Ses Telleri PEG30 Molekülü İle Onarılabiliyor Laboratuvarda üretilen yeni bir madde yaşlanmaya ve çeşitli rahatsızlıklara bağlı olarak ortaya çıkan ses telleri üzerindeki hasarları onararak insan sesinin gençleşmesini sağlıyor. Bu maddenin üretiminde bilim insanları ve doktorlar ortak bir çalışma gerçekleştirdi. Amerikan Kimya Birliği'nin 244. Ulusal toplantısında konuşan Prof. Robert Langer bunun birçok yenilikten sadece biri olduğunu belirtti. Langer dünyanın en büyük laboratuvarlarından birine sahip Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde yaklaşık 100 kişilik bir ekibe liderlik yapıyor ve 800'den fazla patentin de sahibi. ABD'de 18 Milyon Kişi Ses Telleri ile İlgili Sorun Yaşıyor İnsan sesindeki esnekliği yeniden kazandırmak için tasarlanan ilk yapay ses telleri laboratuvar ortamında yapay dokuları üretmek için süregelen bir çalışmanın sonucunda ortaya çıktı. Ses tellerindeki esneklik kaybı ses kayıplarında önemli bir etken ve sadece Amerika'da 18 milyon insanı etkiliyor. Langer Yapay ses teli hava basıncındaki değişikliklere bağlı olan titreşimlerde bile insan ses tellerine benzer özellikler taşıyor diyor. Gırtlakta iki bölümden oluşan ses telleri sesleri oluşturmaya yardımcı solukları üretmek için çok hızlı bir şekilde titreşir, bir araya gelir ya da birbirinden ayrılırlar. Teller kas tabakalarından, bağ dokudan ve bir zardan oluşur. Bağ doku ve zar arasındaki tabaka çok esnektir ve bu esneklik konuşma için kritik bir öneme sahiptir. Ses Telleri Çok Hassas ve Kolay Zarar Görüyor Eğer bir kişi sesini aşırı kullanıyorsa, zamanla ses tellerinde yara oluşur. Aynı durum kişi yaşlandığında da gerçekleşir ve ses seviyesindeki azalmanın sebebi budur. Kanser veya boğaza yerleştirilen bir tüp de ses tellerine zarar verebilir. Yara dokusu serttir ve ses kısıklığına neden olur. Ses kayıplarının %90'ı sesteki esnekliğin kaybolmasıyla ortaya çıkıyor diyor araştırmacı Steven Zeitels. Yıllarca ses problemleri olan hastalarımda hep böyle bir şeyin ihtiyacını hissettim. Bu konuyla ilgili Robert Langer'a gittim çünkü onun hastaların tekrar şarkı söylemesine ve konuşmasına yardımcı olabilecek bir malzeme üretebileceğini biliyordum. Son zamanlarda hiçbir tedavi ses tellerindeki esnekliği tekrar kazandıramıyor. Polietilen Glikol 30 Ses Tellerini Onarabiliyor Yapılacak malzeme çok esnek olmalıydı ve tıpkı insan sesi gibi titreşebilmeliydi. Çok sayıda kişi üzerinde deneme yapıldıktan sonra, Langer'in ekibi başlangıç malzemesi olarak zaten kişisel bakım kremlerinde ve FDA onaylı birçok ilaçta kullanılan polietilen glikol 30 (PEG30) kullanmaya karar verdi ve bu madde temelli polimerler türetti. PEG30 jeli saniyede 200 kez titreşebiliyor ve bu oran bir kadının günlük bir diyalogtaki konuşma oranına denk düşüyor. Doktorlar jeli hastalarının ses tellerine enjekte ediyor. Hastalar seslerini nasıl kullandıklarına dair açık ve net ifadeler belirtiyorlar. Çalışmanın sonucunda görülüyor ki en sağlıklı ses telleri yüksek oranda çapraz bir şekilde bağlı olanlarda görülüyor. Bunun anlamı PEG molekülleri diğer türlerin aksine daha sıkı bir şekilde birbirlerine bağlıdırlar. Bu özellik malzemeyi daha da sertleştiriyor ama kişinin konuşmasını iyileştirmeye de yardım ediyor. Yaşlanma ile Beraber Gelen Ses Teli Hasarları Giderilebilecek


Sessizliğin Beynimiz Üzerindeki Etkisi En son ne zaman arkanıza yaslanıp, derin bir nefes aldıktan sonra sessizliği dinlediniz? Sadece sessizlik. O kadar büyük bir ses karmaşası içinde yaşıyoruz ki sessizliğin verdiği huzuru unutmuş gibiyiz. Gün içinde sürekli koşuşturmaca halindeyiz ve hep bir yerlere yetişmeye çalışıyoruz. Akşam eve geldiğinizde kendinize bir 10 dakika ayırın ve seslerden arınmış bir şekilde beyninizi dinlendirin. Gürültünün beden ve beyin sağlığı için iyi olmadığını çoğumuz biliyoruzdur. Seslerin bizi nasıl etkilediği ile ilgili yapılan araştırmalar yıllar içinde gürültünün beyne ve vücuda ne kadar zarar verdiğini kanıtladı. Ses kirliliği kan basıncınızı artırıyor, uykularınızı bölüyor ve birçok kalp hastalığına yakalanma riskinizi yükseltiyor. Çalışmalar uzun vadede yapıldığında da ses kirliliğinin benzer etkileri olduğunu gösteriyor. Peki ya hiç ses olmadığında beyin ne yapıyor? Yeni beyin hücrelerinin oluşumu Nasıl sesin vücudumuz üzerinde büyük bir etkisi varsa, sessizliğin de etkileri çok önemlidir. Amerika'da Duke Üniversitesi'nde farelerin seslere ve sessizliğe verdikleri tepkilerin incelendiği bazı deneyler yapıldı. Rejeneratif biyolog Imke Kirste farelerin beyin hücrelerini artırmanın yollarını ararken bir grup fareyi sessiz bir ortamda bekletti. Kirste sessiz ortamda beklettiği farelerin beyinlerini incelediğinde çok şaşırtıcı bir sonuçla karşı karşıya kaldı. Günde iki saat sesiz bir ortamda kalan farelerin hipokampüslerindeki hücre sayısı artmıştı. Fareler fazladan hiçbir şey yapmamıştı. Günde iki saat boyunca herhangi işitsel bir uyarana maruz kalmamak bellek ile ilişkili bir bölge olan hipokampüsü geliştirmişti. Belleği harekete geçirmek Bu gece yatağa yattığınızda uyumadan önce sadece sessizliği dinlemeye çalışın. Hemen farkedeceksiniz ki etrafınızdaki bütün sesleri sustursanız bile beyniniz kendisi bir şeyler uyduracak. Örneğin sabah dinlediğiniz bir şarkının gün boyu dilinize takıldığı olmuştur. Ne zaman sessiz bir ortam bulsanız özellikle nakarat kısımlarını hemen söylemeye başlarsınız. O şarkının sözlerinin ve ritmini hatırlayarak beyniniz kendi içinde bir ses illüzyonu yaratıyor. Bilimsel araştırmalara göre bunun sebebi beynin işitsel korteksinin hep aktif kalmasıdır. Kulaklarınız dışarıdan bir ses tarafından uyarılmasa bile beyniniz belleği devreye sokarak aktif kalmanın bir yolunu buluyor. Özbenliğinizle ilgili düşünme 10 kişi ile beraber yaşadığınız bir ev hayal edin. Bu insanların her birinden bir ses çıkıyor ve siz sürekli birine kulak kabartıyorsunuz. Böyle bir ortamda haliyle dikkatiniz her zaman bir tarafa yönelecek ne kendi işlerinize zaman ayırabilecek ne de özbenliğiniz hakkında düşünmek için fırsat bulabileceksiniz. Ancak herhangi bir sesin olmadığı, tek başınıza yaşadığınız bir evi düşünün şimdi de. Koltuğa uzandığınızda bugün ne yaptım, kimin kalbini kırdım, kimlere faydam dokundu gibi sorular sorarak günün değerlendirmesini yapabilirsiniz. Beyniniz hiçbir şey yapmadığında olağan durum ağını çalıştırır. Beyin çeşitli bölümlerinin bir arada çalıştığı bu ağ bilginin işlenmesi, empati, geçmişin hatırlanması, idrak, hayal gücü gibi çok sayıda işlevde görev alır.


Seyirci Etkisi Kalabalık Ortamlarda Yardım Etme Eğilimimiz Azalır Mı? Gözünüzün önünde acil bir durum olduğu halde yardım etmediğiniz oldu mu hiç? Sözgelimi sara nöbeti geçiren bir hasta var ve etrafta birçok kişi bulunduğu için yardım etmeyi düşünmediniz. Ya da eşi tarafından sokak ortasında fiziksel şiddete uğrayan bir kadın gördüğünüzde etraf zaten kalabalık olduğu için usulca yolunuza devam ettiğiniz oldu mu? Literatürde bu tür durumlara seyirci etkisi deniyor. 13 Mart 1964'te New York'ta akıllara durgunluk veren bir cinayet yaşandı. Kitty Genovese isimli genç kadın bir saldırgan tarafından 3 kez bıçaklandı ve olaya müdahale eden kimse olmadı. İşte olay şöyle cereyan etmektedir: Kitty evine doğru yürümektedir. Genç kadının arkasından tecavüz etme amacıyla yaklaşan katilin bıçak çekme girişimine karşı koymaya çalışır. Bunun üzerine katil, genç kadını bıçaklayarak olay yerinden uzaklaşır. Bu süre zarfında etrafta birçok apartman dairesinin ışığı yanar ama kimse polisi arama ya da yardım etme girişiminde bulunmaz. Kurban hala yaşamaktadır. Birkaç dakika sonra tecavüzcü tekrar gelir ve kadını tekrar tekrar bıçaklayarak kaçar. Ortada yardım etme girişimine dair herhangi bir belirti hala bulunmamaktadır. Katil üçüncü kez yine gelir ve yerde yatan kadını son kez bıçak darbeleriyle öldürerek olay yerinden uzaklaşır. Sonunda olaya tanık olan komşulardan biri polisi ve ambulansı çağırır fakat artık çok geçtir. 38 Kişi Gördü Ama 1 Kişi Polisi Aradı Yapılan soruşturmaya göre ise genç kadının öldürüldüğünü 38 kişi görmüştür fakat olay yaşandıktan sonra aralarından ancak bir tanesi polisi aramıştır. Winston Moseley isimli katil ise bir süre sonra yakalanmıştır. İşte John Darley ve Bibb Latane tarafından Seyirci Etkisi olarak adlandırılan sosyal etki, etrafta bulunan insan sayısı arttıkça yardım etme ve sorumluluk alma olasılığının azalmasını açıklar. Öğrencilerle yapılan bir deneyde katılımcılardan herhangi bir konu üzerinde tartışmaları istenmiştir. Her bir katılımcı ayrı ayrı odalara birbirlerini görmeleri engellenerek konmuştur. Mikrofon ve hoparlör aracılığıyla iletişim kurmaları sağlanmıştır. Araştırmacı tarafından toplamda beş koşul sağlanmıştır: Birincisi; iki öğrenci arasında bire bir görüşme sağlanmıştır. Sonuncusu ise öğrenciler altılı grup şeklinde konuyu tartışmışlardır. Tüm gruplar tartışmaya başladığı sırada önceden kaydedilmiş sara nöbeti geçiren bir öğrencinin ses kaydı sırasıyla tüm gruplara tartışma esnasında verilmiştir: Ben... Galiba...Yardım...Aman Tanrı'm...Sanırım nefes alamıyorum... Araştırmacı katılımcıların ne kadar süre içerisinde yardım çağıracaklarını hesaplamıştır. Sonuçlar ise şöyledir: bire bir görüşme yapan öğrencilerden %85'i odadan çıkarak yardım arama girişiminde bulunmuştur. Fakat gruplardaki katılımcı sayısı arttıkça yardım çağırma oranı da düşmüştür. Diğer bir deyişle, 6 katılımcının bulunduğu gruptaki yardım çağırma oranı en düşük olmuştur. Seyirci etkisine göre yardım etme olasılığının düşmesinin iki nedeni olabilir: - Kişi, olaya tanık diğer insanların yardım edebileceğini düşündüğü için sorumluluk paylaşımı yapmıştır. Bu sayede kendini daha az sorumlu hissetmiştir.


Sfinkter Kası: İnsan Vücudunda Bulunan Halkasal Kaslar Yemiş olduğunuz pek çok yiyeceğin midenizde nasıl durduğunu hiç merak ettiniz mi? Dışkılama sırasında boşaltım artıklarını nasıl kontrollü bir şekilde vücudunuzdan atıyorsunuz? Peki ya idrarınız? Sizce boşaltım sırasında idrarınızı kesmenizi sağlayan yapı nedir? Hepsinin genel bir cevabı var: Sfinkter kası ya da büzgen kas! Sfinkter kası halkasal yapıya sahip bir kastır ve kendi merkezine doğru kasılabilir. Kılcal kan damarlarının girişinde, midenin çıkışında ve üretra gibi yapılarda bulunan bu kas, bilinçli veya bilinçsiz olarak bulunduğu yerdeki madde -ve kimi zaman ışık!- geçişini kısıtlar ya da mümkün kılar. Bahsettiğim şeyi hepiniz deneyimlemişsinizdir. Evet, çok sıkıştığınızda tuvalete yetişmenizi sağlayan kastır kendileri! Şimdi gelin vücudumuzdaki bazı sfinkter kaslarını ve işlevlerini inceleyelim. Prekapiler Sfinkter Kası Kılcal kan damarlarının girişine yerleşmiş bu kas kılcallara doğru olan kan akışını düzenler. Oksijen yetersizliğinde gevşeyerek gerekli kılcallara kanın ulaştırılmasını sağlar. Aynı zamanda ihtiyaç duyulmayan bölgelere de fazla kan akışını önler. Kontrolsüz çalışır. İnternal ve Eksternal Anal Sfinkter Kası Bu kasların nasıl çalıştığını hepiniz biliyorsunuz ve büyük ihtimalle her gün tecrübe ediyorsunuz! Dış ve iç anal sfinkter kası, anüsün açık ya da kapalı durmasını sağlayarak sindirim artıklarının uzaklaştırılmasında görev yapar. İç anal sfinkter istemsiz olarak çalışır ve az miktarda sıvıyla gazın uyku hali gibi durumlarda vücuttan kaçışını önler. Dış anal sfinkter kası ise çizgili kaslardan oluşur ve istemli olarak çalışır. Bağırsağın sonunda yeterli dışkı biriktiğinde tuvalete çıkma ihtiyacı hissedersiniz. Dışkılamaya başladığınız andan itibaren dış anal sfinkter kası gevşek kalır ve sindirim artıklarının uzaklaştırılmasında rol oynar. Sfinkter Pilori Hayati öneme sahip bir diğer kas olan sfinkter pilori ise midenin sonuna yerleşmiş bir kas olup kimüsün ince bağırsağa geçişini sağlar. Yeterli sindirim gerçekleşmeden gevşemez. Sfinkter Üretra Üretranın girişine yerleşmiş bir kas olup idrar kesesinin boşaltım zamanı gelmeden idrarı boşaltmasını engeller. İdrar keseniz 800 ml'ye kadar sıvı tutabilir ancak idrar miktarı 250-300 ml olduğunda idrara çıkma ihtiyacı hissedersiniz. Boşaltım sırasında kasılmış sfinkter gevşer ve idrardan kolayca kurtulursunuz. Sfinkter Pupilla Bir diğer sfinkter kası ise ışığa göre büyüyüp küçülebilen göz bebeğinizde bulunur. Az ışıkta göz bebeğinin büyümesini sağlar ve daha çok ışığın gözün içine girmesine neden olur. Tam tersi durumda da gözü fazla ışıktan korur.


Shutter Island Zindan Adası 1954 yılında azılı, en psikopat suçluların bulunduğu ve tedavi edildiği bir ada hastanesi. Adli polis Teddy Daniels ve yeni ortağı Chuck Aule çok sayıda cinayet işlemiş zeki bir kadın katilin kaçmanın imkansız olduğu Aschecliffe Hastahanesi'ndeki son derece güvenlikli bir odadan esrarengiz bir biçimde kayboluşunu araştırmak üzere Zindan Adası'na çağrılırlar. Ortada bir kaçak var ama nasıl kaçtığı, neden kaçtığı, kimlerden yardım aldığı belirsiz. Soruşturma boyunca dedektif Teddy herkesi sorguya çekiyor, kendisi de dahil ve adayı canlı terk edemeyebileceğini fark ediyor. Leonardo Di Caprio psikolojik gerilim konusunda harika bir iş çıkarmış. Yönetmen: Martin Scorsese Senaryo: Laeta Kalogridis, Dennis Lehane Yapım: 2010 Ülke: Amerika Tür: Dram, Gizem, Gerilim Süre: 138 dakika |Oyuncu |Rol | Leonardo DiCaprio |Teddy Daniels | Mark Ruffalo |Chuck Aule | Ben Kingsley |Dr. Cawley | Max von Sydow |Dr. Naehring | Michelle Williams |Dolores | Emily Mortimer |Rachel 1 | Patricia Clarkson |Rachel 2 | Jackie Earle Haley |George Noyce | Ted Levine |Warden


Siber Savaş Richard A. Clarke


Sibernetik İmplantlar Beyin Hasarını Onarabiliyor Travmatik beyin hasarı olan hastalarda doku tedavisi için yeni bir yöntem geliştirildi. Beyin-makine-beyin arayüzü adlı bu cihaz beyni zarar görmüş hastalar için büyük umutlar vaat ediyor. Cihazın çalışma sistemi ise sonraki yıllarda geliştirilecek sistemler için bir devrim niteliği taşıyor. Travmatik beyin hasarı beynin dış bir kuvvet tarafından fiziksel olarak zarar görmesi anlamına gelir. Sizin de tahmin edeceğiniz gibi erkeklerde daha sık görülür. Sadece futbolda topa kafayla vurmalar bile travmatik beyin hasarına sebep olabilir. Bunun yanı sıra düşmeler, trafik kazaları gibi beyne zarar veren olaylar travmatik beyin hasarının başlıca sebepleri arasında yer alır. Günümüze kadar travmatik beyin hasarlarını kökten çözebilecek bir tedavi geliştirilememişti. İleri Okuma: Travmatik Beyin Hasarı Nedir? Beyin Hasarlarına Sibernetik Çözümler İlk defa Kansas ve Case Western Reserve Üniversiteleri'nde çalışan sinir bilim araştırmacılarından oluşan bir ekip farelerde bu hasarları tedavi eden bir çözüm bulduklarını iddia ediyorlar. Protez niteliği taşıyan bu cihaz kapalı bir döngü halinde çalışan mikroelektronik bir sisteme sahip. Sibernetik implant cihazı beynin bir bölgesinden sinyalleri alıyor. Bu sinyalleri gerçek zamanlı olarak işledikten sonra beynin başka bir bölgesini uyararak iki bölge arasındaki sinyaller arasında bağlantı kuruyor. Protezin oluşturduğu bu bağlantılar hasarın yarattığı boşluklar arasında köprü görevi görüyor ve zamanla beyin hasarı onarılıyor. Deneysel araştırmalarda uzmanlar farelerde kas hareketinden sorumlu motor ve duyusal alanlar arasındaki bağlantıları keserek travmatik beyin hasarı yarattılar. Başka bir deyişle felç edilen fareler artık ön ayaklarını kullanamıyor ve önlerine konulan yiyecekleri tutamıyorlardı. Sibernetik İmplantlar Hasarlı Nöronların Faaliyetini Eski Haline Getiriyor Fareleri eski sağlıklarına kavuşturmak için bozuk paradan bile daha küçük bir mikroçip fare beynine yerleştirilen mikroelektrotlara bağlandı. Sinir hücrelerinde oluşan bağlantıları izlemek için aksiyon potansiyelleri özel bir program vasıtasıyla çoklaştırıldı ve bu aksiyon potansiyellerdeki ani artışlar kaydedildi. Her ani artış tespit edildiğinde mikroçip elektriksel sinyaller göndererek ilgili bölgedeki nöronları uyarıyordu. Nöronların uyarılmasının sonucunda nörotransmitter maddeler üretiliyor ve hasarlı iki beyin bölgesi arasındaki bağlantılar tekrar kuruluyordu. İleri Okuma: Beyinde Hangi Nörotransmitterler Bulunur? Araştırmacılar iki hafta boyunca bu işlemleri tekrarladılar ve sonunda farelerde yitirilen işlevlerin neredeyse tamamına yakınının düzeldiğini gözlemlediler. Yapılan sonraki testlerde beyninde hasar yaratılmış farelerin hasar yaratılmamış farelere oranla yiyeceğine ulaşmakta kısa bir gecikme gösterdikleri tespit edildi.


Sıçrayan Fransız Sendromu Nedir? Kendinizi Kanada'nın uçsuz bucaksız ormanları arasında huzurlu ama bir o kadar soğuk bir kış gününde şirin bir kulübede hayal edin. Çam kokulu odun parçalarının çatırdadığı sıcacık bir şöminenin önünde tadı yumuşacık bir sahlep içerken ve bu yazıyı okurken birileri çat kapı gelip bağırarak elini şömineye götür ve yak derse hangimiz bu kişinin dediklerini yapar? Kanada'nın New Hampshire bölgesinde yaşayan Mainli Fransız bir oduncu olsaydınız bu adamın dediğini ikiletmeden yapardınız. Bir Gizemin Tarihçesi İngilizcesi Jumping Frenchmen of Maine'dir. Bu nöropsikiyatrik sendrom ilk olarak adını aldığı Kanada'da yaşayan Mainli Fransız oduncularda görülmüştür. 1861 yılında Boston Daily gazetesinde ilk kez bu oduncuların tuhaf özellikleriyle ilgili bir yazı kaleme alınmış.Bu sıra dışı özellikler New Yorklu bir nörolog olan Dr. George M. Beard'in dikkatini çekmiş ve 1878 yılında ilk kez tanımlanmıştır. Dr. Beard gözlemlerini Fransız oduncuları tarafından, çalışırken, otururken, dinlenirken habersiz bir şekilde yüksek sesle seslenildiğinde veya boyunlarından ve ellerinden dokunulduğunda oldukları yerden zıplıyorlar, ellerindeki her şeyi fırlatıyorlar, sağa sola vuruyorlar. İlginç bir şekilde yüksek sesle emir verildiğinde ellerini ocakta yakmak, bir tren kondüktörune vurmak, posta görevlisini boğazlamak, ve hatta bir su kütlesinin içine atlamak ve boğulmak gibi her türlü kendilerine veya bir başkasına zarar verme pahasına yapıyorlar şeklinde aktarmış. Ne yazık ki Amerika'da 1900'lerin başlarına kadar ırkçı düşünceler hakim olmuştur. Irkçı Amerikan vatandaşlar bu tuhaf oduncuların zeka ve entelektüel seviyelerinin düşük olmasından kaynaklanan doğal bir durum olduğunu düşünmüşlerdir. Bundan dolayı mülteci gelen fransızlar Amerika'da ırkçı söylemlere maruz kalmışlardır. Rahatsızlık 1. Dünya Savaşı'ndan sonra popülerliğini yitirmiş 1960'lı yıllarda tekrar araştırmaların odak noktası olmuştur. Sıçrayan Fransız Sendromu Nasıl Bir Rahatsızlık? Günümüzde nörologlar sıçrayan fransız sendromu ve ondan daha nadir ve yerel olmakla beraber ona benzeyen diğer rahatsızlıkları irkilme davranışları adı altında inceliyor. Malezya ve Endonezya'da latah, Sibirya'da miryachit, Japonya'da imu ve Madagaskar'da ramenjana da irkilme davranışları içinde incelenir. Sıçrayan fransız sendromu yaşayan kişiler beklenmedik uyarılar karşısında oldukları yerden sıçrayarak, ellerindekini fırlatarak, ağlayarak, nefeslerini tutarak, titreyerek tepki gösterirler. Sesli ve dokunsal uyarılara daha hassaslardır. Yüksek sesle verilen emirleri bilinçli olmalarına rağmen istekleri dışında ani bir şekilde yerine getirirler. Bazen bu uyarılara karmaşık yanıtlar verirler. Bir uyaran karşısında dans eder gibi hareketler yaparlar, yerlerde yuvarlanırlar. Söylediğiniz sözleri tekrar edip, sözlerinize alakasız küfür ederek yanıt verebilirler. Bu sendrom kendini çocukluktan itibaren gösterir ve ömür boyu sürer. Ailesel geçişli olduğu düşünülmektedir. Gün boyu sürekli uyarana maruz kalmak ve stres, kişilerde bu refleksif olayların oluşma eşiğini düşürür. Kişileri en ufak seslere bile hassas hale getirir. Arkadaşları tarafından bu özelliğiyle dalga geçilen çocuklar ve yetişkinlerde gün sonunda artık bu davranışlar hayatı dayanılmaz hale getirir. Bu kişiler çok yorgun ve halsiz olurlar. Dinlenmeyle ve yaşanılan ortamın daha iyi hale getirilmesiyle sendrom ile ilgili belirtilerde gerileme meydana gelir. Sıçrayan fransız sendromu günümüzde tedavi edilebilen bir rahatsızlık değildir. Çalışma şartlarının iyileşmesi ve akraba evliliğinin azalması sebebiyle günümüzde bu rahatsızlık çok daha seyrek görülmektedir. Dünya'da bu rahatsızlık gibi bilinmeyen, gizemli bir sürü nörolojik rahatsızlık vardır . Bunların gizeminin çözülmesi insan beyninin sırlarını bir bir aralayacak, yeni tedavilerin geliştirilmesini mümkün kılacak ve bilinmezlik denizinde bize yeni yollar açacaktır.


Sıçrayan Genler: Evrimsel Yolculuğumuzdaki Kilit Oyuncular İnsan DNA'sı bir ip gibi uzatıldığında 1,5 metre boyunda 3 milyar bazdan oluşan bir zincirdir. Ancak bunun sadece %2'ye yakın bir kısmı protein kodlar. DNA'nın geriye kalan kısmı düzenleme görevine sahiptir. Bazıları çeşitli RNA'ları kodlar, bazılarının ne iş yaptığını bilmeyiz. Bazıları da oradan oraya sıçrar. Bu yazımızda sıçrayan genler, diğer adlarıyla transpozonlardan bahsedeceğiz. Sıçrayan Genler Nedir? Sıçrayan genler adından da anlaşılabileceği üzere DNA'nın içinde bir bölgeden diğer bölgeye hareket edebilen elementlerdir. İlk olarak Cold Spring Harbor Laboratuvarı'nda Barbara McClintock tarafından keşfedildiler. Sıçrayan genler ilk keşfedildiğinde herkes tarafından şüpheyle karşılandı ancak neredeyse her organizmada bulunduğunda araştırmacılar ikna oldu. Bugün DNA'mızın neredeyse yarısına yakın bir kısmının transpozonlardan oluştuğunu biliyoruz. Literatürde sıçrayan genler olarak anılmalarına karşın bu DNA dizileri gerçekte protein kodlamazlar. Protein kodlayan genlerin işleyişini kontrol etmekten ve düzenlemekten sorumludur. Yakın zamana kadar transpozonların işlevleri hakkında çok fazla bilgi sahibi değildik. Gerçi hala daha çok şey bildiğimiz söylenemez. Ancak şunu kesin olarak biliyoruz ki bu elementler normal genlerin işleyişini bozabiliyor. Bu da onları evrimsel süreçte önemli bir oyuncu haline getiriyor. Bilim insanları sıçrayan genler ve bazı hastalıklar arasında bağlantılar arıyorlar. Evrimsel Bir Uyum Mekanizması Sıçrayan genler bakterilerde sıkça kullanılan elementlerdir. Bu DNA dizileri sayesinde bakteriler çevresel direnç kazanabilirler. Örneğin antibiyotikli bir ortamda bakterilerin çoğu ölür ama bazıları transpozonlar sayesinde hayatta kalabilir. İnsanları enfekte eden virüs ve bakteriler de sıçrayan genler sayesinde hücrelerimize ve DNA'mıza sızabilirler. Ökaryot hücrelerin bazı savunma mekanizmaları vardır ama patojenler buna karşı da silahlar geliştirdiler. Virüs ve bakterilerden gelen bazı sıçrayan genler DNA'mıza yerleşmiş ve yüz binlerce yıldır orada duruyorlar. Genetik çeşitlilik açısından transpozonlar büyük önem taşır. Araştırmacılar transpozonların ne kadar geçmişe gittiğine baktığında ilk olarak 600 milyon yıl önce evrimleştiklerini tespit ettiler. En azından o tarihe kadar izlerini sürebildik. İlk sıçrayan genler ilk defa Giardi lamblia adlı çok ilkel bir parazit türünde tespit edildi. Dünya tarihinde memeliler sahneye çıktığında sıçrayan genler hemen orada da görüldü. Tam tarihi bilmiyoruz ama yaklaşık olarak 12 ila 40 milyon yıl önce transpozonların memelilerde ortaya çıktığı düşünülüyor. Transpozonların Görevleri Milyonlarca yıl önce memelilerde evrimleşen transpozonların insan evrimine nasıl bir yol çizdiği çok net değil. Elimizde bazı ipuçları, hipotezler var ama daha kesin şeyler söylemek için daha fazla araştırma yapılması gerekiyor. Bilim insanları primatların karmaşık beyin yapısının oluşmasında transpozonların bir rolü olabileceğini düşünüyor. Her canlının kendine özgü bir zekası var ama primatlar bu konuda birkaç adım daha öndeler. Özellikle insanın zihin yapısı bütün canlıların üstünde yer alıyor. Bu üstünlüğü ve farklılığı yaratan da DNA'mızın yarısını oluşturan sıçrayan genler olabilir. Araştırma tekniklerinin gelişmesi ve teknolojik yenilikler sıçrayan genler hakkında daha fazla bilgi edinmemizi sağladı. Transpozonların plasenta gelişiminde kritik rol oynadığı ve erken embriyonik gelişimde gen ifadesini düzenlediği keşfedildi. Bu transpozonların bazıları ise bizi enfekte etmeye çalışan virüslerden miras kaldı. Örneğin, HERVK adlı transpozonun 200.000 yıl önce bizi öldürmeye çalışan bir retrovirüsten geldiği düşünülüyor. Retrovirüsler genetik materyal olarak RNA taşırlar. Konak hücreye RNA'larını aktarırlar ve bu RNA'dan önce DNA sentezleyip ardından ihtiyacı olan proteinleri üretirler. Retrovirüsün RNA'sından DNA sentezlendiğinde bazen genetik materyal litik sürece girip kendini konak DNA'sı ile birleştirebilir. Virüslere Karşı Savunma HERVK transpozonu embriyonun ilk zamanlarında aktif hale gelir ve hiçbir virüs yokken bile hücrede antiviral yanıt oluşmasını tetikler. Sıçrayan genler bu gibi özellikleri sayesinde hücrelerin virüslere karşı olan direncini artırabilir. Evrimsel açıdan oldukça faydalı bir özellik. Embriyonun bağışıklık sistemi olmadığı için anneden gelen bütün patojenlere karşı savunmasızdır. Transpozonlar bu aşamada çok kritik bir rol oynuyor olabilir. Bağışıklığın yanında beyin gelişimi ve işlevlerinde de transpozonların çok önemli görevleri vardır. Örneğin bir transpozon düzenleyici bir RNA kodlar. Beynin normal bir şekilde gelişmesi için bu RNA'nın doğru şekilde kodlanması gerekir. RNA'nın yapısındaki çok küçük bir baz değişikliği bile 3 boyutlu yapısını değiştirerek hiçbir işe yaramamasına neden olabilir. Eğer bu transpozonda mutasyon olursa infantil ensefalopati görülür. Sıçrayan Genler ve Hastalıklar Sıçrayan genler hem aynı kromozom üstünde hem de farklı kromozomlar arasında gezinebilirler. Bazı durumlarda kendilerini bir bölgeden kesip başka bir bölgeye yapıştırırlar. Bazen ise kopyala-yapıştır yöntemini tercih ederler. Transpozonların sıçraması eşey hücrelerinde gerçekleşirse genetik materyalin yeni şekli bir sonraki nesle de aktarılacaktır. Bu tür durumlar 20 ila 1.000 doğumda bir gerçekleşir. Uslu uslu oturduğu yerden ayrılan bir transpozonun nereye gideceği çok önemlidir. Eğer başka bir genin promoter bölgesine yerleşirse o genin faaliyetini azaltabilir veya sonlandırabilir. Promoter RNA polimeraz enziminin ilk tutunduğu yerdir. DNA'dan RNA üretiminin başlaması için en kritik yerlerden biri promoter dizisidir. Böyle vakalarda nörodejenerasyon, bazı kan hastalıkları gibi metabolik, kalıtımsal sorunlar görülebilir.


Sigaranın Bileşenleri Neredeyse hiçbir faydası olmayan ve her gün daha 18 yaşını doldurmamış binlerce genci esir sigaranın zararları kadar içeriğindeki maddeler de çok fazla. Sigaraya başlayan veya devam eden insanlar bu alışkanlıklarının kalp hastalıkları, felç, şeker hastalığı, çok sayıda kanser ve diğer hastalıklara sebep olduğunu bilmiyorlar veya fark edemiyorlar. Dünyada her yıl milyonlarca insan sigara yüzünden hayatını kaybediyor ve pasif içicilerin de sağlıkları sigara içenler yüzünden tehlikeye giriyor. Ortalama bir sigaranın bileşenleri 7000 kimyasalın oluşturduğu 600 farklı maddeden oluşur. Sigaranın Bileşenleri Arasında Sonradan Eklenen Maddeler Çok Var Sigaralarla ilgili en önemli hususlardan biri tütünde olmayan çok sayıda kimyasalın sigaraya eklenmiş olmasıdır. Hele bu kimyasal ateşle yakıldığında işler daha da karmaşıklaşır ve çok farklı formlarda kimyasal maddeler açığa çıkar. Kimyasal maddelerin ısı ve ışıkla başka maddeler dönüşmesi olayı çok karışık bir durumdur. Örneğin evinizde içtiğiniz sigara perdelerinize siner ve bir süre sonra havadaki moleküllerle etkileşime girerek başka zehirli moleküllerin oluşmasına neden olur. Günler sonra bile 3. el duman dediğimiz bu koku etraftaki insanların sağlığını olumsuz etkiler. Sigaranın içindeki maddelerin ne olduğunu ayrıntılı yazmamıza gerek bile yok zaten hepsinin ne olduğunu görselde parantez içinde verdik ve çoğuna da aşinasınızdır. Örneğin arsenik ahşap cilalarda ve fare zehrinde bulunan bir maddedir ve kansere neden olmasının yanında, gelişimsel ve fiziksel olarak da zehirlidir. Karbon monoksit arabaların egzoz dumanlarının arasında bulunan ve zehirli bir moleküldür. Sigaranın bağımlılık yapıcı özelliklerinden birini oluşturan nikotin ise böcek ilaçlarında bulunur. Sigaranın bileşenleri içinde bulunan kimyasalların yaklaşık 70%'i karsinojendir. Bu maddelerin neredeyse hepsi bir şekilde sizin ve çevrenizdekilerin sağlığına zarar verir. Doğacak Çocuğun Astım Riskini Artırıyor


Sihirli Mantar Beyni Nasıl Etkiler? Lise gençlerinden üniversite profesörlerine kadar çok geniş yelpazede kendine kullanıcı bulan orijinal ismi magic mushroom, Türkçe ismi sihirli mantar hakkında birçok şehir efsanesi vardır. Kimileri beyni uyuşturduğunu kimileri ise tam tersine beyni daha fazla kullanmamıza imkan verdiğini söyler. Eğrisiyle doğrusuyla sihirli mantar dosyasına beraber bakalım. 1960'lı yılların dünyasında insan psikolojisini etkileyen ilaçlar ve çeşitli maddeler bir patlama yapmıştır. Hem bir psikolog hem de bu ilaçların bir kullanıcı olan Dr. Timothy Leary birkaç yılını Amerika'da Harvard Üniversitesi'nde bu maddelerin araştırılmasında harcadı. Leary sihirli mantardaki psilocybin adlı etken maddenin insan beynini olumlu yönde etkileyen potansiyel etkileri olduğunu düşünüyordu. 50 yıl sonra bugün bilim insanları Leary'nin bir noktada haklı olmuş olabileceğini görüyorlar. Psilocybin Beyinde Birçok Değişikliğe Neden Oluyor Psilocybin 200'den fazla mantar türünde bulunan, bilinç üzerinde değişikliğe sebep olabilen ve bunun sonucunda beyindeki nöral bağlantıları değiştirerek veya yeni bağlantılar ekleyerek beyni tekrar düzenleyebilen bir maddedir. Bu rastgele olan bir süreç değildir. Beyindeki nöronlar eski ve yeni düşünceleri hesap ederek bunlara açıklık getirecek yeni bir düzen kurmak istiyor. Psilocybin ile tetiklenen bu durum beyinde duygu, hafıza ve hayallerle ilişkili olan hipokampüs ve anterior singulat korteksin faaliyete geçmesiyle gerçekleşiyor. Psilocybin alan kişiler de o an ki ruh hallerini rüya görmek olarak tarif ediyorlar. İleri Okuma: Bilinç Düzeyleri Nedir? Psilocybinin etkileri 5 ila 10 saat arasında sürüyor ama sihirli mantarın yarattığı aydınlanma etkisi daha uzun sürüyor. Yapılan araştırmalar psilocybin kimyasal maddesinin aynı zamanda travma sonrası stres bozukluğu, depresyon ve anksiyeteyi tedavi etmede de etkili olduğu gösteriyor. 2011 yılında yapılan bir araştırmada kanser, akut stres bozukluğu ve anksiyeteden muzdarip hastalara az bir miktar psilocybin verildiğinde stres seviyelerinin biraz azaldığı görülmüştür. Sihirli Mantar Birçok İnsana Fayda Sağlıyor Psikolojik rahatsızlığı bulunan kişilerin yanında sigara içenler bile bir şekilde sihirli mantardan faydalanıyorlar. John Hopkins Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada 15 sigara içen kişi sessiz bir odada bırakıldı. Sigara içen bu kişilere sakinleştirici bir müzik eşliğinde psilocybin kullanmaları istendi ve bunun sonucunda 12 tanesi sigara içmeyi bırakabildi. Araştırmacılar bu uygulamada sigara içmeyi bırakma oranının standart tedavi yollarınkinden iki daha yüksek olduğunu belirtiyor.


Sindirim Sistemi Bakterileri Nöronların İşleyişini Etkiliyor İnsan vücudunun karmaşıklığı bizi şaşırtmaya devam ediyor. Saniyede 500 katrilyon kimyasal tepkimenin gerçekleştiği bu fabrikada işler o kadar karışık ilerliyor ki birçok zaman ne alakası var diyebileceğimiz ilişkiler gün yüzüne çıkıyor. Son çalışmalar sindirim sistemimizde, bağırsaklarımızda besinleri sindirmemize yardımcı olan bakterilerin düşünce, ruh hali ve davranışlarımız üzerinde etkili olduğunu gösterdi. College Cork Üniversitesi'ndeki bilim insanları bu bakterilerin nöron miyelin kılıfı sentezinin düzenlemesine doğrudan müdahale ederek nöron yapı ve işlevini etkilediğini keşfetti. Translational Psychiatry dergisinde yayınlanan bulgular sindirim sistemi bakterilerinin beyin ve sinir sistemi üzerinde etkisi olduğunu çarpıcı bir şekilde kanıtlıyor. Miyelin kılıfının bozulması ve onarılamaması Multiple Sclerosis gibi pek çok psikiyatrik rahatsızlığa sebep olabiliyor. Miyelin Kılıfı Miyelin kılıfı nöronlar üzerindeki sinyal iletim hızını kat be kat artıran bir yapı. Bir çeşit izolasyon malzemesi. Nöronun elektrik direncini azaltarak elektriğin daha hızlı iletilmesine imkan tanıyor. Miyelin beyin ve omurilikte oligodentrosit adlı glia hücreleri tarafından vücudun periferik sinir sisteminde ise Schwann hücreleri tarafından üretilir. Aksonlar etrafında miyelin kılıfının üretilmesi beynin olgunlaşması ve gelişimi için çok önemlidir. Gelişim çağının son evrelerinde beyin uzun süreli bir nöral plastisite sürecine girer. Bu zaman diliminde prefrontal kortekste pek çok sinaps yok edilir ve miyelinleşme olayı da bu evrede önemli bir rol alır. Bu işlemler prefrontal korteksin devre yapısını değiştirir ve diğer beyin bölgeleriyle olan bağlantılarını artırır. Özellikle ergenlikte görülen artan plastisite düzeyi kişileri riskli davranışlara daha hassas ve bazı zihinsel hastalıklara açık hale getirebilir. Bakteriler Birçok Beyin Hastalığında Etkili Sindirim sistemi bakterileri ile beyin arasında çift taraflı bir etkileşim olduğu bir süredir biliniyordu. Bakteri florasında oluşan değişiklikler otizm, kronik ağrı, depresyon ve Parkinson hastalığı dahil olmak üzere pek çok nörolojik ve psikiyatrik rahatsızlığın ortaya çıkmasına sebep olabilir. Her ne kadar bu etkileşimin mekanizması bilinmiyor olsa da gözlem raporları böyle bir etkileşimin varlığını doğruluyor. John Cryan ve Gerard Clarke bu bakterilerin anksiyete benzeri davranışlar gösteren beyin yapılarını nasıl etkilediğini merak ettiler. Geçen sene vücudunda hiç mikroorganizma bulunmayan bir farenin amigdalasındaki gen ifadesinin farklı gerçekleştiğini bulmuşlardı. Hayvanlar o kadar steril koşullarda yetiştirildiler ki vücutlarında bakteri kolonileri büyüyemedi. Bunun sonucunda nöral işleyişe ait bazı genlerin normal farelere göre daha aktif olduğu gözlendi. Genlerin Faaliyeti Değiştiriliyor Bu bulguların ışığında Cryan ve Clarke bakterilerin beynin diğer kısımlarındaki gen aktivitesini nasıl etkilediğini araştırmaya başladılar. Son çalışmalarında gelişen teknolojinin de yardımıyla prefrontal korteksteki RNA'lar üzerinde dizileme yöntemi uyguladılar ve hangi genlerden ne kadar RNA, dolayısıyla protein üretildiğini görmek istediler. Prefrontal korteks karar verme, karmaşık düşünme ve planlama gibi gelişmiş bilişsel işlevlerin yapıldığı beyin bölgesidir. Ayrıca prefrontal korteks beynin üst-alt bilgi işleme piramidinin en üstünde yer aldığı için çok sayıda beyin bölgesine hükmetme gücüne de sahiptir. RNA dizileme yöntemiyle araştırmacılar mikroorganizmalardan arındırılmış ve normal farelerin gen ifade düzeylerini araştırdılar. Ekip vücudunda bakteri bulunmayan farelerde yaklaşık 90 genin farklı şekilde ifade edildğini ve protein sentezinde kullanıldığını buldular. İlaveten bu genlerin çoğu da nöronların miyelinleşme süreçlerinde önemli görev alıyordu ve prefrontal korteks nöronlarını daha aktif hale getirmede gerekliydi. Araştırmacıların tanımladıkları genlerin bazıları miyelin oluşumunda düzenleyici olarak görev alan miyelinin yapısal parçalarını oluşturan proteinleri kodluyordu. Bakteriler Miyelin Kılıfı Üretimini Düzenliyor Prefrontal korteksteki nöronların genetik yapısını çözümleyen araştırmacılar dokuya bir de elektron mikroskobu altında bakmaya karar verdiler. Gen ifadesindeki değişiklikler beklendiği gibi makro düzeyde nöronların anatomik özelliklerine de yansımıştı. Mikroorganizmalardan arındırılmış farelerin nöronlarındaki miyelin kılıfları diğer farelere oranla daha kalındı. Bu da demek oluyor ki hem mikroskobik hem de gözle görülebilecek ölçekte sindirim sistemi bakterileri miyelinleşmeyi baltalıyor. Araştırmanın bir diğer önemli sonucu bu etkilerin erkek farelerde dişilere oranla daha fazla görülmesiydi. Araştırma vücudumuzdaki mikroorganizma florası ile beynin miyelinizasyonu arasındaki ilişkiyi açıklayan ilk çalışmadır. Bunun yanında nöronlardaki miyelin dağılımının tecrübeye ve fizyolojik etkenlere bağlı olarak değişebileceğini de gösteriyor. 2012 yılında yapılan bir çalışma sosyal izolasyonun miyelin kılıfı üretimine zarar verdiğini göstermişti. Belki sindirim sistemi bakterilerinin miyelinleşmeye zarar vermesi de izolasyon ve diğer sosyal etkenlere bağlı olabilir. Mikroglialar da Etkileniyor


Sinestezi: Sesleri Görmek, Renkleri Duymak Bir matematik problemi çözerken bölen ile bölüneni farklı renklerde görseniz nasıl olurdu? Sinestezi işin içine girerse sayılar ve harflerin renkleri bir anda değişebilir. Takvime baktığınızda ocak ile şubatın birbirinin yanında değil de arkasında görünebilir. Bu tür şeyler biz sıradan insanlar için tuhaf görünebilir ama bazı insanlar daha farklıdır. Onları hasta diye nitelendirmek istemiyoruz. Sinestezik bireylerin algıları bizden daha farklıdır. Onlar dünyayı bazen daha renkli, bazen farklı boyutlarda görürler. Bazıları kızdığında kulaklarında bir ses duyarlar. Şimdi onların dünyasına bir göz atalım. Sinestezi Nedir? Sinestezi kelime kökeniyle Yunanca syn ve aisthesis sözcüklerinin birleşiminden oluşan birleşik duyu anlamına gelen bir algı değişikliğidir. Sinestezik bireylerde bir duyu organından gelen sinyaller otomatik olarak başka bir duyu organının işlenmesinden sorumlu beyin bölgelerine gidiyor. Örneğin gördüğünüz renkler beyninizde ses olarak algılanıyor. Tabii bu durum çok çeşitli olabiliyor. Bazen insanlar sayılara bakarken her sayıyı farklı renkte görebiliyor. Hayatları boyunca sinestezi yaşayan kişiler sinestezik olarak adlandırılıyor. Sinestezik birini hayatınızda hiç görmemiş olabilirsiniz ama yapılan sayımlara göre her 23 kişiden birinde görülüyor. Nüfusun en az %4.4'ünü oluşturan sinestezikler hiç de azımsanmayacak bir topluluk. Bunların içinde en yaygın görüleni harf renk sinestezisidir (%1'den fazla). Sinestezinin yaygın bir türü olan harf-renk sinestezisinde harfler veya sayılar belirli renklerde görülür. Örneğin kişi 7 sayısını sarı renkli görürken, 3 sayısını kırmızı olarak görülebilir. Bundan farklı olarak başka türlerinde haftanın günleri 3 boyutlu olarak görülebilir; aralarında mesafe farkı olabilir. Takvime baktığınızda ocak ayı, şubat ayından daha arkada görülebilir. Sinestezik bağlantılar bazen tek başına çıkabileceği gibi bazen birden fazla bağlantı aynı anda ortaya çıkabilir. Sinestezi Belirtileri Sinestezik insanların beyinlerinde neler olup bittiğini çok az biliyoruz. Bu konuda yapılan araştırmalar çocukken soyut kavramlarla yoğun bir şekilde ilgili kişilerde sinestezinin çocuklukta ortaya çıkabileceğini gösteriyor. Semantik vakum hipotezi adı verilen bu hipotez neden çoğu sinestezinin harf-renk ve sayı-form sinestezisi olduğunu açıklıyor. Harfler, sayılar ve renkler genelde öğrencilerin okulda ve ailede ilk öğrendikleri kavramlardır. Bunlardan başka sinestezinin birçok türü laboratuvarda incelenmiştir. Bütün türlerde insanların algıları kişiden kişiye göre değişmektedir. Herkes doğuştan farklı algılara sahip olduğunu bilerek doğmaz. Birçok kayıtta sinestezik bireylerin yaşadıkları bu algısal farklılıkların farkında olmadıkları yazıyor. Bu kişiler başkalarının gördüklerinden farklı şeyler gördüklerinde buna şaşırıyorlar ve doktora söylediklerinde gerçeği öğreniyorlar. Bazıları çok küçük yaşlarda farklı olduklarını anlıyor bazıları ise bunu çok daha geç yaşlarda öğreniyor. Sinestezinin kendiliğinden olan ve çok doğal gibi görünen yapısı sayesinde kişiler bunu gerçek bir şey gibi algılıyor. Tabii bundan rahatsız da olmuyorlar. Çoğu insan yaşadığı tecrübeleri ve algıları hoş veya nötral olarak betimliyor. Sinestezi Hastalık Değildir! Popüler medyada sinestezi bazen hastalık gibi nitelendirilse de sinestezikler bunu bir handikap olarak görmüyorlar. Hatta bazıları bunu algı yüksekliği, gizli bir duyu olarak görüp bundan çok memnun kalıyor. Çoğu sinestezik algılarındaki farklılıkları daha çocukken fark ediyor. Bazıları günlük hayatta ve iş dünyasında yeteneklerini nasıl kullanacağını öğreniyor. Örneğin, telefonu numaralarını ve isimleri ezberlemeleri daha kolay olabiliyor. Bazıları zihinden matematik işlemlerini ve daha karmaşık sanatsal işlerini yaparken sinestezik algılarını kullanıyor. Sinestezikler, diğer insanlardan ne kadar farklıysa kendi içlerinde de çok büyük farklılıklar taşıyorlar. Çoğu sinestezik aynı sınıfa girse bile birbirinden farklı algılara sahip olabiliyor. Bazıları sesli harfleri daha renkli görürken, bazılarında sessiz harfler daha renkli görülür. Sinesteziklerin söyledikleri şeylerden yola çıkarak bireyler arasında algısal yoğunluğun kayda değer ölçüde yüksek olduğunu söyleyebiliriz. Sinestezi türleri farklı, sinesteziyi yaşayıp şiddetleri farklı, hayatlarında bu algılarını nasıl kullandıkları da çok farklı. Kimisi hesap yapmak için kullanırken, kimisi sanatsal projelerinde kullanıyor. Sinestezi Türleri Neler? Sinestezi temel olarak ikiye ayrılır: bağlantısal ve yansıtmalı sinestezi. Yansıtmalı olan türünde insanlar dışarıdan uyarıldıklarında şekiller, renkler ve sayılar görürler. Bağlantısal sinestezide ise uyaran ve yaşanılan his arasındaki bağ çok güçlü olduğu için birey ikisini birbiriyle bağdaştırır. Örneğin sinestezinin yaygın bir türü olan kromestezinin yansıtmalı formunda kişi bir ney sesi duyarken üçgen içinde sarı renk görebilir. Bağlantısal sinestezide ise ney sesini duyarken aynı zamanda neyden sarı duyduğunu ifade eder. Yansıtmalı sinestezide ney sesi sarı rengi çağrıştırırken, bağlantısal olanda ney sesi doğrudan sarı anlamına gelir. Harf Renk Sinestezisi Sinestezinin çok yaygın bir türü olan harf renk sinestezisinde harfler ve sayılar bir renk ile ilişkilendirilir. Burada insanlar arasında da belirli farklar görülüyor. Herkes aynı harf ve sayılarda aynı rengi görmüyor. Örneğin bazı kişiler 7 sayısında kırmızı görüp, kalem sözcüğünde mavi görürken başka birisi sarı ve turuncu görebilir. Bazı sinesteziklerde ise ortak renk ve şekiller görülebiliyor. Kromestezi Sinestezinin yaygın türlerinden birisi sesler ile renklerin bağdaştırıldığı kromestezidir. Bazı kişiler kapı açılması, araba kornasında bile belirli renkleri görebiliyor. Sanırım bu kişilerin günlük hayatları epey renklidir. Başka sinestezik bireylerde ise sadece müzik notaları renklerin ortaya çıkmasını tetikleyebiliyor. Do diyez notası turuncu rengi meydana getirirken, mi bemol mavi görülebiliyor. Bu durum onlara avantaj da sağlayabilir. Örneğin piyano çalarken her bir müzik notasında farklı bir renk görmeleri notalara daha kolay basmalarını sağlayabilir. Diğer Sinestezi Türleri Mekansal dizi sinestezisi olan kişiler sayı dizilerini 3 boyutlu olarak farklı konumlarda görürler. Örneğin 1'den 10'a kadar sayıların yan yana yazıldığı bir sayı dizisinde 1 diğer sayılardan daha yakın görünebilir. Belki 7 en arkada, en uzakta görünür. Araştırmalara göre mekansal dizi sinestezisi olan kişilerin bellekleri daha güçlü olabilir. Bu kişiler tarihleri ve önemli olayları hatırlarken boyut farkını da hesaba kattıklarından bilgileri daha iyi kodlayabilirler. Bazı insanlarda saatler bile farklı boyutlarda görünür. İşitsel dokunsal sinestezi türünde belirli sesleri duymak vücudun belirli yerlerine dokunma hissi uyandırır. Sabah uyanırken alarm sesinizi duymanız, birinin başınızı okşadığı hissini verebilir. Bazen sesleri duymak sadece deride uyarım yaratır ancak bu birinin dokunması gibi değildir. Kapı zilinin çalması ayak tabanını uyarabilir. Bunun kötü yanı gıdıklanma şeklinde de ortaya çıkabilmesidir. Düşünsenize her telefonunuz çaldığında bir yeriniz gıdıklanıyor. Çok kötü bir tecrübe olabilirdi. Bunların haricinde sıralı dilsel kişileştirme , misofoni, ayna dokunma ve harf tat sinestezisi gibi birçok sinestezi vardır. Harf tat sinestezisinde bazı kelimeleri duymak ağızda farklı tatların alınmasına neden olabilir. Sıralı dilsel kişileştirmede sayılar veya sözcükler insan şeklinde görülebilir. Örneğin 2 sayısı kısa boylu bir çocuk olarak karşımıza çıkabilir. Misofonide kızgınlık, tiksinme gibi olumsuz duygular belirli sesleri duymaya neden olur. Örneğin kişi ne zaman bir şeye kızsa kulağında özel bir ses duyabilir. Sinestezinin Çalışma Mekanizması Hepimizin beyninde duyu sinyallerini algılamak ve belirli işleri yapmak için görevli alanlar vardır. İşitsel korteks kulaktan gelen ses sinyallerini işler ve duyduğumuz sesleri tanımlamamızı sağlar. Görsel korteks de aynı işi gözden gelen ışık sinyalleri için yapar. Normalde bunlar birbirlerinin işine burnunu sokmazlar. Herkes kendi görevini yapar ve bir üst merkeze bilgi aktarır. Ancak sinestezik kişilerde bu bölgeler birbirleriyle fazla konuşur. Örneğin bir harfe baktığınızda havada kırmızı renk görüyorsanız beynin harf tanımlama bölgesi ile renkleri tanımladığı V4 bölgesi arasında karşılıklı bir etkileşim olabilir. Önemli olan oradaki harfin ne olduğu değil, bir harf görmüş olmaktır. Yapılan çalışmalarda harf renk sinestezisi olan kişilerin harfleri tanımlayamadığı zaman bile renkleri gördüğü gözlemlenmiştir.


Sinirbilim ve Hukuk Günümüzde, sinirbilimin birçok disiplinle flört ettiğini görmekteyiz. 🙂 Bunlardan biri, son yıllarda oldukça popülerlik kazanan ve bilişsel çalışmalara da ek katkılar sağlayan, sinirbilim ve hukuk ilişkisidir. Hukukun ortaya çıkma nedeni, masum ve suçlu olanları birbirinden ayırt etmek ve suç ögesi bulunduranları cezalandırıp, davranışlarını düzenlemektir. Davranışlarımızın tümünden beyin sorumlu olduğuna göre sinirbilimdeki gelişmeler, beraberinde hukuk ile de ilişki içerisinde olmayı olmayı zorunlu kılacaktır. Aslında beyin araştırmaları, yasal süreç üzerinde üç açıdan etkili olmaktadır. Birincisi, özgür irade ve suç ehliyeti hakkında şüpheler artmaya başladı. İkinci olarak, masum ve suçluyu tespit ederken teknolojiden faydalanma olanağının artması sayılır. Sonuncusu da, artık şahitlerin güvenirliğinin sorgulanmasına yol açmasıdır. Her Zaman Sorumlu Sayılır Mıyız? Yasal düzenekte sorumluluk, oldukça önem arz eden bir mevzudur. İnsanlar, davranış ve eylemlerinden sorumlu tutulurlar ve hukuk bu konuda toplumsa düzeni tesis eder. Sinirbilim ise, özgür irade hakkındaki fikirlerimizi yeni baştan sorgulamamızı teşvik ediyor. Beyin anormallikleri de, suçlanan bireyin sorumluluk alıp alamayacağı hakkında şüphelerin daha da artmasında rol oynamaktadır. Buna, 1990'larda karşımıza çıkan bir vakada rastlamaktayız. Reklam müdürü olan 65 yaşındaki Herbert Weinstein, karısını boğmakla suçlanmıştı. Ancak Weinstein'ın avukatı, müvekkilinin kafasında bulunan ve zihinsel melekelerini etkileyen bir ur yüzünden, davranışlarından sorumlu tutulamayacağını iddia etti. Bu sebeple Weinstein'ın suçu, kasti adam öldürme kategorisinden çıkıp, kazara adam öldürme kategorisine girdi. Bu konuda ilgilenenler Charles Whitman vakasına da bakabilirler. İleri Okuma: Charles Whitman Vakası Tümör Uygunsuz Davranışlara Neden Olabilir Bir başka örneği, 2000'li yıllarda Amerikalı bir adamın birdenbire pedofilik davranışlar sergilediği vakada görmekteyiz. 40'lı yaşlarında olan bu öğretmen, başlarda hayat kadınlarıyla takılmaya başlamış, devamında çocuk pornografisi koleksiyonu yapmıştır. En sonunda da 12 yaşındaki üvey kızına tacize kadar varmıştır. Karısı bunu fark ettikten sonra, tutuklanmıştır ve istismar suçuyla yargılanmıştır. Hüküm giymeyi beklediği sırada, gittikçe artan şiddette baş ağrıları çekmiştir. O kadar ki, hüküm giyeceği günün öncesinde bu ağrılardan ötürü, gece acile kaldırılmıştır. MRI taramasıyla, orbitofrontal korteksinde, yumurta büyüklüğünde bir tümöre rastlanmıştır. Orbitofrontal korteks, beyinde karar verme ve sosyal davranışlar açısından oldukça önemli bir bölgedir. Geçirdiği ameliyat sonucu tümör aldırıldı ve tümör aldırılır aldırılmaz, uygunsuz seksüel davranışları yok oldu. Ameliyattan bir yıl sonra nasıl olduysa, pedofilik arzuları tekrar baş gösterdi ve tekrardan çocuk pornografilerini izlemeye başladı. Bir başka beyin taraması gösterdi ki, ilk ameliyatta gözden kaçan bir tümör parçası tekrar büyümüştü. İkinci bir ameliyattan sonra, adamın davranışları tekrardan normal hale döndü. Yalanları ve Suça Eğilimleri Saptamak Hile ve kandırmacadan sorumlu beyin mekanizmalarına ilişkin yapılan araştırmalar, son on yılda oldukça hız kazanmıştır. Şimdilerde 2 Amerikan şirketi, fMRI aracılığıyla yalan tespit etmeyi, avukatlara ve diğer hukuk çalışanlarına bir hizmet olarak sunmaktadır. Çoğu sinirbilimcinin de ortak fikirde olduğu üzere, beyin aktivitesine bakarak yalanı doğrudan ayırt edecek düzeyde bilgiye sahip değiliz. Ayrıca bir diğer genel fikre göre de, fMRI taramalarından böyle bir bilgiyi bulacağını ummak, eski yalan makinelerinden medet ummaktan farksız değildir. İleri Okuma: Yalan Makinesi Nasıl Çalışır? Bununla ilgili olarak, taammüt tespiti adı verilen testler, bazı araştırmacılara göre gerçekten de bir sanığın, suça dair bilgileri örtbas edip etmediğini tespit edebilir. Bu testte, sanığa suçla ilgili detaylar aktarılırken, aynı anda EEG'si incelemeye alınır. Elektrotlar, P300 adı verilen ve sadece önem arz eden bir uyarıcı ile karşılaşıldığında ortaya çıkan bu beyin dalgalarını, spesifik bir şekilde tespit edebilir. Taammüt testi deneysel koşulda, sahte suç senaryoları için kullanıldığında başarılı olmaktadır ancak, gerçek hayatta o kadar güvenilir olamamaktadır. Gerçek hayat, kontrollü laboratuvar deneylerinden çok daha komplekstir. Ayrıca testteki ögeler, kişi suça karışmamış olsa dahi onun açısından anlamlı olup, P300 tepkilerini tetikleyebilir. Aynı şekilde, suça karışmış kişiler de test uyarıcılarına soğukkanlı yaklaşıp tepkilerini örtbas edebilirler. Benzeri bir vaka, testin sonuçlarına bakarak bir suçluyu idam eden ilk ülke olan Hindistan'da, 2008 yılında görülmüştür. Doğruyu, Sadece Doğruyu Söyleyeceğinize Yemin Eder Misiniz? Adalet sistemi, çoğunlukla tanıklar üzerinden yürür. Tanıklıklar sayesinde, suç failleri ve olay yeri hakkında bilgiler elde edilir. Bilindiği üzere, belleğimiz sandığımız kadar güvenilir değildir. Bu bilgiyi, mahkemelerdeki duruşmalar sırasında da akılda tutmak gereklidir. Psikolog Frederic Bartlett, 1920'lerde, belleğimizin ne kadar güvenilmez olduğuna dair birkaç çalışma yaptı. Bartlett oluşturduğu hikayeleri, katılımcılara okumaları için verdi. Sonra da, okudukları o hikayeleri hatırladıkları kadarıyla anlatmalarını istedi. Bartlett, ne kadar okurlarsa okusunlar, insanların hikayeleri oldukları gibi hatırlamalarının oldukça zor olduğu bulgusuna ulaştı. Belleğin Kendini Tekrar Organize Etmesi Bartlett, belleğin doğasında 'yeniden yapılandırıcı' özelliğin var olduğunu söylemiştir. Yaşadığımız anıları hatırlarken, önyargılarımız ve deneyimlerimizden etkilenerek yeniden yapılandırırız. Ki bu da, anılarımızda çarpıtmalara sebep olur ve olayları oldukları gibi hatırlamak yerine, yanlış hatırlarız. Başka çalışmalar da Bartlett'ın bu sonuçlarını destekler niteliktedir. Bartlett'ın bulguları, kasten veya kazara olsun anıların, kolaylıkla manipüle edilebilir özellikte olduğunu göstermiştir. Bu sayede, gerçekle hiç ilgisi olmamasına rağmen, bir olayı gerçekten yaşamış gibi hissederiz. İşte bu durum, sadece sizin hatırladığınız ama kimsenin hatırlamadığını söylediği o çocukluk anılarınızdan birinin sebebi olabilir. 🙂


Sınırda Kişilik Bozukluğu Çocukluk Travmalarının Sonucu Olabilir Sınırda kişilik bozukluğu sıklıkla bipolar bozukluk ile karıştırılan bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Sınırda kişilik bozukluğu hastaları duygularını düzenlemekte ciddi sorunlar yaşarlar. Duygularını çok yoğun yaşarlar ve tetikleyici bir olay yaşandığında ruh hallerini tekrar normal seviyelere döndürmek kolay değildir. Bu rahatsızlıkta hastalar çok iyi ilişkiler kuramazlar, başkaları üzerinde iyi izlenim bırakmaları zordur. Bilim insanları onlarca yıldır bu hastalığın tanı ve tedavisi üzerinde araştırmalar yapıyorlar. Ancak nasıl ve neden ortaya çıktığını bile tam olarak bilmiyoruz. Sınırda kişilik bozukluğu kadınlarda çok daha yaygın olarak görülüyor. Hastaların %75'i kadınlardan oluşuyor. Rahatsızlığın duygusal yönüne baktığımızda kadınları daha fazla etkilemesi pek şaşırtıcı değil aslında. İngiltere'de Manchester Üniversitesi'ndeki araştırmacılar çocuk yaşta duygusal dalgalanımın bu hastalığı etkileyip etkilemediğini görmek istedi. Sonuçlar ise beklendiği gibi çıktı. Sınırda kişilik bozukluğu hastaları sağlıklı insanlara kıyasla 13 kat daha fazla çocukluk travması yaşamıştı. Belki de daha fazla, çünkü bu sadece hatırlanılan ve bildirilen travmaların sayısı. Uluslararası 42 bilimsel araştırmada 5.000'den fazla insan üstünde incelemeler yapıldı. Çıkan sonuca göre hastaların %71,1'i en az bir tane travmatik çocukluk anısı olduğunu söylüyordu. Çocukluk Deneyimleri Hayatı Etkiliyor Çocuklukta yaşanılan deneyimlerin zihin sağlığını yönlendirdiğini daha önceden biliyoruz. Bu konuda onlarca yıldır araştırmalar yapılıyor. Sigmund Freud'un başlıca ilgi alanı da çocuksu cinsellik ve çocukluk deneyimlerinin bilinçdışını şekillendirmesiydi. Araştırmacılar şimdi yaptıkları meta analizler ile bunu daha ayrıntılı ve bilimsel olarak ortaya koyuyorlar. Zira Freud'un yöntemi bilimsellikten uzaktı. Çocuklukta travma geçiren kişilerin psikoz, diğer kişilik bozukluklarından ziyade sınırda kişilik bozukluğu yaşama ihtimallerinin daha yüksek olduğu görüldü. Sınırda kişilik bozukluğundan muzdarip bir kişi duygularını ve itkilerini düzenlemekte zorluk yaşar. Bu da onun kendisine zarar vermesine, uyuşturucu kullanmasına neden olabilir. Bu rahatsızlık ciddi bir sağlık sorunu olup tedavi edilmesi kolay değildir. Genellikle hastanın kendisine ve yakınlarına altından kalkması güç maddi ve manevi yükler verir, hatta tüm topluma. Sınırda Kişilik Bozukluğu Bir Toplum Sorunudur Hastalığın isminin sınırda olmasının nedeni kişinin duygularını uçlarda yaşamasıdır. Sağlıklı bir insanın üzerinde durmayacağı küçük olaylar bu hastaları ağlama krizlerine veya öfke nöbetlerine sokabilir. Bir de bu durum çok uzun sürerse hem hastayı hem de yakınındakilerin hayatını güçleştirir. Araştırmalar çocukluk travmalarının bu hastalıkta önemli bir rolü olduğunu söylüyor. İnsan beyni 25 yaşına kadar gelişmeye ve olgunlaşmaya devam ediyor. Doğumda zaten beyin tam olarak gelişmemiştir. İlk 3 yılda inanılmaz sayıda sinaps kurulur ve bu ivme yavaşlayarak beyin 25 yaşına kadar olgunlaşmaya devam eder. Özellikle çocukluk ve ergenlik yaşlar beynin gelişimi için çok önemlidir çünkü insan beyni ortama uyum sağlamak zorundadır. Eğer çok stresli olaylar yaşarsa bununla başa çıkmak için stratejiler geliştirecektir. Örneğin sürekli olumsuz olaylar başına gelen bir çocuk güzel bir olay yaşadığında olumsuz anıları bunu telafi etmek olumluların etkisini artırabilir. Beynin İlk İhtiyacı Sevgidir İnsan zihninin sağlıklı bir şekilde gelişmesi için ilk ihtiyacı olan sevgi ve huzurlu bir aile ortamıdır. Beyin kronik strese maruz kaldığında zarar görür ve gelişimi aksar. Sürekli travmatik, olumsuz tecrübeler yaşayan bir çocuğun beyni strese normal bir şekilde yanıt veremez hale gelir. Zamanla beyin normal strese karşı çok hassas hale gelir. Bu kişiler bazen çok stres yaşadıklarında bununla baş edemez hale gelirler. Ancak zihnimiz her zaman bir çözüm arar, yanlış olsa bile. Bu kişiler de stres ile başa çıkmak için madde kullanmayı veya kendilerine zarar vermeyi düşünebilirler. Sınırda kişilik bozukluğu beynin strese nasıl yanıt vereceğini bilememesiyle başlar. Sınırda kişilik bozukluğunda en sık bildirilen çocukluk travması fiziksel ihmaldir. Hastaların %48,9'u kendileri ile ilgilenilmediğini belirtir ve bu durum travmatik olarak kayda geçirilir. Bunu duygusal şiddet (%42,5) takip ediyor. Bugün çalıştığım kurumda bir annenin 5 yaşındaki oğlunu şiddetli bir şekilde dövmek ve yaralamak ile tehdit ettiğine tanık oldum. Bu tür yaşantılar çocuğun zihninde travmalara neden olabilir. Duygusal şiddetten sonra fiziksel şiddet (%36,4), cinsel istismar (%32,1) ve duygusal ihmal (%25,3) da travmatik hasara neden olabiliyor. İnsanı Her Yönden Ele Almalıyız Manchester Üniversitesi'nde çalışan Dr. Filippo Vares yaptıkları analizlerde çocukluk travması ile sınırda kişilik bozukluğu arasında çok güçlü bir bağlantı bulduklarını belirtiyor. Özellikle duygusal şiddet ve ebeveynlerin ihmali söz konusu olduğunda bu travmaların önemi artıyor. Çocukluk travmaları sadece bu rahatsızlığa değil, daha birçok soruna neden olabiliyor. Örneğin çok küçük yaşlarda yaşanılan yoğun stres dissosiyatif kimlik bozukluğuna neden olabilir.


Sinyaller Rastgele Değil Nöron Merkezlerinden Geçiyor İnsan beyni nöron adlı özelleşmiş hücrelerden oluşan inanılmaz karmaşık bir yapıdır. Yetişkin bir insanın beynindeki nöron aksonlarının uzunluğu 170.000 km, sinaps sayısı 1 katrilyondur. Bir de her bir sinapsın saniyede 10 impuls işleyebildiğini düşünürsek ortaya çok büyük bir hesaplama işlemi çıkıyor. Böylesine karmaşık ve üst düzey işlemler yapan organın doğal olarak kendine has çalışma şekilleri oluyor. Dünya hava trafiğinin büyük bir bölümü belli merkezler üzerinde çalışır. Verim ve zaman açısından kullanışlı olan bu yöntemin bir benzeri beyin tarafından da kullanılır. Serebral korteksteki sinyallerin 70%'i hacimce 20%'lik bölüm üzerinde aktarılır. Üzerlerinden çok fazla sinyal geçen nöronlara merkez nöronları diyoruz. İleri Okuma: Serebral Korteks Nedir? Sinyaller Çoğunlukla Belirli Merkezlerde Toplanıyor Merkez nöronları beyin sağlığı açısından ve beyindeki işlevlerin kusursuz yürütülmesi açısından büyük bir öneme sahiptir. Burada gerçekleşebilecek en ufak bir hata oldukça tuhaf hastalıklara ve sendromlara sebep olabilir. Bunlardan bazılarını sitemizde aratarak okuyabilirsiniz. Beyindeki merkez nöronların gizemi henüz çözülemedi. Ancak onlarda olabilecek bir bozulmanın Alzheimer hastalığı gibi çeşitli rahatsızlıkları doğuracağı bir gerçek. İleri Okuma: Alzheimer Hastalığı Indiana Üniversitesi'nden araştırmacılar beden-duyu korteksinden 500 nöronun elektriksel faaliyetlerini incelediler ve grafikler üzerinde sinyallerin çoğunun merkez nöronları üzerinden geçtiğini buldular. Oldukça küçük alanda büyük bir trafiği üstlenen bu nöronlar mikro yapılar oluşturuyor ve diğer bölgelerin mikro yapılarıyla haberleşebiliyorlar. Beyindeki merkez nöronlarının başrol oynadığı bu sinyal trafiğini anlamak hem beynin işleyişi hem de çeşitli nörodejenatif hastalıkların kökenini ve çözümünü bulmak için çok önemlidir. Eğer bu nöronlar diğerlerinden daha fazla çalışıyorsa serbest radikallerden ve diğer etkenlerden gelebilecek zararlara daha açık olmalılar. Bu merkezlerdeki hücreler elektriksel sinyallerini nasıl işliyor hiç merak ettiniz mi? İleri Okuma: Serbest Radikaller Sağlığa Yararlı mı Zararlı mı? Nöronlar Bazen 10,000 Sinaps Kurabilir İnsan beyninde Aralık 2014'te yapılan ölçümlere göre yaklaşık 80 milyar nöron ve bunların 10 50 katı kadar da bu nöronların işlevlerini yapmalarına yardım eden glia hücresi bulunmaktadır. Nöronlar arasındaki bağlantı sayısı o kadar fazladır ki bazen bu sayı 10.000'e kadar çıkabilmektir ve dahası binlerce sinaps kurabilen bu nöronların dendritleri de tıpkı bir nöron gibi işlem yapabilme özelliğine sahiptir. Bu kadar karmaşık bir yapıya sahip olan beyin her saniye milyarlarca elektrik sinyalini alıyor ve çoğu zaman milisaniyeler ölçeğinde gerekli işlemleri yapıp vücudun tepki vermesini sağlayabiliyor. Nöronlardaki elektrik sinyallerin okunması, işlenmesi ve sonrasında bellekte ilgili bilgilerin depolanması beynin elektrik sinyallerinden oluşan alfabesi sayesinde oluyor. Bu alfabede ise beyin elektrik sinyallerini zamanlama ve birim zamanda gönderim sıklığı olarak işliyor. Bilgisayarların çalışma prensibini göz önüne alalım, 1 ve 0 rakamlarından oluşan bu sistemde 1 ve 0'ların tekrar sayıları bilgisayar tarafından anlamlı bilgiye dönüştürülerek karşımıza geliyor. Beyin için de bu durum böyledir. Örneğin, 1'i elektriksel sinyalin gönderildiği durum, 0'ı ise gönderilmediği durum olarak düşünelim. Elimize iğne battığımızda acı reseptörleri uyarılıyor ve beyne 110000111 şeklinde sinyal gönderiyor, kalem ucu battığında ise iğneyle olan kalınlık ve sertlik farkından dolayı 1111001100 şeklinde sinyaller gönderiliyor ve beyin bu sinyalleri çok daha öncesinde kaydettiği için ilk sinyali iğne, ikinci sinyali kalem olarak algılıyor. Beynin Elektrik Sinyalleri


Sitokin Sitokinler hücreler arası sinyal mekanizmasında görev alan hücrelerin davranışını değiştirebilen proteinlerdir. Bir sitokin bağışıklık sistemini düzenleyici olarak görev alabilir ve otokrin, parakrin veya endokrin salgılama yöntemiyle diğer hücrelere dağıtabilir. Sitokinler özellikle bağışıklık sisteminde çok önemli rol oynarlar. Doğuştan gelen ve sonradan kazanılan bağışıklık sisteminde hücrelerin immün yanıtlarını düzenlerler. Makrofajlar, B lenfositleri, T lenfositleri, mast hücreleri, endotelyal hücreler ve fibroblastlar sitokin sentezleyebilirler. Sitokinler reseptörler aracılığıyla hedef hücre üzerinde etkili olurlar. Bu reseptör-ligand ilişkisi bağışıklık sisteminin yabancı maddeleri tanıması açısından kritik bir öneme sahiptir. Bu moleküller lenfositlerin büyüme ve farklılaşmasında, antijenlerin ortadan kaldırılmasında ve hematopoetik hücrelerin gelişiminde rol oynarlar.


Sivrisinekler Bizi Nasıl Buluyor? Kolunuzdaki o kötü kaşıntıdan; sıtma, zika virüsü ve sarı humma gibi hastalıklara kadar neden olabilen sivrisinek ısırıkları hoşnutsuz sonuçlar doğurabilir. Peki neden sivrisineklerin insanları tespit etmede bu kadar iyi olduklarını hiç merak ettiniz mi? Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, cevap sinirbilimde yatmaktadır: Kemosensasyon Kemosensasyonu iki kısımda inceleyebiliriz: Koku duyusundan sorumlu koku sistemi ve tat duyusundan sorumlu olan tat sistemi. Her sistemde, koku maddeleri, gıda molekülleri ve feromonlar gibi kimyasal bileşikler, reseptörlere bağlanır. Bu da reseptörlerin beynin belirli bölgelerine giden bir elektrik sinyali başlatmasını sağlar. Bununla birlikte, koku ve tat tamamen birbirinden bağımsız değildir. Çalışmalar, kokunun tat algılarımızı etkilediğini göstermiştir. Sivrisineklerdeki Kemosensasyonun Temelleri Kimyasal iletişim, böceklerin yaşamında önemli bir rol oynar. Çünkü uzun mesafelerde etkin iletişim kurmaya ve bu sinyaller üzerinde yüksek bir algı kabiliyetine olanak tanır. Çoğu böcek gibi, sivrisinekteki ana kemosensasyon duyu organları; antenler, maksiller palplar ve labiyal palplardır. Bir uyarıcı molekülün bağlanması ya da bir odorant etkeni, koku alma reseptörünün sinir hücresi içinde akson boyunca aksiyon potansiyeli üreten bir dizi protein etkileşimi başlatır. Ardından, benzer odorant özelliklerini tespit etmekten sorumlu birden fazla reseptörden bilgi alan bölgeye sinyal gönderilir. Bu bölgedeki aktivasyon potansiyeli, sinir hücresinin kimyasal özelliklerini akıllıca kodlar ve beyin tarafından işlenir. Sonuç olarak, sivrisinek bitkilerdeki hoş kokuları, diğer sivrisinek feromonlarını ve insan kokusunun bir bileşenini teşkil eden laktik asidi tespit edebilir. İlginç bir şekilde, sivrisinek bu koku kaynaklarına uzakta bile olsa onları ayırt edebilir. Aslında, sivrisinekler 50 metre uzaklıktaki bu kimyasal uyaranları algılayabilir; bu da günlük işlevleri için kemosensasyona aşırı bağımlı olduklarını gösterir. Bu Sadece Kimya Değil UCL Sinirbilim Sempozyumu, insanlara sivrisinek cazibesini anlama ve düzenleme konusunda çok ilginç bir çalışma sundu. Sivrisineklerin insanları bulma yeteneği için nem, koku, karbondioksit, ısı ve görsel ipuçları gibi farklı ipuçlarının sentezi olan multimodal duyu birleşiminin önemini vurgulandı. Nefes alıp verirken karbondioksit yaymaktayız ve sivrisinekler insanları bulmak için bu işareti kullanıyor. Yakın tarihli bir çalışmada, Vosshall ve ekibi karbondioksit reseptörlerinin bir alt birimini kodlayan AaegGr3 genini mutasyona uğratarak etkisiz hale getirdi. Ekip bu sivrisineklerin insanları arayan davranışlarını incelediklerinde, karbondioksidi algılayamamasının yanı sıra, ısı da dahil olmak üzere diğer ipuçlarını arayan duyumların da bozulduğunu bulmuşlardır. Peki arkadaş grubunuzla piknik yaparken neden bir kişi sivrisineklerin daha yoğun ısırıklarına maruz kalır? Vosshall Laboratuvarı, bazılarımızı sivrisinekler için diğerlerinden daha cazip kılan özellikleri belirlemek amacıyla ana fizyolojinin, sivrisinek cazibesindeki rolü üzerinde çalışmaktadır. Karbondioksit ve sıcaklık gibi diğer etkenlerin sabit tutulduğu durumlarda dahi, cilt kokusundaki farklılıkların sivrisinek cazibesini tek tek değiştirdiği ettiği ortaya çıkmıştır. Bu ilginçtir çünkü genetik, bağışıklık sistemi, kan metabolitleri, diyet ve deri mikrobiyolojisi gibi faktörlerin hepsi koku üretimine katkıda bulunur ve sivrisineklerin konak tercihlerini etkileyebilir. Yeni Bir Odak: Lezzet Kemosensasyon uyarılarının entegrasyonunun bizi ısırmaya yönelik bir sivrisinek motivasyonunun arkasında yattığını biliyoruz. Peki bu iş ne işe yarıyor? Sivrisineklerde ki kemosensasyon sistemleri neden insanları diğer insanlardan ve hayvanlardan ayırt edilebilecek kadar yetenekli? Bu sorular, Johns Hopkins Üniversitesi araştırmacılarına, sivrisineklerin hangi kokulardan keyif bulduklarını ve hangi kokuları itici bulduklarını incelemelerini sağlamıştır. Bu deneylerin sonuçları oldukça heyecan vericidir ve hiç beklemeyen bir sonuç ortaya çıkmıştır. Dr. Christopher Potter'ın yaptığı bir araştırma, sivrisinek beyninin uzmanlaşmış bir alanının tat ile kokuyu karıştırabileceğini ileri sürdü. Böylece tercih edilen lezzetler yaratabilecekti. Sivrisineklerin koku alma reseptörlerindeki nöronlarında nöronal süreçleri özel olarak inceleyebilmek için zar hedefli yeşil flüoresan proteini tasarladılar. Bu GFP etiketli sinir uzantılarını beyne doğru izlediler ve iki ana bölgede sona erdiklerini buldular. Bu sonuçlardan biri bekleniyordu ancak diğer sonuç şaşırtıcıydı. Araştırmacılar, bu yapıların koku almada önemli bir rol oynadığını bildikleri için koku alma reseptörlerinin nöronlarının, antenlerden ve maksiller palplardan beyindeki özel bölgelerine çıkışı şaşırtıcı değildi. Bununla birlikte, gerçekten ilginç buldukları şey, labiyal palplardan alınan koku duyusu reseptör nöronlarının, sadece tat ile ilişkili olan alana gitmeleriydi. Bulgu önemli bir keşif haline geldi. Koku ve tadın bu özel nöronal birleşimi, sivrisineklerin kanlarımızı emmeyi sevmelerinin nedeni olabilir çünkü biz iyi tatlarız! Sivrisinekler ile İlgili Araştırmaların Geleceği


Siyaset ve İnsan Prof. Dr. Nuri Bilgin O, Türkiye'nin en ünlü sosyal psikologlarından biriydi. Ege Üniversitesi'nde çalışan Prof. Dr. Nuri Bilgin'i 2015 yılında kaybettik. Yayınladığı eserler ise hala ders olarak okutuluyor. Nuri Bilgin'in Siyaset ve İnsan kitabı yayınladığı makalelerin birleştirilmesiyle oluşmuş. Yıllarca dergilerde ve çeşitli basın organlarında yazdığı yazıları derleyip, güncel fikirleriyle 2004 yılında yayınlamıştır. Siyaset ve İnsan kitabında Nuri hoca Türkiye'nin geçmişinin ve bugününün analizini çok iyi yapıyor. Türk siyaseti nereden nereye geldi? Türk halkı cumhuriyetin kuruluşundan bu yana nasıl bir dönüşüm geçirdi? İnsanların siyasi görüşleri nasıl şekillenir?


Şizofrenide Bilişsel İşlev Bozuklukları ve Bilişsel Rehabilitasyonun Önemi Şizofreni çok konuşulan, herkesin ismine hakim olduğu ama nedir ne değildir tam olarak bilmediği, filmler ve dizilerde sıklıkla yer alan ve bu yüzden yer yer yanlış da anlaşılan ciddi psikiyatrik rahatsızlıklardan bir tanesi. İlgili ruh sağlığı çalışanları şizofreni tanısı üzerine konuşurlarken belirleyici olarak DSM kitabını kullanıyorlar. Ruh sağlığı çalışanlarının da bildiği üzere DSM, ruhsal rahatsızlıklarının tanı konulmasına yardımcı kriterleri içerisinde barındıran bir kitap. DSM-5'te şizofreni tanı kriterleri olarak halüsinasyon ve delüzyon gibi pozitif belirtiler ve motivasyon eksikliği, aktivitelerden keyif alamama gibi negatif belirtiler bulunuyor. Günümüzde bu gibi DSM-5 tanı kriterleri pek çok psikolojik ve psikiyatrik rahatsızlığın tanımlanması ve belirtilerinin incelenmesi için kullanılıyor. Ben bu yazımda şizofreniye klinik nöropsikoloji perspektifinden bakarak, DSM-5'te bulamayacağınız ama şizofreni hastalığının en önemli özelliklerinden biri olan bilişsel bozulmalardan bahsetmek istedim. Peki neden bu konuyu bu kadar önemsiyorum? - Şizofreni hastalarının aşağı yukarı %70- %80 kadarı bilişsel bozulmalar deneyimliyor ve nöropsikolojik değerlendirmede herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığı olmayan insanlardan daha kötü bir performans sergiliyorlar. - Şizofreni hastalığına eşlik eden bilişsel bozulmalar tek bir alanda değil, birçok bilişsel fonksiyonda kendini gösteriyor. Bunların en önemlileri dikkat, yönetici ve yürütücü işlevler , sözel bellek, bilişsel işleme hızı ve çalışan bellek. - Bilişsel bozukluklar şizofreni hastalığının pozitif ve negatif belirtileri ortaya çıkmadan önce, hatta çocukluk çağlarında kendini göstermeye başlıyor. Şizofreni tanısı genelde geç ergenlik ya da erken yetişkinlik dönemlerinde konulsa da bu kişilerde çocukluk çağlarından itibaren IQ dahil olmak üzere pek çok bilişsel alanda bozulmalar gözlemleniyor. - Şizofreni hastalarının günlük hayatlarına fonksiyonel ve bağımsız bir şekilde devam etmelerine engel olan faktörler incelendiğinde bilişsel bozulmaların DSM-5'te yazan pozitif ve negatif hastalık belirtilerinden daha etkili olduğu görülüyor. Şizofreni Nasıl Tedavi Ediliyor? Peki biz ülkemizde şizofreni hastalığının tedavisinde nasıl bir uygulamada bulunuyoruz? Antipsikotik ilaçlar ve terapi yöntemleri ile DSM-5'te yer alan pozitif ve negatif semptomları azaltmaya çalışıyoruz. Hatta çoğunlukla psikoterapiyi bile görmezden geliyor, sadece şizofreni hastalarını hastaneye yatırıp antipsikotik ilaçlar vererek hayatlarına fonksiyonel bir şekilde devam etmelerine fırsat bile vermiyoruz. Oysa verdiğim bilgilerden de anlayacağınız üzere sadece semptomlara odaklanmak yerine bilişsel bozulmaları ve şizofren beyinde neler olup bittiğini de öğrenip önemseyerek hastanın daha bağımsız bir şekilde hayatına devam edebilmesini sağlamak mümkün. Tabii ki tedavi planı yaparken hastalığın seyri, kronik olup olmadığı, ciddiyeti, ilaç kullanımı gibi faktörler de oldukça önemli. Uzun lafın kısası, hastalığı etkileyen faktörlerin hepsini göz önünde bulundurarak şizofreni hastaları için Türkiye'de fazlasıyla görmezden gelinen bir yöntem olan bilişsel rehabilitasyon ve psikiyatrik rehabilitasyon yöntemlerinin de uygulanmasının çok önemli olabileceğini düşünüyorum. Şizofreni hastalarında bilişsel fonksiyonları olumlu yönde etkilediği ve buna bağlı olarak da bu hastaların hayatlarına daha fonksiyonel ve bağımsız bir şekilde devam etmelerine yardımcı olduğu araştırmalarla kanıtlanmış olan pek çok bilişsel rehabilitasyon tekniği ve yöntemi mevcut. Bunlardan bazıları bilişsel fonksiyonları geliştirmeyi amaçlarken, bir diğer kısmı ise bozulmaları telafi etmek için var olan becerileri kullanmayı veya çevresel etkenleri bilişsel fonksiyonlara uygun hale getirmeyi hedefliyor.


Şizofreni Sadece Beyninizi Değil, Vücudunuzu da Etkiliyor Şizofreni hep bir beyin rahatsızlığı olarak düşünülür çünkü kişinin düşünce şeklini, davranışlarını şekillendiriyor. Gerçekten öyle mi, şöyle bir durup düşünmemiz gerekiyor. Yeni bir araştırma beyinden farklı olarak vücudun diğer organlarının da şizofreniden etkilendiğini gösterdi. Şizofrenlerde fiziksel rahatsızlıklarının genel popülasyona göre daha sık görüldüğünü biliyorduk. Hastalar ortalama bir insandan 15 20 yıl daha erken ölüyorlar. Şizofreni ve beden sağlığı arasındaki ilişki ilk defa keşfedilmiş değil. Ancak beden sağlığının bozulması her zaman hastalığın dolaylı etkisi olarak görüldü. Alınan ilaçların yan etkileri sağlığı bozuyor sanılıyordu. Örneğin şizofrenide kullanılan antipsikotik ilaçlar kilo alımı ve tip 2 diyabet riskini ciddi oranda artırıyor. Bunun yanında hastanın yaşam tarzının da sağlık üzerinde büyük etkisi var. Şizofreninin zihinsel etkileriyle başa çıkmak beraberinde beden sağlığından bazı fedakarlıkları gerektirebiliyor. İleri Okuma: Şizofreni Nedir? Bağışıklık Sistemi Aşırı Çalışıyor Beden sağlığını ilaçlar bozuyorsa ilaç almayan şizofrenlerde bedensel bir rahatsızlık görülmemeliydi. Ama onlarda da fizyolojik değişimler yaşanıyordu. Bunlardan en çarpıcı olanı bağışıklık sisteminin aşırı etkin çalışmasıydı. Bilim insanları şimdi şizofreninin tüm vücuda yayılan bir rahatsızlık olup olmadığını tartışıyorlar. Araştırma ekibi şizofrenin başlangıcında hangi fizyolojik değişimlerin olduğunu incelediler. Çok sayıda insan üzerinde yapılan analizler karşılaştırıldı ve belirli göstergeler mercek altına alındı. Araştırmacılar özellikle inflamasyon belirteçlerine, hormon seviyelerine, kalp hastalığı risklerine, kandaki kolesterol ve glikoz seviyelerine odaklandılar. Ayrıca beyin yapısında meydana gelen değişimler, beyin kimyasallarının miktarları ve nöral faaliyet de ihmal edilmedi. Genel popülasyona baktığımızda şizofreninin erken evrelerinde hastaların beyin yapısı ve işlevinin değişmeye başladığı görülüyor. Sadece beyin değil vücutta da önemli değişiklikler meydana geliyor. Araştırmacılar bu değişiklikleri ölçmek için etki büyüklüğü adı verilen istatiksel bir yöntem kullandılar. Şizofreninin başlangıcında beyindeki değişimlerin etki büyüklüğü ile vücuttaki değişimlerin etki büyüklüğü arasında anlamlı bir fark olmadığı görüldü. Beyinde ne kadar değişiklik yaşanıyorsa vücutta da o kadar fazla değişiklik yaşanıyordu. Bu durumda şizofreniyi sadece bir beyin hastalığı olarak değil, tüm vücudu kapsayan bir hastalık olarak ele almamız gerekiyor. Şizofreni Vücudu Nasıl Etkiliyor? Şizofrenlerin beyin ve vücutlarındaki fizyolojik değişimler birbirleriyle bağlantılı olabilir. Bu beden ve beyin arasındaki ilişkiyi açıklamada ekip 3 ihtimalden söz ediyor. İlki şizofrenlerin vücutlarında meydana gelen bozulmaların beyni etkilediğini ve böylece şizofreniye neden olduğunu belirtiyor. Diğer bir deyişle, önce metabolik sorunlar ortaya çıkıyor. Bu beyni etkileyip şizofreniye neden oluyor. Üzerinde durulan ihtimallerden biri bu. Nadir görülen bazı kanser türlerinde hücrelerden salınan antikorlar beyne ulaşıp psikozu tetikleyebiliyor. İkinci açıklamaya göre şizofreninin belirtileri fiziksel sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Örneğin şizofren bir kişinin yaşadığı yoğun ve uzun süreli stres kortizol hormonun artmasına neden olabilir. Yüksek seviyede kortizol de kilo alımı, şeker hastalığı ve yüksek kan basıncıyla ilişkilidir. Şizofreni Gıda Yetersizliğinden Kaynaklanabilir mi? Üçüncü açıklamada şizofreni ve fiziksel rahatsızlıkların ortak bir risk etkeninden farklı mekanizmalarla ortaya çıkabileceği tartışılıyor. Örneğin hamilelikte toksik bir maddenin alınması veya gıda yetersizliği çocuğun hem vücudunda fizyolojik sorunlara hem de gelecekte şizofreniye neden olabilir. Şizofreni riskinin artması doğumdan sonra çocuğun yanlış beslenmesinden de kaynaklanabilir. Glikoz metabolizmasının bozulması çocuğun şeker hastalığı riskini artıracaktır.


Şizofreni Şizofreni anormal sosyal davranışlar ve gerçek ile gerçek olmayan şeyler arasındaki ayrımın yapılamaması ile bilinen bir akıl hastalığıdır. Şizofrenin en yaygın belirtileri yanlış inanışlar, düzensiz düşünceler, olmayan sesler duyma ve toplumdan kaçma eğilimidir. Şizofren insanlarda sıklıkla görülen diğer rahatsızlıklar major depresyon, anksiyete ve madde kullanımıdır. Belirtiler genellikle ergenliğin sonlarında ortaya çıkar ve çok uzun bir süre varlığını sürdürebilir. İleri Okuma: Major Depresyon Rahatsızlığın Nedeni Şizofreninin tam sebebi henüz bilinmiyor ancak yapılan araştırmalar hem genetik hem de çevresel etkenlerin rol oynadığını gösteriyor. Olası çevresel etkenlerden bazıları şehirde büyüme, esrar kullanma, bazı enfeksiyonlara yakalanma ve annenin hamilelik esnasında kötü beslenmesidir. Genetik olarak ise bazı genetik mutasyonların şizofreniye neden olabileceğini söyleyebiliriz. Şizofreni teşhisi kişinin davranışlarını gözlemleyerek yapılır. Bunların yanında kişinin bildirdiği tecrübeleri ve tanıdıklarıyla olan ilişkileri de tanı koymada çok önemlidir. Doktorlar şizofreni teşhisi koyarken hastanın yetiştiği kültürü de hesaba katmak zorundadır. Şizofreni günümüzde ayrılmış kişilik ve çoklu kişilik bozukluğu olarak görülmüyor. Bunlar halkın gözünde kötü nam salmış rahatsızlıklar. Şizofreninin yeri bunlardan çok ayrı tutuluyor. İleri Okuma: DNA Mutasyonları Nasıl Olur? Şizofreni Tedavisi Bu rahatsızlığın kesin bir çözümü henüz yok ancak araştırmalar yoğun olarak devam ediyor. Genel tedavi yöntemleri terapi, sosyal rehabilitasyon ile beraber ilaç kullanımından oluşuyor. Birçok vakada antidepresanlar kullanılıyor ancak hangi tür antidepresanın daha iyi geldiği henüz kesinliğe kavuşmuş değil. Çok daha ciddi durumlarda hastaların kendisine veya başkalarına zarar verme ihtimalinden dolayı hastaneye yatırılması gerekebiliyor. İleri Okuma: Mutluluk Hapı Antidepresanların Karanlık Yüzü Şizofreni Yaygınlığı


SMA Hastaları Zolgensma Gen Tedavisi İle Hayat Buluyor! Halk arasında Gevşek Bebek Sendromu olarak bilinen Spinal Müsküler Atrofi genel kasların tutulumu sonucu hareket zorluğu ve zayıflığa neden olan nadir görülen bir hastalıktır. Son dönemlerde adını sıklıkla duyduğumuz bu hastalık ülkemizde her 6-10 bin canlı doğumda bir görülmektedir. Otozomal resesif aktarılan kalıtsal bir hastalıktır. Taşıyıcı anne babanın çocuğunda/çocuklarında görülme olasılığı yüzde 25`tir. Yüzde 50 olasılıkla da taşıyıcı çocuklar dünyaya gelebilir. SMA Nedir? Motor sinir hücrelerini geri dönüşümsüz bir şekilde etkileyen SMA hareketle birlikte nefes almayı da etkileyerek solunum yetmezliğine neden olur. Yemek yemek, nefes almak, yürümek gibi temel işlevleri engeller. Baş kontrolü bozulabilir. SMA`lı hastalar genellikle normal veya yüksek zeka düzeylerine sahiptir. SMA kaslarımız için gerekli olan bir proteinin üretimini sağlayan SMN1 adlı genin delesyon tipli mutasyonu sonucu oluşur. Proteinin üretiminde bozukluk olur. Neticede kaslara emir gönderen motor nöronlar parçalanır ve kaslara ileti gönderilemez. Kas kayıpları ve zayıflıkları görülür. Görevini yapamaz hale gelir. Hastalığın 4 farklı tipi vardır. Erken başlangıçlı ciddi ve hızlı ilerleyen formu olan tip 1`e sıklıkla rastlanır. Tip 1 semptomları 6. aydan önce görülmeye başlar. Tip 4 ise geç başlangıçlı form olarak bilinmektedir. 30`lu yaşlarda başlar ve hastaların normal bir yaşam sürmesi beklenir. Ülkemizde henüz SMA için radikal bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak semptomların hafifletilmesi, önlenmesi için kullanılan ilaçlar bulunmaktadır. 2017 yılında kullanılmaya başlanan, Türkiye`de de SGK kapsamında olan Spinraza adlı ilaç destekleyici, hastalığın ilerlemesini yavaşlatıcı özellik taşımaktadır. Ayrıca hastaların yaşamını kolaylaştırıcı bazı yardımcı cihazlar kullanılmaktadır. Genetik bir hastalık olduğundan ailesinde SMA öyküsü bulunan muhtemel ebeveynlerin genetik danışmanlık alması ciddi bir şekilde önerilmektedir. SMA Hastalarının İsteği Zolgensma Ülkemiz piyasasında bulunmayan FDA ve EMA onaylı zolgensma adlı bir ilaç ile hastalar bütünüyle iyileşmeye dayalı gen tedavisi görebiliyor. Tek dozda intravenöz uygulanıyor. İlaç virüs formunda olup bu ilaç ile hastada bulunmayan veya işlevsiz SMN1 geni çalışan formuyla değiştiriliyor. İlaç ABD`de sadece 2 yaşının altındaki çocuklara uygulanırken Avrupa`da 21 kilodan düşük olan tüm hastalara uygulanabiliyor. Erken tedavi alanlar potansiyel olarak daha fazla fayda gördüğünden ilacın mümkün olduğunca erken alınması kritik önem taşıyor. Ancak ilaç maliyetinin fazla olması ve ülkemizde bulunmaması nedeniyle hastalar ilaca ulaşmakta zorluk yaşıyor. Novartis'in piyasaya sürdüğü ilacın fiyatı 2,1 milyon dolar!


Smilelar Beyin Yapısını Değiştiriyor İnternet ve sosyal medyanın hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olduğu günümüzde gülen smilelar yeni bir dil haline geldi. Avustralya Flinders Üniversitesi'nin yaptığı bir araştırmaya göre sanal ortamda kullanılan bu dil beynimizde de değişikliklere sebep oluyor. Yüz ifadelerini belirten ikonların ilk ortaya çıkışı 1980'lere uzanıyor. O zamandan günümüze kadar kullanılan smilelar kısa mesajlarda, e-postalarda ve sosyal medya sohbetlerinde sıkça kullanılıyor ve artık bu durum herkes tarafından kabul gören bir iletişim aracı olarak sayılıyor. Smilelar Yeni Bir Dil Araştırmayı yürüten Dr. Owen Churches yüz ifadelerinin bizim ürettiğimiz yeni bir dil çeşidi olduğunu belirtiyor ve bunun yeni bir beyin aktivitesini tetiklediğini söylüyor. Psikolojik açıdan baktığımızda yüzlerin sosyal hayatımızdaki yeri çok büyük. Biriyle karşılaştığımızda ilk olarak yüzüne bakarız . Yıllardır yüz algısının sinirbilimi üzerinde çalışan Churches önceki araştırmalarında insanların yüzlere diğer nesnelerden farklı tepki verdiğini bulmuş. Gerçek bir insanın yüzüne baktığımızda en ufak bir sivilceyi bile hemen fark ederiz. İnsan yüzünde şu ana kadar 43 tane kas tanımlanmıştır ve bu kaslardaki ufak değişimler başka birisi tarafından kolayca fark edilebilir. Churches'in ekibi daha önceki araştırmalarında katılımcılara gerçek bir yüz resmi gösterdiğinde beynin özgün bazı bölgelerinin hemen etkinleştiğini, resmi ters çevirdiğinde ise farklı beyin bölgelerinin etkinleştiğini tespit etti. Gülen Yüz Sağa mı Yoksa Sola mı Bakıyor? Şimdi ise ekip aynı prosedürün gülen yüz ifadeleri için de geçerli olup olmadığını merak ettiler. Araştırmacılar 20 katılımcıya gerçek yüz ifadeleri, gülen yüz ikonları ve karakterlerden oluşan anlamsız sözcükler gösterdiler. Katılımcılar farklı uyaranlara baktığında beyinlerinin elektriksel faaliyetini ölçmek için elektrofizyolojik yöntemler kullanıldı. Aynı işlem gösterilen nesneler ters çevrilerek tekrar yapıldı. Gerçek yüzler hem normal hem de ters çevrilmiş şekilleriyle katılımcıların beyinleri uyarılırken geçirirken, gülen yüz ikonlarında ise sadece normal pozisyondayken ':-)' uyarılma gerçekleşti. Eğer gülen yüz ifadesindeki parantez ve tire işareti soldan sağa alınırsa beyin bu ikonu '(-:' bir yüz ifadesi olarak algılamıyor. İlk ifadede parantez ağzı, tire burnu ve iki nokta gözleri temsil ederken, ikonun ters çevrilmiş halinde böyle bir tanımlama söz konusu değil.


Soğuk Algınlığı Neden Bazı İnsanları Daha Fazla Yakalar? Eylül sonu, ekim başı derken sonbahar kendini hissettirmeye başlar. Havaların soğumasıyla beraber çok sayıda insan hasta olmaya başlar. Ancak soğuk algınlığı bazı insanları sürüm sürüm süründürürken diğerlerini sanki es geçiyor. Virüsler belirli insanları hedef alan canlılar değildir. Öyleyse hasta olmayan insanları şanslı yapan şey nedir? Hasta olmanın bilimine ve neden bazılarımızın daha çok hasta olduğuna yakından bakalım. Soğuk algınlığı üst solunum yolunu etkileyen virüs kaynaklı bir enfeksiyondur. Ağzınızdan ve burnunuzdan giren virüsler buralara yerleşir ve öksürük, burun akıntısı gibi belirtiler başlar. Soğuk algınlığı çok tehlikeli bir hastalık değildir. Genelde bir hafta veya 10 günde iyileşirsiniz. Ancak bu süre zarfında boğaz ağrısı, ateş, halsizlik, sürekli hapşırma ve öksürük hayatınızı alt üst edebilir. Sigara içen kişilerin iyileşmesi daha uzun sürebilir. Burnumuz Sürekli Yabancı Maddelere Maruz Kalıyor Gün içinde her nefes alışınızda burnunuz muazzam sayıda yabancı maddeyle karşılaşıyor. Toz, polen, bakteriler, virüsler, çeşitli kokular ve daha sayamayacağımız çok fazla şey. Bunların birçoğu burnumuzu rahatsız ediyor ve hücresel seviyede strese yol açıyor. Polene alerjisi olanlar ilkbaharda sürekli hapşırırlar. Polen molekülleri burundaki hücreleri rahatsız ettiği ve inflamasyona yol açtığı için vücut hapşırma yoluyla polenleri atmak ister. Özellikle havaların soğumasıyla beraber vücudun savunma mekanizmaları daha fazla çalışmaya ve tehditlere karşı daha hazırlıklı olmaya başlar. Hasta olup olmayacağınız da ne kadar hazırlıklı olduğunuz ile ilgilidir. Vücudunuz sizi hasta etmeye çalışan binlerce molekül ile cebelleşirken yenik düşerse geçmiş olsun. Hemen alarm verilir, vücut ateşi artar. Patojeni vücuttan atmak için burun akıntısı, öksürük ve hapşırma sistemleri devreye girer. Virüsler Neden Bazı İnsanları Hasta Edemiyor? Bazı insanlar hemen hasta olurken bazıları hiç hasta olmuyor. Bu insanlar hiç bakterilerle, virüsler ile hiç haşır neşir olmuyor mu diye sorabilirsiniz. Vücudun iki savunma sistemi vardır. Biri soğuk algınlığına yol açan virüslere karşı bizi korur. Diğeri de hücrelerimizde oksidatif strese yol açan virüsler, bakteriler, sigara dumanı, polenler gibi etkenlere karşı korur. Bir dışarıda bir de içeride savunma sistemi var gibi düşünebilirsiniz. Amerika'da Yale Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde yapılan araştırmalar iki savunma sisteminin aynı kaynaktan beslendiğini ve bir denge halinde olması gerektiğini gösteriyor. Eğer oksidatif strese karşı koruma olması gerekenden fazla olursa, rhinovirus gibi soğuk algınlığına yol açacak saldırganlara karşı vücut kendini yeterince savunamaz. Sonuç olarak vücudunuz alerjilerden korunurken soğuk algınlığı baş gösterebilir. Soğuk Algınlığı Virüsleri Tek Başına Etkili Olamıyor Solunum yolunuza giren maddeleri ve virüsleri kontrol edemezsiniz. Her nefes alışınızda sizi hasta edebilecek binlerce şey vücudunuza giriyor. Eğer bir defada çok fazla yabancı madde ve virüs ile karşılaşmazsa solunum yolu bunların üstesinden gelebiliyor. Her virüs soğuk algınlığı yapacak diye bir kaide yok. Vücudumuzun savunma sistemleri çok iyi işliyor. Ancak hem soğuk algınlığı yapacak virüsler hem de hücreleri strese sokacak patojenler beraber geldiğinde bağışıklık sisteminin gücü ikiye bölünüyor. Hem hücrenin içinde hem de dışında savaş verdiğinden dolayı soğuk algınlığı daha sık ortaya çıkıyor. Araştırmacıların yaptıkları araştırma hepimiz için büyük önem taşıyor. Sadece Amerika'da her yıl 500 milyon soğuk algınlığı vakası görülüyor. Bunların 2 milyonunda hastaların hastaneye yatması gerekiyor. Soğuk algınlığı gibi basit bir rahatsızlık dünyada çok fazla maddi ve manevi kayba neden oluyor. Çalışmanın sonuçları büyük önem taşıdığı için saygın dergilerden biri olan Cell Reports'ta yayınlandı. Akciğer ve Burun Hücreleri Aynı Şekilde Savaşmıyor Aynı virüslere maruz kaldığı halde neden bazı insanların hasta olup diğerlerinin hasta olmadığını incelemek için ekip sağlıklı insanların solunum yolundan hücre örnekleri topladı. Her hücre grubu gönüllülerin burnundan başlayıp akciğere kadar uzanan solunum borusundan elde edildi. Yapılan incelemeler sonucunda burundaki hücrelerin virüslere karşı daha güçlü bir savunma sistemine sahip olduğu görüldü. Virüsler burada çok güçlü bir direniş hattıyla karşılaşıyorlardı. Akciğerdeki hücreler ise soğuk algınlığına yol açacak virüslerden ziyade hücreleri oksidatif strese sokacak etkenlere karşı daha etkili yanıt veriyordu. Kafası karışanlar için kısaca özetleyelim. Vücudun 2 savunma sistemi var. Biri soğuk algınlığı virüslerine karşı, ikincisi oksidatif strese tepki veriyor. Burun hücreleri soğuk algınlığı virüsleri ile daha iyi savaşıyor. Akciğer hücreleri ise oksidatif strese yol açan moleküllere karşı daha iyi bir savunma yapıyor. İki savunma sistemi denge halinde durduğu için birinin zayıf kalması bizi hasta edebiliyor. Hasta Olmamak için Temiz Hava Şart Sigara içen insanlar soğuk havalarda daha fazla ve uzun süre öksürmeye meyillidir. Bilim insanları da burun hücrelerini sigara dumanına maruz bırakarak hücrelerde oksidatif stres yarattılar. Hipoteze göre oksidatif stres artınca hücreler rhinovirüs gibi saldırganlara karşı gereken tepkiyi koyamayacaklardı. Tam da düşünüldüğü gibi oldu. Hücreler sigara dumanında güç bela hayatta kaldılar ama rhinovirüsten kendilerini koruyamadılar. Virüsler büyümeye devam etti. Yale Üniversitesi'ndeki bilim insanlarının yaptıkları araştırma sayesinde neden sigara içen insanların daha sık hasta olduğunu biliyoruz. Aslında sadece sigara değil, kirli hava, polenler ve daha birçok dış etken bizi dolaylı yoldan hasta ediyor. Örneğin sobalardan çıkan karbon monoksit gazı, araba egzoz dumanları hücrelerimizde hasar meydana getirerek virüslere karşı savunmamızı zayıflatıyor. Soğuk algınlığından korunmak istiyorsak yapmamız gereken başlıca şey nefesimizi temiz tutmak.


Solucan Deliği Nedir? Kendi gezegenimizdeki okyanusların çok büyük bir kısmını bilmiyoruz ama gözümüz milyonlarca ışık yılı ötedeki gezegenlerden ayrılmıyor. Uzayın derinliklerinde bizi ne bekliyor bilmiyorum ama binlerce yıldır o diyarları merak ediyoruz. Uzay araçlarımız, roketlerimiz ne kadar hızlı olursa olsun gidebileceğimiz yerler çok kısıtlı. Uzayda mesafeler ışık yılları ile ölçülür. Sizden 10 ışık yılı gibi yakın bir mesafedeki yere gidebilmeniz demek ışık hızında 10 yıl boyunca seyahat etmeniz demektir. En yakınımızdaki yıldızlar bile bu kadar uzakken bu yolculukları yapmak imkansız hale geliyor. Işık yılı uzaklığında herhangi bir gezegene gitmek binlerce yıl boyunca yolculuk yapmak anlamına geliyor. Ancak son yüzyıl içinde fizikçiler solucan deliği adı verilen teorik bir yöntem ile bu mesafeleri kısaltabileceklerini düşünüyorlar. Solucan deliği uzay zamanda iki noktayı birbirine bağlayan gizemli bir kapı görevini görür. Bir telefon kulübesine girip birkaç saniye içinde başka bir galakside olduğunuzu düşünebiliyor musunuz? Solucan deliği bunu yapabilecek bir köprüdür. Tabii, şimdilik sadece matematiksel olarak! Zira pratik olarak ortada bir kanıtımız yok. Solucan Deliği Işık Yılı Uzaklıktaki Yerleri Birbirine Bağlayabilir Geçtiğimiz yıllarda yayınlanan Interstellar filminin konusu solucan delikleriydi. Filme bir belgesel gibi yaklaşmak yerine solucan deliklerinin nasıl çalıştığı ile ilgili anlattıklarına odaklanacağız. Elinize düz bir A4 kağıdı alın. Normal şartlarda kağıdın bir köşesinden diğer köşesine gitmek 100.000 ışık yılı sürsün. Şimdi kağıdı köşelerinden birleştirin. Artık mesafe sadece bir adım uzaklıkta olur. Bir solucan deliği de tam olarak bunu yapar: noktaları birleştirir. Einstein-Rosen köprüsü olarak da bilinen solucan deliği uzay zamanın katlanması sonucu uzayda iki noktanın bağlantı kurabileceğini belirten teorik yöntemdir. Bir solucan deliğine girdiğinizde çok kısa sürede uzayın başka bir yerine gidebileceğinizi varsayar. Yer çekimi ile ilgili şimdiye kadar öğrendiklerimizi gözden geçirelim. Dünyadaki tüm nesneler merkeze doğru bir çekime maruz kalıyor. Peki yer çekimi uzayda nasıl bir görev üstleniyor? Yer çekimi uzay zamanı büküyor. Dünya, Ay, Güneş ve uzaydaki her şey kendi kütleleri ölçeğinde uzay zamanı büküyor. Ay hep dünyanın çevresinde dolaşıyor ama aslında dünyanın yer çekimi tarafından oluşturulmuş bükülmüş bir yolda daire çiziyor. Einstein Rosen Köprüsü Ünlü bilim insanı Albert Einstein ve Nathan Rosen'a göre uzay zaman yeterince bükülürse iki nokta aynı fiziksel konumu paylaşabilir. Bu yapıyı ne kadar kararlı halde tutabilirseniz bu iki nokta da o kadar uzun süre aynı konumda kalmayı sürdürecektir. Bir solucan deliği bükülmüş uzay zamanda neredeyse aynı konumda bulunan iki yer arasındaki köprüyü tanımlıyor. Uzay zaman bükülüyor derken dünya alt üst oluyor gibi bir görüntü kafanızda canlanmasın. Az önce örneğini verdiğimiz gibi sadece bir telefon kulübesi düşünün. Tıpkı Doctor Who dizisinde olduğu gibi o telefon kulübesine girip gitmek istediğimiz yerin koordinatlarını yazıyoruz ve sadece orası uzay zamanda bükülme yaşıyor. Bu ışınlanmanın bile çok ötesinde bir bilim ve teknoloji gerektiriyor. Teorik olarak mümkün gibi gören solucan delikleri şu an için pek uygulanabilir görünmüyor. Bir solucan deliği içine girerseniz dışarı çıkamayabilirsiniz. Matematiksel olarak solucan delikleri, eğer oluşurlarsa, giriş kısmı karadeliklerin olay ufkunda oluşuyor. Bu da solucan deliği içine giren her şeyin tekilliğe doğru yuvarlandığını ve ölüme gittiğini gösteriyor. Evet, başta anlattığımız şey bilim kurguydu. Şimdi gerçekleri konuşalım. Solucan Delikleri ile İlgili 3 Sorun Solucan deliğini daha kullanışlı yapmanın bir yolu yok mu? Var diyebiliriz sanırım. Bunun için üç önemli sorunu aşmamız gerekiyor. Birincisi solucan deliğinin girişi karadeliğin olay ufkunun dışında olmalı. İkincisi solucan deliği kararlı yapıda olmalı. Solucan deliklerinin çok kararsız yapıda ve hemen bozuluyor olması ciddi bir sorun teşkil ediyor. Diyelim bir solucan deliği karadeliğin dışında oluştu ve kararlı yapıda duruyor. Bu sefer de içine ışık tutsanız bile solucan deliği çökmeye başlıyor. Fizikçiler henüz yer çekimi ve kuantum mekaniğini nasıl birleştireceklerini çözemediler ama umudumuz var. Şimdiye kadar bırakın solucan deliği yaratmayı evrende onlara dair bir ipucu bile göremedik. Var olup olmadılarını da bilmiyoruz. Konuyla ilgili bir olasılık solucan deliklerinin var olduğunu bildiğimiz sanal parçacıklar gibi göründüğü yönünde. Bu sanal parçacıklar da inanılmaz küçük Plank ölçeğindedir. Plank ölçeği atom altı parçacıkların boyutunu ifade etmek için kullanılır. Bu durumda solucan deliklerimizden bir atom bile geçemez.


Somatoform Bozuklukları Bütün hayatı fiziksel semptomlar etrafında dönen birisini düşünün. Bunların bazıları hayali, bazıları ise -örneğin tek bacağın felç olması gibi belirtiler- gerçek gibi görünüyor. Hayali, acı verici veya rahatsız edici fiziksel semptomlara yoğun ilgi, somatoform bozuklukları olan bireylerin özelliğidir. Somatoform bozuklukları yıllar üzerine yayılan, kendini tekrarlayan, çoğul ve belirgin vücut belirtileri ile kendini gösterir. Vücut belirtileri istemli kontrol altında değildir, fiziksel sebepleri yoktur. Bu belirtilerin psikolojik korkulardan ortaya çıktığına inanılır. Kolayca tanımlanmalarına rağmen somatoform bozukluklar genel tıp uygulamalarında en sık karşılaşılan sağlık sorunlarıdır. Genel olarak ikiye ayrılır: Somatizasyon bozukluğu ve konversiyon bozukluğu. Somatoform Bozuklukları İkiye Ayrılır Somatizasyon bozukluğu Eskiden histeri olarak adlandırılan bir tür somatoform bozukluğu günümüzde somatizasyon bozukluğu olarak adlandırılıyor ve nispeten seyrek görülüyor (nüfusun %2.7'si). Somatizasyon bozukluğu 30 yaşından önce başlar, birkaç yıl boyunca sürer ve fiziksel herhangi bir sebebi olmayan ancak psikolojik sorunlar veya sıkıntı tarafından tetiklenen birden fazla belirtiyle -ağrı, gastrointestinal, cinsel ve nörolojik belirtiler- karakterize edilir. Bu bozukluk çoğu kültürde görülür, kadınlarda görülme oranı 5 kat daha yüksektir ve paranoya gibi çeşitli kişilik bozuklukları ile bağdaştırılır. Somatizasyon bozukluğu olan kişiler sağlık hizmetlerinden çok sık faydalanma eğilimi gösterir; daha sık hastaneye yatar ve ameliyat olur. Somatizasyon bozukluğu stresli durumlarla başa çıkma, sıkıntı belirtme ve arzu edilen ilginin elde edilmesine yönelik yöntemlerdir. Konversiyon bozukluğu Bazen hastalar körlük gibi çok ciddi fiziksel semptomlar bildirir ancak bunların herhangi bir fiziksel sebebi yoktur ve konversiyon bozukluğu denilen bir somatoform bozukluğunun örneğidir. Konversiyon bozukluğu kaygı veya duygusal sıkıntının, herhangi bir fiziksel veya organik sebebi tanımlanamayan gerçek fiziksel, motor, duyusal veya nörolojik belirtilere dönüştürülmesidir.


Bu Kol Benim Bedenime Ait Değil: Somatoparafreni 1942 yılında nörolog Josef Gerstmann sağ beyin hasarı bulunan iki hastayı rapor etti. Bu hastaların motor ve somatoduyusal nörolojik problemlerin sonucunda ortaya çıkan anosognozi isminde bir durumları vardı. Anosognozi, kişinin beyin işlevsizliğinin ya da fonksiyon probleminin farkında olmaması ile karakterize bir öz-farkındalık bozulmasıdır. Örneğin kısmi felçli, bacaklarını kullanamayan bir bireye Haydi koşuya çıkalım. derseniz muhtemelen ya saçmaladığınızı ya da onunla dalga geçtiğinizi düşünecektir. Anosognozisi olan bireyden ise şöyle bir cevap duymanız daha muhtemeldir: Bugün çok yorgun hissediyorum, evde kalsam daha iyi olacak. Kişi felçli olduğunun ve bacaklarını kullanamadığının farkında değildir, bunun yerine beyni başka bir bahane üreterek o aktiviteyi yapmamak için bir sebep bulur. Anosognozi ile ilgili bilinmesi gereken en önemli şey organik bir beyin hasarından kaynaklı bir durum olduğudur. Kişinin beyni ürettiği bahaneye kendisi de tamamen inanmıştır. Yani, bilinçli şekilde üretilmiş bir yalandan ya da psikolojik bir savunma mekanizması olan inkardan çok daha farklıdır. Fakat Gerstmann'ın hastalarında problemin farkında olmamaktan yani anosognozi durumundan daha fazlası vardı. Hastaların, bedenlerinin sol tarafının kendilerine ait olmadığına dair sanrısal inançları mevcuttu. Gerstmann bu duruma somatoparafreni adını verdi. Somatoparafreni genelde sağ beyin hasarının sonucunda kişinin vücudunun sol tarafındaki bir organ veya uzvun kendisine ait olmadığını veya bir başkasına ait olduğunu düşünmesi ile karakterizedir. Klinik olarak çok sık görülen bir sendrom olmamasına karşılık beyin hasarının, özellikle de sağ yarımküre hasarının ardından karşılaşılması mümkündür. Genellikle zamanla kendiliğinden geçen bir sendromdur ancak nadir de olsa yıllar sürdüğü görülen vakalar söz konusudur. Her hastada olmasa da çok büyük bir çoğunluğunda hemipleji yani bilinen ismiyle felç ve ihmal sendromu ve bunların sonucunda ortaya çıkan anosognozi ile birlikte görülür. Mevcut çalışmalar geniş bir kortikal fronto-temporo parietal ağın, kendi bedenine sahiplik duygusunun sinirsel temellerini oluşturduğunu ve dolayısıyla bu ağın somatoparafreni ile yakından ilgisi olduğunu göstermektedir. Ancak bazı hastaların posterior temporo-parietal lezyonlara sahip olması ve insular korteks ile ilişkin bulgular bu yapıların da bu sendromda bir rolü olduğunu düşündürmektedir. Somatoparafreni Hastası Durumun Farkında Değildir


Son Nefes Havaya Karışmadan Paul Kalanithi Paul Kalanithi, ölümün ne kadar kaçınılmaz olduğu gerçeği ve kurtarması gereken çok hasta varken, 38 yaşında hayata gözlerini kapatan başarılı bir doktor. Çok içten yazdığı Son Nefes Havaya Karışmadan adlı kitabında bize hayatın değerini ve ölümün hep yanı başımızda olduğunu bir kez daha anlatıyor. İşim gereği son derece aşina olduğum ölüm, nihayet beni bizzat ziyaret etmeye karar vermişti. Sonunda yüz yüze gelmiştik işte, fakat onca aşinalığa rağmen tanıdık gelen hiçbir şey yoktu. Oysa bulunduğum yol ayrımından bakınca, yıllar içinde tedavi ettiğim sayısız hastanın ayak izlerini takip ederek onu görebilmem gerekirdi.