Virom Nedir? Vücudumuzdaki Virüslerin Sağlığımıza Etkileri Vücudumuzda 30 trilyon insan hücresinin yanı sıra 38 trilyon da bakteri yaşar, bir de virüsler! Özellikle deri ve bağırsaklarda yaşayan bakterilerin sağlığa yararları her geçen gün daha fazla gün yüzüne çıkıyor. Mikrobiyotanın önemi ve işlevi ile ilgili sürekli yeni bir makale yayınlanıyor ama kimse virüslerden bahsetmiyor. Vücudumuzda bakterilerin yanında bir de virüsler yaşıyor. İyi virüslerin rolü şu ana kadar pek anlaşılamasa da her geçen gün bu gizemi çözmeye biraz daha yaklaşıyoruz. Bu yazımızda mikrobiyomun özel bir kısmından bahsedeceğiz, viromdan. Virom Nedir? Mikrobiyom sözcüğünü duyduğumuzda ilk aklımıza gelen bakterilerdir. Aslında mikrop sözcüğü mikroorganizmaların geneli için kullanılır, buna virüsler de dahildir. Sadece virüsler de değil aslında, mantarların oluşturduğu yapıya da mikobiyom denir. Hepsi mikrobiyomun bir parçasıdır. Bilim insanları şimdiye kadar hep bakterilere odaklandılar ve virüsler ile mantarlara çok dikkat etmediler. Ancak insan vücudunda virom ve mikobiyomun da çok önemli rolleri vardır. Virüsleri biz hep hastalık yapıcı ajanlar olarak tanıdık. Çiçek hastalığı, hepatit, HIV ve kuduz hastalıklarının müsebbibi virüslerdir. Ancak bazı virüsler insan vücudunu mesken edinip zararsız olarak hayatlarını vücudumuzda sürdürebilirler. Özellikle burun ve ağzımızın içi gibi mukozal yüzeylerde çok sayıda virüs yaşar. Virüslerin başka bir konak alanı ise özofagustur . Bugüne kadar yapılan virom araştırmaları çoğunlukla bu bölgeye odaklanmıştır. Bu bölgedeki virüslerin pek çoğu insan hücrelerine karşı en ufak bir art niyet beslemiyor. Bakteriyofajlar Araştırmacılar viromu tanımlarken mikrobiyomun en büyük ve dinamik yapısı olarak ifade ediyorlar. Virom o kadar farklı sayıda virüsten oluşuyor ki henüz tamamı bilinmiyor. Sindirim sistemindeki virüslerin çoğu ise bakteriyofajlardan oluşur. Bakteriyofajlar bakterileri enfekte ederek öldüren virüslere verilen isimdir. Doğada mikro ölçekte bile bir savaş vardır. Bakteriler kendinden büyük canlıları hedef alırken virüslerin hedefi olurlar. Bakteriler nerede bolca bulunuyorsa, orada bakteriyofajlara da rastlarız. Fajlar dünyadaki en fazla sayıda bulunan hayat formudur. Neredeyse her yerde yaşayabilirler. Örneğin bir mililitre musluk suyunda kabaca 10 milyar faj bulabilirsiniz. Bunların bazısı bakterileri enfekte eden bakteriyofajlardır, bazıları diğer canlılara saldırır. Bakteriyofajlar konak hücrelerinin zarlarının üstündeki bazı reseptörlere tutunurlar ve içeri girerler. Hücre mekanizmasını kullanarak genetik materyalini çoğaltır ve böylece yeni fajların oluşmasını sağlar. Tabii bakterilerin de bazı savunma sistemleri vardır. Vücudumuzdaki bakteriler ve virüsler arasında bir denge vardır. Bu bakteriler bize yarar sağlasa bile belli bir sayıda kalmaları gerekir. Bu noktada bakteriyofajlardan yararlanırız. Bakteriyofaj Terapisi 1920 1950 yılları arasında araştırmacıların en çok odaklandığı konu bakteriyofajların bakteriyel enfeksiyonlarda kullanılıp kullanılamayacağıydı. Faj terapileri hem etkili ve ucuzdu hem de yan etkileri çok fazla yoktu. Bu virüsler hayatlarını insanlara zarar veren patojenleri yok etmeye adamıştı. 1928 yılında penisilinin keşfiyle beraber antibiyotikler piyasaya çıktı ve fajlar arka plana atıldı. Antibiyotikler çok kolayca üretilebiliyordu ve geniş spektrumda bakterileri öldürebiliyordu. Bakteriyofajlar ise sadece belirli sayıda hedef patojene yöneliyordu. 20. yüzyılda antibiyotikler çok işimize yaradı ama 21. yüzyılda başka bir sorunla yüz yüze geldik: Antibiyotik direnci! Bakteriler artık bizim saldırı silahlarımıza karşı koyabiliyor. Hal böyle olunca bakteriyofajlar tekrar bilim insanlarının gündemine geldi. Faj terapisinin özgünlüğünün düşük olması 20. Yüzyılda bir dezavantaj iken 21. Yüzyılda bir avantaj haline geldi. Antibiyotikler vücudumuzdaki iyi bakterileri de öldürdüğü için ciddi yan etkileri vardır. Ancak bakteriyofajlar bu müttefiklerimize bir zarar vermezler. Virüslerin Kaynağı Çevre Olabilir Vücudumuzdaki bakteriyofajları doğuştan taşıyıp taşımadığımızı kesin olarak bilmiyoruz. South Florida ve San Diego Devlet Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar yeni doğan bir bebeğin ilk dışkısında hiç virüs bulunmadığını gösterdi. Annemizden herhangi bir viral mirasımız yoktu. Ancak sadece bir hafta sonra yapılan analizlerde bir gram bebek dışkısında 100 milyon virüs saptanmıştı. Bu virüslerin çoğu da bakteriyofajlardan oluşuyordu. Doğumumuzdan birkaç gün sonra vücudumuza yerleşen virüsler bize ömür boyu eşlik ediyorlar. Viromun çoğunlukla bakterileri enfekte eden bakteriyofajlardan oluştuğunu söylemiştik. Benzer beslenme düzenine sahip insanların bakteriyofaj çeşitliliği de benzerdir. Vücudumuzdaki bakteriyofajların sayısı ve çeşidi beslenme düzeni, iklim ve diğer çevresel etkenlere göre ciddi değişiklik gösterir. Bakteriyofajlar İyi Bakterilere Taarruza Geçebilir Bakteriyofajların bakterileri enfekte ettiğini ve patojenlere karşı bize destek olduklarını söylemiştik. Sindirim sistemimizdeki bakteriyofajların çoğu profaj olarak bulunur. Sadece genetik materyal olarak var olurlar ve bu DNA materyali iyi bakterilerin DNA'sı ile birleşmiştir. 3 milyon baz uzunluğunda bir bakteri DNA'sının 100.000 nükleotidi virüs DNA'sı olabilir. Virüs DNA'sı sessiz sedasız bakteri genomunun içinde olduğu sürece bakteriye bir zararı yoktur. İkili arasında simbiyotik bir yaşam vardır. Bakteri profaja başını sokacak bir konak sağlar, profaj da bakteriye çeşitli özellikler kazandırır. Virüs DNA'sı beraberinde antibiyotik direnci gibi bazı avantajlar getirir. Bakteriler konjugasyon ve yatay gen transferi gibi yöntemlerle aralarında genetik materyal paylaşabilir. Buna virüs DNA'sı da dahildir. Buraya kadar her şey güzel gidiyor. Bazı durumlarda virüs DNA'sı kendini bakteriyel genomdan ayırır ve bakterinin hücresel mekanizmalarını kullanarak çoğaltır. Konak canlının tehlikede olması gibi stresli durumlarda profaj da kendi önlemini alır. Böyle durumlarda mikrobiyomda ciddi değişimler gözlenebilir. Viral DNA litik sürece geçip konak bakterisini parçalar ve kendi var olma savaşını başlatır. Litik Sürecin Sonuçları Bakteriyofajların bir anda taarruza geçip sindirim sistemindeki bakterileri öldürmesi klinik açıdan da bazı sonuçları doğurur. İnflamatuvar bağırsak hastalığı, kronik yorgunluk sendromu ve kolitis bunlardan bazılarıdır. Ancak araştırmacılar bu rahatsızlıklarda bakteriyofajların rolünün ne olduğu konusunda %100 emin değildir. Bu konuda araştırmalar devam ediyor. Disbiyoz dediğimiz bakteriler ve virüsler arasındaki uyumun bozulması olayı bu gibi rahatsızlıkların sebebi veya sonucu olabilir. Araştırmacılar şimdiye kadar çok sayıda hastalıkta bağırsak mikrobiyomunun değiştini gözlemlediler. Tip 2 diyabet, şizofreni, depresyon, anksiyete ve Parkinson hastalığı gibi çok sayıda hastalığın kökeninde bağırsak bakterileri olabilir. Bakterilerin sayısındaki bu dalgalanmada bakteriyofajların da etkisinin olabileceğini unutmamamız gerekiyor. Bakteriyofajlar rahatsızlıkların doğrudan sebebi olmayabilir. Aslında bakteri popülasyonlarının etkili olduğu bilinmesine rağmen onların bile ne kadar rolünün olduğu araştırılıyor.


Virüs DNA'sı Zekamızı ve Davranışlarımızı Etkiliyor İnsan DNA'sında bulunan fosil virüs DNA'larının beyin ve vücuttaki yeni işlevleri açığa çıkıyor. Milyonlarca yıl önce atalarımızı enfekte eden virüsler DNA'larını insan DNA'sının içine yerleştirmişlerdi. Şimdiye kadar bu DNA'ların hiçbir işe yaramadığı sanılıyordu ve bu yüzden çöp anlamına gelen 'junk' DNA olarak adlandırılıyordu. Lund Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar bu virüs DNA'larının beyinde karmaşık nöral ağların oluşmasında rol oynadığına işaret ediyor. Evrimsel süreçte virüslerden gelen genetik materyal insan DNA'sının 5%'sini oluşturuyor. Şempanzelerle aramızda yaklaşık 1% oranında DNA farkı göz önüne alınırsa 5%'in ne kadar önemli bir parçayı temsil ettiği daha iyi anlaşılabilir. Sadece evrimin bir yan etkisi olarak görülen bu genetik materyal epigenetik mekanizmalar yardımıyla beyinde çok önemli roller üstleniyor. Virüs DNA'sı Bizim Genlerimizi Etkiliyor Virüs DNA'larının beyindeki önemi protein üretmelerinden ziyade insanın kendi DNA'sından protein üretilip üretilmeyeceğini etkilemelerinden geliyor, bir diğer hangi genlerin etkin olacağını belirliyorlar. Virüslerin özellikle nöronlarda bu kadar etkili olmaları büyük ihtimalle bu hücrelerin kanser olmamalarından geliyor. Nöronlar kendi başlarına bölünme yeteneği olmadığından bu hücreler kansere karşı doğal bir savunma sistemine sahipler. İnsan ve fare embriyo oluşumunun ilk aşamalarında virüs DNA'sı TRIM28 adlı bir protein tarafından susturulur. Bu susturma işlemi embriyonun ilerleyen gelişim aşamalarında farklı proteinler tarafından devam ettirilir. Fare fibroblast hücrelerinde yapılan araştırmalarda ise TRIM28 proteinin virüs DNA'sı üzerinde herhangi bir etkisi olmadığı görülmüştür. Bu sonuç da gösteriyor ki virüs DNA'ları sadece beyin hücreleri üzerinde etkili olan belirli bir mekanizmaya sahipler. Bu genetik materyalin tam olarak çözümlenmesi de insan beyninin neden bu kadar özel olduğunu anlamamızda bize yardım edebilir. Virüsler Çöp Değil, Etkin Görev Alıyor Karmaşık düşünce, dikkat gibi işlevlerden sorumlu ön beyin nöronlarında TRIM28'in inhibe edilmesi farelerde çeşitli davranış değişikliklerine neden oluyor. Uzun vadede ise bu proteinin eksikliği ölümcül olabiliyor. Yapılan çalışmalar virüs DNA'larının sanılanın aksine çöp DNA olmaktan öte zekamızı ve davranışlarımızı etkileyen nöral ağları etkilediğini gösteriyor.


Virüsler Nasıl Çalışır? Soğuk ve zorlu kış günlerini geride bıraktınız ancak bu mevsim sizde etkilerini bırakmadan ayrılmadı. Soğuk algınlığı, grip ve bu hastalıklarla eşlik eden ateş, öksürük, boğaz ağrısı gibi belirtileri hepimiz yaşıyoruz ve bu belirtiler dünyanın neresinde yaşıyor olursak olalım, ortak paylaşım alanlarında, okullarda, ofislerde bu hastalıklara sebep olan suçlular ile yayılıyor. O suçluların adı: Virüsler! Soğuk algınlığı ve grip virüslerden kaynaklanır. Virüsler, edinilmiş immün yetmezlik sendromu , Ebola hemorajik ateşi, enfeksiyöz hepatit ve herpes gibi ciddi, sıklıkla ölümcül diğer hastalıklardan sorumludur. Bu kadar küçük canlılar nasıl bu kadar çok soruna neden olabiliyor? Bizi onlara karşı bu kadar savunmasız yapan şey nedir ve virüsler nasıl bu kadar yayılabiliyorlar? Bu yazıda, virüslerin dünyasını keşfedeceğiz. Bir virüsün ne olduğunu, hangi virüslerin nasıl göründüğünü, bizlere nasıl bulaştıklarını ve enfeksiyon riskini nasıl azaltacağımız hakkında konuşacağız. Ve soğuk bir virüs vücudunuza saldırdığında neden bu kadar mutsuz olduğunuzu hissedeceksiniz! Bir hücre; yemek yiyebilen, büyüyebilen ve üreyebilen bağımsız bir canlıdır ancak virüsler öyle değildir. Bir virüse bakabilseydik küçük bir parçacık olduğunu görecektik. Bakterilerden yaklaşık bin kat daha küçüktür ve bakteri çoğu insan hücresinden çok daha küçüktür. O kadar küçük ki çoğu ışık mikroskobunda görülmez ancak bir elektron mikroskop ile izlenmelidir. Virüsler hangi yapılardan oluşur? Virüsler, enfekte hücre içerisinde veya enfeksiyon sürecinde, virionlar ve bağımsız viral parçacıklar halinde bulunabilir. Bir virüsün tüm yapılarını barındıran tek bir virüs partikülüne virion denir ve iki ya da üç parçadan oluşur: - DNA veya RNA'dan sadece birisi olabilen viral genom ve genetik bilgiyi taşıyan büyük moleküller - Genetik bilgiyi saran, koruyan kapsid denilen bir protein tabakası, - Protein tabakayı saran lipit bir zarf nükleik asit, protein katmanı ve lipit zardan oluşur. Virüsler şekli ve karmaşıklığı bakımından çok çeşitlidir. Bazıları yuvarlak patlamış mısır toplarına benzerken diğerleri örümcek ya da Apollo uzay aracı gibi görünen karmaşık bir şekle sahiplerdir. İnsan hücrelerinden veya bakterilerden farklı olarak bu canlılar, yaşam için kimyasal reaksiyonları gerçekleştirmede gerekli olan enzimleri içermezler. Bunun yerine virüsler, genetik bilgilerini çözen yalnızca bir veya iki enzimi taşırlar. Dolayısıyla bir virüsün yaşayacağı ve daha fazla virüs yapacağı bir konak hücresi olmalıdır. Bir konakçı hücrenin dışında, virüsler işlevlerini gerçekleştiremez. Bundan dolayı çoğu bilim insanı virüslerin, bir konakçı hücreye bulaşmasına neden olan olaylardan dolayı canlı olduğunu kabul etmektedirler. Bize nasıl saldırırlar? Virüsler, çevremizin her yerinde yalnızca bir konakçı hücrenin gelmesini beklemektedir. Deri, burun veya ağız yoluyla vücudumuza misafir olabilirler. Örneğin; soğuk algınlığı ve grip virüsü, solunum ya da sindirim sistemlerindeki hücrelere misafir olacak ve saldıracaktır. AIDS'e neden olan insan bağışıklık yetmezlik virüsü ise bağışıklık sisteminin T hücrelerine saldıracaktır. Konakçı hücrenin türüne bakılmaksızın tüm virüsler, litik döngü olarak da bilinen temel adımları takip eder: - Bir virüs parçacığı, bir konak hücreye bağlanır. - Parçacık genetik bilgilerini konakçı hücreye bırakır. - Parçacığın hücreye bıraktığı genetik bilgi konakçı hücrenin enzimlerini görevlendirir. - Enzimler yeni virüs partikülleri için parçalar oluşturur. - Yeni parçacıklar yeni virüsler haline getirilir. - Oluşan parçacıklar konak hücresinden kopar. Tüm virüslerin uygun konakçı hücreleri hissettiği veya tanıdığı dış zarfları veya zarf üzerinde bir miktar proteinleri bulunur. Bu protein sayesinde virüs konakçı hücrenin zarına bağlanır. Hücrenin içerisine girdikten sonra viral enzimler, konakçı hücrenin bu enzimlerini ele geçirir. Virüsün genetik bilgilerini, yeni viral proteinler ve hücrenin enzim makinesini kullanarak kopyalamaya başlarlar. Viral genetik bilgilerin yeni kopyaları, yeni virüs yapmak için yeni protein katlarının içinde paketlenir. Yeniler oluşturulduktan sonra konakçı hücreden ayrılırlar. Bir kere konakçı hücreden ayrıldıklarında, yeni virüsler diğer hücrelere saldırabilir. Bir virüs binlerce yeni virüs üretebilir, çünkü viral enfeksiyonlar vücuda hızla yayılabilir. Grip veya soğuk algınlığı ile karşılaştığınızda gerçekleşen olayların sırası, virüsün nasıl çalıştığının iyi bir göstergesidir: - Virüs bulaşmış bir kişi yakınınızda hapşırır. - Virüs parçacıklarını teneffüs edersiniz ve burnunuzda sinüslerdeki hücrelere yapışır. - Virüs, sinüslerdeki hücrelere saldırır ve yeni virüsleri hızla üretir. - Konakçı hücrelerden ayrılırlar. Yeni virüsler kan dolaşımınıza ve ayrıca akciğerlerinize yayılır. Sinüslerinizdeki koruyucu hücrelerini kaybettiğiniz için, sıvı burun kanallarına akabilir ve burnunuzun akmasına neden olabilir. - Sinüsler yolu ile boğazınıza ulaşan virüsler boğazınızdaki hücrelere saldırır ve boğaz ağrısına sebep olabilir. - Kan dolaşımına geçen virüsler kas hücrelerine saldırabilir ve kas ağrılarına neden olabilir. Çevreye yayılma ve canlılara bulaşma yolları Bağışıklık sisteminiz enfeksiyona tepki verir ve mücadele sürecinde vücut sıcaklığınızın artmasına neden olan pirojen denilen kimyasallar üretir. Bu ateş aslında vücudunuzun kimyasal reaksiyonlarının çoğunun ideal sıcaklığı 37 derece olduğundan, viral çoğalma oranını yavaşlatarak enfeksiyonla savaşmanıza yardımcı olur. Sıcaklığınız bunun biraz üzerine çıkarsa reaksiyonlar yavaşlar. Bu bağışıklık yanıtı vücudunuzdan virüsler ortadan kalkıncaya kadar devam eder. Bununla birlikte hapşırırsanız, başka bir konakçıyı beklemek için binlerce yeni virüs ortama yayılabilir. Ana hücre içine girdikten sonra, uçuklar ve HIV gibi bazı virüsler hemen çoğalmaz. Bunun yerine, genetik bilgilerini konakçı hücrenin genetik bilgileri ile karıştırırlar. Bir virüs yalnızca bir protein membran ile çevrilmiş bir dizi genetik bilgiden oluştuğundan ve kendi biyokimyasal reaksiyonlarını gerçekleştirmediğinden, virüsler konakçı bir hücre dışında yıllarca veya daha uzun süre yaşayabilir. Bazı virüsler üreme işleminden önce konakçı hücrelerin genetik bilgileri içinde yıllarca uyku hali gösterebilir. Örneğin, HIV virüsü bulaşmış bir kişi yıllarca AIDS belirtilerini göstermeksizin yaşayabilir, ancak virüsü yine de başkalarına bulaştırabilir. Virüsler dediğimiz gibi vücudun dışında uzun süre var olabilir. Virüslerin yayılımı, virüs türüne özgüdür. Virüsler; taşıyıcı organizmalar ve vücut sıvılarının bir kişiden diğerine doğrudan aktarılması ile yayılabilirler. Virüs yayma veya bunlarla bağlantı kurma riskini azaltmak için; hapşırırken veya öksürürken ağzınızı veya burnunuzu koruyun. Özellikle tuvalete gittikten veya yiyecek hazırladıktan sonra ellerinizi sık sık yıkayın. Başkalarının vücut sıvılarıyla temastan kaçının. Bu uygulamalar kusursuz değildir, ancak viral enfeksiyon riskini azaltmanıza yardımcı olabilir. Popüler inancın aksine, antibiyotiklerin virüs üzerinde etkisi yoktur. Çoğu antibiyotik, bakterilerin üremesine müdahale ederek yeni genetik bilgilerin veya yeni hücre duvarlarının oluşturulmasını engeller. Virüsler kendi biyokimyasal reaksiyonlarını gerçekleştirmediğinden antibiyotikler onları etkilemez. Aşılar ise, bu canlılar karşısında doğru antikorları nasıl üreteceğini bilir. Ayrıca, virüsler çok hızlı ve çok sık çoğaldığından sıklıkla yapıları biraz değişebilir. Bu değişiklikler de virüslerin genetik bilgilerini değiştirebilir. Bu nedenle bir hastalığa sebep olan virüs için yapılan aşı gelecek yıl aynı tür virüse karşı etkili olmayabilir. Viral enfeksiyonlarla mücadele etmek ve salgınları önlemek için sürekli yeni aşılar üretilmelidir.


Vitamin Mineral İhtiyacınız Gerçekten Karşılanıyor mu? Besinlerden elde edilebilecek belli vitaminleri bilebiliyoruz, bazı vitamin mineral takviyelerinde etiket okuduğumuzda bu eklenen ögelerin miktarlarını görebiliyoruz. Ancak aldığınız vitamin mineral miktarının sizin ihtiyaçlarınızı karşıladığını nasıl bileceğiz? Aslında bu, sağlıklı beslenmeyi öğrenince dert edilmeyecek bir nokta. Nasıl mı? 4 yapraklı besin yoncamızı düşünecek olursak, tahıl grubu, süt grubu, et- kurubaklagil grubu ve son olarak meyve- sebze grubundan bir tabak hazırladığımızda sadece vitamin mineral için değil, makro besin öğesi olan karbonhidrat, protein ve yağ için de endişelenmemize gerek kalmıyor. Fakat gene de sağlıklı beslenme önerisini tekrarlayacak birkaç öneri aklınızda bulunsun. İki Minik İpucu 1- Şekerli içecekleri sınırlayın. Gazlı içecekler, sporcu içecekleri, enerji içecekleri gibi şekerli veya tatlandırılmış içeceklerin tüketimini azaltın. Bu ürünler 12 tatlı kaşığına varabilen şeker içeriği olması ve yararlı besin ögesi bulunmaması dolayısıyla önerilmiyor. Bunun üstüne, sürekli ve fazla miktarda tüketimi obezite ve obezite ile ilişkili kronik hastalıklara davet çıkarıyor. 2- Rafine- işlenmiş karbonhidratı azaltın. Kan şekerini yendiği an fırlatan beyaz ekmek, paketli ürünler, birçok kahvaltılık gevrek, patates cipsi gibi ürünler, posa gibi sağlıklı besin ögesi içermezler. Bu ürünleri daha akıllıca tercihler yapmak adına, tam tahıllı, çavdar, kepek türü ekmeklerle, meyve sebzeler ve kurubaklagillerle değiştirmek posa kaynakları, vitamin mineral adına bizim için daha yararlı olabilir. Genel bir kural olarak, ürün seçerken de her 10 gram karbonhidrat için en az 1 gram posadan gelmesine dikkat edin. En iyi ürünlerde bu rakam 5 grama kadar çıkabiliyor. İleri Okuma: Diyette Lifli Gıdaların Önemi


Vücudumuzun Savaş ya da Kaç Mekanizması Korkunç bir şey karşısında, kalp atış hızınız yükselir, daha hızlı nefes almaya başlarsınız. Tüm vücudunuz gergin ve harekete geçmeye hazır hale gelir. İşte başlıyor: Savaş ya da Kaç! Bu tepki yakın bir fiziksel tehlike karşısında verdiğimiz psikolojik stres kaynağı yüzünden meydana gelebilir. Örneğin sabahın koşuşturmacasında saldırgan bir köpekle karşılaşmak veya okulda büyük bir sunum hazırlamaya çalışmak olabilir. Peki bu sırada vücudumuzda neler oluyor? Neden kalp atışlarımız hızlanıyor ya da nefes nefese kalıyoruz? Soruların cevabına bu etkilerden sorumlu sempatik sinir sistemimizi tanıyarak başlayalım. Sempatik sinir sistemi vücudun faaliyetini ve enerji tüketimini artırıcı yönde hareket eder. Sürekli doku ve organlara emirler yağdırır ve geri bildirim alır. Sempatik sinir sistemi nöronları, omuriliğin T1-L3 bölgesindeki ön ve arka boynuzda bulunur. Buradan çıkan sinir lifleri, omurilik sinirin ön kökleri içerisinde omuriliği terk ederek omurilik sinirin yapısına katılırlar. Bu lifler, belirli yolları izlerler ve ganglionlara ulaşırlar. Ganglionlardaki nöronlarla sinaps yapar veya doğrudan organlara giderler. Savaş ya da Kaç Mekanizması Nedir? Sempatik sinir sisteminin etkisi aynı anda birçok organda görülür. Bu durum kitle etkisi olarak bilinir. Sempatik sistem genellikle stres veya duygusal durumlar ile etkinleşir. Stres fiziksel, zihinsel veya duygusal olabilir. Bu yüzden stres cevabı veya savaş ya da kaç tepkisi olarak adlandırılır. Savaş ya da kaç tepkisi, vücudumuz bir tehdit algıladığında ortaya çıkar. Hasar ya da hayatta kalmamız için vücudun savaşması'' ya da kaçması için hazırlanan ilkel ve doğuştan gelen bir yanıttır. Stres ise bir tehdit ile karşılaştığımızda yaşanan biyolojik ve psikolojik bir tepkidir. Öncelikle, vücudumuz bir durumu yargılar ve stresli olup olmadığına karar verir. Bu karar, duyusal girdi ve işleme ile ayrıca depolanan hatıralar temel alınarak yapılır. Savaş ya da Kaç Mekanizması Nasıl İşliyor? Durum stresli olarak değerlendirilirse, hipotalamus hemen harekete geçer. Beyindeki hipotalamus, stres tepkisinden sorumludur. Stres tepkisi algılandığında hipotalamus hemen hormon salınımını başlatır. Adrenalin, noradrenalin ve kortizol gibi hormonların kana karışması için düğmeye basılır. Bir stres tepkisi tetiklendiğinde iki yapıya sinyaller gönderir. Bu yapılar hipofiz bezi ve böbreküstü bezleridir. Kısa vadeli tepkiler, sempatomedüller yol aracılığıyla üretilmektedir. Uzun süreli stres ise, hipotalamik hipofiz-adrenal sistem ile düzenlenir. Hipotalamik Hipofiz-Adrenal Sistemi Nedir? Stres uyaranları, hipotalamik hipofiz eksenini etkinleştirir. Hipotalamus, hipofiz bezini uyarır. Hipofiz bezi adrenokortikotropik yani ACTH olarak bilinen hormonu salgılar. ACTH böbreküstü bezlerini uyararak kortikosteroid hormonu üretir. Kortizol, vücudun sürekli kan şekeri ihtiyacını sürdürmesini sağlar. Adrenal korteks, kortizol adı verilen stres hormonlarını serbest bırakır. Bu, depolanan glikozun karaciğerden enerji için salınmasını sağlar ve bütün bunlar olurken bağışıklık sistemi bastırılır. Sempatomedüller Yol Nedir? Hipotalamus ayrıca böbreküstü bezlerini de harekete geçirir. Böbreküstü bezleri, otonom sinir sisteminin bir parçasıdır. Otonom sinir sistemi vücuttaki dengeyi koruyan bir kontrol sistemi olarak işlev görür. Bu faaliyetler genellikle bilinçli kontrol olmaksızın yapılır. Böbreküstü bezleri adrenalin hormonunu salgılar. Bu hormon, vücudu savaş veya kaç cevabı için hazırlar. Adrenalin, sempatik sistemin uyarılmasını ve parasempatik sistemin sönmesini sağlar. Kısa vadedeki stres tepkisi kişilerde kötü sonuçlara neden olmaz ve evrimsel bir bağlamda hayatta kalma değeri de vardır. Savaş ya da Kaç Mekanizmasının Vücudumuzdaki Fizyolojik Etkileri Nelerdir? - Kalp atış hızı artar. - Akciğerlerdeki bronşlar genişler. - Göz bebekleri genişler. - Kaslarda kanlanma ve kas gücü artar. - Salgı bezlerindeki salgı üretimi azalır. - Mide sindirim işlevlerinin çoğu durdurulur. - Daha fazla glikojen, glikoza dönüştürülür. Bu fizyolojik belirtilerin hepsi stresli veya tehdit altında bir durumla baş edebilmeniz için gereklidir. Kalp atış hızı artar. Çünkü koşmanızı gerektirebilecek bir durumda kaslarınıza daha fazla kan akışı olmalıdır. Akciğer kapasiteniz artar çünkü daha fazla soluk alıp vermeye ihtiyacınız vardır. Savaş veya kaç mekanizmasında kanın daha hayati organlara sevki sağlanır. Aktif olan kasların kan akımı artar. Buna karşın hızlı motor faaliyet için ihtiyaç duyulmayan böbrek ve sindirim sistemi organlarında kan akımı azalacaktır. Unutmamız gereken önemli bir nokta daha vardır. Bazen gerçek bir tehdit olmadığında bile vücudumuz bu şekilde tepkiler verilebilir. Fobiler, bir tehdit karşısında savaş ya da kaç tepkisinin tetiklenebileceğini çok iyi gösterir. Örneğin; yükseklikten korkan bir kişinin bir toplantıya katılmak için gökdeleninin en üst katına çıkmak zorunda kaldığını düşünün. Böyle bir durumda kısa süreli stres tepkisini yaşamaya başlayacaktır. Vücudumuz Bu Durum Sonrasında Normal Haline Nasıl Döner? Sempatik sinir sisteminin savaş ya da kaç mekanizması etkisine zıt çalışan bir sistem vardır. Bu vücudumuzun normal fizyolojik durumuna dönmesine yardımcı olacaktır. Bu sistem parasempatik sinir sistemidir. Parasempatik sistem veya dinlen ve sindir sistemi çok daha yavaş bir sistemdir. Parasempatik yanıt, vücudumuzdaki sistemlerinin dengesi ve bakımından sorumludur. Vücudun stres etkisinden arınıp, rahatlamasına ve onarımına olanak tanır. Parasempatik sistem aktive edildiğinde ise kalp atım hızı yavaşlar. Salgı bezlerindeki salgı üretimi artar. Mide ve bağırsak hareketleri artar. Akciğerlerdeki bronşlar daralır. Kaslar rahatlar. Göz bebekleri daralır. İdrar çıkışı artar. Bütün bu değişiklikler, uzun vadede sağlığın koruması ve vücutta sağlıklı bir dengenin olabilmesi için evrimleşmiştir. Savaş ya da Kaç Tepkisinin Aşırı Aktifleşmesi Tehlikeli Midir? Aşırı stres varlığı vücudumuzda bir takım sağlık sorunlarını da beraberinde getirebilir. Otonom sinir sisteminde baş ağrısı, yüksek tansiyon gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Bağışıklık sisteminde ise kronik yorgunluk, depresyon, bağışıklık sistemi hastalıklarına neden olabilir. Dış ortamımızı değiştirmek uzun süreli stres etkisini azaltmakta bize yardımcı olacaktır. İçinde yaşadığımız çevrenin daha güvenli olması, gürültülü veya rahatsız edici ortamlardan uzaklaşmak faydalı olabilir. Kendimizi gerçekten ilgilendiren arkadaşlarımızla daha iyi iletişim becerileri içerisinde olmalıyız. Ayrıca zaman yönetimini öğrenmek ve kendimize olumlu bildirimlerde bulunmakla başlayabiliriz. Gerçeklik hakkındaki algılarımızı değiştirebiliriz. Buna zihinsel bakış açımızı, tutumlarımızı, inançlarımızı ve duygusal tepkilerimizin kontrolünü sağlayarak adım atabiliriz. Bilişsel yeniden yapılanma ile gerçekliğimizi, gerçekten değiştirmeden gerçeklik hakkındaki algıyı değiştirebiliriz. Yaşamın zorluklarını bizi daha güçlü ve daha sevecen hale getiren olaylar olarak görmeye başlamak önemli bir adım olacaktır. Stres Uyaranlarından Uzaklaşalım Sonuç olarak şunu görüyoruz. Vücudumuz ve fizyolojik sistemlerimiz yaşadığımız durumlardan çok etkileniyor. Bunu da bir dizi tepkilerle bizlere yansıtıyor. Vücudumuzda ki bu mükemmel işleyişin varlığı ona daha iyi bakmamız gerektiğinin göstergesidir. Stres tepkisi sağlık psikolojisinde de önemli bir yer oluşturur. Ayrıca bu etkileri en aza indirgemek için multidisipliner çalışmaların artması ve sürekli olması çok gereklidir. Bu, bizim stresör etkilerden daha kısa sürede ve en az hasarla uzaklaşabilmemiz için önemlidir.


Vücut Isısı Nasıl Düzenlenir? Sıcak bir yaz günü geçiriyorsunuz ve hava durumu 30 dereceyi gösterse bile hissedilen 40 derece diye yakınıyorsunuz. Peki böyle bir sıcaklığın altında vücut ısısı nasıl sabit tutuluyor hiç düşündünüz mü? O güneşin altında kulaklarımızdan buhar çıkmadığı için belki de fazlasıyla şanslıyızdır. Bu şansın altında yatan mekanizma nedir peki? O zaman şimdi vücut ısısının düzenlenmesi nasıl gerçekleşiyor bir göz atalım. İnsan homeoterm bir canlıdır; iç ortamın ısısını daima sabit tutmaya çalışır. Vücut ısısının sabit sürdürülmesindeki kahramanlardan belki de en önemlisi hipotalamustur. Hipotalamustaki ısı düzenleme merkezleri tarafından vücut ısısı ayarlanır. Burada sinirsel geribildirim mekanizmaları ile düzenlenir. Hipotalamusta preoptik alan olarak adlandırılan bölgedeki nöronların, ısı reseptörü gibi işlev gördükleri düşünülmektedir. Bu alanda çok sayıda sıcağa duyarlı nöron ve bunların yaklaşık üçte biri kadar soğuğa duyarlı nöron bulunur. Bu bakımdan preoptik alanın ısı kaybından sorumlu olduğu söylenebilir. Vücut Isısı Hipotalamusta Ayarlanır Sıcağın oluşturduğu tepkisel cevaplar hipotalamusun ön bölgesinden doğar. Ayrıca deri ve derin dokularda da sıcağa ve soğuğa duyarlı reseptörler bulunur. Hipotalamusun aksine, derideki soğuğa duyarlı reseptörler, sıcağa duyarlı olanlardan yaklaşık 10 kat daha fazladır. Bu nedenle ısının çevresel kontrolünde sıcak değil, özellikle soğuk rol oynar. Deri ve derin dokulardan gelen uyarılar hipotalamusun arka bölgesine iletilir. Hipotalamusun arka bölgesinde soğuğa duyarlı reseptörler vardır. Soğuğun oluşturduğu tepkisel cevaplar hipotalamusun arka bölgesinde doğar. Vücut ısısının artması durumunda, sıcağa duyarlı reseptörlerin uyarı sıklığı artar ve ısı kaybettiren mekanizmalar çalışır. Vücut ısısının azalması durumunda ise soğuğa duyarlı reseptörlerin uyarı sıklığı artar. Preoptik alan ve çevreden gelen uyarılar hipotalamusun arka bölgesinde birleşirler. Daha sonra vücutta ısıyı oluşturan mekanizmalar çalıştırılır. Vücut ısısının düzenlenmesi için kritik düzey ağız içi sıcaklığın 37,1 derece olmasıdır. Bu noktada ısı yapım ve kayıp mekanizmalarının çalışmadığı kabul edilir. Bu nedenle 37,1 derece sistemin ayar noktası olarak adlandırılır. Ayar noktasının üstündeki değerlerde ısı kaybı arttırılır ve ısı oluşumu azaltılır. Böylece vücut ısısı düşürülerek ayar noktasına getirilir. Bunun altındaki değerlerde ise ısı kaybı azaltılır ve ısı oluşumu arttırılır. Böylece vücut ısısı ayar noktasına yükseltilir. Vücut Isısını Azaltan veya Artıran Mekanizmalar Sempatik sinir sistemi vücut ısısının düzenlenmesinde önemli bir rol oynar. Vücut ısısı arttığı zaman, azaltılması için derideki kan damarlarında genişleme ve terleme ile ısı oluşumunun azalması süreci gerçekleşir. Damarlardaki genişleme vazodilatasyon olarak adlandırılır. Bu işlem gerçekleşirken hipotalamusta damarların daralmasını sağlayan mekanizmanın çalışması engellenir. Derideki kan damarları genişledikçe deriye ısı transferi artar. Vücut ısısı arttığı zaman hipotalamusta, preoptik alanın sıcaklıkla uyarılması terlemeye yol açar. Bu bölgeden başlayan uyarılar otonom sinir sistemi yolu ile omuriliğe ve vücudun her tarafındaki deriye iletilir. Vücut ısısı azaldığı zaman deride vazokonstriksiyon olur ve tüyler dikleşir. Isı oluşumunun artması için titreme, sempatik aktivasyon ve tiroksin salınımı gerçekleşir. Bu etkiler hipotalamustaki sempatik merkezlerin uyarılması ile sağlanır. Böylece deriye ısı transferi azaltılır. Dolaşımdaki adrenalin ile noradrenalin hormonları aracılığıyla hücre metabolizmasının hızı artar. Besin maddelerinden ihtiyaçtan daha fazla enerji oluşumu sağlanır. Buna kimyasal termogenez denir. Hayvanlarda kimyasal termogenez kahverengi yağ dokusu ile orantılıdır. Bu tip yağ içeren hücrelerde fazla mitokondri bulunur ve böylece ısı üretimi daha fazla yapılır. Bebeklerde vücut ısısının yetişkinlerden yüksek olmasının sebeplerinden biri de kahverengi yağ dokusunun fazla olmasıdır. Bazal Metabolizma Hızı ile Vücut Isısı Düzenlenebilir Bu süreçlerin dışında hormonal sistem bazal metabolizma hızını ayarlar. İstemli motor hareketleri arttırarak veya azaltarak vücut ısısının düzenlenmesi konusunda yardımcı olur. Vücut ısısının düşmesi durumunda tiroit uyarıcı hormon salınımı artar ve buradan tiroksin hormonu salgılanır. Artan tiroksin hormonu, vücutta hücre metabolizmasını hızlandırır. Ancak bu artış ani olmaz ve haftalar sonrasında görülür. Bu nedenle kutuplarda yaşayan insanlarda guatr hastalığı görülme riski yüksektir. Peki neden ateşimiz çıkıyor sorusu ile yazımızı sonlandıralım. Ateş, vücut ısısının normal sınırlarının üzerine çıkması durumudur. Böylece hipotalamustaki ayar noktasının sınırı aşılmış olur. Ayar noktasındaki ısı değeri yükselince, ısı üreten tüm mekanizmalar harekete geçer. Yaklaşık 8 ile 10 dakika içerisinde ateş meydana gelir. Enfeksiyonlarda Vücut Isısı Uyarı Gibi Çalışır Ateşin yükselmesine enfeksiyonlar, beyin tümörleri ve sıcak çarpması gibi durumlar sebep olabilir. Enfeksiyonlara cevap olarak gelişen ateş ile artan vücut sıcaklığı organizmanın cevabını uyarır. Zarar görmüş dokular, ateşin yükseldiği durumlarda hızlanan metabolizmadan dolayı hızla tamir edilirler. Orta dereceli ateş ile seyreden enfeksiyon hastalıklarında ne yapılması gerektiği konusunda farklı görüşler vardır. Ateşin düşürülmemesi gerektiğini savunan görüşler de vardır.


Vücuttaki Hücre Dağılımı Vücudumuzda 40 trilyon bakteri hücresi 30 trilyon insan hücresi bulunur. Yukarıdaki infografikte 30 trilyon hücrenin hangi tür hücrelerden oluştuğunu görüyorsunuz. Kırmızı Kan Hücreleri Çekirdeksiz kırmızı kan hücreleri kanın 40-45%'ini oluşturur ve her saniye yaklaşık 2.4 milyon yeni kırmızı kan hücresi üretilir. Kırmızı kan hücreleri 7-8 mikrometre çapında esnek disk şeklinde hücrelerdir. Bir mili-metreküp kandaki ortalama 4 ile 5 milyon alyuvar bu hücrelerin hayati önemini açıkça gösterir. Bu hücrelerin asıl görevi akciğerlerden gelen oksijeni diğer organlara dağıtmak ve bu organlardan akciğere karbondioksit taşımaktır. Bu gazlar, alyuvarın asıl maddesi olan hemoglobin üzerine yapışırlar. Trombositler Trombositler kanı oluşturan başlıca bileşiklerden birisidir. Kanamanın durdurulması ve damar yatağında pıhtı oluşması görevini yaparlar. Damarlarda oluşan deliklere toplanıp, bu delikleri tıkayarak kan kaybını durdururlar. Trombositler vazokonstriktör adı verilen maddeyi salgılar ve zedelenen damarın büzülmesinde görev alırlar. Trombositlerin en önemli görevi kanamanın durdurulması ve pıhtı teşekkülüdür. Trombositin yapısında kanamanın durdurulması işleminde rol alan trombosit faktörleri vardır. Ayrıca bir damarın yaralanması ve zedelenmesi halinde yaralı damarın büzülmesi işlemi de trombositlerce yapılır. Lenfositler Lenfositler, bağışıklık sisteminde mevcut olan ve kemik iliği tarafından üretilen beyaz kan hücreleridir. Beyaz kan hücreleri, vücudu enfeksiyonlardan korur ve bağışıklık sisteminin bir parçasıdır. Kanın şekilli elemanlarının % 1 ini oluştururlar ve kırmızı kan hücrelerinden sayıca çok azdırlar. Dolaşımda 4-8 saat kadar bulunurlar, dokularda bulunanlar ise 4-5 gün kadar yaşarlar. Epidermis Hücreleri Epidermis hücreleri derinin en dış tabakası olan epidermis tabakasını oluşturur. Bu kısım damarsal yapılar içermez. Kalınlığı vücut bölgesine göre değişmektedir ve su içeriği kalınlığını değiştiren bir faktördür. Epidermiste keratinositler dışında melanosit, langerhans ve merkel hücreleri de bulunmaktadır. Yağ Hücreleri


Wernicke Afazisi Nedir? Alman nörolog Carl Wernicke 1874 yılındaki hastaları akıcı bir şekilde konuşmalarına rağmen doktor hiçbir şey anlamıyordu. Aynı zamanda bu hastalar kendilerinin ne söylediklerini de anlamıyordu. Bu garip durum karşısında Wernicke yaptığı otopsi sonuçlarında hastalarının sol temporal lobunun içerisinde işitme bölgesine yakın alanlarda bir hasar olduğunu tespit etti. Bu bölge daha sonra bölge Wernicke alanı olarak kabul edildi. Wernicke Alanı (22. Brodmann Alanı) Wernicke alanı, günlük hayatımızın içinde kulak duyu organımız ile duyduğumuz sembollerin sinirler aracılığıyla birincil işitme alanına iletilmesinde daha sonra duyulan anlamlı sesleri dilsel kodlamaya çevirir ve anlamamızı sağlar. Wernicke alanının ön tarafı günlük hayatta duyduğumuz kelimeleri anlamamız da daha etkinken arka tarafı ise duyduğumuz cümleleri anlamamız da etkin olmaktadır. Aynı zamanda Wernicke alanı arkuat fasikül yoluyla Broca alanıyla sürekli bir ilişki içindedir. Bu yolla Wernicke alanı duyduğumuz ve anladığımız cümle, kelimelere cevap vermek için dil bilgisine uygun olarak oluşturulmuş cümle veya kelimeleri Broca alanına gönderir. Broca alanı da yüz, dil, nefes borusundaki kaslara sağladığı beceri işleviyle fiziksel olarak cevap vermemizi sağlar. Afazi Nedir? Yunanca'da konuşamamazlık anlamına gelen afazi genel olarak dil bozukluğu sendromu diyebiliriz. Kural olarak konuşmamızda etkin olan beyin lobu soldur. Bu yüzden afazi, beynin özellikle sol lobu dil şebekesi içerisinde meydana gelen etkilenmeler sonucunda ortaya çıkar. Burada meydana gelen hasarlar sonucunda anlamayı, ifade etmeyi ya da her ikisinde de bozukluklar meydana getirebilir. Wernicke Afazisi Wernicke alanını ve afaziyi öğrendiğimize göre Wernicke afazisi nedir onu inceleyelim. Wernicke afazisi aynı zaman da duyusal afazi olarak da bilinir. Wernicke alanı ses örüntülerinin oluşturulmasında etkin performans sergileyen birçok önemli bağlantının geçtiği bir kavşaktır. Bu yüzden burada meydana gelebilecek hasarlarda kişide hem şimdiki hem de geçmişteki işitsel anlamlara dayalı birçok performansını etkilenmektedir. Bu yüzden Wernicke afazisi olan hastaların anlama performansı ciddi şekilde bozulmuştur. Wernicke alanı birçok bağlantının geçtiği bir alan olduğu için Wernicke afazisi olan bireyler duyduğu sesleri anlayamaz, gördüğü yazıları okuyamaz ve ellediği cisimlerin adlarını söyleyemezler. Çünkü hastaların isimlendirme becerilerinde bozulmalar olduğu için uygun kelimeyi bulup söylemekte zorlanırlar. Bu hastalarda tekrarlama bozukluğu da görülür çünkü Wernicke alanı anlama merkezi olduğundan buradaki hasardan dolayı hasta etkin bir şekilde anlama becerisi gösteremediği için tekrarlayamaz. Bunlarla beraber bu hastalarda belirgin bir okuma ve yazma bozukluğu da ortaya çıkmaktadır. Anlama becerileri bu kadar kötü olmalarına rağmen bu hastalar gayet normal bir şekilde konuşurlar telaffuzları iyi, kurdukları cümleleri oldukça uzun ve düzgündür. Hatta uzaktan dinlediğimiz zaman gayet normal bir konuşma olarak algılarız. Ancak yanlarına gidip dikkatli bir şekilde dinlediğimizde konuşmaları oldukça karışık ve çok anlamsızdır. Sözcükler Karıştırılabilir Hastalar konuşmalarında bir kelime yerine alakasız başka kelimeler kullanabilirler bu duruma sözel parafazi denir. Örneğin hastaya Adınız nedir? diye sorulduğunda Burada olmaktan mutluyum diyebilir. Hoş geldiniz dediğimiz zaman İyiyim siz nasılsınız? diye cevap verebilirler. Bu hastalar bazen de anlamlı bir kelime oluşturmayan harfleri sesleri bir araya getirerek yeni kelimeler oluşturarak cevap verirler. Buna da neolojistik parafazi tarzında konuşmalar diyoruz. Örneklerle anlatmak gerekirse telefonu gösterip bu nedir diye sorduğumuz zaman Sephe ya da defteri gösterip ne olduğunu sorduğumuz da Kalanal gibi çok anlamsız cevaplar vermektedirler.


Wernicke Alanı Nedir, Hangi Görevleri Vardır? İnsanın evriminde en önemli işlevlerden birisi dildir. Duyma ve duyduğunu anlama insanların en önemli bilişsel işlevleri arasındadır. Wernicke alanı beynin yazılı ve sözlü dili anlama merkezidir. Birisi hey dostum, akşam bize gelsene film izleyelim dediğinde bunun ne anlama geldiği Wernicke alanında işlenir. Arkadaşınıza tamam akşam 8'de gelirim dediğinizde ise temporal lobun diğer bir bölgesi Broca alanı çalışır. Yakın zamana kadar sadece Broca alanının çalıştığını düşünüyorduk. Oysa konuşmanın üretilmesinde de Wernicke alanının faal olduğu görüldü. Şimdi Wernicke alanı ne iş yapar, nerede bulunur ve hasar gördüğünde neler olduğunu irdeleyelim. Wernicke Alanı Nasıl Keşfedildi? İnsan beyni yüzyıllar boyunca merak uyandıran bir organ olmuştur. 19. Yüzyılın ikinci yarısında sinirbilimciler beynin iki yarımküresinin aynı işlevlere sahip olmadığını anlamaya başladılar. Ünlü doktor Paul Broca incelediği vakalarda beynin sol yarımküresinde bir bölgenin hasar görmesi sonucunda konuşma yeteneğinin kaybolduğunu keşfetti. Beynin sağ temporal lobunda aynı bölgenin zarar görmesi konuşmada o kadar sorun yaratmıyordu. Sol temporal lobun bu bölgesi Broca alanı olarak adlandırıldı. Broca'nın bu gözlemleri beyinde her işlev için özel bir bölge olduğunu fikrini getirdi. Konuşmanın çıkması için bir bölge olduğuna göre anlaşılması için de bir bölge olabilirdi. Beynin bir yarımküresinin bir işlev için daha önemli olduğu fikri alışılagelmişin dışındaydı. Ancak Alman doktor Carl Wernicke 1874'te Broca alanına benzer bir bölgenin konuşmaları ve sesleri algılamak için özelleştiğini duyurdu. Yine sol yarımküre başroldeydi. Carl Wernicke sol yarımküresi zarar görmüş hastaların akıcı konuştuklarını ama söylediklerinin tamamen anlamsız kelimelerden ibaret olduğunu fark etti. Bu rahatsızlık literatüre Wernicke afazisi olarak geçti. Wernicke afazisi Broca afazisinin tam zıttıdır. Broca afazisinde kişi konuşulanları anlayabilir ama istediği gibi konuşamaz. Wernicke Geschwind Modeli Carl Wernicke yaptığı araştırmalarda dilin anlaşılmasında ve konuşmada Wernicke alanının çok önemli olduğunu keşfetti ve bir model öne sürdü. Bu modelde dilin anlaşılması ve dışa vurumunda Broca ve Wernicke alanı birlikte çalışıyordu. Konuşulanı anlama ve konuşma bu iki bölgenin koordineli çalışması sonucu gerçekleşiyordu. Bu modele göre Wernicke alanı anlamlı konuşma için plan yapmak ile sorumludur. Broca alanı ise bu planları eyleme dönüştürerek konuşma için gerekli ağız, dil hareketlerini gerçekleştirir. Bunu yaparken birincil motor kortekse sinyal gönderir ve kasları harekete geçirir. Bu model daha sonraki yıllarda nörolog Norman Geschwind tarafından genişletildi ve Wernicke-Geschwind modeli olarak adlandırıldı. Carl Wenicke'in araştırmalarını 19. Yüzyılda yaptığını düşünürsek bu modelin çok basit olması sıradışı gelmeyecektir. Dil çok karmaşık ve çok sayıda beyin bölgesinin çalışmasıyla ortaya çıkar. Sözlerin seçimi, konuşma hızı, tonlama, vurgu ve daha pek çok öğesi vardır. Broca ve Wernicke'in zamanında bu iki alan arasında kesin bir ayrım çizilmesine rağmen bugün Wernicke alanının da konuşmaya katıldığını biliyoruz. Benzer şekilde Broca alanı da konuşmaların algılanmasında rol oynuyor. Wernicke alanı zarar gördüğünde her zaman anlama kabiliyeti bozulmuyor. Dilin anlaşılmasında daha pek çok etken var. Ders kitaplarında Broca alanı ve Wernicke alanı arasında çok keskin bir şekilde ayrım çizilse bile son makaleler bunun doğru olmadığını bildiriyor. Beynin bu bölgelerini yeterince tanımıyoruz. Dil ile ilgili işlevlerinde daha çok araştırma yapılması gerekiyor. Broca ve Wernicke alanları varsayılanın aksine hem dilin anlaşılmasında hem de üretilmesinde rol oynuyor. Bir Nöroanatomi Çıkmazı: Wernicke Alanı Nerede? Bogen 1976'da yayınladığı Wernicke's region: Where is it? makalesinde bu bölgenin hasar gördüğünde dilin sekteye uğradığını yazıyordu. Konuşulanları anlamayan hastaların beyinleri incelendiğinde Wernicke alanının zarar görmüş olacağı varsayıldı. Bu yolla Wernicke alanının tam yeri tespit edildi ancak bu konuda ciddi bir fikir ayrılığı var. Farklı kaynaklar Wernicke alanını farklı yerlerde gösteriyor. Bu bölgeler birbirinden tamamen farklı olmasa da anatomik olarak bazı farklar var. Bogen makalesinde dilin anlaşılmasının bir bölge ile sınırlandırılamayacağını, sol temporal ve inferior parietal lobun geniş bir bölümünü kapsadığını öne sürdü. İlerleyen yıllarda Wernicke alanı anatomik bir beyin bölgesinden ziyade işlevi ile ön plana çıktı. Artık onu net çizgiler ile şurada diye tanımlamak yerine dilin anlaşılmasında ve üretilmesinde görevli beyin bölgesi diye tarif ediyoruz. Ancak genel olarak 22. Broadmann alanının posterior kısmında olduğunu belirtelim. Wernicke Alanının Kritik Rolü: Konuşma Konuşmadan sorumlu beyin bölgesi aşağı yukarı 100 yıldır Broca alanı olarak biliniyordu. Ancak bu alanın yanı sıra 21. Yüzyılda yapılan araştırmalar Wernicke alanının da konuşmada çok kritik rolü olduğunu gösterdi. PET, MRI görüntüleme teknikleri konuşmanın üretilmesinde Wernicke alanının da dahil olduğunu ortaya çıkardı.


Williams Sendromu ve Nöropsikolojik Profili Williams Sendromu nedir? Williams sendromu yüz özellikleri, bağ dokusu anormallikleri, kalp damar anomalileri, kendine özgü bir kişilik ve hafif ila orta derecede zeka geriliği veya öğrenme güçlükleri ile karakterize karmaşık bir gelişimsel bozukluktur. Sendroma, elastin genini de içeren 7. kromozomun uzun kolundaki 26. genin submikroskopik hemizyoz bir delesyonu neden olur. Williams sendromun kromozomal silme, nöroanatomide belirli değişiklikler yüzünden ortaya çıkar. MR incelemeleri, belirli beyin bölgelerinin orantılı korunması, azaltılması ve güçlendirilmesi için belirli bir modeli göstermektedir. Serebrumun toplam hacmi normal yaşlara uygun kontrollere kıyasla azalırken, anterior serebrumun ve temporal limbik bölgelerin orantılı hacimleri ve korpus kollosumun ön kısmı korunur. Serebellumun genel hacmi, neoserebellumun korunması nedeniyle normaldir. Özellikle paleoserebellar vermis hacmi korunur ve neoserebellar bademcikler hacmi normal kontrollere göre artar. Williams sendromunun genetik temeli ve ortaya çıkan nöroanatomik bozukluklarla ilişkili olduğu belli bir bilişsel profil beklemek mantıklıdır. Böyle bir profil için öneriler hem klinik raporlarda hem de psikometrik veya deneysel araştırma desenleri kullanan çalışmaların raporlarında yapılmıştır. Bu profilin geniş özelliklerinden bazıları üzerinde önemli bir mutabakat vardır. Yine de, profilin belirli karakteristikleri ve bu profilin Williams sendromunun benzersiz olması konusunda büyük sorular mevcuttur. Dahası, sendromdan etkilenen bireylerin bilişsel yetenek modelinin kapsamını değerlendiren tutarlı ve etkin bir yol tam olarak mevcut değildir. Williams Sendromunda Nöropsikolojik Profil Williams sendromu olan bireylerin bilişsel olarak güçlü ve zayıf yönleri üzerine yapılan araştırmalar dil, işitme belleği ve görsel-uzamsal yapı olmak üzere üç yetenek türüne odaklanmıştır. Sonuçlar karakteristik bir bilişsel profil önermektedir. Yapılan araştırmaların çoğu yine bir kromozomal bozukluk olması sebebiyle benzer ve farklı yönlerin daha iyi anlaşılabileceği düşüncesi üzerine Down sendromlu bireylerle karşılaştırmalı olarak yapılmıştır. Zeka: Bebeklikten yetişkinliğe kadar çeşitli dönemlerinde yapılan çalışmalarda farklı sonuçlar mevcuttur. Genel olarak bakılacak olursa yapılan çalışmalar IQ puanlarının 30-100 arasında değişen bir ölçekte olduğunu göstermiştir. Dil: Williams sendromlu bireylerin ciddi bilişsel güçlükleri olsa da dil işlevleriyle ilgili yapılan araştırmalarda, hastalıktan etkilenen bireylerin dil işlevlerinin kronolojik yaşlarının seviyesinde veya seviyesinin üzerinde olduğu saptanmıştır. Down sendromlu bireylerle yapılan karşılaştırmalı araştırmalar, Williams sendromu olan bireylerin dil bilgisi açısından daha düzgün cümleler kurduğu ve kelime dağarcığı açısından da daha iyi oldukları yönündedir. Hafıza da Etkileniyor İşitsel bellek: Williams sendromlu ergenlerin ve genç yetişkinlerin işitsel hafıza kabiliyetlerini, kronolojik yaş ve IQ açısından eşleşen Down sendromlu gruplarla karşılaştıran araştırmalar Williams sendromlu bireylerin, Down sendromlu bireylere göre ileri ve geri sayı menzillerinin anlamlı olarak daha yüksek sahip olduklarını ortaya koymuştur. Normal çocuklarla Williams sendromlu çocukların karşılaştırıldığı ve işitsel belleği ölçen Kelime Olmayan Tekrarlar Testi'nde normal çocuklar ile Williams sendromu olan çocuklar arasında işitsel bellek açısından anlamlı bir fark bulunmamıştır. Görsel uzamsal yapı: Williams sendromu olan bireylerin göreli olarak iyi işitsel bellek ve dil performansının aksine görsel uzamsal performanslarının çoğu araştırmada aşırı derecede zayıf olduğu tespit edilmiştir. Down sendromlu bireyler ve normallerle yapılan karşılaştırmalı çalışmalar hem şekil kopyalamada hem de küplerle veya başka bloklarla desen oluşturmada Williams sendromu olan çocukların yaşlarının ve diğer grupların çok altında bir performans sergiledikleri saptanmıştır.


Yaban Mersini Beyin İşlevlerini Geliştiriyor Exeter Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmaya göre, konsantre yaban mersini suyu tüketimi, yaşlı insanlarda beyin işlevlerini geliştiriyor. Çalışmada, konsantre yaban mersini suyu tüketen 65-77 yaş aralığındaki sağlıklı kişiler; bilişsel işlevler, beyindeki kan akımı ve bilişsel testlere tabi tutulduğunda beyin faaliyeti açısından iyileşme göstermişlerdir. Ayrıca çalışma belleğinde düzelme olduğunu gösteren kanıtlar da vardır. Yaban mersini antioksidan ve anti-inflamatuar özelliklere sahip flavonoid açısından zengin bir besindir. Flavonoidler, bitkilerde bol miktarda bulunurlar ve bu etkilere neden olan önemli bir bileşen oluştururlar. Exeter Üniversitesi'nden Spor ve Sağlık Bilimleri Bölüm Başkanı Dr. Joanna Bowtell, Bilişsel işlevimiz yaşımız ilerledikçe azalmaya eğilim gösterir ancak önceki araştırmalar, bilişsel işlevin sağlıklı ve yaşlı erişkinlerde bitki esaslı gıdaların ağırlıklı olduğu bir diyetle korunduğunu göstermiştir diye eklemiştir. Düzenli Yaban Mersini Tüketmek Hafızayı Geliştiriyor Bu çalışmada, sadece 12 haftalık zaman diliminde 30 mililitre konsantre yaban mersini suyu her gün tüketildiğinde; beyin kan akımı, beyin hareketliliği ve çalışma hafızasının bazı yönlerinin sağlıklı yaşlı erişkinlerden oluşan bu grupta iyileştiği gösterilmiştir. Çalışmaya katılan sağlıklı 26 kişiden 12'sine, günde bir kez 230 gram yaban mersini eşdeğerinde konsantre yaban mersini suyu verilmiş, buna karşılık diğer 14 kişi plasebo almıştır. 12 haftalık periyodun öncesinde ve sonrasında katılımcılar bir dizi bilişsel test gerçekleştirirken, bir MRI tarayıcısı ile beyin işlevleri izlenmiş ve beyne giden kan akımları ölçülmüştür. Plasebo grubuyla karşılaştırıldığında, bu meyve desteğini alanların testlerle ilgili olan beyin bölgelerindeki faaliyette belirgin artışlar göstermişlerdir.


Yabana Doğru Jon Krakauer Chris Mccandles'ın nam-ı diğer Alexander Süperberduş- gerçek hayatını ve yazarın Chris gibi hayata sahip olan benzer birkaç kişiyi de kendi felsefi yorumlarıyla anlattığı Yabana Doğru kitabında, aslında özgürlüğün muazzamlığı karşısında duramayan bir genç sayesinde kendimizi keşfediyoruz. Chris kendine göre katı doğruları olan bir gençtir ve okulu bittikten sonra elindeki paranın hepsini hayır kurumuna bağışlayıp, 10 kg bile etmeyen çantasıyla, önce minik hedeflerle başladığı yolculuğu; nihai hedefi olan Alaska ile biter. Fakat, Chris'i özel yapan Alaska'ya gitmek istemesi değildir. O kişiliği ve düşünceleri sayesinde yolda karşılaştığı her insanda, güzel bir imge, anı bırakmış ve fikirleri ile herkesi büyülemiştir.


Yabancı Dil Bilenlerle İlgili Yeni Bir Gerçek Keşfedildi Ana dilimizden farklı dilleri öğrenmenin şüphesiz gerek iş hayatında, gerek gezi turları gibi sosyal etkinliklerde büyük faydaları vardır. NeuroLinguistics adı verilen beyin dil bilimi sözcüklerin nasıl üretildiği, nasıl anlaşıldığı ve yabancı dil öğrenmenin beyin fizyolojisine nasıl etki ettiği gibi çok geniş bir yelpazede araştırma sahasına sahiptir. Washington Üniversitesi'ndeki araştırmacılar iki dil bilen insanlarla ilgili şaşırtıcı bir sonuca ulaştılar. Elde edilen bulgulara göre en az bir yabancı dil bilen insanlar kendileri verilen matematiksel soruları yanıtlamada bir dil bilenlere göre yarım saniye daha hızlıydılar. Bu sorular altıyı ikiye böl, 186'ya üç ekle gibi gelişigüzel sorulardan oluşuyordu. Yabancı Dil Bilenlerin Beyin İşlevleri Daha İyi Çalışıyor Kısacası iki dil bilen kişiler problem çözme, mantık yürütme gibi bilişsel işlevleri yerine getirmede birçok kişiden daha başarılı konumdalar. Çalışma yöntemlerinin ve sonuçlarının hepsini burada anlatamıyoruz ancak elde edilen sonuçlar yeni bir dil öğrenmenin dilsel işlevlerden ayrı olarak iki beyin arasındaki köprünün güçlendirilmesini sağladığı ve dolayısıyla dilsel olmayan potansiyel faydaları olduğunu gösteriyor. Araştırmada yer alan katılımcılar 17 iki dil bilen ve 14 tek dil bilen kişilerden oluşmaktadır. Her kişiye bir dizi aritmetik soru sorulmuş ve sonuçlar bilimsel testlere bağlı kalınarak kaydedilmiştir. İlk aşamada katılımcılara iki işlemli 40 tane soru soruldu. İki aşamada bir kez daha 40 soru soruldu ancak bu sefer bu soruların 20'si yeni, diğer 20'si önceki sorulardan oluşuyordu. Bir sonraki aşamada bu karıştırma işlemi tekrarlandı ve bu sefer aritmetik işlemler bir fMRI cihazının içinde yapıldı. Bazal Ganglia Yabancı Dil Bilenlerde Daha Etkili Tek dil bilenleri teselli edebilecek tek haber aşina olunan sorular temel alındığında iki dil bilenlerle eşit doğrulukta yanıtlar vermiş olmalarıdır. Ancak iş yeni karşılaşılan problemlere geldiğinde iki dil bilenler ağırlıklarını koyuyorlar ve soru başına yarım saniye fark atıyorlar. Beyin taramaları motor sistem ve faaliyet seçiminden sorumlu olan bazal ganglianın iki dil bilenlerde çok daha etkin olduğunu gösteriyor. Yabancı dil öğrenmenin diğer faydalarına gelirsek, iki ve daha fazla dil bilenlerin karar verme, mantıklı düşünme gibi birçok bilişsel işlevi tek dil bilenlerden daha iyi yerine getirdikleri tespit edilmiştir. Dahası, kaç tane dile hakimseniz, bir olaya o kadar fazla bakış açısıyla bakabildiğiniz de araştırmalardan elde edilen sonuçlar arasında yer almaktadır. Yabancı Dil Öğrenmek İçin Yaş Engel Değil


Yabancı Dil Konuşmak Düşünce Yapısını Değiştiriyor Bu resme dikkatlice bakın ve ne gördüğünüzü söyleyin. Farklı milletlerden insanlar bu resmi çok farklı şekilde yorumlayabiliyorlar. Kognitif bilimler üzerinde çalışan araştırmacılar ana dilinizin düşünce yapısını değiştirip değiştirmediği konusunda 1940'lardan beri araştırma yapıyorlar. Nihayet çok önemli bazı sonuçlar elde ettiler. Öğrenilen her dil dünyanın bazı özelliklerini daha iyi görmemizi sağlıyor. Örneğin, Rusça konuşanlar mavinin tonlarını İngilizce konuşanlardan daha hızlı ayırt edebiliyorlar, Japonca konuşanlar cisimleri türüne göre sınıflandırmada şeklinden daha hızlılar ve Korece konuşanlar nesnelerin ne kadar sıkı sıkıya bağlı olduğuna odaklanabiliyorlar. Yabancı dil konuşmak da o dilin düşünce yapısını kazanmamızı sağlıyor. Yukarıdaki fotoğrafta Almanlar genelde bu kadının nereye gittiğini merak ederken, İngilizler onun yolculuğu hakkında kafa yoruyorlar. Ana dilleriyle beraber yabancı dil de konuşabilen insanlar ise ikisini de düşünebiliyorlar. Dil öğrenmeye yalnızca faydacılık açısından bakmamalıyız. Yabancı dil konuşmak bizim bakış açımızı geliştiriyor. Hayatta her alanda başarı kazanmamızı daha kolay hale getiriyor. Yabancı Dil Konuşmak Ne Kazandırıyor? İngiltere'de Lancaster Üniversitesi'nde yapılan çalışmada ekip çok sayıda dili konuşabilen insanların zihnini inceledi. Yabancı dil konuşmak ile tek dil bilmek arasında ne gibi bir değişiklik vardı? Dr. Panos Athanasopoulos farklı dillerin farklı zihin yapıları inşa edip etmediğini merak etti. Eğer durum buysa iki dil bilen insan, beyninde iki zihin barındırıyor olabilir mi? Athanasopoulos ve ekibi önce hem İngilizce hem de Almanca bilen kişilerin olaylara nasıl yaklaştığını inceledi. Bu iki dil aynı aileden olduğu için yabancı dil konuşmak İngiliz ve Almanlar için daha kolaydır. İngilizce'de belirli bir zaman akışında gerçekleşen olaylar için belirli bir dil bilgisi yapısı vardır. Almanca'da ise akış özelliği yoktur. Genelde eylemler hep sonuç olarak verilir. Yapılan araştırmalarda Almanlar olayların başlangıç, orta kısım ve sonuçlarını belirtme eğiliminde oldular. İngilizler ise başlangıç ve sonuç kısımlarını atlayarak eylemin akışına odaklandılar. Evden çıkıp okula giden bir çocuğu tarif ederken Almanlar çocuk evden çıktı ve okula gitti dediler. İngilizler ise bu durumu çocuk evden çıkıyor ve okula gidiyor olarak anlattılar. Bakış Açıları Genişliyor İnsanlar arasındaki dil farkları iki dili konuşan kişilerin olaylara nasıl baktığını da etkiliyor. Araştırmacılar ana dilini konuşan 15 kişiden yürüyen, koşan, araba ve bisiklet süren insanların olduğu video klipler izlemelerini istedi. Videolar üçerli gruplar halinde gösterildi ve her bir grupta katılımcılardan videoyu yorumlaması istendi. Videodaki insanların yaptığı hareket bir amaca yönelik mi yapılıyordu yoksa gelişigüzel, amaçsızca mı yapılıyordu? Videodaki insanlar öyle çok sıradışı şeyler yapmıyorlardı. Bir binaya girmek, sahilde yürüyüş yapmak gibi belirsiz, sıradan şeyler yapıyordu. Bunları izleyen Almanlar videodaki eylemlerin %40 oranında bir amaca yönelik yapıldığını belirtti. İngilizlerde ise eylemlerin bir amaca yönelik yapıldığını söyleme oranı %25'leri geçmedi. Bilim insanlarına göre Almanlar yapılan eylemlerde sonuçlara daha fazla önem veriyor, İngilizler ise eylemin kendisini daha çok önemsiyordu. Dünyaya Farklı Bir Gözle Bakıyorlar Gelelim iki dil konuşan kişilere. Yabancı dil konuşmak bize burada ne verebilir? Birden fazla dil konuşabilen kişiler bakış açılarını hızlıca değiştirebiliyorlar. Ekip, İngilizceyi akıcı bir şekilde konuşan 15 Almanın sadece Almanca bilen Almanlar kadar amaca yönelik düşündüğünü tespit etti. Başka bir dili akıcı konuşmak bizden bir şey eksiltmiyor. Bu kişilerde eylemin akışına odaklanma oranı incelendiğinde sadece Almanca konuşanlardan daha yüksek olduğu görülüyor. İki dil konuşanlar hem sonucu hem de eylemin kendisini önemsiyor.


Yalan Makinesi Nasıl Çalışır? Dr. House'un dediği gibi 'herkes yalan söyler '. Bazen kişiler iyi niyetle bile bunu yapar, örneğin, bir arkadaşınız sizi sinemaya davet etti ama o gün hiç dışarı çıkmak istemiyorsunuz ve ödevim var diyerek iyi niyetinizle yalan söyleyebilirsiniz. Ancak her zaman yalan söylemek bu kadar masum olmayabilir. Laboratuvarda Yalan Söylemek Bilim insanları bir yalanın iki kısımdan oluştuğunu düşünüyor. İlk kısımda kişi söylenecek yalanı oluşturmalı, ikinci kısımda ise gerçeği örtbas etmeli. Laboratuvar ortamında yalancılığı çalışmak için araştırmacılar insanlardan yalan söylemelerini istedikleri bir dizi durum oluşturdular. Bu konuyla ilgili popüler bir test yalancı hırsız örneğidir. Bu testte her bir gönüllüye bulunduğu odada iki nesne sunulur ve bir tanesini seçip dolapta saklaması istenir. Aynı zamanda katılımcıya soru sorulduğunda ondan iki nesneden bir tanesine sahip olduğunu inkar etmesi istenir. Bu durumda katılımcı bir durumda doğru ikinci durumda yalan söyleyecektir. Yalan Makinesi Elektriksel Sinyalleri Kullanıyor Soru sorulmaya başlamadan önce araştırmacılar katılımcının kafa derisine elektrotları yerleştirdiler. Elektrotlar olaylara bağlı beyin yüzeyinde gerçekleşen elektrik sinyallerinin gücünü kaydediyorlar. Bu sinyaller beynin yalan söyleme ve gerçeği anlatma durumlarında nasıl davrandığı ve şekillendiği ile ilgili bize ipuçları veriyor. Elektriksel etkinliği kullanarak beynin çok geniş bir bölgesi ölçüldüğünden tam olarak yalanla veya doğru söylemeyle ilgili alanlar tespit edilemiyordu. Ancak son yıllarda geliştirilen fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme tekniği beyindeki kan akışında gerçekleşen değişimleri ölçerek hangi bölgeye kan akışı hızlandığını tespit ediyor ve o anda beyin hangi işle meşgulse o işten sorumlu bölge belirlenebiliyor. Yalan Bölgeleri Yalancılıkta rol oynayan birkaç beyin alanı olmasına rağmen en büyük rol prefrontal kortekse aittir. Çok sayıda fMRI analizi sonuçları kişilerin yalan söylediği anda prefrontal korteks etkinliğinde büyük bir artış olduğunu gösteriyor. Alnın hemen arkasında bulunan prefrontal korteks karmaşık düşünme, planlama, problem çözme ve karar verme gibi idari işlerden sorumlu beyin bölgesidir. Yalan söyleme esnasında prefrontal korteksin etkin olması pek şaşırtıcı bir sonuç değil. Dürüstlük beyinde sahtekarlıktan daha az çaba gerektiriyor. Yapılan çalışmalarda yalan söylediklerinde insanların cevap verme süreleri daha uzuyor. Prefrontal korteks sadece yalan söylerken değil, günlük hayatta yaptığımız çoğu işte etkin görev alıyor. Yemek yaparken, satranç oynarken veya konuşurken bile sürekli prefrontal korteksi kullanıyoruz, bu yüzden bu bölgenin etkinleşmesi her zaman yalan söylemek olarak yorumlanamaz. Yalanı Tespit Etmek İçin fMRI Kullanmak Beyinde hiçbir yalan bölgesi bulunmasa bile yine de araştırmacılar fMRI tekniğiyle laboratuarda 85% oranında kişinin yalan söylediğini tespit edebiliyor. Yalan makinesi cihazını duymayanınız yoktur sanırım. Bu kadar yüksek bir orana rağmen yalan makinesi ve fMRI'nın laboratuvar dışında kullanımı çok tartışmalara yol açmıştır. Stanford Üniversitesi'nde hafıza üzerine çalışan Anthony Wagner laboratuar çalışmalarının gerçek hayatla çok paralel gitmediğini söylüyor. Wagner katıldığı bir mahkemede fMRI ile yapılan bir yalan tespitinin geçersizliğini kanıtlamasıyla biliniyor. Laboratuvar çalışmalarında katılımcılardan yalan söylemesi isteniyor, yalanlar talimat üzerine oluşturuluyor ve hiç risk taşımıyor ancak gerçek dünyada yalan söylemenin riski fazla ve kişiler duygusal bir yükümlülük altındalar. Wagner'ın yanı sıra çok sayıda sinirbilim insanı fMRI'nın yalan tespiti için kullanılamayacağını savunuyor. Yalan Söylediğinde Kişi Kendi Yalanına İnanıyor


Yalnızlık Beyni Nasıl Etkiliyor? Evrimsel süreçte insanlığın devamının sağlanmasında rol oynayan en büyük etkenlerden biri topluluktur. Binlerce yıldır topluluk hayatı yaşıyoruz ve daha sağlıklı bir şekilde yaşamak için birbirimize ihtiyaç duyuyoruz. Bir arada kalma dürtüsü bizim grup halindeyken daha güvende hissetmemizi sağlıyor. Yiyecek bulmak için daha az enerji ve zaman harcıyoruz. Genellikle yalnızlık hissettiren sosyal izolasyon ve reddedilme belirli olumsuz duyguları beraberinde getirir ve kişiyi psikolojik ve fizyolojik olarak strese sokar. Öğle yemeğinizi arkadaşlarınızla yemeyi mi yoksa yalnız yemeyi mi tercih edersiniz? Bir sinemaya film izlemeye gittiğinizde yalnız başına gelmiş kaç kişiyi görürsünüz ki, insanlar çoğunlukla arkadaşları, sevgilileri veya başka bir yakınlarıyla zaman geçirirler. Topluma karışmanın da sinirbilimsel olarak güçlü temelleri vardır. Kişi yalnız kaldığında ise beyninde topluluk içinde olduğundan farklı olaylar cereyan eder. Yalnızlık Ödül Mekanizmasını Tetikliyor Yıllardır bilim insanları ödül mekanizması ile toplumsal ilişkiler arasındaki bağlantıları keşfetmeye çalışıyorlar. Etrafımızda sevdiğimiz insanlar olduğunda yaşadığımız huzur hissi aslında beynin ödül merkezi olan ventral tegmental alandaki dopaminerjik nöronlardan kaynaklanıyor. Topluluk halinde ne olduğunu biliyoruz ama yalnızlığın sinirbilimsel temellerini açıklamak bu kadar kolay mı? Yalnız kaldığımızda VTA hala olaya dahil mi? Kendimizi toplumdan izole ettiğimizde beynimizde neler oluyor? Biz yalnızlığı hissediyoruz ama nöronlar ne hissediyor? Yalnızlığın etkileri ve sosyal tecrit üzerine yapılan araştırmalar artık birçok soruya yanıt verebiliyor. Evet, bazı nöronlar yalnızlığı hissedebiliyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü ve Londra Kraliyet Üniversitesi'nde çalışan bilim insanları farelerde yeşil floresan proteinini kullanarak dopaminerjik nöronları takip etti. Bazı fareler 24 saat boyunca yalnız bırakılırken, bazıları ise grup halinde tutuldu. Araştırmacılar ayrıca VTA ve dorsal rafe çekirdeğinde YFP verdikleri nöronların elektrofizyolojik kayıtlarını da alıyorlardı. Böylece hangi nöronlar ne kadar süre aktif kaldı, ölçebileceklerdi. Dorsal rafe çekirdeği de VTA gibi bazı dopaminerjik nöronların bulunduğu bir beyin bölgesidir. Yalnız kalan ve bir grup içinde bulunan fareler karşılaştırıldığında VTA'larında herhangi bir farklılık gözlenmedi. Ancak dorsal rafe çekirdekler incelendiğinde yalnız farelerin bu beyin bölgeleri grup halinde bulunanlara kıyasla çok daha fazla aktifti ve sinaps yoğunluğu daha fazlaydı. Diğer bir deyişle dorsal rafe çekirdeğindeki sinapslar yalnızlık halinde güçleniyordu. Araştırma sonuçları dorsal rafe çekirdeğindeki nöronların yalnızlığı hissedebildiğini ve tepki verebildiğini gösteriyor. Yalnızlık Beyin Kimyası Değiştiriyor Yalnızlıktan çıkıp tekrar kalabalık içine geri dönmek ise nöral faaliyeti oldukça artıyor. Hem kemirgenlerde hem de insanlarda kısa bir süre sosyal tecrit hali yalnız kişiyi hemen toplum içine karışmaya yönlendiriyor ve bir gruba katılması için motive ediyor. Bu durum sosyal geri dönüş olarak biliniyor. Bu bilgiden yola çıkarak araştırmacılar sosyal geri dönüşün nöral temelini keşfetmek için çalışmalara başladılar. Öncelikle nöronların izlenmesi gerekiyordu. Bunun için DRN'deki nöronlara floresan kalsiyum indikatörü eklendi. Floresan kalsiyum sayesinde hangi nöron aktifse hemen parlayacak ve böylece nöronların takibi yapılabilecekti. Farelerde sosyal geri dönüşü taklit etmek için bir fare önce yalnız bırakıldı sonra da başka bir fareyle iletişime geçmesi sağlandı. Bu iletişim farenin DRN dopaminerjik nöronlarındaki faaliyeti büyük ölçüde artırdı. Buna göre DRN nöronları sadece yalnızlığa karşı duyarlı değil, yalnızlıktan kurtulup sosyalleşmeye de tepki veriyor. Optogenetik ile Hayvan Davranışları Araştırılıyor Farelerde sosyal davranışın DRN bölgesindeki nöron faaliyetini düzenlediğini artık biliyoruz. Yalnız kalan bir farenin bu nöronlarını değiştirsek, örneğin elektriksel uyarım tekniği veya ilaçla nöronları uyarsak fareleri daha sosyal hale getirebilir miyiz? Bu hipotezin doğruluğunu öğrenmek için ekip DRN nöronlarını optogenetik ile manipüle ettiler. Kanalrodopsin adlı bir protein yerleştirerek DRN nöronlarının mavi ışık ile uyarılmasını sağladılar. Nöronlar uyarıldığında fareler sosyal faaliyete geçmeye başladılar. Bunun tersi olduğunda ise, yani DRN nöronlar engellendiğinde farelerde sosyal geri dönüş gözlenmedi. Fareler uzun bir süre yalnız kalmalarına rağmen yine de bir gruba girmeye istekli değildiler, yalnız kalmayı tercih ettiler. Araştırmacılar bunun üzerine DRN dopaminerjik nöronların sosyal davranışı motive ettiği ve fareleri sosyalleşmeye yönelttiği sonucunda karar kıldı.


Yalnızlıktan Ölmek Diye Bir Şey Gerçekten Var Herkesin kendine göre bir yalnızlık tanımı vardır. Mesela Kafka yalnızlığın mutluluk olduğunu söyler. Sahip olduğum her şeyi yalnızlığıma borçluyum. diye de ekler. Kimileri de yalnızlığı insanın insana verebileceği en değerli hediye olarak görür. Ancak yalnızlık her zaman böylesine romantik değildir. Bir de yalnızlığın karanlık tarafı vardır. Kimsenin tatmak istemediği acı dolu bir yanı... Yalnızlık, içine düşenlerin çıkmakta zorlandığı dipsiz bir kuyudur adeta... İster mecburiyet olsun isterse bilinçli bir tercih, yalnızlık hayatın içinden bir şeydir. Aşk kadar arkadaşlık kadar doğal ve kaçınılmaz bir şey... Ben kısa süreli yalnızlığın kendine özgü bir büyüsü olduğunu düşünenlerdenim. Su kadar hava kadar gerekli olduğuna inanıyorum. Ama bunun uzun vadede sürdürülebilir bir şey olmadığını da biliyorum. Üstelik bunu sadece ben söylemiyorum, bilim de benimle aynı fikirde! Yalnızlığın size sunulan bir armağan olduğunu düşünüyorsanız ya da yalnızlık bir şekilde konfor alanınız haline geldiyse, bunun korkunç bir maliyetle gerçekleştiği konusunda sizi temin etmeme izin verin, kahvenizden bir yudum alın ve okumaya devam edin. Hikikomori Sendromu: Japonya'da Kayıp Bir Nesil Hepimizin günlük hayatın koşuşturmalarından bıkıp usandığı anlar mutlaka oluyordur. Sabah erkenden kalkıp akşama kadar çalışmak, bir sürü insanla uyum ve iletişim içinde olmak, üstelik bunu her gün tekrarlamak hiç kolay değil. Dönem dönem ailemizden, çevremizden, yaşadığımız şehirden, yaptığımız işten koşarak uzaklaşmak istiyoruz. Bazen de etrafımızdaki sahte kalabalıktan arınmak, bir anlamda insan detoksu yapmak için kendimizi toplumdan soyutluyoruz. Buraya kadar okuduklarınıza hiç yabancı olmadığınızı, sizin de zaman zaman insanlarla aranıza mesafe koyma ihtiyacı duyduğunuzu biliyorum. Ancak sosyal izolasyon bazen çok ileri boyutlara varabiliyor. İnsanlar, iş ve eğitim hayatına son verebiliyor; arkadaşları, ailesi ve akrabalarıyla bütün bağlarını koparabiliyor. Bu duruma tıpta Hikikomori sendromu adı veriliyor. Bu sendrom, 2013 yılında Japonya'da 1 milyondan fazla insanı etkiledi. Bunun büyük çoğunluğunu ise gençler oluşturuyor. Hikikomorili gençler, hayattan elini ayağını çekiyor ve neredeyse tüm vaktini odasında bilgisayar başında geçiriyor. Kendisini yıllarca odasına kapatanlar bile var. Bu kişiler, çevresinde çok sayıda insan olsa bile kimseyle sosyal paylaşımda bulunmayı tercih etmiyor ya da çok az iletişim kuruyor. Toplumdan uzak yaşadıklarında kendilerini daha rahat ve güvende hissettiklerini söylüyorlar. Hayatlarını sadece evle sınırlamak ve insanlarla iletişim kurmaktan kaçınmak ilk başlarda onlara konforlu geliyor. Ancak evde geçirilen sürenin artmasıyla birlikte stres, öfke ve yalnızlık duygusu da giderek artıyor. Bu durum, depresyon ve kaygı bozuklukları gibi pek çok ruhsal sorunu da beraberinde getiriyor. Son yıllarda hem doğu hem de batı ülkelerinde Hikikomori sendromu tanısı alan kişilerin sayısında önemli bir artış görülüyor. Yalnızlıktan Ödün Vermemenin Ağır Bedeli Çoğumuz yalnız yaşamaktan, yalnız ölmekten korkarız. Çevremizdekilerle kendimizi değerli ve güvende hissettiğimiz ilişkiler kurmak isteriz. Toplumdaki diğer insanlarla birtakım ortak amaçlar doğrultusunda bir araya geliriz. Onlarla iletişim ve iş birliği içerisinde hareket etmemiz gerekir. Hem hayatta kalmak hem de türümüzün devamlılığını sağlamak için sosyal etkileşimlere ihtiyaç duyarız. Öte yandan diğer insanlarla kurulan bağlar, fiziksel ve mental sağlığın korunmasında da önemlidir. Güçlü sosyal ilişkileri olan kişilerde erken ölüm riski daha düşüktür. Üstelik bu kişiler, demans başta olmak üzere pek çok nörolojik hastalıktan da korunuyor. Sosyallik, kişinin sağlık davranışlarına da yön veriyor. Sosyal hayatı zengin olan kişiler, sağlıklı yaşama konusunda kendilerini daha motive hissediyor. Bu kişiler hem uyku kalitesine hem de beslenme alışkanlıklarına daha çok dikkat ediyor. Egzersiz yapıyor, aşırı yemek yemiyor, sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçınıyorlar. Üstelik bu kişilerin tıbbi tavsiyelere uyum düzeyleri daha yüksektir. Son yıllarda dünyada sosyal ve demografik anlamda pek çok değişiklik meydana geldi. Geniş ve kalabalık ailelerin yerini çekirdek aileler aldı. Hem kadın hem de erkeklerde evlenme yaşı yükseldi. TÜİK verilerine göre, ülkemizde resmi olarak ilk evliliğini 2020 yılında yapmış olan kadınların ortalama evlenme yaşı 25,1 iken erkeklerin ortalama evlenme yaşı 27,9 oldu. Ayrıca ülkemizde boşanma oranları da arttı. Artık her üç evlilikten biri boşanmayla sonuçlanıyor. Yaşanan teknolojik gelişmelerle birlikte internet, hayatımızda daha fazla yer kaplamaya başladı. İnsanlar, beğenilme ve takdir edilme arzularını sosyal medyadan karşılama konusunda adeta birbiriyle yarışır halde. Bütün bu etkenler, insanların sosyal ilişkilerinde zayıflamaya yol açtı. Toplumdan izole halde yaşamak yeni bir yaşam biçimi oldu. Sosyal izolasyonla birlikte hızlı bir yalnızlaşma süreci başladı. Sosyal izolasyon ve yalnızlık hem beden hem de ruh sağlığını olumsuz yönde etkiliyor. Yalnızlıkla ilişkili sağlık sorunlarının başında kalp-damar hastalıkları geliyor. Yalnızlık, koroner kalp hastalığı gelişimi üzerinde anksiyete ve iş stresi kadar önemli bir risk etkeni haline geldi. Sosyal izolasyon ve yalnızlık; CHD riskini %29, inme riskini %32 oranında artırıyor. Eşi veya yakın arkadaşı olmayan kişilerde CHD gelişim riski, bir partneri olanların neredeyse üç katıdır. Yalnızlık, genç bireylerde zamanla toplam periferik damar direncini artırıyor. TPR'deki artış, 40 yaş ve üzerindeki bireylerde sistolik kan basıncının normalden daha yüksek seyretmesinin ana sebebi olarak biliniyor. TPR'deki artışla birlikte arterler sertleşiyor ve sistolik kan basıncı yükseliyor. Bu durum, yalnız bireylerde orta ve ileri yaşlarında yüksek tansiyon gelişim riskini önemli ölçüde artırıyor. Sosyal izolasyon ve yalnızlık, stresin kronikleşmesine neden olan etkenlerden biridir. Vücutta stres yanıtları, Hipotalamus-Hipofiz-Adrenal aksı ve sempatik adreno-medüller sistem tarafından düzenlenir. Stres yaratan bir durum karşısında HPA sistemi aracılığıyla böbrek üstü bezlerinin dış kısmından kortizol salgılanır. Kandaki kortizol düzeyleri sirkadiyen ritmi takip eder. Buna göre kanda kortizolün en yüksek olduğu dönem sabah saatleridir. Akşama doğru kandaki kortizol seviyesi düşer. Çalışmalar, yalnız bireylerde HPA sisteminin faaliyetinde artış meydana geldiğini gösteriyor. Bu kişilerde sabah saatlerinde kandaki kortizol düzeyi normalden daha yüksektir. Ayrıca kortizol reseptörlerinin duyarlılığında azalma meydana gelmiştir. Vücutta kortizol düzeylerinin sürekli yüksek seyretmesinin bir bedeli vardır. Kortizol, endotel hücreleri tarafından nitrik oksit üretimini azaltıyor. Oysaki NO'nun hem yüksek tansiyona hem de ateroskleroza karşı koruyucu etkisi bulunuyor. Ayrıca yüksek kortizolün vücutta inflamasyona neden olduğu biliniyor. İnflamasyonun uzun süre devam etmesi kanser, ateroskleroz, diyabet ve nörodejenerasyon başta olmak üzere pek çok kronik hastalığa zemin hazırlıyor. Sosyal İzolasyon ve Yalnızlık Erken Ölüm Riskini Artırıyor! Yalnız yaşamak, kendini eve kapatmak, kısıtlı bir sosyal ağa/çevreye sahip olmak ve insanlarla sosyal ilişki kurmamak, sosyal izolasyonun göstergeleri olarak kabul ediliyor. Yalnızlık ise duygusal boyutu olan subjektif bir kavram. Kişi, çevresindeki insanlarla istediği düzeyde sosyal ilişki kuramadığında bundan memnuniyetsizlik duyuyor ve kendini yalnız hissetmeye başlıyor. Ancak sosyal izolasyona her zaman yalnızlık eşlik etmiyor. Kişinin sosyal izolasyonu nasıl algıladığı ve içselleştirdiğine bağlı olarak hissettiği yalnızlığın boyutu değişiyor. Bazen kişi yalnız olmayı, ailesiyle ve arkadaşlarıyla çok sık görüşmemeyi, hayatını sınırlı sayıda insanla sürdürmeyi bilinçli olarak tercih ediyor ve bundan mutluluk duyuyor. Kendini iyi hissetmediği bir kalabalığın içinde olmaktansa somut bir yalnızlığı daha cazip buluyor. Bu durumu değerli yalnızlık olarak görüyor. Kimisi ise oldukça geniş bir sosyal çevreye sahip olmasına rağmen kendini yalnızlığa itilmiş halde buluyor. Sonuç olarak yalnızlık, sosyal ilişkilerin niceliğinden çok kalitesiyle ilgilidir. Sigara, hareketsiz yaşam tarzı, obezite, madde bağımlılığı ve hava kirliliği gibi etkenlerin erken ölümlere sebebiyet verdiği zaten biliniyordu. Son dönemde sosyal izolasyon ve yalnızlığın da hayati risk teşkil ettiği yönünde çalışmalar ortaya kondu. Buna göre, sosyal açıdan izole olan ve buna bağlı olarak yalnızlık hissi duyan kişilerde erken ölüm riski daha yüksektir. Yalnızlık yaşamak, ölüm riskini %32 oranında artırıyor. Öte yandan toplumdan kopuk yaşamasına rağmen kendini yalnız hissetmeyen kişiler erken ölümlere karşı daha az risk taşıyor. Günümüzde insanların yaşam süresi beklentisi önemli ölçüde değişti. İnsanlar artık daha uzun yaşıyor. 60 yaş ve üzerindeki kişilerin sayısı 1950'li yıllardakinin neredeyse üç katı. Yaşla birlikte yalnızlığın görülme sıklığının arttığı bilinse de sosyal izolasyon orta yaştaki bireylerin fiziksel sağlığını daha çok etkiliyor. Yalnız yaşayan ya da algıladığı yalnızlık düzeyi yüksek olan orta yaştaki bireylerin erken ölüm riski aynı durumdaki yaşlı bireylerden daha yüksektir. Bu bulgu, sosyal izolasyonun sağlık üzerindeki yıkıcı etkilerinin yaşlı bireyler üzerinde daha yüksek olduğu yönündeki görüşü çürütmüş durumda. Yalnız yaşayan ya da kendini yalnız hisseden genç ve orta yaştaki bireylerin kendi sağlığını tehlikeye atacak alışkanlıklar edinme ihtimali daha fazladır. Ayrıca bu yaşlarda kişiler tıbbi bir tedaviye başvurmaktan kaçınırlar. Bir sağlık sorunları olsa bile çoğunlukla doktora gitmezler. Bu nedenle tedavinin geciktiği durumlar ortaya çıkar. Öte yandan emeklilikle birlikte insanlar fiziksel sağlığına daha fazla özen gösterir, en ufak bir sorunda bile koşa koşa hastaneye giderler. Bu durumun yaşlı bireylerde fiziksel sağlığın korunmasında ve yalnızlıkla ilişkili ölüm riskinin azalmasında etkili olduğu düşünülüyor. Ancak aynı şey mental sağlık için geçerli değil. Bilindiği üzere kişi, ömrünün büyük çoğunluğunu işte geçiriyor. Çalışma hayatı, insana sosyalleşmek adına pek çok fırsat sunuyor. İş yemekleri, davetler, seminerler ve arkadaşlarla yapılan çeşitli etkinlikler, kişinin toplumla bütünleşmesini sağlıyor. Emeklilikle birlikte kişi hem iş ortamından ve arkadaşlarından kopuyor hem de halka açık alanlarda daha az vakit geçirmeye başlıyor. Böylece kişinin topluma aidiyet duygusu azalıyor. Bu durum, fiziksel sağlığını etkilemese de depresyon ve anksiyete gibi ruhsal sorunların gelişimine neden oluyor. Yalnızlıkla Başa Çıkabilmek Mümkün mü? İnsanlar arasındaki sosyal ilişkilerin gün be gün azalmasıyla bu konu sağlık gündeminin en üst sıralarında yer almaya başladı. Artık yalnızlıktan ölme riski obezite, sigara veya yüksek tansiyondan ölme riskinden daha yüksek durumda. Araştırmacılar, eğer bu konuda bir şeyler yapılmazsa sosyal izolasyon ve yalnızlığın 2030 yılına kadar salgın hastalık boyutuna ulaşacağını tahmin ediyor.


Yapay Rahimler ile İnsanlığın Matrix Çağı Başlıyor Matrix filmini izlemeyeniniz yoktur sanırım. Filmin baş karakteri Neo'nun içinde doğduğu o küvezleri hatırlayın. Milyonlarca insan o küvezlerde dünyaya getiriliyor ve yaşama ilk orada başlıyordu. Matrix dünyasının gerçek olması artık bir hayal değil. Tokyo'da Juntendo Üniversitesi araştırmacılarının son buluşları insanlarda dış döllenmeye olanak tanıyan yapay rahimler oldu. Ekibin yeni geliştirdiği EUFI adlı teknik sayesinde küvez benzeri bir ortamda embriyo ilk 9 aylık gelişimini burada tamamlayabilecek. Araştırmacılar keçi ceninlerinde göbek bağındaki kan damarlarının yerine kataterler bağladılar böylece ceninler anne karnında olduğu gibi oksijen ve yeterli besinini alıp, atık maddelerini de bu yolla dışarıya verebiliyorlar. Ceninlerin bulunduğu küvez içinde amniyon sıvısı da bulundurduğundan ceninlerin vücut sıcaklığı sürekli ölçülüyor ve sabit tutuluyor. Yapay Rahimler Anne Rahmine Bir Alternatif Olabilir Juntendo Üniversitesi'nde jinekoloji bölümünün başkanı olan Yoshinori Kuwabara yıllardır yapay plasentalar üzerinde çalışıyordu. İlgi alanı erken doğmuş bebeklere uygulanabilecek klinik tedaviler üzerinde yoğunlaşmıştı. Kuwabara erken doğan ceninlerin gelişiminin en iyi anne rahminde olacağını düşünüyordu. Bu durumda yapılacak tek şey bu ortamı dışarıda yaratmaktı. Kuwabara ve ekibi ilk denemede keçi ceninlerini üç hafta kadar bir süre boyunca yapay rahimlerde tuttular. Ancak ekip ceninlerde dolaşım bozuklukları ve buna benzer birçok sorunla karşılaştılar. Üç haftalık kısa bir sürede dahi ceninlerde ciddi hayati tehlikeler ortaya çıkmaya başlamıştı. Araştırmacılar süreyi uzatma ve oluşan sorunları gidermek için yeni yöntemler aramaya başladılar. Son 20 yılda yapılan tıpta yaşanan gelişmeleri göz önüne alırsak hamilelik konusunda ki bilgilerimizin oldukça arttığını göreceğiz. Eskiden cenin gelişimini tamamlamak için anne karnında 9 ay, erken doğum durumlarında en az 8 ay kalması gerekiyordu ama gelişen tıp teknolojisi küvezlerde 6 aylık ceninlerin bile yaşamasına ve büyümesine olanak sağlıyor. Peki bu yeterli değil mi? Tabi ki hayır. Şu an geldiğimiz noktada ceninler eskisi gibi dokunulmaz değiller ve tıbbi müdahalelere çok açık bir durumdalar. Geçtiğimiz yıllarda anne karnında bir cenine açık kalp ameliyatı yapıldığını muhtemelen duymuşsunuzdur. İn Vitro Döllenme Üreme tıbbının geleceği aslında birkaç teknolojinin ilerlemesine bağlı diyebiliriz. Bunlar arasında in vitro döllenme ve eşey hücrelerinin onarılıp nakledilmesi son 20 yılın en önemli iki teknolojisini oluşturuyor. Bunların yanında cenin gelişimini inceleyen bilim dalı olan neonatoloji ve genetik gibi bilim dalları da araştırmaların temelini oluşturuyor. Elbette konu insan olunca etik konular maalesef hala sorun teşkil ediyor. Bazı kesimler henüz bilinci bile olmayan canlılara aşırı değer verdiğinden ötürü birkaç ülke hariç dünya genelinde insan embriyoları üzerinde araştırma yapılamamaktadır. Modern neonatolojinin tarihi aslında 16 haftalık bebeklerin tekrar hayata döndürüldüğü 15-20 yıl kadar önce başladı. Bu bebeklerin yaşama şansı 10% olarak görülüyordu. Tecrübeli neonatologlar sınırları aşmak konusunda çok tereddütlü davranıyorlar ve araştırmalar genellikle hayatta kalmayı başaran erken doğmuş bebeklerin ölmelerini engellemek üzerine yoğunlaşmış durumda. Amniyon Sıvısını Taklit Edebiliriz Temple Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde fizyoloji profesörü olan Thomas Shaffer yapay rahimler içine koydukları sıvının akciğer yapısını ve işlevini koruduğunu belirtiyor. Aslında yapay rahimler oluşturmada karşılaşılan sıkıntılardan en büyüğü memelilerdeki amniyon sıvısının yerine geçebilecek bir sıvı oluşturmaktı. Shaffer neredeyse son 30 yılını böyle bir madde oluşturmaya adamıştı. Shaffer insan akciğerini sıvıyla doldurarak besleme fikrini ilk ortaya attığında çok sayıda insan ona karşı çıktı ve bunun imkansız olduğunu söylemişti. Günümüzde ise havayı sıvı olarak akciğerlere vermek çok sayıda neotalog tarafından onaylanıyor. 1989'da ilk insan çalışmaları bebeklere havayı sıvı olarak vermekle başladı. İlk zamanlar bu bebeklerin yaşayacağına kimsenin inancı yoktu ancak sonuçlar bunun tam aksini gösteriyordu. Akciğerlere doldurulan sıvı bebeğin oksijen gereksinimini karşılıyor ve karbondioksit atıklarını etkili bir şekilde vücuttan uzaklaştırabiliyordu. Etik Konular Büyük Sorun Oluşturuyor Belki şu an kendinize şu soruyu soruyor olabilirsiniz: 1989 yılından beri var olan bu teknolojiyi neden duymadık? Çünkü gerek etik konular olsun gerekse bazı teknik yetersizlikler olsun, bu teknoloji varlığını sadece çok büyük biyolojik merkezlerde devam ettirebildi. Sıvının bulunması tek başına yeterli değil elbet, bu sıvının değişimini sağlayacak bir cihaz yapımı gerekiyordu ve insanın embriyodan bebekliğe kadar olan yaşamı hakkında da bugünkü kadar bilgimiz yoktu. Yapay Rahimler Tepki Alabilir 30 yıl sonra ceninlerin yapay rahimlerde büyüttüğümüzde birçok sorunu çözüyor olacağız. Bebeğe yapılacak müdahaleler anne üzerinden değil de doğrudan yapılacağı için bebeğin gelişimin incelemek ve sağlığını denetlemek çok daha kolay olacak. Ayrıca çok sayıda genetik test yapmak ve dolayısıyla bebekte ilerde meydana gelebilecek birçok soruna önceden müdahale etmek mümkün olabilecek.


Beyin Dalgalarından Yapay Ses Oluşturuldu Cep telefonlarımız artık sesli komut özelliğine sahipler. Sesimizle elektronik aletlere komut verebiliyoruz. Bazı telefonlar sesi yazıya da dönüştürebiliyor. Teknoloji hayatımızı her geçen gün kolaylaştırırken Amerika'da San Francisco'da çalışan sinirbilimcilerden yeni bir haber geldi. Beyin dalgalarımızdan yapay ses üretmeyi başardılar. Bu teknoloji bir gün konuşamayan insanların sesi olabilir. Felç veya bazı metabolik hastalıklar yüzünden insanlar sesini kaybedebiliyordu. Artık bu sorunun da önüne geçilebilecek. Konuşma kabiliyetimiz en önemli becerilerimizden biridir. İnsanların sosyalleşmesinde sözlü iletişim çok büyük bir yer kaplar. Doğuştan fiziksel bir sorunu olmayan herkes sağlıklı bir şekilde konuşabilir. Ancak felç veya travma geçirmek, Parkinson hastalığı, multipl skleroz ve ALS hastalığına yakalanmak sesinizi sizden çalabilir. Ünlü fizikçi Stephen Hawking de gençliğinde ALS hastalığına yakalanmış ve zamanla konuşma yeteneğini kaybetmiştir. Bir kişinin konuşma yetisini kaybetmesi iletişim kurmasına engel değildir. Hawking kendisine özel tasarlanan cihaz sayesinde iyi bir şekilde iletişim kurabiliyordu. Yapay Ses Dünyada Geniş Bir Yankı Buldu Şiddetli konuşma güçlüğü yaşayan yardımcı cihazlar ile düşüncelerini harf harf aktarmayı öğreniyorlar. Bu cihazlar çok küçük olsa bile göz hareketlerini ve yüz mimiklerini takip edebiliyor. Ancak bir yazı yazmak ve cümle kurmak çok zahmetliydi. Sıklıkla hata yapılıyor ve hastalar çok zorlanıyordu. Ayrıca dakikada sadece 10 kelime söyleyebilmek de biraz yetersiz kalıyor. Normal bir konuşma dakikada 100-150 sözcüğün telaffuzunu içerir. Dr. Edward Chang'in laboratuvarında geliştirilen cihaz dünyanın en saygın bilim dergilerinden biri Nature'da yayınlandı. Araştırmacılar beyin dalgalarından yapay ses üretmenin mümkün olduğunu gösterdi. Daha öncesinde yapay zeka insan sesi ile birleştirip robotlarda hayat bulmuştu. Çin'de bir robot sunucu haber programı bile sundu. Şimdi bir kişinin beyninin konuşma merkezlerindeki beyin faaliyeti ile seslendirme yapmak da gerçek oluyor. Yakın gelecekte hem konuşma güçlüğü yaşayanlar daha akıcı bir şekilde konuşabilecek hem de insan sesini duygu ve kişilik açısından taklit edebilen yeni cihazlar ortaya çıkacak. İlk Defa Beyin Dalgalarından Yapay Ses Oluştu Dr. Chang çalışmalarını anlatırken şu sözleri kullanıyor: İlk defa bir kişinin beyin faaliyetine bakarak söyleyeceği tüm cümleleri ürettik. Şimdiden ulaştığımız teknoloji sayesinde konuşma kaybı yaşayan hastalara yardım edebiliriz. UCSF Weill Sinirbilim Enstitüsü'nde çalışan Chang ve ekibi geleceğe dair umut dolu açıklamalar yapıyor. Bilim kurgu filmlerinde gördüğümüz bir teknoloji daha sanırım hayata geçiyor. Bu tür çalışmalar klinik araştırmalardan çok daha hızlı yürür. Etik kurul, faz çalışmaları gibi prosedürler olmadığından bu projeler hızlıca hayata geçer. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler çoğu zaman bir anda ortaya çıkmazlar. Herkes bir taş koyar ve bu şekilde anlamlı bir çalışma üretilir. Chang'ın ekibindeki araştırmacılar da daha önceden yayınlanmış bir çalışmadan esinlenmiştir. Bu çalışmada insan beyninin konuşma merkezlerinin dudak, çene ve dil hareketlerini tahmin etmede kullanılabileceği yer alıyor. Aynı zamanda bu hareketlerin akıcı bir konuşma için faydalı veriler sunabileceği belirtiliyor. Sesler Önce Ses Hareketlerine Dönüşüyor Chang'ın ekibindeki Dr. Gopala Anumanchipalli ve yüksek lisans öğrencisi Josh Chartier daha önceden yapılan çalışmaların başarıya ulaşmadığını fark etti. Bilim inşaları beyin faaliyetinden konuşmayı çıkaramamıştı. Bu beyin bölgeleri sesin akustik özelliklerini yansıtmıyordu, sadece belirli ağız ve gırtlak hareketlerinin koordinasyonunu gösteriyordu. Ağız, dil, boğaz ve çene hareketlerinden sesi üretmek hiç kolay bir iş değildir. Ekip uzun uğraşlar sonucu beyin dalgalarından ağız ve çene hareketlerini çıkarttı. Bunun ardından yapay ses oluşturmak için kolları sıvadı. Sonunda da başardılar. Anumancipali ve Chartier üniversitenin epilepsi merkezinde tedavi gören 5 hastayı çalışmalarına katılmaya ikna ettiler. Katılımcıların kafasına epileptik nöbetlerin kaynağını bulmak için geçici olarak implantlar takıldı. Bu hastalardan birkaç yüz cümle okumaları istendi. Gönüllüler cümleleri okurken araştırmacılar da konuşmanın üretilmesinden sorumlu beyin bölgelerinin elektriksel faaliyetini kaydediyordu. Bir sonraki aşamada katılımcıların konuşmalarının kaydı alındı. Bu ses kayıtları ters mühendislik yöntemi kullanılarak sesi oluşturan kas hareketlerine dönüştürüldü. Normal süreçte önce ses telleri titreşir, sonra ortaya çıkan ses dalgaları gırtlak ve boğazda şekillenerek harflere, sözcüklere dönüşür. Araştırmacılar burada ortaya çıkan sesleri ses dalgalarına ve kas hareketlerine dönüştürdüler. Sesler oluşurken dudaklar nerede kapanıp açılıyordu, dil nasıl hareket ediyordu, ağzın yapısı nasıl değişiyordu, bunlar analiz edildi. Yapay Ses ve Makine Öğrenmesi Seslerden anatomiye doğru yapılan analiz bilim insanlarının sanal bir ses yolu yaratmasını sağladı. Bu şekilde beyin dalgalarından yapay ses oluşturmanın önü açılabilecekti. Bu sanal ses yolu her katılımcının beyin dalgalarına göre farklılık gösteriyordu. Araştırmacılar iki tane nöral ağ makine öğrenme algoritması oluşturdular. Her insan için sürekli kod yazamazsınız. Bunu makine öğrenimi sistemi ile oluşturup cihaz otomatik olarak kendini katılımcıya göre şekillendirebilir. İlk algoritma konuşma esnasında üretilen beyin dalgalarını sanal ses yolu hareketlerine dönüştürüyordu. Diğer algoritma da bu ses yolu hareketlerini katılımcının sesine yakın bir yapay ses haline getiriyordu.