İnsanların Instagram'da 'mükemmel fotoğraf'ı paylaşmak arzusuyla -kelimenin gerçek anlamıyla- can verdiği bir çağdayız. Geçtiğimiz aylarda, Kaliforniya'daki bir ulusal parkta sosyal medyada gördükleri evlilik teklifi fotoğrafının aynısını çektirmek isteyen çift, 900 metre yükseklikten düşüp öldü. Bu yılın başında bir adam, sosyal medyada popüler olan 'zıplayarak atlama pozu' için Urfa Kalesi'nde bir kayanın üzerine çıktı. Kayanın üzerinden zıplayarak küçük alana düştükten sonra dengesini kaybederek 40 metreden kayalıklara yuvarlandı. Dünyanın dört bir yanında fotoğraf uğruna ölümler arttı. Ölüm nedenleri arasında yüksekten düşmek ilk sırayı alıyor, suda boğulmak, kurşun yarası, tren çarpması peşi sıra geliyor. Birkaç ay önce, Hindistan'da bir adam rayların üzerinde selfie çekmeye çalışırken trenin altında kaldı. Yeni Zelanda'daki Waikato nehrinde bir kayanın üzerinde poz veren 21 yaşındaki genç kadın suya düşüp boğuldu. 17 yaşındaki çocuk St. Petersburg'da 9 bin metre yüksekliğindeki köprüye tırmanıp arkadaşlarını etkilemek için çektiği selfie'nin ardından dengesini kaybedip düştü. Meksika'da 21 yaşındaki genç, Facebook sayfasına koymak için elindeki silahla selfie çekmeye çalışırken kurşun yanlışlıkla başına isabet etti. İran'da iki kadın kullandıkları arabanın içinde karaoke yaparken video çekmeye başladılar. Yoldan gözlerini kaçırınca da kaza yaptılar. Ambulansta bile selfie çektiler. Sadece ölümler, kazalar da değil... Olağandışı pek çok sahne yaşanıyor. Ünlü kimsenin cenazesinde musalla taşındaki tabutla poz verenden tutun da, birkaç dakika önce ölen babasının fotoğrafını çekip Facebook'ta paylaşan, hastanede solunum cihazıyla ya da serum takılı halde fotoğraf çektiren, ne ararsanız var. 2016'da Psychological Science dergisinde yayımlanan bir araştırma, sosyal medyada 'like' almanın insan beyninde çikolata ve para ile aynı doyum merkezlerini tetiklediğini ortaya koydu. Yani 'like'ların verdiği tatmin, çikolatanın veya para kazanmanın verdiği zevkle çok benzer. Bu araştırma 13 ila 18 yaşları arasında gençlerin Instagram gönderilerine bakarken beyin aktiviteleri incelenerek yürütülse de, yetişkinlerin bu meselede ergenlerden pek de farklı olmadığını rahatlıkla gözlemliyoruz. Sosyal medyada beğenilme, onaylanma ve popülerlik arzusu öyle bir noktada ki artık, bunun yanında çikolata krizi hafif kalıyor. 'Sosyal medyada ünlü olmanın yolları' başlıklı tonla makale yazılıyor; 'internet yıldızı' olma yolunda sosyal medya profilinizi nasıl oluşturacağınız ve takipçi toplayacağınız anlatılıyor; takipçilerinizi tanımanız, çevrimiçi oldukları saatleri bilmeniz ve o saatlerde paylaşım yapmanız tavsiye ediliyor. Onlarla diyalog kurmanızın önemi vurgulanıyor. Sosyal medyada şöhretin yolu pek çokları için OOTD etiketinden geçiyor. Bu etikete katılımın, kişiyi özellikle Instagram'da şöhret basamaklarına yönlendirdiği söyleniyor. Sosyal medyada bu etiketin eşlik ettiği 2 milyondan fazla gönderi var. Samimiyetin takipçi toplamak için elzem olduğu belirtilse de, sosyal medya samimi olanlardan çok samimi taklidi yapanların ağırlığını koyduğu bir dünya. Büyük ölçüde OOTD etiketinin tetiklediği bu eğilim aslında samimiyetten ziyade, sahtelik göstergesi. Bu sahte olma hali bir yandan yeni bir kültür yaratırken, bazen de popüler kültürün alay konusu olabiliyor. Gülse Birsel'in yazdığı Jet Sosyete dizisinde örneğin, Sarp Apak'ın canlandırdığı Ozan karakteri, ekonomik krizin ailesini vurmadığını dünya aleme göstermek için 7 bin TL'lik bir parfüm alıyor, onunla fotoğraf çektirdikten sonra parfümü iade ediyor. Böylelikle, Biz aile olarak krizin farkında bile değiliz, kriz bize uğramadı mesajını veriyor. 'Abartılı paylaşım'la inşa edilen bu sahtelik içinde, gerçek olsun olmasın, gidilen her yer, yenen her yemek, giyilen her kıyafet ve yapılan her aktivite, yani hayatın kendisi bir gösteriye dönüşüyor. Pek çoklarını takipçi 'satın almaya' bile iten bir sahtelik söz konusu. İnsan hem kendine hem de hayatına yabancılaşıyor. Davranışlar sanal davranışa, duygular sanal duygulara dönüşüyor. Kişi artık kendi değerini kendisi belirleyemezken, bu değer başkalarının ona biçtiği 'like'larla, övgü dolu yorumlarla, kalp gözlü emojilerle belirleniyor. Sosyal medyada kendine bir kimlik yaratmaya çalışan kişi, gerçekte kim olduğunu unutabiliyor. Korkarım, teknolojyi icat eden toplumda birey, gerçek ve sahte kimlikleri arasında sıkışmış, kendi gerçekliğine tahammül edemeyen, tüketimin esiri, hayatını bile tüketime sunmuş halde. Yani, örümcek olarak çıktığımız bu yolda, maalesef çoktan sineğe dönüştük bile.


Star Wars'u hayatınızın hangi döneminde izlerseniz izleyin veya hangi üçlemenin hayranı olursanız olun, Ewan McGregor her zaman o evreni tanımlayan parçalardan biriydi. Haziran başı itibariyle IMDb kredilerine baktığımızda 95 oyunculuk kredisi var, dile kolay. Çoğumuzun hayatına Trainspotting ile girdi belki ya da diğer filmlerini ve dizilerini onu Obi-Wan olarak tanıdıktan sonra keşfettik. Günün sonunda Star Wars evreninde yer almak bile bir oyuncuyu ölümsüz kılmaya yeterken, McGregor filmografisine Moulin Rouge!'u, Black Hawk Down'ı, Beginners'ı ya da Fargo'yu da ustalıkla ekledi ve bugün geldiğimiz noktada, bir efsanenin yeniden doğuşunun zamanı geldi. 2005'te Revenge of the Sith, The saga is complete cümlesiyle çıkmıştı. Mesajını açıkça ifade ediyordu. McGregor da üçleme sonlandığında, kendi üstüne düşeni yaptığının farkında olduğunu söylüyor. Ancak George Lucas'ın dokuz orijinal hikayesi olduğunu o zamanlar da bildiğini, dolayısıyla yeni bir üçlemenin geleceğinin de farkında olduğunu anlatıyor. Söz konusu Star Wars gibi bir evren olduğunda, iş elbette sinema salonlarının dışına taşıyor. Star Wars, orijinal üçlemenin yayınlandığı yıllardan beri dünyanın en büyük markalarından ve bu markanın devam filmleri, animasyon serileri ve dizilerle genişlememesi pek mümkün değildi. Nitekim öyle de oldu. Obi-Wan Kenobi'nin kendi adını taşıyan ve karakterin derinliklerine inen, Ewan McGregor'u evrene yeniden davet eden dizi. Evet, pratikte Ewan seriyi yıllar önce terk etti ama Star Wars onu terk etti mi? Aslında geçen yıllar içinde yapılan işleri izlemekten vazgeçemediğini söylüyor. Yalnızca bir aktör olarak değil, bir hayran olarak da sinema salonunda perdeye ya da kendi salonunda ekrana kendini kaptırıyor. Aslında neredeyse McGregor'un yaşıyla eşdeğer bir hikayeden bahsediyoruz. Küçük bir çocukken sinemada izlediği, yıllar sonra ana karakterine hayat verdiği ve bugün, uzun bir aranın sonunda hem onu hem de karakterini yeniden şekillendiren bir hikaye. Elbette iki üçleme de kendi zamanlarının ruhunu yansıttığı gibi, işin bir de hem üçlemeler hem de bugünkü dizi için geçerli olan teknoloji boyutu var. Daha açık bir ifadeyle, teknolojinin film yapım süreçlerine nasıl dahil olup hikayeyi nasıl etkilediği konuları. George Lucas'ın ilk filmleri çekerken ve CGI dünyaları henüz hayatımızın vazgeçilmezi olmadığı zamanlarda karşılaşılan zorlukların paralel evrendeki benzerleri, Ewan McGregor'un set anıları arşivinde yerini alıyor. Yeşil ekran önünde, mavi setlerde tek başıma çok zaman geçirdim. Hiçbiri gerçekten orada yer almayan uzaylılarla bir arada, mavi fonların önünde uzun yürüyüşler ve uzun çubuklarla konuşarak geçen zamanlarım oldu. Bunlar alışkın olduğum şeyler değildi ama umuyorum ki gerçekçi bir şekilde hayata geçirmeyi başardık. Ewan'ın bu sözleri, Obi- Wan Kenobi dizisini kapsamıyor. O yeşil ekranları kastederken kendi yer aldığı üçlemeden bahsediyor ancak özellikle The Mandalorian'la birlikte hayatımıza giren ve film endüstrisini baştan yaratan başka bir teknoloji var: Stagecraft. Aktörü çepeçevre saran devasa bir LED ekran. Üzerinde Obi-Wan Kenobi'de izlediğimiz arka planın gerçekten yer aldığı, örneğin bir çöl sahnesi çekilirken Ewan'ın baktığı her yerde çölü gördüğü, kafasını kaldırdığında gökyüzünü görebildiği, uzay gemilerinin gerçekten vızır vızır uçuştuğu yapay bir set. Bir nevi bir zaman kapsülü, bir simülatör. Tüm bu deneyimi, her boyutuyla tatmin edici olarak hatırlıyor. Obi-Wan Kenobi ilk sezonuyla yayında, eleştiriler görünen o ki bu defa Ewan'ın duyduğu tek ses değil; bütün dünya bu diziyi uzunca bir süre bekledi ve bana kalırsa yazının başında kurduğum cümlelerin doğruluk payı gitgide güçleniyor. Ewan McGregor, bugün bir aktörün kariyeri içinde bulunmak isteyeceği ayrıcalıklı konumlardan birine sahip; Obi-Wan'a dönüşüyor ve farklı jenerasyonlar için onu yaşatmayı ustalıkla sürdürüyor.


Bu sene liseye başladım. Durumum hakkında özet geçiyorum: Sıram yatağımın dibinde, arkadaşlarım ekranda , teneffüs de olmadığına göre para harcamama gerek yok. Mouse artık bir parçam gibi, klavyenin her tuşuyla aram iyi değil. Okulda son zil çalınca, biraz yorulmak için bisiklete atlıyorum. Geçen seneye kıyasla biraz karışık, biraz pixel pixel, az hareketli bir okul hayatı bu. Lisenin böyle olacağını tahmin etmezdim. Ama yeni normaller böyleymiş. Maskeymiş... Dezenfektanmış... Sosyal mesafeymiş... Çadır tatilleri, Zoom görüşmeleri, dijital iklim grevleriymiş. İşin kötüsü düşüp yaralanmak gibi de bir şey de değil bu yaşadıklarımız. Yaramız iyileşecek mi, her şey eskisi gibi iyi olacak mı emin değilim. Ne etrafımdaki insanlar bu durumun geçeceğini söylüyor, ne de haberler. Olan, benim lisenin ilk gününe oluyor sayın seyirciler. Artistlik yapmıyorum. Hepimiz resmen seyirciyiz olan bitene. Dünya Doğayı Koruma Vakfı Yaşayan Gezegen Raporu'nda yeni açıkladı: Yaban hayvanları nüfusu son 50 yılda üçte iki oranından daha fazla azalmış. 63 yıl önce doğsaydım, şimdikinden üç kat daha fazla aslan, zebra, köpekbalığı, fil ya da gorilin olduğu bir dünyada yaşayabilirdim. Ama şimdi ekran başında David Attenborough belgesellerini izliyorum. 63 yaşıma geldiğimde artık fil diye bir canlının kalmama ihtimalini düşünüyorum. Kökten bir değişim yaşanıyor sanki. Yıllardır ormanlarda avlanırken, şimdi insanlara av olan yarasa... İstanbul'un tam ortasından yapay bir kanal geçecek olması... Amerika'daki orman yangınları ve Sudan'daki seller. Hepsi birbirinden farklı ama sert değişimler. Bu yazı Sonbahar 2020 sayısında yayınlanmıştır. Atlas Sarrafoğlu'nun 'Okulu Kırma 2.0' yazısını buradan okuyabilirsiniz.


Uluslararası seviyedeki profesyonel sporcuların ortak özelliği spora 3-4 yaşlarında başlamış olmaları. Babası Kanadalı bir milyarder olan Stroll için de böyle bu, Slovenya'nın mütevazı bir köyünde büyüyen, babası da motokros yarışçısı olan Dünya Motokros Şampiyonu Tim Gajser için de. Bu elbette, o yaşlardaki yavru insanın özgür iradesiyle alınan bir karar değil. Demek ki, 'hedef, ödev ve oyun'dan oluşan bir denklem kurarsak ve bu denklemi bir tahterevalliye benzetirsek, rahatlıkla söyleyebiliriz ki ebeveynler bu kaldıracın altındaki denge merkezini oluşturan yerde duruyor. Denklem dengede ise başarı beraberinde geliyor. Süreç değişiyor, hedefe giden yolda başlangıçla varış noktası arasında yaşananlar ve aileden gelen imkanlar değişiklik gösterebiliyor; sporda başarıya ulaşmak için yola çok erken yaşlarda koyulma ve yıllarını bu hedefe adama gerekliliği pek değişmiyor. Yaptığım hiçbir sporda profesyonel olamadım. Sporculuğum da tartışılır. Kendi denge merkezimi kendim oluşturduğumda ise profesyonel olmak için çok geçti. Buna rağmen tüm süreçte yaşadıklarımın hayatıma katkılarını 'kek kalıbı değil, kekin kendisi' diye özetleyebilirim. Her anına, her başarısızlığa, her yenilgiye değer. Ve farkında olmadan bu denklem, kendi dengemi bulmama, anlamama ve uygulamama yardımcı oldu. Kendimi bildim bileli dengemle sık sık oynuyorum. 'Sevdiğim şeyi, sevdiğim şekilde yapmak' beni dengede tutuyor. Bunu yeni keşfetmedim. Ama bu formülü nasıl kullanacağımı fark ettikten sonra bilgisayar oyunundaki tüm özellikleri açan şifreyi bulmuş gibi oldu hayat. Bazen önce denge merkezimi oluşturacak hedefi koyuyorum, bazen de önce oyunu koyup onu nasıl dengeye alabileceğime bakıyorum. İkisini ayrı ayrı ele almak ya da karşı karşıya yazmak çok doğru gelmiyor. Aslında iç içeler, birbirlerinin yerine de geçiyorlar. Şu an profesyonel olan futbolcu için geçmişte futbol oynadığı her an aslında ödevdi. Ama o an oyun oynuyor gibi algılanıyordu. Şimdi çok iyi yönetici olan biri için çocukken arkadaşlarıyla oynadıkları oyunu organize etmek aslında ödevdi. Ama o da oyunda görünüyordu. Odağınızı ödevden alıp, oyuna verdiğinizde başarı geliyor. Hedefiniz bir bilim insanı olmak ise o hedefin oyunlarını oynayın; bir yarışçı olmak ise o hedefin oyunlarını. Yeter ki oynamaya gönlünüz olsun! Bu yazı GQ Türkiye Denge sayısında yayınlanmıştır. Sezer Savaşlı'nın Garaj'ın Genre'ı Olur Mu? yazısını da buradan okuyabilirsin. Bir GQ Türkiye Orijinali GQ Garaj, ilk sezonu ile YouTube kanalımızda.


Telefon çaldığında irkildi, saat gece yarısına yaklaşıyordu, kötü bir haber mi diye düşünerek endişeyle açtı telefonu. Telaş içindeki ses hızlı hızlı bir şeyler anlatıyordu, Bir at, bacağı kırılmış, günlerdir... Bölük pörçük kelimeler yavaş yavaş zihninde yerine oturdu. Edirne'nin Enez ilçesinde, Yunanistan sınırına yakın bir noktada bacağı kırılmış bir at günlerdir sokakta kıvranıyordu. Okan Oflaz'a bu haberi veren arkadaşı Ege Sakin'di. Oflaz Seni birazdan arayacağım deyip kapadı telefonu, kafasını toplamaya çalıştı önce. Hızla köpeklerini bahçeye çıkardı, onları uzun uzun dolaştıracak vakti yoktu. Sonra hemen arabasına atladı, yarım saat içinde arkadaşının kapısındaydı. Arabayı ilaçla doldurup tanıdık bir veteriner hekimi de gece vakti yanlarına katıp yola çıktılar. Sabaha karşı, hava iyice soğumuşken vardılar atın yanına. Okan Oflaz'ın hayatının dönüm noktalarından biri bu hikaye. O atı, o sabah kaybetti Oflaz ama kendi deyişiyle 'bir aydınlanma' yaşadı. Yaklaşık dokuz yıl uğraştı ve sonunda Türkiye'deki ilk ve tek 'Yük Hayvanlarını Koruma ve Kurtarma Derneği'ni 2018'de kurdu. 20 kişilik bir ekipler, derneğin başkan yardımcısı da atı kaybettikleri gece Oflaz'ı arayan Ege Sakin. Hepsi kendi alanında başarılı isimler. Aralarında veteriner hekimler, medya dünyasından isimler var. 15 yıldır hayvan hakları aktivisti olan Oflaz bir halkla ilişkiler uzmanı ve aynı zamanda proje danışmanlığı yapıyor. Bu başarılı isimlerin hepsinin amacı ortak: Kimsenin umursamadığı yük hayvanlarına sahip çıkmak. Zira onlar sakatlandığında ya da hastalık geçirdiğinde tedavileri çok masraflı olduğu için bir kenara bırakılıyor. Sahipleri çoğunlukla bir atın ya da eşeğin ayağı kırıldı mı kurtarılamayacağına, Oflaz ve yanındakiler ise tam tersine inanıyor. Resmi bir kuruluş olmadan önce de gönüllü kurdukları istasyon çiftliklerinde, yine gönüllü veteriner hekimlerle bakmışlar bu hayvanlara. Şimdi engelli, yaşlı ve sahiplenilmeyen hayvanların rahat ve huzurlu yaşadığı kurtarma çiftliklerinde inekler, atlar, eşekler hatta bir de deve yaşıyor. Toplamda 400 kişiler. Çoğu iri cüsseli hayvanlar olduğu için giderleri de epey fazla. Derneğin temel amaçlarından biri yük hayvanlarıyla ilgili farkındalık yaratmak. Hayvanların tedavilerini yaptırmaya ve tedaviden sonra sahiplendirilebilecek olanları doğru ailelerle buluşturmaya çabalıyorlar. Hırpalanan canların sığındığı bir huzurevi diye tanımlıyor burayı Oflaz, yüzüne yumuşak çizgiler yayılıyor bu kez. Hayat boyu hiç sevgi görmeyen, sakatlanıp hastalanınca da ölüme terk edilen hayvanların artık doyasıya sevildiğini anlatıyor. Adalar'dan yaralı gelen çok sayıda atı kurtardıklarını söylüyor gururla. Bu süreçte Sezen Aksu, Özge Özpirinçci gibi ünlü isimlerden büyük destek görmüşler. Sezen Aksu'nun dernek aracılığıyla sahiplendiği Boza isimli bir sıpası var. Boza, Kayseri'nin Tomarza ilçesinde, bir tarlada prematüre doğmuş. O dünyaya geldiği an annesi hayata veda etmiş. Ölen annesini emmeye çalışırken bulunan küçük sıpa önce Kayseri Hayvanları Koruma Derneği'ne teslim edilmiş ama onlar bu prematüre bebeğe bakmakta zorlanmışlar. Devreye önce Oflaz'ın derneği sonra da Sezen Aksu girmiş ve Boza'yı sahiplenmiş. Her saat başı yurt dışından getirilen özel bir karışımla beslenmesi gereken Boza'yı hayata bağlamışlar. Oyuncu Özge Özpirinçci de Diyarbakır'da küçük yaşta üzerine çok fazla yük bindirildiği için derisi yara olup kurtlanan altı aylık Zilli'yi ailesinin Gebze'deki çiftliğine almış. Gördüğü sevgi ve ilgiyle kısa sürede toparlanmış. Çiftliktekiler dışında Oflaz'ın evinde de yanından ayrılmayan iki köpeği var. Birinin adı Lucky. Benim için dünya demek. Dünyanın en zor ama bir o kadar da muhteşem köpeği. Onun için sanki sadece ben varım dünyada. Odadan odaya geçtiğimde bile ağlar arkamdan'' diye anlatıyor Lucky'le aralarındaki bağı. Diğerinin adı Fıtıt. Eşine doğum günü hediyesi olarak gelmiş. Biraz sıkıntı çekmiş bir köpek. İdrar kesesinde taş olduğu için önceki sahipleri terk etmiş, masrafa girmek istememişler. O da gölge gibi peşinden hiç ayrılmıyor. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Kitaplardan bahsetmenin en iyi yolu, onları hiç okumamaktır bazen. Açın Google'ı veya Wikipedia'yı, size istediğiniz kitabın anlam ve önemini anlatsınlar. Ayrıntılara, hikayenin tamamına neden ihtiyacınız olsun ki? Gereken tek şey, anahtar sözcükler. Mesela Ulysses adlı kitaptan bahsetmek için kilit isim ve ifadeler şunlar: James Joyce, modernizm, bilinç akışı, Dublin, Leopold Bloom, Stephen Dedalus. Ulysses'in, Homeros'un Odysseia destanının modern bir yeniden anlatımı olduğunu, kitabın müstehcenlik yüzünden yasaklandığını ve tüm zamanların en karmaşık romanı olarak görüldüğünü de bir kenara not edin. Partiye gitmeye hazırsınız. Dürüstlük, gerçekler, hakikat nerede kaldı, diyeceksiniz. Medeniyet ve sofistikasyon, bazen bunları reddetmek anlamına gelebiliyor. Katıldığınız partide kravatınız veya saç şekliniz yüzünden alay konusu olabilirsiniz. Ama kimsenin sizi okuduğunuz kitaplarla ilgili sorguya çekeceğini düşünmeyin. Fransız Prof. Pierre Bayard'a göre, kültürlü olmanın bütün kitapları okumakla alakası yok. Tam tersine. Okumasanız daha iyi. Bayard, How to Talk About Books You Haven't Read isimli kitabında kültürlü olmanın, ayrıntılarda kaybolmak yerine büyük resmi görmek anlamına geldiğini söylüyor. O kadar doğru bir gözlem ki bu, insan daha önce dile getirilmemesine şaşırıyor. Kültürlü insanın odaklandığı yer, herhangi bir kitap değil, kitaplar arasındaki bu bağlantılar ve ilişkiler olmalıdır diyor Bayard. Hepimiz kendi kütüphanelerimizin kütüphanecileriyiz. Musil'in romanındaki karakter gibi biz de tek bir kitapta kaybolmak yerine, ziyaretçimize büyük manzarayı göstermekle yükümlüyüz. Lisedeki edebiyat öğretmenim bu cümleyi okuyunca benden nefret edecek. Lakin kitapların okumak için değil, onlardan bahsetmek için var oldukları yönünde güçlü deliller var. Bu acı gerçeği Balzac'ın en ünlü kahramanlarından Lucien Chardon da keşfetmiş zamanında. Paris, seni fethedeceğim! diyerek yola çıkan Lucien, burada yayıncılık ve gazetecilik alemlerini yöneten küçük çevrenin içine giriyor. Tanıştığı gazeteci Etienne Lousteau, parasızlık yüzünden, zamanında hakkında yazı yazdığı kitapları satıyor. Lucien bir de bakıyor ki sayfalar hiç açılmamış. Şöyle bir karıştırdım yalnızca diyor bunun üzerine Lousteau. Ama Balzac'ın okumamak hakkındaki öyküsü burada bitmiyor. Şiir yazan, büyük bir şair olmayı isteyen ve bir yayıncıya şiirlerini göndermeye hazırlanan Lucien, Lousteau'yla birlikte şiirlerinin el yazması sayfalarını mürekkeple işaretliyor. Yayıncının şiirleri okuyup okumadıklarını böylece anlayacaklar. Yayıncı Dauirat, Lucien'e şiirlerini çok beğendiğini ama iyi satmayacakları için yayınlanamayacağını söylüyor. Lucien dikkatle baktığında, şiirlerinin okunmamış olduğunu fark ediyor. Sonra da Dauirat'ın okumadığı halde şiirleri hakkında konuşabildiğini. Bayard, kitapların içinin değil, kitaplar hakkında yaratılmış fikirlerin egemenliğinde olduğumuz bir çağı tarif ediyor. Dauirat, Hugo'nun kitaplarını basmadan önce okumadığı gibi, Lucien'inkileri basmayı reddederken de buna gerek duymuyor. Çünkü yazarlar ve kitapların kültürel değerlerine ulaştıkları düzlemde okumak istisnai bir eylem. Valery, Proust hakkında Andre Gide ve Leon Daudet'nin ne kadar övgü dolu satırlar yazdığını okumuş. Bu iki yazar bu konuda anlaşabiliyorsa, kendisinin de Proust'un büyük yazar olduğuna kefil olacağını söylüyor. Zaten Valery, çok az okuduğunu söylediği Proust romanlarının da okumamak ve unutmak üzerine oldukları görüşünde: Onun kitaplarının tek bir sayfasını açıp şöyle bir bakarak tamamı hakkında bir fikre sahip olabilirsiniz. Kitabın her sayfası, merkeze eşit uzaklıkta. Hepsini okumanıza gerek yok. Pek çok konuda olduğu gibi, burada da en veciz sözü Oscar Wilde söylemiş: Eleştireceğim kitapları hiç okumam, onlar hakkında önyargıya kapılmamak için. Bir kitaba 10 dakika ayırmanın yeterli olduğunu, dikkatli bir gözün ilk birkaç sayfaya bakarak bütün anlamını çıkarsayabileceğini belirtmiş. Kitaplara kölece bir bağlılık, onları okumayı her şeyin önüne koyan bir dünya görüşü, ona kalırsa insanın kendini gerçekleştirmesine de engel. Ne de olsa kitapları okuma külfeti ortadan kalktığında, okurlar özgürlüklerine kavuşuyor.


Olimpiyat komitesinin tam olarak altı yıl önce resmi olimpiyat logosunun duyurusunu yaptığı gün, farkında olmadan aynı zamanda ilk krizine merhaba dediği gündü. Basınla paylaşılan yaratıcı çalışmanın Belçika'daki bir tiyatronun logo tasarımından esinlenilmiş olmasının ortaya çıkması ve Belçikalı tasarımcının yasal süreci başlatacağını açıklamasıyla, Tokyo Olimpiyat Komitesi olimpiyat logosunu değiştirmek durumunda kaldı. Daha sonra pandemi nedeniyle olimpiyatların 2020'de yapılamayacağı kesinleşince, 124 yıllık olimpiyat tarihinde ilk kez alınan bir kararla Tokyo 2020 ismini değiştirmeden bir yıl ileriye ötelendi. Şubat 2021'e geldiğimizde ise Olimpiyat Komitesi Başkanı Yoshi Mori'nin, uzun konuştukları için kadınların katıldıkları kurulların da uzun sürdüğünü açıklaması ve konuşma sürelerinin kısaltılmasından bahsetmesi, sponsorların olumsuz görüş bildirmesiyle, kendisinin istifasına neden oldu. Dünyada bilinen en yaşlı insan olan 118 yaşındaki Japon Kane Tanaka'nın Olimpiyat meşalesini tutması fikri ise, çok beğenilmesine rağmen yine pandemi nedeniyle programdan çıkarıldı. Tokyo halkının önemli bir bölümü, aşılanma sürecinin yavaş ilerlemesi nedeniyle, Olimpiyatların başlamasına çok az süre kalmış olmasına rağmen organizasyonun tekrar ötelenmesini istedi ve bu amaçla imza topladı. 2016 Rio Olimpiyatları'nı 5 milyar kişinin izlediğini düşünürsek, ülkelerin şehir markalarını güçlendirme hedefiyle bu kadar çok kişiye ulaşabilen bir etkinliğe ev sahipliği yapmak için gösterdikleri ısrarlı çabayı anlayışla karşılayabiliriz. Ülke markası kavramını ilk olarak 1996 yılında kullanan Simon Anholt, en başarılı 50 ülke markasının değerini ölçümlediği Anholt-GfK Roper Nation Brands Index ile bu alanda dünyada en çok güvenilen isim olarak görülüyor. Ülkeleri markalamanın bir pazarlama etkinliği olmadığını söyleyen Simon Anholt'a göre ülkeler ve şehirler doğru stratejilerle doğru projeleri hayata geçirdiklerinde ve tüm dünya için fayda yarattıklarında, doğal olarak marka değerlerini artırmış oluyorlar. Olimpiyatları gerçek anlamda şehir ve ülke markasını güçlendirmek için kullanma stratejisinin ilk örneği olarak Hitler dönemi Almanya'sının 1936'da Berlin Olimpiyatları'nı düzenlemesini gösterebiliriz. Daha güzel bir örnek vermek istersek, Asya kıtasının ilk organizasyonu olan 1964 Tokyo Olimpiyatları, Japonya'nın modernleşme sürecinin ilk projelerinden birini oluşturmuştur. Tokyo 1964, 2. Dünya Savaşı sonrasında Japonya'nın dünya sahnesine tekrar çıkmasının sembolü olarak Japonya markasının parlamasına hizmet eden önemli bir etkinlik olarak tarihte yerini almıştır. Bugüne kadar şehir markasına en çok değer katan olimpiyatlar arasında iki şehrin ismi geçiyor: Los Angeles ve Barselona. 1984 Los Angeles Olimpiyatları'nın başarılı görülmesinin arkasında, şehrin kendisini olimpiyatlar sayesinde bir Hollywood şehri olmanın ötesine taşıması ve yeni stadyumlar inşa etmek zorunda kalmadan tüm organizasyonu akıllı bir şehir markası yatırımına dönüştürmesi yatıyor. 1992 Barselona Olimpiyatları ise o zamana kadar sıkıcı bir endüstriyel şehir olarak görülen Barselona'nın yeniden doğuşu için bir sıçrama tahtası oluşturması nedeniyle başarılı bulunuyor. 2012 Londra Olimpiyatları'nın sadece şehir markasına değil ülke markasına katkısı da yüksek olmuştur ve spor ile sınırlı kalmadan müzik, yaratıcılık ve köklü bir geçmişi olmak gibi kriterlerde de İngiltere'nin imajını yükseltmiştir. Diğer taraftan talihsiz bir saldırının gerçekleştiği 1972 Münih Olimpiyatları sporcu görüntülerinden çok kayak maskeli terörist resmiyle anılmaktadır. 2004 Atina Olimpiyatları sonrasında terk edilerek eskiyen yapılar ise Yunanistan'ın kamu borçlarını artırarak ekonomik krize girmesine neden olan dev semboller olarak yerlerinde duruyorlar. Olimpiyatlara ev sahipliği yapmanın bir şehire ne kazandırdığı ve ne kaybettirdiği her zaman tartışılan bir konu olmuştur. Olimpiyatlar bir taraftan bütün dünyadan spor izleyicilerinin olimpiyat şehrine akın etmesini sağlarken, diğer taraftan normalde her koşulda gelecek olan diğer ziyaretçilerin gelmesine engel olabiliyor. Özellikle Londra gibi çok sayıda turist çeken şehirlerde, oyunların gerçekleştiği yaz o ülkeye gelen toplam ziyaretçi sayısında düşme yaşandığı görülebiliyor. Birçok olimpiyat şehrini pişman olma noktasına getiren toplam bütçe konusunda, Oxford Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmaya göre 1960'dan bugüne bütçesini aşmayan bir olimpiyat olmamış ve oluşan bütçe aşımı oranı ortalamada %172 olarak hesaplanmış. İlk olarak 7.5 milyar Dolar olarak açıklanan Tokyo 2020'nin bütçesi ise henüz oyunlar başlamadan en son revizyonlarla 15.4 milyar Dolar'a çıkmış. Dünyanın geldiği noktada şehir markasını güçlendirmek için oyunlara ev sahipliği yapmak yetmiyor; dünya vatandaşlarının gönlünü kazanacak projeleri hayata geçirmek gerekiyor. Geri dönüşüm bilinci ve talebi hızla yükselen bir dünyada, Tokyo Olimpiyat Komitesi 2017 yılında açıkladığı bir kampanya ile Japonya halkından topladığı kullanılmış cep telefonları ve küçük elektronik aletleri geri dönüştürerek oluşturduğu %100 sürdürülebilir madalyalarla zihinlerde yer almak istiyor. Krizi fırsata çevirmenin önemini duymaktan çok sıkılmış olsak da, krizli başlayan resmi olimpiyat logosu konusunda iyi bir noktaya gelindiğini söyleyebiliriz. Japon sanatçı Asao Tokolo, Tokyo 2020'nin yeni logosunu tasarlarken 400 yıllık Ichimatsu Moyo tekniğini kullanmış. Üç farklı dörtgen formunun çoklu kullanımıyla oluşturulan damalı tasarım, çeşitliliğin içinde yaratılan birlik duygusunu temsil ediyor. Olimpiyatlar ve Paralimpik Oyunlar için aynı sayıda dörtgenin kullanıldığı logosuyla Tokyo 2020, 1.5 yıldır evlerine ve yakın çevrelerine çekilen dünya vatandaşlarını olimpiyat ruhu etrafında bir araya getirmek için hazırlandı. 2013 yılında Uluslararası Olimpiyat Komitesi, 2020 için İstanbul ve Madrid'i değil Tokyo'yu seçtiğinde dönemin başbakanı Shinzo Abe Başbakanlığa seçildiğimde yaşadığımdan daha büyük bir sevinç yaşadım demiş. 206 ülkeden 11.000 sporcunun yarışacağı Tokyo 2020'nin bittiği gün olan 8 Ağustos akşamı, bu sefer daha büyük bir sevinç yaşaması için Japonya'ya bol şans diliyoruz. Bu yazının bir versiyonu GQyaz21 Summer of Sports sayısında yayınlanmıştır.


Miles Kane ile Londra'nın doğusunda bize bin bir yüzünden yalnızca birkaçını gösterdiği bir yolculuğa çıkıyoruz. The Rascals ile başladığı müzik grubu yolculuğuna Arctic Monkeys'in Alex Turner'ı ile sahneyi paylaştığı The Last Shadow Puppets ile iki efsanevi albüme imza attıktan sonra solo olarak devam eden Miles Kane, bize yeni albümüyle tek başına dev kadro nasıl olunur anlatıyor, biz de onu Ali Kalyoncu ile birlikte East London sokaklarında takip ediyoruz. Bence sözler beni ben yapan şey. Evet geçmişe ait şeyleri çok seviyorum, yer yer T-Rex'i duyabilirsiniz, yer yer biraz oradan biraz buradan bazı ilhamları, ama bence her şey sözlerde bitiyor. Çünkü aslında çok bencil bir söz yazarıyım. Söz yazmak benim için bir terapi. O anda benim hayatımda olanlar önemli. Bu yüzden senin gibi insanlar o an ne yaşadığımı anlayabiliyor, ya bir ilişki hakkında ya bağımlılık her ne hakkında olursa olsun bir nevi bir yankılanma. Bence müziğin farklı stillerinde, ister glam rock olsun, ister soul ister biraz daha soundtrack tadında, ne olursa olsun bence beni duyabilirsiniz. Müziğimi bana ait yapan en temel şey bence sözlerim ve gitar çalma stilim. Bu aynı zamanda şu an yaptığım yeni albümün de ana fikri. Öyle bir evredesiniz ki farklı birçok şeyi iki katına çıkartıyorsunuz. Belki bazı evrelerde çok ileri gidiyorsunuz belki diğer evrelerde daha geride kalıyorsunuz. Bazen bir adama dönüşüyorsunuz bazen öbür adama. Benim için o an bana ne iyi hissettiriyor, nelerden etkileniyorum, en iyi özelliğim ne, bu benim için söz yazarlığım ve gitarım. Teller değil, brass değil, kilise korosu değil, yalnızca ben One Man Band'i en iyi bu şekilde izah edebilirim. Ben 11-12 yaşlarındayken benden yaşça büyük ve bir müzik grubu olan kuzenlerim James ve Ian sayesinde diyebilirim. Kendileri aynı zamanda şu anda yaptığım yeni albümün de prodüktörlüğünü yapıyor. Küçükken hep onların evindeydim ve onlarda olan ve bugün hala bende olan bir İspanyol gitarına takıntılıydım, sürekli çalardım. Ve bir Noel teyzem bana da bu gitardan aldı. Ian ve James beni her zaman müziğe başlatmaya çalışırlardı, okulda Ian'ın davul çalmasını izleyip vay canına, bu inanılmaz dediğimi hatırlıyorum. Onlar beni karşılarına oturttular ve ilk akorlarımı gösterdiler. Kuzenlerimin yapabildiklerini görmek öyle heyecan vericiydi ki ben de yapmak istedim. Okuldayken müzik gruplarında bulundum ama kimse gerçekten müziği benim kadar ciddiye almıyordu. O zamanlarda bir müzik grubunda olmak, uzun saçlarınızın olması yadırganırdı. Hala tam olarak kabul edilmiş bir durum değildi. Eğer uzun saçlarınız varsa insanların size bazı isimler takacağını bilirdiniz. O zaman gittiğim her yere annem beni bırakırdı. Küçük müzik aletleriyle dolu odalar tutardık, annemi her seferinde arayıp buraya gelip odaları tutmasını sağlardım. Beş pound gibi ücretlerdi; bilirsiniz kötü müzik aletleriyle dolu ucuz stüdyolar. Muhtemelen 12-13 yaşlarında Oasis'in erken dönemlerini izlemenin bende bıraktığı etki büyüktü. Ama ilk olarak 10 yaşımda kendimi müziğin içinde olma hayalini kurarken buldum. Mi Minör ! Bitter Sweet Symphony'nin akoruydu sanırım. Muhtemelen orada bahsettiğin çoğu grup için bu yaygındı. 60'lar mod olayını kilitlemiş gibiydi, beni heyecanlandıran şey de mod tarzıydı. İlk kez takım elbiseler büyük beden görünmüyordu. Çocukken takım elbise 9-5 çalışan bir ofis çalışanı için gibiydi, büyümeye başlayıp The Beatles'ı görünce takım elbisenin dar ve havalı bir şey olabileceğini anladım. Paul McCartney gibi insanları bu stille çalarken çelişkili bir şekilde öfkeli bir tavırları olduğunu fark etmek. Müzikteki öfke bir nevi öfkeli ol ama bunu yaparken havalı görün. Bunu görmek sana farklı bir his geçiriyor. Dürüst olmam gerekirse şu an bundan bahsetmek bile bana bu hissi veriyor. Ve garip olan bu stil üzerinde kostüm gibi durmuyordu. Eminim bazıları öyle görünmüştür, ama o zamana kadar kesinlikle sahip olduğum ince bir çizgi ve denge vardı; bu şekilde giyinip zaman makinesinden çıkmış gibi görünmemenin havalı bir duruşu var. Evet, kesinlikle; küçükken Liam Gallagher'ı görüp saçımı uzatırdım, John Lennon'ın denim-on-denim görünümlerini veya The Beatles kravatlarını görüp çok havalı göründüklerini düşünürdüm ve onlar gibi görünmek isterdim. Aslında bu kadar basitti. Pek çok kişi ama öncelikle sayacak olsam muhtemelen Oasis ve The The Beatles olurdu, ama en uzun süre dinlediğim T-Rex, sanırım bu da benim tarzımı oldukça iyi gösteriyor. Çok doğru. İnsanları da seviyorum, yalnız kalmaya ihtiyacım olduğu zamanları da. İnsanların etrafında olmayı ve onlarla birlikte yaratmayı seviyorum; bazen bir grupta olmam gerektiğini düşünüyorum, insanlarla bir odada olma, beraber müzik yapma fikri hoşuma gidiyor, aynı zamanda yalnız olmak daha stresli, daha fazla baskı oluşturuyor. Rascals'tan ve Last Shadow Puppets'ın ilk albümünden sonra solo devam etmeye karar verdiğimde, çok zor bir karardı çünkü konfor alanımdan ve arkadaşlarımdan ayrılıyor gibiydim, dürüst olmak gerekirse o dönem kendimi çok kötü bir adam gibi hissettim. İçimde bir parçam şansını denemek istedi, ama bence bu şimdiye kadar yaptığım en iyi şeydi. Biraz bencilce ama bazen bencil olmak zorundasın. Bilmiyorum, sanırım karşıt bir kutup yaratmak istedim. Gerçek bir solo albüm yapmak istedim; daha az ağır, daha çok dans pisti modunda, brass harmonilerinin yer aldığı ve küçükken dinlediğim Diana Ross tarzı, gerçek bir oldschool müzik. Bu albümle ilgili yapmak istediklerim çok netti. Arkamdaki kanepe! Şarkı yazmayı çok seviyorum, kanepede, stüdyoda, evde ya da herhangi bir yerde olabilir. Şarkı yazmak benim için yemek yemek gibi bir şey ve bunu yapmadığım zaman kendimi kötü ve tembel hissediyorum. Yazma sürecim her an olabilir; akşam yemeğinden sonra telefonda başlayabilir, koltukta televizyon izlerken olabilir; sen bir cümle söylersin ve bundan harika şarkı sözü olur diyebilirim. Küçük bir not defterim var, bazen ona, bazen de telefonuma not alıyorum. Açıkçası bu konuda çok açığım. Son zamanlarda yaptığım her şey, oldukça rahat ve kolay. Biraz özgür olmaya izin vermeye çalışıyorum. Kimsenin beni kontrol ettiğine dair bir hissiyatım yok. Biriyle çalışıyor olsan bile biraz arkana yaslanıp onları serbest bırakmalı, ortak bir yol bulabilmelisin; bence bu çok önemli. Birinin bir sözü yeniden yazalım demesine veya bunu farklı sözlerle deneyebilir miyiz demesine her zaman açığım; ve eğer önerisi daha iyiyse bu benim için hiç sorun değil. Eğer mutsuz olup kendi bildiğini yapacaksan işbirliği yapmakta bir amaç göremiyorum. Muhtemelen beni en çok gülümseten tulum giyip makyaj yaptığım en çılgın göründüğüm halimdi; glam rock çok severim, güreşe bayılırım, oldukça camp şeyleri seviyorum, garip bir şekilde benim drag versiyonum gibi. Ne zaman kendimi o makyaj ve tulum içinde görsem gülümsüyorum. Coup de Grace albümünde LA Five Four klibi için maske şeklinde bir göz makyajı ile tam bir süper kahraman gibiydim. Oldukça çılgın bir dönemdi.


Şansı, ihtimali bol bir gezegenin parçasıyız, bereketi hudutsuz bir yaşam devridaiminin de. Doğaya 'ana' diyoruz; bundan güzeli olabilir mi? O da sağ olsun bir anne gibi bize bakıyor, akıyor, vaat ediyor ve temin ediyor. Yediğimiz, içtiğimiz, beslediğimiz her canlının şükrünü önce toprağa, sonra hava ve suya takdim ediyoruz. Ancak ben bugün atom altı taneciklerimin bana verdiği yetkiye dayanak, biraz da astrolojiye olan ilgimin müsaadesiyle, suretimi toprak, hava ve su dışındaki diğer yaşatıcı elemente çeviriyorum; ateşe. Zira ateşin de beni çağırdığını biliyorum, biraz da latifesiyle. Yıllardır ya da asırlardır üretmekten, büyütmekten aldığımız keyfe kendimizi o denli kaptırmışız ki, işin en can alıcı diğer kısmını hızlıca geçip gidiyoruz: Pişirmek! Neyse ki; Ateş hep buradaydı; fakat her şey onu nasıl kontrol ettiğimizle başladı. Ateşin başında toplanmak, bize bir arada olmayı; ondan korkmamak ise bize 'pişirmeyi' öğretti. En sade haliyle yaşam, ateş sayesinde artık daha uzundu. Bizden çok önceye uzanan bu hikayeler, bizi bir araya getiren kıvılcımlar oldu. OD; ismini de ilhamını da ateşe borçlu diyerek, iki kaşımızın ortasındaki üçüncü gözü açan birileri, daha açık ifadeyle Osman Sezener ve ekibi karşımıza çıkıveriyor. Bir zeytin bahçesinin içinde tarladan sofraya taşıdıkları ve odun ateşinde pişirdikleri lezzetleriyle OD Urla'ya hayat veren Osman Sezener son zamanlarda bize çok çok iyi gelenlerden. Odu zihnime çağırdığım anda sabırsız bir heyecan, ilgi alanıma iniş yapıveriyor. Önce zifiri bir odun kütlesinin görüntüsü geliyor gözümün önüne. Akabinde korun akıllara sığmayan renk seçkisi vuruyor üzerine; sarılar, kırmızılar, turuncular... Görüntüye meditasyonu girip çıkıyor, hani şu mum alevine bakarak yapılan. Birkaç milisaniye sonra ateşin kokusu süzülüyor burnuma. Odunu yaktığında aldığın ilk koku bu; anlatmak pek mümkün değil, ancak bildiğinize eminim. Ardından üç beş çıtırtı sesi tınlıyor ve ateşe atılan yemeğin şarkısı başlıyor. Marcel Proust gibiyim; tek bir ısırıkta milyonlarca sahneye gidiyorum. Camdan dışarı yönelttiğim düşüncelerimi Osman Sezener'e çeviriyorum, OD'a hayranlığımın kökeni belli; bir ateş hikayesinin nelere kadir olacağını görmek heyecan verici. OD Urla'nın ana karakteri adından da anlaşılacağı üzere ateş. Şef Osman Sezener'in uzun süren restoran işletmeciliği ve aktif şeflik döneminden sonra OD Urla, İzmir civarında bu tür restoranların eksikliğinden dolayı bir gereksinim olarak hayata geçmiş. Ege'nin zengin toprağından çıkan enfes malzemenin dört mevsim boyunca fine casual konseptinde ziyaretçilerle buluştuğu rüya gibi bir sığınak. Osman Sezener'i biraz tanıyınca OD Urla'nın konseptinin neden fine casual olduğunu anlıyorsunuz. Teknik ve performans bakımından 'yüksek', ancak hissiyat ve fiyat bakımından 'uygun'. Kısacası kimsenin korkmaması gereken bir konsept... İçinde fine-dining izlerini barındırsa da; bir Michelin kibirliliğinde değil. Zaten bana sorarsanız, dünya da artık öyle bir yer değil. Özellikle Akdeniz mutfağını temsil eden samimiyet olgusunda, Türkiye olarak sahip çıkmamız gereken değerlerin de bu minvalde olmasını düşünüyorum. Tam da bunun üzerine Osman Sezener'in bir röportajında mutfağı yıkarak tamamen açık hale getirdiklerini anımsıyorum. Sahneye sadece tek bir şef değil, tüm şefler çıkacaktı. Kim ne pişiriyorsa yaptığını anlatacak, müşterisini değil, misafirini ağırlayacaktı. Hatta öyle bir performanstı ki bu tabağın içinde sadece şef olmayacak, aynı zamanda iyi bir üretici de olacaktı. Hal böyle olunca çıktı mı ortaya iki mutlu kişi? Bir şef, bir üretici. Nitekim bu iki meslek arasında simbiyotik ilişki kurulduğu zaman, süreç hem daha etik, hem de daha tatmin edici ilerliyor. Aşçı üreticiyi besliyor, üretici aşçıyı besliyor. Muhteşem bir iyilik hareketi başlıyor bu aşamada. Her ne kadar şef ve üretici toprağın, tohumun, ziraatin, ekonominin ihtiyaçlarını bilse de; tüketen olarak bizler de bu işin sürdürebilirlik tekerini çeviriyoruz. Tabii gastronomi döngüsündeki en büyük tercümanımız, orta adamımızsa restoranlar oluyor. Bu nedenle bilge, doğasıyla barışık, hem kariyerinde, hem kişisel hayatında elini korkmadan vicdanına koyabilen, ahlakı bol, zihni açık şeflere çok ihtiyaç duyuyoruz. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Bugünü anlamak için eskiye gitmek gerek. İnsanların Homo Sapiens nitelemesini hak edecek kadar akıllı olmadığı bir süredir konuşuluyor. Birçok hayvanın alet yapabildiği düşünülecek olursa, insanlara Homo Faber demenin de anlamsız olduğu ortada. Peki o zaman biz kimiz? İnsana özgü, üçüncü bir özellik olarak Homo Ludens yani oyun oynayanlarız. Özellikle teknolojinin bu denli geliştiği bir zamanda oyun dinamikleriyle insanlara çok farklı deneyimler sunmak mümkün. Oyun endüstrisi bugün dünya çapında üç milyar oyuncuya sahip. Öyle bir endüstri düşünün ki, tüm sinema ve müzik endüstrisini topladığımızda dahi yarattığı değere ulaşılamıyor. Tam da bu nedenle, dijital oyunları yaratıcı endüstrilerin bir parçası, 21. yüzyılın kültür ve sanat eserleri olarak görmekte fayda var. Teknoloji ve sanatın yaratıcı formu olan bu dünyada, oyunun birleştirici gücüyle motive olan sanatçı, mühendis, hukukçu, ekonomist gibi farklı farklı disiplinlerden gelmiş, kolektif bir çabayla artı değer yaratan insanlar var. Bu doğrultuda, oyun dinamikleri sadece vakit geçirmek için bir alternatif sunmaktan da öte birçok sektörün vazgeçilmez parçası haline gelmiş bulunuyor. İnsan kaynakları, otomotiv, sağlık, tekstil ve daha birbirinden farklı birçok alanda yer alan şirket ve markalar insanlarla oyunlar aracılığıyla daha yakın bağlar kurmayı hedefliyor. Bu bağlar kurulurken özellikle yeni dönem oyun kreasyonları, insan-mobil etkileşiminin değişimiyle farklılaşıyor. AR , VR , MR , XR ve son olarak, adını daha sık duymaya başladığınız Metaverse dijital dünyada tüm tüketim alışkanlıklarımızı değiştirme yolunda. Bir oyun yapımcısı ve Recontact Games'in kurucu ortağı olarak, biz de bu değişimin içinde güncel ve vizyoner projeleri hayata geçirme arzusuyla hareket ediyoruz. Oynanabilir sanat üretmek mottosuyla sanatçı, yönetmen ve akademisyen kardeşim Dr. Eray Dinç ile kurduğumuz Recontact Games'de teknolojik gelişmeleri yeni sanatsal biçimler yaratmak üzere devreye sokmak en büyük tutkumuz. Sinema, müzik, edebiyat, fotoğraf gibi sanatın farklı disiplinlerini video oyunlarına entegre ediyoruz. Sektörde bulunduğum sekiz yıl boyunca en çok karşılaştığım soru, oyun dünyasında kadın olmanın nasıl bir duygu olduğu; Recontact Games ile oyun endüstrisine giriş yaptığımdan bu yana hiçbir zaman kadın-erkek ayrımcılığını hissetmedim. Aksine evrensel gücünü hissettiğim bu sektörü kadınların henüz fark etmemiş olduğunu gözlemledim. Bu nedenle, altı yıl önce Women in Games Türkiye'yi kurarak oyun sektöründe yer almak isteyen kadınlar için Türkiye'nin dört bir yanında ücretsiz eğitimler, konferanslar, hackathon'lar düzenledik ve "Müzede Hackathon", "Hacking the Future" gibi uluslararası projelere imza attık. En son düzenlediğimiz oyun sektörünü odağına alan kariyer panelinde, hayatımın kırılma noktasıyla ilgili bir soru gelmişti; tam sekiz yıl önce New York, Museum of Modern Arts'da video oyunları sergisini ziyaret etmem hayatımın dönüm noktası oldu. Oyunun sekizinci sanat olduğunu fark ettim ve endüstrisinin büyüklüğünden ve çeşitliliğinden çok etkilendim. Yapabileceklerinin sınırının olmaması çok heyecan vericiydi; bilgisayar oyunu senaristliği, kurgu uzmanlığı, tasarımı, geliştirilmesi, programlaması, kodlama uzmanlığı, yapımcılığı, yayıncılığı ve daha birçok alt kategoriyi içeren yaratıcılık temelli çok disiplinli bir çalışma sahasıyla tanıştım. Bu çeşitliliği fırsat olarak gören herkesin, farklı alanlardaki tecrübelerini, entelektüel birikimini ve tabii yerel değerleri oyuna aktararak fark yaratan dijital eserler ortaya koyması mümkün. Bu yazı GQ MOTY 2021 Özel Sayısı'nda Önce Oyun Vardı başlığıyla yayınlanmıştır.


The Witch'in yapımcılarının yeni filmi Hereditary, Lars von Trier'in yönetmen koltuğunda oturduğu The House That Jack Built'in yanı sıra Hollywood'u da etkisi altına alan korku rüzgarıyla perdede korkulu geçeceği konuşulan 2018'den özellikle beklediği bir film yok. "Korku rüzgarı hiç bitmez. Bu yıl bence Haluk Bilginer'in yeni Halloween filminde oynayacak olması bomba diyor. Bir ara bir furyaya dönüşen kaçış/korku evlerine de bir kez gitmiş. Geçen sene Kadıköy'de Halka 2 temalı bir oyuna gitmiştik gece. Bayağı iyiydi! Verilen emeğe şaşırmıştım. Emek demişken, Evrenol bir odayı tıka basa dolduracak parçaya sahip film ve oyuncak koleksiyonlarıyla birlikte yaşıyor. Çok sevdiğim manyak bir vintage action figure koleksiyonum var; He-Man, Star Wars, GI Joe gibi eskiler... Hatta bu oyuncaklarına bazen story'lerinde klipler çekiyor. Meraklısını beyninden vurulmuşa çevirecek kadar geniş bir film koleksiyonu da var . Bir film karakterinin heykelini yaptıracak olsa Bora Akıncıtürk'ten dev bir Jabba the Hutt heykeli isterdim. Bora'nın gökdelen boyutunda bir şişman adam yapma hayali vardı eskiden. diyor. Bora bu teklifi ciddiye alsın almasın, Evrenol'un sahip olduğu koleksiyonlar eBay'i tek tuşla karıştırabilecek cinsten, müzelik. O konuşulan, idol babalardan olacak, orası kesin.


Cool'luk sadece buz üzerindeki Efe'ye ait bir tavır değil üstelik. Kendini ifade ederken, karşısındakini dinlerken de çok kibar ve ölçülü. Fakat buradan büyümüş de küçülmüş bir hali olduğu anlamı çıkmasın. Evet, üzerinde 26'sı altın olmak üzerinde 31 madalya kazanmış, uluslararası turnuvalarda yarışmış, televizyon programlarına katılmış bir rekortmenin ağırlığı var. Fakat aynı zamanda da en sevdiği bilgisayar oyunu olan League of Legends'ı diğer tüm konulardan daha büyük hevesle anlatan, arkadaşlarıyla yapmayı en sevdiği şeyin sinemaya gitmek ve bir AVM'deki dönen oyuncağa binmek olduğunu, Nickelodeon'a bayıldığını söyleyen 12 yaşında bir çocuk o. İzmir'de yaşayan Efe hafta içi sabahları yedi buçukta kalkıyor, okula gidiyor, okuldan dönüp, yemek yiyip, antrenman için buz pistine koşuyor. Dokuz buçukta eve dönüş, biraz televizyon ve uyku. Neredeyse spora adadığı hayatı çok yoğun olmasına rağmen okulda da sürekli takdir alan, oldukça başarılı bir öğrenci. Hatta en düşük notu 70. Annesi İngilizce öğretmeni olmasına rağmen İngilizce dersiyle pek arası yok. Konusuna göre fen ya da matematiği seviyorum diyor, 26-27 yaşında kaymayı bırakmam gerekecek muhtemelen. O zaman ya buz pateni antrenörü olmak istiyorum ya da pilot. Buz pateni dışında bir kere yarışma için gittiği Avusturya'da snowboard yapma fırsatı da bulmuş ve hemen alışmış. Arkadaşlarıyla basketbol oynamayı, NBA izlemeyi de seviyor. Söz konusu basketbol olunca LeBron James, buz pateninde ise Nathan Chen hayranı. Çünkü dünyada dörtlü dönüşler dediğimiz hareketleri en iyi yapanlardan biri o. Çoğu patencinin yapamadığı atlayışları yapabiliyor ve kendi kategorisinde dünya rekoru kırdı. Bizlerin 80'li ve 90'lı yıllarda TRT'de hayranlıkla izlediği artistik buz pateni yıldızlarının YouTube videoları Efe için biraz sıkıcı. O zamandan bu yana kurallar değiştiği için, nostalji yapmak ona pek çekici gelmiyor. O daha çok yapabileceği, meydan okuyabileceği çağdaş hareketlerin peşinde. Gamze Güner, diğer çocuklara yeni hareketler gösteren hep kendisi olduğu halde, Efe'nin ona gelip öğretmenim yeni bir şey gördüm, deneyelim mi dediğini anlatıyor. Yani analiz yeteneği çok kuvvetli. Ve tabii hazırım demeye duyduğu istek de.


-Yeldeğirmeni, Kadıköy- afallayanlar ya da vale var mı soranlar arada çıksa da Badau'da kadro da belli, müdavimler de: Halinden, yerinden memnun cazseverler. Gelecekte neler olsun? Eren Noyan'a göre daha çok müzik, daha çok sanat için zengin olalım. Çünkü bu işler ancak birtakım filantroplarla yürüyor. Başka bir deyişle buna destek olacak insanlar olmadığı sürece bu çarpışma çok yıpratıcı. O yüzden en büyük hayalim zengin olmak. Bir köfteci de açabilirim. Oradan kazandığım parayla bir tane daha caz kulübü açalım, bir opera binası yapalım, Yeldeğirmeni'nde üç oda tiyatrosu kuralım. Bir de iyi yemek olsun. Badau'nun mutfağından da belli ettiği üzere Noyan gastronomiye meraklı ama Michelin yıldızları için değil. İtalyanların bir sözü var, 'En lezzetli yemek babaannenin yaptığı yemektir' diye. Bambaşka bir yemek kültüründen gelen, örneğin Çek birine mutfağındaki kokuyla 'Burası pazar günü anneannemin evi gibi kokuyor' dedirtebiliyorsan bence çok acayip bir şey başarıyorsundur diyor. Badau'da ortam soylu değil doyurucu, samimi ve merak uyandırıcı.


Biz kalın çoraplar, bilekli spor ayakkabılar ve montlarla kuma girip çıkarken Hakan elinde sörf tahtası, tişörtü ve çıplak ayaklarıyla süzülüyor. Kai benden de genç adım atmış olabilir deniz macerasına. Yanında oğlu Kai, eşi Seda. Kai'nin Hawaii dilindeki karşılığı 'deniz'. Ondan bekleneceği kadar 'cool', elbette uzun saçlı, etrafta dev bir gülümsemeyle gezen, uğraşları olan bir çocuk. Surf School Istanbul'un en küçük sörfçüsü. Henüz dört yaşında, muhtemelen geleceğin uluslararası rider'ı. Birkaç gün önce ailecek sudalarmış. Tüm bu hikayeye başladığımız yerde, Kilyos'ta. Hakan'ın eşi Seda ile beş yıl önce kurduğu Surf School Istanbul'un üssü, Suma'nın hemen yanında. Minik, geri dönüşüm bir kulübe. Yolculuğa emanet bir sörf tahtasıyla başlamış olsalar da şimdi raflarında dünyanın en iyi kite markaları var. İçinde oldukları her an müzik çalan bir kulübe bu. Kalabalık olduğunda herkesi etrafına toplayan büyük bir masaları ve bolca minderleri var. Beş yıldır bu sahilde sörf, dalga sörfü ve stand up paddle dersleri veriyor, geri kalan zamanda kendileri çıkıyor, arkadaşlarıyla laflıyor. Kumsal hayatı yaşıyorlar. Bir de Bali ayağı var bu hayatın; ilk giden Hakan. Sörfe orada vurulmuş. Öyle kolay değil tabii Türkiye'de sörf tahtanı alıp açılmak. Burası Los Angeles'a benzemez. İlk başlarda polis, jandarma sıkıntı yaşıyorduk. Kelepçelendiğimiz oldu. Şikayet geldi. Hemen boşaltın. Öleceksiniz, boğulacaksınız diye. Deniz kültürü yok. Biz biraz da profesyonel deniz sporcuları yetiştirirken buna yoğunlaşıyoruz. Okyanus ülkelerinde deniz eğitimine anaokulunda başlanıyor. Bizdeki algı 'Denize girersen boğulursun'dan ibaret. Öğretmek yerine anlaşılması güç grafiklerde uyarı tabelaları dikiliyor bu ülkede. Peki sörf alışkanlıklarında bizi farklı kılan bir şey var mı? Bir şekilde öne geçmek. Trafikte, banka sırasında. Her yerde görüyorsun. Elbette sularımızda da var diyor Hakan gülerek. Sörfün iyi hissetmekle, mutlulukla bağları çok güçlü. Ve Kilyos'ta, bir taraftan ciğerlerimizi deniz havasıyla doldururken Hakan'ın yüzündeki dinginliği görmek bu fikrimizi daha da sağlamlaştırıyor.


Tüm dünyada erkek giyiminin farklı noktalara taşınıyor olmasını toplumsal cinsiyet rollerinin değişimine bağlayan tasarımcı, moda dünyasında erkeklerin alım gücünün daha iyi fark edildiği bu dönemi kendi açısından da ektiklerini biçme zamanı olarak değerlendiriyor, artık bir hareketlilik var ve bu onu çok mutlu ediyor. Hatırlarsınız, bir aralar en çok tartıştığımız konuların başında 'kim metroseksüel, kim uberseksüel, kim retroseksüel' meseleleri geliyordu ve erkeklerin kendi içinde ayrışmasını sağlayan kavramlar çok önemliydi. Kadınların iş dünyasındaki yerinin değişmesi, erkeklerin rollerinin azalması ve özgürleşmesi onlara farklı alanlarla ilgilenmek, kendilerine bakmakla ilgili zaman tanıdı. Bir zamanlar ne giyeceğine anneleri, eşleri, sevgilileri tarafından karar verilen erkekler artık tek başlarına alışverişe çıkıyor, estetik yaptırıyor, cilt bakımına özen gösteriyor. Spor salonlarının sayısı arttı, vücutlar daha fit hale geldi. Tabii reklam ve pazarlama dünyası da bu yeni 'talepkar' erkeği fark etmekte gecikmedi.


Dilara Moran ve Ayşe Tükrükçü, Hayata Sarıl Lokantası'yla önyargıları ve toplumsal kalıpları yıkmaya niyetli. Toplum, dayattığı normlara uymayan, kimliğine sıkı sıkıya tutunan bireyi, kitlenin içinde öğütüp uyumlu hale getirmenin türlü türlü yollarını arar. Baktı ki yola getiremiyor, yapıştırıverir yaftayı: Öteki. Bu öteki, tüm kötülüklerin anasıdır. Tıkır tıkır işleyen düzeni aksatır, sisteme çomak sokar, huzuru bozar. Bunlara mahal vermemek için, itinayla toplumun dışına itilmelidir. Her ötekinde, kendi suretimizden, bastırdığımız ve görmek istemediğimiz taraflarımızdan bir parça bulunduğunun bilincine varmadan ötekileştirmeye girişerek biz de üzerimize düşeni yerine getiririz. Ne de olsa hayata 'biz' ve 'onlar' ayrımı üzerinden bakmanın sunduğu bir kolaylık vardır: Konfor alanlarımızın bir adım ötesine gitmeden yaşamak. İnsanlar rahat ve huzurlu dünyalarının dışına çıkıp bizi görmek istemiyorlar ama ben onlara var olduğumuzu gösteriyorum. Ayşe Tükrükçü, gözümün içine bakarak sarf ediyor bu cümleyi. Bu onu, röportajımızın ilk bölümünü gerçekleştirdikten ve lokantada evsizlere hizmet ettikten sonraki ikinci görüşüm olduğu için biz derken kimleri kast ettiğini anlıyorum. Evsizler, cinsel istismar mağdurları, farklı cinsel yönelimi olanlar, seks işçileri ve toplumun bünyesine kabul edilmeyen niceleri... Ayşe Tükrükçü ve Dilara Moran'ın el ele vererek yarattıkları Hayata Sarıl Lokantası, ötekileştirilen insanların varlığını kabul etmekle kalmıyor, onların insanca yaşam hakkı için çalışıyor. Tükrükçü, dışlanmanın, yargılanmanın ve yaftalanmanın ne demek olduğunu iyi biliyor. Dokuz yaşında amcasının tecavüzüne uğradığında, ilk başta ailesi tarafından suçlanması ve yargılanması ona sahipsizliğin acısını tattırmış. Yitip giden çocukluğunda, kendisine değerini öğreten ilk ve tek yer, beş buçuk sene boyunca kaldığı Almanya'daki yetiştirme yurdu olmuş. Göçmen bir ailenin çocuğu olarak maruz kaldığı aile içi şiddet okuldaki öğretmenlerinin dikkatini çektiğinde buraya yerleştirilmesini büyük bir şans olarak görüyor. Sevgiyi, saygıyı, insanın saçının telinin bile değerli olduğunu orada öğrendiğini söylüyor. Kötü şeyler yaşasam da ölene kadar bunlarla yaşamak zorunda olmadığıma, ne olursa olsun kendim kalabileceğime, kendi doğrularıma sahip çıkabileceğime dair bilincim orada oluştu. En dibe vurduğum zaman, o yurtta bana verilen güzel değerleri düşünerek tırmanışa geçip mücadele verdim. Sözünü ettiği dipte, seks işçiliği yapmak da, evsiz kalmak da var. Acı çekmiş olmasına rağmen acılaşmamış bir kadın o. Aksine, acı ona hayatını dönüştürme ve yeni şeyler yaratma gücü vermiş. Bugün, dönüşümün çeperini genişletmek, yaşamına sahip çıkmanın önemini insanlara göstermek için uğraşıyor. Bu uğraşında yalnız değil. Moran başta olmak üzere Hayata Sarıl Derneği'nin üyeleri ve gönüllüleri sayesinde halka her geçen gün genişliyor. Moran ve Tükrükçü, farklı yetilere ve becerilere sahip oldukları için Hayata Sarıl'da tam anlamıyla birbirlerini tamamlıyorlar. 14 yıllık reklamcılık kariyerini noktaladıktan sonra sosyal sorumluluk projeleri üzerinde çalışmaya başlayan Moran, dört yıl önce Çorbada Tuzun Olsun Derneği'nde gönüllü olarak çorba dağıtırken Tükrükçü'yle tanıştı ve gerisi çorap söküğü gibi geldi. Tükrükçü'nün fikir annesi olduğu projeyi hayata geçirmek için ikisi de çok emek verdi. Çünkü bu alanda bir farkındalık yaratılması gerektiğine inanıyorlar. Moran, Hayata Sarıl'da kimsenin kurtarıcısı olmak gibi bir iddiaları olmadığını özellikle vurguluyor. Ancak toplumun farklı kesimlerini karşılaştırmayı ve böylece önyargıları kırmayı önemsiyorlar. Çalışanlara psikolojik destek ve eğitimler verilmesi, gönüllülerin evsizlere servis yapmaları, aralarında Mehmet Gürs, Şemsa Denizel, Civan Er, Maksut Aşkar ve Didem Şenol'un bulunduğu ünlü şeflerin lokanta için yemek pişirmeleri bu doğrultuda atılan adımlardan sadece bazıları. Hem Moran hem de Tükrükçü, değişime inanma hevesini etraflarına aşıladıkça adımların daha da büyüyeceğine şüphe yok.


Tıpkı idealize edilen güzellik kavramları gibi, mülkiyet kavramları da anlamsız genç oyuncu için. Fotoğraf saklamıyor, bozulan bilgisayarlarının içinde kalanları kurtarmak için çaba harcamıyor. Ablası fotoğrafçı olduğu halde. Ya da belki de tam da bu yüzden. Nasılsa fotoğraf işiyle ilgilenen biri var hep etrafımda. Hayalleri arasında ev almak, otomobil almak yok. Maddelerle bağ kurmak ona kendini yalnız hissettiriyor, mülkiyetsizliği seviyor. Belki bir gün, büyük bir arazide, annesiyle babasıyla vakit geçirebileceği ekolojik, konteyner ev, o kadar. Bursa'da büyürken, dedesinin çiftliğinde devekuşundan ata, eşekten tavşana kadar pek çok hayvanla vakit geçirmiş. Bu yüzden doğa onun için çok önemli. Baldan Karanlık'a hazırlanırken de Kemal Hamamcıoğlu ona doğa için bir şeyler yapalım dediğinde daha ulvi bir amaç olamaz benim için diye düşünmüş ve yaklaşık dört ay çalışmışlar oyunun üzerine. Tıpkı onunla röportaj yaptığım ilk gün söylediği gibi, Metin'in en büyük hayallerinden biri yine kendi yazdıklarını sahnelemek. Ama şu an bu konuyla ilgili çok daha takıntılı olduğunu, mükemmele ulaşmak için daha çok çabaladığını söylüyor. Yani bir yandan giderek zorlaşıyor işi ama hayatını bunu gerçekleştirmeye çalışarak geçirmekte beis görmüyor. Beş yıl sonra yine görüşsek, karşımda kendisi olmaktan ödün vermeden büyüyebilen bir adam göreceğimden hiç şüphem yok neredeyse.


Neden hikaye anlatıyoruz? Aristo'dan Joseph Campbell'e insanlar bu hikayelerin gücüne kafa yormuş. Biz şu an, bu soruya verilebilecek sonsuz cevap içinden, en sadelerinden birini seçelim ve diyelim ki her hikaye, karşı tarafta bir duygu yaratmak için anlatılır. Buradaki anahtar kelimemiz duygu, bir diğer deyişle hissetmek. Karakter üzerine bolca kafa yoran bir yapısı var, bir projede yer almadığı zamanlarda da buna kafa yormayı seviyor gibi... Karakter dendiğinde ise son yıllarda benim aklıma her seferinde tek bir uç örnek geliyor, kendime engel olamıyorum: Jim Carrey. Ve Ozan'a bahsettiğimde anlıyoruz ki ikimizin bir ortak özelliği, Jim Carrey'e olan hayranlığımız. Carrey'den konuşuyoruz; onun oyunculukta yaşadığı doruklar, son yıllarda yaşadığı dönüşüm, oyunculuğa ve karaktere dair düşünceleri... Ozan ise durumu tek bir alıntıyla özetliyor: Find what you love and let it kill you. Bu sözün, oyunculuk mefhumunun varabileceği uç noktaları çok isabetli tarif ettiğine katılmamak elde değil. Yazının tamamı "Hissetmekle Başlar Yolculuk" başlığıyla #GQyaz21'de.


Pandemi başladığından bu yana hepimiz sevdiklerimizden, alışkanlıklarımızdan, sosyal aktivitelerden uzak kaldık. Canımız sıkıldı, birçok şeye olan özlemimiz arttı. Bu süre takımlarını her koşulda desteklemeye çalışan, maç kaçırmayan futbolseverlerde de ayrı bir hüzün yarattı. 13 Mart 2020 itibariyle maçlar seyircisiz oynandı ve taraftarlar çok sevdikleri takımlarını ekranları başında izlemekle yetindiler. Bu süreçte Mabetlerinden uzak kalan Beşiktaşlı, Altaylı ve Sakaryalı taraftarla takımlarına olan bağlılıklarının nasıl başladığını, maç izleme ritüellerini ve tribünlerde olmanın onlar için ne ifade ettiğini sorduk. Ligi sezon boyu domine etmesine rağmen son haftalarda aranın kapanmasıyla büyük heyecan yaratan Süper Lig'in şampiyonu Beşiktaş oldu. Altay, normal sezonun son iki haftasına teknik direktör değiştirerek Mustafa Denizli'yle girdi ve play-off finalinde Altınordu'yu yenerek 18 yıl sonra Süper Lig'e döndü. 2. Lig'i ikinci sırada tamamlayan Sakaryaspor, play-off finalinde rakibine mağlup olarak 1. Lig'e çıkma şansını kaçırdı. Önemli olan futbol değil Beşiktaş. Futbol bir metafor. 40-50 bin kişinin bir araya gelip tezahürat etmesi çok kolay bir şey değil ama tribünlerde bunu yapabilirsiniz. Pandemide maçları yalnız ve mahzun bir şekilde izledim. Biz üç kuşak kongre üyesiyiz. Ben Beşiktaşlı doğdum. Kardeşimin de benim de ikinci isimlerimiz Kartal. Kombinelerimiz yan yana, maçları birlikte izliyoruz. 2018'den beri doktora eğitimim için Çanakkale'deyim. En son Çanakkale'den İstanbul'a maçlara gidiyordum. Geçen sene Antep, Malatya, Kayseri ve Trabzon'daki deplasmanlara da gittim. Ben genelde münferit gitmeyi tercih ediyorum. Var olmak, biz buradayız demek, tezahürat yapmak önemli oluyor. Orada var olmanın hazzını, sevdiğimi yalnız bırakmama hissini yaşıyorum. Bu her takım için böyle tabii bu arada. Sadece Beşiktaş için geçerli değil. Profesör de olsan ekonomist de olsan, işçi de olsan aynı kimliğe bürünüyorsun. Duygusal olarak boşalma yeri orası. Maça gitmek hacca gitmek gibi. Ben semti ve takımı çok seviyorum. Maç haftasonuna denk geliyorsa sabah ayrı bir heyecanla kalkarım. Maçtan 4-5 saat önce Beşiktaş'a giderim. Otobüsten erken inerim, Barbaros Bulvarı'ndan aşağı yürürüm. Genelde pide ya da döner atıştırırım. Külüstür Pub'da vakit geçiririz. Arkadaşlar gelir, masa büyür. Ağaçlı yolda cila çekilir ve maça beraber yürünür. Hacca gitmek gibi. Ben semti ve takımı çok seviyorum. Voleybol maçına da satranç takımına da heyecanlanıyorum. Benim için Beşiktaşlılık önemli. Futbol dışında Beşiktaş'ın diğer takımlarının karşılaşmalarına da gidiyordum. İstanbul'da yaşarken ajandamı fikstüre göre ayarlıyordum. İşimi gücümü maç gününe göre önceden tamamlıyordum. Mesela bir sunumum ya da makale teslimim varsa maçtan önceki 1-2 gün sabahlarım. Sezonun çoğu maçını yalnız izledim. İstanbul'da olsaydım mutlaka semte giderdim. Ya da evde arkadaşlarımla izlerdim. Tribünde olmayınca çok heyecanlanmıyorum. Pandemi dönemi çok zordu. Hele şampiyon olduğumuz böyle bir yılda! Göztepe maçında gözlerimden yaşlar aktı. Ben evde maç izlerken çok mahzunlaşıyorum. Çocuksu bir duyguyla bir başarıdan sonra birine sarılmak istersin ya, onu yapamadığım için bir hüzne kapılıyorum. Takımdan uzakta olmak beni çok üzdü. Tribüncüler anlayacaktır beni... Tribünde ve televizyonda maç izlemek çok farklı. Takım kötü gittiğinde o an desteğe ihtiyacı olduğunu hissediyorsun. Tribündeyken en azından tezahüratla destek veriyorsun. Televizyonda izlerken bunu yapamıyorsun. 4-3 kazandığımız Fenerbahçe maçında mesela kesinlikle tribünde olmalıydım. Bir de iç sahada kaybettiğimiz Karagümrük maçında statta olmayı çok isterdim. Şampiyonluk maçını saymıyorum bile! Maçları tezahüratsız izledim. Senkronu çok tutturamadılar. Komik geliyordu. Gol oluyor alakasız bir ses... Tezahüratlar birbirine uymuyor. İlk iki maçı babamla birlikte tezahüratla izledik. Ben sonrasında tezahüratsız devam ettim. Hiç kusura bakmasınlar ama çok kötüydü. Tezahüratsız daha rahat izledim. Çanakkale'de yalnız yaşıyorum, genel olarak maçları evde tek başıma izledim. Ara sıra ailem geldiğinde birlikte izledik. Türkiye'de dört nesildir hem futbol oynayan hem başkanlık yapan başka bir aile var mıdır bilmiyorum. Yani bizim için taraftar olmaktan öte aile gibi bir şey Altay... Benim soyadım Erboy'u taşıyan babamın dedesi Talat Erboy, 1914 yılında Altay kurulurken ilk 11'de sahaya çıkan futbolculardan biridir. Takımın o kadar içindeyiz. İngiltere'de okurken ilk formasını getirip Altay'a renklerini veren adamdır. Şükrü Saraçoğlu'yla beraber futbol tüzüğünü yabancı dilden Türkçeye çeviren kişilerden biridir. Ayrıca Altay'ın ilk başkanıdır. Kuzeni de başkanlık yaptı, babam da 20 yıl kadar altyapı başkanlığı yaptı. Ben de liseye kadar kulübün içinde futbol oynadım. Yani bizim için taraftar olmaktan öte aile gibi bir şey Altay. Aileyle özdeşleşmiş bir şey. Türkiye'de dört nesildir hem futbol oynayan hem başkanlık yapan başka bir aile var mıdır bilmiyorum. Dört nesildir Altaylıyız. Şampiyonluk maçına gidemedim. Hıçkıra hıçkıra ağladım o gün. Sezon boyunca buruk geçti, maçları televizyondan takip ettik tabii. Bir de ben çalışıyordum şampiyonluk maçına gidemedim. Hıçkıra hıçkıra ağladım o gün. Hafta sonları genelde birinin evinde toplanıp maçları aile arasında birlikte izledik. Urla'da 6 ailenin bir arada olduğu bir sitede yaşıyoruz. Bahçeli evler tabii, öyle bir şansımız vardı. Pandemi olsa da hep beraber bir evde toplanıp 8-10 kişi maçları izleyebildik. Pandemiden dolayı kutlama yapamadık. Bizim Urla'da bir restoranımız var. 30 kişilik bir kutlama yapacağız. Şampiyonluk mangalı yapacağız beraber. Futbolculara bu kadar yakın olmak, takımla birlikte olmak, maçtan önce birlikte başlayıp sonrasında kutlama yapmak en çok o duyguyu özledim. Yoksa televizyondan da izliyoruz maçları hatta daha kaliteli görüntüden ama onlarla birlikte olmak onlara dokunabilmek esas mesele. Yaklaşık yedi yaşımdan beri televizyondan futbol izliyorum. Aslında Sakaryaspor'u geç keşfettim. Barcelona taraftarıydım. Şampiyonlar Ligi, İspanya ligi, kupa maçları vs... Barcelona'nın maçlarını kaçırmıyordum. Messi'yle ilgili 2010'dan beri bulabildiğim tüm haberleri biriktirdiğim bir dosyam var. 2015'te Twitter'da Sakaryaspor'la ilgili #HenüzÖlmedik başlığı altında tweetlere rastlayınca çok şaşırdım. Şehrin takımı olduğunu bilmiyordum ve zor durumda olduğunu öğrendim. Takımı desteklemek için önce tweetler atmaya başladım sonra da stada gitmeye... Bir daha da Sakaryaspor'un kendi evindeki maçlarını hiç kaçırmadım. Keşke Sakaryaspor'u daha erken keşfetseydim. Stada çoğunlukla yalnız gidiyordum, bazen de arkadaşlarımı götürüyordum. Tribünlerde yağmurda, çamurda, karda, kışta maç izleyeceğim günleri iple çekiyorum. Münferit taraftarım diyebilirim. Maça tek başıma gidip tek başıma izliyorum. Tatangalar dediğimiz grup toplanıp stada gidiyor ve aynı yerde oturuyorlar. Herkesin maç öncesi ve sonrası için köftecisi vardır. Ama ben bir münferit olduğum için böyle aktivitelerim yok. Ben oyunu izlemeyi seviyorum. Stat benim ikinci evim. Tribünden maç izlemek çok farklı, çok başka bir şey! Bir kere her yere hakimsiniz. Tribünlere, insanlara, futbolculara, teknik heyete... Pozisyonları daha geniş açıdan takip ediyorsunuz. Saha evime çok yakın, ben antrenmanlara da gidiyordum, hatta yöneticilerle de antrenmanlara gittikçe tanıştım. Pandemide maçları internette bir site üzerinden tek başıma izledim ama hiç aynı tadı vermedi. Tribünlerde yağmurda, çamurda, karda, kışta maç izleyeceğim günleri iple çekiyorum.


Plak nereden alınır, alırken neye dikkat edilir, en az bulunanlar hangileridir, internetten almak güvenli midir yoksa makbulu uzmanıyla sohbet edilerek seçileni midir? Plak dünyasına hoş geldiniz. hazırsanız başlayalım. Kasetleri çok severim. Onları elimde tutmayı, yan yana dizmeyi, biriktirmeyi, içlerini açıp okumayı, sanatçının fotoğraflarına bakmayı, o kokuyu içime çekmeyi... Çocukken yaşadığım en büyük hayal kırıklığı türlerinden birinin kısa kartonetler olduğunu, bugün bile, üzülerek anımsarım. Dijital müziğin en kötü yanı, sıkıştırılmış sesin kulakta yarattığı ciyak ciyak tahribatsa bir diğerinin de bu kartonetsizlik olduğunu düşünürüm. Müziği sadece işitsel değil görsel de bir şey olarak seven, icracısının saçı başı ve güftenin gücüyle de ilgilenen pek çok müzikseverin de böyle düşündüğünü, içlerindeki bu oyuğu doldurmak için de pikap dünyasına giriş yapmaya niyetlendiklerini biliyorum. Ama çoğu pikap sevdası, daha niyet aşamasında kalıp güdükleşiyor çünkü sevdalılar bu işe nereden başlayacaklarını, hadi başladılar diyelim, nasıl devam ettireceklerini bilmiyor. Plak toplayıcılığının ise özel bir zümreye ait, yatçılık yahut binicilik gibi pahalı bir uğraş olduğu düşünülüyor. Halbuki o iş öyle değil. Eğer müzik dinlemeyi seviyorsanız, müziğe özel bir ilginiz varsa dijital sesle analog ses arasındaki farkı muhakkak anlarsınız. Şöyle söyleyelim. Dijital ses merdiven inmek gibidir, analog ses ise kaydıraktan kaymak gibi... Bu soruyu sorduğunuza göre halihazırda bir pikabınız olduğunu varsayıyoruz. Eğer siz de pek çok plak meraklısı gibi önden plak toplayıp pikabı daha sonra almayı düşünüyorsanız tavsiyemiz daha fazla beklememeniz yönünde. D&R ve Tchibo gibi mağazalarda bile uygun fiyatlı yeni nesil pikaplar bulmak mümkün. İkinci el düşünüyorsanız Sahibinden.com, GittiGidiyor ve Hepsiburada gibi internet satış sitelerine göz atabilirsiniz. Tonla seçenek var, aralarında kaybolurum diye düşünüyorsanız sakın üzülmeyin. Unutmamanız gereken tek şey şu: Pikabın yanlışı olmaz, başkalarının ne kullandığını boşverin, iç sesinizi dinleyin. Bütçenizi en iyi siz bilirsiniz. İsterseniz Kadıköy Tellalzade Sokak'ta bulunan antikacılara ve Karaköy Tünel'deki elektronikçilere de bakabilirsiniz. Pikap işini hallettiyseniz şimdi de plak nereden alınır, ona bakalım. Birinci yol Amazon, eBay, Hepsiburada gibi internet satış kanalları üzerinden satın almak. Ki bu kanallara sık sık bakarsanız indirime giren ürünleri kaçırmaz, kampanyalardan yararlanabilirsiniz. Amazon, şaşırtıcı olmadığı üzere, güvenli ve hızlı. Olası bir sorunla karşılaşırsanız anında yeni ürün gönderiyorlar. Yok ben elimle seçerek alayım derseniz Kontra Plak, Vintage Records, Lale Plak, Opus3A, Deform, Hammer Müzik önerebileceğimiz adresler. Caz arşivi için Cihangir'deki Opus3A'ya, Türk pop müziğinin en popüler kayıtlarından en kıyıda köşede kalmışlarına ulaşmak için Kadıköy'deki Vintage Records'a, metal ve rock albümleri toplamak için Kadıköy Hammer Müzik'e uğrayın. Ama unutmayın; iyi plak, nadir plak, temiz plak nerede karşınıza çıkar hiç belli olmaz; gözünüzü dört açarsanız hiç ummadığınız yerlerde hiç ummadığınız parçalara ulaşırsınız. Ayrıca Kadıköy Tepe Nautilus AVM'de kurulan plak pazarlarını ve Beyoğlu Sahaf Festivali zamanı açılan tezgahlarını da takip edin. En güzeli ise sadece bu alışverişi yapacağınız seyahatler planlamak. Yurtdışında çok ucuza, çok çeşitli plak bulmak mümkün. Talep arttıkça fiyatlar şişiyor, malum. Plak fiyatları 49'la 350 TL arasında değişse de nadir bulunan parçaların 1500 TL'ye kadar çıktığı oluyor. Türkçe pop, saykodelik ve rock albümleri epey pahalı. Orhan Gencebay ve Selda Bağcan, 150 ile 400 TL arasında gidiyor. Ferdi Özbeğen 80-150, Ümit Besen 50-100 TL... Türkçe albümlerin bu kadar pahalı olmasının sebebi Issız Adam'dan sonra artan talebe bağlanıyor ama ben emin değilim, onun üstünden geçeli çok oluyor. Asıl sebep yurtdışında Türkçe saykodelik, funk, pop müziğin delice alkışlanması olabilir. Yeni baskı yabancı plaklar 89'la 120 TL arasında seyrediyor. Yurtdışı seyahatlerinizde plak pazarlarını ya da sahafları ziyaret ederek 1-2 euro'ya parçalar bulabilirsiniz. Butik plakçılıkta öncülerden biri olan Kontra Plak, Galatasaray Lisesi'nin hemen yanından Tophane'ye inen Yeniçarşı Caddesi üzerinde. Özel dinletileri ve ünlü müzisyenlerin DJ performanslarıyla ünlenen dükkanın sahibi Okan Aydın'ın burayı sadece plak satmak için açmadığı belli. Müzikseverler için bir nevi buluşma mekanı olarak tasarlanan ve kırmızı koltuklu, posterli, sehpalı dekoruyla ev sıcaklığı sunan Kontra Plak, Türkiye müziğini merak eden yabancıların da gözdesi. İstanbul'a konser vermeye gelen pek çok müzisyeni ertesi gün burada yakalamak işten bile değil. Akmar Pasajı'nın en eskilerinden Zihni'nin havası yeter. 90'lı yıllarda yolu Kadıköy'e düşmüş herkes Zihni'nin ne kadar geniş bir arşive sahip olduğunu, ayrıca bu arşivi ne kadar temiz ve düzenli tuttuğunu bilir. O zamanlar aradığınız tüm kaset ve CD'leri bulduğunuz Zihni Müzik, şimdi de plak arşiviyle müzikseverleri ihya ediyor. Kapı önündeki ucuz tezgah, karıştırmaya zamanı olana küçük sürprizler vaat ediyor. Nadir bulunan her şey gibi ilk baskılar, özel baskılar tabii ki önemlidir ama bunu takıntı yapmaya gerek yok. Eski plak değil, temiz plak iyidir. Amfiniz ve hoparlörleriniz iyi değilse temiz ses için pikap tek başına yeterli olmaz. Bütçenizi ona göre bölün. Evinize uygun ses sistemi kurun. Bir de pikabın iğnesinin yeni ve temiz olmasına çok dikkat edin. Pikabınızın kafasını/iğnesini eskiyince değiştirin. Kuru bezin yaratacağı elektriklenme plak üstünde geri dönüşü olmayan tahribat yaratır. Plak temizlemek için üretilen fırçalardan ve temizleme sularından alın. Plağınız çok kirliyse üstündeki tozları elektrik süpürgesiyle çekebilirsiniz. Ancak süpürgenin plağa değmemesi gerek. Plaklarınızı asla üst üste dizmeyin, dik koyun. Sıcakta ve açıkta bırakmayın. Dinledikten sonra muhakkak sarıp sarmalayıp yerine kaldırın. İğnenin okuduğu yüzeye elinizi sürmeyin. Plak pikabın içinde çalma halindeyken sarsmayın, plağınız çizilir. Amfinizi ve pikabınızı üst üste koymayın ve diğer elektronik aletlerden uzakta tutmaya özen gösterin. Arkadaşlarınızı davet edin, evi dolduran muhteşem sesin keyfini çıkarın.


2016 Nisan sonuydu. Bu her anı kahkaha ile yaşayan şehre New Orleans Caz Festivali için gitmiştik. Hep gitmek istediğim bir festivaldi ve bana doğum günü hediyesi olmuştu. Şehre varışımızın ertesi sabahı, sokaklarında bireysel silahsızlandırmayı özendiren afişlerle, muazzam renklerde murallerle dolu sokaklarda geziyorduk. Bütün evlerin önünde genişçe bir teras ve istisnasız hepsinde en az iki tane sallanan koltuk vardı. Çiçekler taşıyordu bahçelerden sokaklara. Her yerden ama her yerden çok güzel müzik sesleri geliyordu. Sıradan bir New Orleans günüydü. Öğrendik ki ertesi gün bir geçit töreni düzenlenecekmiş. Jenerasyonunun en muhteşem müzisyenlerinden biri olan Prince'i kaybettiğimiz haftaydı ve tören de onun anısına yapılacaktı. Mor renklerde giyinin dediler. Valizimde mor renkli kıyafet yoktu ama yüzüme Prince'in simgesi olan işareti göz kalemi ile çizerek gittim, sessiz bir anma olacağını düşündüğüm bu geçide. Toplanma alanına vardığımızda bizi mor ağırlıklı rengarenk bir ortam bekliyordu. İnanılmaz bir kalabalık, herkes dans ediyor, eğleniyor, şarkılar söyleniyordu. Geçit töreni başladı, isteyen herkes konvoya dahil oluyordu, en önde bando takımı, geçtiğimiz her evin önündeki o tatlı verandalarda dans eden yaşlı siyahiler, kahkahalar... Bir noktada yanımdaki oldukça yaşlı ve NOLA'nın en ileri gelen yaşlılarından sayılan kadına dönüp sorma ihtiyacı duydum: Ölümü mü kutluyoruz şu an? Hayır dedi. Yaşamı kutluyoruz. Prince yaşamasaydı bize bu şarkıları bırakamazdı. Onun yaşamını kutluyoruz. Bunu sadece ünlü isimler için yapmıyoruz, komünitede ölen, ileri gelen herkes için bir geçit düzenlenir ama genel olarak ölümlerin ardından yaşamları kutluyoruz dedi. Bu yazıyı yazmak için Aslı'dan ekstra süre istedikten sonra aslında yazmaya çalıştığım yazının boyumu aştığını düşünmeye başladım. Klişelere kaçmadan yazabilmek, kendimi tekrar etmemek ve hepsinden önemlisi inanacağım bir yazı yazmak için başka bir başlık seçmeliydim belki de... Sevdiklerinizi görünce sevincinizi belli edin! Delicesine havlayıp insanın üstüne atlayan köpekler gibi olmanız gerekmez -ya da başkasını rahatsız etmedikçe olun, ne fark eder- ama sevincinizi gösterin, bir daha görüşemeyebilirsiniz ya da bir daha aynı şartlarda görüşemeyebilirsiniz. Üstelik bu kişiyi her gün, her sabah ve akşam görüyor olsanız da bir şey fark etmez. Hatta daha bile şanslısınız, daha çok sevinin! Aylaklık yapmak, çimlere ya da kumlara yatmak için en ufak bir fırsatı bile kaçırmayın. Kim ne derse desin çimlere basın, kumlarda uzanın ve bunu yapabildiğiniz için çok şanslı olduğunuzu bilin. Sevmediğiniz kişilerle vakit harcamanıza gerek yok. Kibar olun ama kibarlıktan ötürü zamanınızı harcamayın. Köpekler birbirlerinin popolarını koklar ve eğer diğer köpek ilgilerini çekmiyorsa yollarına devam ederler. Ghostlamadan, kaçmadan, egoları için diğer kişiyi el altında tutmadan. Ha, eğer diğer köpek hoşlarına gittiyse oynamak için her yolu denerler, havlama, bağırma, ağlama, sıçrama, kendini yerlere atma dahil. Kartlarınız açık olursa kafanız da rahat olur. Köpekler kin tutmazlar - Mutluluğun Yolu 101. Koşan bir kediyi kovalayıp sonra yollarına hiçbir şey olmamış gibi devam ederler, topun peşinden hayattaki en önemli şeymiş gibi koşarlar yani o an ellerinde ne varsa onun tadını çıkartırlar, anı kutsarlar bilinçsizce olsa da. - Köpek gibi çalışmak deyimi vardır ya; hep çok yanlış anlaşılır! Köpek bir objeyi bir yerden çıkarmaya çalışırken, görevi olduğu için koyunları güderken, toprağı kazarken, avını yakalarken hep çok mutlu, odaklanmış ve heveslidir. Öyle olmasa zaten yapmaz. Tüm bu bilgeliklerine rağmen kibirli davranmazlar. İnsanların onları aşağılayan söylemlerini de hiç umursamazlar. Oldukları gibi olur ve insanları da göründükleri gibi değil oldukları en gerçek halleriyle görürler. Olabilmek -kendin olabilmek, anda olabilmek, istediğin an istediğin gibi olabilmek insanların kolay başaramadığı ve köpeklerin içgüdüsel olarak yaptıkları hayat kutlamalarıdır. Müsaadenizle şimdi Tobiko'yu öpücüğe boğmaya gidiyorum. Bir dahaki sefere şişko poposunu sallayarak beni oyuna çağırdığında üşenmeden onunla oynayabilmemi kutlayacağım. Gittiği zaman onu çok özleyeceğimi bilerek ve o hala bu dünyada benimleyken, iyi ki yaşıyoruz diyerek.


Berlin'de bir konferans salonu, bir oda dolusu bilim insanı, meslektaşlarının kürsüye çıkmasını bekliyor. Hepsi salgın hastalık uzmanı, önemli isimler. Beklenen isim, Prof. Uğur Şahin podyumdaki yerini alıyor. Söyledikleri çok çarpıcı hatta cüretkar. New York Times gazetesi, şu sıralarda dünyanın en çok konuştuğu bilim insanı Şahin'i anlatmaya, böyle başlamış. Prof. Şahin bu iddialı açıklamayı yaptığında henüz ne BioNTech'in ne de koronavirüsün adını duyan vardı. O sıralarda Şahin ve eşi Dr. Özlem Türeci kanser araştırmalarına yoğunlaşmıştı. Ocak ayında henüz hepimiz için sıradan olan bir günde, Prof. Şahin her zaman olduğu gibi büyük bir keyifle tıp dergisi Lancet'i okumaya başladı. Bilim dergilerini hep tutkuyla okurdu. Hatta bu yüzden zaman zaman meslektaşları tarafından inceden alaya alınırdı. Ama Şahin'in o gün okuduğu makalenin, bilim tarihinin akışında bir dönüm noktası olacağını hiçbiri henüz bilmiyordu. Yazı, Çin'de yayılmaya başlayan koronavirüsü anlatıyordu. O an bir kırılma noktasıydı. Şahin yazıyı okumayı bitirdiğinde, bunun dünyayı saracak bir salgına döneceğinden emindi. Kovid çağının sonunun başlangıcı olabilir dediği aşının bulunmasına gidecek yola çıkmaya karar verdi. Eşi Dr. Özlem Türeci'yi ve ekibini haklı olduğuna ikna etmesi de uzun sürmedi. BioNTech'teki bilim insanları her şeyi bırakıp 'Işık hızı Projesi'ne yani koronavirüse karşı aşı bulmaya giriştiler. Dünya Sağlık Örgütü, Mart başında küresel pandemi ilan ettiğinde, adı sanı duyulmamış, Almanya'nın Mainz kentinde sadece bin 300 çalışanı olan BioNTech'te 20 aşı adayı üzerinde çalışılıyordu. O günlerde, henüz yolun başında olmalarına rağmen Amerikan ilaç devi Pfizer ile klinik çalışmalarda ve başarılı olursa aşının dağıtımında yardımcı olması için bir anlaşma imzaladılar. Bu aşılar önce farelerle maymunlarda denendi. İlk sonuçlar Nisan'da klinik çalışmalara başlama izni almalarına yetecek kadar ikna ediciydi. Bu aşamada BioNTech, üzerinde çalışılan aşı sayısını eleyerek dörde indirdi. Alman halkı sabırsızlıkla aşının çıkmasını bekliyordu. Sadece bir günde bin kişi gönüllü olmak için başvuru yaptı. 43 bin 500 kişi katıldı. Artık sabırla beklemekten başka yapacak bir şey yoktu. Bir pazar akşamı Şahin ve Türeci, Mainz şehrindeki evlerinde evrak işleriyle ilgileniyordu. Telefon çaldı. Arayan Pfizer'in CEO'su Albert Bourla'ydı. Şahin'e Sonucu bilmek istiyor musun? diye sordu. Şahin'in soruya ilk tepkisi Hayır! oldu. Aylardır gece gündüz çalıştıkları aşı başarılı olmuş muydu, yoksa sonuç tam bir hayal kırıklığı mıydı? Haber beklediklerinden de iyiydi; sonuçlar, aşının yüzde 90'nın üzerinde başarılı olduğunu gösteriyordu, oysa Şahin'in tahmini yüzde 80'di. Ne şahane bir yanılgı! Prof. Şahin 11 Kasım akşamı haberi aldığı o anı Muhteşem bir rahatlamaydı. Aşının bağışıklık sağladığına dair pek çok gösterge vardı ama kesin kanıt yoktu diye anlatıyor verdiği röportajlarda. Şahin ve Türeci haberi alınca hemen bir çay demleyip, mütevazı evlerinde mütevazı bir kutlama yapmış. Prof. Uğur Şahin'in bütün öngörüleri gerçekleşti. Salgın dünyayı sardı ve tam da dediği gibi aşıyı bugüne dek görülmemiş biçimde, en hızlı bulan ekip oldular. BioNTech ekibinin bütün çalışmalarını kenara koyup, hayatlarını askıya almasına değdi. Ama henüz Prof. Şahin ve Dr. Türeci dahil, BioNTech ekibinden kimse bu aşıyı olamadı. Çünkü Almanya'da yasal düzenlemeler aşının sadece klinik deneme aşamasında kullanılmasına izin veriyor ve aşıyı geliştiren şirketin çalışanlarının klinik denemelere katılmasını da yasaklıyor. Dolayısıyla BioNTech ekibi kendi buldukları aşıyı olabilmek için onay bekliyor. BioNTech aşılamada öncelikli kuruluşlar arasına girdiğinde aşı olabilecekler. Onlar Almanya'nın yeşil ışığını beklerken İngiltere aşıya acil kullanım onayı veren ilk ülke oldu. Şimdi sıra geldi aşının kitlelere ulaştırılmasına. Sorunun cevabını anlamlandırmak için önce biraz bu aşının özelliklerini anlatalım. BioNTech, salgından önce genetik talimatları taşıyan moleküllere atıfla 'messenger RNA' yani 'kurye RNA' diye adlandırılan teknolojiyle kanser tedavisi çalışmalarına odaklanmıştı. Şahin ve Türeci zaten 25 yıldır bu teknoloji üzerine çalışıyordu. Özellikle Dr. Türeci'nin bu teknolojiye dayanan melanoma aşısı çalışmaları biliniyor. BioNTech ekibinin farklı türlerde kişiselleştirilmiş kanser aşısı üzerine edindikleri bilgiler çok işlerine yaradı. Salgın çıkınca bu bilimsel birikimlerini koronavirüs aşısı için kullandılar. BioNTech'in RNA tabanlı aşısı, geleneksel aşılardan farklı. Geleneksel aşılarda enfeksiyona sebep olan virüsler, zayıflatılarak ya da etkisizleştirilerek vücuda enjekte ediliyor, böylelikle vücut kendisine zarar veremeyecek hale gelen virüse karşı bağışıklık kazanmayı öğreniyor. BioNTEch'in aşısındaysa virüsün tamamı yerine, genetik bilgisini taşıyan RNA zincirinden kritik bir kısım vücuda enjekte ediliyor. Yani bedene genetik talimatlar veriliyor. Amerikan Moderna'nın ürettiği aşı da bu gruptan. İlk kez lisanslı bir ilaç için kullanılan yönteme bilim dünyası yıllardır şüpheyle yaklaşıyordu. Financial Times bu durum için, Koronavirüs krizi Dr. Şahin ve Dr. Türeci'ye bu teknolojinin benzersizliğini yani bağışıklık sisteminin farklı güçlerini tam hedefe karşı hızla harekete geçirme özelliğini, kanıtlama şansı verdi ve bu da onlara 25 yıldır öngördükleri devrimi müjdeleyebilir diyor. Bu aşının iki doz halinde uygulanması gerek. RNA aşılarının avantajı kısa zamanda daha fazla üretim yapılabilmesi. Dezavantajıysa saklanma koşulları. Aşı -70 derecenin üstüne en fazla dört kere 10 derece kadar çıkabiliyor, aksi takdirde bozuluyor. Bu sıcaklıkta korunması gereken pek fazla aşı olmadığı için buna dair yaygın bir altyapı da yok. ısı sensörleri olan ve GPS ile takip edilecek termal kargo kutuları dizayn etti. Alman lojistik firması DHL'in öngörüsüne göre, aşının bütün dünyaya dağıtılabilmesi için 15 bin uçak gerekecek. Önümüzdeki yol çok kısa ve kolay değil. Prof. Şahin de bu kışın zor geçeceğini maske, mesafe ve izolasyona devam etmek gerektiğini, rahatlamanın 2021 Mart'ında başlayabileceğini söylüyor. Gelecek kış, hayatın bildiğimiz normale dönebileceğini öngörüyor. Bahar şimdi herkes için daha yakın, zira aylardır süren belirsizliğin ardından tünelin ucundaki ışık göründü. Bu müthiş başarı herkese umut oldu, iyi geldi. Bütün bunlar bir tesadüfler zincirinin eseri değildi elbette. Yakalanan başarının ardında yıllar süren uzun, zorlu, büyük adanmışlıkla, fedakarlıklarla kat edilen, Türkiye'den başlayıp Almanya'da devam eden bir yol var. Zaten bu bilimsel başarı kadar o yolun başladığı adres de duyduğumuz heyecanı katlıyor. Bundan 18 yıl önce, serin bir Mainz sabahında Şahin ve Türeci yetişmeleri gereken önemli bir törenin telaşı içinde hazırlandı. Dışarı çıktılar, saatlerine baktılar, hala vakit vardı. Önce hızlıca laboratuvarlarına uğramaya karar verdiler, gözden geçirmek istedikleri veriler vardı. Sonra tören yerine doğru yola çıktılar. Çift kendi nikahlarına gidiyordu. Tören bittikten yarım saat sonra yeniden işlerinin başına döndüler. Böylesine çalışmaya adanmış bir hayatı paylayan Şahin ve Türeci çifti, farkında olmadan yıllarca paralel hayatlar yaşamış. Birbirinden yaklaşık 250 kilometre uzakta iki laboratuvarda, aynı tutkuyla, ortak sorunlara çözüm bulmak için günler, geceler geçirmişler. Sonunda 1990'ların başında o yollar Saarland Üniversitesi'nde kesişmiş. Uğur Şahin Saarland'da asistan doktorken, aynı üniversitede kan kanseri üzerine çalışan Özlem Türeci'nin danışmanıymış. Türeci buradan evliliğe varan ilişkilerini Financial Times'a Fark ettik ki akademik alanlarımız birbirini tamamlıyor, biz de onları ve böylece kendimizi de evlendirdik diye espriyle anlatıyor. İnsan bedenindeki bağışıklık sistemine duydukları hayranlığı ve merakı ise kendilerine Bağışıklık sistemine fısıldayanlar diyerek yine mizahla tarif ediyor. Başlık, yaşı yetenlere çok büyük ihtimalle 1980'lerde TRT'de yayınlanan 'Mardin Münih Hattı' adlı diziyi hatırlatmıştır. Bu hikayenin kahramanlarının öyküsü daha farklı ama onlar da dizidekiler gibi 1970'lerde gurbete giden 100 binlerin parçası. Bugün dünyada ve Türkiye'de medya iki bilim insanının başarısını anlatırken hikayenin başladığı noktaya da sık sık atıf yapılıyor. Uğur Şahin'in henüz dört yaşındayken annesiyle Almanya'ya babasının yanına gittiği, babasının da Köln'deki Ford fabrikasında çalışan Türk işçilerden olduğu her yerde yazılıp çizildi. Anlatılanlar arasında dikkat çeken bir Alman komşu hikayesi de var. Anne babası, Uğur Şahin okul çağına geldiğinde hala Almancayı geliştirememiş olduğu için o da ilkokula başladığında dil becerisi yaşıtlarından epey gerideymiş. Öğretmenleri onu düşük seviyeli çocukların olduğu bir sınıfa koymak istemiş. Ailenin Alman komşusunun dirayeti, Uğur Şahin'in de kaderini değiştirmiş. Okulu, aslında zeki bir çocuk olduğuna, sadece kendisini ifade edemediğine ikna etmiş. Bu engel aşılınca gerisi gelmiş. Liseden sonra Köln Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde lisans eğitimi, ardından yine aynı üniversitede 'tümör hücrelerinde imünoterapi' üzerine yaptığı çalışmayla doktora derecesi almış.1992'den 2000'e kadar dahiliye uzmanı olarak çalıştığı Saarland Üniversitesi'nde ise 1999'da moleküler tıp ve imünoloji alanında profesörlük ünvanı kazanmış. Özlem Türeci de Almanya'nın en deneyimli kanser araştırmacılarından biri ve 'Kanser İmünoterapi Derneği'nin başkanı. O da Rize'den giden bir ailenin Almanya'da doğan kızı. Babası bir cerrah ve yıllarca bir Katolik hastanesinde çalışmış. Türeci, Alman basınına verdiği röportajlarda meslek seçiminde babasına duyduğu hayranlığın büyük etkisi olduğunu söylüyor. Henüz altı yaşındayken babasının yaptığı bir apandisit ameliyatını izlemiş. Saarland Üniversitesi'nde tıp eğitimi aldıktan sonra eşi gibi Mainz Üniversite Hastanesi'nde önemli kanser çalışmaları yapmış. Şahin ve Türeci korona aşısını bulunca, Alman basınında Bu çift Almanya'nın başarılı entegrasyon politikasının parlak bir örneği yorumları yer aldı. Oysa övgüyü asıl hak eden, Şahin'in Alman komşusu ve onun temsil ettiği yaklaşım. Çift bugün, o sayede bugün yaşadığı toprakları terk etmek zorunda kalan milyonlar için ilham kaynağı olabiliyor. Göçmen sorununun Avrupa'da en yakıcı haliyle gündeme geldiği bir süreçten geçilirken, yine çok yakıcı başka bir sorunun dört gözle beklenen çözümü göçmen bir çiftten gelince başlıkların, öne çıkan yorumların tonu da farklılaştı haliyle. Ancak Şahin göçmen olmalarıyla ilgili yapılan haberlere karşı temkinli. Yine Financial Times'taki röportajında Elbette bizim hikayemizden etkilenen göçmen kökenli insanlar var. Bizi göçle ilgili argümanlarda kullanabilirsiniz ama bir şeyler en ideal haliyle gitmezse o zaman da bunu göç aleyhinde kullanabilirsiniz diyerek endişesini aktarıyor. Ama medya şu an uzun uzun onların başarısını, şirketleri BioNTech'i anlatma safhasında. Yazının tamamı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında...


Temelinde Yunan mitolojisi ve antik tasarım var; Roma İmparatorluğu, Bizans dönemi, Helenistik Grek, Urartu, Pers... Hepsi bana ilham veriyor. Bu kültürlerden izler taşıyan estetik değerleri modern bir üslupla ele alıyorum; farklılıkları harmanlayarak dengeliyorum. Rafael Indiana'dan önce kendim için bir şeyler üretiyordum. Kendime bir yüzük yaptım, sonra kız arkadaşıma derken altının büyüleyici enerjisine kapıldığımı fark ettim. Ben üretip, üzerimde taşıdıkça insanlar sormaya başlar oldu: Bana da bir yüzük yapar mısın? İlgi arttıkça bunu bir markaya dönüştürmem gerektiğine kanaat getirdim. Sonra başladım okumaya, araştırmaya. Eskicilerden taşlar, antika yüzükler almaya başladım. Kapalıçarşı'nın arka sokaklarını gezdim, bu işin tarihini, tekniklerini öğrendim. İşinin ehli ustalarla tanıştım, onlardan ilham aldım. Bir, iki yıl böyle geçti; hazır hissettiğimde de, markamı kurmaya karar verdim. Binlerce yıldır anlatılan, artık klasikleşmiş mitolojik hikayeler; sonsuza kadar da var olacaklar. Mitolojik hikayelerin ardında çok zengin bir felsefe yatıyor. İnsanlığın, hayal dünyasının limitlerini zorlayan bu hikayelere karşı dizginleyemediği bir açlığı var. Kimi zaman kendimi görüyorum bazı karakterlerde; Perseus, Herakles, Adonis, İkarus'da... Bana kalırsa, hepimiz mitolojik anlatılarda kendimizden bir parça bulabiliriz. Kapalıçarşı'da çok zaman geçirdim. İlk başta gözümde büyümedi desem yalan olur, o kadar devasa bir yer ki... Ziyaretlerim sıklaşınca, gördüm ki burası aslında herkesin birbirini tanıdığı ufak bir yer. Doğru zanaatkarlarla tanıştım, esnafla aramızda bir güven oluştu. Evet, kesinlikle. Genellikle kişiye özel tasarım siparişler burçlar üzerine oluyor. Tabii, bazı burç sembolleri diğerlerine kıyasla görsel olarak daha estetik; akrep, aslan ve yay burcu en sık tasarladıklarımız arasında. Tasarımlarımda çoğunlukla simetriye karşı duruyorum. Rafael Indiana'da her parçadan bir tane var. Onu özel yapan oradaki el işçiliği, amorf dokular. Geçtiğimiz günlerde bir çift küpe yaptık; taşlar birbiriyle eş değil. Normalde markalar böyle çalışmaz ama benim parçalarım böyle. İki farklı renk ayakkabı giymek gibi bir şey aslında. Sağ kulakta mavi, sol kulakta beyaz taş görmek benim çok hoşuma gidiyor. Benim ceplerim her zaman taş doludur. Favorilerim de yakut ve zümrüt. Sürekli Kapalıçarşı'dan taş alışverişi yapıyorum ve milyonlarcası arasından o taşları seçerken enerjinin farkına varıyorum. Bazen yoruyor vücudu... O filmin ana fikri, herkesin bir prens veya prenses gibi hissetme hakkı olduğu üzerine kuruluydu. Maddi bir şey değil bu; ruhun zenginse asil biri gibi hissetmemek için hiçbir neden yok. Filmin baş karakteri bir temizlik görevlisi; yüzüğü parmağına geçirdiğinde bir Adonis prensine dönüşüyor. Erkekler, altından ve takı takmaktan korkmamalı diye düşünüyorum. Hele ki, Türk erkekleri... Şu son yüzyılda feminen bir aksesuar olarak görülüyor ama eskiden kontlar, prensler, şövalyeler hep yüzük takarmış. Ben kimliğimi, işimi, tarzımı takılara borçluyum. Büyük bir gururla takıyorum her birini. Yüzüksüz dışarı çıkmıyorum, onlarsız çıplak hissediyorum. Bir yemek masasında da, kaykay üstündeyken de yüzüklerim her zaman benimledir. Takıya duyduğum tutkuyu başlatan yüzük; dedemin şövalye yüzüğü. 300 yıldır ailemizde ve ben de bir gün onu oğluma hediye edeceğim. Üzerinde Almanya kraliyet sembolü yer alıyor. Truva, Gladyatör gibi dönem filmlerinde görebiliyorum. Barry Lyndon'un üzerinde mesela... Casino, Yaralı Yüz, Sıkı Dostlar gibi bir Martin Scorcese filmi de olabilir. Aslında düşününce Daniel Day Lewis'e çok yakışacağını görebiliyorum. Aynı şekilde Brad Pitt, Jeremy Irons, Michael Fassbender'a da. Erkekleri takıya yeniden alıştıran kişi olarak hatırlanmak isterim. Çoğu müşterim Eskiden ben hayatta yüzük takmazdım. Altın bana göre değil, belki gümüş olabilir... diyordu. Ben o maço, kabadayı erkek bakışını kırdığımı düşünüyorum. Mücevher aslında maskülen bir aksesuar. İnsanların bunu anlamasında bana düşen rolü oynuyorum.


Şahsi isyanımızı bir kenara bırakıp hakkını teslim edelim: Game of Thrones büyük, çok büyük bir yapım! Bir popüler kültür ürününün büyük bir iş olduğunu anlamak kolaydır. Etkisi diğer işlere, onun da ötesinde diğer popüler kültür alanlarına yayılıyorsa o büyük bir iştir. Game of Thrones bunun mükemmel bir örneği. Bu nefes kesen ortaçağ sagası, dördüncü sezonunun henüz ilk bölümlerinin yayınlandığı bugünlerde, benzer yapımlara yönelik arz ve talep artışı yaratmakla kalmıyor, televizyon programlarından video oyunlarına, açıkhava aktivitelerinden reklamlara kadar birçok popüler kültür ürününe de ilham veriyor. Game of Thrones'un konu edildiği reklamlar bir yana, dizinin kendi reklamları da yaratıcılıktan yıkılıyor. Bunun en nefis örneği geçen yıl yayınlanan bir The New York Times ilanı. Gazetenin iki tam sayfasını kaplayan ilanın sağ alt köşesinde, küçük bir alanda, yeni sezonun 31 Mart'ta başlayacağı duyuruluyor, karşılıklı iki sayfanın geri kalan bölümünü dolduran haberlerin üstündeyse bir ejderha gölgesi dikkat çekiyordu. Aynı gölge çok geçmeden dizinin yayıncısı HBO'nun Los Angeles'ta bulunan merkez binasının üstünde de belirdi. Ejderhaya çok geçmeden dünyanın farklı yerlerinde de rastlanmaya başlandı. İngiltere'de diziyi yayınlayan film izleme portalı Blinkbox, ülkenin gündeyinde bulunan Dorset'teki Charmouth sahiline devasa bir ejderha kafatası yerleştirdi. Üç sanatçı tarafından iki ayda bitirilebilen kafatası, sahilden gelip geçenlerin gözünde hayal ve gerçek arasındaki sınırları belirsizleştiriyordu. Türkiye'ye de uğradı ejderha ve gölgesi akla hayale gelmeyecek bir yerde, diziyi yayınlayan CNBC-e'nin web sitesinin kaynak kodlarında karşımıza çıktı. Tekin diyarlarda bile bunlar olurken Duvar'ın öte tarafından gelen tehlikelere en açık durumdaki Kuzeyliler boş duramazdı, nitekim durmadılar. Stockholm'de Ak Gezenler tehdidine karşı tedbir olarak şehrin muhtelif yerlerine acil durum noktaları kuruldu. Warner Home Entertainment şirketinin Game of Thrones'un üçüncü sezon DVD satışlarını desteklemek için yaptığı açık hava çalışmasında, cam muhafazalar içine Valyria çeliğinin bile işlemediği Ak Gezenler'in hakkından gelecek eski zaman hançerleri kondu. Muhafazanın altında Ak Gezen tehlikesi durumunda camı kırınız! uyarısı yer alıyordu. Game of Thrones yaratıcılığı kendi reklamlarıyla sınırlı değil, başka markaların reklamlarına da ilham veriyor. Sosyal medya yönetim platformu HootSuite geçen günlerde, dizinin muhteşem jeneriğini kendi işine uyarladı. Game of Social Thrones adlı reklamı izlerken haritada bu sefer şehirler ve hanedanlarla değil Facebook, Twitter, Google+, LinkedIn, YouTube, Instagram, Pinterest, WhatsApp, Foursquare gibi sosyal hükümranlıklarla karşılaşıyoruz. Bunların hepsini birbirine bağlayan ada ülkenin üstündeyse HootSuite baykuşu yükseliyor. Game of Thrones diyarına uğrayan bir diğer marka, Amerikalı fast food zinciri Quiznos. House of Thrones adını taşıyan parodi videoda işin içine House of Cards'ın çakal siyasetçisi Frank Underwood da dahil olmuş. Bu eğlenceli viral video, Game of Thrones'un kalan karakterlerini en az dizinin yaratıcıları kadar acımazısca harcıyor ve bir çeşit spoiler tehlikesi barındırıyor olsa da siz izlemekten geri durmayın.


Size enduronun doktoru olarak değil, tam karşıt cepheden yani enduronun hastası olarak sesleniyorum! Benim psikolojime ve bedenime nasıl iyi geldiğinin sırlarını tüm şeffaflığıyla sansürsüz olarak paylaşmaya hazırım. Ve bunu yaptığım için pişmanlık bir yana dursun, bu gece daha da rahat uyuyacağım. Karantina, pandemi, Covid kelimeleri hayatımıza girdiği günden beri enduro ile ya da enduro için yapabildiklerim konusunda köşeye sıkışmış boksör gibiyim. Tam kafayı kaldıracakken bir darbe daha... Biliyorum sen de öylesin. Herkes öyle. Haliyle psikolojimle ilgili reçetemde enduro ile ilgili bilgi paylaşmak da fena bir seçenek değil! Romantik bir ilişkiden bahsetmiyorum. Ormanda motora binerken hissettiğim gerçeklik, anda olma hali belli ki insan ruhunun ihtiyacı. Kimi bunu yogada buluyor kimi benim gibi enduroda. Hayal edin; ağaçların arasında hızla süzülüyorsunuz. Gözleriniz yalnızca 10 ila 20 metre uzaklıktaki mesafeyi tarıyor ve beyniniz yalnızca görebildiğiniz alandaki verileri işliyor. 'Yalnızca' kısmı önemli! Çünkü o esnada sivil hayatınızdaki dertleriniz orada değil. Tek derdiniz düşmemek, hızlı ve eğlenerek devam etmek. Ormanda sınır yok. Bedenim için fizik kuralları söz konusu olsa da ruhum için tamamen özgürlük hazır kıta! Her şeyi, herkesi oyunun dışında bırakıp sadece Sezer'le takılabildiğim yalıtılmış bir an. Ruhuma yazdığım tedavi reçetesiyle aramıza Covid girdi. Ama her şey normalleştiğinde ruhumun derinliklerine yolculuk için kendimi enduro kampına alacağım kesin. Klasik bir açıdan yaklaşırsak; fiziksel olarak insanı oldukça aktif tutan, yoran ve gün sonunda sinirleri alınmış ve saatlerce tezgahta dövülmüş biftek haline getirip, suratta şapşal bir tebessümle koltukta uyuya kalmasını sağlayan bir spor. Yetmez! Bu öyle bir yorgunluk hali ki, uzun ve güzel bir enduro gününün ardından sizi deli gibi sinirlendiren bir olay karşısında sinirlenecek enerjiyi bile kendinizde bulamazsınız. Ben bulamadım. Fakat bedene iyi gelmesinin esas nedeni başka! Özellikle trafikte motosiklet kullanıyorsanız ve bu motosikletin, minik olduğunu iddia ettiğiniz scooter ya da her an dünya turuna çıkacakmışcasına gezdiğiniz büyük adventure motosiklet olması fark-et-mez. Günün sonunda yerle temas önde 2, arkada 2, toplam 4 santimetre. Ve olağanüstü durumlarda üzerindeki sürücünün vereceği tepkiler kaza önleyici ve hatta çoğu zaman hayat kurtarıcı olabiliyor. Bu durumların simüle edildiği, reflekslerin eğitildiği ileri sürüş eğitimleri var. Ancak enduro bunları çok daha sık tecrübe edebileceğiniz tamamen güvenli ortamı sunuyor. Ormanda yapacağınız enduro sürüşünde yerdeki çukurdan, çamurdan, daldan, taştan birçok engel sizin dengenizi bozmak için ellerinden geleni yapacak. Zaman zaman düşürecekler de... Güvenli ortamda, tam korumalı ve en önemlisi tarifsiz şekilde eğlenerek öğrenecekleriniz; trafikte olağanüstü bir durumla karşılaştığınızda ani şekilde karar vermeye ihtiyaç duyduğunuzda sizin için orada olacaklar. O tehlikeyi atlattığınızda enduronun bedene faydasını daha iyi kavrayacaksınız. Enduro bir ilaç değil, multivitamin. Herkese bir faydası var. Bu yazı GQ MOTY 2020 Özel Sayısında yayımlanmıştır.