COVID-19 Aşısı Olmayanlara Karşı Baskı Büyüyor ve Yasal Önlemler Artıyor SARS-CoV-2 virüsü mutasyon geçirmeye ve yeni varyantlarıyla karşımıza çıkmaya devam ediyor. Pandemi uzadıkça eskisinden daha bulaşıcı ve ölümcül varyantlar ortaya çıkacaktır. Biontech gibi birçok aşı delta varyantı gibi en tehlikeli varyantlara karşı etkili olsa da etkinliği azalmaya başlıyor. Aşı üretiminin ve uygulanmasının hızlanması için ülkeler canla başla mücadele ederken ciddi bir tehlike daha var: Aşı karşıtları! Ülkemizde de İstanbul Taksim'de miting yapacak kadar ilerleyen bu güruh bilimsel desteklerden yoksun bir şekilde komple teorilerinin peşine takılmış insanları korkutuyor. Ülkeler ise pandeminin devam etme ihtimaline karşın COVID-19 aşısı olmayanlara karşın çeşitli tedbirler alıp onları aşı olmaya zorlamaya başladı. Dünyadaki aşı olmayanlara karşı alınan tedbirleri kısaca özetledim: Tacikistan ve Vatikan 18 yaşını geçmiş tüm vatandaşlarına aşıyı zorunlu tuttu. Tüm vatandaşlara aşının zorunlu tutulması şu an dünyada oldukça nadir ve radikal bir karar. Vatikan'da aşıyı reddeden kişilerin işten çıkaracağı bildirildi. İtalya da aşıyı bazı vatandaşlarına zorunlu tutan ülkelerden biri. Kamu ve özel sektördeki tüm sağlık çalışanları aşı olmak zorundalar. Aşıyı reddeden doktor, hemşire ve diğer sağlık çalışanlarının hastalarla çalışmaktan men edilebiliyor. Aşı karşıtı 300 sağlık çalışanı bu kararı mahkemeye götürdü ve itiraz ettiler. Mahkemenin kararı 14 Temmuz 2021'de duyurulacak. Pandeminin başında sürü bağışıklığı önerisiyle tüm dikkatleri çeken İngiltere de nüfusunun bir kısmına aşıyı zorunlu tutmaya hazırlanıyor. 16 Haziran 2021'de alınan hükümet kararıyla evde bakım hizmeti veren tüm çalışanların aşılanması gerekiyor. Karar eğer parlamentoda onaylanırsa yeni yasa ile evde bakım verecek tüm çalışanların en az iki doz aşı olması gerekecek. Aşı olmayan kişilere tıbbi bir gerekçeleri olmadığı takdirde çalışma izni verilmeyebilir. Aşı zorunluluğu sadece sağlık çalışanlarını değil, evde bakım hizmeti veren acente ve gönüllüleri de kapsıyor. Delta Varyantı Korkutuyor Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ülkesinde zorunlu aşıya karşı çıkıyor ama bir yandan delta varyantı Rusya'yı ciddi şekilde tehdit ediyor. Moskova belediye başkanı Sergei Sobyanin başkentteki tüm hizmet sektörü çalışanların COVID-19 aşısı olmalarını emretti. 16 Haziran'da çıkan karar sonrası aşılama hizmet sektöründe insanlarla temas halindeki kişilerin zorunlu aşı olmalarını gerektiriyor. Moskova'da nüfusun %60'sı hizmet sektöründe çalışıyor. Bu da iki milyondan fazla insanın 15 Ağustos 2021'e kadar en az 2 doz aşılanması anlamına geliyor. Saint Petersburg gibi diğer şehirler de benzer önlemleri almaya hazırlanıyor. Kazakistan da 1 Temmuz 2021'de ülke genelinde başkalarıyla temas ederek çalışan kişilere aşıyı zorunlu tuttu. Karara göre 2 doz COVID-19 aşısı olmayan kişiler başkalarıyla doğrudan temas halinde çalışamayacak. Örneğin bir kuaför veya öğretmen aşı olmadıysa artık mesleğini icra edemeyecek. Yasaklar ve tedbirler Avrupa ve Amerika'da da uygulanmaya başlandı. Amerika'da San Francisco şehrinde tüm belediye çalışanlarına COVID-19 aşısı zorunlu tutuldu. Aşı olmayanlara karşı gerekli yaptırımlar uygulanacak. Buna işten çıkarmak da dahil. Ancak yeni yasanın yürürlüğe girmesi için aşıların FDA'den tam onay alması beklenecek. Acil kullanım onayı alan aşılar için şimdilik bir zorunluluk öngörülmüyor. Biontech, Moderna ve Johnson&Johnson'ın aşıları pandemi döneminde acil kullanım onayı almışlardı ancak faz 3 çalışmalarının devam etmesi nedeniyle henüz tam onay alınmadı. San Francisco'nun aksine Texas'ta işler daha karışık. Dünyada tüm COVID-19 önlemlerini kaldırarak eskiye dönüşü ilk başlatan ülke de Texas'tı. Houston Methodist Hastanesi'nde 150'den fazla sağlık çalışanı aşı uygulanmasına karşı çıktığı için işten çıkarıldı veya istifaya zorlandı. Fransa zorunlu aşı konusuna hala ihtiyatla yaklaşıyor. Sağlık Bakanı Olivier Verab şimdilik kimse için aşıyı zorunlu tutmayı düşünmediklerini açıkladı ancak hükümet sağlık çalışanlarını aşı olmaya zorlamak için yeni bir kanun taslağı üzerinde çalışıyor. Suudi Arabistan'da resmi bir aşı zorunluluğu olmamasına karşın insanları aşı olmaya yöneltmek için bazı uygulamalar hayata geçiriliyor. Örneğin Riyad'ta 1 Ağustos'tan itibaren toplu taşımaya binmek ve devlet dairelerine girebilmek için her vatandaşın aşı olması gerekecek. Bunun yanında kamu ve özel sektörde sadece aşı olan bireyler iş yerlerinde ofislerinde çalışabilecekler. Tacikistan'dan sonra en sert pandemi önlemi sanırım Pakistan tarafından alınmıştır. Belucistan eyaleti 1 Temmuz 2021'den itibaren COVID-19 aşısı olmayan kişilerin devlet daireleri, toplu taşıma, alışveriş merkezleri ve halka açık parklara girişlerinin kısıtlanacağını duyurdu. Sind eyaletinde de COVID-19 aşısı olmayan memurlara Temmuz'dan itibaren ödeme yapılmayacağı bildirildi. Türkiye'de aşı karşıtlarına yönelik bir düzenleme henüz yok. Mayıs ayında Pamukkale firması aşı olmayan 18 yaş altı ve 65 yaş üstü kişilere seyahat kısıtlaması getirmeye çalıştı ancak gelen tepkiler sonrası bu uygulama kaldırıldı. Aşı Neden Zorunlu Tutulmak İsteniyor? Bildiğiniz gibi sürekli yeni virüs varyantları ortaya çıkıyor ve doğal seçilim sürecinden ötürü hayatta kalan varyantlar daha güçlü ve ölümcül oluyor. Virüs sürekli daha bulaşıcı ve ölümcül bir hale gelirken pandeminin devam etmesi dünyadaki tüm halkların sağlığını tehdit etmeye devam edecek. 2021'in ilkbaharında Hindistan'da ciddi bir sağlık krizi yaşandı. Covid vakalarının bir anda patlaması sonucu hastanelerde yığılmalar yaşandı ve çok fazla insan yaşamını kaybetti. Arkasından da dünya delta varyantı adlı Hindistan'da ortaya çıkan yeni ve daha ölümcül bir varyantla tanıştı.


COVID-19 Aşısı Eylül 2020'ye Kadar İnsanlarda Test Edilmeye Başlanacak Johnson & Johnson ilaç devi COVID-19 aşısı için tarih verdi. Şirketin bünyesinde çalışan bilim insanları laboratuvar çalışmalarının sonbahara kadar bitmesini bekliyor. Eylül 2020'ye kadar faz 1 insan çalışmaları başlayacak. Her şey yolunda giderse COVID-19 aşısı 2021'nin başlarında acil durumlarda kullanılabilecek. Bu haberle birlikte pandeminin bitmesi için umudumuz biraz daha artıyor. COVID-19 Aşısı İçin 1 Milyar Dolarlık Yatırım Dünya çapında ilaç devi Johnson & Johnson Amerikan hükümetinin Biyomedikal Gelişmiş Araştırma ve Geliştirme Merkezi ile 1 milyar dolarlık anlaşma imzalayarak COVID-19 aşısı için yatırım yaptı. Şirket Ocak 2020'den beri Ad26 SARS-CoV-2 aşısı üzerinde çalışıyordu. Şirket AdVac and PER.C6 teknolojileri ile hızlı bir şekilde aşı geliştiriyor. Bu aşı platformları daha önceden Ebola, Zika, HIV ve RSV virüslerinin aşısını geliştirmek için de kullanıldığı için koronavirüsünde hızlı ilerlediler. Standart aşı geliştirme ve üretim zamanlarına bakıldığında Johnson & Johnson'ın çalışmasının kayda değer bir şekilde hızlı olduğunu görüyoruz. Aşının içinde bağışıklık sistemini harekete geçirerek immün bir tepki oluşturacak virüs bulunuyor. Bu virüs SARS-CoV-2'nin etkisiz bir versiyonu. İnsanlarda bağışıklık sistemini harekete geçirmese bile zarar veremeyecek bir tür. Korkulacak herhangi bir şey yok. Aşının laboratuvar testleri yapılıp doz ve etkililiği belirlendikten sonra insanlarda faz 1 çalışmaları başlayacak. Johnson & Johnson'ın Aşısı En Güçlü Aday Johnson & Johnson hem Amerika'da hem de diğer ülkelerdeki üslerinde üretim kapasitelerini artırarak en az 1 milyar COVID-19 doz aşısı üretmeyi planlıyor. Contagion filmindeki gibi aşı için insanların torpil bulmasına veya sıra beklemesinin de önüne geçilmesi hedefleniyor. Şirketin CEO'su Alex Gorsky Johnson & Johnson'ın bilimsel yetkinliği ile operasyonel yönünü ve finansal gücünü bu pandemi ile mücadele için kullanacaklarını belirtiyor. Şirket aşının yanı sıra tedavi için de bazı aday moleküller üzerinde çalışıyor. Dünya çok ani gelişen, halk sağlığını tehdit eden bir krizle karşı karşıya ve biz COVID-19 aşısını mümkün olduğunca hızlı bir şekilde hazır ve ulaşılabilir hale getirmek için üzerime düşeni yapmak için yola koyulduk. Dünyanın en büyük sağlık şirketi olarak insanların sağlığını geliştirmek için yoğun bir sorumluluk duygusu hissediyoruz. Alex Gorsky 2 Tane Yedek Aşı da Geliştiriliyor Johnson & Johnson'ın aşı çalışmaları Harvard Tıp Fakültesi, Janssen bilim ekibi ve Beth İsrail Deaconess Tıp Merkezi'ndeki araştırmacılar tarafından yürütülüyor. Johnson & Johnson'ın bir kolu olan Janssen'in AdVac teknolojisi kullanılarak çok sayıda aşı adayı denendi ve en uygun aşı üretilmeye çalışıldı. Klinik öncesi testlerde insan bağışıklık hücrelerini ve immün yanıtı tetikleyecek aşının oluşturulması amaçlandı. Şu ana kadar yapılan testlerde şirket bir tane lider aşı adayı, iki tane de yedek aşı geliştirdi. Normalde bir aşının geliştirilmesi 5-7 yıl sürer. Ancak ARGE tesisleri hazır, dünya çapında onlarca bilim insanına sahip ve teknoloji patentleri olan bir şirketseniz 1 yılda aşı geliştirebilmeniz mümkün. ARGEnin ve bilime yapılan yatırımların ne kadar önemli olduğunu COVID-19 ile bir kez daha görüyoruz. Şirketin Hisseleri Arttı 30 Mart'ta Johnson & Johnson'ın aşı açıklamalarından sonra şirketin hisseleri %8 arttı. Şirket geliştirdikleri aşıyı kar amaçlı kullanmayacaklarını belirtiyor. Temel hedeflerinin küresel çapta krize neden olan bu pandeminin bitmesi olduğunu söylüyor. Yeni koronavirüs pandemisi yüzünden dünya çapında bütün klinik araştırmalar durma noktasına geldi. Hastaneler bütün servislerdeki doktor ve hemşireleri yoğun bakım bölümüne çağırmaya başladı.


COVID-19 Pandemisinde Epilepsi Hastaları Ne Yapmalı? Salgın hastalıklar tarih boyunca insanların sosyal ve demografik değişimlerine neden olmuşlardır. Salgın hastalıklardan en çok bilineni veba, orta çağ döneminde Avrupa'da yüzbinlerce ölüme neden olmuş ve ölümlerin yanı sıra insanların sosyal ilişkilerinin azalmasına neden olmuştur. Korona virüs salgını da yalnızca haftalar içinde yaşam algımızı değiştirmiş ve sosyal yaşantımızı değiştirme zorunluluğu yaratmıştır. COVID-19 hastalığı, ilk olarak 2019 yılında Çin'in Wuhan kentinde ortaya çıkmıştır ve etkisini şiddetli akut solunum sendromu şeklinde göstermektedir. Günümüzde hızla Dünya'nın her yanına yayılmaya devam etmektedir. Epilepsi tekrarlayan nöbetlerle karakterize kronik sinirsel bir bozukluktur, epilepsi ve COVID-19 arasında bir bağlantı olduğu henüz rapor edilmemiştir. Bu yazıda epilepsi hastaları için sağlık kuruluşlarının salgın hastalıklar ve epilepsi ile ilişkili geçmiş deneyimlerinden çıkarımlar yapılarak COVID-19 salgınının epilepsi üzerine etkisi ve nöbet kontrolünün sağlanması önemine dikkat çekilmiştir. Epilepsili bireylerde COVID-19 etkisi yeterli olmayan bulgular nedeniyle belirsizdir. Klinisyenlerin ve araştırmacıların olgu sunumları paylaşmasına, araştırmaların devam edilmesine, epilepsi hastaları ve onların ailelerine doğru bilgiler sağlanmasına ihtiyaç vardır. COVID-19 Salgınında Epilepsi Hastaları Daha fazla Risk Taşıyor Olabilir mi? ABD'nin Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri , yeterli olmayan bulgulara rağmen epilepsi de dahil olmak üzere nörolojik bozukluklara sahip hastaların COVID-19 salgınında risk gurubunda olabileceklerini bildirmiştir. Epilepsi hastalığının ve antiepileptik ilaçların COVID-19'a bir tehdit oluşturduğu saptanmamıştır. Zaten geçmişteki deneyimlere de dayanarak epilepsinin salgın hastalıklarda bir risk oluşturduğu saptanmamıştır, fakat önceden var olan koşullar risk faktörleri olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle, söz konusu olan risk faktörlerine sahip epilepsili bireylerin COVID-19 salgınına karşı daha dikkatli bir yaklaşım göstermeleri önerilmektedir. Nöbetleri kontrol altına alınmış ve başka sağlık problemi olmayan epilepsili çocuklar COVID -19 enfeksiyonuna karşı asemptomatik ya da hafif semptomlar göstermektedir. Bunların yanı sıra COVID -19 önleme stratejileri epilepsisi olanlar dahil tüm bireyler için geçerlidir. Bilim insanları COVID -19'un potansiyel hedefinin merkezi sinir sistemi olabileceğini bildirmişlerdir. Ancak epilepsi hastalarında ve yeni başlayan epilepsi olgularının COVID -19 etkisinin oranı belirsizliğini korumaktadır. Bildirilen COVID-19 belirtileri öncelikle solunum veya mide-bağırsak sorunları ile ilişkilidir, sık tekrarlayan nöbetlerle ilişkili değildir. Önceki verilerde, COVID -19'un epilepsi hastalarındaki etkisinin diğer hastalıklardan fazla olduğu belirlenmemiştir, fakat COVID -19 nedeniyle oluşacak yüksek ateş epilepsi krizini tetikleyebilmektedir. Ayrıca COVID-19 enfekte olmuş epilepsili hastalar, antiepileptik ilaçlar ile virüs enfeksiyon ilaçlarının olası olumsuz etkileşimlerine karşı dikkatli olmalıdırlar. COVID -19'un Epilepsi Hastalarına Etkileri Şu anda COVID -19 tedavisi için spesifik bir ilaç onaylanmamıştır. Bununla birlikte COVID-19 tedavisi için önceden var olan birkaç ilaç test edilmiştir ve bunlardan birkaçı potansiyel göstermektedir. İtalyan epilepsi ile mücadele topluluğu bu ilaçların etkileşimlerini gösteren bir tablo sunmaktadır. Belirli kombinasyonlar uzmanlar tarafından önerilmez ya da gelişebilecek endikasyonları önlemek adına büyük bir dikkatle tedaviye başlanır. Levetirasetam ilgi çekicidir, çünkü herhangi bir ilaçla etkileşime neden olmamaktadır. Antiepileptik ilaçlara başlanacağı zaman ya da yeni anti epileptik ilaçlar kullanılmaya başlanacağı zaman ilaç etkileşimleri dikkate alınmalıdır. Ayrıca antihistaminik ilaçlar gibi destekleyici bazı ilaçlar nöbet eşiğini düşürebilmektedirler. Bazı antiepileptik ilaçlar immün sistemi etkileyebilir, everolimus ve steroidler sırasıyla tuberoz skleroz kompleksi ve otoimmün epilepsi için kullanılan kullanılmaktadır. Ancak, bazı çalışmalara göre, everolimus viral enfeksiyonları durdurabilmektedir. Bu arada, kortikosteroid kullanımı bulaşıcı hastalık riski ile ilişkilidir. Bu nedenle, ilaçların klinik ortamlarda bireysel olarak seçilmesi gerekmektedir. Ayrıca bazı sağlık kuruluşları nöbetleri kontrol altına alınan epilepsi hastaların antiepileptik ilaçlarının değiştirilmesini önermemektedirler. Çünkü ilaç değişimleri epileptik nöbetleri tetikleyebilir, status epileptikus riskini yükseltebilir bu da COVID-19 enfeksiyon bulaşma olasılığını yükseltebilmektedir. Bu nedenle epilepsi hastaları yan etkiler nedeniyle uzman doktorlardan habersiz, kendi kararlarına göre ilaçlarını kullanmayı bırakmamalı ve ilaç kullanımında herhangi bir değişiklik yapmamalıdırlar. Bazı sağlık kuruluşları da COVID-19'un SUDEP epilepsi riskini yükseltebileceği görüşündedirler. Enfeksiyon ya da viral bulaşıcı hastalıkların SUDEP riskini artırabileceğini gösteren bazı raporlar vardır, ancak henüz COVID-19 ve SUDEP arasında bir ilişkinin olup olmadığı ile ilgili bir veri bulunmamaktadır. COVID-19 Krizinde Nöbet Kontrolünü Sürdürmenin Önemi Birçok sağlık kuruluşu epilepsi hastalarının ilaçlarını düzenli bir şekilde almalarının önemini vurgulamaktadırlar, aksi halde nöbet sıklığında artış olabilmekte ve ciddi vücut yaralanmaları başta olmak üzere nöbetlere bağlı ölüm riski ile karşı karşıya kalınabilmektedir. Sık sık meydana gelen nöbetler, yetersiz beslenmeye neden olabilmekte ve bu durum da sağlıksız beslenmeye neden olmaktadır. Beslenme durumu bağışıklık sistemi ile ilişkilidir. İkinci problem ise, sık gerçekleşen nöbetler nedeniyle acil servis muayenelerinde korona virus bulaşma riskidir. Epilepsi kuruluşları acil durum olmadıkça acil servislere gidilmesini önermemektedir. Son olarak, kontrol edilemeyen nöbetler özellikle status epileptikus, sedasyon ve ventilatörlere ihtiyaç duyar. Ancak klinik ortamlar fazla sayıda COVID-19 hastalarıyla dolu olduğu için klinisyenler mekanik ventilatör sıkıntısı ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Status epileptikus hasta sayısındaki artış bu sorunu daha da güç durumda bırakacaktır. Bu nedenle nöbet kontrolünün devamlılığının sürdürülmesi epilepsili hastalarda COVID -19 salgınına karşı korunmada büyük önem taşıdığı vurgulanmaktadır. SARS virüsüyle ilgili önceki deneyimler ortaya çıkan salgın hastalıkların epilepsi hastalarının rutin kontrollerinde kolayca etkilenebileceğini açıkça göstermektedir. Bu olumsuz durumların önüne geçebilmek için hastaların kalabalık koşullara maruz kalmadan klinisyenleriyle iletişimine olanak sağlayan sistem aracılığıyla COVID-19'un hastalar arasında yayılmasının önüne geçilmesi sağlanmalıdır. Bu nedenle teletıp uygulamasına giriş ve işlevselliği daha fazla dikkate alınmalıdır. Farkındalık Yaymanın Önemi COVID-19 salgınını önlemek adına bu bilgilerin epilepsi hastalarına ve ailelerine sağlanması önemlidir. Ek olarak, doğru bilgilerin yayılmasının sağlanması gereksiz kaygı ve stres faktörlerini azaltacaktır. Epilepsi hastalarını bilinçlendirmek, nöbet sıklığını ve nöbetlerin neden olduğu kaza sonucu yaralanmaları azaltacaktır. Bunun tersine, internet ve sosyal medya, insanların yanlış veya panik yapmasına neden olabilecek şekilde resmi olmayan, belirsiz veya yanıltıcı bilgi kaynakları içerebilmektedir, güvenilir bilgi kaynaklarını yaymak için bir sistem oluşturulmalıdır. Sonuç olarak;


COVID-19 Tedavisinde İmmün Modülatörlerin Faz 3 Klinik Araştırmaları Başladı COVID-19 ile mücadelede en çok konuşulan aşı çalışmaları olsa da çok sayıda tedavi ve mücadele yöntemleri de araştırılıyor. Hepimizin bildiği gibi pandemi dünyayı inanılmaz bir şekilde sarstı ve sonuçları her gün daha yıkıcı oluyor. Ülkemizde ekonominin kötü etkilenmesi yüzünden bu sarsıntıyı telafi etmek için eğitim ve turizm sektörü de peşi sıra sürükleniyor ve insan sağlığı göz ardı ediliyor. Ancak iyi şeyler de olmuyor değil. Amerika'da Ulusal Sağlık Enstitüsü COVID-19 nedeniyle hastaneye yatırılmış hastalarda üç yeni ACTIV-1 (Accelerating COVID-19 Therapeutic Interventions and Vaccines) immün modülatörün faz 3 klinik araştırmalarına başladı. Faz 1 ve 2'yi başarıyla geçen moleküller bu fazda da başarılı olursa piyasaya çıkıp tüm hastalara uygulanabilecek. ACTIV programının açılımı COVID-19 terapötik müdahaleler ve aşıları hızlandırmak anlamına geliyor. COVID-19'a özel tasarlanan klinik araştırmaların önceliklendirilmesi ve buna yönelik gerekli fonların çıkarılmasını kapsıyor. Faz 3'te bu modülatörlerin etkililiği ve güvenliliği hastalar üzerinde plasebo kontrollü bir şekilde denenecek. Bu üç ilaç Janssen'in infliximab , Bristol Myers Squibb'in abatecept ve AbbVie'nin Cenicriviroc'undan oluşuor. İmmün modülatörler randomize olmuş hastalara verilecek ve COVID-19 nedeniyle ortaya çıkan sitokin fırtınasını ne derece durdurduğu, hastaneden kalış ve solunum cihazına bağlı kalma süresine nasıl etki ettiği araştırılacak. Sitokin Fırtınası Nedir? Koronavirüs solunum yolu ile vücuda girdikten sonra ilk haftalar ölümcül etkisi olmuyor. Ne zamanki bağışıklık sistemini aşırı alarma geçirecek kadar inflamasyon oluşuyor, o zaman yarattığı tahribat da büyük oluyor. Virüs epitel hücrelerdeki ACE2 reseptörlerine tutunup hücreleri enfekte ettikçe bu durum bağışıklık hücrelerinin gözünden kaçmaz. Bu hücreler sitokin adlı moleküller salgılayarak o bölgede immün yanıtının oluşmasını sağlar. Bir miktar inflamasyon iyidir ama virüs durdurulamazsa o bölgede aşırı miktarda sitokin birikir ve bağışıklık sistemi gereğinden fazla müdahalede bulunur. Buna sitokin fırtınası adı veriliyor ve bu durumda bağışıklık hücreleri virüsten çok sağlıklı diğer hücrelere zarar veriyor. Şiddetli COVID-19 vakalarında hastalara bağışıklık sistemini baskılayıcı kortizon içerikli ilaçlar da bu nedenle veriliyor. Sitokin fırtınası engellenemezse organ yetmezliği ve ölümle sonuçlanabilir. Klinik çalışma Washington Tıp Fakültesi'ndeki araştırmacıların liderliğinde ve NIH'in finansal desteği ile yürütülüyor. Bilim insanları bağışıklık sisteminin kendi hücrelerine saldırmasını engellemek için çeşitli modülatörler kullanmayı planlıyor. Amerika ve Latin Amerika ülkelerinde yürütülecek olan klinik araştırmalarda 2.100 hastanın yer alması hedefleniyor. Hastalar orta ve ileri seviyede COVID-19 hastası olacaklar. Tüm hastalar standart tedavi remdesivir alacak ama bir gruba plasebo verilecek, diğer grup ise araştırılmakta olan ilaçlardan birini alacak. Klinik araştırmalarda hastanın tedavisiz bırakılması etik olmadığından çalışma ilaçlarını doğrudan plasebo ile kıyaslamak doğru değildir. Hastalığın Dinamiklerini Daha İyi Anlayacağız Farklı tedavi seçeneklerinin hastaları nasıl etkilediğini göreceğimiz bu çalışma hastalığın şiddetinin, iyileşme hızının, ölüm oranlarının tedavi kombinasyonlarına bağlı olarak ne kadar değiştiğini ortaya koyacak. Bir immün modülatörü tek başına kullanmak ile remdesivir kombinasyonlu kullanmak arasındaki farkı kapsamlı bir şekilde göreceğiz. Bu tür klinik araştırmalar sayesinde yakında COVID-19'un dinamiğini ve hastaların ilaçlara nasıl yanıt verdiğini çok daha iyi anlayabileceğiz. NIH direktörü Francis Collins çok kısa süre içinde ACTIV programı altında 5. Klinik araştırma protokolünün yürürlüğe girdiğini belirtiyor. 3 şirketin immün modülatörleri COVID-19 tedavisinde en umut verici moleküllerdir. Başarılı oldukları takdirde bu hastalığın tedavisinde ciddi ilerleme kaydedeceğiz.


COVID-19 Salgınında Ruh Sağlığımızı Nasıl Koruyabiliriz? Koronavirüs salgını 2019 yılının sonlarına doğru Çin'in Wuhan şehrinde ortaya çıkmıştır. 2020 yılının mart ayında ülkemizde görülmeye başlandı. Önce Çin'de daha sonra başta Avrupa olmak üzere Asya, Amerika ve Afrika'da kendini göstermiştir. 15 gün kuluçka süresinin olması ve belirtilerinin gribal enfeksiyona benzemesi sebebiyle tüm dünyada hızlıca yayılmış ve yıkıcı sonuçları olmuştur. Özellikle 60 yaş üstü insanlar için ölüm riskinin yüksek olması ve çok kolay yayılması insanlar için hasta olmaktan çok hastalığa yakalanma korkusuna itmiş ve psikolojik sorunlar yaratmıştır. Panik Olmamak En Önemlisi Hastalığa yakalanmamak için devlet tarafından alınan ciddi önlemler halktı tedbir almaya, izole edilmeye, yakın temasa girmemeye ve el selamını kesmeye kadar etkilemiştir. Bu ciddi sorumluluklar insanları psikolojik olarak 'nasıl korunabilirim?' sorusuna yöneltmiş ve gün içinde yapılan işleri hatta sosyal hayatın düzenini tehdit eder bir psikolojik bozuculuk durumuna getirmiştir. Bu bozucu durum insanlarda ve dünya toplumlarının genelinde panik yarattı, bu panikten kurtulmak için aldığımız tedbirler çerçevesinde hayatımız değişti. COVID-19 virüsünü taşıyan bir kişi hastalığı kolayca yayabiliyor. Bunun ciddiyetinin farkına varıp gereken izolasyonu yapmalıyız fakat bu durumun aşırı stres, kaygı bozukluğu, travma, obsesif kompülsif bozukluk ve sonucunda depresyona varmasını engellemeliyiz. Kulaktan dolma ve asılsız haberlere kanaat etmemeli ve internetten bulduğumuz her habere gerçek gözüyle bakmamalıyız bu durum kaygı bozukluğu yaratacağı gibi ruhsal sorunlar da yaratabilir. Sağlık Bakanlığı'nın gün sonu verileri ve resmi site sonuçlarına kanaat etmeliyiz. Bu zor süreçte dikkatimizi ve ilgimizi ailemize ve birlikte geçirebileceğimiz zamana vermeliyiz. COVID-19 Duygudurumunuzu Olumsuz Etkilemesin Duygudurumun düşünce üzerinde son derece belirleyici bir etkisi vardır. Duygudurumu kötü olan bireyler depresyona kolayca yakalanır. Duygudurumu iyi ve yüksek olan bireylerse zor günleri daha kolay geçirir. Öncelikle nasıl düşündüğümüzü ve olayları nasıl algıladığımızı değil davrandığımızı değiştirebiliriz. Duygudurumumuza dikkat etmek bu yüzden çok önemlidir (Türkçapar, 2018, ss. 176-177). Stres kavramı uzun yıllarca bilinmesi ve kullanılmasına rağmen araştırmacılarca ortak, yeterli ve herkes tarafından kabul edilen bir tanımı yapılamamıştır. Stres üzerine yapılan çalışmaların birçoğu gerçekleşen olaylara odaklanmış, bazıları da bu olayın bedensel ve psikolojik geri-dönüşleri üzerine çalışılmıştır (Baltaş ve Baltaş, 2018, ss. 308-309). Bireyin psikolojik durumu kendine olan güveni ve saygısını tehdit eden bir uyaran olursa bireyde oluşan bu zorlanma stres yaratır. Stres bireyde psikolojik durumu etkiler ve fizyolojik sorunlar yaratır. Kaygı, huzursuzluk, baş ağrısı, mide bulantısı gibi sorunlar yaratır (Aydın, 2016, s. 3). Stres iyice artarsa bireyde tükenmişliğe sebep olur. Tükenmişlik bireyde yavaş ve gizlice başlayan; ortaya çıkışı ani bile olsa, sürekli bir şekilde gelişmeye devam eden kronik bir olgudur. Bireyin bir gün içinde ani bir şekilde yaşadığı bir olay tükenmişliğin belirtisi haline gelebilir. Tükenme durumuna gelmeden önce genellikle iş veya aile fertlerinin sağlık durumundaki bozukluk veya stresli yaşam koşullarına rastlanır (Sürvegil Dalkılıç, 2014, ss. 31-36). Tükenmişlik sendromunun bu durumu deneyimleyen bireyler üzerinde geçici ya da kalıcı izler bıraktığı veya çok sayıda problemler ortaya çıkardığı literatürde yer alan çalışmalarda defalarca ortaya konulmuştur. Ancak, bu sorunlar kendisini göstermeden önce, tükenmişliğin fiziksel, psikolojik ve davranışsal olmak üzere üç alandaki belirtileri göz önüne alındığında, tükenmişlik sendromunun bireyler üzerinde nasıl bir etki oraya çıkarabileceğini tahmin etmek güç değildir (Sürvegil Dalkılıç, 2014, s. 32). Stres ve Tükenmişliğe Karşı Ne Yapılabilir? Stres ve tükenmişlik yaşayan bireylere bu durumla baş etmek için kullanılabilecek yöntemler şunlardır: 1) Bir kişi stres ve tükenmişlik yaşadığını fark ettiğinde eski güç ve enerjisine geri dönmek ister. Kontrol odağında ve kontrol merkezinde olmak ister. Yaptığı hataları fark etmesi halinde bu kalıplaşmış inanç ve algıyı yıkarak tükenmişlikle baş edebilir. 2) Birey hayatındaki olası sorun ve ihtimalleri hesaplamalı ve öngörmelidir. 3) Tükenmişlik yaşayan bireyin yakınları bunun farkına varıp, bireyin profesyonel destek alması yönünde telkinlerde bulunulmalıdır. 4) Hayatlarını daha eğlenceli ve aktif bir hale getirmek, iş dışında da sosyal aktivite ve beceriler geliştirmek tükenmişlikten etkilenmeyi azaltır. 5) Bireyler yaşadıkları zorlukları ve duygularını paylaşmaları gerektiğinde yardım isteme konusunda teşvik edilmelidir. 6) Hayatınızdaki rutin alışkanlıkları bırakıp, monoton olandan uzaklaşıp yeni şeyler denenmelidir. Mesela öğle yemeğine farklı yemekler yenilebilir. 8) Rahatlamak aslında bazen iyi anıları düşünmek kadar basitti. 9) Nefes alma, gevşeme teknikleri ve meditasyon yapmak insanı rahatlatır. Kısacası sakince atılacak ciddi adımlar ve izolasyon sizi bu virüsten koruyacağı gibi zihninizi gereksiz yere meşgul etmekten de koruyacaktır. Evde izole olmayı panik havasında yaşamak yerine evdeki insanlarla sağlıklı iletişime geçmek, onlarla eğlenceli zaman geçirmek ve en önemlisi kitap okumak ilişkilerimizi geliştireceği gibi kişisel gelişimimizi de olumlu yönde etkileyecektir. Sağlıklı iletişiminizi kurmak adına evde yapılacak etkinlikler çok önemlidir. Bunlardan başlıca; kitap okumak, ailecek oyun oynamak, egzersiz yapmak, birlikte yemek yapmak, eğitici konferans ve belgesel izlemek zamanımızı daha etkili kullanmanı bazı yolları olabilir. Dünyaca zor zamanlardan geçtiğimiz şu zor günleri en hızlı şekilde ve sağlıkla atlatıp tekrar özgür havayı içimize çekebileceğimiz günlere kavuşmak dileğiyle. Herkes için sağlıklı günler dilerim. Kaynaklar - Aydın, İ. (2016). İş Yaşamında Stres. Ankara: Pegem A Yayıncılık. - Baltaş A, ve Baltaş Z. (2018). Stres ve Başaçıkma Yolları. İstanbul: Remzi Kitabevi - Türkçapar, H. (2018). Bilişsel Davranışçı Terapi Temel İlkeler ve Uygulama - Kaçmaz, N. (2005). Tükenmişlik sendromu. İstanbul Tıp Fakültesi Dergisi, 68(1), 29-32. - Sürvegil Dalkılıç O. (2014) Çalışma Hayatında Tükenmişlik Sendromu Tükenmişlikle Mücadele Teknikleri. Ankara: Nobel Yayıncılık.


COVID-19 Salgınında Beslenme Düzenimiz Nasıl Olmalı? Yüzyıllar evvel yaşamın merkezinde olduğunu düşünen insan tabusu Galileo ile yıkıldı ve yerini sonsuz evrenin minik bir parçası olduğunu anlamaya başladı. Makro evrenin büyüklüğü bize küçüklüğümüzü öğretti. Manly P. Hall ''Mikroskop insana önemini gösterdi, teleskop da önemsizliğini'' derken acaba şu an içinde bulunduğumuz durumu düşünebilmiş miydi? Gerçekten önemimizi mi anladık yoksa mikro düzeyin de altında mı kaldık? Aslında doğada çer çöp ile beslenip sadece kendi enerji döngüsünü sağlamakla meşgul olan insan türü sanırım biraz haddi aştı. Doğaya zarar verdi, hayvanları katletti, kendi yaşamı için gerekli olan topraklarını yok etti. bunları yaparken de kendi kendini tüketmeye, temel ihtiyaçlarını tüketmeye devam etti. Paragrafa basit bir tanım ile başlamaktan ziyade biraz nöronlarımızı yoralım. Hayattaki en büyük gayeniz nedir? Çoğu kişi belki ütopik düşündü belki distopik düşündü ama en büyüğü ve en gerçeği yaşamak diyebiliriz. Çünkü beyin sadece yaşamak ister. Yaşamak için de hayat boyu öğrenmeyi, adaptasyonu bırakmaz. Bu yaşam gayesinin içinde de mutlaka bir enerjiye ihtiyacı var ve bu enerjinin nereden geldiği unutuldu. Diyebiliriz ki unuttuğunuz, sizin en temel ihtiyacınız, yani beslenme. Beslenme, sanırım bilimin en lezzetli hali. Şimdi diyeceksiniz ki yine mi? Evet, yine! Pandemi ile beraber tekrar gördük ki etrafımız şarlatanlar ile doldu taştı. Bazısı turp ye dedi, bazısı her soruya kelle paça iç diyerek cevap verdi. Peki, sizce dünyayı kasıp kavuran ve ne olduğu dahi anlaşılamayıp her gün yeni bir gelişmesini gördüğümüz ama kendisini göremediğimiz bir şeyi turp, kelle paça ile basite indirgemeye değer miydi? Eminim ki sizler de benimle aynı fikirdesiniz. Her Zaman, Her Yerde Tıbbi Beslenme Beslenme bilimi çok karışıktır ama açık olan net bir durum vardır ki onu da yukarıda söyledik. Enerjiniz için beslenmek zorundasınız ve bunu sağlıklı besinler aracılığı ile yeteri miktarda uygun zamanda almalısınız. İçinde bulunduğumuz korona virüsü nedeni ile bağışıklığın, vücudun sağlamlığının önemi daha da anlaşıldı. Tabi burada ne istiyoruz, kesinlikle normal olduğunuz bağışıklığın altına inilmemesini ve üstüne çıkılmamasını. Bununla ilgili önemi biraz daha açıp Türkiye Diyetisyenler Birliği'nin güncel verileri tarayıp çıkardığı pandemi beslenme kılavuzuna biraz bakalım. COVID-19 Günlerinde Beslenme Önerileri Sosyal izolasyon durumu olması gerektiği için alınacak gıdaların olabildiğince raf ömrünün uzun ve besleyici olması gerekmektedir. Biraz daha açalım: Sebze ve meyve tüketimi ön planda tutulmalıdır. Dayanıklı gıda denildiğinde hemen akla gelmese de günlük olarak yeterli sebze ve meyveyi almak zorundayız. Türkiye'ye Özgü Beslenme Rehberi'nde Sağlıklı Yemek Tabağı'na göre her ana öğünde tabağın bir çeyreği sebzelerden, diğer çeyreği tam tahıl ürünlerinden ve kalan yarısının eşit üç parça halinde meyvelerden, yüksek proteinli gıdalardan ve süt ürünlerinden gelmesi önerilmektedir. Bunun yanında mutlaka su tüketimini yeterli miktarda almamız gerekmektedir. Meyve ve sebzelerin olabildiğince dayanıklı olanlarını almalıyız. Özellikle mevsimine uygun lahana, brokoli, havuç, patates, biber, karnabahar dayanıklı sebzelerdir. Meyvelerden; elma, greyfurt, olgun olmayan muz, mandalina örnek olarak verilebilir. Özellikle narenciye grubu bağışıklıkta önemli rol oynayan C vitamini açısından zengindir ve bununla birlikte limonu da salatalarımıza kullanabiliriz. Kuru baklagiller her gün tüketilebilir. Raf ömrü uzun, dayanıklı ve bununla birlikte yüksek protein, lif içeren bir besin grubudur kuru baklagiller. Barbunya, kuru fasulye, nohut, mercimek kuru baklagillere örnektir. Yalnız bu besin grubunu önceden haşlayıp buzdolabında saklayarak tüketilmesi pişirme açısından daha kolay olabilir. Konserveden ziyade kendinizin hazırlaması tuz riski açısından daha sağlıklı olacaktır. Haftada 2 kere balık tüketimi önemlidir. Tazesinin bulunamadığı durumlarda donmuş veya konserve ton balığı şeklinde tüketimi şu anlık için uygun olabilmektedir. Gerek içerisinde bulunan kaliteli yağ asitleri (omega-3) olsun, gerek yüksek protein içeriği olsun, gerekse diğer et grubundaki besinlere göre daha az kaloride olması nedeni ile tüketiminin önemi artmaktadır. Kaliteli hayvansal protein tüketimine dikkat! Yumurta ve peynirin uygun şartlarda saklanması ile içeriğinde yüksek protein içeriği ile tüketilebilmelidir. Hastalıklara karşı savunma mekanizmamızda rol alan antikorların görevlerini yerine getirebilmeleri için bu çeşit protein içeren besinlere gereksinim daha da önem kazanmaktadır. Bunun yanında probiyotik takviyeli yoğurt ve kefir gibi ürünlerin içinde bulunan yararlı mikroorganizmalar bağışıklık sistemi sistemi için önem arz etmektedir. Sevilen bu besinleri bu dönemde tüketebiliriz. Sağlık Personeline Yönelik Beslenme Çok Önemlidir Hayatlar kurtaran sağlık personelleri dişini tırnağına katarak ve belki de en büyük riski alarak görevlerini yerine getiriyor. Peki, bu koşullarda özellikle onlar nasıl beslenmeli?


COVID-19 Salgınında Kaygıyı Önlemek ve Zamanı Değerlendirmek İçin Ne Yapabiliriz? Evrensel, toplumsal ve bireysel olarak aniden patlak veren bir salgının buhranını yaşıyoruz. Zor günler geçiriyor, yaşamımızın yeniden raya oturmasını diliyoruz. Yeniden diyorum çünkü beyin her ne kadar yeni şeyler öğrenmeyi sevse de ve öğrenme eylemini muazzam bir şekilde yapsa da, kaygı uyandırıcı, yaşamımızı tehdit edici bir virüse karşı pek de sevecen düşünmeyecek ve bizi ona göre hazırlayacaktır. Herhangi bir olay karşısında neler yapabileceğimizi, nasıl davranıp, düşünebileceğimizi bilebilmek adına öncelikle olay hakkında bilimsel bilgilere ulaşmamız gerekiyor. Teknolojinin ve haliyle kitle iletişim araçlarının gelişmesi neticesiyle sosyal mecralarda bildirim bombardımanına tutuluyoruz. Üstüne üstlük gerçekliği olmayan, insanların kaygı düzeylerinin yükselmesine neden olan bilgi kirliliği içinde doğru bilgilere ulaşmamız bir hayli zor oluyor. 2020 yılına darbe gibi inen COVID-19 salgını hakkında çok fazla şey yazılıp çizildi, teoriler üretildi, haberler yapıldı. İnsanlar bu yeni durum karşısında ne yapacaktı? Psikologlar -ki bende bir psikoloğum- COVID-19 'da virüsün kaygı boyutunu, evrimsel biyologlar virüsün evrimsel sürecini ele alırken, tıp camiası virüsün aşısını geliştirmeyi, yapısını keşfetmeye koyuldular. Salgın Tarihi Bize Ne Anlatıyor? Gelin biraz tarihin tozlu sayfalarında gezintiye çıkalım ve geçmiş yüzyıllarda da bizimle aynı kaderi yaşamış olan türlerinizin başından ne gibi salgınlar geçmiş kısaca bir bakalım. İnsanlık fi tarihinden bu yana savaşlar, salgınlar ve kıtlıklar gibi büyük çaplı sorunlarla meşgul olmuştur. Savaşlar insanlığın beşeri ve bilişsel faaliyetleri sonucu ortaya çıkar. Herhangi bir dünya devleti öncelikle ülkesinin iyilik halini gözetir, düşünür ve bu doğrultuda dış politikaya adımını atar, diplomasisini yönlendirir. Örneğin Hitler'in Alman ırkının üstünlüğü düşüncesi neticesi ile vermiş olduğu savaş bunun güzel bir örneğidir. Kıtlık ise doğrudan veya dolaylı olarak gerçekleşebilir. Olumsuz hava koşulları ambarların boşalmasına, tarımın yapılamamasına hayvanların otlatılamamasına neden olurken tüm bunların neticesi olan kıtlık, canlıların yaşamlarını kaybetmelerine neden oluyordu. Örneğin Orta Çağ'ın Hindistan ve Mısır'ında kuraklığın bir sonucu olarak nüfusun bir kısmı kıtlıktan helak oldu zira geçim kaynakları tarımdı. Ne yazık ki toplumsal hiyerarşinin bir ürünü olan aristokratlar kıtlık zamanlarında fahiş fiyatlara gıdaları satın alabiliyor iken yoksullar bırakın herhangi bir gıdayı sayın almayı yaşamlarını devam ettirebilecek besini alamadıkları için hayatlarını kaybediyordu. İşte tam da bu gibi krizlerde devlet tanımı gereği savaş, kıtlık, salgın gibi insanlığı tehdit eden unsurlarla nasıl başa çıkılabileceğini, vatandaşlarını nasıl organize edebileceğini iyi bilmesi gerekiyor zira aksi halde neticesi hoş olmayan da büyük sorunlarla başa çıkmaya çalışacağı aşikar olur; Hindistan ve Mısır gibi. Geçmişi İyi Analiz Etmek Gerekiyor Geçmişi iyi bir şekilde kavrayabiliyorsak eğer geleceğe yön verip, küresel problemlerle başa çıkmamız daha kolay olabilir. Bu kısma kadar savaş ve salgınlara çok kısa bir değinmiş olduk. Savaşlar diplomasi yoluyla, antlaşmalarla, kıtlıklar biraz talihle biraz da beşeri olarak çeşitli faaliyetler ile önüne geçilebilir. Peki, tedavisi ve henüz alışı bulunmayan tehditkar bir virüsün kitleler halinde insanlığı yok etmesine nasıl bir çözüm bulabilir, ne gibi düzenlemeler yapabiliriz de önüne geçebiliriz? Dünya tarihine şöyle bir baktığımızda MÖ 429 ve 426 yılları arasında 75.000 ila 100.000 insanın ölümüne yol açan Atina Vebası Atina'da ortaya çıktı. Salgının şehrin liman kenti olan Pire'den Atinalılara bulaştığına inanılmaktadır. O tarihlerde ulaşım deniz yolu vasıtasıyla sağlanabiliyordu. Tüccarlar, seyyahlar gemi ile birbirine deniz yoluyla bağlanan şehirlere gidip oralarda ticaret ve keşif yapabiliyorlardı. Böyle bir durumda ortaya şıkmış bir salgının diğer ülkelere sıçraması an meselesi idi. Atina vebasından bu yana Galen vebası, Jüstinyen vebası, kara veba, ebola, SARS, MERS, çiçek virüsü, kolera gibi salgınlar türedi ve yüzyıllar boyu insanlığı tehdit etti. Bunların arasında kara veba Avrupa nüfusunu yüzde 30 ila 60 oranında azalttı, 75 200 milyon insanın ölümüne yol açtı. Tüm bunlara bir yenisi olarak eklenen COVID-19, yandaşları gibi 21. yüzyıl insanlarını tehdit etmeye ve zarar vermeye başladı bile. Ulaşımda ve teknolojide göstermiş olduğumuz başarılar yüzümüzü güldürüp, sevdiğimiz insanları bir uçak mesafemizde bıraksa da bizi virüse karşı savunmasız hale getirdi. Şu an bir COVID-19 hastası Çin'den 9-10 saatlik gibi kısa bir uçuş yolculuğuyla Türkiye'ye ve Türkiye'den de başka ülkelere hastalığı yayabilirdi. Öyle de oldu. Salgınlarda Psikolojimiz Nasıl Etkileniyor? İnsanlık tarihinin yüzyıllar boyu uğraştığı problemlere sosyal, ekonomik ve bilimsel olarak kısacık bir değindik. Peki, tüm bunlar çevremizde olup bitiyorken ruh sağlığımız ne durumdaydı? Nasıl çalışıyordu? Psikoloji lisans eğitimimi aldığım sırada çok sevgili Uzm. Psk Uğur Dalan hocamın psikopatoloji dersinde kaygı hakkında söylediği şu cümle zihnimdeki bir takım soru işaretlerinde yıldırım etkisiyle cevap bulmuştu; Kaygı bir miktar iyidir, sizi geleceğe hazırlar. Biz psikologlar bugün bireylerin gündelik işlevselliğini bozan, sosyal iletişimlerinde bir takım sıkıntılar meydana getiren ruhsal hastalıkları tedavi etmeyi amaçlıyor, danışanlarımızın gündelik yaşamlarına, rutinlerine yeniden sağlıklı bir şekilde dönmeleri için uygun yöntemler ile onlara yardımcı olmaya çalışıyoruz. O halde kaygı bir miktar iyiyse yüksek düzey bir kaygı bireyin hayatını olumsuz etkiliyor olacaktı ve yaşam kalitesini düşürecekti. Kaygı bozukluğunun bilişsel yönleri şöyle dursun sürekli tetik halinde endişe içinde olmak bireyin hem psikolojik hem fizyolojik tahribata yol açacaktır. COVID-19 salgını ile beraber kaygıya genetik ve çevresel faktörler olarak yatkın olan bireylerde muhtemelen bir takım obsesyonlar, kaygısal sıkıntılar görülmeye başlanmış olabilir. Aslına bakılırsa yalnızca kaygı eşiği düşük olan bireyler değil tüm insanlık olarak her birimizde davranışsal değişiklikler, salgından ötürü duyduğumuz endişeler ve bu yönde planladığımız eylemleri gözlemlemek mümkün. Sürekli el yıkama ihtiyacı duymak, marketlerden aldığımız ürünleri dezenfekte ettikten sonra mutfağa yerleştirmek, sokakta yürürken insanlarla aramıza belirli mesafeler koymak, maske ve eldivensiz sokağa çıkmamak ve evden çıkmamak gibi eylemler bu bahsettiğim davranış değişikliklerinin içine pekala girebilir. Bakın tüm bu davranışlar iyidir, sizi COVID-19 a karşı korur . Peki, yaptığımız eylemlerde bizi tetikleyen nedir? Anahtar Kelime: Kaygı -Kaygı, gelecekteki tehditleri fark etmemize ve plan yapmamıza yardımcı olduğu için uyum sağlayıcıdır; Dışarıda virüs var evden çıkmasam iyi olur. -Kaygı, potansiyel tehlikeli durumlardan kaçınmak için kişiye yardımcı olur ve o durum gerçekleşmeden önce olası problemleri düşünmeyi sağlar; Sokakta yürürken insanlarla arama mesafe koymalıyım ki salgından korunabileyim. Kaygının hiç olmaması tüm bu eylemleri yapmanızı engelleyeceği için tehlikelidir. Kaygının yüksek düzeyde seyretmesi tüm bu eylemleri aşırı bir şekilde yaptıracağı için zararlıdır. Ancak bir miktar kaygı ise uyum sağlayıcıdır. Kaygı Hissettiğimiz Zaman Vücudumuzda Neler Oluyor? İlgi alanlarım nöropsikoloji, nörobiyoloji ve nöropsikiyatridir. Bir hastalığı ele alırken prensip meselesi olarak yetkinliğim el verdikçe bu bölümler içinde yorumlama yapmaya çalışırım. Kaygı hissettiğimiz zaman beyinde bulunan limbik sistemin bazı bölümlerinde -ki bu bölümler amigdala, hipokampus ve medial prefrontal kortekstir elektrokimyasal aktiviteler görülür. Bu aktiviteler EEG cihazı ile görüntülenebilmektedir. Örnek verecek olursak hastaneye COVID-19 şüphesi ile giderseniz doktorunuz RT-qPCR adı verilen, hastalığın olup olmadığını gösteren bu testi size uygulayacaktır. Orada kendinizi bir hayal edin . Duyusal girdiler öncelikle talamusa uğrayacak, ardından hipokampal bölge, amigdala uyarılacak saniyede binlerce nöron prefrontal korteksinize doğru ateşlenmeye başlayacaktır. Belki de kötü bir haber aldığımızda başımızda hissettiğimiz o yangı bu nöronların eseridir. Olamaz mı? Vücudunuz otonom sinir sistemi üyelerinden sempatik sinir sistemini devreye geçirmiş olacak bu sayede göz bebekleriniz büyüyecek, soluk alıp verme hızınız ve kalp atışlarınız artacak, elleriniz titreyecek ve belki de soğumaya başlayacaktır. Tüm bu bedensel değişimler kaygı denen zihinsel bir sürecin vücudumuzda kendini gösteriş şeklidir. Bu aktiviteleri gözlemlemek için ise elbette bir EEG cihazına ihtiyacımız olmayacaktır. O an yanınızda aile yakınlarınızdan biri var ise size bunu zaten söyleyecektir Betin benzin attı, sakin ol. Tehlikeli anlar geçtikten yani doktor sizi evinize istirahate yolladıktan sonra otonom sinir sisteminin diğer bir üyesi plan parasempatik sistem devreye girerek vücudunuzun yavaşça eski haline dönmesine yardım edecektir. Kalp atışlarınız, nefes alış-veriş hızınız, vücut ısınız normale dönerken siz de rahat bir nefes alabileceksiniz. Kaygının beynimizde ve vücudumuzda yaratmış olduğu faaliyetler bir paragraf ile açıklanıp, anlatılabilecek süreçler değildir ne yazık ki. Ancak bu konuda az da olsa fikrimizin olmasına yetecektir diye düşünüyorum. Ne yapmalıyız? Krizi fırsata çevirmek kulağa oldukça hoş geliyor olmalı. Karantinadan önce zamanım olsaydı kelimeleri ile başlayan cümlelerinizi hatırlayın. Karantinadan önceki siz Zamanınız olsa ne yapardı? Bir kriz anı yaşıyoruz dünyaca evet bu doğru. Ancak bu anları nasıl değerlendiriyor olduğumuz benliğimiz ve kendimiz için oldukça önemli. Şu günlerde hiç olmadığınız kadar bilgi sahibi olabilir, o çok merak ettiğiniz kitabı şimdi okumaya başlayabilirsiniz. Dünya üzerinde gezip görmek istediğiniz bir ülkeyi hayal edin mesela. Bu hayalden hareketle o ülkenin nüfusu, coğrafi şekli, kültürel ve sosyal yapısı, önemli mimari eserleri hakkında bilgi sahibi olun, araştırın, okuyun hatta bu bilgileri pekiştirmek adına ülke hakkında çekilmiş videoları izleyin; görsel hafıza öğrenme sürecini kolay hale getirir. Her gün bir dünya ülkesi hakkında fikir sahibi olun, her gün dünyaca ünlü bir piyanist ve onun besteleriyle tanışın , her gün yeni bir terim öğrenin gibi. Ne demiştik beyin yeni şeyler öğrenmeyi sever. Size önerebileceğim kitaplar - Homo Sapiens-Yuval Noah Harari - Kozmos-Carl Sagan - Dünya Tarihi-Chris Brazier - Ben Malala- Malala Yusufzay - Mürebbiye-Hüseyin Rahmi Gürpınar - Yol Senin İçinde-Kinsun - Gör Beni-Azra Kohen - Gurur ve Önyargı-Jane Austen - Yabancı-Albert Camus - Yaşlı adam ve Deniz-Ernest Hemingway - Başlangıç-adam Brown - Piruze-Sinan Akyüz - Travma-Wulf Dorn - Yola Çıkma Cesareti-Manal Al-Sharif - Uçurtma Avcısı-Khaled Hosseini Size önerebileceğim piyanistler - Chopin - Beethoven - Brian Crain - Philip Wesley - Kevin Kern - Mark Eliyahu - Ludovico Einaudi - Laura Sullivan - Size önerebileceğim filmler - Hypatia Size önerebileceğim YouTube kanalları - Bir Çift Psikolog Aslı-Uğur Dalan - Barış Özcan - Evrim Ağacı - Pandora akademi - Khan Akademi - TED Ufkunuzu açabilecek, entelektüel gelişiminizi hiç olmadığı kadar ileri bir seviyeye taşıyabilecek bu anların bana sorarsanız kıymetini bilin. Krizi fırsata çevirmek her zaman bireyin kendi içindedir ve bu sorumluluk bireye aittir. COIVID-19 hakkında kaygılanalım, kaygılanalım ki tedbirlerimizi alabilelim. Ne demiştik? Kaygı bir miktar iyidir, sizi geleceğe hazırlar.


COVID-19 Enfeksiyonu Sinir Sistemini Nasıl Etkiler? COVID-19 diğer bilinen adıyla koronavirüs , ilk olarak Aralık 2019'da Çin'in Wuhan şehrinde ortaya çıkmıştır ve dünya genelini tehdit altına almıştır. Kısa süre içerisinde vaka sayısı artmış ve beraberinde ölümleri meydana getirmiştir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi olarak ilan edilen COVID-19 salgınının, başlangıçta ve günümüze kadar geçen zaman dilimi içerisinde bildirilen raporlar ve virüsün akut solunum yetmezliğine neden olmasıyla birlikte nörolojik fonksiyonları da etkileyebileceği vurgulanmaktadır. COVID-19 Hastalarında Nörolojik Bulgular Özellikle Çin başta olmak üzere farklı ülkelerde yapılan araştırmalarda hastaların yaklaşık üçte birinde nörolojik bulgular tespit edilmiştir. COVID-19 salgınının nörolojik fonksiyonlara etkisinin farklı mekanizmalarla meydana geldiği düşünülmektedir. Virüsün nörolojik sisteme invazyonu, inflamasyon tepkinin hasara yol açtığı ve solunum sistemi ve kardiyak sistemin etkilenmesiyle birlikte beyinde hipoksemiye neden olabileceği gibi durumlar farklı mekanizmaların hastaları nörolojik olarak etkilediğini göstermektedir. Salgının tespit edilmesinden bir süre sonra hastalık belirtileri belirlenmiştir. Mevcut durumda tanımlanan yaygın belirtiler baş ağrısı, bulantı ve kusma şeklinde sıralanabilir. Vertigo, uyku ve görme bozuklukları, nöbet, bilinç farklılıkları nörolojik olarak tanımlanan diğer semptomlardandır. Ölüm oranı yüksek olan vakalarda ve özellikle yaşlı, yüksek tansiyon gibi rahatsızlıkları olan insanlarda diyabet, kronik akciğer hastalığı, obezite ve epilepsi gibi çeşitli nörolojik durumlarla birlikte %5 oranında kısa süreli inme komplikasyonuna da rastlanmıştır. Bu durum sinir sisteminde hasara yol açması sonucunda solunum yetmezliğinin artmasına sebep olmaktadır. Bununla birlikte virüs; öksürük, gag refleksi ve oluşumunu da etkileyerek hipokseminin artmasına yol açtığı düşünülmektedir. COVID-19 Teşhisi Konan Bireylerin Koku Duyusu Kaybı COVID-19 teşhisi konan çoğu hastada koku duyusu kaybı da gözlemlenmiştir. Yeni MR görüntüleri, virüsün koku alma bulgusunu nasıl etkilediğini ortaya koymaktadır. Akademik Radyoloji'de yayınlanan bir çalışmada, Kronik Solunum Hastalıkları Araştırma Merkezi, Tüberküloz Ulusal Araştırma Enstitüsü ve Akciğer Hastalıkları tarafından sunulan, hastalığın erken safhasında koku kaybı şikayeti ile başvuran ve COVID-19 enfeksiyonu test sonucu pozitif olan 27 yaşındaki bir erkeğin MR görüntüsü göz önünde bulundurulmuştur. Araştırmacılara göre sonuçlar; diğer viral enfeksiyonlarla ilişkili olarak önceki anozmi vakalarını hatırlatmaktadır. Araştırmacılar koku fonksiyonunun tamamen kaybolmasına rağmen, koku alma bulgusunda ve sistemde anormal sinyal yoğunluğu olmadan normal hacme sahip olduğunu, burun tıkanıklığı belirtisinin olmadığını açıklamıştır. Bu bulgunun, MRI görüntüsünde benzer şekilde anormal bulgular göstermediğini ve SARS-CoV kaynaklı anozminin 2002-2003'teki ve öncesi raporlarla tutarlı olduğunu belirtmiştir. MRI bulguları normal olsa da, MRI tekniğini kullanmanın daha fazla bilgiye neden olabileceğini ve koku alma duyusu azalan hastalarda koku alma duyusu ile bağlantılı olan sinirin analizini kolaylaştıracağını açıklamıştır. Virüsün koku alma duyusuna etkisi hakkında daha ayrıntılı analiz yapmak için MRI sayısının artması gerektiğini belirtmiştir. Buna ek olarak Iowa Üniversitesi'nde mikrobiyolog ve immünoloji uzmanı Stanley Perlman'ın görüşlerini ise şu şekilde dile getirmiştir: Virüsün beyne derinlemesine nüfuz edebildiği hafif gibi düşünülen vakalar insanların koku alma duyusunu kaybettiği durumlardır. Ön veriler, bu ani koku yoksunluğunun virüs tespit edilen kişilerde yüzde 30 ile 50 arasında gerçekleştiğini göstermektedir. Virüs burun içindeki koku algılayan hücrelere yapışabilir ve zarar verebilir. Koku Nöronları Etkisiz Hale Geliyor Nisan ayının başlarında yayınlanan iki makalede, ABD, İsviçre, İtalya, Belçika ve İngiltere'den araştırmacılar, solunum sisteminde ve burun pasajlarında ACE2 reseptörünün nerelerde bulunabileceğini tespit ettiler. Her iki bilim ekibi, birbirinden bağımsız ve farklı birçok hücre tipini keşfetti ama bunun yanında bu hücrelerin koku nöronları olmadığını fark ettiler. Bilim insanlarının analizleri virüsün burundaki diğer hücrelere bulaşma ihtimalinin olduğunu gösteriyor. Harvard Üniversitesi nörologlarının önderlik ettiği grup, kılcal damarları kaplayan ve kan beyin bariyerini koruyan hücrelerin hedef noktası olabileceğini düşünüyor. Geneva Üniversitesi nörologlarından oluşan diğer ekip ise virüsün koku alma nöronlarını çevreleyen ve hayatta kalmalarına yardımcı olan yaşam destek hücreleri ile ayırt etmeyi hedeflediklerini söylemiştir. Bu hücre tiplerinden herhangi biri enfekte olursa, koku nöronlarının koku molekülleri ile etkileşmesini geçici olarak etkisiz hale getirebilir veya önleyebilir. Mekanizmanın doğrulanması takdirinde, COVID-19 hastalarının burunlarındaki canlı dokuların incelenmesi gerekecektir. Daha büyük ölçekli çalışmalar yapılıncaya kadar, uzmanlar Covid-19 hastalarını nörolojik belirtileri ile nasıl tedavi edeceklerini anlamak için daha kapsamlı araştırmalar yapmaya devam etmektedirler.


COVID-19 İçin Takviye Besin ve Ürün Çılgınlığına Kapılmayın Koronavirüs salgını tüm dünyayı etkisi altına almışken fırsatçılar da durumdan yararlanmaktan çekinmiyor. Sosyal medyada ve Whatsapp'ta takviye ürünler, bazı ilaçlar ile ilgili sürekli yanlış bilgiler ve reklamlar dönüyor. Kimisi çıkıyor tuzlu su ile gargara yapın diyor, kimisi bol bol C vitamini tüketin diyor. İşin gerçeği alanında uzman doktorlar bağışıklık sistemini güçlendirmek için özel bir ilaç veya takviye besin tüketilmesini önermiyorlar. Eğer doktorunuz size özel bir reçete yazmadıysa rutin beslenme düzeninizin dışına çıkmanıza gerek yok. Sinirbilim'de sağlıklı beslenme ile ilgili çok sayıda yazı yazdık. Birçok diyetisyen arkadaşımız sebze ve meyve tüketiminden, bol su içmenin öneminden bahsetti. Probiyotik gıdalar vücut için mutlaka faydalıdır. Ancak şu noktanın altını çizmek istiyorum. Koronavirüse iyi gelsin diye probiyotiğe, sebze ve meyvelere yüklenmeyin. Evinize ilaç stoklamayın, salgına karşı vitamin hapları kullanmaya başlamayın. Gıda ve İlaç Dairesi COVID-19'u tedavi veya önleme kapasitesine sahip herhangi bir aşı, ilaç veya ürün onaylamadı. En Güçlü Silahımız: Bağışıklık Sistemi COVUD-19 ile en iyi mücadele edecek silah vücudumuzun bağışıklık sistemidir. Koronavirüs solunum sistemini hedef aldığından dolayı kendinize yapacağınız en büyük iyilik sigarayı bırakmaktır. Kullandığınız hiçbir takviye besin ve ürün bağışıklık sisteminizi muhteşem hale getirmez. Bu bir süreç meselesidir. Bağışıklık sistemi bir günde muhteşem hale gelmez. Enfeksiyon hastalıkları alanında uzman doktorların söylemlerine kulak verin. Şu an için hiç kimsenin ek bir takviye besin veya ilaç alması önerilmiyor. Kullanılan mevcut ilaçlardan herhangi birinin kesilmesine de gerek yok. Koronavirüs damlacıklar halinde insandan insana geçiyor. İlerleyen günlerde bu virüsü kaparsanız en büyük yardımcınız yine bağışıklık sisteminizdeki T ve B hücreleriniz olacak. Herkes evinde, telefonun başında ne yapabilirim derdine düşmüş durumda. Uzmanların önerdiği ilk şey virüsten mümkün olduğunca uzak durmak. Bunu için evde kalmak ve kalabalık ortamlara mümkün olduğunca girmemek gerekiyor. Virüs elimize veya giysimize bulaşsa bile vücudun içine girmesini önlemek mümkün. Bunun için elleri sık sık yıkamak ve kıyafet değiştirmek önemli. Özellikle 60 yaş üstü bireyler, diyabet hastaları, kalp ve akciğerlerinden rahatsız olanların bu uyarıları çok ciddiye alması gerekiyor. COVID-19 akciğerlerin oksijen kapasitesini düşürdüğünden hastaların ventilasyon makinesine bağlanması gerekiyor. Bu da hastalığı kontrol etmeyi zorlaştırıyor. COVID-19 Nasıl Bulaşıyor? Virüs vücuda iki şekilde giriyor. Öncelikle birisinin öksürüğü veya hapşırması ile virüs bir yüzeye tutunuyor. Siz oraya elinizle dokunduğunuzda virüsü elinize almış oluyorsunuz. Uzmanlar bu noktada virüsün yayılımını durdurmak için elleri sık sık yıkayın ve mümkün olduğunca yüzünüze dokunmayın diyor. Örneğin burnunuzu kaşıdığınızda virüs burun mukozası yoluyla vücudun içine giriyor. Diğer yol yanınızda hapşıran ve öksüren insanlardan çıkan damlacıklar solunum yoluyla vücudunuza girebilir. Bu yüzden kalabalık ortamlara girmemek, insanlardan mümkün olduğunca uzak durmak gerekiyor. Şu an bütün dünya COVID-19 için aşı çalışmalarına odaklanmış durumda. Maalesef henüz koronavirüs için bir aşı bulunamadı ama önümüzdeki aylarda aşının bulunacağını ümit ediyoruz. Bu süreçte diğer virüsler için aşılanmak faydalı olabilir. COVID-19 çıktığından beri aşı karşıtlarının bir yazısına rastlamadım. Aşısız bir dünyanın nasıl olduğunu hepimiz gördük. Bu pandemi her alanda bize çok şey öğretti. Kızamık, kabakulak, çiçek hastalığı gibi rahatsızlıklar aşılardan önce ölümcül hastalıklardı. Aşılar sayesinde çiçek hastalığını yeryüzünden silmeyi başardık. Virüsleri Çalışmak Kolay Değil Bakteriyel enfeksiyonlar ile baş etmek virüsler ile kıyaslandığında bir tık daha kolaydır. Özellikle bakterilere karşı elimizde antibiyotik gibi güçlü ajanlar var. Ancak bunlar virüslere karşı hiçbir işe yaramaz. Dahası, bir virüse karşı işe yarayan ilaç başka virüse karşı etkisi olabilir. Virüsler ile çalışmak bakteriler ile çalışmaktan çok daha zor olduğu için ilaç geliştirmek de daha zordur. İngiltere'deki virolog sayısı 30'u geçmez. Ülkemizde ise sadece birkaç kişi virüsler üstünde araştırma yürütüyor. Virüsler bakterilerden kat kat daha küçük olduğu için onları çalışmak için daha fazla güvenlik önlemi almalısınız. Bu da virüs araştırmalarını çok zorlaştırıyor. Herkes aşı ve tedaviye odaklandığı için şimdiye kadar hiç kimse takviye besinler üstünde çalışma yürütmedi. Bağışıklık sistemini güçlendirmenin ikinci bir tehlikesi ise sitokin fırtınasıdır. Ünlü tıp dergisi The Lancet'te yayınlanan bir araştırma bazı hastalarda sitokin fırtınası sendromu görüldüğünü bildirdi. Bağışıklık sisteminin aşırı çalışması sonucunda vücut çok fazla sitokin üretiyor ve kronik inflamasyon oluşuyor. Bu da vücudun patojenlere karşı direncini düşürüyor. Bağışıklık sisteminin az çalışması kadar çok çalışması da ciddi bir sorun olabilir. Daha önceki SARS ve MERS koronavirüs salgınlarında bağışıklık sisteminin aşırı çalışmasının zatürre oluşumu ile ilişkili olduğu bulunmuştu. Her Zaman Yaptığınızı Yapın Vücudun ve bağışıklık sisteminin sağlıklı bir şekilde çalışması için doktorların ve diyetisyenlerin her zaman söylediği şeyleri yapın. Sebze ve liflerce zengin bir diyet uygulayın. Yeterince uyuyun ve susuz kalmayın. Salgın ve diğer şeyler konusunda aşırı endişe etmeyi bırakın. Özellikle sigaradan uzak durun. Alkolü sınırlandırın ve kilonuzu sağlıklı bir seviyede tutun. Yeterli miktarda uyumak bağışıklık sisteminin düzgün çalışması için elzem öneme sahiptir. Uyku yoksunluğunda inflamatuvar faktörlerin salınımı artıyor ve vücut direnci düşüyor.


CRISPR ile Değiştirilmiş Bitki ve Hayvanları Yer Misiniz? Hadi ama o kadar da korkulacak bir şey yok. Canlıların birkaç genini değiştirmekten ne olacak? Genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların sağlığa etkilerine biraz daha yakından bakalım. Muhtemelen gen düzenleme yöntemlerini duymuşsunuzdur. CRISPR gibi teknikler bilim dünyasını kasıp kavuruyor. Araştırmacılar şimdiye kadar çok iyi sonuçlar aldı. Orak hücreli anemi tedavi edilir hale geldi. Yakında faz 1 klinik araştırmalar başlayacak. Belki 4 5 yıl sonra FDA onayıyla CRISPR hastanelerde uygulamaya geçecek. Toprak Ruhunu Kaybediyor CRISPR'ın tek yararı patolojik vakalarda değil. Kanseri iyileştirmede, bazı metabolik rahatsızlıkların tedavisinde çok umut vadediyor. Hala aşılamayan sorunlar olsa da CRISPR elimizdeki en etkili silahlardan biri. Şimdi araştırmacılar bitki ve hayvanların besleyicilik özelliklerini de artırmanın peşine düştü. Günümüzde hava kirliliği, iklim değişikliği toprağın fakirleşmesi gibi nedenlerle gıdaların besleyicilik özelliği kayboluyor. Sanayileşme artarken toprak besleyiciliğini kaybediyor. Havadaki karbondioksit oranının artması ile bu daha da kötü bir hal alacak. Harvard Üniversitesi'nde iklim değişikliği uzmanı Samuel Myers artan karbondioksiodin dünyada 175 milyon insanın çinko eksikliği yaşamasına neden olacağını belirtiyor. 2050 yılı için yaptığı tahminler tam bir felaket senaryosu. Nature Climate Change dergisinde yayınlanan raporunda 1,4 milyar kadın ve çocukta demir eksikliği görüleceğini düşünüyor. Bunun önüne nasıl geçeceğiz? Toprak verimini kaybederken seyirci kalırsak ciddi bir sağlık sorunu baş gösterecektir. Genetiği Değiştirmek Kötü Değildir Avustralya'da devlet tarım, hayvancılık ve tıp konusunda gen düzenleme kısıtlamalarını gevşetmeye karar verdi. Önceden çok zor alınan izinler biraz daha yumuşatılmaya başlandı. Araştırmacılar bu karar sayesinde çalışmalarını daha hızlı yürütebilecekler. Gen değişikliğine toplum kötü bir gözle baktığı için bilimsel araştırmaların başlaması için gereken onaylar da kolay alınmıyor. Ancak neden GDO'ya kötü gözle bakılıyor? Bir organizmanın genetiğini değiştirmek kavramına yakından bakmalıyız. Tarımda GDO'nun en çok kullanıldığı yerlerden biri pestisit geni ve kuraklığa karşı eklenen genlerdir. Zararlı böcekler bitkilerin gelişimi ve büyümesi için büyük bir engel olduğu için tarlalarda böcek ilacı kullanılır. Bunun daha farklı bir yöntemi de vardır. Genetik müdahale ile pestisit genleri bitkiye aktarılırsa bitki kendi böcek ilacını kendi üretir. Bu da çiftçiyi büyük bir masraftan kurtarır. Diğer bir kullanım alanı ise Antalya gibi yazları kurak geçen iklimlerde bitkilerin kuraklığa olan toleransını artırmaktır. Genetik düzenlenmenin oldukça fayda getirdiği kullanım alanlarından birisidir. CRISPR İş Başında Bir hücrenin DNA'sında meydana gelen değişiklikler her zaman kötü sonuçlanmaz. Bu bir mutasyondur ancak tüm mutasyonlar kötü değildir. Bazı mutasyonlar kanser olmamıza neden olurken bazıları bizi daha zeki yapabilir. Evrimsel süreçte canlılarda sürekli mutasyonlar meydana gelir. Mutasyonların zararlı olduğu durumlarda organizma yeryüzünden silinir. Yararlı mutasyonlara sahip canlılar türünü devam ettirir. Bu durum doğal seçilim olarak bilinir. Çiftçiler yüzlerce yıldır bu doğal seçilimi kullanmışlar ve kendilerine en fazla fayda getirecek bitki ve hayvanları yetiştirmişlerdir. Onlarca yıl boyunca bilim insanları da bitkileri radyasyona maruz bırakarak mutant bitkiler meydana getirmişlerdir. Bize fayda getirebilecek olan bitki türlerini çoğaltmayı hedeflemişler ancak çok başarılı olamamışlardır. 2019 yılına geldiğimiz şu günlerde CRISPR sayesinde gen düzenleme çok daha kesin bir şekilde yapılıyor. Hangi geni değiştirmek istediğimizi ayarlıyoruz ve onu kesip yerine istediğimiz geni koyuyoruz. Aslında tüm geni değiştirmemiz de gerekmiyor. Bazen ilgili DNA dizisinin çok küçük bir bölümünü değiştirmek de yeterli oluyor. Bu sayede bitki ve hayvanların daha fazla besin molekülü üretmelerini sağlayabiliriz. CRISPR İlk Defa Kullanılmıyor Gen düzenleme yöntemleri insanlar üzerinde çok fazla araştırılmadı ancak bitki ve hayvanlarda çok fazla çalışma yapıldı. Bir hayvanın genetiğini değiştirince hücreleri siyanür üretmeye başlamayacak. Sağlık açısından endişeleriniz varsa müsterih olun. Genetiği değiştirilmiş organizmalar çok sıkı bir şekilde denetleniyor ve sağlığa zararlı bir madde içermediğinden emin olunuyor. İçerse bile bunların dozu kesinlikle sağlığımızı bozacak seviyede olmayacaktır. Elma çekirdeğinin içinde siyanür vardır ama miktarı o kadar azdır ki insanı etkilemez. Hayvan ve bitkilerin yanında CRISPR insanlarda da uygulanmaya başladı. Her gün yeni bir haber alıyoruz. Hepsi yasal olmayabiliyor hatta. Geçtiğimiz yıl Çin'de bir araştırmacı herkesten gizli CRISPR tekniğini bebeklerde kullandığını açıkladı. Aslında bu durum beni pek şaşırtmadı. Özgür düşünceyi durduramazsınız. Bilim insanları sürekli merak eder ve keşfe çıkar. Dünyada mutlaka birileri yasal sınırları delip deneyler yapacaktır. İbni Sina da devletin yasaklamasına rağmen ölü bedenler üzerine inceleme yapmadı mı? DNA ile Alıp Veremediğimiz Nedir? Bilim insanları marketlerden satın aldığımız yiyecekler ile neden oynamak istiyor? Geçen hafta pazardan yeşil nane ve maydanoz aldım. Tek başıma yaşadığım için bir haftada bir demet maydanozu bitiremedim, yarısı çürüdü. Yazık, israf değil mi? Şunu bir haftada bozulmayacak şekilde yapamaz mıyız? Süpermarket raflarında genetiği değiştirilecek ilk besinlerden biri mantarlar olacak. Kararmayan mantarlar geliştirilerek mantarların daha uzun bir raf ömrüne sahip olacağı bekleniyor. Besinlerin raf ömrünü artırmak ve bu şekilde gıda israfını önlemek CRISPR teknolojisinin nimetlerinden biridir. Diğer bir konu da bitki ve hayvan hastalıklarının önlenmesidir. Son zamanlarda yurt dışına ne göndersek kabul edilmiyor. Ya bir hastalık, ya bir böcek ya da bir toksin madde bulunuyor. Polonya'da aldığımız hastalıklı hayvanlar da cabası. Bitki ve hayvanlardaki bu hastalıkları gen düzenleme yöntemleri ile engelleyebiliriz. Hayvanlar grip gibi hastalıklara dirençli hale gelebilir. Protein Miktarını Artırmalıyız Bir de protein miktarının ve bu sayede besin miktarının artırılması var. Et fiyatları arttıkça insanların protein kaynaklarına erişimi azalıyor. Protein alımında hayvansal kaynaklara bağımlı değiliz. Vegan beslenme yöntemlerinde protein eksikliği görülmeyebiliyor. Ancak bu beslenme şekli ciddi bir bilgi birikimi ve bilinç gerektiriyor. Örneğin bende o bilinç yok. Et yemesem protein eksikliği yaşarım. CRISPR gibi teknikler hücrelerin daha fazla protein üretmesini sağlayabilir. Protein kas dokusunun temel yapı taşıdır. Aslında proteinler hücrenin neredeyse bütün işlevlerini görürler. Örneğin hayvan hücreleri kendi başına demir üretmez ama btkilerden aldığı demiri proteinlere bağlayarak depolar. Demire bağlanan proteinler olmazsa hiçbir hayvansal besinden demir alamayız. Daha fazla protein daha fazla besleyicilik anlamına gelir. Hücresel seviyede protein üretiminin artırılmasının 3 yolu vardır. İlki proteini kodlayan geni çoğaltmaktır. İşte genetiği değiştirerek bunu yapabiliriz. Laboratuvarda et üretme çalışmalarının arkasında da benzer araştırmalar yatıyor. Protein miktarını artırmanın diğer yolu bir genden üretilen mRNA miktarını artırmaktır. Diğer bir deyişle genin transkripsiyon miktarını artırabiliriz. CRISPR'ın hedeflerinden biri de düzenleyici DNA dizilerini etkileyerek transkripsiyonu artırmak veya azaltmaktır. Bir diğer yol ise üretilen mRNA'ya daha fazla ribozom bağlanmasını sağlayarak protein miktarını artırmak olacaktır. Genetiği Değiştirme Yönetmelikleri Rafa Kalkıyor Genetiği değiştirilmiş organizma deyince aklınızda The Thing filmindeki gibi yaratıklar gelmesin. Çok sayıda GDO'lu organizmaya yeni gen bile eklenmiyor. Değiştirmek demek illa bir şey ekleyip çıkarmak anlamına gelmiyor. Genetiği değiştirilmiş çoğu bitki ve hayvan dışarıdan bir gen almadı. Bazen hastalık yapıcı mutant genleri silindi, bazen de mevcut genlerin daha fazla protein üretmesi sağlandı. Artık bu tür gen değişikliklerinin önündeki yasal engeller de kaldırılmaya başlandı çünkü korkulacak bir şey yok.


CRISPR-Cas9 Tekniğiyle Yapılan 7 Muhteşem Şey Vücudunuzda sizi rahatsız bir rahatsızlık varsa veya bir özelliğinizin çocuğunuza geçmenizden korkuyorsanız CRISPR-Cas9 tekniğini mutlaka öğrenmelisiniz. Bu yöntemle bilim insanları genom seviyesinde DNA'yı çok rahatlıkla değiştirebiliyor ve düzenleyebiliyorlar. Hastalıkların, rahatsızlıkların ve diğer her şeyin temelinde DNA yatıyor. Eğer DNA'yı değiştirirsek her şeyi değiştirebilir, hastalıkları daha ortaya çıkmadan tedavi edebiliriz. İleri Okuma: Kalp Hastalıkları Embriyo Halindeyken Tedavi Ediliyor CRISPR-Cas9 tekniği 2011 yılında geliştirildi. Bir protein ve kılavuz RNA'dan oluşan bu yöntemde bilim insanları istedikleri DNA bölgesini kesebiliyor. DNA'nızın bir yerinde mutasyon olduğunu ve bu yüzden kalıtsal bir hastalığa sahip olduğunuzu varsayalım. CRISPR-Cas9 tekniğiyle araştırmacılar mutasyona uğramış bölgeyi kesip yerine sağlıklı DNA parçasını yerleştirerek sizi hastalıktan arındırabilir. Kulağa çok hoş geliyor. Önümüzdeki yıllarda bütün hastalıklar bu şekilde tedavi edilmeye başlanacak. Şimdi bilim insanlarının şimdiye kadar CRISPR-Cas9 tekniğiyle neler yaptıklarına bir göz atalım. 1) Kanser Tedavisi DNA'mızdaki mutasyonların yol açtığı en ölümcül hastalıklardan birisi kanserdir. Araştırmacılar bir süredir CRISPR-Cas9 tekniğiyle kanserin yavaşlatılabileceğini hatta durdurabileceğini söylüyordu. Çin'de 2016 yılında bir ekip kanser hastalarına CRISPR-Cas9 ile değiştirilmiş hücreler nakletti ve yapılan çalışmalar neticesinde çok olumlu sonuçlar elde etti. Çoğu yayın organı Amerika'daki gelişmeleri takip ederken Çin'de yasal düzenlemelerin daha gevşek olması araştırmacıların da önünü açtı. Sichuan Üniversitesi'nde çalışan Dr. Lu You ve ekibi bir akciğer kanseri hastasının kendi kanından aldığı bağışıklık hücreleri üstünde genetik oynamalar yaptı. Kanserli hücreler normalde bağışıklık hücrelerinin PD-1 proteinini etkisi hale getirerek sürekli çoğalabiliyordu. Araştırmacılar PD-1 proteini olmayan bağışıklık hücreleri oluşturarak kanserli hücrelerin üstüne saldı. Ekip bu tür projelerle kanseri yenmeyi hedefliyor. 2) CRISPR-Cas9 İle HIV'i Yok Etmek AIDS hastalığına neden olan HIV'i yok etmek için bilim insanları uzun süredir çalışıyor. Bu virüs bağışıklık sistemi hücrelerine saldırmakla kalmıyor aynı zamanda çok etkili bir şekilde mutasyona da uğruyor. HIV vücutta ilk konak hücresine girip çoğalmaya başladığında artık çok fazla sayıda HIV soyu oluşmuş oluyor. Hangi birini yok edeceksiniz. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre ilaç direnci HIV'de en büyük sorunlardan birini oluşturuyor. İleri Okuma: AIDS Amerika'da Temple ve Pittsburgh Üniversiteleri'nde çalışan araştırmacılar CRISPR-Cas9 ile HIV'in çoğalabilme özelliğini durdurdular. 3 farklı hayvan modelinde yürütülen deneylerin tümünde HIV konak hücresinden koparıldı ve bölünme yeteneği elinden alındı. Molecular Therapy dergisinde yayınlanan araştırma HIV'in CRISPR-Cas9 ile nasıl etkisiz hale getirildiğini ilk defa gösteriyor. 3) Huntington Hastalığı Amerika'da yaklaşık 30,000 kişi kalıtsal olan Huntington hastalığını taşıyor. Bu rahatsızlık beyindeki nöronların zaman içinde bozulmasına ve ölmesine yol açan genetik bir bozukluktur. Hastalarda kişilik değişimleri, ruh hallerinde hızlı değişiklikler, yürüyüş bozuklukları ve geveleyerek konuşma görülüyor. Söz konusu genler olunca araştırmacılar da genleri nasıl düzeltebiliriz sorusuyla işe koyuluyorlar. Huntington hastalığı insanlarda huntingtin adlı proteinin olması gerekenden daha büyük üretilmesine neden olan mutasyondan kaynaklanıyor. Normalde huntingtin küçük parçalara bölünerek hücrede dolaşması gerekiyor ama mutasyon yüzünden büyük halde kalıyor. Bu da proteinin zaman içinde birikerek toksik etki göstermesine ve hücreleri öldürmesine yol açıyor. 2017 yılının Haziran ayında The Journal of Clinical Investigation'da yayınlanan bir çalışma farelerin huntingtin geninde yapılan değişikliklerle hastalığın seyrinin değiştirildiğini bildiriyor. Amerika'da Emory Üniversitesi'nde yapılan araştırmalarda ekip, toksik parçalar üreten huntingtin genini CRISPR-Cas9 tekniğiyle onarmayı başardı. Yöntemin başarıyla uygulanmasından sonra nöronlar iyileşmeye başladı ve fareler motor ve denge kontrolünü tekrar kazandılar. İleri Okuma: CRISPR'la Parkinson Hastalığındaki Proteinler Aydınlatılıyor 4) Duchenne Kas Distrofisi Distrofin genindeki bir mutasyondan dolayı ortaya çıkan Duchenne kas distrofisi de CRISPR tekniği ile tedavi edilen hastalıklardan birisidir. Bu mutasyon yüzünden kas lifleri için çok gerekli olan distrofin proteinin uygun hali üretilemez. Protein eksikliği de zaman içinde ilerleyen kas dejenerasyonu ve zayıflığa neden olur. Amerika'da Texas Üniversitesi'nde çalışan araştırmacılar fareler üstünde CRISPR'ın bir versiyonu olan CRISPR-Cpf1'i kullandılar. Bu şekilde hastalığa yol açan mutasyon düzeltildi ve sağlıklı hücreler farelere geri nakledildi. Elde edilen sonuçlar çok umut vericiydi. Farelerin hareket ve nesneleri tutma becerileri gelişmişti. 5) Körlüğü Önlemek Çocukluk körlüğünün en çok karşılaşılan nedenlerinden biri genetik bir rahatsızlık olan Leber doğuştan körlüğüdür. Yeni doğan her 100,000 bebekten yaklaşık 2-3 tanesini etkileyen bu rahatsızlık görmeyle ilgili en az 14 gende meydana gelen mutasyonlar nedeniyle ortaya çıkıyor. Editas şirketi bu hastalığın kökünü kazımak için CRISPR temelli bir tedavi üzerinde çalışıyor. Şirket araştırmacıları 2017'nin sonuna kadar insan denemelerine başlamak için FDA'dan izin almayı planlıyor. 6) Kronik Ağrı Kronik ağrı kalıtımsal bir genetik hastalık değil ancak araştırmacılar CRISPR tekniğiyle genleri değiştirerek inflamasyonu azaltmaya çalışıyor. Kronik ağrının ortaya çıkmasında en büyük etkenlerden biri eklemlerde meydana gelen inflamasyondur. Eğer gen düzenlemeleriyle inflamasyonu durdurabilirsek çok rahatsız edici ağrı hissini de sonlandırabiliriz. 7) Lyme Hastalığı Amerika'da MIT'de çalışan evrimsel biyolog Kevin Esvelt keneyle taşınan bakterilerin neden olduğu Lyme hastalığını tedavi etmek istiyor. Lyme hastalığı tedavi edilmediği takdirde insanlarda eklem ağrılarına, kalp çarpıntılarına, yüz felcine ve başka sorunlara yol açıyor. Normalde yumurtadan yeni çıkmış keneler bir bakteri taşımadıklarından tehlike oluşturmuyor. Ancak genç keneler beyaz ayaklı farelerin üstünde yaşayıp onlardan beslenirken bakteri kapıyor. Bu bakteriler de insanlara bulaştığında Lyme hastalığına neden oluyor. Esvelt beyaz ayaklı farelerin genetiğini değiştirerek hayvanların bakteriye karşı bağışıklık kazanmasını sağlamaya çalışıyor. Bir şekilde CRISPR Cas9 tekniğiyle hayvanların genetiğini değiştirmeli ve yeni doğan fareler Lyme hastalığına yol açacak bakterileri barındırmamalılar. Böylece o farelerde yaşayan keneler de insanlara konduğunda hastalığı bulaştırmayacaklar.


CRISPR İle İlk Defa Bir Kan Hastalığı Tedavi Edildi Günümüzde artık hastalıksız insan kalmadı gibi bir şey. Hepimizin irili ufaklı bir rahatsızlığı veya bir alerjisi var. Neredeyse tüm rahatsızlıkların temelinde genetik veya epigenetik süreçler yatıyor. Bilim insanları şimdi CRISPR tekniğini kullanarak genomu temizlemeyi hedefliyor. Bir parça başarılı oldular bile. Gen düzenleme tekniği son yıllarda gittikçe gündeme gelen ancak hala tam anlaşılamayan bir kavram. Genler üzerinde değişiklik yapmak pek çok zaman yararlı olurken bazen istenmeyen kazalara da sebep olabiliyor. Buna rağmen bilim insanları hala çeşitli hastalıkları tedavi etmek için CRISPR gibi gen düzenleme tekniği üzerinde hummalı araştırmalar yürütüyorlar. Amerika'da Stanford Üniversitesi'ndeki araştırmacılar CRISPR tekniğini kullanarak yaygın görülen bir kan hastalığı olan anemiyi tedavi etmeyi başardılar. Anemi vücutta hemoglobini kodlayan genlerdeki mutasyonlar sonucu hemoglobinin yeteri kadar oksijen taşıyamaması sonucu ortaya çıkar. Anemi çok üşüme, çabuk yorulma gibi fizyolojik belirtilerle kendini gösteren tehlikeli bir hastalıktır. CRISPR Bütün Kök Hücrelerin DNA'sını Düzeltiyor Ekip öncelikle kanda bulunan hematopoietik kök hücrelerini hedef aldı ve anormal hemoglobin üreten genleri değiştirdiler. Böylece CRISPR tekniği ile hasta bir kişinin vücudundaki hastalıklı kök hücrelerin hepsinin genomu değiştirilmiş oldu. Hasta farelerden alınan bu kök hücrelerin genetiği ile oynandıktan sonra sağlıklı hücrelere verildi ve hücrelerin hiçbir anormal davranış sergilemediği gözlendi. Sağlıklı kök hücrelerin farelere verilmesinden 16 hafta sonra kemik iliğinde artık sağlıklı kırmızı kan hücreleri üretildiği gözlendi. Vücutta artık anormal kırmızı kan hücresi üretilmiyordu. Bu da aneminin tedavi edildiği anlamına geliyor. CRISPR tekniği her geçen gün daha fazla kullanılıyor ve bu sayede birçok hastalık tedavi ediliyor. Hatta bu hastalıklar artık anne karnında bile düzeltilmeye başlandı. Şu an dünyada çok sayıda ekip farklı hastalıklar tedavi etmek için uğraşıyor. Bunlar arasında kas distrofisinden tutun, kistik fibroz veya Huntington hastalığı bile var. Her çeşit hastalık CRISPR ile tedavi edilebilme potansiyeli taşıyor. İleri Okuma: Kalp Hastalıkları CRISPR ile Embriyo Aşamasında Siliniyor


Crohn Hastalığı Crohn hastalığı bağırsak duvarının inflamasyonu sonucu oluşan kronik, nüksedici ve iyileşme dönemleri gösteren bir hastalıktır. İnflamasyon odakları gastrointestinal kanalın başından sonuna herhangi bir noktada olabilir ama sıklıkla distal ince bağırsak ve kolon ile sınırlıdır. Hastalar bağırsak alışkanlığı değişiklikleri, kanlı ishal, ciddi karın ağrısı, kilo kaybından yakınırlar. Hastalığın, normal bağırsak bakterilerine karşı inflamatuvar yanıtı azaltmadaki yetersizliğin yansıması olduğuna dair kanıtlar artmaktadır. Genetik açıdan yatkın bireylerde, uygun çevresel etkenlere maruz kalındığında , doğal immün yanıtları veya kazanılmış bağışıklık düzenleyicilerini kontrol eden genlerdeki mutasyonların hastalığa yatkınlık oluşturduğu bilinmektedir.


Cücelik Büyümenin kontrolü ile boy kısalığının birlikte tartışılması, etiyolojik açıdan birçok olasılığın olduğunu göstermektedir. Boy kısalığının nedenleri arasında, GHRH eksikliği, büyüme hormonu eksikliği, yetersiz IGF-I salgısı ve diğer etkenler sayılabilir. İzole büyüme hormonu eksikliği çoğunlukla GHRH yetersizliğine bağlıdır ve bu olgularda, büyüme hormonunun GHRH'a yanıtı normaldir. Ancak izole büyüme hormonu eksikliği olan bazı hastalarda, büyüme hormonu salgılayan hücrelerde anormallikler vardır. Bir diğer grup çocukta ise plazmadaki büyüme hormonu yoğunluğu normal ya da yükselmiş iken işlev kaybına neden olan mutasyonlar sonucu büyüme hormonu reseptörleri tepkisizleştirilmiştir. Gen kopyaları ya da nokta mutasyonları sonucunda büyüme hormonu reseptöründe anormallikler vardır. Büyüme hormonuna duyarsızlık ya da Laron cüceliği olarak da bilinen bu olayda, plazma IGF-I düzeyi, büyüme hormonuna bağımlı olan IGFBP-3 ile birlikte, belirgin olarak azalmıştır. Afrika pigmelerinde de plazma büyüme hormonu düzeyi normal iken, plazmadaki büyüme hormonu bağlayan protein miktarı orta derecede azalmıştır. Bu kişilerde, plazma IGF-I yoğunluğu, ergenlik döneminde de yükselme göstermez. Ancak, ergenlik öncesi dönem boyunca, cüce olmayan kontrol grubu kişilere göre büyüme daha azdır. Kısa boyluluk büyüme hormonu yolağındaki özgül bozukluklardan bağımsız mekanizmalarla da oluşabilir. Bu ergenlik öncesi hipotiroidizmin bir özelliğidir ve vaktinden önce ergenliğe ulaşmış hastalarda görülür. Gonadal disgenezis sendromunda da cücelik görülür. Bu sendromda XX veya XY şekli yerine XO kromozom yapısı vardır. Çeşitli kemik ve metabolizma hastalıkları da cüceliğe neden olabilir. Birçok olguda da cücelik nedeni belli değildir . Uzun süreli istismar ve ilgisizlik de beslenme bozukluğundan bağımsız olarak, çocuklarda cüceliğe neden olabilir. Bu durum, psikososyal cücelik ya da ilk tanımlayan kişiden dolayı Kaspar Hauser sendromu olarak bilinir. İnsanlarda cüceliğin en yaygın şekli olan akondroplazi, kısa uzuvlar ve normal bir gövde ile kendini beli eder. Bu fibroblast büyüme faktörü reseptörü 3'ü (FGFR 3) kodlayan gendeki bir mutasyonun neden olduğu, otozomal baskın geçişli bir durumdur. Fibroblast büyüme reseptör ailesinin üyesi olan bu protein, normalde kıkırdak ve beyinde bulunmaktadır. Cücelik Tedavisi


Cushing Sendromu Nedir, Hangi Belirtileri Gösterir? Hepimiz zaman zaman strese gireriz. Vücudumuz strese girdiği zaman kortizol adlı bir hormon salgılar. Kortizolü bir yerlerde duymuş olmanız çok muhtemel. Kararında salgılandığı zaman bu hormon bizi daha dirençli yapar ancak fazla salgılandığında bazı sorunlar ortaya çıkabilir. Kortizol vücutta böbrek üstü bezlerinde üretilen bir hormondur. Cushing sendromu da uzun süre yüksek miktarda kortizole maruz kaldığımızda ortaya çıkan bir rahatsızlıktır. Bazen hiperkortizolizm olarak adlandırılan bu rahatsızlık yüksek miktarda kortizol alımı sonrasında görülür. Beyin cerrahisinin babası olarak kabul edilen Dr. Harvey Cushing bu rahatsızlığı 1932'de tanımlamış ve kendi ismini vermiştir. Neden ağızdan kortizol almaya gerek duyarsınız? Muhtemelen bağışıklık sistemini baskılamak için kullanılır. Örneğin kanser hastalarına kemoterapiden önce kortizol verilir. Bunun amacı kemoterapinin kusma gibi olayları tetiklemesini önlemektir. Kortizol salgılandığında bağışıklık sistemi baskılanarak vücudun bazı tepkileri vermesi engellenir. Hücrelerde şeker kullanımı artar ve savaş ya da kaç tepkisine hazırlık yapılır. Cushing Sendromu Hangi Belirtileri Gösterir? Çok fazla kortizol aldığınızda vücudunuzdaki proteinler kaybolmaya başlar ve kaslarınız erir. Kasların erimesi sonucu yağ dokusunu tutacak bir şey kalmadığında yağ bezeleri oluşur. Örneğin Cushing sendromu en çok omuzlar arasındaki yağ bezesiyle kendini belli eder. Derinin üzerinde pembe ve mor lekeler oluşur. Bunun yanında yüksek tansiyon, kemik kaybı ve bazı durumlarda tip 2 diyabet de görülebilir. Sendromda hangi işaret ve belirtilerin görüleceği vücudunuza ne kadar kortizol aldığınıza göre değişir. En yaygın belirtiler ilerleyen obezite ve derideki renk değişiklikleridir. Proteinler yıkılıp yağ doku artmaya başlayınca kilo alımı ve yağ bezeleri ortaya çıkar. Yüzünüz yuvarlaklaşmaya başlar. Deri çok hassaslaşır. Ufak bir darbede hemen çürükler ve morluklar görülebilir. Bir yerinizi kestiğinizde geç iyileşir. Kadınlarda adet döngüsü de düzensizleşebilir. Erkeklerde cinsel istek azalır, iktidarsızlık görülebilir, hatta Cushing sendromu kısırlığa varan sonuçlara yol açabilir. Bunun yanında bilişsel sorunlar, baş ağrıları, duygu kontrolünde zorluklar da görülebilir. Cushing Sendromunun Nedenleri Rahatsızlığın temel nedeni vücuda aşırı kortizol alınmasıdır. Vücut gerektiği durumlarda kendi kortizolünü böbreküstü bezlerinde üretiyor. Stresli durumlarda kan basıncını düzenlemek ve dolaşım sisteminin doğru çalışmasını sağlamada kortizol büyük bir göreve sahiptir. Savaş ya da kaç tepkisinin oluşmasında etkili olduğunu söylemiştik. Savaşmak için vücudun daha fazla besine ve oksijene ihtiyacı vardır. Bunun için kan basıncı artırılarak hücrelere kısa zamanda daha fazla kan gitmesi sağlanır. Vücudun ihtiyacı olan besini sağlamada etkili olduğu için kortizolün uzun süreli kullanımında proteinlerin sindirilmesine yol açıyor. Bu durum da yağların sarkmasına ve vücudun obeziteye doğru gitmesine neden olabiliyor. Kortikosteroid İlaçların Etkisi Kortizol vücutta doğal olarak üretildiği gibi ağızdan veya damar yolundan da alınabiliyor. Dışarıdan yüksek miktarda ve uzun süreli kortizol aldığınızda dış kaynaklı Cushing sendromu görülüyor. Örneğin bir rahatsızlığınızdan dolayı kusma, mide bulantısı gibi şikayetleriniz dinmiyor ve sürekli prednizon alıyorsunuz. Prednizon, kortizol ile aynı etkiyi gösteren yapay üretilmiş bir ilaçtır. Kısa süreli kullanımda çok fayda görüyorsunuz ama uzun süreli kullanımda başka bir yan etkisi ortaya çıkıyor. Ağızdan alınan kortikostereoid ilaçlar inflamatuvar hastalıkların kontrolünde ve tedavisinde gereklidir. Örneğin romatoid artrit, astım gibi hastalıklarda hastaya çok yarar sağlayabilir. Bu hastalıklarda vücudun immün sistemi aşırı tepki gösterdiği için bir miktar baskılanması gerekir. Kortizol de tam olarak bunu yapar. Organ nakli olan hastaların da bağışıklık sistemini sürekli kontrol altından tutmak gereklidir. Kortikostereoid ilaçlar ağızdan, damardan, nefes yoluyla ve deriye sürülerek uygulanabilir. Astımlı hastalar solunabilir kortikostereoid ilaçlar kullanabilirler. Solunabilir ve deriye sürülebilir kortizolün Cushing sendromuna yol açma riski ağızdan ve damardan alınanlara göre çok daha düşüktür. Ancak bazı kişilerde çok yüksek miktarlarda alındığında Cushing sendromu yaptığı görülmüştür. Vücudun Aşırı Kortizol Üretimi Vücudun aşırı kortizol üretimi sonucunda iç kaynaklı Cushing sendromu görülür. Böbreküstü bezlerinden bir veya ikisi aşırı kortizol üretebilir. Bazı durumlarda ise kortizol yerine onun üretimini düzenleyen adrenokortikotropik hormon aşırı üretilir. Böbreküstü bezleri sadece dışarıdan gelen yanlış emre uyarak fazla miktarda kortizol üretirler. Bu tür vakalarda da Cushing sendromuna rastlanır. İç kaynaklı Cushing sendromunun başlıca nedeni tümördür. Beyinde hipofiz bezinde meydana gelen iyi huylu bir tümör çok fazla miktarda ACTH üretilmesine neden olabilir. ACTH de böbreküstü bezlerini gerekenden fazla kortizol üretmesi için uyarır. Sendromun bu formu geliştiğinde artık Cushing hastalığı olarak adlandırılır. Cushing hastalığı kadınlarda çok daha sık görülür. ACTH hormonunu beyinde hipofiz bezinin salgıladığını söylemiştik. Peki, başka bir organ daha üzerine vazife değilken bunu salgılamaya başlarsa? Bazen vücudun bir yerinde meydana gelen tümör durduk yere ACTH salgılamaya başlar ve kortizol üretimini arttırır. Bu duruma pek sık rastlanmaz. Tümör dokusu iyi huylu da olabilir, kötü huylu da. Genellikle akciğer, pankreas ve tiroid kanserlerinde bu tür vakalar ile karşılaşılır. Cushing Sendromu Nasıl Teşhis Edilir? Bir hastalığı teşhis etmek kolay bir iş olmayabilir, hele bu Cushing sendromu ise. Özellikle iç kaynaklı Cushing sendromu birçok rahatsızlıkla ortak belirtileri taşır. Tam emin olmak için uzun ve yoğun bir analiz gereklidir. Öncelikle fiziksel muayene ile başlanır. Yüz yuvarlaklaşmaya başlamış mı, yağ bezeleri görülüyor mu? Deride çürük ve morluklar gözlenir. Fiziksel muayenenin yanında hastalardan kan ve idrar testleri yaptırması istenebilir. İdrardaki hormon seviyeleri ölçülür ve vücudun aşırı kortizol üretip üretmediği anlaşılır. Kan analizlerinde de kandaki kortizol seviyesi görülebilir. Kan ve idrar analizleri tedavi sadece teşhis aşamasında değil, tedavi süresince de sürekli uygulanır. Kan ve idrardaki kortizol seviyelerine bakarak tedavinin seyrine karar verilebilir. Cushing sendromunun nedeni olarak tümörden şüphelenildiğinde doktorlar tomografi gibi görüntüleme tekniklerine başvurabilir. Cushing Sendromu Tedavisi Kortizolün yüksek miktarda salgılanmasından dolayı meydana gelen bu hastalığı nasıl tedavi edersiniz? Tabii ki vücuttaki kortizolü azaltarak. Bunun birçok yolu vardır. Öncelikle kortikostereoid ilaçların alımı azaltılır. Vücuda daha az kortizol girmesi sağlanarak dengenin oluşturulması gerekir. Cushing sendromunun belirtilerinin giderilmesi çok önemlidir. Cushing sendromu bir tümörden kaynaklanıyorsa tümör dokusu yok edilmelidir. Bunun için cerrahi müdahale veya radyoterapi uygulanabilir.


Cüzzam Nedir, Nasıl Teşhis ve Tedavi Edilir? Halk arasında insanları kötülemek için söylenilen bir söz vardır: cüzzamlı. Bu sözün tarihsel bir kökeni vardır. Neden insanlar gripli, tifolu diyerek aşağılanmaz da cüzzamlı diyerek aşağılanır? Cüzzam leprae mikobakterisinin neden olduğu uzun süreli bir enfeksiyondur. İlk zamanlar pek belirti vermez. Bu durum 5 ila 20 yıl arasında sürebilir. Vücutta sinirler zarar görmeye başlayınca ilk belirtiler de ortaya çıkmaya başlar. Zamanla ağrı hissetmeme, kol ve bacaklarda halsizlik, görme kaybı başlar. Cüzzam insanlar arasında öksürükle veya sıvı yoluyla bulaşabilir. Örneğin, öksürdünüz ve elinizi yıkamadan bir yere dokundunuz. Aynı yere başka biri de dokunduğunda enfeksiyon ona da geçebilir. Ancak bulaşıcılık oranı sanıldığı kadar yüksek değildir. Cüzzamın görülme sıklığı fakir ve gelişmemiş bölgelerde daha yüksektir. Hastalığın bakteri sayısına bağlı olarak iki farklı alt türü vardır. Cüzzam Belirtileri Cüzzamın ilk belirtisi genellikle derinin solgun görünmesi veya pembelikler çıkmasıdır. Bu pembelikler ısıya ve ağrıya karşı çok hassas olabilir. Bazen el ve ayaklarda uyuşukluk görülebilir. Bunun nedeni sinirlerin yumak haline gelip doğru çalışmamasıdır. Eğer hastalık ilerlerse parmak ve tırnakların kısalmasına neden olan doku kaybı olabilir. El ve ayaklardaki kıkırdak yıkıma uğradığından dolayı parmaklar kısalabilir, deforme olabilir. Hastalıktan etkilenen kişilerin %30'unda sinir hasarı görülür. Bu yüzden tedaviye mümkün olduğunca erken başlanmalıdır. Nöronlarda bir defa hasar oluştu mu geri döndürülemez. Zaman içinde bu hasarlar kalıcı his kaybına neden olur. Bu da enfeksiyonların, ülserin ve kemik bozukluklarının önünü açar. Cüzzamın Nedenleri Cüzzam hastalığına neden olan iki bakteri türü vardır. Bunlar M. leprae ve M. lepromatosis'tir. M. lepromatosis henüz 2008'de cüzzamlı bir hastanın cesedinde tanımlanmış bir mikobakteridir. M. leprae oksijenli solunum yapan, çubuk şeklinde bir bakteridir. Bu bakteriler bağımsız bir şekilde büyümek için gerekli genlere sahip değiller. O yüzden laboratuvarda yetiştirilemiyor. Bilim insanları cüzzam bakterilerini tanımlamakta ve çalışmakta çok zorluk yaşıyorlar. Ancak kültüre bağlı kalmadan moleküler genetik teknikleri ile cüzzamın nedeni araştırılabiliyor. Şimdiye kadar araştırmacılar in vitro koşullarda cüzzamı çalışamadılar. Ancak hastalığa yakalanabilen farelerde ve armadillolarda birçok çalışma yapıldı. İnsan olmayan primatlarda da cüzzam görülebiliyor. 2016 yılında İngiltere'de bazı sincapların cüzzama yakalandığı bildirilmiştir. Bu vakalar ortaçağ Avrupa'sındaki cüzzam salgınının sincap kürkü ticaretinden kaynaklanabileceğine işaret ediyor. Ancak şu an için endişelenecek bir şey yok. Geçtiğimiz son 100 yılda sincaplardan insanlara bulaşan bir cüzzam vakasına rastlanmadı. Sadece 2015 yılında armadillo ile seks yapmaya çalışan bir kişiye cüzzam bulaşmıştır. Cüzzamdan Korunmak İçin Ne Yapabiliriz? Cüzzamdan korunmanın en etkili yolu cüzzamlı kişiler ile doğrudan temas etmemektir. Hasta birinin size doğru öksürmesi ciddi bir risk taşır. Cüzzamlı kişiler ile temasta bulunmanın hastalığın yayılmasını 5-8 kat artırdığı görülmüştür. Cüzzam fakir ve gelişmemiş yerleşim alanlarında daha sık görülür. Bağışıklık sistemini zayıflatan kötü beslenme gibi etkenler de cüzzamın yayılmasını hızlandırır. Sonuçta cüzzam bir enfeksiyon hastalığı olduğu için immün sistem merkezi bir rol oynar. Cüzzamın cinsel yolla bulaşıp bulaşmadığı henüz bilinmiyor. Bakterilerin vücuttan iki çıkış yolu var. Biri deri, diğeri burundur. Derinin altında çok sayıda bakteri yaşar. Ufak bir yaralanmada bu bakteriler hemen dışarı çıkarlar. Burun akıntısı, hapşırık ve öksürük de hastalığın başlıca bulaşma yollarıdır. Bakterilerin vücuda en çok giriş yaptığı yerler de üst solunum yolu ve deridir. Cüzzam Nasıl Teşhis Edilir? Dünya Sağlık Örgütü'ne göre cüzzamı teşhis etmek için bazı kriterler vardır. Bunların en önemlileri deri lezyonları ve belirli his kayıplarıdır. Deri lezyonları bir veya birden fazla olabilir. Genellikle deri pigmentlerinde azalma görüldüğünden pembe veya kırmızı bir renk görülür. Lezyon ile beraber his kaybının görülmesi önemlidir çünkü hastalıktan bağımsız lezyonlardan ayırmak gerekir. Kaslarda zayıflık ve his kaybı görülmezse lezyon cüzzama bağlı olmayabilir. Çoğu cüzzamın belirtileri birbirine benzer ve doktorlarımız bu konuda bilgilidir. Burun akıntısı, göz kuruluğu, deri lezyonları, kaslarda zayıflık ve his kaybı cüzzamın en yaygın belirtileridir. Bunun yanında yüz derisinin kalınlaşması, burun kıkırdağının bozulması da görülebilir. Cüzzamlı erkeklerin testislerinde küçülme de görülebilir. Cüzzam Tedavisi Nasıl Yapılır? Cüzzam bir enfeksiyon hastalığı olduğu için tedavisinde antibakteriyel ilaçlar kullanılır. Az sayıda bakterinin olduğu vakalarda dapsone ve rifampisin kullanılır. Çok bakterinin olduğu vakalarda ise günlük dapson ve klofazimin rifampisin birlikte kullanılır. Bazı ilaçların kullanımı 6 aya kadar uzayabilir. En doğru tedaviyi hekiminiz belirleyecektir.


D Vitamini Eksikliği Beyni Nasıl Etkiliyor? Ülkemiz çok güneşli olmasına rağmen birçok kişi D vitamini eksikliği yaşıyor. Bazılarımız yeterince güneşe çıkmıyor bazılarımız ise dengeli beslenmiyor. Avustralya'da Queensland Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar D vitamininin neden gerekli olduğunu bir kez daha gösterdi. Özellikle beyin sağlığı ve bazı patolojik vakaların önlenmesi için D vitamini alınması gerekiyor. D vitamini eksikliği olduğunda depresyon ve şizofreni gibi rahatsızlıklar daha kolay ortaya çıkıyor. D vitamini yağda çözünen ve birkaç yiyecekte bulunan bir grup molekülün ismidir. Bu grubun en önemli üyeleri D2 ve D3 vitaminleridir. Kolekalsiferol ve ergokalsiferol yediğimiz besinlerden veya vitamin takviyelerinden karşılanabilir. Vücudun D vitamini ihtiyacının karşılanması için sürekli kolekalsiferol sentezi yapılır. Kolekalsiferol üretimi kolesterolün güneş ışığı ve bazı enzimler yardımıyla dönüştürülmesinden elde edilir. D Vitamininin Görevleri D vitaminin en önemli görevi kemik sağlığını korumaktır. Bunun için sindirim sisteminde kalsiyumun emilmesini kolaylaştırır. Kanda kalsiyum ve fosfat seviyelerinin düzenlenmesinde rol alır. Gelişme çağındaki insanlarda kemiklerin büyümesine ve şekillenmesine yardım eder. Bunlar temel görevlerdir. Ayrıca hücre büyümesinde ve bağışıklık sisteminde de rol alır. İnflamasyonu azaltmada etkilidir. Programlı hücre ölümü , hücre bölünmesi gibi olayları yöneten genlerin birçoğu D vitamini tarafından düzenlenir. D vitaminin odak noktası hep kemik sağlığı olmuştu ama araştırmacılar şimdi yönünü beyne çevirdiler. Dünyada 1 milyardan fazla insan D vitamini eksikliği yaşıyor. Gerçekten çok ciddi bir sayı bu. Literatüre baktığımızda bilişsel işlevlerin de bu eksiklikten nasibini aldığını görüyoruz. Aslında kalsiyum, bir hücrenin çalışması için en önemli minerallerden biridir. Hücre içi sinyallemede kalsiyum yap emridir. Kas hücresinde salgılanması kasılmayı sağlar. Salgı hücresinde kalsiyumun serbest kalması dışarıya salgı üretimini tetikler. D vitamini eksikliği yüzünden kalsiyumun yeterince emilememesi çok sayıda hücreyi etkiler. D Vitamini Eksikliği Beyin Plastisitesine Zarar Veriyor Queensland Beyin Enstitüsü'nde çalışan Doç. Dr. Thomas Burne D vitamini eksikliğinin beyni nasıl etkilediğini araştırdı. Şimdiye kadar bu vitaminin beyin ile olan ilişkisini çok iyi anlayamadık. D vitamini yeterince alınmadığında bazı sorunlar ortaya çıkıyor. Ancak bu sorunların hangi mekanizmalar üzerinden doğduğu tam olarak anlaşılamadı. Rahatsızlıkların kökenine yönelik neden sorusuna yanıt alsak bile nasıl sorusu hala belirsizliğini koruyor. Ekip uzun araştırmaların sonucunda D vitamininin perinöronal ağları etkilediğini buldu. Perinöronal ağlar yetişkin beyninde sinaptik plastisitenin kararlılığından sorumlu yapılardır. Onları hücre dışında bulunan bir grup molekül olarak tanımlayabiliriz. Perinöronal ağlar adından da anlaşılacağı gibi nöronların arasında bir ağ oluştururlar. Her bir beyin hücresinin diğeriyle kurduğu iletişimin sekteye uğramaması için çalışırlar. Nöral iletişim bozulduğunda beyinde çeşitli sorunlar görülmeye başlar. Araştırmacılar fareler üzerindeki yaptıkları deneylerde bir grubun beslenme düzeninden D vitaminini çıkardılar. Diğer grup ise sağlıklı bir şekilde beslendi ve kontrol grubu olarak tutuldu. Fareler 20 hafta boyunca bu beslenme düzeninde kaldıktan sonra öğrenme ve hatırlama becerileri test edildi. Yapılan testlerde kanlarında D vitamini eksikliği olan farelerin bilişsel işlevlerinin daha kötü olduğu görüldü. D vitamininin bilişsel işlevler için gerekli olduğu bir kez daha ispatlandı. Hipokampus En Çok Etkilenen Merkez Dr. Burne ve ekibi farelerin beyin dokularını mikroskop altında incelemeye başladılar. Öğrenme ve hafızaya zarar veren şeyin ne olduğunu araştırıyorlardı. Hafıza denince ilk akla gelen bölge hipokampus olur. Burası bilgilerin belleğe alınması için kritik merkezlerden biridir. Hipokampus dokusunu incelediklerinde ekip, hücre dışında bulunan perinöronal ağların normalden daha küçük olduğunu farkettiler. Ayrıca bu bölgenin nöronları kontrol grubundakilere kıyasla daha az sayıda ve zayıf sinaps içeriyordu. D vitamini eksikliği sinapsların sayısını ve gücünü azaltmıştı. Dr. Burne gördükleri sonuca dayanarak D vitamininin perinöronal ağların kararlılığını sağlamada önemli bir rol oynadığı çıkarımını yaptı. Kanda D vitamini seviyesi düştüğünde bu yapılar enzimler tarafından hemen ortadan kaldırılıyordu. Perinöronal yapıların kararlılığını kaybetmesi de sinapsların miktarını ve gücünü azaltıyordu. D Vitamini Eksikliği Nöronların Desteğini Zayıflatıyor Bir beyin bölgesinde asıl işi yapanlar nöronlardır. Nöronları glia hücreleri destekler ve tüm bu hücreleri saran çeşitli moleküller vardır. Yapbozun bir parçasını çıkardığınızda çeşitli sorunlar görülmeye başlar. Burada da hipokampustaki nöronlar perinöronal ağlar ile destekleniyor. D vitamini eksikliği olduğunda ise perinöronal ağlar zayıflıyor ve nöronları destekleyemiyor. Bunun sonucunda sinaps kalitesi düşüyor ve bilişsel işlevler hasar alıyor. Bilişsel işlevler söz konusu olduğu için D vitamininin en çok etkilediği bölgelerden birisi hipokampustur. Bu bölgenin temel görevi hafızadır. Beyin plastisitesinde de en önemli görevlerden biri hipokampusun omuzlarındadır. Hipokampusun ihtiyaçlarından biri bile karşılanmadığında hemen bellek kusurları görülmeye başlanabilir. Hipokampusun kendi içinde de sağ yarım küredeki hipokampusun soldakinden daha hassas olduğu görülüyor. D vitamini eksikliği sağ yarım küredeki hipokampusu daha çok etkiliyor. Bunun neden böyle olduğunu henüz bilmiyoruz.


D Vitamini Hapları Hiçbir İşe Yaramıyor Olabilir Vitaminlerin keşfedilmesi neredeyse yüzyıl oldu ve çoğu insanın sevdiği besinler arasında yerini aldı. İngiltere ve Amerika'da insanların yarısı besin desteği alıyor. Buna rağmen insanoğlu olarak hastalıkların artışı hakkında olumsuz bir tablo çizdiğimiz kesin. Yanlış nerede o zaman? D vitamini de çok sevdiğimiz vitaminlerden biri, çok faydalı olduğuna inanıp avuç avuç tüketiyoruz. Birçok hükümet ve sağlık otoritesi D vitaminin muhteşem faydalarını göz önüne alarak her yetişkinin tüketmesini tavsiye ediyor. (1) D vitamini ilk önceleri kemik kırılmalarında kullanılmaya başlandı. Şimdilerde kemik kırılmaları ve kemik erimesinin hem tedavisinde hem de engellenmesinde oldukça yaygın şekilde kullanılıyor. Gözlemsel çalışmalar kanserden depresyona kadar birçok hastalığa iyi geldiğini ve yakalanma riskini azalttığını iddia ediyor. Vitamin Hapları ile İlgili Araştırmalar Ne Gösteriyor? Çok uluslu yürütülen, 500.000'den fazla insanın katıldığı dünyanın en büyük klinik araştırmalarından birinde 188.000 kemik kırığı incelendi. Bu çalışma D vitamininin kemik sağlığı üzerindeki etkisini araştıran en güçlü araştırmalardan biridir. Öncelikle genler kandaki D vitamini seviyesini etkiler. Araştırmacılar bu yüzden hesaba katılamayan çeşitli sebepler, seviyeyi etkileyen diğer durum ve hastalıklar gibi normal gözlemsel sonuçların hatalarından kaçınmak amacıyla D vitamininin kandaki seviyesini ölçmek için genetik işaretleyiciler kullandılar. Sonuçlar, kırık riski ve yaşam süresi ile D vitamininin herhangi bir bağlantısı olmadığını gösteriyor. Makalenin yazarları, kırıklarda genel nüfus için D vitamini desteklerinin etkisiz olduğunu belirtmişlerdir. (2) Bu çalışma, hükümet ve sağlık otoritelerini yalanlıyor; ama klinik çalışmaların da buna eşlik etmesi gerekiyor. 2014 yılında menopoz sonrası kadın ve yaşlı erkekler için D vitamini takviyelerinin işe yarayıp yaramadığı ile ilgili çalışmaların meta analizinde D vitamini desteklerinin hiçbir işe yaramadığı bulunmuştu. (3) D vitamininin faydalı olduğuna dair çalışmalar 1980'li yıllarda yapılan, muhtemelen hatalı olan ve bir daha tekrarlanamayan deneylerden ileri geliyor. Not olarak belirtelim ki bir bilimsel çalışmanın işe yarayıp yaramadığını göstermek için her defasında aynı sonucu vermesi gerekir. 50 binden fazla yaşlı katılımcı üzerinde yapılan 33 randomize çalışmanın meta analizinde kalsiyum ile beraber D vitamini desteklerinin kırık vakalarında ve kaslar üzerinde herhangi bir etkisinin olmadığı belirlendi. (4) Bütün bu sonuçlardan sonra kandaki vitamin seviyesi düşük olan insanlar hakkında neden endişe ediyoruz? İngiltere ve Amerika'da adeta modern bir salgın haline gelen vitamin eksikliği insanları kanser başta olmak üzere diğer hastalıklara yakalanma riskini arttıracak mı? D Vitamini Eksikliği Neye Göre Belirleniyor? Vitamin seviyelerinde biraz düşüklük olduğu kabul edilmekte; fakat sorun normal miktarın ne kadar olduğuna gelince başlıyor. Amerika'da farklı birimler karışıklığa sebep olurken uluslararası kabul gören herhangi bir değer de yok. Kandaki normal seviyenin litrede 50-80 nanomol olması gerektiği söylenirken son çalışmalar 30 nmol'ün yeterli olduğunu belirtiyor. Yalnız bu çalışmanın 36-57 yaş aralığındaki kadınlar için yapıldığını belirtelim.(5) Klinik olarak 10 nmol'ün altındaki seviyelerin net olarak eksik olduğu kabul ediliyor. Fakat sorun milyonlarca insanın vitamin D seviyelerinin eksik olduğunu belirtip bir kargaşanın meydana gelmesi ve aşırı teşhis sorunu. Kalsiyum desteklerinin kırıklara karşı etkisiz olması bir yana kalp krizini de tetiklediğini gösteren çalışmalar var. D vitamini yağda çözünür bir vitamindir, bu nedenle vücut için faydalıdır. Genelde makul miktarda doz tüketimi önerilir (10 mikrogram- 400 IU) fakat bazı insanlar bu durumu, Morina balığı yağı hapı, takviye edilmiş portakal suyu, ekmek veya süt tüketimi ile kaçınılmaz olarak abartıyor. Daha da korkuncu giderek artan dozlarda (4.000 ile 20.000 bin IU arası) internetten alıyorlar. Yüksek kan seviyelerine sahip hastalar (100 nmol ve üzeri) giderek artıyor ve bu yüksek dozların toksik olduğuna dair raporlar da gelmeye başlıyor. Birçok randomize çalışma yüksek seviyelere sahip hastalarda kırılma risklerinin de yüksek olduğunu gösteriyor. Özetle, D vitamini sanıldığı kadar güvenli olmayabilir. Sadece kırılmalarda değil diğer hastalıkları önlemede de aslında bu hapların işe yaramadıkları bildirilmiştir. Sonuçların olumlu olarak rapor edildiği 137 hastalığın çoğunda bulguların aslında iddia ettikleri yararı sağlamadığı belirlenmiştir. D vitamini desteklerinin kalp-damar rahatsızlıklarına iyi geldiği iddia edilse de hem meta analizler hem geniş kapsamlı genetik ve MR çalışmaları bu sonuçların aksini iddia ediyor. (6) Aslında bu olay sadece D vitaminine özgü bir durum değil. Yapılan birçok çalışmada çoklu vitamin desteklerinin aslında pek bir etkilerinin olmadığı belirlenmiştir. (7) Sahte Hastalıklar Türetiliyor Bizler, halk sağlığı uzmanları, gıda üreticileri, hasta grupları, vitamin üreticileri tarafından cesaretlendirilerek sahte hastalıklar ürettik. Herkes mucize vitamin haplarına inanmak istiyor, bunların bir şey yaptıklarını hissediyor. Bu sahtekarlara bel bağlamak yerine sağlıklı bir insan her gün güneşten faydalanmalıdır. Sadece güneşlenmek de yetmez; D vitaminini gıdalardan da almalıdır. Örneğin, balık, mantar ve süt ürünleri tüketilebilir. Binlerce yıldır kış aylarında D vitamini seviyeleri doğal olarak azalıp herhangi bir yerimizi kırmadan buraya kadar gelmeyi başardıysak bundan sonrasına da güvenmememiz için hiç bir neden yok. Nüfusun yarısı günlük olarak bu vitamini alıyor, hiç yararı olmamasına hatta zararlı olduğuna dair kanıtlar artmasına rağmen. Dünya çapında düzensiz olarak vitamin alımının artış eğilimi ciddi olarak sorgulanmalıdır.