Elektromanyetik alanlar , teknolojimizin en önemli dayanaklarından biri. 19. yüzyılın sonundan itibaren önce radyo iletişimi için yaygın olarak kullanmaya başladık, sonra TV, kablosuz telefon, GSM, Wi-Fi geldi ve kendimizi yapay elektromanyetik alanlar içinde yüzer bulduk. Bu durumun sağlığımıza etkilerini de merak etmeye başladık. Alışılmadık durumlara şüphecilikle yaklaşmak doğal, ancak bu şüphecilik bazen panik seviyesine ulaşabiliyor. Panikten kaçınmak için korktuğumuz olgunun ne olduğunu anlamamız, ve riskleri bilimsel verilere dayanarak ölçmemiz gerekiyor. Riski yine de kabul edilmez bulursak ne ala, ama önce bilgi edinmemiz şart. Bu yazıda elektromanyetik alanların yarattığı düşünülen kanser vb. sağlık risklerine dair bilinen verileri derlemeye çalıştık. Elbette eksiksiz olma iddiamız yok. 1. Elektromanyetik radyasyon nedir? EM radyasyon, veya ışıma, evrendeki en temel enerji biçimlerinden biridir. Yaşadığımız ortam her zaman EM radyasyonla doludur. Evimizdeki elektrik kabloları radyo dalgaları üretir. Yaktığımız mum veya ampul görünür ışık üretir. Sıcak bir cisim olan vücudumuz kızılaltı radyasyon yayar. Bunların hepsinin altında aynı fizik prensipleri yatar. Elektromanyetik radyasyon bir dalgadır; uyum içinde hızla dalgalanan elektrik ve manyetik alanların bileşimidir. Farklı EM radyasyon tipleri sadece frekanslarıyla ayırt edilir. Frekans, elektrik ve manyetik alanların saniyede kaç kere değiştiğini ölçer. Aşağıdaki grafik, farklı frekansların hangi tip radyasyona karşılık geldiğini gösteriyor. Altta yatan fiziğin tamamen aynı olması sebebiyle, değişik EM radyasyon türlerinin hepsi fizikte basitçe ışık olarak anılır. EM radyasyon, ışıma, ışık, EM dalga, foton terimlerini bu yazı çerçevesinde eşanlamlı olarak kullanacağım. EM radyasyon yaratmak kolaydır. Elektrik yüklü parçacıkların, sözgelişi elektronların ivmelenmesi ile üretilebilir. Mesela plastik bir kalemi saçınıza sürüp elektrikleyin, sonra kalemi hızla sallayın, zayıf bir EM radyasyon yaratırsınız. Radyo vericileri de benzer şekilde çalışır; antenlere değişken akım vererek EM sinyaller üretirler. Gündelik ölçeklerde EM radyasyonu bir dalga olarak düşünmek yeterli olsa da, atomları incelerken ışığı foton adı verilen parçacıkların akımı olarak görmek daha doğrudur. Bir atom veya molekülde bulunan bir elektron ile bir foton çarpıştığında, elektron fotonun enerjisini emip moleküldeki bir üst enerji seviyesine geçebilir, veya molekülden kopup gidebilir, ama bunun için fotonun tam uygun enerjide olması gerekir. Aksi takdirde elektron, fotonu emmez. Parlak bir ışık huzmesinde, zayıf ışığa göre daha fazla foton vardır, ama fotonların enerjileri ikisinde de aynıdır. EM radyasyonu oluşturan fotonların enerjisi, frekansla artar. Radyo dalgaları fotonlarının enerjisi düşüktür, görünür ışığın daha yüksek, X ışınlarının daha da yüksektir. Yüksek enerjili bir foton, maddenin içine daha fazla nüfuz eder. Madde ve ışığın etkileşimi çok zengin ve geniş bir fizik konusudur. Radyasyon kendi başına tehlikeli bir şey değildir. Gözümüz bir radyasyon dedektörüdür; belli frekanslardaki radyasyonu emerek dünyayı görmemizi sağlar. Bir kamp ateşinden çıkan radyasyon ısınmamızı sağlar. Fizikte radyasyon terimi bazen çok hızlı atomaltı parçacıklardan bahsederken de kullanılır. Bu yazıda radyasyon terimi bu tür parçacıklar için değil, sadece elektromanyetik kökenli radyasyon için kullanılacak. 2. EM radyasyon kanser yapar mı? Bazısı yapabilir, bazılarının yapması ise mümkün görülmüyor. Sağlık tartışmalarında EM radyasyon ikiye ayrılır: İyonize edici olan ve olmayan. Birinci gruptakiler, morötesi ve daha yüksek frekansa sahip olanlardır. İkinci gruptakiler ise düşük frekanstaki radyo, mikrodalga vb. tipleridir. İyonize etmek, bir molekülden bir elektronu koparmak demektir. Atomlar arası bağlar elektronlarla oluşturulduğu için, bir elektronun kopması molekülün kırılmasına bile sebep olabilir. Elektronu koparabilmek için gereken enerji, ancak morötesi veya daha yüksek frekanslardaki fotonlarda bulunur . İyonize etme-etmeme ayrımının sağlıkla, özellikle kanserle ilgisi var. Kanserin temel sebebi, bir hücrenin büyümesini kontrol eden genlerin mutasyona uğrayıp işlemez hale gelmesi, böylece hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıdır . İyonize edici radyasyon bunu iki şekilde yapar: ya doğrudan doğruya DNA'ya çarparak kırılmasına sebep olur, ya da suyu veya organik molekülleri iyonlaştırarak serbest radikaller yaratır, bunlar da DNA'ya zarar verebilir. Radyo dalgaları, mikrodalga, görünür ışık gibi radyasyon tipleri bu etkilere yol açamaz, çünkü enerjileri elektron koparmaya, iyonlaştırmaya yetmez. Bu yüzden kansere yol açmaları mümkün gözükmüyor. Fakat yeterince şiddetli olduklarında dokunun ısınmasına sebep olabilirler (bkz. soru 7). Morötesi ve X ışını gibi iyonize edici radyasyonun kanserojenliğinden şüphe yok. Yazımızın gerisinde asıl olarak radyo ve mikrodalga frekanslarında, iyonize edici olmayan radyasyonu inceleyeceğiz. 3. Radyo dalgaları, wifi, cep telefonu sinyalleri gibi, iyonize etmeyen radyasyon zamanla birikerek kansere yol açabilir mi? Soruyu biraz açalım: Şu anda iletişimimiz yaygın şekilde EM radyasyona dayalı. Yüz yıldan beri telsiz, radyo, TV, uydu sinyalleri, cep telefonları, WiFi teknolojilerinde kullanılan EM dalgalar içinde yüzüyoruz. Bu frekanslarda bir tek foton iyonize edici olmayabilir, ama milyonlarca foton birden yağsa üstümüze, hep beraber yüklenerek bu eşiği aşamazlar mı? Daha somut olalım: Yakınımızdaki bir baz istasyonundan gelen güçlü sinyal, sırf şiddeti nedeniyle molekül bağını kıramaz mı, dolayısıyla kanserojen olamaz mı? Bunların cevabı da hayır. Sebebi ise kuantum mekaniği. Belli bir enerjiyle bağlı olan bir elektronu koparmak için en az o bağ enerjisi kadar enerjiye sahip bir foton göndermeliyiz. Daha az enerjili bir foton bu elektronla hiç bir etkileşmede bulunmadan geçer gider. Sinyalin güçlü olması, çok sayıda foton demektir. Fotonların enerjileri aynıdır, çünkü enerji sadece frekansa bağlıdır. Belli bir kimyasal bağı bir tek foton koparamıyorsa, aynı enerjideki bir trilyon foton da koparamaz. Başka bir deyişle, bir tabanca kurşunuyla stratosferdeki bir uçağı vuramıyorsak, binlerce kurşun atarak da vuramayız. Aynı sebepten, frekansı değiştirmeden EM radyasyon şiddetini artırmak, DNA kırma ihtimalini artırmaz (sinyalin dokuyu ısıtarak yakacak kadar şiddetli olmadığını varsayıyoruz; bkz. soru 7) 4. Bunlar teorik. Akla gelmeyen bir mekanizmayla kanser yapmadığını nereden biliyoruz? Haklı bir soru. Kanser oluşumunda, DNA kırılmasından başka mekanizmaların da rol oynaması mümkün . Ya da henüz bilmediğimiz bir metabolik neden-sonuç zinciri belki kansere sebep olabilir. O zaman en iyisi doğrudan gözlem yapmak: EM radyasyona maruz kalanları incelemek ve böylelerinde kanserin daha sık görülüp görülmediğine bakmak. Böyle doğrudan incelemelere epidemiyolojik çalışma denir. Bu amaca yönelik olarak yakın tarihte yapılan en kapsamlı çalışma, Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Dairesi'nin koordine ettiği INTERPHONE incelemesidir . Pek çok ülkenin katıldığı bu işbirliğinin amacı, özellikle cep telefonu kullanımının beyinde , tükürük bezinde ve akustik sinirde tümör riskini artırıp artırmadığını araştırmaktı. Çalışmaya Almanya, Avustralya, Danimarka, Finlandiya, İngiltere, İsrail, İsveç, İtalya, Japonya, Kanada, Norveç ve Yeni Zelanda'dan araştırmacılar katıldı ve ortak bir protokol çerçevesinde araştırmayı yürüttüler. Odaklandıkları grup, daha uzun zamandır cep telefonu kullanmış olmaları sebebiyle 30-59 yaş aralığındaki yetişkinlerdi. Ayrıca katılımcı ülkeler dahilinde en uzun zamandır ve en yoğun olarak telefon kullanılmış olan bölgelere ağırlık verildi. Yani, bir etki gerçekten varsa, tespit etme şansını azamiye çıkaracak şartlar seçildi. INTERPHONE araştırmasının sonuç raporu 2011'de yayınlandı. Yapılan bu çok kapsamlı araştırma, cep telefonu kullanmakla tümör riskinin artmadığını gösterdi . Telefonu en yoğun kullanan ilk onda birlik dilimde hafif bir risk artışı görülse de, bu artışın gerçek bir etki mi, yoksa veri hatası veya yöntem yanlılığı mı olup olmadığı belli değil. Nitekim bu grup, her gün, günde 12 saat gibi inanılmaz bir konuşma süresi bildirmiş; bu da verilerin güvenilirliğini şüpheye düşürüyor. Sonuçların sağlamasını yapmak için konuşma süresi yerine günlük çağrı sayısına bakıldığında, en yoğun kullanan grupta bile fazladan risk bulunmadığı gözlenmiş . Aslında en basitinden, cep telefonlarının piyasaya çıkmasından bu yana beyin tümörlerinin sayısında artış olmadığını görmek yeterli. ( , Ek, şekil 1) Bu çalışmaların EM radyasyonun kanser yapmadığının kanıtı olmadığı, daha fazla araştırma yapılırsa bir ilişki bulunabileceği iddia edilebilir. Yanlış bir iddia değil, ama bu sonuçlara dayanarak şu kadarını söyleyebiliriz: Eğer cep telefonları ve diğer EM kaynaklar kanser riskini gerçekten artırıyorsa, bu titiz araştırmalarda saptanamadığına göre bu artış çok küçük ve belli belirsiz olmalı. 5. Kanser yapıyor diyen araştırmalar da var, hangisine güvenelim? Bütün araştırmalar aynı kuvvette, doğrulukta, ve güvenilirlikte değildir. Bazı çalışmalarda çok az sayıda vaka veya denek kullanılmış olabilir. Böyle durumlarda istatistiksel dalgalanmalar, var olmayan bir etkiyi varmış gibi gösterebilirler Çalışmalarda her zaman çeşitli yanlılıklar vardır. Bu yanlılıkların bazıları teknik, bazıları da psikolojik kaynaklıdır. Belli bir sonuç bekleyen araştırmacı, farkına varmaksızın verilerini bu beklentiye göre seçme eğiliminde olabilir. Bu tür yanlılıkları azaltmak için dikkat gösterilmelidir, sözgelişi araştırmacının hangi deneğin hangi şartlarda bulunduğunu bilmesi engellenmelidir . Hastalara sorulan sorulardaki hatırlama yanlılığı da çalışmanın doğruluğunu etkiler. Sözgelişi, cep telefonunu hangi tarafta kullandığı sorulduğunda, beyninde tümör çıkanlar tümörün olduğu tarafta kullandıklarını düşünmeye eğilimli olabilirler, fakat tümörü olmayanlarda böyle bir eğilim olmaz. Bir araştırma grubunun elde ettiği sonuçlar bağımsız gruplar tarafından tekrarlanabilmelidir. Tekrarlanabilirlik yanlılık ihtimalini azaltır . Başkalarının tekrarlayamadığı sonuçlara güvenilemez. Gözleme dayalı çalışmalarda pek çok karıştırıcı faktör işin içine girebilir. Dikkatli bir istatistiksel analizle yaş, cinsiyet, sosyal statü, gelir düzeyi, hayat tarzı, geçmiş hastalıklar gibi etkilerin katkısı ayrılmalıdır. Mesela, yoğun ve stresli bir ofis ortamında çalışan insanlar, telefonda çok konuşurlar. Bu bireylerde stres ve hareketsizlik gibi faktörlerin yarattığı tümör oluşumu riskini öncelikle ayırmak gerekir. Tıp ve biyoloji gibi bilim alanlarında tek bir çalışmaya bakarak karar vermek doğru değildir. İncelenen nesneler çok karmaşık sistemlerdir ve çevresel etkiler tam olarak izole edilemez. Bu yüzden, özellikle de aranan etki küçükse, çalışmalar farklı farklı, hatta zıt sonuçlar çıkarabilir. Eğer tıp veya biyoloji alanında yeterli uzman bilgisine sahip değilseniz, tek tek çalışmaları okumak yerine, bu yayınların karşılaştırılarak değerlendirildiği meta-analiz ve tarama makalelerini okumanız daha verimli olur. Farklı yayın tipleri için Bilimsel Yayınlar ve Türleri yazımıza bakabilirsiniz. 6. Dünya Sağlık Örgütü, Cep telefonu kanser yapar, diyor mu? Dünya Sağlık Örgütü çeşitli madde ve faktörleri kanserojenlik açısından şöyle sınıflandırmakta : - Grup 1: İnsanlar için kanserojen. - Grup 2A: İnsanlar için kanserojen olması muhtemel. - Grup 2B: İnsanlar için kanserojen olması mümkün. - Grup 3: İnsana kanserojenlik açısından sınıflandırılamıyor . - Grup 4: Muhtemelen insanlar için kanserojen değil. DSÖ'ye bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Dairesi , INTERPHONE araştırmasının ardından, radyo frekansı EM dalgaları 2B olarak sınıflandırdığını ilan etti. Bu kategori insanlarda kanserojen etkiye dair sınırlı ve yetersiz delil olduğunda kullanılıyor (tam tanım için Not 1'e bakın). Oysa DSÖ, radyo frekansı dalgaların hayvan deneylerinde kanserojen etki göstermediğini, insanlarda da kanser riskini artırmadığını, mevcut pozitif sonuçların rastlantı, yanlılık veya karıştırıcı etkenlerden ortaya çıkmış olmasının mümkün olduğunu söylüyor . Bir maddenin 2B sınıfında olması kanser yaptığını göstermiyor . Nitekim kahve, turşu, talk pudrası gibi gündelik nesneler de 2B olarak sınıflandırılmış . Bir araştırmacının ifadesiyle bu tanım sırf bir hırsızlık sırasında mağazada bulunduğu için bir müşteriyi 'hırsızlık yapması mümkün' diye sınıflandırmak gibi. Suçlama için daha fazla delil gerekli. Dahası, IARC neredeyse hiç bir zaman kanserojen değil demiyor. IARC, hakkındaki delilleri incelediği yüzlerce maddeden sadece birini muhtemelen insanlar için kanserojen değil kategorisine koymuş. IARC'nin katı kuralları, epidemiyolojik veya deneysel deliller hiç bir belirti göstermese de, incelenen madde için kanserojen değil demeyi çok zorlaştırıyor. IARC'nin yaptığı sınıflandırma değişikliğini bütün uzmanlar ve kurumlar kabul etmiş değiller. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü, ve Avrupa Komisyonu'na bağlı SCENIHR, cep telefonlarının fazladan kanser riski oluşturmadığı yönünde beyanlar yayınladılar. IARC, EM dalgaları 2B sınıfına koyma kararını Lennart Hardell'in öncülüğündeki bir araştırma grubunun yayınlarına dayandırmış. Hardell aynı zamanda IARC panelinin üyesi. Ancak bu yayınların sonuçları diğer çalışmalarla uyuşmuyor, elde ettikleri bulgular tekrarlanamıyor, ve bu çalışmaların bazılarında önemli yöntem hataları tespit edilmiş. 7. Telefonlar mikrodalga yayıyorsa, beynimiz neden pişmiyor? Telefon şebekesinin mikrodalga tabir edilen frekans aralığını kullanması, akla mikrodalga fırınları getiriyor. Mikrodalga fırınlar bir iki dakika içinde bir tabak soğuk yemeği buharı tütecek sıcaklığa getirebiliyorsa, cep telefonları da etimizi neden böyle pişiriyor olmasın? Her şeyden önce, iki cihaz arasında önemli farklar var, ve bu farkların en önemlisi güç. Bir mikrodalga fırının gücü 1000 Watt civarındayken, cep telefonu sinyalinin gücü 1 Watt'dan azdır. Isıtma etkisi sinyalin gücüne bağlıdır, bu yüzden de telefon dokuyu çok daha az ısıtacaktır. Yüksek gücünün yanı sıra, bir fırının mikrodalga frekansı yiyeceklerin mümkün olduğunca derinine nüfuz edecek şekilde özellikle ayarlanmıştır . Cep telefonu sinyallerinin frekansı bu özel değerden uzaktadır, dokuları fazla ısıtmayacak ama iletişimi optimize edecek frekans değerleri seçilir. Fazla ısıtmayacak dedik, çünkü EM radyasyon her türlü maddede az veya çok emilebilir. Bu emilen enerji SAR denilen bir değişkenle ölçülür. SAR değeri EM radyasyonun gücüne ve frekansına, ve emen maddenin özelliklerine bağlıdır. Cep telefonlarının ve diğer EM radyasyon yayan cihazların tasarımında hükümetlerin belirlediği azami SAR değerinin üzerine çıkılamaz. ABD'de bu sınır 1.6 W/kg, AB mevzuatında ise 2 W/kg'dır. Bu azami SAR değerlerinde bile EM radyasyon fazla bir ısınmaya yol açmıyor. Deneysel verilerle desteklenen bilgisayar modelleri, kafaya bitişik duran bir telefonun bile sıcaklığı sadece 0.1 C kadar arttırdığını gösteriyor . Bu ısınmanın da çoğu kafa derisinde; beyinde sıcaklık neredeyse hiç artmıyor. Afrika güneşinde hayatta kalmaya adapte olmuş bedenimiz için bu hafif ısınmayı bertaraf etmek çocuk oyuncağı. 8. Ya manyetik alanlar? EM alanların aksine, sabit manyetik alanlar dokuların ısınmasına sebep olmazlar. Zayıf manyetik alanların sağlığa hiç bir zararı olmadığını biliyoruz. Dünyanın manyetik alanı, buzdolabımızı süsleyen kebapçı magnetleri, ve günlük hayatımızdaki diğer mıknatıslar, dokulara bir etki yapmıyor. Yararlı etkileri olduğuna dair iddialar da var ama bunlar hurafeden öteye gitmiyor. Militesla seviyesinde manyetik alanların deney hayvanlarının sinirlerinde bazı etkiler yaptığı görülmüş. Bu alanlar, hücre zarlarının davranışını etkileyerek iyon taşınmasını geçici olarak bozabiliyor. Çok güçlü manyetik alanlara, MR görüntülemesi gibi durumlarda maruz kalabiliyoruz. Şiddetli manyetik alanların insanlarda, laboratuar hayvanlarında ve biyokimyasal süreçlerdeki etkisine dair araştırmalar sürüyor. Çok güçlü bir manyetik alan, insan vücudunda sinir iletimini sağlayan iyonların yollarını saptırabiliyor, bu şekilde MR görüntülemesi sırasında başını oynatan bir hasta baş dönmesi yaşayabiliyor. Ancak bu etki kalıcı olmuyor. Bu konuda araştırmalar son sözü söylemiş olmasa da, çok bariz ve kuvvetli bir risk olmadığı anlaşılıyor. Günlük hayatınızda karşılaşacağınız zayıf manyetik alanların hiç zararı yok zaten. İçinizi daha da rahatlatması için ekleyelim: Manyetik alan şiddeti, kaynaktan uzaklaştıkça çok hızlı düşer; mesafenin küpüne ters orantılıdır. Yani mıknatısın on santim yakınından yüz santimlik mesafeye çekildiğinizde, alan şiddeti bin kat azalır. 9. Elektromanyetizmaya aşırı duyarlılık hastalığı nedir? Bazı bireylerin EM alanlara karşı, alerjiye benzer bir aşırı duyarlılığa sahip olduğu iddia ediliyor. Bu bireyler bilgisayarların, kablosuz modemlerin, cep telefonlarının vb. elektrikli cihazların radyo dalgalarına maruz kaldıklarında ciltlerinde hassasiyet ve kızarıklık, ışığa hassaslık, bitkinlik, yüksek tansiyon, başağrısı, eklem ağrısı, baş dönmesi yaşadıklarını söylüyorlar. Bu şikayetler genellikle İsveç ve İngiltere'de görülüyor. Tedavisi yok. Hastaların şikayetleri sadece elektrikten arınmış ve yalıtılmış bir ortamda geçiyor. Elektromanyetik aşırı duyarlılığın gerçek bir rahatsızlık olup olmadığı birçok defa incelendi. Görüldü ki, hastalar yalan söylemiyor, EM alan yayan bir elektrikli cihazın yakınında bulunduklarında sahiden ciddi rahatsızlıklar yaşıyorlar. Bazı hastalara sahte senaryo uygulanıyor, yani ortam aynı kalmakla beraber EM radyasyon bulunmuyor. O durumda hastalar rahatsızlık hissetmiyor. Bu bulgular EM radyasyonun sorumlu olduğunu düşündürse de, deneyler daha dikkatli şekilde tasarlandığında tekrarlanamıyorlar. Çiftkör deneylerde, yani ne hastalar ne de araştırmacılar gerçekten EM alana maruz kalıp kalmadıklarını bilemediklerinde sonuçlar tamamen rastgele. EM alana maruz kalanlarla kalmayanlar arasında istatistiksel bir fark olmadığı görülüyor. Yani, semptomlar gerçek, ama sebebi EM alanlar değil. Asıl sebep nosebo etkisi: Bir şeyin bizi hasta edeceğini düşündüğümüz zaman, hastalık semptomlarının gerçekten ortaya çıkması. Bu, plasebo etkisinin, yani etkisiz bir maddenin bizi iyileştireceğini düşünmekle iyileşmemizin tam tersi. Plasebo ve nosebo etkileri hakkında daha fazla bilgi almak için Ben Goldacre'ın Türkçe altyazılı kısa bir konuşmasını dinleyebilirsiniz. 10. Cep telefonu vb. teknoloji şirketlerinden para mı alıyorsunuz? Hayır, ne cep telefonu üreticileri ile, ne de hizmet sağlayıcı şirketlerle bir çıkar ilişkimiz var. Bu sektöre bağlı lobilerle de işbirliği içinde değiliz. Her insan, aşina olmadığı konularda aşırı temkinli olmaya ve aktarılan korkutucu bilgilere inanmaya yatkındır. Böyle durumlarda uzmanlık bilgisine ulaşabilmek çok önemli. Burada, EM alanların sağlığa etkilerine dair literatürden uzmanlık bilgilerini derleyip sunmaya çalıştık. Amacımız teknolojik kararların duygusal tepkilerle değil, bilimsel veriler ışığında verilmesine yardımcı olmak. Kaynaklar - Bond-dissociation energy. Wikipedia. http://en.wikipedia.org/wiki/Bond-dissociation_energy - Bert Vogelstein, Kenneth W Kinzler. Cancer genes and the pathways they control. Nature Medicine 10, 789 799 (2004) http://www.nature.com/nm/journal/v10/n8/full/nm1087.html - The Interphone Study http://interphone.iarc.fr/index.php Erişim: 08.03.2015 - IARC Report to the Union for International Cancer Control on the Interphone Study, 3.10.2011 http://interphone.iarc.fr/UICC_Report_Final_03102011.pdf - Daniel Cressey, No link found between mobile phones and cancer, Nature, 17 May 2010 http://www.nature.com/news/2010/100517/full/news.2010.246.html - Anthony J. Swerdlow vd., Mobile Phones, Brain Tumors, and the Interphone Study: Where Are We Now? Environ Health Perspect. 2011 Nov; 119(11): 1534 1538. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3226506/ - IARC Kanser Sınıflandırması http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ (erişim: 7.5.2015) - WHO Media Centre Fact Sheet: Electromagnetic fields and public health: mobile phones http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs193/en/ (erişim: 7.5.2015) - IARC, Etkenlerin Kanserojenlik Sınıflandırmasına Göre Listesi http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ClassificationsGroupOrder.pdf (erişim: 7.5.2015) - Lorne Trottier, Are Cell Phones a Possible Carcinogen? An Update on the IARC Report. Science-Based Medicine, 2 Nisan 2012 (erişim: 7.5.2015) http://www.sciencebasedmedicine.org/are-cell-phones-a-possible-carcinogen-an-update-on-the-iarc-report/ - Kenneth R. Foster, Yorum: Are Cell Phones a Possible Carcinogen? An Update on the IARC Report. Science-Based Medicine, 2 Nisan 2012 (erişim: 7.5.2015) (https://www.sciencebasedmedicine.org/are-cell-phones-a-possible-carcinogen-an-update-on-the-iarc-report/#comment-1942492280) - David Gorski, Cell phones and cancer again, or: Oh, no! My cell phone's going to give me cancer! . Science-Based Medicine, 14 Aralık 2009 (erişim: 7.5.2015) https://www.sciencebasedmedicine.org/cell-phones-and-cancer-again-or-oh-no-my-cell-phones-going-to-give-me-cancer-revisited/ - Michael Vollmer, Physics of the microwave oven. Physics Education, 39 (1), 74-81, 2004. - GM Van Leeuwen vd., Calculation of change in brain temperatures due to exposure to a mobile phone, Phys. Med. Biol. 44 (1999) 2367 23794 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10533916 - Peter Wainwright, Thermal effects of radiation from cellular telephones, Phys. Med. Biol. 45 (2000), 2363 http://iopscience.iop.org/0031-9155/45/8/321/ - Teerapot Wessapan vd., Specific absorption rate and temperature distributions in human head subjected to mobile phone radiation at different frequencies, International Journal of Heat and Mass Transfer 55 (2012) 347 359 - Yujuan Zhao vd., Studies in RF Power Communication, SAR, and Temperature Elevation in Wireless Implantable Neural Interfaces. PLoS ONE 8(11): e77759 (2013). http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0077759 - The Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks , Electromagnetic Fields (2009) http://ec.europa.eu/health/scientific_committees/opinions_layman/en/electromagnetic-fields/l-3/8-static-fields.htm - Angela Heinrich vd. Effects of static magnetic fields on cognition, vital signs, and sensory perception: A meta-analysis. Journal of Magnetic Resonance Imaging, Volume 34, Issue 4, pages 758 763, October 2011 http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jmri.22720/abstract?deniedAccessCustomisedMessage=&userIsAuthenticated=false - D. Noble, A. McKinlay, M. Repacholi . Özel sayı: Effects of static magnetic fields relevant to human health. Progress in Biophysics and Molecular Biology Volume 87, Issues 2 3, Pages 171-372 (February April 2005). http://www.sciencedirect.com/science/journal/00796107/87/2 - Dunning, Electromagnetic Hypersensitivity: Real or Imagined? Skeptoid #72, 30 Ekim 2007. http://skeptoid.com/episodes/4072 - GJ Rubin, Munshi J Das, S Wessely. Electromagnetic hypersensitivity: a systematic review of provocation studies. Psychosom Med. 2005 Mar-Apr;67(2):224-32. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15784787 - GJ Rubin, R Nieto-Hernandez, S Wessely. Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields : An updated systematic review of provocation studies. Bioelectromagnetics. 2010 Jan; 31(1): 1-11. doi: 10.1002/bem.20536. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19681059 Not 1: This category is used for agents for which there is limited evidence of carcinogenicity in humans and less than sufficient evidence of carcinogenicity in experimental animals. It may also be used when there is inadequate evidence of carcinogenicity in humans but there is sufficient evidence of carcinogenicity in experimental animals. In some instances, an agent for which there is inadequate evidence of carcinogenicity in humans and less than sufficient evidence of carcinogenicity in experimental animals together with supporting evidence from mechanistic and other relevant data may be placed in this group. An agent may be classified in this category solely on the basis of strong evidence from mechanistic and other relevant data. (http://monographs.iarc.fr/ENG/Preamble/currentb6evalrationale0706.php)


Bu bir sağlık sorunu değil. Yalnızca, büyük başarılara imza atmış birinin, bilmeden başka alanlarda da ahkam kesme yetkisini kendinde bulmasına deniyor. Ama çok masum da sayılmaz: Başkalarının canını yakabiliyor. Linus Pauling (Şekil 1) adını duymadıysanız, ayıp ediyorsunuz: Bu kimya dehası, kimyasal bağların yapısı konusunda yaptığı çalışmayla Nobel Ödülü aldı. Yetmedi, ilk defa bir hastalığın sebebini molekül düzeyinde tespit etti: Orak hücre kansızlığının hemoglobin molekülünün değişiminden kaynaklandığını buldu. Yetmedi, proteinlerin kendilerini soktuğu şekillerden biri olan alfa sarmalını keşfetti. Yetmedi, değişik canlıların kaç yıl önce yollarının birbirlerinden ayrılmış olduğunu hemoglobinlerinin mukayesesiyle hesaplayan bir evrim saati icat etti. Bunlar da yetmedi, Vietnam Savaşı'na, nükleer silahlanmaya ısrarla karşı çıktı, başkalarını da bunlara karşı örgütledi. Döneminin en tanınmış barışseverlerinden biri olarak 1962 yılının Nobel Barış Ödülü'nü aldı. Nobel ödüllü bilim adamı, ama amatör hekim Artık 65 yaşına geldiğinde, keşke 25 yıl daha yaşayıp çağımın bilimsel keşiflerini izleyebilsem diye hayıflanıyorken, kendini doktor diye tanıtan bir şarlatanın lafını dinledi. Adam diyordu ki her gün 3 gram C vitamini alırsa 25 yıldan fazla bile yaşardı. Denedi, daha zinde ve sağlıklı hissetti kendini. Kefeni yırtmıştı. Bir kitap yazdı ve önce günde 3 gram C vitamininin nezleyi ABD'den sileceğini iddia etti. C vitamini ABD'de yok satmaya başladı. Halbuki daha 30 yıl önce yayınlanmış, 980 hasta üzerindeki bir araştırmada C vitamini nezleyi önlememişti. Onun yerine kendi araştırmasını yaptı. Kendi klinik tıp uzmanı olmadığı, bu araştırmanın kalitesinden belli oluyordu. Araştırma, önemli bilimsel dergiler yerine, ancak üyelerinden gelen makaleleri nazlanmadan yayınlayan Bilimler Akademisi dergisi PNAS'de yer bulabildi, Pauling'in üyeliği hatırına. Bu arada Pauling vitamini adım adım günde 3'ten 18 grama çıkardı. Hatta bundan böyle sadece vitaminin değil, iddialarının dozunu da kafasına göre artıracaktı: Bir süre sonra C vitamininin kansere de iyi geleceğini iddia etti. Daha sonra sıra C vitaminini bolca A, E vitaminleriyle, A vitamininin öncüsü olan beta-karotenle, ve bir de bol selenyumla birleştirip aklına gelen her hastalığı aradan çıkardı. AIDS ortaya çıkınca onu da es geçmedi, vitaminler onu da tedavi edebilirdi! Uzatmayalım, bu iddiaların aslında biyolojik veya tıbbi bir temeli yoktu. Ama Pauling'in propogandasının oluşturduğu kamuoyu baskısı muazzamdı: C vitamini önermeyen hekimlere hastaları soruyordu: Doktor bey, sizin Nobel ödülünüz var mı? Öyle ya, iki Nobelli Pauling'den iyi mi bileceklerdi? Sırf bu yüzden Pauling'in iddialarına yönelik klinik araştırmalar yapıldı. Geniş çalışmalarda C vitamini ne nezleyi azalttı, ne kanseri yendi, ne de başka bir hastalığı. Bu olumsuz neticeler Pauling'i durdurmadı. Bazılarına kulp taktı, bazılarını umursamadı, ama onca veriye rağmen kendi bildiğinden şaşmadı. Bugün yıllık 28 milyar dolarlık vitamin takviyesi pazarı için ABD'nin vitamin endüstrisi Pauling'e çok şey borçlu. Vitaminin fazlası zarar Zaman geçtikçe vitamin takviyesinin sağlığa zarar bile verebileceği anlaşıldı. Kansere meyilli olan yaşlı ve sigara tiryakisi Fin erkeklerin, E vitamini ve beta-karotenden fayda göreceğini umarak deneye başlayan araştırmacılar, beklentilerinin tam tersiyle karşılaştı: Almayanlara nazaran vitamin alanların daha çoğu akciğer kanseri ve kalp hastalığı geçirip ölmüştü. Başka bir araştırmada ise daha ortasında durduruldu: Asbeste maruz kalanlara koruma amaçlı olarak A vitamini ve beta-karoten verildiğinde kanserde %28, kalp hastalığında %17 artış görülmüştü. E vitamini araştırmalarını derleyen bilim insanları, E vitamini takviyesinin kalp yetmezliği ve ölüm riskini artırdığını buldu. İki ayrı araştırmada, vitamin takviyesi alan erkeklerin prostat kanseri riskinin yükseldiği görüldü. Linus Pauling'in prostat kanserinden ölmesi belki de tesadüf değildi. Fena halde yanılan bilirkişi Linus Pauling, kendi alanında, kimyada da ciddi bir hata yapmış ve bunda ısrar etmişti. İsrailli kimyacı Dan Shechtman (Şekil 2), 1982'de ABD'de kristaller üzerinde çalışırken, günün kimya kuramlarına göre garip bir görüntüyle karşılaşmıştı. Önündeki kristallerdeki düzen, periyodik değildi. Bu sonuca kendi bile ancak birkaç kez kontrolden sonra inanmış, sonucu yayınlaması ise 2 yılı bulmuştu. Bir yayınlandıktan sonra bulguları başka bilim insanlarınca teyit edildi ve 1992'de Uluslararası Kristalografi Birliği, kristalin tanımını Shechtman'ın bulgularına göre değiştirdi. Kristalimsi adı verilen bu kimyasal yapıların birçok işlevi bulundu (Şekil 3). Gel gör ki kimyanın dev ismi Linus Pauling ikna olmamıştı. Hatta bir toplantıda, yüzlerce kişinin önünde Shechtman'a hakaret bile etti: Dan Shechtman saçmalıyor. Kristalimsi yoktur, yalnız bilim adamımsı vardır. Ama zaman Shechtman'ı haklı çıkardı. Kristalimsileri destekleyen bulgular birikirken, Pauling'in kristalimsilerin yokluğunu ispatlama girişimleri başarısızlıkla sonuçlandı, yazdığı makaleler akademik dergilere kabul edilmedi. Shechtman'ı rezil etmek isterken kendi rezil olmuştu. Shechtman ise bu buluşuyla 2011 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Nobel'in skandal ismi Pauling ismine ilk defa lisedeyken İkili Sarmal kitabında rastlamıştım. Cambridge Üniversitesi'nden James D. Watson (Şekil 4) ve Francis Crick, DNA'nın yapısını çözmek için Linus Pauling ile yarıştaydı. Watson ve Crick bu yarışı kazanacaklardı. İkili Sarmal, aslında James Watson'ın çenesini tutamayacağının bir habercisi gibiydi. Yıllar içinde Watson'ın birçok gafından özellikle siyah ırkın zeka seviyesi hakkında söyledikleri iz bıraktı. Watson, İngiltere'nin Sunday Times gazetesindeki söyleşisinde Afrika'nın geleceği için ümitsiz olduğunu, söylemiş ve bunun sebebini açıklamıştı: Tüm toplumsal politikalarımız onların bizim kadar zeki olmasına dayanıyor, ama bütün sınamalar gösteriyor ki bu pek öyle değil. Aslında değişik genetik kökenleri olan bireylerin değişik özellikler göstermesi kuramsal olarak mümkün, ama verilere bakıldığında bu varsayımı destekleyecek bir sonuç yok. Watson'ın bütün sınamalardan kast ettiği, olsa olsa siyahların IQ'sunun beyazlardan çok az düşük olduğunu gösteren bir araştırma olabilir. Bir kere, IQ zekanın iyi bir göstergesi değil. Ayrıca bulunan küçük bir farkın biyolojik bir anlamı yok, bunun eğitimle, sosyal yardımla kapatılamayacağı anlamına da gelmiyor. Watson'ın, özellikle kadınların ve azınlıkların bilimdeki yerini artırmaya düşkün olduğu çevresindekilerce söyleniyor. Ama bu gereksiz ve boş beyanıyla kamuoyunda kendisine ırkçı damgası vurdurdu, hiç iyi etmedi. Kontrolsüz deney, deney değildir Fransız araştırmacı Luc Montagnier (Şekil 5), 1980'lerin başında büyük bir araştırma yarışının iki galibinden biriydi: Edinilmiş bağışıklık yetersizliği sendromu denen yeni bir hastalıktan sorumlu virüsü bulmuştu. Bu keşif sayesinde, 2008 yılındaki Nobel Ödülü'nden pay aldı. Derken Montagnier homeopati adlı alternatif tedavi yöntemine destek vermek için kolları sıvadı. Mesele şu ki homeopatinin hastalar üzerinde etkisi olduğunu gösteren doğru dürüst bir araştırma 100 küsur yıldır çıkarılamadığı gibi, homeopati bilinen fizik, kimya ve biyoloji kanunlarına aykırıydı. Bunu değiştirmek istemiş olacak ki Montagnier DNA'nın kendini -bir nevi- ışınladığını iddia eden iki araştırma yayınladı. Makalelerdeki iddiaya göre, bir tüpteki DNA, başka bir tüpteki suya elektromanyetik dalgalar gönderiyor, o tüpteki suya polimeraz zincir tepkimesi uygulanınca sanki o tüpte DNA varmış gibi bir netice çıkıyordu. Bu makaleleri ilk gördüğüm zaman makalede harıl harıl yöntem bilgisi ve negatif kontrol sonuçlarını aradığımı hala hatırlıyorum. Zira Montagnier'in bu araştırmada kullandığı zincirleme polimeraz tepkimesi yöntemini ben de kullandığımdan bu yöntemin en önemli sorununu biliyordum: Kirlenme. Çünkü PCR, topu topu birkaç DNA molekülünden milyarlarca kopya üretebilen bir yöntem. Bu kadar güçlü bir tepkimeye, aslında çoğaltmak istemediğimiz bir DNA parçası kazara karışırsa sonuç kolaylıkla yanlış çıkar. Buna karşı iki tür önlem alınır: Öncelikle laboratuvarın ve deneyi yapanın temizliğine çok özen gösterilir. Deneyden önce tezgahlar silinir, eldivenler çekilir. İkincisi, deneye negatif kontroller eklenir, mesela mesela içinde DNA olmadığından emin olduğumuz, bir damla saf su. Negatif kontrol denen bu örneklerden sonuç çıkmamalıdır. Çıkarsa ortada bir kirlenme olduğundan şüphe ederiz (Daha geniş açıklama için: Şekil 6). Yoktan DNA var ettiğinizi iddia ediyorsanız, karşınızdakiler, hele PCR yöntemine aşina iseler, hemen negatif kontrolleri görmek isteyecektir. Ama Montagnier'in verileri arasında negatif kontrol yoktu. Yani Nobel ödüllü bir bilim adamı, sonucunun bir kazaya bağlı olup olmadığını ya merak etmemişti, ya da işine gelmeyen bir neticeyi saklamıştı. Dahası, PCR deneylerini anlatırken verilmesi gereken ayrıntılar da yoktu: Mesela, PCR sırasında hangi malzemeler kullanılmış? Hangi gen, nasıl çoğaltılmış? PCR sonuçlarını tarif eden hemen her makalede bulabileceğiniz bu ayrıntıları Montagnier vermemişti. Böyle olunca başka birisinin bu deneyi tekrarlayıp doğrulaması ya da yanlışlaması mümkün olmuyordu. Nitekim bu sonuçları bugüne kadar tekrarlayabilene rastlamadım. Montagnier'in, tekrarlanabilse bilimsel devrim niteliği taşıyacak bu araştırmasını bilimin önde gelen dergileri yerine ancak kendi yayın kurulunda olduğu bir dergide yayınlatabilmesi size Pauling'den tanıdık gelecektir. Zamanla, Montagnier'in, ispatlayamadığı bu bulguya dayalı patent başvurularında bulunduğu da ortaya çıktı. Bunlar anlaşıldıkça Montagnier'in bilim dünyasındaki saygınlığı, prestiji ve inanılırlığı giderek azaldı. Ne sihirdir, ne keramet Bunlar, -şaka ile- Nobel hastalığı denen olgunun örnekleri: Nobel ödülünün getirdiği prestijle sözlerini dinleyen basının yüzünden bilim insanının kendini her konunun uzmanı sanması rahatsızlığı. Yanlış anlamayın, Nobellik buluş yapmak çok çetin iş. Hiç bilinmeyen olgular, kavramlar, icatlar ortaya kolay çıkarılmıyor. Bunların peşindeki insanları, biraz da coğrafi keşiflerin kahramanlarına benzetebiliriz: Haritası çıkarılmamış bir Antarktika'da Güney Kutbu'nu arayan bir Amundsen veya Scott, veya neyle karşılaşacaklarını tam bilmeden Ay'a yaklaşan bir Neil Armstrong veya Buzz Aldrin'in yerine koyun kendinizi... Gerçi günümüzde sıcacık laboratuvarınızda o kadar hayati tehlikeniz yok. Ama hedefe varmak için, aynı o kaşifler gibi, karşınıza çıkacak beklenmedik sorunları çözmek, doğru yolu bulmak zorundasınız. Bu da sahanızı derinlemesine bilmeyi, kullandığınız yöntemlere en ince ayrıntısına kadar hakim olmayı gerektirir. Ama bunlar sizi sahanızın uzmanı yapar, o kadar. Başka sahalarda ahkam kesmenize müsaade etmez. O yüzden birçok bilim insanı sahasının dışına çıkmamaya özen gösterir, ayrıntılarını bilmediği konularda işi uzmanına bırakır. Kendi sahasında bile sözü her zaman dinlenen biri yoktur. Geçmişteki başarıları ne olursa olsun her bilim insanının sözü, nitelikli gözlemlere ve deneylere, ve bunların mantıklı bir değerlendirmesine dayandıkça dinlenir. Tartışmalarımızı şu uzmanın veya bu bir bilenin görüşlerine dayandırmak bu yüzden hatalıdır. Böyle iddialara bir bilen safsatası diyoruz. Buna her rast geldiğimizde yapmamız gereken, bilginin kimden değil, nereden geldiğini sorgulamaktır (Şekil 7). Bütün bunlar, Nobel hastasının yaptığı gerçek bilimsel çalışmaların önemini azaltmıyor. Pauling, belki etkileri bugüne kadar gelen saçmalıklar yaptı, ama yine de aklıma alfa sarmalının kaşifi olarak gelecek. Kaynaklar - R. T. Carroll, 2012. The Nobel disease. The Skeptic's Dictionary - M. Pigliucci, 2010. Nonsense on Stilts: How to Tell Science from Bunk. University of Chicago Press, Chicago. s. 285. - P. Offit, 2013. The vitamin myth: Why we think we need supplements. The Atlantic - D. Gorski, 2008. High dose vitamin C and cancer: Has Linus Pauling been vindicated? Science-Based Medicine - A. Jha, 2013. Dan Shechtman: 'Linus Pauling said I was talking nonsense.' The Guardian - M. Pigliucci, 2007. Jim Watson, trouble as usual. Rationally Speaking - Orac, 2012. Luc Montagnier: The Nobel disease strikes again. Respectful Insolence - Orac, 2011. The Nobel disease meets DNA teleportation and homeopathy. Respectful Insolence - L. Montagnier vd., 2009. Electromagnetic signals are produced by aqueous nanostructures derived from bacterial DNA sequences. Interdisciplinary Sciences: Computational Life Sciences 1:81-90. - I. Arıcan, 2012. C vitamini: Mucize mi yoksa safsata mı? Yalansavar - I. Arıcan, 2012. Tavşanın Suyunun Suyu -1: Homeopati nedir? Yalansavar - P. Z. Myers, 2011. It almost makes me disbelieve that HIV causes AIDS! Pharyngula - B. Ürkmez, 2012. Bir bilen safsatası. Yalansavar - S. Canan, 2011. Sihirli DNA? SinanCanan.net


Üniversitenin kapısının hemen dışındaki dev çınar ağacı baharın gelmesiyle canlanmıştı. Yaprakları güneş ışığında parlıyor, gölgesindeki ahşap masalarda oturan öğrenciler karton bardaklardan çay içerek sohbet ediyorlardı. Kır sakallı, orta yaşlı bir adam ceketini kolunda taşıyarak çınar ağacının altındaki kafeye geldi. Boş masalardan birine oturdu. Oturur oturmaz ince belli cam bardakta demli çay önüne geldi. Hoşgeldin Burhan hocam. Erkencisin bugün. Hoşbulduk Hasan. Hava çok güzel, ofiste oturacağıma burada oturayım istedim. Çayından bir yudum aldı. Bana bir kaşarlı tost yapıver oğlum. Bir de duble espresso. Kafam kazan oldu bugün derste. Tamam hocam. Hemen geliyor hocam. Hasan büfeye koştururken Burhan çantasını açtı, birkaç makale çıkarıp masaya koydu. Tam okumaya başlamışken yanıbaşından bir ses geldi. Hocam? Profesör Burhan Aladağlı siz misiniz? Burhan keyifsizce başını kaldırdı. Takım elbiseli, genç sayılabilecek bir adam dikiliyordu yanında. Elinde büyükçe bir çanta vardı. Bölüm sekreteri sizi burada bulabileceğimi söyledi hocam diye devam etti adam. Ben Tüzün Tuzbuzederoğlu. Anadolu Kayatuzu A.Ş.den geliyorum. Telefonla konuşmuştuk. Hatırladım dedi Burhan, ve ürünlerinizle ilgilenmediğimi söylemiştim. Tüzün hiç istifini bozmadı. Ben yine de size şahsen bir tanıtım yapmak istedim. Eminim ki kaya tuzunun mucizevi özellikleri sizin gibi seçkin bir bilim adamının gözünden kaçmayacaktır. Burhan daha ağzını açamadan hızla ekledi. Kesinlikle zahmet değil hocam, size ürünümüzü tanıtmak benim için bir keyif olacaktır. Eğilip çantasını açtı. İçinden çıkardığı karpuz büyüklüğünde, pembe-beyaz, kristalimsi bir kütleyi masaya koyuverdi. Burhan gözlerini devirdi, derin bir nefes alıp Tüzün bey, buraya kadar bana bir parça kaya tuzu satmaya mı geldiniz? Güzel birşey olsa sırf dekorasyon olsun diye alırdım ama bu çirkin şeyi evime sokmam bile. Hayır, satın almanız gerekmiyor sayın hocam. Hediyemizdir. Siz sosyal medyada etkili, tanınmış bir bilim bloggerisiniz. Bu numunemizi bir kez kullanınca kaya tuzunun benzersiz iyileştirici etkilerine şahsen şahit olacaksınız zaten. Belki sonra bir yazı yazmak istersiniz bu konuda. Burhan huysuzca Ne? diye terslendi. Bu kaya karşılığında reklamınızı mı yapmamı istiyorsunuz? Yok hocam, estağfurullah. Bilimsel görüşünüzü yazın sadece, biz de tanıtım broşürlerimize koyalım. On yıllık kaya tuzu ihtiyacınızı da hemen evinize teslim edelim. Hasan'ın tost ve espressoyu masaya koymasıyla laf bölündü. Burhan Acaba ne içeceğini sorsam mı? diye geçirdi içinden, ama vazgeçti. Adamın yapışkanlığından rahatsız olmuştu, başından kibarca nasıl savabileceğini düşünüyordu. Bu arada çevredeki gençler ilgiyle kocaman tuz kayasına bakıyorlardı. Tüzün'ün pazarlama numarasıydı buydu demek ki, merak uyandırmayı iyi biliyordu. Bir şekilde ipliğini pazara çıkarmam lazım dedi Burhan kendi kendine, yoksa başkalarını kandıracaktı. Tüzün bey, ben yazılarımda sadece, doğruluğuna ikna olduğum gerçekleri yazarım. Söylediğim her şeyin delilinin, ispatının olması gerekir. Yanlış olduğunu bildiğim bir şeyi doğruymuş gibi anlatamam. Sizin tanıtım broşürlerinize baktım. İpe sapa gelmeyen, bilimsel gerçeklerle ilgisi olmayan, mesnetsiz iddialarla dolu. Sırf satış yapmak için kaya tuzuna bilim dışı, hatta akıl dışı bir sürü mistik özellik yüklüyorsunuz. En önemlisi de, fazla tuz tüketmenin zararını küçümsüyorsunuz. Tuzun zararının sadece rafine etme işlemindeki süreçlerden ortaya çıktığını, pazarladığınız kaya tuzunun ise rafine edilmediği için sağlığa zarar vermediğini iddia ediyorsunuz. Bunlar düpedüz yalandır, hem de insanların hayatını tehlikeye atan yalanlar. Tüzün bozulmuştu. Hocam, yalan olur mu, yani bir inceleseniz... Gayet iyi inceledim. Kalp, böbrek hastalarına zararı yoktur, tansiyonu yükseltmez diyorsunuz. Rafine tuzun zararlarını sıralayıp, kaya tuzunda bu zararların olmadığını söylüyorsunuz. Bu büyük bir yalan. Sırf malınızı satabilmek için uydurduğunuz bu yanıltıcı propagandayla, size inanan tansiyon hastalarının ölümüne sebep olabileceğinizi hiç düşünmüyor musunuz? Tüzün cevap vermek için ağzını açar gibi olmuştu ki, Hasan atıldı. Hocam, neden yalan? Annem de tansiyon hastası, televizyondaki doktorlardan duymuş bu tuzu, almak istiyor. Hasan, kaya tuzu denen şey, yediğimiz sofra tuzunun başka minerallerle karışmış hali. Çok eski çağlarda kurumuş denizlerin yeraltında bıraktığı kalıntıdan elde ediliyor. Lise derslerinden hatırlarsın, yediğimiz tuz sodyum ve klor atomlarının bire bir bileşimidir; sodyum klorür diye anılır. Kaya tuzunun yüzde doksanbeşi sodyum klörürdür, gerisi de başka mineraller. Rafine tuzdan tek farkı yüzde beş oranındaki katışıklıklar. Mesela önümde duran bu kayanın pembeliği, tuzun içine karışmış olan demir oksitten geliyor. Bildiğimiz pas yani. Pas mı? Hocam tetanoz oluruz yani bunu yersek. Yok dedi Burhan. Demir oksit tetanoz yapmaz, sağlığa zararlı bir etkisi yoktur. Dürüstlüğü için kendine kızdı içinden, niye karşı tarafın avukatlığını yapıyordu ki? Ama bir yalana karşı başka bir yanılgıyı teşvik etmeyi içine sindiremiyordu. Hocam tuzumuz yüzde yüz doğaldır. diye araya girdi Tüzün. Doğada bulunabilecek en saf kaya tuzudur bizimki. İkiyüz milyon yıl önceki temiz çevrede oluşmuştur. Birşeyin 'doğal' olması iyi ve zararsız olduğunu göstermez. Pek çok mantar cinsi doğaldır, ama zehirlidir. Kaldı ki, kaya tuzunu rafine ederek saflaştırdığımızda doğallığını yok ediyor değiliz. Tuz yine sodyum klorür, aynı atomlardan oluşuyor. Sadece içine karışmış diğer maddeleri ayırıyoruz. Hasan yine girdi lafa: Yani rafine tuz kaya tuzundan daha mı saf hocam? Aynen öyle Hasan. Hem zaten ikiyüz milyon yıl önceki çevrenin temiz olduğunu nereden bileceğiz? Bunlar deniz dibine çökelmiş maddeler. O zamanki suda ne varsa hepsi karışmış. Tüzün'ün pes etmeye niyeti yoktu. Hocam, siz bir bilim adamısınız. Doğal besinlerin rafine olanlardan daha faydalı olduğunu nasıl bilmezsiniz? Beyaz şekerden, beyaz undan kaçınmak lazım demiyorlar mı? Bizim tuzumuzda insan vücudunun ihtiyaç duyduğu bütün mineraller mevcut. Oysa rafine edilen tuz sanayi ürünüdür, dahası içine iyot katılmaktadır. Fazla iyotun ne kadar zararlı olduğuna dair makaleler göndereyim size, okuyun. Burhan sakince dinledi. Bütün bu safsataları daha önce de duymuştu. Bu işten para kazanan birinin bilimsel kanıtlarla fikir değiştirmesini beklemiyordu zaten. Zahmet etmeyin. Öncelikle, bilim adamı olmam sizin gözünüzde bir ağırlığa sahipse, o zaman hoşunuza gitmeyen sözlerim de aynı ağırlığı taşımalı. Ama benim bilim adamı olmam veya olmamam önemli değil. Önemli olan bilimsel verilerin ne gösterdiği. Doğallık ve rafinelik konusunda kafanız karışık. Evet, un ve şeker gibi besin maddelerini rafine etmeden, kepekleriyle tüketmek daha sağlıklıdır. Saf haldeki karbonhidratlar kan şekerimizin çok hızlı yükselip düşmesine sebep olurlar, bu da yağlanmaya ve diyabet tehlikesine yol açar. Buna karşılık kepekli undaki posa, şekerin kana karışmasını yavaşlatır, bu sayede dalgalanmalar olmadan metabolizma şeker dengesini kurar. Tuzda ise böyle bir mekanizma yok. Sodyum ve klor iyonları suyla beraber kalın bağırsağımızda emilirler. Tuzu başka minerallerle karışık olarak almak onun emilimini ve metabolik etkilerini değiştirmiyor. Fazla tuzun her hali zararlı, rafine olsun olmasın. Tüzün atıldı: Evet hocam, biz fazla tuz tüketilsin demiyoruz zaten. Ama sanayi süreçlerinden geçmiş rafine tuzda, doğal kaya tuzunda bulunan diğer mineraller bulunmuyor. Yine doğallık safsatası diye mırıldandı Burhan. Hasan'a döndü: Oğlum, bir bardağa musluktan su doldurup getirir misin rica etsem? Beklerken espressosundan bir yudum aldı. Delikanlı suyu getirip önüne koydu. Bakın, diye devam etti, bu su filtrelerden geçirilmiş, pislikleri ayrılmış. Neden deredeki doğal, çamurlu, mikrop ve parazit dolu suyu içmiyoruz? Sanayi çağının çevre kirliliği demeyin. Eski çağlarda, sanayi kirliliği yokken de insanlar dere suyu içince hastalanıp ölüyorlardı. Sağlığımız için suyu doğadaki haliyle değil, süzerek, kaynatarak, klorlayarak kullanıyoruz. Doğadan gelen her şey sağlıklıdır demek yanılgıdır. Doğanın bize faydalı olmak, bizi hayatta tutmak gibi bir görevi yok. Dinleyenlerin bu örneği sindirmesi için bir an durakladı. Kahvesini tekrar yudumladı. Sizde, bir şeyin sanayi sürecinden geçerek saflaşmasının onun 'ruhunda' bir kirlenmeye yol açtığı gibi bir mistik anlayış seziyorum. Oysa rafine etme süreci çok basit. Şöyle ki... Burhan eğilip yerden bir tutam kum aldı, avcuna koydu, sonra masadaki tuzluğu alıp avucundaki kuma biraz tuz ekledi. Kumla tuz karıştı şimdi. Tuzu kumdan nasıl ayırırım? Avucundaki karışımı bardağın içine boşalttı. Bakın, tuz suda çözüldü, kum ise dibe çöktü. Kumu dipte bırakmaya dikkat ederek bu tuzlu suyu başka bir kaba aktarır, sonra altında ateş yakıp suyu tamamen uçurursam, kumsuz tuz elde ederim. İşte rafine etme süreci aynen böyle bir şey. Daha fazla saflaştırma için biraz daha incelikli yöntemler kullanılıyor, veya ısıtma yerine vakum kullanılıyor, ama ana fikir bundan ibaret. Başka ne demiştiniz? diye devam etti. Hah, vücudumuzun ihtiyaç duyduğu bütün mineraller kaya tuzunun içinde var diyorsunuz. Bunu bir pazarlama unsuru yapıyorsanız, sizin tuzunuzu makul ölçülerde tüketerek gündelik mineral ihtiyacımızı karşılayabileceğimizi ispatlamanız lazım. Mesela, kaya tuzundaki potasyum miktarı ağırlıkça yüzde kaç? Tüzün hazırlıksız yakalanmıştı. Iıı, şey, dilimin ucunda ama... Binde bir? Burhan cep telefonunu açıp internete baktı. Başını kaldırıp Yüzde bir. dedi. Bardakları kurulamakta olan Hasan'a döndü. Hasan, senin hesabın iyidir. Bana bir hesap yap bakayım. Buyur hocam. Yetişkinlerin her gün 3,5 gram kadar potasyum alma ihtiyacı var. Kaya tuzunun yüzde biri potasyumsa, 3,5 gram potasyum için kaç gram tuz yemek lazımdır? Hasan durakladı, kurşunkalemiyle kağıda birkaç şey çiziktirdi. Burhan onu beklerken kahvesinden bir yudum daha aldı. Ha, kolaymış yahu! dedi Hasan. 350 gram. 350 gram! diye tekrarladı Burhan. Yani koca bir paket. Günde üç gramdan fazla tuz almamız zararlı hatta, peynir, zeytin ve diğer işlenmiş gıdalardan epeyce tuz aldığımızı düşünürsek, çok daha az tuz eklemeliyiz yemeklerimize. 350 gram ise bu azami miktarın yüz yirmi katı! Bu kadar tuz yemenin böbreklere, damarlara, hücrelerdeki iyon dengesine ne yapacağını hayal edebiliyor musunuz? Tüzün atıldı: İyi de hocam, biz bu kadar tuz yiyin demiyoruz ki kimseye, yanıltıyorsunuz. Yanıltan ben değilim, sizin tanıtım metniniz. Vücudun ihtiyaç duyduğu başka mineralleri de içerdiğini söyleyerek kaya tuzunun daha yararlı olduğunu söylüyorsunuz. Bu basit hesapla, kaya tuzunu uygun ölçülerde aldığımızda, diğer minerallerden kayda değer bir miktar almadığımızı gösterdik. Neyse ki dengeli beslenerek, yani 'doğal yoldan' neredeyse bütün mineral ihtiyacımızı karşılayabiliyoruz; başka desteğe ihtiyacımız pek yok. Tüzün fırsata saldırdı: O zaman rafine tuza neden iyot katılıyor? Madem bütün ihtiyacımızı besinlerden alabiliyoruz, niye iyot gibi tehlikeli bir madde ekleniyor gıdamıza? Devlet eliyle zorlayarak hem de. İyot, dediğimin istisnasıdır. Vücudumuzun çok az miktarda da olsa iyot almaya ihtiyacı vardır. Tiroid bezleri iyot kullanarak T3 ve T4 olarak anılan iki hormon üretirler. Bunlar, hücrelerimizdeki bütün enerji üretimini, yani metabolizmamızı yönetirler, çok kritiktirler. Denizden uzakta yaşayanlar, deniz ürünü yemeyenler yeterli iyot alamaz, o zaman da bu hormonlar yeterince üretilemez. Sonuç olarak guatr hastalığı, metabolizma düşüklüğü başgösterir. İyot eksikliği çeken annelerin çocuklarında gelişim bozuklukları ve zeka geriliği görülür. Tarihi kayıtlar, eski insanların iyot eksikliğinden çok çektiğini gösteriyor. Hani doğal beslenme, temiz çevre diyorsunuz ya, sağlık açısından pek fayda etmiyor onlar. Oysa tuza iyot katmaya başlandığından beri, iyot eksikliği hastalıklarının azaldığını görüyoruz. Buna rağmen bugün bile iki milyar insan yeterli iyot alamıyor. Hasan girdi lafa: Bizim köydeki ihtiyarların hepsi guatrlı. Her ailede boyu da aklı da çocuk kadar kalmış en az biri vardır. Bizim kuşakta hiç görülmüyor ama. Bravo Hasan. Yani tuza iyot katılması çok önemli bir halk sağlığı uygulamasıdır. Yüz milyonlarca canı kurtarmıştır. Zorunlu da değildir zaten; isteyen için iyotsuz tuz da bulunur marketlerde. Peki fazla kaçar mı tuzdan aldığımız iyot? Zararı var mı? Yetişkinlerin günlük iyot ihtiyacı yaklaşık 150 mikrogram, yani bir gramın onbinde birinden biraz fazla. Bir günde yiyeceğimiz tuz en fazla 3 gramdır; buna da bu kadar az miktarda iyotu kolaylıkla ekleyebiliriz. İyotun günde 1100 mikrogramdan fazla alınmaması tavsiye ediliyor. Bu miktara ulaşmak için ne kadar tuz tüketmemiz lazım, hesapla bakalım. Bir dakika. 150 mikrogram iyot için 3 gram tuz lazımsa, 1100 mikrogram için... içler dışlar çarpımı... 22 gram hocam! Evet, bu kadar tuz tüketiminden de zaten kaçınmamız gerekiyor. Burhan derin bir nefes aldı. Sadede gelirsek, bütün bunlarla anlatmak istediğim şu: Vücudumuzun her minerale veya besin maddesine ne miktarda ihtiyaç duyduğunu aşağı yukarı biliyoruz. Bunları sağlıklı insanlar dengeli beslenerek alabiliyor. Sağlık sebebiyle dengeli beslenemeyenler için de, miktarı doğru ayarlanmış besin destekleri, ne idüğü belirsiz rastgele mineraller içeren tuzlardan daha faydalı olacaktır. Tüzün yerinde kıpır kıpırdı, Burhan'ın tostundan bir ısırık almak için duraklamasını fırsat bildi. Kabadayıca bir edayla: Hocam siz öyle diyorsunuz, ama başka hocalar öyle demiyor. Mesela, geçen ay meşhur doktor Prof. Dr. Safinaz Safsatacıoğlu ilimizde bir konuşma yapmaya geldi. Rafine tuzun zararlarını, kaya tuzunun faydalarını anlattı. Siz de saygın bir bilim adamısınız, ama tıp doktoru değilsiniz. Bakın, konuşmasını broşürümüze bastık, göstereyim. Burhan homurdandı. Safsatacıoğlu mu? Hani her gün televizyona çıkıp, hekimlerin hemfikir olduğu herşeye zıt giderek ilgi çekmeye çalışan kadın mı? Broşüre göz gezdirdi. Şaşkınlıkla başını kaldırdı: Bu sözleri bir tıp profesörü mü söyledi, emin misiniz? Evet hocam, ben de oradaydım, dinledim. Çok alkış aldı. Alır elbet. diye mırıldandı Burhan. Okumaya başladı. Kaya tuzu sağlıklıdır. Kaya tuzu en önemli bir mineraldir. Saftır, rafine olmamıştır. Rafine edilmemiştir. Hiçbir ek kimyasal ve çevresel kirlenme içermez. İnsan vücudunun ihtiyacı olan 92 elementten 84'ünü doğal olarak dengeli bir şekilde içermektedir. Doğal ve dengeli ömrü uzatır. Ömrü uzattığını zeytin ağacından biliyoruz. Ahahahaha! diye bir kahkaha attı Burhan. Dinleyenler irkildi. Zeytin ağaçları 13 asır, 20 asır yaşıyorlar ve zeytin ağaçları kayalardan besleniyorlar. Zeytin ağacının kökü kayalardadır. Kayalardan beslendiği için ölmüyorlar. Zeytinde öyle, zeytin yağı da öyle, zeytin ağacının yaprağı da öyle kayalardan aldığı kaya tuzunun onlara sağladığı minerallerden ayakta duruyorlar. En önemli 84 element var ama en önemlileri bizim insan vücudumuzda makro dediğimiz, kalsiyum, demir, çinko, potasyum, magnezyum, bakır bunların hepsi kaya tuzunda var. Burhan acı bir şey yutmuş gibi yüzünü buruşturdu, iç çekti. Devam etti. Hazmı kolaylaştırır. Gaz gidericidir. Mide yanmasını önler. Gastriti önler. Vücuda giren minerallerin, hücrelerin içerisine girmesini hızlandırır. Vücudumuzdaki elektrolitlerin tuz dengesini sağlar. Kan dolaşımımızı uyarır, düzenler ve vücuttaki bütün hücreler mineralle çalışır. Böbreklerimiz, kalbimiz, akciğerlerimiz tuzla çalışır. Dengeli olması lazım. Vücudumuzda biriken toksit mineralleri redakte edilmiş diğer tuzların atılmasını sağlar. Kan basıncını düzeltir. Kan basıncını yükselten rafine tuzdur. Çünkü o solfür filörürdür. Gözlerini kaldırdı. Redakte edilmiş? Solfür filörür? Böyle bilimsel terimler yok. Kıymetli hocanızın incilerini doğru şekilde yazmayı bile becerememişsiniz. Cevap beklemeden okumaya devam etti. Rafine tuz mineral değildir ve o tehlikelidir. Acıkmayı önler ve tok tutar. Hastalandığımız zaman kaya tuzu ile yapılmış suyla eritilmiş bir gargara boğaz ağrılarını giderir. Nefes açıcıdır. Kaya tuzu mağaralarında astım tedavisi yapılıyor. Tuzlu su buharı ile astımlı, alerjik çocuklara, bronşite ve burunu ve nefesi açar. Kulak tıkanıklığı şikayetlerini azaltır. Banyonuza tuzlu su koyup içerisine girdiğiniz zaman evde yapılmış kaynak suyu gibidir. Eklem ve kas ağrılarını hemen giderir. Vücuttaki birikmiş ödemleri çözer. Özelikle adet öncesi ödemleri çözer. Adalelere ve eklemlere güç sağlar. En önemlisi bağışıklık sistemini güçlendirir. Solunum, dolaşım sistemlerini güçlendirir. Kemik ve bağ dokusunu güçlendirir. Ostiyogorozu önler. Metabolizmayı hızlandırır. Tuz lambaları ise oda havasını temizler. Ostiyogoroz... Broşürü elinden bıraktı. Birkaç saniye sessiz kaldı. Tüzün müstehzi bir ifadeyle ona bakıyordu. Burhan'ın sesini kesmenin keyfiyle arkasına yaslandı. Zırvanın daniskası! diye gürledi Burhan. Dinleyenler irkildi. Bir kere, saftır ve rafine olmamıştır birbirinin tam tersi ifadeler. Rafine edilmediyse saf değildir, saf ise rafine edilmiştir. İnsan vücudunun ihtiyaç duyduğu 92 element de ne? Dünyada doğal olarak bulunan zaten 94 element var. 92'ye kadar sayarsak uranyuma geliriz, arada radyum, kurşun, titanyum, polonyum, bizmut, altın, gümüş, sezyum, ve daha niceleri var. Bunlar mı vücudumuzun ihtiyacı? Helyum, neon, ksenon, kripton gibi hiç bir kimyasal tepkimeye girmeyen asal elementlere de mi ihtiyaç duyuyormuşuz? Biyolojik işlemler için sadece 29 elemente ihtiyacımız var, 92 değil. Hocam, bir yanlışlık olabilir diye atıldı Tüzün, Safinaz hoca mineral demek istemiş olsa gerek. Burhan homurdandı. Elementle minerali birbirine karıştırabilen birisi temel bilimden habersizdir, profesör olması bunu değiştirmez. Neyse, mineral demiş olsa bile yanlış, çünkü kaya tuzunda ne o kadar çok farklı mineral var, ne de olanlar dengeli olarak dağılmış. Ömrü uzatma meselesi de ayrı alem. Sakin olmaya çalışsa da zırvaların büyüklüğü karşısında sinirlenmişti Burhan. Sesini yükseltti: Zeytin ağacı kayada yetişirmiş, kaya tuzu alırmış, ondan uzun ömürlüymüş. Düpedüz hezeyan! Kayaya değil de yumuşak toprağa ekilen zeytin ağaçlarının ömrü kısa mıdır acaba diye bakmış mı? Topraksız, düz tuz kayası üstünde zeytin ağacı bitiyor mu? Yüzlerce yıllık çınar ağaçlarına ne buyrulur, onlar da mı kaya tuzu sayesinde uzun ömürlü oluyor? Hem biz zeytin ağacı mıyız? Gübre yiyelim o zaman, gübre de ağaçların ömrünü uzatır. Broşürü tekrar eline alarak devam etti. Tehlikeli abartılar dolu. Kan basıncını yükselten rafine tuzdur, çünkü o solfür filorürdür demiş sodyum klorür dediğini ama yazıya yanlış geçirdiğinizi varsayıyorum . Bu korkunç bir sorumsuzluk ve bilgisizlik. Kaya tuzunun %95'i zaten sodyum klorürdür, yediğiniz zaman vücutta aynı etkiyi yapar. Yanında eser miktarda başka mineralleri almak kan basıncınızı düşürmez. Bu zırvaya inanıp yemeğine bol bol kaya tuzu döken bir yüksek tansiyon hastası beyin kanaması geçirdiğinde bunun vebali hem sizin hem de Safinaz hocanızın üstündedir. Yazıklar olsun, iki alkış almak için insanların sağlığını tehlikeye sokuyor. Gerisine yorum yapmaya değmez, binbir çeşit saçmalık. İnternette kaya tuzu diye arama yapmış, ne kadar saçma iddia varsa toplamış, akıl süzgecinden geçirmeye zahmet etmeden size anlatmış. İddia edilen faydalardan birkaç tanesi gerçek olsa bile, aynı faydaların rafine tuzda bulunmadığını ispatlamadıkça ciddiye almaya lüzum yok. Broşürü masaya bırakıp artık soğumuş fincanı eline aldı. Tüzün dişlerinin arasından Hocam sizin uzmanlığınız nedir? diye tısladı. Benim ne olduğumun önemi yok. Bilimsel değerlendirmeler masaya kartvizit atarak ve 'ben daha iyi bilirim' diye kabararak yapılmaz. Benim söylediğim her şey temel kimya ve sağlık bilgisi çerçevesinin içinde. İspatlanmış bilimsel verilerle konuştuğum sürece doktor veya kamyon şöförü olmam farketmez. Espressosunun son yudumunu içti, kağıtlarını çantasına koyup yarısı yenmiş tostunu eline aldı. Derse gitmem gerekiyor. Dediğim gibi, tuzunuzla ilgilenmiyorum. Hakkınızda bir yazı yazabilirim, ama bu sizin istediğiniz gibi bir yazı olmayacaktır, o yüzden bana herhangi bir hediye filan göndermeyin. Tostunu ısırarak hızlı adımlarla fakülteye doğru seğirtti. Kaynaklar: - Harriet Hall, Pass the Salt . Science-Based Medicine https://www.sciencebasedmedicine.org/pass-the-salt-but-not-that-pink-himalayan-stuff/ - WHO Guideline: Potassium intake for adults and children http://www.who.int/nutrition/publications/guidelines/potassium_intake/en/ - American Heart Association: Reducing Sodium in a Salty World http://www.heart.org/HEARTORG/GettingHealthy/NutritionCenter/HealthyEating/Reducing-Sodium-in-a-Salty-World_UCM_457519_Article.jsp# - WHO: Iodine deficiency disorders http://www.who.int/nutrition/topics/idd/en/


Bilim Kazanı Popüler Bilimin Esnaf Lokantası Aysu Uygur, İlker Öztop, Alp Sipahigil Bilim ve Gelecek Kitaplığı, 2015 Kumara özendiren hormonlar, 3 kollu semenderler, dayıoğlunu tanıyan mantarlar, çarpışan fotonlar, dostane mikroplar, 100 cinsiyetli terliksi hayvanlar, sinsi örümcekler ve daha niceleri... Eğer bir bilim insanı değilseniz, yine de bilimin sihirli dünyasından kopamıyorsanız işiniz zor. Popüler bilim dergileri veya belgeseller çok yüzeysel kalıyor ve içerikle ilgili dehşet hatalara imza atıyorlar. Bilimi kaynağından okumak istediğimizde de bilimsel makalelerin mekanik ve karmaşık diliyle karşı karşıyayız. Neyse ki son yıllarda bu durum değişiyor. Yeni medya, internet, bize çeşitli kanallardan bilimsel içerik sunuyor, bilimi bilim kaynaklarından öğrenmemize aracılık ediyor. Açık Bilim, Evrim Ağacı, Kozmik Anafor ve daha niceleri arasında Harvard Üniversitesi'nden üç genç bilim insanının başlattığı Bilim Kazanı cepyayını farklı bir yere sahip. Kendisini medyadaki hatalı bilim haberlerini kesip biçmesiyle tanıma fırsatı bulduğumuz BilimBilmiyim blogunun sahibi ve Yalansavar yazarlarından Dr. Aysu Uygur ile birlikte viroloji bölümünden Dr. İlker Öztop ve fizik bölümünden Alp Sipahigil harika bir iş çıkartıyorlar. Popüler bilimin esnaf lokantası ve Bilim kazan, biz kepçe sloganlarıyla 2013 yılında podcast olarak başlayan Bilim Kazanı, 2014'te Açık Radyo'da haftalık bir programa dönüştü ve şimdi de Bilim ve Gelecek Kitaplığı yayınevi tarafından kitaplaştırıldı. Kitap, yazarların seçtiği 13 bölümün diyaloglarının metne aktarılmış hali. Bilim Kazanı'nın ne amaçladığını anlatabilmek için önsözünden alıntı yapmayı tercih ediyorum, çünkü daha güzel anlatılamazdı: Bilimsel çalışmalar çoğunlukla halkın vergileriyle destekleniyor, fakat vergisini veren insanlar gerçek bilimsel gelişmeler yerine yanlış diyet tavsiyeleri ve kuruyemişlerin faydalarıyla uyutuluyordu. Biz içeriğine hakim olduğumuz orjinal yayınları takip ederek beynimize zevk taklaları attırabiliyorken, bilimsel haberleri bilimden bihaber gazetecilerin çevirilerinden okuyanlar çiroz bir kediyle münasebet etmek zorunda kalıyordu. Oysa herkes bilim kaplanının önünde huşu ve biraz da kahkaha ile eğilmeli, bilim ateşiyle cayır cayır yanabilmeliydi. Aysu, İlker ve Alp bu paragrafın hakkını veriyorlar. Her bölümde ele aldıkları karmaşık konuları derinlemesine araştırıp, bizlere basit bir şekilde aktarırken eğlenceden ödün vermiyorlar ve bilimin soğuk duruşunu muazzam bir şekilde ısıtmayı başarıyorlar. İşledikleri konuları bilimin mutfağından kesitler sunarak örneklerle açıklamaları yönünden benzer içerikli kitaplardan epey farklı. Deneyler, kuramlar, açıklamalar, doğadan ilginç örnekler, araştırmalar, tartışmalar ve tabi espriler derken zamanın nasıl geçtiği anlaşılmıyor. Motivasyon bölümünde beynimizin ödül mekanizmasıyla ilgili yapılmış kapsamlı çalışmalardan örnekler anlatıyor Bilim Kazanı ekibi. Favori bölümlerimden birisi Rejenerasyon bölümünde kesilen uzuvlarını yenileyebilen semederler veya ortadan ikiye bölündüğünde iki farklı canlı geliştirebilen yassı solucanlar anlatılırken bir yandan da bu bilgilerin neden araştırıldığı, güncel literatürün bu konuda ne kadar ilerleme sağladığını öğrenebiliyoruz. Seksin Evrimi bölümüyle canlılarda üremenin evrimsel hikayesini okuyoruz. Ünlü Tiktaalik fosili de Sudan Karaya Çıkış bölümüne konuk oluyor ve bu fosilin ne derece önemli bir buluş olduğunu öğreniyoruz. Konular yalnızca tıp ve biyolojiyle kısıtlı değil. Kuantum bölümünde Alp Sipahigil uzmanlığını konuşturuyor. Kuantum fiziğinin temellerini kendi araştırma alanından örnekler vererek günlük hayattaki faydalarını açıklıyor. Işın Kılıcı bölümünde Star Wars efsanesinin vazgeçilmez silahının basından takip ettiğimiz hikayesi anlatılıyor. Programın başarılı bilim insanlarını da konuk ettiğini ve bilimsel gelişmeleri birincil kaynak olarak anlattıklarını da unutmayalım. Birçok ülkeden saygın bilim insanları ekolojiden şişmanlığa, faydalı mikroplardan insan evrimine kadar çok değişik konularda bilime doyuruyorlar bizleri. Podcast ve radyo yayınlarının tamamını dinlemiş olmama rağmen bunları kitaptan okumak da bambaşka bir deneyim oldu. Diyalog formatının getirdiği akışkanlık kitabı çok keyifli bir hale getirirken dinlerken kaçırdığım bir çok detayı da derinlemesine öğrenme fırsatı buldum. Özetle Bilim Kazanı ekibi; günlük hayatınızda duyduklarımızın, okuduklarımızın ve gördüklerimizin arkasındaki bilimi son derece kapsamlı ama sade bir dille anlatan, bunu yaparken eğlenceli vakit geçirmemizi sağlayan çok başarılı bir popüler bilim kitabına imza atmışlar. Yorumlar kapatıldı.


Bilimdeki gelişmeler gitgide gündemimize daha fazla hakim olmaya başlıyor. Bir zamanlar sadece dar bir çevreyi ilgilendiren konular artık herkesin dilinde. Bilimsel gelişmeler geniş halk kitleleri ile sıcağı sıcağına paylaşılıyor, bilim insanlarının basın toplantısı biter bitmez televizyonlarda tartışma programları başlıyor, herkes fikrini beyan ediyor. Kuantum, Higgs bozonu, ekstra boyutlar, Big Bang vs artık herkesin dilinde. Herkesin dilinde, ama gerçekten ne dediğini biliyor mu herkes? Bilimsel konularda bu da benim fikrim, ben böyle düşünüyorum, bence bu anlama gelir ve benzeri ifadeleri kullanabilir miyiz? Bilimsel ifadeleri bağlamının dışında kullanmak, bilim okur yazarlığına dair en güncel sorunlardan. Kuantum düşünce, Enerji tıbbı, Alkali diyet gibi terimler bilimselmiş gibi gözükse de, aslında bir dayanağı olmayan ve anlamsız terimler. Huffington Post sitesinde fizikçi, veri bilimcisi ve Discovery kanalında program sunan Deborah Berebichez, bilimsel ifadelerin yanlış kullanımına dair harika bir yazı kaleme aldı. Kendisinin izniyle Türkçe çevirisini yayınlıyoruz: Bir kaç ay önce bir partide, bir enstalasyon sanatçısıyla tanıştım. Ne iş yaptığımı sorduğunda, fizikçi olduğumu söyledim Coşkulu bir şekilde Fizikçilere bayılırım dedi. Amazon'da bir kabile ile çalışıyorum ve onlar bizden daha kuantum mekaniksel. Şaşırdım. Ne demek istiyorsunuz? diye sordum Bilirsiniz işte, kuantum mekaniksel... daha ruhani, batı dünyasından daha az materyalistik yani. Aklıma fizikçi Wolfgang Pauli'nin bir deyişi geldi: Bu, yanlış bile değil. Bunu kendisinin yüzüne söylemeyecek kadar naziktim, onun yerine kuantum mekaniksel kelimelerini uygunsuzca kullandığını belirttim. Onlar sadece size ait kelimeler değil ki, dilediğim gibi kullanabilirim diye cevap verdi. Ah, elbette. Onun gözünde bilim acayip fikirlerle dolu, öyleyse neden onun acayip benzetmesi de o fikirler gibi geçerli olmasın ki? Hüsranımı atlattıktan sonra bilimsel fikirlerin yanlış anlaşılmaları ve yanlış kullanımlarıyla ilgili düşünmeye başladım. Acayip bir fikri, makul bir fikirden ayıran nedir? Bunlar, doğru veya yanlış bir fikirden nasıl farklıdırlar? Bir çok insanın makul/acayip ile doğru/yanlışı karıştırdığını ve bu yüzden de bazen sezgilerimize aykırı olan bilimsel fikirleri anlamakta zorlandıklarını düşünüyorum. Bu kafa karışıklığını irdeleyebilmek için, makul, acayip, doğru ve yanlış terimlerine, bilimsel fikirler bazında, bazı pragmatik tanımlar önereceğim Makul bir fikir, algılarımız ve o günkü bilgimizle uyuşan bir fikirdir. Acayip bir fikirse algılarımızla veya ya da gerçekliğe dair önyargılı inançlarımızla uyuşmaz. Doğamıza/evrene dair en güncel teoriler acayip fikirlere örnek olarak gösterilebilir . Doğru bir fikir, bütün yönleriyle sınanmış ve elimizdeki kanıtlarla desteklenen bir fikirdir. Bilimsel gerçeklerin geçici olduğunu ve yeni kanıtlarla alaşağı edilebileceklerini unutmayalım. Yanlış bir fikir ise teori ve gerçekliğin uyuşmadığı bir fikirdir. Şöyle ki; üzerinde çalışılan olgu, öne sürülen teori haricinde başka bir görüşle açıklanabilir veya henüz açıklanamamaktadır. Makul/Acayip kategorileriyle Doğru/Yanlış kategorilerini birleştirerek, bilimin nasıl çalıştığına dair bir öngörü elde edebiliriz |DOĞRU |YANLIŞ |MAKUL |Ellerimizi yıkamak hastalıkları önler |Dünya merkezli evren modelli |ACAYİP |Kuantum mekaniği |Aşılar otizme yol açar İşte, bir çok insan için kafa karışıklığının başladığı yer burası. Bir fikrin yanlış olduğunu kanıtladıklarını iddia ederler, oysa tek yaptıkları onlara göre acayip olduğunu göstermiş olmalarıdır. Malumunuz, makul/acayip kategorileri subjektiftir. Bir zamanlar metroda delinin birinin bağırdığı gibi: Eğer evrim gerçekse, neden hiç bir kadının bir keçi doğurduğunu görmüyoruz? Yukarıdaki tabloda seçtiğim örnekleri biraz açıklayalım: : - Makul ve Doğru: Ellerimizi yıkamak hastalıkları önler . Bugün bu fikir bize makul geliyor, zira şu anki sağduyumuza uygun ancak her zaman böyle değildi. 1874 yılında Macar doktor Ignaz Semmelweis, doğum yaptırılırken ellerin dezenfektanlarla temizlenmesinin doğum sonrası enfeksiyonlarını büyük ölçüde azalttığını keşfetmişti. Heyhat, iddiası bir çok doktor tarafından başta reddedildi çünkü dönemin bilimsel teorilerine uymuyordu, acayip olarak görülüyordu - Makul ve yanlış: Güneş ve gezegenler Dünya'nın etrafında dönmekte. Dünya merkezli evren modelinin yanlış olduğunu artık biliyoruz, fakat 1500 yıldan uzun bir süre gözlemlenen bütün astronomik olayları kabul edilebilir bir hassasiyetle öngörebildi. Bu fikir makul de sayılır, zira Dünyamız hareket ediyor gibi gözükmez. Hatta gökyüzüne baktığınızda, gökyüzündeki tüm cisimlerin hareket ettiğini görürsünüz. Galileo Galilei'nin 1610 yılında Jüpiter'in aylarını ve Venüs'ün evrelerini gözlemlemesiyle birlikte dünya merkezli evren modelinin bu gözlemleri açıklayamadığı fark edildi ve zamanla güneş merkezli evren eski modelin yerini aldı. - Acayip ve doğru: Kuantum mekaniği. Enerjinin sadece belirli miktarlarda değiş tokuş edilebilmesi? Maddenin hem parçacık hem de dalga olması? Bir parçacığın konumunu ölçmenin, hızını ne kadar hassasiyette ölçebileceğinizi etkilemesi? Kuantum mekaniğinin öncü isimlerinden fizikçi Niels Bohr'un dediği gibi: Şaşırmadan, sersemlemeden kuantum mekaniğini anlayabildiyseniz eğer, aslında hiçbir şey anlamamışsınızdır. Acayip iddialarına rağmen, kuantum mekaniği doğrudur. Bir elektronun manyetik dipol momentini milyarda bir hassasiyetle ölçebilmiş, bugüne kadar bilimde en hassas şekilde sınanmış teoridir. - Acayip ve yanlış: Aşılar otizme yol açar. Milyonlarca insan herhangi bir zarar görmeden aşılanmışken, lisansı daha sonra iptal edilmiş doktor Andrew Wakefield'in 1998 senesinde yaptığı gibi, kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşılarının, sadece 12 çocuk üzerinde yapılan bir araştırmaya dayanarak, zararlı olduğunu iddia etmek acayiptir. Zaten daha sonra bu iddianın etik olmayan tıbbı uygulamalara ve düzmece verilere dayandığı ortaya çıktı. Siz olsanız yukarıdaki tablo için hangi örnekleri seçerdiniz? İnandığınız her makul şeyin doğru olduğundan veya ya da uzak durduğunuz her acayip fikrin yanlış olduğundan emin misiniz? Deborah Berebichez Not: Bu makale, 19 Temmuz 2015 tarihinde The Amazing Meetingde yaptığım bir konuşmadan derlenmiştir. PEK BİRŞEY ANLAMADIM 🙂 AMA GÜZEL OLMUŞ YAZI BeğenLiked by 1 kişi Sanatçı kelimelerin aidiyeti üzerine çok kuantum mekaniksel bir fikir yürütmüş. Biraz bakındım da yerleştirme sanatçısı deseydiniz daha uygun olurdu sanki, hiçbir şey anlamadan kalakaldım. Kopya çekmeden yazamıyorum bile ismini. Bir dipnot olarak sanat dalının açıklamasını yapsanız çok güzel olur. Bu arada söz çok güzelmiş Bu, yanlış bile değil.


Önceki bir yazıda loto ve piyango gibi çekilişlerdeki manidar yapıların aslında rastgeleliğin normal bir özelliği olduğunu yazmıştım. Dünyanın her yerinde çok ilginç tesadüfler ortaya çıkıyor. Gerçek rastgelelik içinde böyle ilginç şeylerin ortaya çıkmasını da bekleriz zaten. Ama insan zihni rastgeleliği kabul edemiyor. Her olgunun altında yatan bir düzen arıyor; bulamazsa hayal ediyor. Buna rağmen bazı şeyler o kadar üstüste geliyor ki, insanın gözü, aklına isyan ediyor. Gerçekten de işin içinde birşey mi var acaba? demeye başlıyor insan. Mesela değerli okurumuz jerfi'nin gönderdiği ilginç haber gibi: Dün gerçekleştirilen Sayısal Loto çekilişinde büyük ikramiye bir kez daha Ankara Yenimahalle'ye çıktı. Dünkü ikramiye ile son üç yılda Ankara Yenimahalle 18'inci kez büyük ikramiyeyi kazanmış oldu.... Yenimahalle daha önce de son üç yılda 17 kez şans oyunlarını kazanmasıyla gündeme gelmişti.... Yenimahalle son olarak 18 Haziran 2016 tarihli sayısal loto çekilişinde 1 milyon 368 bin liralık ikramiyeyi kazanmıştı... Haydaa! Lotoda kazanma formülü palavradan ibaret demiştik. Lafımızı geri mi almamız gerekecek? Konuyu geçtiğimiz Haziran ayında Meclis gündemine taşıyan eski CHP Konya Milletvekili Atilla Kart, Neden Yenimahalle ve bazı yeni mahalleler sorusunu sormak gerekiyor demişti. (Hemen düzeltelim: Haber geçtiğimiz Haziran ayı diyor ama Kart'ın beyanı 2012 yılına ait. Muhabirlik artık oradan buradan yazı kopyalamaktan ibaret oldu, ama onu bile doğru yapamıyorlar.) Merak edip Atilla Kart 2012'de ne demiş diye bakıyoruz: CHP'li Atilla Kart, TBMM'de yaptığı açıklamada, 14 ve 21 Nisan 2012 ve tarihlerinde aynı kişinin aynı bayiden üst üste iki kez 6 tutturduğunu öne sürmüş ve Sayısal lotoda 6 tutturma ihtimali 14 milyonda birdir. Oynanırken hangi rakamların tercih edildiği merkezden görülmekte, seçilmeyen veya az seçilen rakamlar düşürülmektedir. Şans oyunları 21.00'e kadar oynanabiliyor ama çekiliş 22.30'da yapılıyor. 1,5 saatte neler oluyor? Neden naklen çekiliş yayınından vazgeçildi?'' diye de sormuştu. Bu Tesadüf Olamaz...yazısında bundan daha da garip tesadüfleri listelemiştim. Olacak illa ki, rastgeleliğin doğasında var. Ama buna cevaben Milli Piyango İdaresi ne yapmış? Bir savunma yapmış yapmasına, ama hemen ardından milletvekili Atilla Kart'a tazminat davası açmış. Utanmazlık bu! Milletin temsilcisi, bir devlet kurumu hakkında bir şüpheyi dile getiriyor, ve kurum düzgün bir savunmayla yetineceğine tazminat davası açıyor. Hileye inanmayanın bile inanası gelir bundan sonra. Böyle bir kurumun avukatlığını yapma niyetim yok, ama sırf şüpheci düşünce egzersizi olsun diye Yenimahalle'nin gerçekten olağandışı derecede şanslı olup olmadığını verilere dayanarak incelemek istedim. Milli Piyango İdaresi'nin web sayfasında her bir şans oyununun sonuçlarına ulaşmak mümkün. Sayısal Loto çekiliş sonuçları sayfasında istediğiniz haftayı seçerek sonuçları, ve büyük ikramiyenin hangi ilçeye çıktığını görebiliyorsunuz. Sayısal Loto verileri 1997'ye kadar gidiyor, ama il/ilçe bilgisi 2012'de başlıyor. Bunları elle tek tek toplamak çok vakit alıcı bir iş. O yüzden, tarayıcıyı otomatik çalıştırıp her bir haftanın verilerini okuyan ve depolayan bir program yazdım. Böylece 1 Ocak 2012'den 13 Ağustos 2016'ya kadar, büyük ikramiye çıkan bütün ilçelerin listesini elde ettim. Sonra bu listeyi işleyerek her bir ilçenin Sayısal Loto'da kaç kere kazandığının çetelesini çıkardım. İşte en şanslı ilçeler: |İlçe |Sayısal Loto büyük ikramiye sayısı |Yenimahalle |9 |Kadıköy |9 |Çankaya |8 |Karşıyaka |8 |Konak |6 |Fatih |6 |Bornova |5 |Bahçelievler |5 |Şişli |5 Ankara Yenimahalle sahiden de en şanslılardan. Sayısal Loto büyük ikramiyesi tam dokuz kere bu ilçeden satılan biletlere isabet etmiş . Ama bu tek başına birşey ifade etmez; başka ilçelerin şansına da bakmak lazım. Nitekim İstanbul'un Kadıköy ilçesi de eşit derecede şanslı. Oraya da tam dokuz kere büyük ikramiye çıkmış. Tabloda görüldüğü gibi Çankaya, Karşıyaka, Konak, Fatih, Bornova, Bahçelievler ve Şişli de şanslı ilçeler. Uzatmayalım, isteyen herkes verilere kendisi bakabilir . Görünen o ki, Yenimahalle şanslı, ama olağandışı derecede şanslı değil. Yenimahalle'ye dokuz değil de mesela 15-20 kere büyük ikramiye çıksaydı bir gariplik var diyebilirdik. Peki diğer şans oyunları? Belki bir hile varsa, farkedilmesin diye başka şans oyunlarına dağıtılmış olabilir. MP sitesinde başka hepsinin sonuçları mevcut. Yazdığım programda küçük bir değişiklik yaparak Şans Topu sonuçlarını derledim ve aynı çeteleyi oluşturdum. Sonuçlara göre, Şans Topu oyununda Yenimahalle hiç de en şanslılardan değil. Büyük ikramiye en çok Çankaya'ya vurmuş, tam 15 kere. Ondan sonra Fatih geliyor, 14 büyük ikramiye ile. Konak (12) ve Antalya Muratpaşa'nın (11) ardından Yenimahalle ve Kadıköy 9 büyük ikramiye ile şanslılıkta beşinci sıradalar. Yani, Sayısal Loto ve Şans Topu'nu birleştirsek bile, Kadıköy de Yenimahalle kadar şanslı. Çankaya, Fatih ve Konak ise Yenimahalle'den daha şanslı. Dikkat ederseniz bu ilçelerin hepsi büyük ve kalabalık, dolayısıyla çok bilet satılan yerler. Böylelikle, Milli Piyango'nun verilerinin doğru olduğunu varsayarsak, Yenimahalle'de olağanüstü bir durum olmadığını görüyoruz. Peki neden Yenimahalle yıllardır düzenli olarak haberlere konu oluyor da, Kadıköy veya Çankaya'dan bahsedilmiyor? Burada bir çok bilişsel yanılgı ve karıştırıcı etki elele vermiş durumda. İlk başta, şans eseri yakın zamanlara denk düşen ikramiyeler dikkatimizi Yenimahalle'ye çekiyor. Haberlerde ilçenin adını duyuyoruz, daha sonra tekrar oraya bir ikramiye çıktığında aa, yine mi? duygusuna kapılıyoruz. Teyit yanılgısı önceki önyargımızı pekiştiriyor. Kadıköy gibi başka şanslı ilçeler unutulurken, Yenimahalle hafızamızda yer ediyor. Bulunabilirlik yanılgısı yüzünden sadece Yenimahalle bu kadar şanslıdır zannediyoruz, ve işin içinde bir bit yeniği arıyoruz. Zamanla büyük ikramiye Yenimahalle'ye çıkıyor düşüncesi basit bir vehmin ötesinde bir gerçeklik kazanıyor. Bu laf yayıldıkça Loto oynayanların bir kısmı, kuponlarını şanslı olduğuna inandıkları Yenimahalle'ye gelip yatırıyorlar. Çok kupon yatırılınca da büyük ikramiye vurma ihtimali artıyor. Böylelikle şanslı ilçe Yenimahalle iddiası, kendini doğrulayan bir kehanet haline geliyor. Bu sebepten, gelecek yıllarda Yenimahalle'de daha fazla büyük ikramiye görmemiz mümkün. Loto'da kazandıran sayılar var mı? Hazır bütün Loto verileri elimizin altındayken ne yapılır? Tabii ki şanslı sayılar var mı diye bakılır. İşte 1 ile 49 arasındaki sayıların dağılımı. Göz kararı epey bir değişkenlik olduğunu görüyoruz. Bazı sayılar daha fazla çekilmiş (mesela 38 150 kere çıkmış), bazıları ise daha nadir (mesela 43 sadece 97 kere çıkmış). En çok çıkan altı sayı, sırasıyla, 38, 18, 21, 16, 1, ve 36. Bu sayıların yaygınlığı zaten iyi biliniyor; Sayısal Loto tüyoları veren sitelerde aşağı yukarı aynı sayıları görüyorsunuz. Ama hemen Loto bayiine koşup bu sayılarla kupon doldurmayın. Mevcut verilerde bu sayıların daha çok çıktığını görmemiz, bunların kazandıran sayılar olduğunu göstermez. Her türlü rastgele süreçte, çıktılar arasında değişkenlik vardır. Bir zarı 60 kere attığınızda her yüzün tam onar kere gelmesi çok muhtemel değildir. Aynı şekilde, hilesiz bir Loto makinesinden de her topun aynı sayıda çıkması beklenemez. Soru şu: Dağılımda gördüğümüz bu dalgalanma Loto makinesinin hileli olmasından mı kaynaklanıyor, yoksa makine hilesiz iken görmeyi beklediğimiz değişkenlikten mi ibaret sadece? Birinci durumda şanslı numara diye bir şey vardır, ikinci durumda yoktur. Makineyi fiziksel olarak incelemeden bu soruya kesin bir evet/hayır cevabı verilemez, ama istatistik kullanarak, olasılıklara dayalı bir cevap bulabiliriz. İstatistikte aynı soru şu biçimde sorulur: Loto makinesinin hilesiz olduğunu varsayarsak, veride bu veya daha büyük ölçüde bir değişkenliğin görülmesi olasılığı nedir? Bu olasılık %5'in altındaysa, Loto makinesinin taraflılığı çok yüksek derecede demektir, bir bit yeniği olması ihtimali yüksektir, hilesizlik varsayımını reddederiz. İstatistikçilerin bu tarz soruları cevaplamak için çeşitli yöntemleri var. Hatta, doğrudan Loto çekilişlerine uygulanmak üzere hazırlanmış özel yöntemler mevcut. Bu durumda bize gereken, Pearson ki-kare testinin biraz değiştirilmiş hali (Haigh, 1997). Değiştirilmiş halini kullanmamızın sebebi, bir çekilişteki altı sayının her birinin farklı olması mecburiyeti. Ki-kare testini uygun şekilde yaptığımızda p değerinin 0,52 olduğunu görüyoruz. Yani, hilesiz bir Loto makinesiyle bu verideki kadar, veya daha büyük bir değişkenlik elde etme ihtimali %52. Epeyce yüksek bir ihtimal olduğu için Loto makinesinin hileli olduğunu düşünmek için bir sebebimiz yok. Dikkat, Sayısal Loto'nun hilesiz olduğunu ispatlamış değiliz. Elimizdeki veri bir karar vermek için yeterli değil diyoruz sadece. İstatistikçi John Haigh, Loto oyunlarının hilesizliğini test etmek için birkaç farklı test daha tarif ediyor. İsteyenler, verileri kullanıp bu daha derin testleri yapabilir. Ama bu aşamada Loto'nun hileli olduğunu iddia edecekseniz, iddianızı ya daha fazla veriye ya da farklı istatistiksel testlere dayandırmalısınız. Bu hesapları aileme anlattığımda gözleri parladı, hatta bu yazıyı yazmayı biraz geciktirmemi bile istediler . Ablam en sık görülen altı sayıyı bir kağıda yazıp aldı, hafta sonunda oynama niyetiyle. Hafta sonu geçtikten sonra, ne çıktı diye sordum. Normalde iki veya üç sayıyı bilirdim dedi, bu sefer bir tanesi bile tutmadı! Özetle, Loto'da veya benzer şans oyunlarında sihirli bir formül yok. Kerameti kendinden menkul araştırmacıların zorlama hesaplarından çıkan şanslı sayılara güvenerek Loto oynamayın. Lotoya vereceğiniz parayla çocuğunuza bir çikolata veya kendinize bir bira alın, neşenizi bulun. Kumarda kazanan tek kişi, kumarı oynatandır. Kaynaklar ve veriler Haigh, J. (1997), The Statistics of the National Lottery. Journal of the Royal Statistical Society: Series A , 160: 187 206. doi:10.1111/1467-985X.00056 Veri toplama usulü ve analizin ayrıntıları: https://nbviewer.jupyter.org/github/mkozturk/sayisal-loto/blob/master/Say%C4%B1sal%20Loto.ipynb Hafta hafta Sayısal Loto sonuçları ve büyük ikramiye kazanan ilçeler: https://github.com/mkozturk/sayisal-loto/blob/master/sayisalloto.csv Hafta hafta Şans Topu'nda büyük ikramiye kazanan ilçeler: https://github.com/mkozturk/sayisal-loto/blob/master/sanstopu.csv


Sevgili Yalansavar okurları ve dinleyicileri, On iki ay daha göz açıp kapayıncaya dek geçti ve oldukça yoğun ve çalkantılı geçen 2016 yılını geride bırakarak 2017 yılının ilk günlerine girdik. Geçtiğimiz yıl, gerek Yalansavar yazarlarının kişisel yoğunlukları, gerekse hepimizi derinden etkileyen yoğun gündem nedeniyle eski yıllardaki kadar çok sayıda makale yayımlayamadık. Gene de elimizden geldiğince hem eleştirel düşünce kavramı ile ilgili temel ilkelere değinmeye çalıştık, hem de gündemdeki kimi iddiaları Yalansavar merceği altına yatırdık. Elimizden geldiğince, vakit buldukça kaleme aldığımız makalelerde sizlere bilimde atıf ve etki değerinin önemini, sıra dışı tesadüf gibi görünen olayların aslında o kadar da sıra dışı olmayabildiğini, temel oran yanılgısını, komplo teorilerine şekil veren yanılgılar ve son kullanma tarihlerini anlattık. Bilimsel ifadelerin yanlış kullanımının tehlikelerinden bahsettik. Hakkında sıklıkla korkutucu makaleler çıkan cep telefonları ve kanser ilişkisi hakkındaki son bilimsel verileri irdeledik. Geçmiş yıllarda olduğu gibi bu yıl da sözdebilimlerle savaşmaya devam ettik. Basında sıklıkla yer alan sözde elektrik çarpanı topraklama uygulamasının aslı astarı olup olmadığını anlattık, üniversitelere sızan sözdebilim uygulamalarından bahsettik. Sitemize en büyük ilham kaynağı olan Carl Sagan'ı ölüm yıldönümünde anarak eleştirel düşünce literatürüne en büyük katkılardan biri olan Carl Sagan'ın palavra tespit yöntemini sizle paylaştık. Sadece 2016 yılında, sitemize 400 binden fazla ziyaretçi geldi, sitemiz ayda ortalama 50 bin kez görüntülendi. Bu yıl Yalansavar'ın faaliyetlerini yazılı makalelerin ötesine taşıdık. 2016 yılbaşında sizlere verdiğimiz sözü tuttuk ve Yalansavar Podcast projesini hayata geçirdik. Ocak ayında başladığımız Yalansavar podcasti geçtiğimiz haftalarda 13. Bölümünü yayınladı. Yayınladığımız her bir podcast bölümü yaklaşık 25 bin kez indirildi, Aralık ayında podcastimizin toplam indirilme sayısı çeyrek milyonu aştı! Podcast fikrini hayata geçirdiğimiz 2016 yılı son aylarında sizlerin de yoğun ilgisi ve desteğiyle, Türkiye'de en çok dinlenen 10 podcast listesine girdik. Bu süreç boyunca bizler de sesli içerik üretme konusunda tecrübe kazandık. Makale yazmaktan oldukça farklı olan podcast yayınlamanın inceliklerini hem kendi çabamızla araştırarak, hem de sizlerden gelen geri bildirimlerle yavaş yavaş öğrendik, hala da öğreniyoruz. Bu yıl içinde bizi belki de en çok gururlandıran olaylardan birisi, eleştirel düşünce ve skeptisizm konulu podcastlerin duayeni kabul edilen The Skeptics' Guide to the Universe podcastinin, Yalansavar'ı 2016 yılının eleştirel düşünce kahramanlarından biri olarak ilan etmesi oldu. Dinlemek isterseniz, SGU podcastının 599. bölümünü SGU web sitesinden veya iTunes'dan indirebilirsiniz. Geçtiğimiz yıl, hem Türkiye hem de Dünya gündeminde öne çıkan önemli tartışma konularından birisi sahte haberler, asılsız iddialar ve bunların etkileri oldu. Gerek ülkemizde, gerekse başka ülkelerde, sosyal medyada dolanan propaganda amaçlı sahte haber ve görseller ile post-truth adı verilen bu fenomenin yaşantımıza olan etkisini yakından gözlemledik. Eleştirel düşünme yetisi kazanmanın ne kadar önemli olduğunu hep birlikte bir kez daha anımsadık. Bütün bu gelişmeler, ekip olarak yaptığımız işe dört elle sarılmak için yeni nedenler yarattı. Yeni yılda da elimizden geldiğince eleştirel düşünce alışkanlığını yaymaya katkıda bulunmaya ve muhtelif asılsız iddiaları irdelemeye hem makalelerimiz hem de podcast yayınlarımızla devam edeceğiz. Sloganımızda da belirttiğimiz üzere, karanlığa lanet okumaktansa bir mum yakmaya devam ederken bizlere verdiğiniz tüm destek ve geri bildirimler için siz okur ve dinleyicilerimize çok teşekkür ederiz. Dileriz ki bu yıl, bir öncekine göre hepimiz için daha huzurlu, mutlu ve eleştirel düşünce dolu olur. Sevgilerimizle, Yalansavar Ekibi Çok kısa sürede en çok ziyaret ettiğim siteye dönüşen yalansavarı içten kutluyorum, iyi çalışmalar.


Podcastımızın bu bölümünde bir önceki bölümde başladığımız dünya dışı yaşam ihtimalinden ve sıklıkla medyada duyduğumuz UFO gözlemlerinden bahsetmeye devam ediyoruz. Yayın akışı: - Fotoğraflarda UFO sanılan lekeler - UFO zannedilen atmosferik olaylar - Fermi paradoksu - İnsanlığın dünya dışı akıllı yaşam arayışı bu kadar gezegen varsa uzaylılar nerede? Bölümde bahsedilen kaynaklar ve ilgili bağlantılar: - Fermi paradoksu - Fotoğraflarda UFO sanılan lekeler: - Atomosferik optik fenomenler: - Fata Morgana - Merceksel - Yeşil Flaş: Açık Bilim Makalesi, Cüneyt Özdaş: Yakalayın yeşil ışığı - Sundog: Açık Bilim Makalesi, Cüneyt Özdaş: Biri bizi gözetliyor mu? - İridyum uyduları - Fermi paradoksu Katılımcılar: - Işıl Arıcan - Cüneyt Özdaş - Kaan Öztürk - Tevfik Uyar Yalansavar podcastinin bu bölümünü dinlemek için şu yöntemlerden birisini kullanabilirsiniz: - Yalansavar iTunes sayfası üzerinden abone olabilirsiniz - http://podcast.yalansavar.org/rss adresini iTunes ve benzeri podcast dinleyicinize ekleyerek abone olabilirsiniz. - Podcast'i yukarıdaki web player aracılığı ile dinleyebilirsiniz


Sevgili Yalansavar okurları ve dinleyicileri, Eleştirel düşünceyi yaymaya ve sözdebilimle mücadele etmeye devam ettiğimiz bir yılı daha geride bıraktık. Bu yıl da Yalansavar ekibi için oldukça hareketli geçti, makale ve podcast yayınlarına eski yıllardaki gibi devam ettik, ancak bunların yanısıra sizlere bire bir ulaşmak ve birlikte yüz yüze sohbet edebilmek için bir aktivite daha ekledik: Yalansavar buluşmaları! Gelin kısaca site istatistiklerimizi gözden geçirelim ve bu yılki aktivitelerimizi anımsayalım. Yalansavar.org Bu yıl pek çok başka aktiviteye de vakit ayırmamız nedeniyle geçtiğimiz yıllara göre biraz daha az sayıda yeni makale yayınlamış olsak da, yine ilginizi çekeceğini düşündüğümüz ve gündeme düşen konulara el atmaya gayret ettik. Kış aylarında kapımızı çalan grip hastalığı ile ilgili doğru bildiğimiz yanlışlardan bahsettik, tüm dünyanın gündeminde ciddi bir yer işgal etmeye başlayan sahte haberler konusunu ele aldık. Büyü düşüncesi ve sahte bilimlerle ilişkisini masaya yatırdık, ilginç bir argüman hatası olan safsatacının safsatasını anlattık. Bu yıl da ne yazık ki medyada çıkan muhtelif haberler ve argümanlardaki hataları işaret ettiğimiz bir yıl oldu. Hayvanlara eziyet etmekle seri katil olma ilişkisini, NASA tarafından yapıldığı iddia edilen dünyanın etrafındaki manyetik gizli geçitler açıklamasını inceleyip açıkladık, gene medyada sıklıkla gördüğümüz sahte denge argümanı içeren programların yarattığı sıkıntıdan ve gün geçtikçe akademik kurumlara sızan bir sözde tıp uygulaması olan homeopati ve cazibesinden bahsettik. Bu yıl sitemiz yaklaşık 400 bin okur tarafından ziyaret edildi ve 530 bin kez görüntülendi. Böylelikle kuruluşundan beri sitemize ulaşan okur sayısı 1.5 Milyonu geçti. Yalansavar podcast Geçtiğimiz yıl başladığımız podcastlere bu yılın ilk yarısında devam ettik. Ancak Haziran ayından itibaren yayınlarımızı muhtelif seyahatler ve akabinde benim kolumu ciddi şekilde incitmem ve ana sunuculuk ve editörlük görevlerini yürütememem nedeniyle biraz aksatmak zorunda kaldık. Ancak podcastlerimiz yeni yılda devam edecek, hatta kaydettiğimiz üç bölüm mouse kullanabilir hale gelmemi takiben art arda yayına girecek. Yeni bölümler de sırada! Bu yıl verdiğimiz mecburi araya rağmen, Yalansavar podcastinin Türkçe Bilim podcastleri arasında hala ikinci sırada olması ise mutluluk verici. Desteğiniz için çok teşekkürler! Ayrıca yeri gelmişken de birinciliği göğüslemiş olan dost ve kardeş Açık Bilim podcast ekibini de tebrik edelim. Bilmeyenler için, Açık Bilim, artık üç farklı programı içinde barındıran bir kombine kanal: Yalansavar ekibinden Tevfik Uyar ve Kaan Öztürk tarafından hazırlanan Muhabbet Teorisi, gene Tevfik Uyar'ın hazırlayıp seslendirdiği Bilim Arası ve sevgili Dr. Onur Arpat tarafından hazırlanan Nöroblog. Yalansavar podcastinin Temmuz ayında İngilizce yayın yapan Daily Sabah tarafından tüm kategorilerde Türkiye'deki en iyi podcastlerden biri olarak seçildiğini de belirtelim! Yalansavar Buluşmaları Gelelim makale ve podcastlerin sayıca az olmasının belli başlı müsebbibi olan, ama başladığımız için bir o kadar da mutlu olduğumuz ve gurur duyduğumuz Yalansavar Buluşmalarına... Geçtiğimiz yıl, siz okurlarımızla bire bir etkileşime girmek, tanışmak, canlı sohbet etmek için düzenli buluşmalar düzenleme kararı almıştık. Bu buluşmaların ilki 29 Ocak'ta Kadıköy Muhit Bar'da gerçekleşti. Ancak fark ettik ki sohbet sohbeti açıyor, kalabalık mekanda birbirimizi duymak zor oluyor, biz de toplantıları daha sakin, sessiz ve uzun sohbetler yapabileceğimiz, hatta görseller eşliğinde sunum yapabileceğimiz, kaydettiğimiz sunumu da şahsen gelemeyen takipçilerimizle paylaşabileceğimiz bir mekan arayışına girdik.. Tam da bu sırada Dome İstanbul'dan gelen destek imdadımıza yetişti. Böylece Nisan ayından itibaren her ay düzenli olarak Dome'da toplandık, sizlerle buluştuk. Bu toplantılar sonrasında kaydettiğimiz konuşmaların bazılarını Yalansavar Youtube kanalından izleyebilirsiniz. Şimdiye dek yapılan toplantılarımız ve tarihlerini bir kez daha hatırlatalım: Dome 2017 Yalansavar Buluşmaları: - 9 Nisan Serdar Başeğmez Geritepme Etkisi - 7 Mayıs Kerem Kaynar Beslenme haberlerine eleştirel bakış - 4 Haziran Kaan Öztürk Rasgegeliliği anlamak - 9 Temmuz Dr. Işıl Arıcan- Kanser ve Kanserle ilgili yanlış inanışlar - 10 Eylül Tuğsan Topçuoğlu Komplo teorileri - 8 Ekim Tevfik Uyar Ekolojik rasyonellik - 5 Kasım Katılımcılar birlikte Safsata Oyunları - 10 Aralık Bahadır Ürkmez CSI Yalansavar Yalansavar'ın Dome toplantıları ile aynı günde, Muhabbet Teorisi ekibinin de Dome'da canlı sahne programı yaptığını ve toplantıya katılanların ekibe canlı yayında soru yöneltip sohbete katkıda bulunabileceklerini de anımsatalım. Yalansavar Buluşmalarını bundan böyle her ay düzenlemeye devam edeceğiz. Etkinliklerimizden Facebook sayfamıza ve Meetup grubumuza üye olarak haberdar olabilirsiniz. Tüm takipçilerimizi bu ücretsiz etkinliklere bekliyoruz. Bu sunumlu buluşmalar haricinde bu yıl bir adet de İstanbul dışında buluşma gerçekleştirdik. Yurtdışında yaşayan ekip üyelerimiz Işıl, Cüneyt ve Çağrı'nın da Türkiye'yi ziyaretlerini fırsat bilerek 10 Temmuz 2017 tarihinde İzmir'li okurlarımızla Kordon'da buluşup, tanışıp sohbet ettik. Medya'da Yalansavar Bu yıl kendi düzenlediğimiz etkinlikler dışında ekip olarak muhtelif panel, seminer ve TV programlarına da katıldık. - Serdar Başeğmez 3 Mayıs 2017'de Digital Age Summit kapsamında Serdar Kuzuoğlu'nun yönettiği Fake News paneline konuk oldu. - Tevfik Uyar, CNN Türk kanalında Deniz Bayramoğlu'nun sunduğu 12 Ağustos 2017 tarihli Hurafeler, Yalanlar, Şehir Efsaneleri konulu Gündem Özel programına gene aynı programın 19 Ağustos tarihli Yıldızlar Karakterimizi ve Gündelik Hayatımızı etkiliyor mu? bölümlerine konuk oldu. - Dr. Çağrı Yalgın, 21 Kasım 2017'de Açık Radyo'da da yayınlanan Açık Bilinç programına konuk olarak Plasebo Etkisi'ni anlattı. - Dr. Işıl Arıcan, Çağrı'yı takiben gene Açık Radyo'da 28 Kasım 2017 tarihinde Alternatif Tıbbın Sınırları ve 12 Aralık 2107'de de Homeopati konulu Açık Bilinç programlarına konuk oldu. - Tevfik Uyar, IEEE Anadolu Bilim Günleri kapsamında 17 Aralık 2017 tarihinde Eskişehir Anadolu Üniversitesi'nde Bilim, Sözdebilim, Bilim Olmayan konulu bir konuşma verdi. - Kerem Kaynar, Anadolu Üniversitesi Fizik Mühendisleri Topluluğu'nun düzenlediği 10 haftalık Feynman Fizik Dersleri programının son haftasına katılarak Feynman: Fiziğin eğlenceli hali başlıklı bir sunum gerçekleştirdi. All Trials Kampanyası Ekip olarak ve takipçilerimizle birlikte gerçekleştirdiğimiz bu etkinliklerin yanısıra bu yıl bilimsel çalışmalara ilişkin verilerin şeffaf olması konusunda önemli aktiviteler yapan bir başka oluşuma da Yalansavar olarak destek verdik. Biliyorsunuz, sıklıkla sağlık ve yaşam kalitesi konusunda bilimin ve kanıta dayalı tıbbın en doğru referans olması gerektiğini savunuyoruz. Öte yandan kanıta dayalı tıp alanındaki sorunların da farkına varmak ve bu sorunların çözümüne katkıda bulunmak için uğraş vermek kritik bir önem taşıyor. 2017 yılında bu doğrultuda çalışan sivil örgütlenmelerden birisi olan AllTrials kampanyasını desteklediğimizi açıkladık. AllTrials kampanyası ilaç endüstrisi tarafından gerçekleştirilen klinik deneylere ilişkin verilerin kamuya açılmasını savunan önemli bir girişim. 2013 yılından bu yana takip ettiğimiz kampanyanın Türkiye'de de birçok kişiye ulaşması ve destek görmesi en önemli hedefimiz. Yeni yılda eleştirel düşünceyi yaymaya devam! Tüm dünyada sahte haberlerin, bilim düşmanlığının ve sözde bilimin gün geçtikçe gündeme daha çok oturduğu şu günlerde ekip olarak eleştirel düşünceyi yayma ve yalan, yanlış haberler, sözdebilim ve şarlatanlara karşı olan mücadele etme görevinin daha da önemli olduğunun farkındayız. Yalansavar'ın karanlığa karşı bir mum yakma amacı ile yola çıktığı 8. yıl biterken, önümüzdeki yıl da yeni yazılar, podcast yayınları, muhtelif toplantı ve buluşmalarla sizlerle olmaya devam edeceğiz. Bizlere verdiğiniz destek, öneri ve eleştiriler için çok teşekkür eder, hepinize sağlıklı, mutlu ve bol kritik düşünceli bir yıl dileriz. Sevgilerimizle! Yalansavar Ekibi Merhaba, Geçmiş olsun Işıl hanım... Yeni yılda makalelerin daha çok olmasını umut ediyorum ama söz uçar yazı kalır! 🙂 Evet sizler podcast'ler ve canlı sohbetlerle sözleri de kayıt altına alıyorsunuz ama yine de makalelerin yeri ayrı derim...


Uzun bir aradan sonra yeni podcast bölümleri ile karşınızdayız! Podcastımızın bu bölümünde, bir okurumuzun bize yönelttiği sizce doğru budur diyebileceğiniz güvenilir bilgilere nasıl ulaşıyorsunuz? sorusundan yola çıkarak karşımıza çıkan iddiaları nasıl irdelediğimiz hakkında sohbet ediyoruz. Eleştirel düşünce alışkanlığının temeli olan doğru ve tarafsız sorgulama yapmanın öneminden, okuduğumuz veya duyduğumuz bir iddianın doğruluğunu teyit ederken atacağımız ilk adımlardan bahsediyoruz. Yayın akışı: - İddia kaynaklarının güvenilirliği - İddianın mevcut bilinenlere ve yaşadığımız dünya ile olan zıtlığı neden önemlidir? - İddiaya eşlik eden veri ve deneylerin kalitesi - Teyit önyargısı Bölümde bahsedilen kaynaklar ve ilgili bağlantılar: - Yalansavar makalesi, Işıl Arıcan: Palavra Tespit Kiti - Open Culture. Michael Shermer's Baloney Detection Kit: What to ask before believing? - Scientific American. Michael Shermer: Baloney Detection Katılımcılar: - - - Işıl Arıcan - Serdar Başeğmez - Kaan Öztürk - Yalansavar podcastinin bu bölümünü dinlemek için şu yöntemlerden birisini kullanabilirsiniz: - Yalansavar iTunes sayfası üzerinden abone olabilirsiniz - http://podcast.yalansavar.org/rss adresini iTunes ve benzeri podcast dinleyicinize ekleyerek abone olabilirsiniz. - Podcast'i yukarıdaki web player aracılığı ile dinleyebilirsiniz


Uzunca bir aradan sonra podcast yayınlarımıza son dönemde oldukça popüler olan Alkali Diyet kavramını irdeleyerek devam ediyoruz. İçinde kafa karıştıran pek çok kimyasal kavram ve terminoloji barındıran bu moda diyetin iddialarının geçerliliğini inceliyor, bu diyetin tarihteki çıkış noktasını anlatıyor ve neden pek çok kişinin bu mucize diyetten medet umduğu hakkında sohbet ediyoruz. Yayın akışı: - Temel kimya bilgisi: asit, baz ve pH nedir? - Alkali diyet kavramının tarihçesi - Homeostaz nedir? - Alkali diyet için bilim ne diyor? - Neden bu kadar popüler? Bu diyeti takip etmenin zararı var mı? Bölümde bahsedilen kaynaklar ve ilgili bağlantılar: - Physiology.org: Asit Baz Dengesi - Khan Academy: Acids, bases, pH and buffers - BBC news: The dying officer treated for cancer with baking soda - British Journal of Nutrition: Nutritional disturbance in acid base balance and osteoporosis: a hypothesis that disregards the essential homeostatic role of the kidney - American Institute of Cancer Research: Alkaline Diets - British Medical Journal: Systematic review of the association between dietary acid load, alkaline water and cancer - J Environ Public Health:The Alkaline Diet: Is There Evidence That an Alkaline pH Diet Benefits Health? - BMC Nutrition Journal: Causal assessment of dietary acid load and bone disease: a systematic review & meta-analysis applying Hill's epidemiologic criteria for causality Katılımcılar: - - Dr. Işıl Arıcan - Serdar Başeğmez Yalansavar podcastinin bu bölümünü dinlemek için şu yöntemlerden birisini kullanabilirsiniz: - Yalansavar iTunes sayfası üzerinden abone olabilirsiniz - http://podcast.yalansavar.org/rss adresini iTunes ve benzeri podcast dinleyicinize ekleyerek abone olabilirsiniz. - Spotify'daki Yalansavar podcastı sayfasından tüm bölümlerimizi dinleyebilirsiniz. - Podcast'i yukarıdaki web player aracılığı ile dinleyebilirsiniz - Podcast ses dosyasını buradan indirip dilediğiniz bir MP3 çalıcısında dinleyebilirsiniz.