarak arttı. Fizikçi Stephen Hawking örneğin, yapay zekanın ortaya çıkışının insanlık tarihinin en kötü gelişmesi olabileceğini öne sürüyor. Hawking'e göre bizler, yapay zeka tarafından çöpe atılabilir ya da dünya üzerinden silinebiliriz. Hawking, bir şey söylüyorsa dikkate almak lazım. İşaret fişeklerini atan sadece İngiliz bilim adamı değil. Gelecek üzerine en çok düşünen insanlardan, Tesla Motors ve SpaceX'in kurucusu, mühendis, mucit ve yatırımcı Elon Musk geçen ayki Türkiye ziyareti esnasında bizim memlekette de epey bir hayran kitlesi edindi kendine Ağustos sonunda, robotbilim ve yapay zeka alanın önde gelen 116 ismiyle birlikte Birleşmiş Milletler'e hitaben bir açık mektup kaleme aldı. Putin, hırslı açıklamalarında yalnız değil. Çin, yapay zekada 2030 itibariyle küresel lider olmayı hedeflediğini çoktan açıklamıştı. Mevcut lider ABD'nin, rekabette geride kalmamak için elinden geleni ardına koymayacağı aşikar. Bunlar işin devlet kısmı... Bir de tek amacı 'kar etmek' olan uluslararası şirketleri düşünün. Pasta büyük, iştah kabartıyor ve belli ki masaya oturan en büyük dilimi yiyecek. 2049 GQ Yılın Yazarı Ödülü: Yapay zeka! Eh, genel kabul bellidir; dünya değişecek ve biz de değişen dünyada yerimizi alacağız... Yoksa alamayacak mıyız? Kazın ayağı öyle değil mi? Sonuçta esas mesele yaşam kavgasıysa, artık 'ekmek robotun ağzında' mı? Herkesin ilk sorduğu soruya, 'kimin işi ne zaman robotlara geçecek' meselesine bir açıklık getirelim. İşte en net cevap... Oxford Üniversitesi'ndeki 'Future of Humanity Institute' dünyanın dört bir tarafındaki 'yapay zeka ile öğrenme' uzmanlarına, yapay zekanın kendi çalıştıkları alanda insanlığı ne zaman aşacağını sordu. Bu tahminlerden de dev bir veritabanı oluşturdu. Birkaç sonuç: Yapay zeka, 2024 itibariyle insanlardan daha iyi tercüme yapacak; 2026'da 'benim' diyen lise öğrencisine taş çıkartan kompozisyonlar kaleme alabilecek, 2031'de satışta, herhangi bir dükkanın herhangi bir tezgahtarından daha becerikli olacak, 2049'da Stephen King ya da Malcolm Gladwell gibileri aşarak New York Times'ın 'en iyiler' listesine girecek bir kitap yazacak, 2053'te cerrahlığı, en iyi 'insan' cerrahtan daha iyi kıvıracak. Sonuç: Bunu da yapamaz yahu dediğimiz her bir işte, uğraşta bizi ardında bırakacak. Siz onu bir de savaşta görün! Her ne kadar herkesin ciddi ciddi kafa yorması gereken sonuçlar üretecek olsa da bunlar tartışması tatlı konular sayılır. Gazetelerde, dergilerde okuması zevkli; Ohooo daha çok var, nasıl olsa ucu bize dokunmaz dediğimiz işler... Tadınızı kaçırmak gibi olacak ama, biraz daha dikenli mevzulara girelim öyleyse. Devam edelim. Bir Amerikan araştırma ekibi tarafından geliştirilmiş 'Alpha' isimli yapay zeka savaş pilotu sisteminin, çatışma durumunda tam olarak ne yapacağından kesin emin olabilecek miyiz? Bu sistem, geçen sene bir çatışma senaryosunda, mevzisini korumak için iki savaş uçağına karşı dört sanal jet kullanmış ve hiçbir kayba uğramamıştı. Üstelik senaryo gereği saldıran taraf, askeri kapasite bakımından yapay zekanın savunmasından çok daha üstündü! Benzer bir simülasyonda, Amerikan Hava Kuvvetleri'nden emekli bir albayın kullandığı bir sanal jeti de dize getirmişti yapay zekalı Alpha. Yani beceri açısından hiçbir noksanı yok; belli ki gelecek birkaç sene içinde çok daha yetkin bir konuma ulaşıp, büyük ülkelerin savaş envanterinde yerini alacak bu sistemler. Peki en kritik anda hangi kararları nasıl vereceğini kim garanti edecek? Örneğin gerekli gördüğü takdirde sivil bir hedefi vuramaz mı Alpha? Etik sorular hala doyurucu biçimde cevaplanmış değil. An itibariyle Alpha gibi sistemler 'fuzzy logic' adı verilen bir kavramla iş görüyor. Bir karara varmadan evvel birçok seçeneği değerlendiriyorlar. Hangi manevra yapılacak, hangi silah ateşlenecek; bu değerlendirmeden sonra karar veriyorlar. İşte tam bu noktada makinaperverler ile yapay zekanın karşıtları tartışmaya giriyor. Vicdan yok, empati yok, sivil hedefi niye gözetsin yapay zeka diyor itiraz edenler... Savunucularsa İnsan zaten yanlış değerlendirmeler yüzünden her ortamda daha çok zarar veriyor diye yanıtlıyor. Hangi kampta duracağınız artık size kalmış. Savunma tarafı, işi yine de şansa bırakmak istemiyor. Örneğin bir başka ekip, sistemini geliştirmek için Flickr'in iki milyon videosundan yararlanıyor. Sahillerde, golf sahalarında, tren istasyonlarında, hastanelerde geçen görüntülerle besliyorlar yapay zekayı. Hiçbir videonun etiketi yok. Yani kopya çekmek yasak. Yapay zeka kullanan model, videolara bakıyor ve sonra ne olacağına dair tahminini kendi görüntülerini üreterek gösteriyor. Bu konuda işin özü hakikaten de 'sonra ne olacağı'. Bir adım sonrasını tahmin ederek karara varmak, hayatın da özü değil mi zaten? Bebeklikten itibaren adım adım öğrendiğimiz tam da bu değil mi? Kısacası sonrasını bilmek, robotların insanlaşmaya başlaması anlamına geliyor. Ama büyük bir farkla: Onlar bir nevi süper insan olacak! Hawking, bu sözleri iki sene önceki bir konferansta söylemişti. Ünlü fizikçi o zamanlarda yapay zekanın 'kötü niyetle' hareket edebileceğine pek ihtimal vermiyor, sadece insana üstünlüğünün sorun yaratabileceğinin altını çiziyordu. Hawking konuya dikkat çeken birçok bilim insanı gibi bir 'zeka patlaması' meselesi üzerinde duruyor ve bu patlamadan korkuyor. Nedir zeka patlaması? Bir-iki örnek açıklamaya yeter: İnsanlar nasıl maymunlardan daha zeki bir canlıya evrildiyse, Albert Einstein nasıl anne-babasından daha zekiyse, insanlığın ürettiği yapay zeka da anne-babalarını, yani bizleri geçecek. Daha akıllı makineler, sonuçta kendilerinden de akıllı modeller üretecek. Sonuç? Salyangoz aklının bizim aklımıza göre konumunu düşünün, makinelere karşı biz de işte böyle kalabiliriz. Böyle diyor Hawking. Karıncalar, salyangozlar... Hawking daha ne söylesin diyeceksiniz belki ama zaman içinde fazlasını da anlattı. İşte o tik-taklardan biri: 'Google Brain', kendi kripto algoritmasını geliştirebilen iki ayrı yapay zeka sistemi üretmeyi becerdi. Bir üçüncü sistem bu şifrelemeyi yine kendi geliştirdiği metotlarla kırmaya çalıştıysa da başarılı olamadı. İlk iki sistem, kendi aralarında güvenli bir şekilde mesajlaşmayı becermişti. Kimse bu kadar parayı, insanlık ziyan olacak diye, kaçırmak istemez. Maalesef hayat böyle. Belli ki yapay zekaya da bu hırsı öğreteceğiz. Derslerine iyi çalışırlarsa halimiz duman! Yapay zekanın gücü gerçekte ne kadar? İnsanlık, bunu sınamak için elindeki en iyi kaynakları, yani en zeki insanları kullandı. Cevabını da aldı: Bizden fazla! New Scientist, bu sene yapay zekanın insanla beş büyük mücadelesini haberleştirmişti. Rus satranç şampiyonu Garry Kasparov'un karşısında hiçbir rakip tutunamıyordu. Ta ki yapay zekayla karşılaşana kadar. Aslında işler Kasparov için önceleri yolunda gitmişti. 1996'daki altı maçlık seride şampiyon satranç oyuncusu, IBM'in 'Deep Blue' isimli bilgisayarını dize getirmişti. Ama çok değil, sadece bir sene sonraki rövanşı 'Deep Blue' aldı ve hesabı görünen o ki sonsuza dek kapattı. Azizim Watson, biz biliyoruz da mı oynuyoruz! Bir zamanlar bizim televizyonlarda 'Riziko' diye yayımlanmış olan bilgi yarışması 'Jeopardy!' de yapay zekanın kurbanlarından. İki eski şampiyon, iki bilgi küpü Brad Rutter ve Ken Jennings, 2011'de yine televizyonda yayımlanan üç bölümlük seride, IBM'in 'Watson' isimli bilgisayarının yanına yaklaşamadılar bile. İşin enteresan kısmı, buna kimsenin şaşırmamış olmasıydı. Çin'den 2500 yıl önce çıkan Go, bugüne ulaşan en eski oyun. Go'cular, satranççılara yukarıdan bakmayı sever. Düşünün, yazar Trevanian, 'Şibumi'de, Satranç, tüccarların ve muhasebecilerin oyunudur, Go ise filozofların ve savaşçıların demişti. Go'cuların artık o kadar böbürlenmesine gerek yok. Zira, yapay zeka bu kaleyi de düşürdü. Alanında dünyanın en büyüğü Güney Koreli Lee Sedol, geçen seneki beş maçlık seride yapay zekalı 'AlphaGo'un tüm olasılıkları tarayıp karar verme yeteneği karşısında tutunamadı bile. Yine de Sedol'un bu seride kazandığı tek karşılaşma, insanlığın umudu olmaya devam edecek. Bir insanı bir makineden ayırabilecek oyunlardan birinin poker olduğu kabul ediliyor. Çünkü pokerde blöf var. Çünkü bir miktar delilik ve mantıksızlık var. Bu da pokeri 'insancıl' yapıyor. Bu seneye kadarmış! Carnegie Mellon Üniversitesi'nden bir ekibin geliştirdiği 'Libratus' dört büyük poker oyuncusunu dümdüz edince, pokerin insancıllığı da tartışmaya açılmış oldu. Ayrıca robotlar bizden daha 'poker suratlı'; bu kısım tartışmaya kapalı. Yapay zeka için yeni hedef, şaşıracaksınız belki ama bir strateji oyunu: Starcraft 2. Çünkü oyunda pek kural yok; bunun yerine insanın içinde debelenmeye doyamadığı kaos var. Yapay zeka kaosu da dize getirirse, sırada pek bir şey kalmayacak!


Öncelikle 'kitap nedir' gibi basit bir soru sormak isterim. Cevap vermek için de 'acele etmeyin' derim. Çünkü cevap vermek için acele etmek isterseniz, yapacağınız şey kitabı bir nesneye indirgemek olabilir. Kitap sözlükte 'ciltli ya da ciltsiz olarak bir araya getirilmiş yazılar ve sayfalar' olarak geçer. Hiç olur mu öyle şey efendi beyciğim? Kitaplar birazdan anlatacağım üzere dil bilimle kodlanmış yaşamlardır. Hatta yaşam biliminin kendisidir, hayatın ta kendisinin tezahürüdür. Kitap türlerinin arasındaki farklar, diğer üretilmiş zanaatlara / sanat dallarına kıyasla çok daha büyük mesafeler içerebilir. Bu yüzden 'kitap nedir' sorusuna geri dönmek istiyorum. Sadece basılı yayınlar olmadıkları konusunda hemfikir olduğumuza eminim. Bir zaman geçirme aracı mıdır? Bir kişisel gelişim rehberi midir? Bir hikaye anlatıcısı mıdır? Biriktirilmiş deneyimler midir? Başkasının günlüğü müdür? Anıları mıdır? Otobiyografisi midir? Tarih midir? Fizik midir? Metafizik midir? Nedir? Tabii ki hepsi ve hatta daha fazlasıdır. Kitabın ne olduğu okuyan kişiden kişiye göre değişeceği gibi, yazan kişiden kişiye göre de değişecektir. Kitaplar sadece klasikler değildir; ama yayınevlerinin basmayı sevdiği '30 Maddede Mutlu İlişkinin Sırrı', 'Başarıya Giden Yol', 'Evet Demenin Mucizesi', 'Hayır Demeyi Öğrenin' gibi para kazanmak için yayınlanan ticari projeler de değildir. Bunları okumayı denemiş, kitaplardan ve hayattan soğumuş olabilirsiniz. Haklısınız. Kimse kimseye kitap okumayı sevdirecek kitaplar öneremiyor. Kimsenin amacı şahsınıza kitap okuma alışkanlığı kazandırmak olmuyor. Bunu deneyen hocaların, ebeveynlerimizin, ağabeylerimizin - ablalarımızın belki de iyi niyetli girişimleri hep ters tepiyor. Geri teptiren kişiler olarak bizleri çok haklı buluyorum. Kitap bir mecradır dersek, kitabın tanımını biraz daha genişletebiliriz. Çünkü aslında kitaplar gerçekten bilgilerin ve tecrübelerin paketlenmiş halidir. Doğru kitap, istediğiniz konuda size tecrübe kazandırabilecek yegane şeydir. İnsan tanıtır, deneyim yaşatır, bilgi verir, eğitir, öğretir, geliştirir, düşündürür. Kitaplarda başka hiçbir yerde olamayacak şeyler yer alabilir. İsimler vererek konuyu bulandırmak istemiyorum ama İshak Alaton'un yazdığı 'Lüzumlu Adam' ve 'Lüzumsuz Adam' kitaplarındaki 60 yıllık tecrübeyi başka nereden öğrenebiliriz? Ya da Sun Tzu 'Savaş Sanatı' kitabında bahsedilen derslere vakıf olmak için illa büyük Çin ordularına mı generallik yapmamız gerekirdi? Ya da Niccolo Machiavelli'nin 'Prens' kitabında önerdiği gibi şeytanca fikirlere sahip olmanın kalbimizi kurutmaktan başka bir yolu olabilir miydi? Bugün bir kitaple 40 yılık bir generalin savaş deneyimlerine ya da 60 yıllık iş insanı deneyimlerine ulaşmak mümkün. Kitap okuyamaya zaman ayıramamak, bütün bunlardan; insanlığın kolektif bilgisinden muaf olmayı beraberinde getiriyor. Peki romanlarda başka hiçbir yerde olamayacak ne var? İşte önemli soru. Romanlarda bugüne kadar insanlık olarak becerebildiğimiz en detaylı insan portreleri ve onların duygu durumlarının analizleri var. Roman okuyarak LGBT birinin hayatına, şehirden memleketine dönmüş birinin arayışına, bir alkoliğin evine, bir çocuğun zincirlerini koparmasına, ya da son kez aşık olan yaşlı bir delikanlının maceralarına tanık olabilirsiniz. Dolayısıyla kitap ya da roman okumadığınız zaman ne kaçırdığınızı tam olarak bilemezsiniz. Bir Romen aşçının lezzet tavsiyelerini mi, 50 yıllık bir iletişim uzmanının ikna yöntemlerini mi, yoksa bir yüzüğü dövüldüğü dağın lavlarına atmazsa dünyanın sonunu getirecek bir macerayı mı kaçırdığınızı bilemezsiniz. Kitaplar, her biri birbirinden farklı önermeler içeren şeylerdir. Kitap okumuyorum diyerek çok büyük bir genelleme yaparsınız, okumadığınız kitapların, doğmamış çocuklarınızın hakkını yersiniz. Sevmediğiniz kitapları okumayabilirsiniz ama aynı şekilde canınızın isteyeceği kitabı da bulabilirsiniz. İnanın her doğru kitabın içinde, hayatınızı değiştirecek yaşanmışlıklarla karşılaşacaksınız. Kitap okumuyorum önermeniz, okumadığınız kitaplar için hala geçerli olsun. Ama siz okuyabileceğiniz kitapları bulabilirseniz bunun size ne kadar iyi geleceğini fark edeceksiniz. Bu yazı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında yayımlanmıştır. Ozan Ertürk'ün 'Özür Nedir, Nasıl Dilenir? yazısını buradan okuyabilirsin.


Reklamcılık sektöründe geçen yıllar sonrası kamerayı kendine çeviren Kıvanç Talu'nun 'Var Böyle Tipler' ile yeteneğini paylaşma kararındaki ilk avantajı iddiasızlığı. Ve muhtemelen 'bir hesap açarım, zaten sektöre hakimim çok iyi kazanırım' bakış açısından fersah fersah uzakta olması. Aslında sistemin pek çok değişkenine profesyonel olarak hakim biri bunu tamamen kendi çıkarına kullanabilir. Belki bir değil, üç milyon takipçiye ulaşıp, tanıtım kaşesini katlayabilir. Lakin onun bakış açısı, 'komedi hayratı' diye tanımladığı çıkış noktasını ''Kendi eğlencem için yaptığım şeylerin başkalarını da bu denli eğlendirebildiğini görmek çok güzel hissettirdi. Belki hepimizin hayatının içindeki kahkaha ve eğlenebilme eksikliğindendir'' standardında korumak. Kıvanç'ın kendinde bulduğu başkalarını canlandırdığı performansları birer dakikalık videolara sığmayınca başlayan stand-up gösterisindeki başarısı, geleneksel 'ünlü ve başarılı' olma yöntemlerinin yıkılan kalesine bir örnek daha teşkil ediyor. Lakin bu birikimin yansıdığı her mecra izleyene, takipçiye iyi geliyor. Yazan, çeken, oynayan, yayınlayan tek kişilik yeni nesil 'entertainer' şablonu dışına taşıp daha çoklu ekranlarda, başlattığı 'hayratı' kuvvetlendirmesi tüm tarafların avantajına olacaktır. Sosyal medya ünlüsüyle, kaliteli içerik üreticisinin ayrılması gerektiğini düşünen Kıvanç, sadece rakamların kazandığı bir denize açıldığını biliyor. Ama çıkış noktası zaten 'arkadaşlarının, çektiği videolara daha kolay ulaşabilmesi'. Kendini bu hesapla tanımlayıp kısıtlamadığı ve tek işini bu görmediği için oluşumun kreatif tarafı zayıflamıyor. Olumsuz geri dönüşlere karşı da şevkini ve dengesini nasıl koruduğunu sorduğumda da gülerek ''Binbir çeşit insan, binbir çeşit beyin var. Herkese göre, herkesin istediğini yapma amacım olsaydı bakkal açardım. Dengemi ve şevkimi kendimle koruyorum. Altı üstü bir Instagram sayfası çok da şeetmemek lazım diye düşünüyorum'' diyebiliyor. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Peki bir tarafta Superman, diğer tarafta Batman olunca böyle ufak tefek kelime oyunlarına ihtiyaç var mı? Pek yok. İsterse versus değil de en klişe başlıklardan biri kullanılsın, kimse bildik bir süper kahraman macerası izleyeceğini düşünmez. Snyder'ın da dediği gibi, Şunu baştan kabul edelim, dünyanın en büyük iki süper gücünden bahsediyoruz. Yani egolar fora, güç çatışması kapıda. Rakip grubun, Marvel'ın süper kahramanlarından Örümcek Adam'ın nasihatini ödünç alalım: Büyük güç, büyük sorumluluk getirir. Batman v Superman: Dawn of Justice için de durum tam olarak bundan ibaret. Söz konusu kahramanları pamuklara sarıp sarmalayan hayranları düşünüldüğünde, hakkında yazı yazanı bile tir tir titreten böyle bir projenin bir de arkasında olmanın nasıl ağır bir sorumluluğu vardır; düşünmesi uykuları kaçırır. Hele bir de Zack Snyder gibi DC dünyasına bir önceki katkınız tartışmalara yol açtıysa... Sosyal medyaya ara ara servis edilen fragmanları gereğinden çok spoiler içerdiği için eleştiri yağmuruna tutulan, orta yaşının eşiğindeki Ben Affleck'in ilk defa Batman'i oynayacağı Batman v Superman: Dawn of Justice, 25 Mart'ta gösterime girdiğinde, DC evrenine ne kadar yakışıp yakışmadığı görülecek. Ancak uzun zamandır hiçbir süper kahraman filminin yaratmadığı bir heyecanın müsebbibi olan film için bir rehber de elzem. Takdimimizdir... Yıldız süper kahramanlar karması... DC'nin 1960'ta çıkardığı ve Batman v Superman: Dawn of Justice'de sinemadaki ilk adımlarına tanık olacağımız insanüstü ekip Justice League, yıllar içinde, süper kahraman evreninde adet olduğu üzere, takibi epey zor, dolambaçlı bir yolda ilerledi. Yardımcı karakterlerinin baş düşmanlarıyla yakınlaşmasına tanık oldu, grubun üyeleri değişti de değişti, üsleri bir şehirden diğerine taşındı. Hatta bir ara ABD vurgusunu biraz olsun azaltmak için Justice League of America'nın yerine Justice League International adını bile aldı. Batman, Superman, Green Lantern, Wonder Woman gibi çizgi roman efsanelerinin bir araya geldiği bu adalet çetesinin bundan sonraki sinema maceraları şimdiden yolda. Kuvvetle muhtemel yine Zack Snyder'ın yöneteceği iki yeni Justice League macerası çekim sırasını bekliyor. Dünyanın bir yerinde, değil filmi izlemeyi, şimdiden bilet kuyruğuna girmenin hayallerini kuran hayranlar olduğu muhakkak. Sinema uyarlaması için neden on yıllar boyunca beklendi diye soracakların da sayısı epey kabarık muhtemelen. Ancak belki böylesi daha iyi... Zira bu ekibi perdeye getirmek için süper kahramanların sinema maceralarının da olgunlaşması gerekliydi. Umarız, Snyder yüzümüzü kara çıkarmaz. Biri her yaşayanın süper insan olduğu yeşil gezegen Kripton'dan, diğeri New York'un en karanlık hallerini yansıtan hayali kent Gotham'ın zengin mahallelerinden. İlk defa perdede birbirleriyle aşık atmaya çalışacak Superman'le Batman'i perdeden önce karşı karşıya getirdik. Superman: En temel farkları maddi güçleri kuşkusuz. Farklı mecralarda ve maceralarda ayrı versiyonlar söz konusu ama Kripton asili Superman, dünyada bir taşra çocuğu. Onu dünyaya taşıyan aracın küçük kent Smallville'e düşmesi üzerine çiftçi bir aile tarafından evlat ediniliyor. Yetişkin yaşına kadar da mütevazı yaşam tarzını sürdürüyor. Batman: Aileden zengin... Eski paranın getirdiği bir görmüş geçirmişliği, Britanyalı bir kahyası, şatomsu bir malikanesi ve elinin altında şehri Gotham'ın altını üstüne getirebileceği maddi imkanları var. Suçlularla savaşındaki başarısını da adalet duygusu kadar bu söz konusu imkanlarla edindiği Batmobile'a, teknoloji harikası yıldızlara ve her macerada daha da uçuklaşan zırhına borçlu. Superman: Doğuştan güçlü. Hatta 1978 tarihli ilk filmde ebedi aşkı Louis Lane'i tekrar hayata getirmek için dünyanın etrafında ters yönde turlayarak zamanı geri döndürmüşlüğü bile var. Süper kahraman evreninde bundan daha büyük bir kudrete pek rastlanmadı. Batman: Gücü tekniğinde. Daha doğrusu milyarder bir playboy olduğu için erişebildiği yüksek teknolojide... Gösterişli alet edevatın öte dünyalardan gelen güç karşısında nasıl bir cevabı olabilir ki diye soracak olursanız, ikisinin karşı karşıya geldiği teaser'a bir göz atmanızı öneririz. Batman'in teknoloji harikası zırhı, Superman'i epey terletiyor zira. Superman: Superman'in kırmızı pelerinini, mavi taytını giyen herkesin önünde zorlu bir sınav var: Süper kahramanı sinemada 1978'den 1987'ye kadar canlandıran merhum yıldız Christopher Reeve'in bıraktığı mirasa layık olabilmek. Dolayısıyla bu zorlu işe kalkışan sayısı da çok kabarık değil. Kahramanı, sinemada 2006'da Superman Returns'te canlandıran Brandon Routh, biraz da filmin aldığı olumsuz eleştirilerin de etkisiyle bu alanda pek başarılı olamadı. Batman v. Superman: Dawn of Justice'in de başrolündeki Britanyalı Henry Cavill ise biraz daha dirayetli. Bu, oyuncunun ikinci Superman deneyimi. Çok daha öncesine gidersek sinemada ilk canlandıran Kirk Alyn. 1950'lerin TV dizisinde karaktere hayat veren ve esrarengiz bir şekilde ölen oyuncu George Reeves ise kaderin cilvesine bakın ki, bu ölümü konu alan 2004 yapımı Hollywoodland'de Ben Affleck tarafından canlandırılmıştı. Batman: Superman'i oynayanlara göre çok daha kabarık bir liste... Hatta Ben Affleck'e gelene kadar Hollywood'da yarasa maskesini takmayan kalmadı dense yeri. 1940'lara ait seri avantürlerde Lewis Wilson ve Robert Lowery tarafından canlandırılan maskeli kahraman, 1966 yapımı filmde biraz daha tanınan Adam West'e emanet ediliyor. 1989'da süper kahraman furyasını yeniden başlatan Batman'de yönetmen Tim Burton tüm eleştirilere rağmen rolü bir kas torbasına değil, Michael Keaton'a veriyor. Sonrasında Joel Schumacher'in kitsch ötesi Batman serisi belki de karaktere en uymayacak aktörleri role uygun görüyor: Val Kilmer ve George Clooney! Christopher Nolan tarafından yeniden karanlık tarafa sürüklendiğinde Christian Bale'in hırıltılı sesinde hayat buluyor. Superman: Superman'in habitatı Metropolis, kuşkusuz Gotham'a göre çok daha aydınlık bir şehir. İnsanlar daha kibar, Gotham gibi neredeyse her köşe başında suç işlenmiyor. İkilinin bir araya geldiği maceralarda Gotham'a birkaç saatlik araba seyahati uzaklığında resmedilen Metropolis'in ilk esin kaynağı, yaratıcılarından Joe Shuster'ın doğup büyüdüğü Toronto. Ancak zaman geçtikçe dünyanın en zengin kentlerinden biri olarak tasvir edilen şehir, bu unvanın gerçek dünyadaki sahibi New York'a daha çok benzemeye başladı. Batman: Aslında noktayı her iki kahramanı da çizgi roman sayfalarında başka bir boyuta taşımış efsane yazar/çizer Frank Miller koymuş: Gotham gecenin, Metropolis ise gündüzün New York'u. Ancak yine de Batman'in kurgusal kenti Gotham'ın tek esin kaynağı New York değil. İlk yayımlandığı 1939'da dönemin ucuz polisiyelerinin yoğun etkisini taşıyan çizgi seride, gangster şehri Chicago'ya da referans veriliyor. Superman: Yunan heykelleri kadar biçimli bir vücuda ve köşeli bir surata sahip Superman'in kemik çerçeveli gözlüklerini takıp sırtına da bir takım elbise geçirdiğinde kimse tarafından tanınmamasını Metropolis ahalisinin ve Louis Lane'in saflığına bağlayabilirdik. Tabii eğer kahramanımız alter-egosunun kılığına büründüğünde bir de ölümüne sakar bir mizaca bürünmeseydi... Superman'in alter-egosu gazeteci Clark Kent'in en ayırt edici özelliği çekingenliği ve beceriksizliği... Başka bir deyişle Batman'in alter-egosu playboy Bruce Wayne'in 180 derece zıttı. Batman: Hangisi alter-ego, orası biraz muamma... Bruce Wayne mi gerçek, yoksa adaleti sağlamak için pelerini kuşanarak dönüştüğü Batman mi? Ne de olsa Batman'den önce Bruce Wayne vardı. Ancak akıldan çıkmaması gereken bir nokta var: Bruce Wayne'in tüm o çapkınlıkları, aileden kalma servetinin kefaretini yardım faaliyetleriyle ödemeye çalışır halleri, aslında kahramanımızın kimliğinin ortaya çıkmaması için oynadığı bir oyundan ibaret. Filmde Superman'i oynayan 33 yaşındaki Henry Cavill'in karşısına Batman rolünde, onun 11 yaş büyüğü Ben Affleck'in getirilmesine bakmayın. Zira hikaye çoktan emekliliğe ayrılmış Batman'in, Kriptonik genetiğinden dolayı hiç yaşlanmayan Superman'le karşı karşıya gelmesi üzerine. Ne var ki iki kahraman da birbirinin akranı sayılır. 1938'de Jerry Siegel ve Joe Shuster'ın yarattığı Superman inanılması güç bir başarı elde edince Bob Kane ve Bill Finger da ertesi sene daha karanlık bir süper kahramanı, yani Yarasa Adam'ı yaratarak karşılık veriyor. Çizgi roman tarihinin en güçlü iki figürü yan yana gelince büyük patlamadan hallice bir çatışmanın yaşanması kaçınılmaz. Ne de olsa her seferinde dünyayı bir musibetten kurtarmanın iki tarafın egosuna da yansımaları söz konusu. Superman'le Batman'in çizgi roman sayfalarındaki birliktelikleri de, bu egosal hezeyanlarla doğru orantılı, çalkantılı bir gidişata sahip. Bir bakıyorsunuz neredeyse kardeş kadar yakınlar, bir bakıyorsunuz birbirlerine dayanamıyorlar. İkilinin el ele verişi aslında Justice League şemsiyesi altındaki beraberliklerinden çok daha öncesine, 1940'a dayanıyor. Superman'i yayımlayan Detective Comics ile Batman'i yayımlayan Action Comics güçlerini birleştirince, ikili de New York Dünya Fuarı için hazırlanan özel sayının kapağında yer alıyor. Ancak dergi içinde yine farklı maceralarda görünüyorlar. Sonrasında bu sayıyla tetiklenen World's Finest Comics serisi, iki kahramanı sık sık aynı kapakta, ender durumlarda da aynı macerada bir araya getiriyor. Bu ender durumların miladı, 1952 tarihli The Mightiest Team in the World. İşin ilginci, bu macerada biraz da dönemin romantik komedilerini bir olay örgüsünün söz konusu olması. Suçla savaşmaktan iyice bunalan kahramanlarımız pelerinlerini, başlıklarını bir kenara bırakıp Clark Kent ve Bruce Wayne kimlikleriyle bir kruvaziyer yolculuğuna çıkıyorlar. Louis Lane'in de hazır bulunduğu bu macerada ikisi de birbirlerinin alter-egosundan haberdar oluyor. Ve sonrasında yıllar sürecek ikili maceraların temelleri de böyle atılıyor. Neredeyse hepsi World's Finest Comics serisinden yayımlanan ortak maceralarda ikiliyi bir araya getirmek için bulunan bahanelerin uçukluğunda sınır yok. Suçluları şaşırtmak için birbirlerinin yerine geçtikleri Batman-Double for Superman!, ikisinin güçlerinin bir temizlik işçisinde birleştiği The Composite Superman!, evrim çizgisinin karışması sonucu Süper Mağara Adamı ve M.S. 80000 yılının Batman'i olarak karşı karşıya geldikleri The Infinite Evolutions of Batman and Superman... Yani lafın kısası, paralel evrenler bu kadar popülerleşmelerinin çok öncesinden, 1950'lerden beri süper kahramanların radarında. İlk duyurulduğundan bu yana Batman v. Superman: Dawn of Justice'in neredeyse iki ana kahramanı kadar heyecan uyandıran başka bir karakteri daha var. Süper kahraman evreninin ender kadınlarından Wonder Woman. 1940'ta zuhur eden bu Amazon savaşçısı, o yıldan bu yana popüler kültürün en güçlü kadın figürlerinden biri oldu. Adalet ligine ilk katıldığında grubun sekreterliğine getirilmesi biraz nahoş bir durumsa da, yaratıcısı William Moulton Marston'ın inisiyatifiyle erkekleşmeden gücünü ortaya koyabilen bir kadın olması, onu daha da ayrıcalıklı kıldı. Ancak erkek dünya sağ olsun, en muzibinden en sertine her süper kahraman perde yüzü görse de Wonder Woman'a sıra ancak şimdi gelebildi. Haliyle beklenti de yükseldikçe yükseldi. 1970'lerin kült dizisinde Lynda Carter tarafından canlandırıldıktan sonra ilk kez büyük bütçeli bir yapımda kanlı canlı karşımıza çıkacak kahramanımız, Batman v Superman: Dawn of Justice'te türlü spekülasyon sonrasında İsrailli oyuncu Gal Gadot'ya emanet. Üstelik DC: Extended Universe'ün sonraki projeleri arasında tek başına suçlularla savaşacağı bir macera da şimdiden onaylandı. Kathryn Bigelow'dan Mimi Leder'a sektörde güç sahibi ne kadar kadın yönetmen varsa hepsinin adının geçtiği solo Wonder Woman projesi için daha bekleyeceğiz. Olsun, o zamana kadar Justice League'de suçlularla savaşa, nasıl erkek süper kahramanlardan farklı bir yorum getireceğini izleyecek olmak da yeterince heyecan verici.


20 milyon yıl öncesini hayal edebilir misiniz? İnsanlığın, hatta dünyanın bile daha şimdiki şeklini almadığı bir zamandan... İnsan odaklı tarihimizde, genellikle hiç konuşmadığımız, tarih öncesi bir dönemden bahsediyorum. Ama Anadolu'nun bir sakini, 20 milyon yıl öncesinden beridir bu topraklarda, yaşamın ve doğanın döngüsü içerisinde kendini geliştiriyor, değişen dünyaya, habitata uyum sağlıyor. Anadolu Kızılçamı milyonlarca yıldır, geçirdiği değişimler ile bu toprakların en eski ve coğrafyaya en fazla uyum sağlamış canlılarından biri. Öyle ki, kızılçamlar Anadolu'da 5,6 milyon hektarlık bir alanı kaplıyor, yani İstanbul'un 10 katı daha büyük bir alana yayılmış durumdalar. Kızılçam, kurak koşullara son derece dayanıklı; çok farklı toprak koşullarında yetişebiliyor ve 1650 metre kadar yükseğe yayılabiliyor. Sadece kendi için değil, arılarında güvenli bir şekilde bal üretmeleri için bir alan sağlıyor, öyle ki dünyadaki çam balının yüzde 90'ı kızılçam ormanlarında üretiliyor. Yani, milyonlarca yıl içerisinde, kendini mükemmelleştiren bir canlı Kızılçam. Öyle ki, bu kurak bölgede sürekli yaşanan orman yangınları için bile bir çözüm yaratmış. Bir orman yangını olduğunda, kızılçamın yangını hasarsız atlatan kozalakları açılıyor ve içindeki tohumlar küle düşüyor. Ardından, baharda yağmurlarla beraber tohumlar çimleniyor; kısa süre içinde de yangın yerinde kızılçam fidanları gözükmeye başlıyor. Tam da bu nedenle, geçtiğimiz yaz yaşanan orman yangınları sonrası, bilim insanları kızılçam ormanlarının kendi haline, kendi döngüsüne bırakılması çağrısı yaptılar. Zira, Akdeniz'in yangın rejimi, yani yangınların kendisine özgü sıkılığı, mevsimi ve tipi var; kızılçam ise bu koşullara uyum sağlamış ve kendini koruyabilen bir canlı. Aslında kulağa biraz garip geliyor, hepimizin bir felaket olarak gördüğü yangınların bir döngü ve rejiminin olması şaşırtıyor. Bununla beraber, elimizdeki veriler artık doğal döngünün bozulduğunu söylüyor. İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü'nde Yangın Ekolojisi ve Modelleme üzerine doktora çalışmalarına devam eden ve bu yaz yangın ekoloğu terimini çoğumuzun ilk defa duymasnı sağlayan İsmail Bekar, artık yangın rejimlerinin bozulduğunu belirtiyor. Milyonlarca yıllık bu döngünün bozulmasının ise iki sebebi var diyebiliriz. Birinci sebep, dolaylı bir şekilde iklim krizi. İklim değişikliği; sıcaklıkları arttırarak, yağış örüntülerini değiştirerek, havanın sıcak olduğu günleri artırarak, yangın rejimini değiştiriyor. Bununla beraber, İsmail Bekar, iklim değişikliğinin yangının çıkış sebebi olarak kabul edilmesinin genel bir yanılgı olduğunu belirtiyor. İklim değişikliğinin sebep olduğu değişiklikler bunun sorumlusu. Bu değişiklikler bölgeleri yangına elverişli hale getirerek, doğal ve insan kaynaklı sebepler ile yangının daha kolay çıkmasına sebep oluyor. İkincisi ise insan kaynaklı sebepler. Bekar, yangınları özellikle yangına eğilimli ekosistemlerden tamamen çıkarmanın, hem ekonomik hem de ekolojik olarak mümkün olmadığını, aslında agresif yangın söndürme politikalarıyla her yangının hızlı bir şekilde söndürülmesi ile, doğal dengenin kendi içinde kurduğu yangınları büyüttüğümüzü belirtiyor. Zira, farklı zamanlarda çıkan küçük yangınlar, büyük yangınların çıkma riskini azaltıyor çünkü çıkan küçük yangınlar orman tabakasında biriken yanıcı ölü bitki ve odun parçalarını yok ediyor. Agresif yangın söndürme politikaları uygulayarak yangınları engellemek ve çıkan yangınları hızlıca söndürmek yangın rejimi içerisindeki doğal yangınların sıklığını azaltıyor. Böylece orman tabakasında biriken odun ve bitki parçaları uzun yıllar boyunca yanmamış geniş alanlara hızlıca yayılarak daha büyük ve daha geniş çaplı yangınlara zemin hazırlıyor. Buna ek olarak, özellikle Türkiye'de ormanlarda son dönemde artan insan aktivitesi, yangın riskini artıran bir başka insan kaynaklı sebep. Turistik aktiviteler, ormanların içine yapılan yollar veya elektrik tellerinden ortaya çıkan kazalar yangına sebep olan nedenlerin başında. Bu iki sebebin çözümü ise daha çok uçak, daha çok teçhizat alınması değil. Bekar, yangın ile mücadeleye, yangından önce başlanması gerektiğini belirtiyor. Akdeniz'in yangın rejiminin belirlenerek, bu döngünün bize sağladığı veriler ile uygun yerleşim planları ve orman ve hata yangın yönetim planları yapılması gerekmekte. Yani geçen yıla kadar ciddi bir şekilde kabul etmediğimiz, Türkiye'nin orman yangını gerçeğini kabul etmemiz lazım. Bekar, yangın ekolojisi ve iklim değişikliği çalışmalarının bir araya gelmesi ile elde edilecek verilerin, hem ekonomik hem de ekolojik zararı azaltacağının altını çiziyor. Çünkü her ne kadar sürdürülebilirlik son dönemde popüler olsa da, şu anki gidişata göre, küresel ısınma üç derecelik seviyeye varacak. Buna ek olarak, insanlığın sürekli tüketime yönelik ve yeni kaynağa bağımlı lineer ekonomik sisteminde de ciddi bir değişiklik yaşanmazsa, özellikle yeni maden kaynakları için daha fazla ormanlık alanın insan faaliyetine açılacağı da bir gerçek. Orman yangınları Akdeniz Havzası için bir döngü. Yangınlar ile toprağın ve ağaçların yeniden canlanması sağlanmakta. Bu belki insan gözü ile baktığımız zaman, uzun bir sürede gerçekleşiyor gibi gelebilir ama kızılçamların gözünden baktığımızda kısa bir sürede yeni bir habitatın oluşmasını sağlıyor yangınlar. Kızılçamlar yanıcı diyerek, milyonlarca yılda oluşmuş dengeyi bozmak ve buraya başka bir ağaç dikmek çözüm değil. Bekar'a göre bu şekilde ağaç dikmek bütün bölgenin ekosistemini bozarken, sürdürülebilir bir çözüm de sunmuş olmuyor. Üstelik, ağaç dikimi aslında çok maliyetli bir operasyon. Hele ki, geçtiğimiz yaz yanan on binlerce hektarlık alana tek tek ağaç dikmenin, neredeyse imkansız olduğuna dikkat çekiyor Bekar. İnsanların burada yapması gereken, ağaçların yangın rejimi içerisinde kendi döngüsünü yaşamasını, tohumlarını saçma şansını artırmasını ve bunu yaparken verileri iyi okuyarak, can ve mal kaybını en aza indirilmesini sağlamak. Ancak bu şekilde biz de doğanın döngülerinin çalışmasına yardımcı olmuş oluruz. Buna ek olarak, ormanların insan kaynaklı sebepler yüzünden yanma riskini azaltabilir, insan kaynaklı faaliyetleri kontrol altında alabiliriz.Doğada çöp diye bir kavramın olmadığı, bir türün atığının, diğer bir türün besini olduğu, bu şekilde türlerin büyüdüğü ve yeniden döngünün içerisine girerek milyonlarca yıllık düzene ayak uydurduğu döngüsel bir sistem var. Buna karşılık, insanlığın elinde ise genellikle topraktan kaynak çıkardığı, bu kaynak ile üretim yaptığı ve ortaya çıkan ürün harici atığı başka bir köşeye atıp orada bıraktığı bir sistem de var. Yani doğa elmanın atıklarından kompost yapıp yeniden toprak ve ağaç yaparken, biz elmayı bir köşede çürümeye bırakıp, doğayı değiştiriyoruz.Bunu her yaptığımızda ise aslında sınırlı ve sonu yakın olan kaynaklardan bir parça daha koparıp onu döngü dışında bırakıyor, bir nevi yok ediyoruz. Yani, döngüsel bir sistemi olan bir dünyada yaşayıp ona doğrusal bir sistem yüklemeye çalışıyoruz. Ama insanlık her ne kadar kendi sorunlarını yaratsa da, çözümünü de yine kendisi buluyor. Özellikle Avrupa Birliği içinde kendine adım adım yer bulan Döngüsel Ekonomi Sistemi, doğa ile aramızdaki sistem kavgasını bitirmeye çalışıyor. Tek yapmamız gereken, doğanın atık diye bir kavramı olmadığını hatırlamamız. Bu yüzden gıda atığı gibi atıkların kompost ile toprağa besin ya da biyogaz ile enerji kaynağı olarak yeniden kullanılması, tek kullanımlık plastik ambalajlar yerine sonsuz kere geri dönüşebilen cam ve metal ambalajlara geçilmesi atılacak adımlara örnek olarak gösterilebilir. Peki elektronik aletlerimiz? Bu ürünlerin içindeki polimerlerleri, metalleri ve alaşımları yeniden kullanmak üzerine odaklanan bir tüketim döngüsü kurmak mümkün. Döngüsel ekonomi içerisinde, teknolojik aletlerimize sahip olmayıp onları bir sözleşme ile kiralayıp, yeni bir teknolojik gelişme çıktığında ya da belli bir kullanım süresi sonrasında ürünleri üreticiye iade edip yenisi ile değiştirmeyi içeren bir alt sistem öneriliyor. Zira bu ürünlerin içerisinde bulunan metaller ve alaşımlar, bağlı oldukları ürünlerin raf ömründen daha uzun bir ömre sahip. Bu yüzden kalite kaybı olmadan kullanılması mümkün. Neden bugünün ürünleri, yarının kaynakları olmasın ki? Şu andaki at ve yenisini al kültürü yerine geri ver ve yenile kültürü ile ürünler ve parçalar basitçe sökülebilir ve geliştirilebilir bir şekilde tasarlanabilir. Bu ekonomik sistemi konuşurken bu ürünlerin üretiminin de yenilenebilir enerji ile sağlandığını belirtelim. Tek seferde yakılarak verimsiz bir şekilde enerji üreten fosil yakıtlar yerine, kaynağı sınırsız, rüzgar, güneş, dalga, jeotermal veya atıklardan üretilen biyogaz enerjisi tercih edilmekte. Küresel sera gazı emisyonlarının % 62'sinin toplumun ihtiyaçlarına yönelik malzemelerin çıkarılması, işlenmesi ve üretimi sırasında ortaya çıktığını düşünürsek bu döngüsel ekonomik sistemdeki her bir değişimin etkisi ve önemi oldukça fazla. Küresel malzeme kullanımı 1970'den bu yana üç kattan fazla arttı ve 2050'de her şey böyle giderse tekrar ikiye katlanma riski var. Bugün yılda 100 milyar ton malzeme tüketiyoruz ve bunun ancak %8,6'sını döngüsel bir sistem içerisinde kullanıyoruz. Bu veriler Circle Economy'nin Döngüsellik Açığı Raporlaması Girişimi tarafından her yıl dünyanın döngüsellik durumunu oransal olarak ifade eden raporundan alınma. Rapor 2018'de ilk yayınlandığında döngüsellik oranı %9,1 iken, 2019'da herhangi bir gelişme olmamış. 2020'de ise dünyanın döngüsellik oranı %8,6'ya düşmüş. 2021 yılı için veri eksikliğinden dolayı, döngüsellik oranının aynı kaldığı, yani, %8,6 olduğu düşünülüyor. Yani dünya daha döngüsel bir sistem kuracağına, tam tersi yönde ilerliyor. Eğer küresel ısınmayı 2032'ye kadar 2 derecenin altında tutmak istiyorsak, döngüsellik oranının en az iki katına yani %17 seviyelerine çıkması lazım. Bu konuda örnek alabileceğimiz bir ülke ise Hollanda. Hollanda %24,5'luk oranıyla döngüsellik konusunda lider konumda. Circle Economy'nin Hollanda için hazırladığı rapor ise, daha iyi bir inşaat sistemi, komposta verilen önemin artması, toplumu bitkisel ağırlıklı bir diyete davet eden ve yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandıran küçüklü büyüklü değişiklikler ile Hollanda'nın %70 oranında döngüsel olabileceği belirtiyor. Yakın zamanda tüm dünyanın bir Hollanda kadar olabileceği konusunda rüyalar kursak da, küresel olarak döngüsel ekonomiye yönelik atılan her adımı bir kazanç olarak görmek mümkün. Bununla beraber, elimizdeki veriler küresel ısınmayı sınırlamak ve insan etkisi ile değişen habitatların miktarını azaltmak için daha çok çalışmamız gerektiğini gösteriyor. Bunun ilk adımı ise gerçekleri kabul etmek. Şu anki ekonomik sistemimiz ile doğanın ulaştığı döngüsel sisteme ulaşmamızın mümkün olmadığı ilk gerçek. Üretilen kaynaktan ve o kaynaktan çıkan ürünlere yönelik her adımda sorumluluk kabul ettiğimiz ve en iyi verimi kazandığımız bir sistem ile doğaya olan etkimizi azaltabiliriz. Doğanın bize etkisini ise, onun döngülerini ve hatta felaketlerini kabul ederek, onları çalışarak, veriler toplayarak ve bu verilerden yola çıkarak hayatımızı şekillendirerek azaltabiliriz. Bizden daha uzun süredir burada olan doğanın döngüsüne saygı duymamız gerektiğini kendimize sürekli hatırlatmakta fayda var. Dengeye ancak bu şekilde ulaşabiliriz. Bu yazı Bahar 2022 sayısında yayınlanmıştır.


2010'lu yıllardan itibaren kokteyllerin tekrar popülerleşmeye başlamasıyla birlikte, etrafımızda her yer kokteyl bar oldu desek abartmış sayılmayız. New York'un ikonik kokteyl barları, Milk and Honey ya da PDT bizim en sevdiğimiz sadece iki örnek. Londra'dan Singapur'a dünyanın her yanına sıçrayan bu akım, haliyle İstanbul'da etkili olmuştu; son on yılda iddialı kokteyl barlar kapılarını açtı. Gizli şifreleri olan barlar, sadece mum ışığıyla aydınlatılan mekanlar; telaffuzu zor, havalı kokteyller... Bir mekana girmek ne kadar güçse, o kadar çok insan oranın kokteyllerini tüketmek istiyordu. Derken, pandemiyle gelen karantina ve kısıtlamalar müşteri davranışını o kadar hızlı bir şekilde değiştirdi ki, kokteyl endüstrisindeki son on yıllık büyümeyi gören hiç kimse sektörün sonunun bu kadar hızlı gelebileceğini tahmin edemezdi. Bunun iki temel nedeni var. İlki; her şeyden önce, pandemi birçok insanı gerçekten sağlıklı bir yaşam tarzı benimsemeye itti; kokteylleri kombucha ile, iş sonrası happy hour'ları yoga dersleriyle değiştirdik. İnsanlar sağlıklarına daha fazla önem vermeye ve vücutlarına neler girdiğiyle ilgili daha bilinçli davranmaya başladı. Tabii ki, herkes kokteylleri tamamen bıraktı diyemeyiz ama pandemi, hayatı dengede yaşamak, zinde olmak, vücudumuza iyi davranmakla ilgili genel olarak farkındalığımızın artmasını sağladı. İkincisi ise, pandemi finansal olarak çok sayıda insanı etkiledi, insanlar işlerini kaybetti. Kokteyllerin aşırı popülerleşmesiyle artan fiyatlar, insanların eskisi gibi kokteyl tüketmesine engel oldu ya da zaten en sevdikleri kokteyl barlar pandemiden sağ çıkamadı. Kokteyl barlar, genelde karanlık ve gizemli mekanlar. Şu an ise insanlar çoğunlukla bunun tam tersini istiyor. Aylarca evde kapalı kaldıktan sonra hepimiz temiz havanın olduğu açık, ferah, aydınlık ve en önemlisi neşeli mekanları tercih eder hale geldik. Kokteyl barlar artık önceki hayatımızdan hatırladığımız eski birer tanıdık sadece... Pandemi iyi ya da kötü her şeyi değiştirdi. Peki kokteyl barların sonu geldiyse, yerini ne alacak? Sonuçta insanların hala kokteyl içmeye, sosyalleşmeye ve iyi bir first date mekanına ihtiyacı var. Bu süreçte, kokteyllerin artan popülaritesi restoranlara da sıçramış durumda. Kaliteli kokteyller artık her yerde bir beklenti haline geldi. Kafelerden otellere, çoğu mekan artık menüsünde kokteyl seçenekleri bulundurmaya başladı. Otellerin dış mekanları kokteyl içmek için ideal yerler oldu, kafeler gelirlerini artırmak için menülerine kokteyl ve şarapları ekledi. Dolayısıyla kokteyl barlar hayatımızdan çıksa bile, iyi bir kokteyl bulmanın çok zor olmayacağından emin olabilirsiniz. Bu kültür hayatımızdan kesinlikle tamamen çıkmıyor. Pandeminin hayatımıza kattığı diğer şeylerden biri olan şişelenmiş kokteyller veya genel olarak hazır içecekler bir süre daha ortalarda dolaşacak gibi görünüyor. Barmenlerin yerini alan hazır, şişelenmiş, klasik kokteyl karışımları insanların evlerinin balkonuna, bir parka ya da uygun gördükleri herhangi bir yere götürmelerine olanak tanıyor. Bu doğrultuda, yakında açık havada yemek yenen, kokteyl içilen mekanların daha fazla popülerleşeceğini düşünüyorum. Bir tabure alıp barda oturmayı, bütün gece bir barmenle sohbet etmeyi çok sevsem de, üzülerek söylemeliyim ki, kokteyl dünyasının gizli cemiyeti için sonun başlangıcı geliyor olabilir. Kokteyller daha yaygın olarak tüketildikçe, insanlar onları daha rahat ettikleri yerlerde tüketmeye başlayacak; kokteyllerini ister koltuklarında yudumlayacaklar, ister havada 10.000 fit uçarken... Bildiğimiz kokteyl barların sonu geliyor olabilir ancak sektörün pandemi sonrasında tüketicinin taleplerini karşılamak için nereye doğru evrileceğini de merak içerisinde izliyoruz.


Eğer gerçekten insanın bin yıllardır neden yaratıcı inancı etrafında toplandığını, tanrılara güçler atfettiğini ve öteki dünyayla kendini terbiye ettiğini merak ediyorsan sana iki tane kitap önereyim. Birincisi antropolog Bronislaw Malinowski'den Büyü, Bilim ve Din. Malinowski, kabileler üzerinde yaptığı incelemelerde insanın bilinmezliğe, büyü kavramıyla başlayan ve daha sonra din, bilim şeklinde devam eden açıklama girişimlerini anlatıyor. Yıllar içinde ilerliyor gibi görünsek de aslında bilinmezliğe olan korkumuzun hiç değişmediğini anlatıyor. Diğeri Sigmund Freud'dan Totem ve Tabu. Burada da Freud, kutsallık ve ilahi adalet kavramının insan psikolojisindeki yerini anlatıyor. Kendinden daha üstün bir yaratıcıya, o yaratıcının kendisini cezalandıracağına ya da iyi bir çocuk olursa ödüllendireceğine olan inancının kökeninde önemli hissetme ihtiyacı olduğunu söylüyor. 'Büyük güç tarafından izleniyorum. Bu ve öteki dünyada yaptıklarımdan dolayı başıma iyi ve kötü şeyler geliyor. Dolayısıyla ben önemliyim. Umursanıyorum. Varım!' deme biçimimiz. Biz insanlar, bilinç adı verilen tatlı bir lanetle doğuyoruz. Geçmişi görebiliyor ama değiştiremiyoruz. Geleceğiyse göremiyor ama şekillendirebiliyoruz. Orada öyle bir bilinmezlik var ki buraya takılı kalanlar da yerinden kımıldayamıyor. Beynimiz bize, 'kontrol' adında çok havalı bir oyun oynuyor. Çoğu zaman bir şeyleri kontrol edebildiğimiz hissine kapılıyoruz. Geleceğimizi, kariyerimizi, ilişkilerimizi, kararlarımızı... Seçim diye bir piyon var ama koca satranç tahtasında en fazla bir kare ilerleyebiliyor. Sonsuz olasılığın içerisinde asılı durduğumuzu fark ettiğimizde büyüklükten korkuyoruz ve korkumuzu dindirmek için sarılmalık peluş oyuncaklar buluyoruz. Evrene mesajlar yolluyoruz. Gezegenlerin konumlarından medet umuyoruz. Fallarla gelecekten onay alıyoruz. Kimimiz de kariyerimizi planlıyoruz. 'To do list'ler yapıp geleceğimizi planlıyoruz. Kaosla pazarlık ederek güvende hissetmeye çalışıyoruz. Bak sana kontrolle ilgili bir hikaye anlatayım. İngilizler Hindistan'ı işgal ettiklerinde bir bölgede askerleri sık sık kobralar sokuyor. İngiliz hükümeti de oradaki kobraların temizlenmesini emrediyor. Fakat bunu kendi askerlerine yaptıracağına, bölgedeki Hintlilerin bunu yapmasının daha mantıklı olacağını düşünerek getirilen kobra başına belirli bir para ödemeye karar veriyor. Hintliler de bakıyorlar ki kur farkından filan baya iyi para ödeniyor. Başlıyorlar kobra çiftlikleri kurup bunlara sepet sepet kobra satmaya. İngilizler bir süre paraları ödüyor ama dolandırıldıklarını anlayınca para vermeyi bırakıyorlar. Hintliler de musluğun suyu kesilince çiftliklerdeki kobraları salıveriyorlar. Neticede bölgedeki İngiliz askerleri kat kat daha fazla kobrayla baş başa kalıyorlar. İşte o gün bugündür, bir şeyi kontrol etmeye çalıştığımızda daha kötü hale gelmesine psikolojide 'Kobra etkisi' denir. Hepimiz aynı hataya düşüyoruz. Kimimiz hayali gerçekleşsin diye sabırsızlanıyor, kimimiz istediklerimiz olsun diye çırpınıyoruz. Çırpındıkça batıyoruz. Bizi sevsin istedikçe uzaklaştığını görüyoruz. Mutlu olmak istedikçe huzursuzlaşıyoruz. Teslim olamıyoruz. Güvenemiyoruz. Hem kendimize hem de bilinmezliğe... Halbuki tüm bilimsel, dinsel, metafiziksel, psikolojik, sosyolojik, antropolojik ve diğer 'lolojik' teorilerin birleştiği bir nokta vardır. 'Her şey hareket halindedir.' Düzensizlikten düzene, düzenden tekrar düzensizliğe doğru değişir. Özetle evrendeki her şey kaosa doğru koşar, kozmosta, yani mükemmel bir dengede buluşur. Ta ki yeniden bozulana kadar. Dolayısıyla her bozulmanın içinde düzene doğru hareket eden bir devinim vardır. Yeterince beklersen, kendini teslim edersen, sabredip yürümeye devam edersen göreceksin ki her şey çok güzel olacak. Kendine iyi bak.


28 Ağustos tarihine kadar Twitter tarihinde en çok beğeniyi (4.3 milyon), Barack Obama'nın 13 Ağustos 2017'de Nelson Mandela'nın Kimse ten rengi, geçmişi ya da dini nedeniyle bir başkasından nefret ederek doğmamıştır mesajıyla paylaştığı tweet almıştı. Bu rekor, Black Panther filminin başrol oyuncusu Chadwick Boseman'ın 43 yaşında kolon kanserinden öldüğünü 29 Ağustos'ta kendi hesabından duyuran haberle kırılmış oldu. Sadece iki hafta içinde 7.7 milyon kişinin bir tweetle etkileşime geçmesinin en temel nedenini, Türk izleyiciler çok iyi tanımasa da, Chadwick Boseman'ın herkes tarafından sevilen ve saygı gören kişiliği oluşturuyor. Aynı zamanda bu kadar yetenekli bir oyuncuyu çok erken bir yaşta ve aniden kaybetmenin yarattığı şaşkınlığı ve hayal kırıklığını da unutmamamız gerekiyor. Black Panther'deki rolüyle sinema tarihinin ilk siyah kahramanını oynayarak kendi köklerini onurlandıran Boseman, epey kısa hayatının en önemli rolü sayesinde yeni bir kahramanlık anlayışına da öncülük yapmış oldu. Chadwick Boseman'ın, ilk siyah kahraman olması kadar önemli bir özelliği daha var: O bir kral. Hem de Afro-fütürist bir kurguyla tasarlanmış bir ütopya olarak Afrika'da gizli şekilde varlığını sürdüren Wakanda'nın kralı. Bu yüzden Boseman'ın kaybıyla dünya, sadece Afrika kökenliler için değil, aynı zamanda yeryüzündeki herkes için geleceğe yönelik umut veren Wakanda'nın kralı T'Challa'yı da kaybetmiş oldu. 1966 yılında Fantastic Four çizgi romanıyla başlayan Black Panther ve Wakanda hikayesinin yarattığı umut ve verdiği ilham öyle bir noktaya geldi ki, R&B yıldızı Akon bu sene 2 Eylül'de, Senegal'de 6 milyar dolarlık bir yatırımla Wakanda'dan esinlenen, güneş enerjisiyle çalışan Akon City isimli fütüristik bir şehir kurmak için harekete geçtiğini açıkladı. Wakanda'nın bir hayal ürünü olmanın ötesine geçerek, gerçek bir deneyime dönüşmesi için ilk adımı Akon bugünden atmış oldu. Kurgusal bir yaratımın bu kadar büyük çaplı bir yatırıma ilham vermesini yaratıcılığın etki alanının genişliğinin en iyi örneklerinden biri olarak görebiliriz. Pazarlama dünyasında ikonik bir söz, jest ya da hareket yaratarak geniş kitlelere yaymak, markaların en büyük hayallerindendir. O kelimeleri duyduğumuzda ya da o hareketi gördüğümüzde zihnimizde doğrudan oluşan marka eşleşmesi bir marka için gelinen çok değerli bir noktadır. Markaların bu yöndeki çabaları büyük reklam yatırımlarıyla desteklenmeden kendiliğinden viral olarak yayıldığında etkisi daha büyük ve daha uzun soluklu hale geliyor. Marka olmanın ötesinde bir ütopyayı temsil eden Wakanda'nın selamı işte bu çabanın en başarılı örneklerinden. NBA tarihini en önemli oyuncuklarından LeBron James ile dünyanın en başarılı Formula One sürücülerinden Lewis Hamilton'ın, Chadwick Boseman'ı Wakanda selamıyla uğurlaması kral ölse bile mirasının yaşamaya devam edeceğini gösteriyor. Bu yazı Sonbahar 2020 sayısında yayınlanmıştır.


Bugün kullandığımız anlamda tasarım kavramını ilk kez ne zaman duyduğumu hatırlamaya çalıştım. Yıl 1999. Cambridge Üniversitesi'nde felsefe yüksek lisansı yapıyorum. Üzerine çalıştığım konular oldukça teknik: iki farklı objenin aynı anda aynı fiziksel mekanı kaplamasının mümkün olup olmadığı ve müziğin hüzün, neşe gibi duyguları barındırıp barındırmadığı. Partnerim ise soyut matematiksel yapılar üzerine doktora yapıyor. Hafta sonları Londra'ya gidip yeni sergileri geziyoruz, konserler izliyoruz. Sanat, sohbet konularımızın başında geliyor. Bir akşamüzeri Cambridge'den Grantchester'e doğru yürürken bana Philippe Starck'ın Juicy Salif Limon Sıkacağı (1990) hakkında ne düşündüğümü soruyor. O güne kadar ne Starck'ın adını ne de söz ettiği objeyi hiç duymamışım. Önce belli etmemeye çalışıyorum ama alüminyum kullanması bana biraz tuhaf geldi gibi yorumlar başlayınca neden söz ettiği konusunda en küçük bir fikrim olmadığını itiraf ediyorum. Nasıl yani? diyor. Kalamardan ilham aldığı tasarım... Uzun uzun bana objeyi tasvir etmeye çalışıyor ama gözümün önünde bir türlü canlanmıyor. Eve varız varmaz, o zaman görsellerde ara gibi bir opsiyonumuz olmadığı için, kurşun kalemle beyaz bir kağıda limon sıkacağını çiziyor. Bunun alüminyumdan yapıldığını ve (elini masadan yaklaşık 30 cm kaldırarak) yaklaşık şu yükseklikte olduğunu hayal et. Yine aynı heyecanla hikayesini anlatıyor: Philippe Starck Amalfi Sahili'nde yemeğe oturmuş. Önündeki kalamar ve limona bakarken bir obje hayal etmiş ve peçeteye çizmeye başlamış. İşte bu ürün o karalamalardan çıkmış. Limon sıkacağı... İşi biter bitmez yıkayıp çekmeceye attığımız, mutfağımızdaki en sıkıcı, en sıradan objelerden biri. Aklımda şu soru beliriyor: Saatlerdir üzerinde konuştuğumuz bu tasarım ürününü bir sanat eserinden ayıran nedir? Biricik olmaması? Baskılar da biricik değil. Alessi'nin siparişi üzerine yaratılmış olması? Çok sayıda resim, mimari eser ve beste de sipariş üzerine ortaya çıkıyor. Satılacak olması? Galerilerde gördüğümüz tabloların da üzerinde fiyat etiketleri var. Cevabını bulamadığımız bu sorular üzerine uzun uzun tartıştığımız o günden sonra tasarım, sanat, endüstriyel sanat kavramları üzerine yoğun okumalar yapmaya başladım. Aradan neredeyse 25 yıl geçmesine, müzelerde, tasarım bienallerinde, günlük yaşamın içinde çok sayıda benzer ürünle karşılaşmama rağmen Juicy Salif benim için halen özel ve gizemli bir yerde duruyor. Nedenine gelince: Dikkat çeken, estetik bir ürün. Aralarında MoMa'nın, Victoria & Albert Museum'un da olduğu çok sayıda müzede sergileniyor. Üzerinde bir fiyat etiketi de var. Satın almak isterseniz İstanbul Modern Mağaza'da ya da Amazon.com'da bulabilirsiniz Çoğu endüstriyel tasarım ürününün aksine pek de işlevsel değil. Kullanıcı yorumlarına bakacak olursak, ağırlıklı olarak heykel görevi görüyor. Hatta satın alanların büyük bir kısmı bu üründen limon sıkacağı olarak faydalanmayı hiç düşünmüyor bile. Bu ikonik objeyi ilk kez görenlere sizce nedir? diye sorduğunuzda limon sıkacağı yanıtını neredeyse hiç alamıyorsunuz. O arafta bir obje. Starck'a göre limon sıkmaktan çok konuşma başlatmaya yarayan kalamar formunda bir mutfak malzemesi. Benim için tasarım kavramına giriş aracı; ders içinde ve dışında dahil olduğum sayısız, yer yer hararetlenen tartışmanın objesi. Limon sıkacağı olmayan bir limon sıkacağı.


Bir limon bahçesinde, toprağı, suyu, hayvanları kendinden ayırmadan büyüdüğünü anlatırken şaşırmıyorum. Güneş burcunun toprak, ay burcunun su grubu olmasına da... '' Toprak benim evim. Bunu biliyorum'' diyerek yazdığı bir cümlelik romanın kapağında Nemrut Dağı, Anadolu Ovaları, giderek azalan suyun acı çığlığı ve her şeye rağmen başımızdan eksik olmayan bir güneş var. Katılırım. Bunun görülür, hissedilir olması hoşuma gidiyor. Dikte etmeden farkındalık yaratmaya, ortak bir his ve bilinçte buluşturmaya çalışıyorum bizi. Dayatmamak, insanlara alan bırakmak, bir şeyleri farklı açılardan gösterebilmek ya da başka bir şekilde söylemek, çok önemli benim için. Kekeme bir çocuk olduğum için, bu başka şekilde söyleme konusu hep çok önemliydi. Kafayı takmıştım. Nasıl başka türlü söyleyebilirim, nasıl değiştirebilirim algılarını, nasıl daha etkileyici olur bu kelimeler veya kelimeler tam olarak ne işe yarar? Bunlar hep meselemdi. Müziğimde ve görsel dünyamda kodları var. Bunlar tesadüfi değil. Nemrut dağı hep çok değerliydi, ancak onu özenle çekilmiş bir müzik videosu içerisinde, popüler bir müzik kanalında gösterdiğiniz zaman, kolektifteki etkisi bambaşka olabiliyor. Yeni bir bilinç yaratımı söz konusu olabiliyor. Bizler çok değerli topraklara doğduk. Havası, suyu, toprağı, tarihi ile bambaşka bir yer burası. Bu değerleri tam olarak anlayıp sindirip el üstünde tutmamız gerekiyor. Hepimizin yapabilecekleri var. Ufak ufak, bir yerden başlayabiliriz düşünmeye, değiştirmeye. Değişim bireysel hayatlarımızdan başlamalı. 2- Toprak ve su, anlattığın hikayelerin ana elementleri gibi. Bir müzisyen olarak toprak ve suyla kurduğun ilişkiyi merak ediyorum. Toprağın, suyun ve ağacın içine doğdum. Erdemli'nin Tömük kasabasında, bir deniz kıyısında doğdum, büyüdüm. 18 yaşıma kadar toprakla, Akdeniz manzarasıyla yaşadım. Tarım ve narenciye üretiminin yoğun olarak yapıldığı yerler oralar. Mevsim dönüşlerinde filizin çiçeğe, çiçeğin meyveye dönüşümünü, bahçe sulamalarını, hasat ve toplama zamanlarını yıllar ve yıllarca takip ettim, daha doğrusu ben bizzat bunun içindeydim hep. Dedem çiftçiydi, onun narenciye bahçelerini sulardık büyüklerimle. O yüzden toprağı, suyu, hayvanları kendimden ayırmadan büyüdüm, büyütüldüm. Bu bağ müziğime, müzikle kurduğum ilişkiye de yansıyor elbette. Anlattığım hikayelere ve anlatma biçimime yansıyor. Bizler doğadan, bu kaynaklardan ayrı değiliz. En basitinden, vücudumuzun büyük bir bölümü sudan yapılmışken, nasıl ayrı olabiliriz zaten? Bugün bu kaynakları kirlettiğimiz, sonuna kadar suiistimal ettiğimiz için, kolektif olarak mutsuzuz. Çağın mutsuzluğunu ilk olarak buralarda aramalı. Bu arada güneş burcum toprak, ay burcum su grubu. Ek bilgi haha! Devamı #GQİklimSayısı'nda. GQ Sonbahar 2021: İklim Sayısı, raflarda ve dijital platformlarda satışta.


Platon'un mağara alegorisine göre, bir grup insan doğdukları andan itibaren boyunlarından ve bacaklarından zincirlere bağlanmış halde yer altında bulunan bir mağaranın içinde yaşamaktadır. Zincirler yüzünden kafalarını dahi başka bir yöne oynatamadıkları bu karanlık mağarada deneyimledikleri tek şey, arkalarında bulunan ateş aracılığıyla duvara yansıyan gölgeler ve bazen de seslerdir. Mağara duvarına dışarıdan yansıyan gölgeler, tutsak insanların tüm gerçekliğini oluşturur. Günün birinde bir Galileo ortaya çıkar ve bu zincirlerden kurtularak mağaradan dışarı adım atmaya cesaret eder. Başta gözü ışıktan kamaşsa da, o vakte kadar sadece yansımasını gördüğü her şeyin gerçek olanıyla karşılaşır. Doğdukları andan itibaren izledikleri mağara duvarında beliren gölgelerin gerçek olmadığını hala içeride tutsak olan arkadaşlarına anlatmak ister. Yeniden mağaranın derinliklerine indikçe, görme yetisi iyice azalır ve gölgelerden başka hiçbir şey görmemiş olan arkadaşlarını bu dış dünyanın varlığına bir türlü inandıramaz. Hatta mağara ahalisi, bu kaçış macerasının mevcut görme yetilerine daha da zarar verebileceğini düşünerek bu tür bir 'kaçış' girişimini sonsuza dek yasaklar. Başka gerçekliklere bakış açımız, değişmeye karşı direncimiz, farklı olana karşı tahammülsüzlüğümüz aslında hep bu mağaradan çıkmaya cesaret edemememizle ilişkili. Karanlıktan ayrılmak kolay değil, ışık en başta gözlerinizi acıtacak ve sizi korkutacak. Sadece gölgelere bakmanın çok daha kolay olduğunu düşüneceksiniz. Bu yolda size inanmayan ve sizi gölgelere geri çekmek isteyen insanlarla da karşılaşacaksınız. Ancak mağaranın dışında sizi bekleyen şey zaten var olan hakikat, evrenin en bariz gerçeği de değişim. Mağaradan çıkmaya henüz cesaretiniz yoksa da, en azından çıkanlara kulak vermeyi deneyin. Kendi mağaralarından çıkabilmeyi bir şekilde becermiş erkeklerle konuştuk. Günümüz dünyasında hepimiz hem özgün hissetmek hem de yaratıcı olmak istiyoruz. Yönetmenlik yaparken yaratıcı olabiliyorduk ancak çalıştığımız ajansın bizi, onun çalıştığı markanın da bizden önce onu kısıtladığını hissettiğimiz için kendi markamızı kurmak istedik. Zevk aldığımız yaşam tarzını yansıtan ürün tasarımları yapan bir marka aracılığıyla daha yaratıcı olabileceğimizi düşündük. Müşterilerimizin zevk ve deneyimimize güvenerek bizimle çalışmak istediği bir düzen kurmak istedik. Motosikletle başlamamızın sebebi, karşı tarafa verdiği özgür ve farklı olma hissiydi. Çok fazla değiştirilebilir parçası olması, oyun oynayabileceğimiz farklı birçok alan sunduğu için bizi çok heyecanlandırdı. Bunker aslında bir life-style markası. Başlangıç noktamız motosiklet olsa da aslında kişiselleştirme yapan bir marka. Yani ürünün ne olduğu önemsiz; günlük hayatımızda kullandığımız her ürünü, aslında herkesin yaptığı gibi kişiselleştirmek istiyoruz. Türkiye'de bir motor kültürü var ama bence yurt dışında olduğu gibi değil. Maalesef Türkiye'de motosiklet kültürü gibi alt kültürler sosyal ve ekonomik düzen yüzünden daha zor ve daha yavaş gelişiyor. Müşterilimize sunduğumuz hizmet, bize getirdikleri üründen almak istedikleri kişisel duygularına göre şekilleniyor. Onların zevklerini ve bir motosikletten beklediklerini kendi yaratıcılığımızla birleştirip yeni tasarımlar çıkartıyoruz. Kişiye özel, tekrar etmediğimiz tasarımlar yapıyoruz. 2009'da evimizin salonunda bir motor yaparak bu işe başladığımızdan bu yana hayalimiz, dünya çapında ilgi görebilecek projeler yapıp, bu projelerin parçalarını ve genel olarak yaşam tarzını satan bir marka haline gelebilmek. Şu an gündemimizde dünya geneline sattığımız aksesuarlarımızın sayısını ve çeşidini artırmak var. Kendilerine zevk veren, tutkulu oldukları ve farklı hissettikleri alanlarda iş yapmalarını tavsiye ederim. Bir işten ne kadar para kazandığınız değil, o işin sizi ne kadar beslediği çok daha önemli bence. Ne kadar mutlu olursanız, işiniz de sizi hem manevi hem de maddi anlamda o kadar besler ve mutlu eder. Hepimiz başarıyı hissetmek için çok yoruluyoruz; ama bazen biraz geri çekilip Ne yapıyorum ben, ne hissediyorum diyebilmeli insan. Family Portrait aslında ilk bakıldığında bir aile hikayesi gibi görünse de temelinde yine kadın kavramını yakalamak mümkün. Family Portrait, fotoğraf ve video serilerinden oluşan bir proje. Bu projeyi aynı zamanda yakın arkadaşım olan Nazlı Erdemirel ile yürütüyoruz. Ortak bir kafanın doğurduğu bir iş oldu. Projenin kast direktörlüğünü de Eylem Başar Söğüt üstleniyor. Proje, isminden de anlaşıldığı gibi bir aile hikayesi üzerinden ilerliyor. Bir evin içinde dönen aile ilişkilerini, kadın-erkek kavramlarını, doğaüstü güçleri, büyücülük ve üreme gibi konuları ele alırken, 15'inci yüzyılda binlerce kadının ölmesine sebep olan iki Alman rahibin yazdığı ve o dönemin papası VIII. Innocentius'un da onayladığı Malleus Maleficarum kitabı bize ilham oldu. 1487 yılında yazılan bu kitap, cadı avında çok büyük rol oynuyor ve engizisyonun kanun ve metodoloji kitabı olarak da kabul ediliyor. Elbette sürekli okumak, izlemek, dinlemek bunların hepsi üretim sürecinin bir parçası. Örneğin son projem Family Portrait için birçok farklı kitaptan ve farklı sanatçılardan ilham alıyorum. Veya bazen çok sevdiğim filmlere küçük atıflarda bulunmak içeriğimin zenginleşmesine yol açabiliyor. Tıpkı Yorgos Lanthimos'un Dogtooth için Michael Haneke'ye göndermeler yapması ve 2014 yapımı bir festival korku filmi olan It Follows'un yönetmeni David Robert Mittchell'in 1980'ler Amerikan korku sinemasının kült filmlerine atıfta bulunması gibi. Bir senaryo yazarken veya bir video çekmeden önce yeni fikirlere ve bakış açılarına ihtiyaç duyuyorum. Ama genellikle halihazırda bir film, bir kitap, performans veya modern sanat eseri benim yeni bir şey üretme arzumu tetikleyen bir nesneye dönüşüyor. Her şeye karşı bakış açımızın değiştiği ve biçimlendiği gibi kısa film sektörüne de daha farklı bakabiliyoruz artık. Ama senin de dediğin gibi bu mesafenin tam anlamıyla kalktığını söylemek hala pek mümkün değil. Belki de bu alandaki üretimin yetersiz olması veya festivallerde yeterli ilgiyi sağlayamamaları neden olarak gösterilebilir. Birçok kurum düzenlediği festivallerle kısa filmleri desteklese de, kısa filmler hala uzun metraj filmlerin gölgesinde kalıyor. Ancak dijital platformlar sayesinde izleyici dünya sinemasında yer alan kısa filmleri artık görüyor ve büyük bir sektör olduğunu yavaşça kabul etmeye başlıyor. Festivallerde uzun metraj filmlere ayrılan sürenin dörtte biri kısa filmlere ayrılıyor, bu da izleyici için bir algı yönlendirme şekli aslında. Yani izleyicinin bugün hala kısa filme karşı bir mesafesi varsa bunda festivallerin de katkısı büyük. Kısa film ülkemizde genellikle düşük bütçeli ve biraz da yarı profesyonel bir çalışma olarak görüldüğünden dolayı 'öğrenci projesi' tanımından çok da öteye gidemiyor maalesef. Bir de bu işi genç yaşta yapıyorsanız, dezavantajlarını daha çok deneyimleyebiliyorsunuz. Festivalleri aslında bir sektör buluşması olarak da görebiliriz. Ülkendeki ve dünyadaki diğer sanatçıların nasıl bir üretim içerisinde olduklarına şahit olmana ve bu insanlarla etkileşime geçmene aracı oluyor. Özellikle kısa film için bu önemli bir faktör çünkü ülkemizde kısa filmleri gösterecek bir sinema salonu olmadığı için izleyicinin direkt tepkisini ve duygusunu öğrenmek çok zor. Bundan birkaç sene önce bile filmlerin online olarak yayınlanabileceği ortak bir platform yoktu. Yönetmenler genellikle kendi kişisel hesaplarından üretimlerini yayınlardı ve denk gelirsen veya yönetmeni tanıyorsan izleme şansın olabilirdi. Bu durumun sonucunda da aslında diğer sanatçıların neler yaptığını pek bilemiyordun. Bu bağlamda festivaller aslında üretici için birçok bağlayıcı faktörü de içinde barındırıyor. Benim için eğlenceli bir deneyim oldu. Bu sürecin bir parçası olmaktan son derece keyif aldım. Projede yer alan isimler sayesinde hiç bilmediğim alanların içinde olmak aynı zamanda besleyici oldu. Mesela Can Uzer'ın atölyesinde kişisel motor tasarımlarının yapılması ve başka sanatçılarla iş birliği içinde üretmeleri ilgi çekiciydi. Keza aynı şekilde daha önce su tadımcılığına dair pek bir bilgim yoktu, böyle bir mesleğin varlığından bile haberdar değildim. Farklı şeylerle karşılaşmak son derece keyifliydi benim için. Aslında küçük yaşlarda başladı ancak bunun moda sektörünün bir parçası olduğundan haberim yoktu. Üniversitede endüstri ürünleri tasarımı okuduktan sonra bölümümle fazlasıyla ilgili olan Ar-Ge'yi, daha çok ilgili olduğum modayla birleştirme isteğiyle aksesuar tasarımına yöneldim. Başka markalarla çalışma ve kendi markamı kurma süreci eş zamanlı olarak ilerledi. Başka markalara danışmanlık vermek işimin bir parçası olsa da, bütün bir süreçle baştan sona benim ilgileniyor olmam ve bunun verdiği özgürlük hissi -her ne kadar çok yorucu olsa da- deneyimlemek istediğim bir şeydi. Bu yüzden Hiç vakit kaybetmeden, işi işin içinde öğrendim diyebilirim. High-end ve sokak giyimi arasındaki boşluğu nitelikli ürünlerle dolduran bir marka diyebilirim. Aslında çok organik bir süreç oldu bu. Wons Mous'u yurt dışında konumlandırmak istediğimiz için hedef kitlemiz en başta Asya ve Avrupa pazarındaydı. Paris'te katıldığımız ilk fuarda beklediğimizden hızlı geri dönüşler aldık ve devamı da bu şekilde gelişti. Her markanın tasarım konusunda kendi çizgisini bozmadan ilerlemeye çalışması ve değişime ayak uydurması gerekiyor. Bunu yaparken iletişim, sosyal medya, doğru hedef kitlesi ve doğru fiyatlandırmanın yanında tabii ki kalite ve işçiliğin de birbiriyle orantılı ilerlemesi lazım. En çok beğenildiğini düşündüğümüz markalar bile aynı şeyi iki sezon tekrar ettiğinde maalesef tüketici tarafından sıkıcı bulunabiliyor. Daha ilk sezonu tasarlarken gelecek sezonları da düşünüp, Var olan trendlerin ve yenilerin arasında kendime yer edinebilir miyim? başlangıçta sorulacak sorular arasında olmalı. Bu da sürekli değişecek konu başlıklarından biri bence. Şu an sokak stili bütün moda dünyasını ele geçirmiş gibi duruyor. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bütün trendlerin askeriyeye göz kırpması gibi, bunun da geçici olduğunu düşünüyorum. Ancak podyumların da podyum olarak kalmadığını ve artık performans sanatı sergilenen alanlara dönüştüğünü görmezden gelemem. Deri bence lüks tüketiciyi hedefliyor. Sürdürülebilirlik konusunda deriyi ne kadar ele alabiliriz, bu tartışmaya açık bir konu. Ancak lüks tüketim devam ettiği sürece -ki edecek, derinin moda dünyasındaki yerini her zaman koruyacağını düşünüyorum. İlkokulda kendi Power Rangers çizgi romanını yapan ve izlediği çizgi film karakterlerini resmeden Can Dağlı uzun yıllar Alametifarika, Rafineri gibi reklam ajanslarında sanat yönetmeni olarak çalıştı. Doğal süreçlerden geçen, içinde emek barındıran, kendisi olan veya olmaya çabalayan her şeyden ilham aldığını söyleyen illüstratör, sanat yönetmenliği, el yapımı markalaşma ve tasarım stratejisi gibi geniş bir yaratıcı alan içinde çalışmalarını İstanbul'da sürdürüyor. Yiyecek ve içecek ürünleri üzerine etkinlikler düzenleyen, gastronomi deneyimi üzerine kurulu 'Yeme İçme İşleri' isimli bir şirketimiz var. Türkiye'deki birçok alkollü içecek firmasıyla çalışıyoruz. Su someliyesi olma fikri Türk Tuborg'da eğitim ve deneysel pazarlama müdürü olan bira someliyesi Çağdaş Öngen'in Sen neden su someliyesi olmuyorsun?'' demesiyle ve hepimizin o an, buna gülmesiyle ortaya çıktı. Yeme İçme İşleri'nin kendini sürekli geliştirmesi gereken dinamik bir yapısı var. Araştırmaya başlayınca Almanya'da bu eğitimi veren Doemens Akademisi'nden haberdar oldum ve eğitim almaya gittim. Şu an dünyada bu konuda en geçerli kurum burası. İnsanların ve hatta hayvanların içeceği suyun kalitesini anlamalarına önayak olur. Bir restorana gittiğin zaman hangi şarapla hangi suyu içmen gerektiğini veya hangi yemeğin içinde hangi suyun kullanılacağını belirler, yani gastronomik açıdan suyu inceler. Su someliyesi temelde 'iyi, kötü, kaliteli veya kalitesiz suyun ne olduğunu' insanlara anlatmayı ve onları eğitmeyi amaçlar. Su kültürü için elçilik yapıyoruz diyebiliriz. Önce insanları su içmeye teşvik etmek lazım, bunun için de suyu biraz daha 'seksi' kılabilmek gerekiyor; biraz daha havalı bir şekilde suyun kaybettiği imajını ona geri kazandırmaya çalışıyoruz. Çoğumuz gazlı içeceklerle büyüdük. Bu tür içeceklerin devamlı tüketilmesinin çok da sağlıklı olmadığı gerçeğini biliyoruz. Bu gerçekle karşı karşıya kalınca suyun farklı şekillerde, iyi bir kahvenin veya çayın içinde nasıl daha keyifli tüketilebileceğini insanlara anlatmak da amaçlarımız arasında. En temel gıda maddesi su, çünkü besleyici yönü çok fazla. Üç-dört gün su içmediğin zaman ölüyorsun, bu çok net. Vücudun büyük bir kısmı sudan oluşuyor. Su içmek zaten bir ihtiyaç olduğu için su içmeyi öğretmekten çok, asıl amacımız net olarak herkesin günde ortalama iki buçuk litre su içmesini sağlamak. İşin bir sağlık tarafı var öncelikle, bir de tat tarafı var. Biz sağlık tarafına çok girmemeye dikkat ediyoruz, orada doktorlarla beraber çalışmamız gerekiyor; biraz daha gastronomik tarafta yer alıyoruz. Bu, ülkeden ülkeye göre göre değişen bir şey aslında. Almanya'da veya İsveç'te yaşasak çeşme suyunu içebiliyor olurduk. Bunun en temel sebebi suyun kalitesi değil, Türkiye'deki şehirleşme ve devamında gelen altyapısal sorunlar. Türkiye'deki çoğu boru hattı ve sistemi eski, paslı; kesinlikle değiştirilmesi gereken altyapılar. Yeni yapılmış bir apartmanda yaşasanız bile şehirleşme kaynaklı sıkıntılar devam edebiliyor. Örneğin senin yeni apartmanına gelen su belki eski bir boru hattından geçerek geliyor. Bu durum mesela Çamlıhemşin'de veya Bursa'nın herhangi bir bölgesinde geçerli olmayabilir. Ancak özellikle İstanbul'da bu geçerli. Şehirleşmeden kaynaklanan bu tür sıkıntılar bir günde değişebilecek şeyler de değil.


Pandeminin ne başı ne sonu, tam ortaları. Mayısın bir perşembesi, eve Neolokal'in evdeneolokal'lerinden söylemişim, sürpriz olsun diye menüye dahi bakmıyorum, kendimce ve kendimle keyif yapıyorum. Siparişimin sisteme düştüğünü görünce Maksut şef arıyor, adresi teyit etmek için, ekibe iletecek. Biraz konuşuyoruz, 'yorumlarını ilet' diyor, kapatıyoruz. Yemekler birkaç gün sonra bana ulaştığında Hafta sonuna kadar bekleyeyim diyorum. Aylardır evde dahi olsam beynim, ödül ve iş yapılmayan günler arasında otomatik bir korelasyon kuruyor. Enfes bir ziyafet çekmek için tatil sayılan cumartesi gününü uygun görüyorum. Kendimi ikna ediyorum da, bekleyeceğim. Malzemelerle dolu çanta elime ulaşıyor. Ekmeği ve tereyağını sabah kahvaltısına saklarım diye düşünüyorum. 'Ekmek ve tereyağı' deyip geçtiğime bakmayın, aman diyeyim. Ekmek 22 Haziran 2014 doğumlu bir mayanın evladı, ismiyse Neylan Ekşi. Tereyağı ve mantarsa Karadeniz bölgesinden kol kola gelen Trabzon tereyağı ve Bolet, namı-diğer ayı mantarı. Evdeneolokal kutusunu, daha doğrusu çantasını karıştırmaya devam ediyorum. Ayrı ayrı poşetlenmiş dört renkte sos buluyorum; pembe, daha koyu pembe, yeşil ve kırık beyaz. Sonrasında 'tirit' dedikleri tiftik etini, babaannemin çok güzel yaptığı katmeri, az biraz toz Antep fıstığını görüyorum. Çantanın en altlarında tahminen tüm hikayeyi bağlayacak turuncu bir kremaya rastlıyorum, tarhanadan olduğunu tahmin ediyorum. Ancak az önce söylediğim gibi, kendime mükemmel çalışacağını umduğum bir ödül sistemi koyduğum için yemekleri hafta sonuna kadar bekletmeyi hedefliyorum. Aradan birkaç uzun dakika geçiyor. Rengarenk soslara bir kez daha kaçamak bakışlar atıyorum. Yılbaşından bir gün önce hediyeleri açmak için yalvarma derecesine gelen çocuklar gibiyim. Beklemek falan hikaye oluyor, dayanamıyorum. Bir an önce düz, geniş, açık renk bir tabak bulup Alfie'deki Sienna Miller ya da Vicky Cristina Barcelona'daki Penelope Cruz gibi ağzıma yarım bir sigara tutuşturup gömleğime boyalar bulaşana dek boyamak istiyorum. Belki de o an anlıyorum. Ya da anlamış bulunuyorum Maksut'un sadece bir şef olmadığını. Özgün hissediyorum. Özgün hissettiriyor. Özgür hissediyorum. Maksut Aşkar, Aralık 2020'de iki elinin arasına 'MOTY 2020 Özgünlük' ödülünü aldığında şaşırmıyorum. Onu bir süredir tanırım, enerjisine de aşinayım. Zira bir insanın nevi şahsına münhasır yani özgün oluşunu önce rahatlamış duran yüz kaslarından, sonra kendiyle barışık ses tonundan anlayabiliyorum. O güler yüzlü, güzel sözlü, kendini ölçen tartan özgün bir şef, daha doğrusu bir insan. Aklım yemekten, gastronomiden, topraktan, tabaktan tamamen çıkmıştı. Saniyenin binde birinde korkulardan, kafa karışıklığından, evimde hissetme duygusundan, 'sufizm'den ve diğer tüm felsefelerden, evrimden, yabancılaşma hissinden, kök ve taç çakra senkronizasyonlarından geçivermiştim. Karşımda bir şef değil, bir insan vardı. Sanırım bir şefi, bir müzisyeni, bir gazeteciyi, ebeyi, mühendisi ya da bir milletvekilini özel kılan bir şey varsa şayet, bu önce onun yolculuğuydu. Özgün olmak meslekten önce insana mahsustu. Bunları bildiğiniz için de, onu daha iyi anlıyor, özgün olma yolcuğunda bir bilet alıyor ve bir sonraki adımda ne olacağını bilmeden koltuklardan birine oturuyorsunuz. Ve Maksut Aşkar kendini her gerçekleştirdiğinde, siz de onun özgünlüğün bir tadına bakmış oluyorsunuz. Tıpkı benim katmer ve tirit yiyecekken dört beş farklı renkte sosla dünyamı boyamak istemem gibi. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Yetenek kimilerine göre bireyin anlama, yapabilme niteliği kimilerine göre de bir duruma uyma konusunda doğuştan gelen gücü. Bana sorarsanız 'doğuştan mı gelir, sonradan mı edinilir konusu' yaşayan ve yaşayacak olan bir soru. Benim için yetenek vecd anı. Her yetenek karşısında kendimi kaybettiğimi zevkle itiraf ediyorum. Mehmet Demir ve Tanyeli Erdem tasarımlarını ilk kez, yarışma platformu olarak kurulan bir podyumda izledim. Yaşadığım heyecanı, hayranlığı ve ikisinden sadece bir 'birinci' seçme stresini kelimelerle tarif etmem güç. Genç yaşlarında tasarımlarına kendi dünyalarını sığdırmış, fark ve farkındalıklarını dokuya, kumaşa, renge aktarmış bu iki isimle tanışmak için çılgınca heyecanlanmış bir halde etkinliğin bitmesini bekledim. Daha sonrasında da onları dünya moda basınına anlatmak, farklı etkinliklerde onlara alan tasarlamak gibi süreçlerde yanlarında olup heyecanlarını paylaşabildim. Mehmet ve Tanyeli'nin ortak noktası, çok sevdikleri şeyin farkına varmış olmaları. Her ikisi de tasarımı kendilerini en iyi ifade edebildikleri alan olarak tanımlıyor. Her ikisi de, ortak tutkuları olan giysi tasarımını yeteneğe dönüştürmek için ısrarcı davranıp, çok sıkı çalışmaya devam ediyor. Bu iki tasarımcı da sürdürülebilir, uzun ömürlü, renkli, kapsayıcı, pozitif yaklaşımlarıyla moda endüstrisine taptaze ve faydalı önerilerde bulunup, bize iyi gelmek için sınırlarını zorluyor. Türk desen ve dokularını modern ve evrensel bir tasarım diline aktaran Mehmet Demir dünya basının radarına girdi bile. Renkleri özgün desenlere ve farklı dokulara dönüştürerek kurguladığı koleksiyonlarının masalsı bir anlatımı var. Onun için en zevkli kısım; tasarımlarının karşısına geçip hikayesini kitap gibi okumak. Analog fotoğraf makinesiyle çekilen bir fotoğraf gibi tasarımlarına bakıldığında tüm hikayenin zihinlerde canlanmasını, duyguları harekete geçirmesini, unutulan, kaybedilen, kimi zaman üstü örtülen olayları hatırlatmasını hayal ediyor. Tasarladığı kıyafetlerin kumaş ve çalışma gücü olarak sürdürülebilir olması kadar, nesilden nesile aktarılabilmesi ve kullanılabilmesini hedefleyen Mehmet, tüm hayallerini gerçekleştirmek konusunda kararlı; Pablo Picasso'nun 'Everything you can imagine is real' cümlesi bana hep cesaret vermiştir, soyut fikirlerimi somutlaştırırken korkusuzca adım atabiliyorum diyor. Tanyeli Erdem için ise tasarım bir yansıma yöntemi: Tasarım aracılığıyla iletişimde olmak kendimi ifade etmenin en iyi yollarından biri; hayatımın her noktasında kullandığım, birlikte yaşadığım bir olgu. Tasarladığı koleksiyonlarda ayrımcılık karşıtı yaklaşımıyla hemen her yaştan, cinsten, kökenden bireyin hevesini kabartacak parçalar oluşturuyor. Hızlı moda algısını yavaşlatmak, değişimi, giysilerin niteliğini ve kalıcılığını vurgulamak onun için önemli. Tasarım ve üretim süreçlerinde giysilere harcanan kıymetli emek ve kaynakların kullanımına özen gösteren Tanyeli Erdem, naif ve pozitif renklerle cinsiyetsiz giysi kavramını geliştirmeye çalışıyor. Bana sorarsanız ikisinin iyi gelme sınırları ülke coğrafyasını aşarak, dünyanın farklı noktalarına da ulaşacak. Çeşitliliği, kapsayıcılığı, sürdürülebilirliği pozitif bir tasarım diliyle belki de tüm dünyaya aktaracaklar.


İşten geriye kalan vakitlerde diye bir zaman diliminde asla yaşamadım. İşim ve hayatım diye ayrımlarım da hiç olmadı. Mutfak benim hayatım ve kendi sınırlarım içindeki özgürlüğümde yaşıyorum. Beni her zaman diri tutacak motivasyonlara ve inançlara sahibim elbette. Bu sebeple; bir mutfak tanrısı tarafından izlendiğimi ve ondan hiçbir şey saklayamayacağımı düşünürüm. Bu, bir anlamda vicdanımı da temsil eden bir anlayış. O sebeple ne diliyor ve arzuluyorsam her daim kendi içime dönüyorum. İçinde yaşadığımız zaman, öncesi ve sonraki tüm zamanlarda duam mükemmeli yakalamak... Böylece yolculuğum asla son bulmayacak. Farklılıkları bir araya getiren ve bundan beslenen bir yapıdan bahsediyorum. Farklı milletler, bölgeler ya da yöreler... Bu nedenle füzyon mutfaktan ziyade melez bir mutfak kültürü anlayışını benimsiyorum. Ayrı kültürlerin, lezzetlerin, pişirme tekniklerinin ve malzemelerin bir arada kullanılmasını arzulayan bir mutfak yapısını var ediyoruz. Böylece; aslında bilinen ve sıradanlaşanın dışında daha eğlenceli ve yenilikçi tatlar ortaya çıkıyor. İlk anda aklıma gelen birkaç örnek vereceğim. Vietnam mutfağından Pho; et suyu, pirinç eriştesi, otlar ve et, bazen tavuktan oluşan bir çorba. Hindistan mutfağından Naan; tandırda yapılan mayalı yassı ekmek. Çin mutfağından Banmian; erişte yemeği. Çin mutfağından Dumpling; Çin mantısı kırmızı etli, deniz mahsullü ya da sebzeli yapılabilir. Bu kadar çeşitlilikte arkadaş grubuna sahip olmak her zaman avantajlı olmuştur. Şimdi bir sürü farklı lezzeti tadabilecek çeşitlilikte sipariş verebilirim. Öncelikle kokteylleri söylerim... Yemek olarak başlangıçlardan Çeşme orkinos sırt, Balık pazarı Thai ceviche, Akya tataki, Frankie yeşil isterim. Sonrasında sıcaklardan: Karnabahar tempura, Kabak tempura, Mersin karides tempura, Kızarmış sebzeli siyah pirinç ve Kale salatası sipariş ederim. Ana yemekler için eşleşeceğini düşündüğüm içecekler arasında Mystic bourbon, Gin-iouspassion, Mezcal&rice ve Manhattasian var. Bunların yanında Izgara ahtapot kol, Izgara bebek kalamar, Dana ciğer, Kum midye yahnisi, Kuzu kol tandır, Mersin Jumbo karides, Porçini mantarlı spagetti, Izgara istiridye mantarı ve Izgara kuşkonmaz gelir. En son tatlı olaraksa yine ortaya Çikolata mousse, Yeşil çaylı parfe, Yuzu cheesecake ve Frankie baklava sipariş ederim. - Çeşme orkinos sırt haşlanmış pirinç, sarımsak ve nori cips, bal glaze. - Balık pazarı Thai ceviche Hindistan cevizi, avakoda, jalepeno, kişniş. - Porçini mantarlı spagetti miso kreması, katsuobushi. - Izgara bebek kalamar - fasulye piyazı, tahi, miso, kimyon. - Dana ciğer - glaze patlıcan, patlıcan mayonez, kavrulmuş çekirdekler, katsuobushi. - Kuzu brisket - cibes, köz soğan, nar ekşisi, patates ekmeği. - Kum midye yahnisi - köri, Hindistan cevizi sütü, mısır ekmeği, kişniş. - Karnabahar tempura - tahin sos, soka kreması. - Kuzu kol tandır - limon kabuğu, öz kemik suyu, tane kimyon. Bilbao' ya yarım saat uzaklıktaki Atxondo Yaylası'nda bulunan Asador Extebarri restoranına giderim. Şef kendi dizayn ettiği mangallarda, her yemeği pişirmek için farklı odunlar kullanıyor. Kesinlikle tadım menüsü tercih ederdim. Özellikle mevsimi takip ederek plan yapar, oğlak sezonunu kaçırmak istemezdim.