Nörolojik Görelilik Ve Zaman Uzay ve Zaman Evren tahmini olarak 13.7 milyar yıl önce akıl almaz bir patlama ile başladı . Akıl almaz diyorum çünkü bu bildiğimiz bir patlama değildi . Bu şuan gördüğünüz/görmediğiniz her şeyin küçücük bir noktadan yani tekillikten dışarıya doğru hayal edemeyeceğimiz bir hızda genişlemesi idi. Eski atalarımızın efsanelerinin yerini alan modern hipotezimiz budur. Big Bang! Bundan iki bin yıl sonra modern hipotezimizin 21.yüzyıl efsanesi olup olmayacağı konusunda gerçekci olmak yada olmamak tamamen zamanın bize göstereceği bir şey . Bu patlama ile bildiğimiz zaman kavramıda doğdu . Bazı bilim insanlarına göre zaman ezelden beri var ve başlamak için bir tetikleme sinyali yada aktivasyon enerjisi bekliyordu . Tıpkı big bang gibi . Brian Greene'in deyimi ile : Bilim insanları big bang'den sonra evrenin nasıl evrildiğini açıkılıyor fakat bilim insanlarının açıklayamadığı tek kısım şu BANG Kozmik mikrodalga fonu bizi evrenin ilk anlarına götürür fakat o patlama anına gidecek kadar götürmez . İşte o an'a '' planck dönemi '' adını veririz . Tam olarak 10 ^ 43 saniye demektir . İşte o anı açıklamak demek fizik kurallarına , uzay-zamana meydan okumak demektir . Bilirsiniz ki fizikçiler sonsuzluklardan nefret eder ve bu yüzdende tekillikler fizikçiler için en büyük bilinmezlerin başında gelir . Planck dönemini şuan ki fiziğimiz ile açıklayamıyor oluşumuz , gelecekte de açıklayamacağımız anlamına gelmez . Belki de evrenin sonuna geldiğimizde zaman tersine doğru akar . Tıpkı Mr. Nobody filminde olduğu gibi . Şimdi doğru nöronları ateşleyip , doğru sorulara spesifik cevaplar vermeye çalıştığım bölüme bir göz atalım. Zaman Kavramı Nasıl Oluşuyor Bilinen evrende bir yapının koordinatlarını verebilmek için x,y,z koordinatlarına ve buna ek olarak birde zaman koordinatını vermemiz gerekir . Neden bir zaman koordinatına ihtiyacımız var peki ? Çünkü dün çalışma masasında ders çalışan sen ile bugün o masada çalışan '' sen '' aynı değilsin . Makro bir örnek verecek olursak dünkü dünya ile bugünkü dünyada aynı değildir . Dünyada yaşayan bizler için odamız / evimiz / ofisimiz hep AYNI yerde kalacaktır fakat tüm bunları içinde barından dünya güneş etrafında her saniye yer değiştirir . Güneş ise samanyolunun kalbinde ki kara delik olan sagıttarıus A etrafında hareket eder . Bu noktada hareketin boyutlara göre göreceli olduğunu görüyoruz . Göreceli olmasından dolayı , çoğumuz zamanın basit ve vektörel bir şey olduğu yanılgısına düşeriz . Bizim algılarımıza göre zaman sadece ileri doğru akan , yolun hıza bölümü yada tamamen göreceli bir şeydir . Uzay-Zamanı İlk Keşfeden Minkowski'ydi Zamanı hissedemiyoruz , koklayamıyoruz , duyamıyoruz hatta zamanın ne kadar geçtiğinin / geçmediğinin farkında bile olamıyoruz bazen . İşte bu noktada yardımımıza 1907 yılında ortaya çıkan bir kavram olan '' Uzay-Zaman '' koşuyor . Uzay-Zaman koordinat sistemini ileri süren kişi Einstein'ın eski profesörü Hermann Minkowski . Hermann , farklı açılardan 3 boyutlu bir cismi izleyen iki gözlemci hayal etti ve bu cismin uzaklık ve genişliğinin iki gözlemci tarafından da farklı algılandığını fark etti . Hermann'ın fikirleri teoride einstein'in teorisinde vardı fakat tam olarak bu anlamda değildi . Aslında 3 uzaysal boyuta bir zaman boyutu ekleyerek oluşturduğumuz UZAY-ZAMAN boyutu , zamanı daha iyi anlamamıza neden oldu desek yanlış olmaz . Uzay boyutları ile zaman boyutu , Sodyum ve Klor gibiydiler adeta . İkisi de birbirini etkiyor idi . Mesela 3 boyutlu ve kütlesi olan bir cisim uzayı büküyor idi . Ve bu geometrik eğrilik sonucu '' kütle çekimi '' oluşuyordu . Kütle çekiminin büyüklüğü de zamanın hızını doğrudan etkiliyordu . Spontane zaman tanımları ile gerçek uzay boyutlarını birleştirip elde ettiğimiz UZAY-ZAMANIN ne olduğunu biliyoruz şimdi . Neden Zaman Tek Başına Bir 4. Boyut Olamıyor ? 4 . boyut sadece zaman boyutu değildir . Zaman ortak bir payda olacak kadar fazla faz'a , yoğunluğa , vektörel parametrelere sahipte değildir . Bu yüzden Uzay-Zaman boyutu ismini veririz 4.boyuta . Zamanın hangi boyutlarda var olacağı tamamı ile kütle ve enerjinin çok öncesine bağlı bir durumdur. Fakat zamanı tanımlarken yada zaman boyutunu tek başına ele almadan şu sorulara ne tür cevaplar vereceğimiz önemlidir ? 1-) Zaman big bang ile mi başladı ? Zaman big bang'den önce var olan bir şey mi ? 2-) Zaman, 5 . boyutun alfası 3. boyutun betası olan mıdır ? 3-) Evrenin içindeki zaman ile evrenin dışındaki zaman olgusu aynı mıdır ? Zamanın hızlı yada yavaş akması ışığın hızına mı bağlıdır ? Işık hızı bilinen evrenimizin içindekiler için mi yoksa evrenimizin kendisi için mi bir limittir ? 4-) Ve son olarak da mutlak sıfırda ( -273.15 C ) hareket ve akabinde zaman durur mu ? Önemli Sorulara Önemli Cevaplar 1-) Eğer zamanın büyük patlama ile başladığını varsayarsak , zaman bir ölçü birimi değildir . Bu noktada zaman vektörel olurdu . Fakat eğer büyük patlama'nın , zamanın herhangi bir periyotunda olduğunu varsayarsak , evet zaman bir ölçü birimidir . Aslında hep büyük patlamadan önce ne vardı ? diye sorarız aslında burada bile zamanın daha önce var olan bir boyut olduğunu kabul etmiş oluruz . O yüzden nasıl insanlık tarihi için MÖ yada İÖ kavramlarını kullanmışsak , evren için referans alabileceğimiz bir periyot olarak BBÖ yada BBS kavramlarını ele almamız gerekirdi ama bizler genelde nedense Zaman'dan önce ve sonra kavramlarını kullanıyoruz . Big bang , salt zaman boyutunun herhangi bir periyodun da gerçekleşen döngüsel bir tasarım olabilir . Hatta biraz daha ileri gidip şunları bile söyleyebiliriz ; Eğer uzay çizgisi döngüsel ise akabinde zaman çizgisi de döngüsel olmalıdır . Bu döngüsellik ise bizlere ; zamanın başlangıcının ve sonunun aynı '' an '' olduğunu söyler . Sonuç olarak 1 . soruya hitaben binlerce teori üretebiliriz . Üreteceğimiz teoriler bilimsel gerçeklik bilgimiz ile kısıtlı olacağından bazen bazı zaman teorilerinin saçma gelmesi doğal gözükecektir . 2-) Bu sorudaki alfa başlangıç , beta ise bitiş olarak tanımlanırsa soru daha daha anlamlı olacaktır . Zaman , uzay boyutlarımızın sonu ile 5. boyutun başlangıçı arasındaki boyutsal bir faz geçişinden mi ibarettir ? Bize , ışık hızına ulaştığımızda zamanın duracak kadar yavaşladığını söyleyen einstein'in teorilerini düşünün . Kütlesi olan bir hiçbir madde ışık hızına ulaşamaz çünkü bu fizikte sonsuz enerji ve momentum gerektirir . Ve içinde bulunduğumuz tasarım olan evren israf yapmayı sevmeyen ekonomik bir yapıdır . Zaman bu noktada boyutlar arası sürekliliği sağlayan ve uzay-zaman dokusunu birbirine bağlayan bir enerji olabilir . Enerjisinin olması ( Emc2 ' den dolayı ) her zaman kütlesinin olmasını da gerektirmez . Tıpkı fotonlar gibi . 3-) Öncelikle '' evrenin dışı '' bilim dışı bir söylem olarak kabul edilebilir ama bu bunu düşünmemize bir engel değildir . Evrenin içindeki zaman , kütleye ve ışığın bükülmesine bağlıdır . Merkezde Hep Kütle Var Uzay'ın nasıl şekilleneceği '' kütleye '' Işığın nasıl büküleceği '' kütleye '' Zamanın hangi hızda akacağı '' kütleye ve çekimine '' bağlıdır . Kütle bu 3 fenomeni etkileyen bir sabit gibi . Evrenin dışı konusunda ise şu parametreyi göz ardı etmemeliyiz . Hareket görecelidir . Bir cismin hızı, farklı gözlemcilere ve gözlemcilerin hızlarına göre farklılık gösterir . Dünyamız saatte 1670 km hızla kendi ekseni etrafında, 108.000 km hızla güneşin etrafında döner. Güneş sisteminin galaksi merkezi etrafındaki dönüş sürati saatte 720.000 km iken, Samanyolu galaksisinin uzaydaki hızı saatte 950.000 km dir . Yani samanyolu galaksisi dışından dünyanın hızı tüm bu hızların toplamıdır . Hareket , hangi referans sistemini göz önünde bulundurduğunuza göre değişiklilik gösteriyor işte bu yüzden de evrenin dışında ne olduğu sorusu ve evrenin dışındaki hızın ne olduğu sorusu , evrenin dışının herhangi bir referans sistemine bağlı olup olmadığına bağlı oluyor . Peki zamanın hızı için ışık hızı için bir limit midir? Evrenin içinde ve kütlesi olan parçacıklar yada maddeler için evet bir sınırdır . Fakat bilinmelidir ki, bu limitin bir patronu vardır ve o patronun adı EVRENİN GENİŞLEME HIZI ' dır . Tüm uzay genişliyor olduğundan, noktalar arasındaki mesafe arttıkça, birbirinden uzaklaşma hızı da artmaktadır. Yani birbirinden 10 milyon ışık yılı uzaktaki iki nokta, birbirinden saniyede 200 kilometre uzaklaşmaktadır ve bu böyle devam eder. Bu sebeple, eğer ki birbirinden yeterince uzak iki noktayı ele alacak olursanız, nihayetinde birbirlerinden ışık hızında uzaklaştıklarını görürsünüz . Öyleyse birbirinden örneğin 16 milyar ışık yılı uzaktaki cisimler, birbirlerinden ışık hızından daha hızlı uzaklaşmaktadır. Yani bir galaksinin ışıktan daha hızlı hareket ettiğini iddia edebilirsiniz. Ancak gerçekte olan, galaksinin değil, galaksinin içerisinde bulunduğu uzayın bu hızda genişliyor olduğudur. Aslında galaksi pek de hareket etmez bile! Yani ortada olan olay, galaksinin görelilik kurallarını yıkması değildir. Sonuçta düşünecek olursanız, o galaksiye göre de biz ışık hızından hızlı gitmekteyiz; ancak durumun bu olmadığının herkes farkındadır. Burada hatırlanması gereken anahtar nokta, söz konusu olan genişlemenin kozmik bir genişleme olmasıdır, galaktik bir hareket değil! Diyor Rochester Teknoloji Enstitüsünden Brian Koberlein . Sonuç olarak , eğer evrenimizde birbirinden yeterince uzak iki nokta seçersek , her zaman birbirinden ışıktan daha hızlı uzaklaşan çiftler bulabiliriz . Bunun sebebi kozmolojik genişlemenin ta kendisidir . Bu genişlemeyi ilk olarak belçikalı bilim insanı ve rahip George Lemaitre ortaya atmıştır . Ancak Edwin Hubble, Georges Lemaitre'den 2 yıl sonra bildirisini yayımlamıştır . Peki bu genişleme einsteinin özel göreliliğine ters mi ? Aslında hayır . En başta belirttiğimiz gibi einstein evrenin içindeki bir maddenin ışıktan hızlı hareket edemeyeceğini söyler . Fakat uzay-zaman dokusunun bu hızı aşamayacağını söylemez bu teori bizlere . Eğer zaman=hareket ise evrendeki her parçacık her galaksi her kuasar dursa zaman durur mu ? Eğer big bang'i tetikleyen şeyi bir hareket olarak tanımlasaydık , evet belkide zaman dururdu . Fakat biliyoruz ki bir sistemin -273.15 Centigrad derecede (0 Kelvin) entropisi sıfır olarak kabul edilir. Akabinde LOT3 bizlere mutlak sıfırda hareketin durmasını ve entropinin bir sabite yaklaşmasına neden olur . (Laws of thermodynamics-3 ) . Bu durumda eğer zaman=hareket tezime göre zaman durur . Fakat birazdan paylaşacağımız gelişme bunun doğru olmadığını kanıtlar nitelikte . Science dergisinde yayımlanan araştırmaya göre bilim adamları, ilk kez mutlak sıfırın altında bir atomik gaz üretti. Almanya'nın Münih kentindeki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden Ulrich Schneider, önce yaklaşık 100 bin atomu kazara ısılarını yükseltebilecek olası her tür çevresel etkenden uzaklaştırarak bir vakum odasında soğuttuklarını söyledi. Atomların hareketlerini gözlemlemek için lazer ışınları ve manyetik alanlardan oluşan bir ağ kullandıklarını belirten Schneider, Isı, atomların ne kadar hareket ettiklerine ve sahip oldukları kinetik enerji miktarına bağlıdır. Lazer ışınlarından gelen milyonlarca parlak ışık noktasından oluşan optik kafes, atomların hareket etmesine yardımcı oldu. Kafes, aynı zamanda atomlardaki potansiyel enerjiyi sınırlamamazı da sağladı. Atomlar arasındaki etkileşimi kontrol etmek için ise manyetik alanı kullandık. Isı, basınçla da bağlantılıdır. Bir şey ne kadar sıcaksa dışa doğru o kadar genişler ve ne kadar soğuksa o kadar büzüşür. Negatif basınç kullanarak atomlar arasındaki etkileşimi kontrol altına aldık. Böylece ilk kez hareket eden moleküller için negatif mutlak ısı derecesine ulaştık dedi. Buluşun, teknik olarak yüzde 100 daha etkili çalışacak motorlar ile yeni kuantum cihazlarının geliştirilmesine yol açması ve evreni parçaladığı sanılan karanlık enerji gibi bilinmezlere ışık tutacağı belirtiliyor. Sonuç olarak durur yada durmaz dememiz için daha fazla deney ve gözleme ihtiyacımız var . İnsanlığın en büyük gizemlerinden biri olan zamanı bilimsel perspektif ile irdelemeye çalıştım bu yazıda . Eminim ki sormamız gerekenden daha fazla soru vardır . Sorduğum bu sorular güncel bilimin zaman ile ilgili bilinmezleri ile ilgili idi . Bu sorular eminim ki , zaman ile ilgili çok derin sorular sormanıza sebep olacaktır . Nörolojik Görelilik Sinir bilim bizlere zamanın düşündüğümüz şey olmadığını söyler . 1.5 kg ağırlığında , 100 milyar nörona ve trilyonlarca sinaptik bağlantıya sahip olan beynimiz için zaman çok farklı akar vede algılanır . İşte nörolojik görelilik tam olarak ; farklı hızlarda işlenen verilerin senkronize edilip bizler için '' anlamlı '' olmasını açıklamaya çalışır . Fiziksel gerçekliğimizde ışık sesten hızlıdır değil mi ? Akabinde beyinde de görmenin işitmeden daha hızlı olmasını düşünürüz . İşte en can alıcı yerlerden biride burası bence . Karanlık bir kafesin içinde ki beynimiz için işler böyle yürümez . ! Neden hoşlandığınız bir insan ile 1 saat 10 dakika gibi gelirde neden hiç haz etmediğiniz 1 saat'lik ders 10 saat gibi gelir ? Bu kıyaslamayı çoğunuz einstein'in görelilik teorisinin basit bir indirgemesinden hatırlıyordur . İşin aslı dünyanın neresinde olursan ol 1 saat her zaman 60 dakika ve 3600 saniyedir fakat neden zaman olgusu beyinde bir anlam kazanır ? Neden beynimiz zamanı yaratır ? Bu sorulara yanıt vermek oldukça zor . Çünkü zamanın ne olmadığı hakkında çok şey biliyor iken ne olduğu hakkında bilimsel ve felsefi açıdan çok belirsizlik var . Öncelikle 1 saat'lik zaman diliminin 2 farklı gözlemciyede olduğundan daha değişik gelmesinin sebebi ; zamanın newtonun açıkladığı gibi olmayışıdır . Newton zamanı salt olarak düşündü ve diğer tüm olayların t ' ye göre akıp gittiğini söyledi . Fakat einstein diye bir adam bize 4 boyutlu uzay-zamanda '' eş zamanlılığın '' olası olmadığını ve hızın yada hareketin göreceli olduğunu söyledi. Einsteinin evreninde hız , gerçeklik yada algı tamamen referans aldığın sisteme bağlı idi . İşte dolaylı olarak bu yüzden 1 saat bazılarımıza olduğundan fazla / az gelir . Referans aldığımız sistemler bo noktada '' beyinlerimiz '' olacaktır . Ve buradan da zaman algısının her beyine göre farklı olduğunu çıkarabiliriz . Beyinlerimiz tıpkı kütleçekimi gibi zamanı büker . ! Evet yanlış duymadınız sadece bu bükülme somut değilde soyut bir bükülmedir . Uzay-Zamanda ki her gezegen , yıldız , galaksi vede her gökada da zaman farklı akıyor çünkü hepsi uzay-zamanı farklı derecelerde büküyor . Somut ve makro bükülmenin içindeki biz '' mikro '' varlıklar ise zamanı bir daha büküyoruz . Konuyu daha iyi kavramımız için bir örnek vermem yerinde olacaktır gibi duruyor . Ama önce şu bilgiyi vereyim : 5 duyu organımızın beyine yolladığı elektrokimyasal sinyaller , beynin farklı lobların da farklı hızlarda işlenir . Her Şey Gözlemciye Bağlıdır Her şeyi birbirimize göre farklı algılar ve deneyimleriz . X filminin 10 farklı gözlemcide 10 farklı anlam ve deneyim oluşturması gibi . Diğer yandan bu farklılık kaotik yada gelişi güzel değildir . Bu farklılık gözlemcinin zihninde ki bilinç ve biliçaltını oluşturan öğelerin gerçekliği ile ilgilidir . Vede biliyorsunuz ki gerçeklikte büyük bir oranda duyu organlarımıza bağlıdır . Duyu organlarımız beynin elidir , koludur , bacağıdır . Beynin oluşturduğu gerçeklikte duyu organlarımızın nasıl bir rolü var sorusuna cevap verdiğimiz '' harici duyular '' makalesini okumadıysanız okumanızı öneririz . Hepimiz fiziksel evrende ışığın sesten hızlı hareket ettiğini biliriz . Peki kendi başına bir evren olan beynimiz buna ne diyor ? Hiç maraton koşularında neden bir ışık huzmesinin değil de bir atış tabancısının kullanıldığını düşündünüz mü ? İşte bunun sebebi beyindeki dataların farklı hızlarda işleniyor oluşu ve bu işleyişin fiziksel gerçeklik ile uyumlu olmasının gerekmemesi durumudur . Sonuçları Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre ; insan beyni sesi 50 milisaniye ile 80 milisaniye arasında bir sürede algılar . Diğer yandan beynimiz sesi ışıktan 30 milisaniye önce işler . İşte bu yüzden 100 metre koşularında start tabanca ile verilir . Milisaniye deyip geçmemek gerekir çünkü maraton koşularında saniyenin binde biri bir sporcunun kariyerini baştan sona etkileyebilir . Psikolojik Filtreler Bir eylem düşünün , mesela bir bardağın kırıldığını düşünün . Bu durumu 3 duyu organı ile algılarsanız . İşitme , görme ve hissetme . Peki bu durumda bardağın sesini ve görüntüsünü ayrı ayrı mı algılarız ? İşte beynin mükemmel bir tasarım olduğuna bir örnek daha . Beyin bir datayı gerekli lobda işledikten sonra başka verinin gelip gelmediğine bakar ve duruma göre 5 farklı duyu organının gönderdiği elektrokimyasal verileri senkronize edip '' Zaman olgusunu '' yaratır . İşin ilginç yanı beyinde zaman sensörü gibi bir şey yoktur . Öyleyse zaman 6 . duyumuz olabilir mi ? Bu duyu cerebellum'un içinde özellmiş bilinç tarzı bir şey olabilir mi ? Yada durun bir dakika zaman , 5 duyu organımızın gönderdiği elektrokimyasal verilerin yorumlanıp , bilincin oluşturulduğu yerdeki psikolojik bir filtre olabilir mi ? Düşünsenize bir X kelimesi 100 farklı insanda 100 farklı anlama tekabül ediyor . Sosyopat olmayan bir insan bile günde en az 7-8 adet iletişim kuruyordur . Bu noktada gerçek anlamda farklı algılara sahip insanlar birbirlerine '' seni çok iyi anlıyorum '' dediğinde apaçık yalan söylemiş olmaz mı ? Aslında evet bu yalan bu gerçeklikte kabul edilebilir ama nörolojik görelilik hakkında bir bilgisi olan bir zihin için kabul edilebilir değildir . Nörolojik görelilik hakkında çok fazla hatta hiçbir şey duymamış olmanız doğaldır vede bunun nedeni hakkında pekte bir bilgi yok Son olarak güzel bir örnekle yada karşılaştırma ile sonlandırmak istiyorum bu yazıyı . Bütün Olaylar Aslında Yarım Saniye Önce Oluyor Bir ilginç bilgiyi önceden vermeliyim : İnsan hareketlerinin hepsi hepsi tam yarım saniye önce beyninizde yaşanmıştır . ! Bizler , kozmolojik hayaletler ile dolu bir evrende yaşayan beyin hayaletlerinden başka bir şey değiliz . Hollywood yıldızlarına değilde göklerdeki yıldızlara hayranlık duyduğumuz günden beri bunun farkındayız belkide . '' Bir evren var bize yıldızlarının , kuasarlarının ve gökadalarının geçmişini izleten , ' Bir evren var , şu anın 500 milisaniye önce yaşanıp bittiği bir evren ... Bu makalede değindiğim konulardan biri olan Nörolojik Görelilik konusu , bu ülkede hiçbir yazılı kaynakta değinilmemiştir . Yani yeni yeni keşfedilen bir bilimsel bir konudur . Öte yandan türkiyede yazdığım makalelerin bir değerinin olmadığının farkında olduğumdan , makalelerimi ingilizceye çevirip USA ' de ve yurt dışı bilimsel sitelerde yayınlayacağım . Tabi şuan üslup konusunda mükemmel durumda değilim ama daha fazla makale yazdıkça tanrısallığa yakınlaşacağımın da farkındayım . Okuyan ve anlayanlar var ise teşekkürler. Anonim bir yazıdır. Kaynaklar - http://www.nature.com/news/quantum-gas-goes-below-absolute-zero-1.12146 - http://www.zmescience.com/science/physics/lower-than-zero-temperature-07012013/ - http://phys.org/news/2015-02-fast-universe.html - Nature dergisi - David eagleman The brain : The story of you 3 thoughts on Nörolojik Görelilik Ve Zaman Evrenin içindeki zaman kütle ve ışığın bukulmesine bağlıdır. Işık doğrusal olarak hareket ediyorsa ve bükülmeyip bazı durumlarda kırılıyorsa evrenin içindeki zaman yalnızca kutleye mi bağlı oluyor? Bir olgu yalnızca tek bir şeye bağlı olabilir mi? Evrenin içindeki zaman kütle ve ışığın kavuşumu değil yada ne şekilde kavuştukları da değil ışığın kütle ile kavuştuğunda çıkardığın anlama ulaşmak için kavradığın mesafedir anda zamlanmak. Senin değişkenliğin zaman olgusunu tek bir şeye bağlı olmaktan çıkarıyor en el hak yahu


Nörolojik Hastalıkların Tedavisi Mikrobiyotada Saklı Olabilir İnsan vücudunda 30 trilyon insan hücresi, 40 trilyon da bakteri bulunur. Bu bakterilerin de büyük çoğunluğu bağırsaklarımızda yaşar ve çok önemli hayati görevlerde bulunurlar. Son 10-15 yılda bağırsak mikrobiyotasında yaşayan bakterilerin görevi ve sağlığımıza etkileri yakından araştırılıyor ve bu bölgeye ikinci beyin adı verilmeye başlandı. Her geçen gün mikrobiyotanın önemi ile ilgili yeni bilgiler öğreniyoruz. Amerika'da Baylor College of Medicine'da çalışan bilim insanları sindirim sistemindeki mikroorganizmaların karmaşık nörolojik hastalıklar ile yakından ilişkili olduğunu ortaya çıkardı. Mikrobiyotamızdaki bakteriler dikkat eksikliğine bağlı hiperaktivite bozukluğu, depresyon, anksiyete gibi rahatsızlıkların semptomlarının hafifletilmesinde önemli rol oynayabilir. Cell dergisinde yayınlanan makalede mikrobiyota temelli terapilere gittikçe daha çok yaklaştığımız ve bir gün nörolojik hastalıkların tedavisinde buradan başlayacağımız bildiriliyor. Mikrobiyota Davranışları Etkiliyor Araştırma ekibinin lideri Prof. Dr. Mauro Costa-Mattioli bazı anormal davranışların birbirinden bağımsız olarak genler ve mikrobiyotaya bağlı olarak değiştiğini keşfetti. Özellikle fareler üstünde yapılan çalışmalar şunları gösterdi: Hiperaktivite bozukluğunda organizmanın genetiği büyük rol oynarken ve baskınken, sosyal davranış bozukluklarında mikrobiyotanın etkisi daha büyüktü. Araştırmalar ilerledikçe metabolik olarak aktif biopterin molekülünün sosyal davranışı geliştirdiğini ancak motor hareketlerde etkili olmadığını gördüler. Biopterin molekül ailesinin sentezinde ise belirli bir bakteri rol oynuyordu. Araştırmacılar L. reuteri adlı bakteriyi farelerin mikrobiyotasına yerleştirerek terapötik bir yaklaşım denediler. Organizmanın genetiği her şeyin temelini oluşturur. Ancak çevresel ve mikrobiyota gibi iç etkenler genlerin hükümranlığını etkileyebilir. Diğer taraftan bakterilerin de ayrı bir genetik kodu olduğunu ve protein sentezi yaptıklarını unutmamak gerekir. Nörolojik hastalıkların araştırılmasında çoğu çalışma genetiğe ve ilaç çalışmalarına odaklanır ama mikrobiyota temelli terapötik yaklaşımların önemi her geçen gün artmaktadır. Nörolojik Hastalıkların Tedavisinde Yeni Bir Yol Costa-Mattioli şimdiye kadar düşünülmemiş bir yola başvurdular ve insan genomu ile mikrobiyotadaki bakterilerin genomları arasında bir etkileşim olabileceğinin hipotezini kurdular. Dahası bu etkileşim nörolojik hastalıkların semptomlarının ortaya çıkışını da etkileyebilirdi. Böyle bir hipotezi insanlarda test etmek çok zor olacağından işe model organizma olarak fareleri kullanmak ile başladılar. Cntnap2 geninin iki alleli de bulunmayan (Cntnap2 -/-) ve nörogelişimsel bozukluğa sahip fareleri kullandılar. Cntnap2 negatif farelerde sosyal davranış bozuklukları ve hiperaktivite gözleniyordu. Otizm spektrum rahatsızlığı olan insanlarda da bunlara benzer davranış belirtileri gözlenir. Tıpkı otizmli hastalar gibi bu farelerin mikrobiyotalarında da bazı oluşum farklılıkları mevcuttu. Genetik olarak herhangi bir mutasyon içermeyen ve Cntnap2 genine sahip olan farelere kıyasla davranış kusurları olan farelerin mikrobiyotalarındaki bakteriler daha farklıydı. Bakteriyi veya Metabolitini Naklederek Mikrobiyotayı Düzenleyebiliriz Araştırmacılar sağlıklı ve gen delesyonu olan farelerdeki mikrobiyota farklılıklarını analiz ettikten sonra müdahale etmeye karar verdiler. Ekip L. reuteri adlı bakteriyi mikrobiyotaya eklediklerinde mutant farelerin sosyal davranışlarında iyileşmeler gözlendi. Ancak hiperaktivitelerinde herhangi bir değişim görülmedi. Buradan şu sonuç çıkarılıyor: Mikrobiyotadaki değişiklikler, değişikliğin yapısına bağlı olarak seçici bir etki yaratıyor. Burada mikrobiyota modülasyonunun nasıl yapıldığı çok önemli. Bakteri ekleniyor veya çıkarılıyor mu ya da var olan bakteriler üzerinde bir değişiklik mi planlanıyor? Araştırmacılar bir de L. Reuteri yerine onun ürettiği biopterin molekülünü mikrobiyotaya eklediler ve aynı sonuçlara ulaşıp ulaşmayacaklarını test ettiler. Sonuç değişmedi. Bakterinin metaboliti eklendiğinde de sosyal davranışlarda iyileşmeler gözlendi. Artık şunu çok iyi biliyoruz ki, mikrobiyota üzerinde yapılacak küçük değişiklikler bile davranışsal ölçeğe yansıyıp ciddi etkiler gösterebiliyor.


Nöron Nedir?


Nöron Nöron elektriksel veya kimyasal sinyallerle bilgi işleyebilen elektriksel olarak uyarılabilen hücredir. Bu sinyaller sinaps adlı özel bağlantı yerlerinde gerçekleşir. Nöronlar birbirleriyle iletişime geçerek nöral ağlarda bilgi işleyebilir ve işlev görebilirler. Nöronlar bütün sinir sisteminin en temel elemanlarıdır. Standart bir nöron akson, hücre gövdesi ve dendritten oluşur. Dendritler hücre gövdesinde çok sayıda uzantı olarak çıkan ve sinyal alan yapıdır. Akson ise hücre gövdesinden uzayan büyük sinyal gönderici yapıdır. Normalde ders kitaplarında sinyal dendritten gelir aksondan gider yazar ama gerçekte bunun çok istisnası mevcuttur. Aksonlar ayrıca gerektiğinde aksonun sinyal aktarım hızını arttırmak için lipidlerden oluşan miyelin kılıfı ile kaplanır. Ayrıca dendritleri olmayan nöronlar veya dendriti olup hiç aksonu olmayan nöronlar da mevcuttur. Nöron Türleri Kendi içlerinde işlevlerine göre duyu nöronları, motor nöronlar ve ara nöronlar olarak üçe ayrılır. Duyu nöronları çevreden gelen dokunma, ses, ışık gibi uyaranlara yanıt verir ve onları omurilik ile beyne iletir. Motor nöronlar beyin ve omurilikten gelen sinyalleri alırlar. Daha sonra bunlarla ilgili kas kasılmalarını ve salgı bezlerinin çalışmasını sağlarlar. Ara nöronlarbeyin ve omurilik içindeki nöral ağlarda bir nöronu diğer nörona bağlayan nöron tipidir. Tipik bir nöron hücre gövdesi , dendrit ve aksondan oluşur demiştik. Dendritlerde ayrıca dendritik dallar vardır. Son yıllarda bunların da sinapslar ile aksonlardan elektriksel sinyal alabildiği keşfedildi. Dendritik dalların temel işlevi ise sinapstaki uygun kimyasal çevreyi oluşturmaktır. Normalde bir nöronun bir aksonu ve çok sayıda dendriti bulunur ama bunun birçok istisnası da vardır. Örneğin tek dendritli veya birçok aksona sahip nöronlar olabilir. Sinapsların çoğu akson dendrit arasında olur. Ancak, akson akson arasında, dendrit dendrit arasında, akson hücre gövdesi arasında da sinaps oluşumu gözlenebilir. Bazı nöronların hiç dendriti yoktur, bazılarında da akson bulunmaz. Az da olsa bu tür hücrelerde sıradışı sinaps tiplerine rastlamak mümkündür. Aksiyon Potansiyelleri Tüm nöronlar elektriksel olarak uyarılabilen hücrelerdir. Bu elektriksel uyarım bazen nöronun harekete geçmesine, bazen faaliyetini durdurmasına yol açar. Nöronlar, elektriksel yüklerini hücre içi ve hücre dışı yüklerle sağlar. Hücre zarının üstünde iyon pompaları ve kanalları vardır. Aksiyon potansiyeli geldiğinde sodyum, potasyum, klor ve kalsiyum iyonlarının değişimi ile hücre zarında bir elektriksel yük değişimi oluşur. Aksiyon potansiyeli bu şekilde tüm nöron boyunca ilerler ve diğer nörona aktarılır.


Nöronlar Arasındaki Genomik Farklılıklar Salk Enstitüsü'nde çalışan bilim insanlarının yapmış olduğu son araştırmaya göre nöronlar arasında büyük oranda bir genetik çeşitlilik mevcut. Vücudun bütün hücrelerinin aynı olduğu kuralı bazı beyin hücrelerinin diğer vücut hücrelerinden farklı olduğunun ortaya çıkmasıyla çürütülmüştü. Ancak nöronların kendi aralarında da genetik farklara sahip olacağı beklenmiyordu. Lisede öğrendiğimiz biyoloji bilgilerimizi hatırlayalım. Vücudumuzdaki bütün hücrelerin DNA'sı aynıdır ama her dokunun etkin kullandığı DNA bölgeleri farklıdır. Etkin kullanılan kısım aslında yanlış değil. Bütün hücrelerde kromozomun tamamı etkin değil veya aynı bölgeler protein kodlamıyor. Dokular arasında protein farklılıkları tabi ki mevcut ama 10 yılda araştırmalar gelişen teknolojiyle çok daha üst düzeye taşındı. Artık laboratuarlarda hücreler arası DNA farklılıkları keşfedilmeye başlandı. Bütün Nöronlar Aynı Değil Nöron DNA'ları arasında en ufak bir farktan bile söz edebilmek için bütün nöron genomunun profilini çıkartmak gerekiyor. Salk Enstitüsü araştırmacıları tek hücreden DNA dizileme metodunu kullanarak nöronları tek tek incelediler ve araştırmanın sonuçlarını Science dergisinin Kasım 2013 sayısında yayınladılar. Araştırmacılar bu çalışmada yeni ölmüş üç kişiden yaklaşık 100'er nöron aldılar. Ekip önce tüm genomun kabataslak görünümüne bakarak büyük çapta bir DNA silinmesi veya kopyalanması olup olmadığına baktılar. Elde edilen bulgular nöronların %41'inde kendiliğinden ortaya çıkmış en az bir özgün kopya olduğunu gösteriyordu. Kök Hücreler Kullanıldı Araştırmanın bir sonraki aşaması nöron DNA'sında ki bu farklılığın kökeni belirlemekti. Genetik değişim acaba hücresel farklılaşma sürecinde mi yoksa nöronların beyinde son halini aldıktan sonra mı gerçekleşiyordu? Bu sorunun cevabını bulmak için araştırmacılar indüklenmiş pluripotent kök hücreleri kullandılar. Aslında kullanılan kök hücreler doğal ortamında deri hücresi olmaya programlıydı ancak yapılan müdahalelerle nöronlara dönüştürüldü. Kök hücrelerden elde edilen nöronların da DNA'larında bazı silinme ve eklenmeler ortaya çıktı. Ayrıca bu kök hücre hattından türeyen normal deri hücrelerinde arasında nöronlardaki kadar olmasa da bazı genetik farklılıklar olduğu keşfedildi. Bu sonuç gösteriyor ki hem hücre farklılaşmasında hem de hücreler son halini aldıktan sonra genomda bazı değişiklikler meydana geliyor. Nöronlar Çok Dinamik Yapıda Hücreler Doçent doktor Mike McConnell konuyla ilgili şunları söylüyor Nöron DNA'ları arasındaki farklılıkların deri hücrelerinden daha fazla olması normal kabul edilebilir. Zira nöronlar deri hücreleri gibi üretildikten sonra üst üste dizilmiyorlar, sürekli etkileşim halindeler. Nöronlar çok dinamik bir yapıdalar ve sürekli birbirleriyle iletişim halindeler. Onlar çok karmaşık büyük ağlar oluşturuyorlar ve bazen birkaç nöronda oluşabilecek bir hasar bu ağı ciddi bir şekilde bozabiliyor. Otizm ve Şizofreni Gibi Rahatsızlıklar Aydınlatılabilir Kendiliğinden gerçekleştiği varsayılan bu DNA silinmesi ve eklenmesinin şizofreni ve otizm gibi birçok nörolojik rahatsızlıkla ilişkiliği olduğu düşünülüyor. Sağlıklı bir beyinde bu genomik değişikliklerin neden gerçekleştiği henüz bilinmiyor ancak araştırma ekibinin aklında bazı hipotezler mevcut. Zaman içinde canlılarda gerçekleşen değişikliklerin yeni çevresel şartlara uyum sağlamak için olduğu biliniyor. Araştırmacılar şu an laboratuar ortamında İPKH kökenli nöronların genomlarını değiştirerek hücrelerin çevreye uyum sağlama mekanizmasını araştırıyor.


Yapay Uyarımlarla Nöronlar Kolayca Kontrol Edilebilir İnsan beyninin ne derece karmaşık olduğundan ve yapabileceklerinden bahsetmeye bu yazıda gerek duymuyorum. Bize sorulan bir soruya anında cevap verebilir canımız istediğinde vücudumuzu istediğimiz gibi oynatabiliriz. Bütün bunları nöron adı verilen hücrelerin birbirleri arasındaki iletişimlerine borçluyuz. Bu nöronları bu kadar harekete geçirebiliyorsak her bir nöron faaliyetini kontrol etmemiz mümkün olabilir mi? Sinapslar ve Hücre İçi Sinyal Mekanizması Bir nöronun faaliyete geçmesi, diğer bir deyişle ateşlenmesi, temelde iki etkene bağlıdır: sinaptik sinyal alımı ve hücrenin kendini programlaması. Bir grup Japon araştırmacı ilk kez bir farenin tekli nöronlarındaki sinaptik etkinliği güçlendirmeyi nasıl öğrendiğiyle ilgili kanıtlara ulaştılar. Araştırmacılar farenin beyninde bir hücre hattı seçtiler ve farenin ne zaman o hücreleri kullansa kendi kendini ödüllendirdiğini tespit ettiler. Buradaki ödül lateral hipotalamusun elektriksel sinyaller tarafından uyarılmasıydı. Beynin merkezinde yer alan bu bölge vücudun her yerinden gelen bilgileri birleştirerek beslenme gibi çeşitli olayları düzenliyor. Hipotalamusu yapay bir şekilde uyarmak fare için her şeyin harika olduğu duygusunu veriyor. İleri Okuma: Hipotalamus Hipotalamus Hipotalamusun vücuttaki en temel görevi homeostazı düzenlemektir. Özellikle belirli bazı nöral devreler uzun süreli enerji dengesini, glikoz kullanımını, tuz ve su dengesini, vücut sıcaklığını, uyku/uyanıklık döngüsünü ve kan basıncını kontrol etmekten sorumludur. Bu anlamda hipotalamus merkezi sinir sistemi, endokrin ve otonom sinir sistemi arasında bir köprü görevi görür. İleri Okuma: Homeostaz Hiptalamus bütün işlevlerini yaparken vücudun metabolik ürünlerinden gelen ipuçlarını kullanıyor. Bu ürünler hormonlar, besinler, tuzlar vb. maddelerdir. Bu maddelerin miktarları, çeşitli doku ve organlardan gelen sinyallerle birleştirilerek bir değerlendirme yapılır. Sonrasında vücudun neye ihtiyacı varsa o yönde bir karar alınıp uygulamaya konur. Örneğin çok terleyip su kaybettiğinizde hipotalamus bunu engellemek için böbreklerden daha fazla su emilimi yapılması gerektiği emrini verir ve ilgili hormonların salınımını başlatır. Motor Korteksteki Nöronlar Yaklaşık 50 yıl önce de bilim insanları maymunların motor korteksinde benzer bir sinirsel geribildirim durumu yaratmanın mümkün olduğunu göstermişlerdi. Edimsel koşullandırma tekniğini kullanarak nöronların impuls etkinliği azaltılıp arttırılabiliyordu. Benzer sonuçlar insanların medyal temporal loblarındaki nöronlar için de geçerliydi. Ancak önceki çalışmalarda kullanılan hayvanların beyninin içinde gerçekleşen sinirsel geribildirim olayı gerçek dünyadaki nesnelerle bağdaştırılamaz. Bu yeni çalışmada bir etkiyi görmek için hayvanları günlerce eğitmek yerine hipotalamusun uyarılması sayesinde 15 dk.'da sonuçlar alınabiliyor. Nöroplastisite Beyindeki nöronların kendi içlerinde koşullanarak bir grup nöronu daha fazla etkinleştirmesinin mümkün olduğunu görmek ileri ki araştırmalar için büyük önem arz ediyor. Gerek ödül mekanizmasını gerek diğer mekanizmaları kullanarak nöronlar sirkadyen ritmini değiştirecek şekilde ayarlanabilir ve çeşitli hastalıkların tedavisinde bu nöronların plastisite yeteneği kullanılabilir. İleri Okuma: Nöroplastisite Nedir ve Neden Çok Önemlidir?


Nöroplastisite Nedir ve Neden Çok Önemlidir? Şundan sadece bir 10 yıl öncesine kadar belirli bir yaştan sonra beyninizin değişmeyeceği, zekanızın sabit kalacağı düşünülüyordu. Bilim insanları insan beyninin hayat boyunca pek bir değişime uğramadığını düşünüyorlardı. Nöronlar arasındaki bağlantıların hep sabit kaldığını zannediyorlardı. Hatta lise kitaplarına bakarsanız hala beyinde yeni sinir hücrelerinin üretilmediği yazar. Ancak nöroplastisite kavramının ortaya çıkışıyla beraber beynin sürekli kendini yenilediği görüldü. Eski görüşe göre eğer utangaç biri olarak doğmuşsanız hayatınız boyunca öyle kalıyordunuz. Matematiğe ilginiz yoksa bu sizin iyi bir bilim insanı olma şansınızı sıfırlıyordu. Çoğu kişi hala bu tür bilgilere inanıyor ve kendini kısıtlamaya devam ediyor. Ben de sayısal zeka yok, matematiği istesem de yapamam mı diyorsunuz? Ne yaparsam yapayım bir müzik aleti çalamıyorum böyle doğmuşum gibi sözleri duymuşsunuzdur. Son yapılan araştırmalar bu varsayımların artık doğru olmadığını gösterdi. Beyinde var olan nöral bağlantılar gevşetiliyor ve bu esnada yeni bağlantılar oluşturuluyor. Bu nöral bağlantılar sahip olduğumuz davranışları, karakteri, bilgileri kısacası her şeyimizi oluşturuyor. Nöro Ne? Nöroplastisite ... Bir insan yedisinde neyse yetmişinde de odur, huylu huyundan vazgeçmez gibi birçok atasözü olmasına rağmen insanlar değişir. Nöronların yeniden yapılandırılması işlemi nöroplastisite olarak bilinir. Bir alışkanlığınız var diyelim, örneğin yatmadan önce mutlaka şeftali suyu içiyorsunuz. Siz bunu zamanla tekrarladıkça ve bundan keyif aldıkça bu davranışınızı tetikleyen nöronlar arasındaki bağlantı güçleniyor. Bu nöral bağlantıların güçlenmesi ve gevşetilmesi işlemleri genel olarak nöroplastisite denir. Neden alışkın olduğumuz şeyleri kolayca yaparken yeni bir eylemi gerçekleştirirken rahatsızlık duyarız? Çünkü insan beyni doğadaki diğer tüm maddeler gibi enerjinin korunumu kanununa tabidir. Beyin yeni bir bilgi girişi yapıyor ve ona aşina olmadığı için daha fazla enerji harcamak zorunda kalıyor. Bu da beyinde rahatsızlık yaratıyor. Nöroplastisite Enerji Tasarrufu Yapmamızı Sağlıyor İnsan beyni genelde ilk deneyimleri 2. ve 3.'lere göre daha kolay hatırlar. Çünkü en çok enerjiyi ve çabayı ilkinde harcar diğerlerinde sadece var olan bağlantılara ulaşmak gerekir. 10 yıldır araba süren birisi ilk direksiyon dersini çok iyi hatırlar ama bir hafta sonrasını muhtemelen hatırlamayacaktır. Beyin çok fazla miktarda bilgi alır ve daha sonra aynı bilgilerle karşılaştığında enerji tasarrufu yapmak için kendini hazırlar. Zamanla beyin aynı bilgilerin üzerinden tekrar tekrar geçer. Artık aşina olunmayan bilgiler tanıdık hale gelir ve en sonunda alışkanlık dediğimiz durum ortaya çıkar. Alışkanlık oluştuktan sonra bu alışkanlıktan sorumlu nöronların bağlantıları çok güçlüdür. Tabi işin bir de kimyasal boyutu var. Davranışların Çoğunu Bilinçli Bir Şekilde Yapmıyoruz İnsanoğlunun alışkanlıklarına ne kadar derinden bağlı olduğunu hepimiz biliyoruz. Aslına bakarsanız gün içinde yapmış olduğumuz davranışların 40%'ından fazlasını etkin düşünmeyle yapmıyoruz. Yürürken her bir adımımız için düşünmüyoruz, yazı yazarken harfleri nasıl yazsam diye kafa yormuyoruz. Alışkanlıklarımıza ne kadar bağlı olursak olalım onlar vazgeçilmez değiller. Zeki canlılarız ve karşımıza çıkan her sorunla başa çıkmak durumundayız. Ve bunu mantıklı ve sistematik bir şekilde yapmalıyız. Dans öğrenmeyi mi istiyorsunuz? İstediğiniz dans tipini yapan insanları izleyin ve onları taklit ederek ayna nöronlarınızı çalıştırın. Aynı hareketleri yarın akşam da yapın. Sonra ertesi gün de tekrar yapın. Kısa zaman içinde göreceksiniz ki ayaklarınız artık odun gibi hareket etmeyi durduracaktır. Alışkanlıklar Nasıl Oluşur ve Onları Değiştirmek Neden Zordur? Sistematik Demek Ne Demek? http://www.youtube.com/watch?v=daC2EPUh22w Yukarıdaki video'da bir kızın bir yıl boyunca nasıl aşama aşama dans etmeyi öğrendiği gösteriliyor. Video'daki kız aynı hareketleri tekrarlayarak ve her gün üzerine yeni bir şey koyarak 365 günde çok iyi bir dansçı oldu. Aynı şeyleri istisnalar hariç herkes yapabilir. Sigarayı bırakmak veya kötü bir huyunuzu iyi bir tanesiyle değiştirmek ister misiniz? Bunun belki de yapabileceğiniz en kötü yolu YARIN sigarayı bırakacağım demektir. Böyle dediğiniz emin olun beyniniz hiçbir zaman tam olarak değişimi gerçekleştirecek motivasyonu bulamayacaktır. Sorunu sistematik olarak ele alın. Her gün sigara dozajınızı düşürerek zamanla bu nöronlarınız arasındaki bağlantıları zayıflatın. Sigara içmeyen insanlarla daha fazla vakit geçirin. Ayna nöronlarınızın onları taklit etmesini sağlayın. Zaman içinde göreceksiniz ki günden güne sigara içmeyi unutacaksınız. Epigenetiğin Nöroplastisite ile İlişkisi Beyin değişebilen bir yapıdır. Beyin dediğimiz yapı en temelinde genlerden oluştuğuna göre genlerin de değişebiliyor olması lazım. Son yıllara kadar bilim insanları genlerin değiştirilemez olduğuna inanıyorlardı. İnsanların tüm hayatları boyunca aynı genetik koda sahip olduğu zannediliyordu. Son yıllarda yapılan çalışmalar bunun böyle olmadığını gösterdi. Değişen çevreye uyum sağlamak için hücre içindeki genetik materyalin sürekli bir değişim gösterdiğini ortaya çıkardı. Epigenetik dış etmenlerin gen ekspresyonunu nasıl değiştirdiğini inceleyen bilim dalıdır. Cılız bir vücudunuz var ve yoğun egzersiz yapmaya vaktiniz yoksa sorun değil. Hafif ağırlıklarla başlayın ve sadece en çok yapmak istediğiniz sporları yapın. Düzenli ve sistematik bir şekilde bunları yaparsanız değişimin yakın zamanda ortaya çıkacağını göreceksiniz. Zaman içinde siz kendinizi zorladıkça genleriniz bu değişime uyum sağlayacaktır. Gen ekspresyonlarını değiştirecek ve kaslarınızı oluşturan proteinlerinizin sayısı artacaktır. Nöroplastisite sayesinde şu an olduğunuzdan çok farklı bir insan olabilirsiniz. Hiç topu başkasına atmayın, olduğunuz insan için başkalarını suçlamayın, hiçbir şey için geç değil. Tüm sorumluluğu aldığınız takdirde, daha farklı bir insan olmak için tek yapmanız gereken istemek. Beyninize söz geçirebilirsiniz harika bir hizmetkar olacaktır. Yapmanız gereken tek şey sistematik bir şekilde hareket etmek. Beyninizi her gün zorlayın! Kilit Noktalar Yazının bu bölümünde nöroplastisiteyi kullanırken yapmamız gereken şeylere kısa kısa değinip konuyu toparlayacağız. - Nerede olduğunuzu bilin. Eğer GPS cihazınız sizin mevcut konumunuzu belirleyemezse yolunuzu asla bulamazsınız. Durumunuz ne kadar kötü olursa olsun her zaman kendinizi bilmek önemlidir. Kim olduğunuz, o noktaya nasıl geldiğinizin bir önemi yok. Herhangi bir suçlu arayarak enerjinizi yanlış yerlerde harcamayın. - Hedefinizi belirleyin. Tam olarak ne istediğinizi bildikten ve varış noktasını bildikten sonra yapılacak şey yol patikanızı belirlemek olacak. Yeni nöral ağlarınızı oluşturmak için beyninizin tam olarak ne istediğini bilmesi gerekiyor.


Nöropsikanaliz: Psikanalizin Bir Üst Boyutu! Son zamanlarda nöro ekine çoğu alanda denk gelmişsinizdir . Bizler neden çoğu çalışma alanına nöro eki koyma ihtiyacı hissederiz ki. Bilim insanları bunun nedenini beyin çağında olmamız olarak görüyor. Beyin temelli bir yol haritası çizilerek çalışma alanlarının birleştirilmesi çözüm bekleyen sorulara cevap bulmada işimize yarayabilir. Fakat psikanalizin Freud döneminden beri zor anlaşılır ve kapalı bir yapıda olması hem nörobilimle hem de diğer bilim dallarıyla tanışmasını zorlaştırmıştır. Gelin önce psikanaliz nedir ona bakalım ondan sonra nöropsikanalize doğru nasıl ilerlediği ve neden ihtiyaç duyulduğunu inceleyelim. Psikanaliz Nedir? Psikanaliz bilinçaltı güdüler, cinsellik ve etkileşimler sonucu insanın kişiliğine etkisini inceler. Psikanaliz Sigmund Freud tarafından bulunmuştur. Geleneksel olarak danışan bir kanepeye yatar ve terapist hastaya görünmeyecek şekilde oturarak konum alır. Psikoterapi tekniği olarak psikanaliz, danışanların bilinçdışı öğelerini bilinçli hale getirmeyi amaçlar. Bu terapi yönteminde, şuan yaşanan duygu ve davranışların nedenlerini açıklamak için kişinin geçmişindeki olay, duygu ve anılar incelenir. Çocukluk olayları insanın davranışını ve düşüncelerini etkiler, özellikle bebeklerle bağlanma çalışmaları sonucunda geçmiş yaşam deneyimlerinin çok etkili olduğu bilinmektedir. Bilinçaltı dürtüler incelenerek, kişinin hayatını etkileyen dürtüleri danışan için saklı alan değil açık ve konuşulabilir alan olması sağlanır. Genellikle, analist sadece dinler ve sadece gerektiğinde içgörü uyandırma fırsatı yakaladığında yorumlar. Rüya analizi ve serbest çağrışım gibi tekniklerle bilinçdışı keşfedilmeye çalışılır. Nörobilim Nedir? Nörobilim tıp, biyoloji, fizik, kimya, matematik ve psikoloji gibi bilimlerinin bir arada çalışıldığı disiplinler arası bir alandır. Çalışma alanı ve tekniği olarak çok fazla sayıda tekniğe sahiptir. Temel olarak PET, NIRS, EEG ve FMRI gibi beyin görüntüleme tekniklerine sahiptir. Beyin-davranış ilişkisi farklı bakış açılarıyla incelenir. Nöropsikanaliz İnsan varoluşunun ilk günlerinden itibaren hem maddi hem manevi boyutta bir anlam arayışı içerisindedir. Amacının ise ''madde'' ve ''ruh'' kavramları arasındaki ilişkiyi anlamlandırmak olduğunu görmekteyiz. Bu anlam arayışının insanoğlunun bilgi ve deneyiminin artması sonucunda ayrı ayrı olarak değil, bir bütün olarak incelenmesi gerekliliği günümüzde önem kazanmıştır. Bu yazının konusu olan nöropsikanaliz çalışma disiplini de bu bütünsel bakış açısının önem kazanmasıyla oluşmuştur. Bilindiği üzere psikanaliz, hastaların zihinsel süreçleri ile bilinçdışı unsurları arasındaki bağlantıları ortaya çıkarmaya çalışır. Sinirbilim ise beyin ve davranış arasındaki ilişkiyi inceleyen bir bilim dalıdır. Bu alanların kesişmesi Sigmund Freud'un nöroloji uzmanı olması ve kuramını oluştururken beyne aktif bir rol vermesiyle olmuştur. Freud'un Narsizm üstüne kitabında ''Unutmamamız gerekir ki psikoloji ile ilgili bütün geçici fikirlerimiz bir gün organik substratlar baz alınarak açıklanacaktır. Göründüğü kadarıyla bazı kimyasal maddeler ve işlemler cinselliği yaratmakta ve bireyin hayatını sürdürmesine izin vermektedir'' demiştir. Ayrıca ''ego, id, süperego'' beynin belli bölgelerinde konumlanmaktaydı. Fakat o yıllarda beyin görüntüleme tekniklerine sahip olamayan Freud kuramını vaka ve teorik sunumlarla soyut bir zemine oturttu. Davranışların Çoğu Bilinçdışı Nörobilim alanında son yüzyılda önemli araştırmalar yapıldı ve yapılmaya devam ediliyor. Şu an beynin nöroanatomi ve kimyasal yapısı çok iyi biliniyor olsa da zihin-beyin probleminin anlaşılamaması bütünsel bakış açısını zorunlu kılmıştır. Psikanaliz ise farklı ekollerle gelişmeye devam etti fakat bilimsel bir çağda deney ve gözlem sonucu ispatlanmayan karmaşık söylemlerine devam etti. Psikanaliz ve nörobilim destekçileri yıllar boyunca kendi kabuğuna çekildi fakat son yıllarda ortak soruların artması nedeni ile iki alan yakınlaşmaya başladı. Freud insanın davranışlarının çoğu bilinç dışı unsurlardan oluştuğunu söylüyordu. Yıllar sonra nörobilimciler beynin çok yüksek bir oranda bilinçdışı olarak işlem gördüğünü bulguladı. Nöropsikanaliz tam olarak burada devreye giriyor, Freud ve ondan sonra gelen takipçilerinin söylemleri ile nörobilimin öncüllerinden Kreapelin'den beri biriktirdiği verileri birleştirmek.


Nöropsikolojik Değerlendirme nedir? Hepimiz gündelik yaşamda zaman zaman bazı bilişsel alanlarda zorlandığımızı hissederiz. Bazen dikkatiniz çabuk dağılır, bazen belleğinize çok güvenemezsiniz bazen de kelimeler dilinizin ucuna gelir ama bir türlü söyleyemezsiniz. İşte bütün bu durumların sebebi nörolojik veya psikiyatrik bir bozukluk olabilir. Peki size neredeyse bütün bilişsel işlevlerimizi değerlendiren yöntemler olduğunu söylesem? Bu yazıda bu işlevleri değerlendiren ve Nöropsikolojik Değerlendirme olarak adlandırılan bir muayene yönteminden bahsedeceğim. Nöropsikolojik Değerlendirme nedir? Nöropsikolojik değerlendirme, beyin-davranış ilişkisi temeline dayanan nöropsikolojik testlerle gerçekleştirilen, nörolojide yardımcı muayene yöntemlerinden birisidir. Nöropsikolojik değerlendirmede kişinin o andaki zihinsel durumu ve bilişsel işlevleri değerlendirilir. Nöropsikolojik Değerlendirme ne zaman ve hangi amaçla istenilir? Nöropsikolojik testler beyin görüntülemeye katkı sağlarlar. Bazı durumlarda beyin görüntüleme tek başına yetersiz olabilir. Özellikle damarsal olaylarda beynin neresinde bir bozukluk olduğunun aydınlatılması için istenebilir. Nöropsikolojik değerlendirme temel olarak şu amaçlar için istenebilir: 1) Ayırt edici tanı amacıyla, 2) Hastalığın ve tedavinin gidişinin izlenmesi amacıyla, 3) Cerrahi girişimin planlanması amacıyla, 4) Rehabilitasyonun planlanması amacıyla ve 5) Araştırma yapmak amacıyla. Nöropsikolojik değerlendirme yaparken nelere dikkat edilir? 1) Hastanın konfüzyonda olmadığından kesinlikle emin olmak gerekir. Akut bir konfüzyon durumu söz konusu ise kesinlikle nöropsikolojik değerlendirme yapılmaz. 2) Hastanın best performunu ortaya çıkartacak şekilde değerlendirme yapmak gerekir. Hastayı korkutmamak, sindirmemek gerekir. Hastayla sohbet etmek hı hı, güzel, fena gitmiyorsunuz demek, onu destekleyici olmak, gözünün içine bakmak ve anksiyetesini yatıştırıcı bir tavır içinde olmak gerekir. 3) Genel normalin ötesinde kişisel normal olduğunu da aklımızdan çıkarmamamız gerekir. Örneğin doktora mezunu birisi (bir testin 40-50 arası normalken) testten 42 alıyorsa hemen normal dememek gerekir. Bunun için iyi bir sosyal anamnez almak önemlidir. Kişiyi iyi tanıyan birisinden yardım alarak da doğru bir değerlendirme yapabiliriz. 4) Testlerden alınan puan ne kadar önemliyse, hastanın o testlerle nasıl başa çıktığını gözlemlemek de o kadar önemlidir. Çünkü bir testi başarıyla bitirmenin birden fazla yolu vardır. Bazı bilişsel işlevler çok iyi olabilir ancak bazıları da aynı ölçüde kötü olabilir. Bu yüzden gözlemleme çok önemlidir. Örneğin görsel belleği kötü olan ama bunu sözelleştirerek görsel belleğini telafi eden birisi için görsel belleği çok iyi diyemeyiz. Ayrıca hastanın ilerleyişini takip edebilmek amacıyla basit testler uygulayıp bunları kaydetmek önemlidir. Örneğin bir hasta 10'dan geriye 10 saniyede sayarken, 1 yıl sonra aynı görevi 20 saniyede yerine getirebiliyorsa dikkatinde bozulma var demektir. Nöropsikolojik değerlendirmede kişinin, beynin beş büyük şebekesi olan; 1) yönetici/yürütücü işlevleri, 2) belleği, 3) dil işlevleri, 4) mekan oryantasyonu ve yapılandırması ve 5) karmaşık görsel algıları değerlendirilmektedir.


Nörotrofik Faktörler


Bizi Çok Zeki Yapabilecek 8 Nükleotid Değişimi Zeka kavramı ve zekanın nasıl geliştirilebileceğine dair ortaya atılan görüşler onlarca yıldır hem bilim insanlarının hem de halktan pek çok kesimin kafasını kurcalamaktadır. Zeka kısaca insan beyninin var olan bilgiyi kullanabilme ve yeni çözümler bulabilme yeteneğidir. Zekanın düzeyi insanlar arasında çok geniş bir yelpazede değişkenlik göstermesine rağmen canlılar dünyasında insan zekası bu popülasyonun diğer tüm üyelerinden daha üstün bir konumdadır. Beyin Sürekli Değişiyor Hayvanlar aleminde insanlar vücutlarına göre büyük beyinlere sahiptirler. Ancak herkesin beyni eşit büyüklükte değildir ve cinsiyetler arası da gerek yapısal olarak gerekse işlev olarak birçok farklılık mevcuttur. İnsan beyni son yapılan ölçümlere göre yaklaşık 80 milyar nöron ve bu nöronların 10 50 katı kadar da bu sinir hücrelerini destekleyici glia hücresine sahiptir. Bireyler arası beyin fizyolojisindeki değişikliklerin sebebi henüz araştırma aşamasındayken eldeki veriler bize bir şeyler söylemek için bazı ipuçları vermeye yetiyor. Beyinde bir işlevin gerçekleştirilmesi doğrudan nöronlara ve bu nöronların yaptığı sinaps adlı bağlantıların çokluğuna bağlı olduğundan belirli bir işte uzmanlık ilgili beyin bölgesinin de yapısal olarak büyümesine neden oluyor. Londra taksicilerinin hipokampüslerinin diğer Londra vatandaşlarından yaklaşık 2 kat daha büyük olmasını buna örnek olarak verebiliriz, çünkü Londra'da taksi kullanma lisansı almak için Londra'nın bütün sokaklarının isimlerini ezbere bilmek ve bir yerden başka bir yere en kısa nasıl gidilir bulmak zorundasınız. Bir de İstanbul'da uygulandığını düşünsenize, neyse devam edelim. Beyin Gelişiminin Temelinde Genetik Yatıyor Beynin bir bölgesinin yapısal olarak büyümesinin altında yatan en temel sebep genetik etkenlerdir. Ancak genetik materyalde olabilecek değişiklikler incelenirken beynin iki yarım küresi olduğu ve her bölgenin bir homologunun diğer yarım kürede de olduğu unutulmamalıdır. Örneğin, müzisyenlerde yapılan bir araştırma müzik kulağı olan bireylerin beyinlerinin planum temporal adlı alanı müzisyen olmayan kişilere göre çok daha gelişmiştir. Burada gözden kaçmaması gereken nokta sadece sol yarım küredeki planum temporal gelişimi müzik kulağının ortaya çıkmasına neden oluyor ve aynı zamanda beyin yarım küreleri arasında diğer bireylere nazaran daha yüksek bir asimetri gösteriyor. İnsan beyinleri arasındaki genetik çeşitliliği çözmek amacıyla 33 ülkeden 300 bilim insanı güçlerini birleştirdiler ve meta analiz yoluyla beyin görüntülemeyi geliştirmek için 30,000'den fazla insanın MR görüntülerini genetik ve diğer bilgileriyle beraber topladılar. Tabi inanılmaz büyük kapsamlı ve çok emek gerektiren bu çalışma dünyanın en saygın dergisi olan Nature'da bu ay yayınlandı. Nükleotid Değişiklikleri Zekayla Bağlantılı Genetik materyalimiz olan DNA'daki analizleri yaparken araştırma ekibi zekayla ilişkili kilit bölgelerin DNA'larındaki nükleotid değişikliklerine baktı. Bu bölgelerden bir tanesi hafıza ve öğrenme konusunda çok önemli rol üstlenen hipokampustur. Hipokampus bütün bilgileri önce kendi bünyesinde toplar ve bir sonraki aşamada bilgileri önem derecelerine göre depolar. Bir diğer bölge bisiklet sürmede veya bir müzik aleti çalmada olmazsa olmaz olan kaudat çekirdeğidir. Bu bölgede gerçekleşecek ufak bir hasar bile araba sürmenizi kalıcı olarak imkansız kılabilir. Araştırmacıların inceleme gereği duyduğu bir başka beyin bölgesi kaudat çekirdeği gibi bazal ganglianın bir parçası olan putamendir. Putamen koşma, yürüme gibi vücudun en temel kas hareketlerinden sorumlu beyin bölgesidir. Araştırmacılar birçok beyin bölgesini incelemelerine rağmen hafıza ve öğrenmede en önemli parça olan neokorteksi incelememişlerdir. Çünkü neokorteks kendi içinde birçok kıvrıma sahiptir ve kişiler arasında çok fazla farklılık gösterdiğinden çalışması çok zordur. Araştırma ekibi beyin dokusunda bireyler arası fark yaratabilecek 8 nükleotid keşfettiler. Bu 8 nükleotidin 5'i putamen ve kaudat çekirdeğini etkiliyordu, 3'ü ise hipokampüs ve diğer beyin bölgelerinin hacimlerinde değişikliklere sebep olabiliyordu. Üzerinde değişiklik bulunan gene bağlı olarak beyin dokusunda 1.5%'a kadar hacim farkı olabiliyordu. Korpus kallosum dokusu iki beyin yarım küresini birbirine bağlayıyor. Bu doku kadınlarda erkeklerden %4 daha kalındır ve kadınlarda yarım kürelerin erkeklerden çok daha etkili çalışır. Tüm bu bilgiler ışığında %1.5 gerçekten çok ciddi bir rakam olarak düşünülebilir. Bulunan nükleotid farklılıkların bazıları doğrudan kilit rol oynayan genin içinde yer alıyordu, bazıları ise bu genlerin yakınlarında bulunuyordu. KTN1 Geni Nöronal Projeksiyonları ve Sinapsların Etkiliyor Bu kilit rol oynayan genlerden bir tanesi olan KTN1 geni putamenin içinde nöronların nereye gideceğini ve hangi nöronlarla sinaps yapacağını belirlemede yardımcı olmaktadır. Bunun dışında kalan iki nükleotid değişiminin kolon veya bağışıklık sistemi kanserlerinde görev alan ve bu bölgedeki hücrelerin sayısını düzenleyen genlerle bağlantılı olduğu görülmüştür. Diğer 5 nükleotid değişiminin ise programlanmış hücre ölümü engelleme gibi çok sayıda temel hücresel işlevlerle bağlantılı olduğu ortaya çıkartılmıştır.


Obez ve Diyabet Hastalarının Beyinlerinde Daha Az Glikoz Bulundu Yale Üniversitesi'nden yapılan yeni bir araştırma, sağlıklı bireylerle karşılaştırıldığında obezite ve tip 2 diyabetli kişilerin beyinlerinde glikoz düzeylerinin daha düşük olduğunu gösteriyor. Bu çalışma, obez ve diyabet hastalarındaki yeme davranış bozukluğunun ve Alzheimer hastalığı gelişme eğiliminin mekanizmasını açıklamaya yardımcı olabilir. Günümüzde dünyada 18 yaş üstü erişkinlerde % 8.5'i diyabet hastası, % 39'u aşırı kilolu ve % 13'ü obezdir (WHO 2016). Mevcut obezite ve tip 2 diyabetli hasta oranı azalmamakla birlikte ve genç yaşta teşhis konan birey sayısı artmakta ve hastalıkların uzun vadeli olumsuz etkilerine daha fazla maruz kalmaktadır. Etkili, uzun vadeli tedavi seçenekleri olmaması bu çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Obezite ve Yüksek Kan Şekeri Arasındaki Bağlantı Biliniyordu Obezite ve yüksek kan şekerinin beyin işlevlerini bozduğu ve dürtüsel yeme bozukluğu oluşturduğu biliniyordu. Yale Üniversitesi'nde yapılan yeni bir çalışma da yüksek kan şekeri ve beyin etkilenme ilişkisini ortaya koyuyor. Aslında literatürde yer alan kemirgen modellemeli çalışmalarda; obezite ve yüksek kan şekerinin, vücudun ve beynin glikoz metabolizmasını değiştirerek, beyin fonksiyonunlarını bozduğu ve dürtüsel yeme bozukluğu oluşturduğu biliniyordu. Ama benzer bulguların insan beyninde görülüp görülmediği belirsizliğini koruyor. Çalışmada 25 katılımcı (9 sağlıklı, 10 obez diyabetik olmayan ve 6 tip 2 diyabetli) yer aldı. Gece boyunca aç bırakılan katılımcılar iki saat boyunca damaryolu aracılığıyla glikoz verildi ve bu sırasında, araştırmacılar beyindeki glikoz seviyelerini ölçmek manyetik rezonans spektroskopisi tekniğini kullandılar. Katılımcılar arasındaki kan glikoz seviyeleri arasında belirgin bir farklılık yokken, beyin içi glikoz oranlarında anlamlı bir farklılık saptandı. Sağlıklı katılımcılarla karşılaştırıldığında, beyin glikozu artışları, obezite ve tip 2 diyabetli katılımcılar arasında daha düşüktü. Çalışmanın yazarlarından Dr. Janice Hwang, Obezite ve diyabetin glikozun beynin içine girmesini azalttığını veya gukozun kan beyin bariyerinden alımını köreltildiğini gördük. Bu körelme, beynin glikozu algılama yeteneğini baltalayan bir mekanizma olabilir dedi. İleri Okuma: Beyindeki Glikoz Miktarı Beynin Büyüme ve Gelişmesini Etkiliyor Obez ve Diyabet Hastalarında Glikoz Beyne Giremeyebilir Yeme davranış bozuklukları oluşumunda temel mekanizma obez ve diyabet hastalarının şekeri beynin içine almadığı ve algılamadığı olabilir. Araştırmacılar aynı zamanda katılımcıların glikoz alımından önce ve sonra doygunluk ve memnuniyet durumlarını sözel olarak değerlendirdi. Beyin içine daha fazla glikoz girişi olan sağlıklı bireylerde bir gece yemek yememiş olsa da daha doygun hissediyorlardı. Dr. Hwang bu durum için, Glikoz aldığınızda ilk sinyal beyninize iletilir. Obez ve diyabet hastalarının şekeri beynin içine almadığı ve algılamadığı olabilir mi? Bu nedenle yemek yemeyi durdurmak için geri beslenme döngüsü de körelebilir mi? dedi ve daha ileri araştırmalar yapılmasının mekanizmayı anlamaya ve muhtemel ilaç tedavi seçeneği oluşturmada yararlı olabileceğini belirtti.


Obezite Beyinde Kan Akışının Azalmasına Neden Oluyor Obezite tüm vücudu etkileyen ciddi bir metabolik rahatsızlık olup her geçen gün yeni bir zararı ortaya çıkıyor. İrlanda'da Trinity College Dublin'de yapılan bir çalışma obezite ile ilgili çarpıcı sonuçlar ortaya koyuyor. Yaşlanma üstünde boylamsal araştırmalar yürüten bir ekip aşırı kilolu kişilerde beyin kan dolaşımının yavaşladığını ve dolaşım sisteminin doğru çalışamadığını gösterdi. Obez bireylerde beynin kan dolaşımını artırmak için gün içinde olabildiğince fazla hareket etmek gerekiyor. Dünyanın bir kısmı açlık tehlikesiyle karşı karşıyayken başka bir kısmı ise obeziteden muzdarip hale geldi. Evrimsel süreçte alışkın olmadığımız bol yiyecek ve kalori alımı vücudumuzu olumsuz etkiliyor ve ciddi hasarlar bırakıyor. Aşırı kilolu olmak ve obezite günden güne artan bir sorun olmakta ve bu konuda daha fazla araştırmalar yapılıyor. Obezite Küresel Bir Sorun Haline Geldi Dünya Sağlık Örgütü'nün kılavuzlarına göre obezite küresel çapta bir sorun haline geldi ve en az 300 milyonu etkiliyor. Bunun yanında 1 milyardan fazla insan da aşırı kilolardan dolayı sıkıntı çekiyor. Türk toplumuna baktığımızda da durum pek iç açıcı değil. Nüfusumuzun ciddi bir bölümü aşırı kilolu ve yeteri kadar spor yapmıyor. Maalesef düzenli spor yapmak henüz ülkemizde alışkanlık haline gelmiş değil. Araştırma ekibi obezite için üç farklı ölçüm yöntemi kullandı. Katılımcıların vücut kütle endeksi, bel kalça oranı ve bel çevresi ölçüldü. Ayrıca herkesin haftalık fiziksel aktiviteleri ve ne kadar egzersiz yaptığı da kaydedildi. Tüm katılımcıların beyin kan akışı MR taramaları ve analizlerle izlendi. Ekibin bulgularını özetlemek gerekirse en önemli konunun beynin beslenmesi için gerekli kanın hücrelere ulaşmasının obezite ile ciddi şekilde gerilediğini söyleyebiliriz. Aslında yaş ile birlikte beyne giden kan miktarında bir miktar azalma olması beklenen bir durumdur. Bunu önlemek için uzmanlar fiziksel aktiviteye özen gösterilmesi gerektiğini savunurlar. Ancak MR görüntülerine baktığımızda obezitenin dolaşım sistemine verdiği hasar yaşlanmadan çok daha fazladır. Vücut kütle endeksi, bel kalça oranı ve bel çevresi büyüdükçe beyne giden kan miktarı da azalıyor. Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur sözünün doğruluğu bir kez daha ispatlandı. Bunun yanı sıra bel çevresindeki bir santimetrelik artış beynin dolaşım sisteminde bir yıllık yaşlanmaya eşdeğer bir hasar bırakıyor. Tüm bunlarda kaçınmak için yapabileceğimiz en güzel şey ise düzenli egzersiz yapmak ve diyetimize özen göstermek. Ne Yapabiliriz? Zihni aktif tutmak için öncelikle tüm vücudu hareket halinde tutmak gerektiğini belirtmeliyim. İnsan vücudunun evrimsel sürecine baktığımızda tüm gün hareket halinde olan vücudumuz modern yaşamın pasif rutinine ayak uyduramıyor. Homo Sapiens yaklaşık 200.000 yıldır dünyada varlığını sürdürüyor ve bunun %95'ini göçebe olarak avcılık ve toplayıcılık yaparak geçimini sağladı. Karnını doyurmak için tüm gün bitki toplayan veya hayvan avlayan atalarımıza kıyasla biz tüm günü masa başında geçirebiliyoruz. Beynin beslenmesi çok önemlidir. Nöronlar vücudun diğer hücreleri gibi kendilerini yenileyemediği ve hücreye özel bağlantılar kurdukları için hepsi çok özeldir. Deriniz zarar görse bir süre sonra yeni deri hücreleri oluşur ve hasar tamamen onarılabilir ancak nöronlarda bu böyle olmaz. Çoğu zaman yeni nöron üretilmez. Üretildiği durumlarda bile yeni sinir hücreleri eskisinin sahip olduğu bağlantılara sahip olmadıkları için aynı işlevi yerine getiremeyecektir. Bu açıdan bakıldığında beyindeki kan dolaşımının çok hayati olduğunun altını çizmeliyiz. Nöronlar bir defa öldüğünde geri dönüşü yoktur.


Obezite ve Çocukluk Döneminde Beslenme Obezitenin Farkında Değiliz Obeziteyi bir hastalık olarak mı yoksa sadece fiziki bir bozukluk olarak mı görüyorsunuz? Genel olarak toplumumuzda obezite bir hastalıktan ziyade fiziki bir bozukluk olarak görülmektedir. Aksine obezite, devamında birçok rahatsızlığı da getiren bir hastalıktır. Dünya Sağlık Örgütü obeziteyi ve aşırı kiloluluğu, vücutta anormal derecede yağlanma olarak tanımlar. Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde görülen bu rahatsızlık yetişkinleri olduğu kadar çocukları da ilgilendiren bir kronik rahatsızlıktır. Beden kitle indeksi kiloluluk ve obeziteyi belirlemek amacı ile kullanılan kilo/boy oranıdır. DSÖ'ye göre BKI'si 25 kg/m2 ve üzeri olanlar kilolu, 30 kg/m2 ve üzeri olanlar ise obezdir. Çocuklar için ise DSÖ, fazla kiloluluk ve obezitenin sınıflandırılmasında kullanılmak üzere, 2006 yılında 0-5 yaş arası çocuklar için, 2007 yılında ise 5-19 yaş arası çocuklar için büyüme referans değerleri yayımlamıştır. Bu değerler günümüzde kullanılmaktadır ve persentil eğrileri olarak adlandırılmaktadır. DSÖ'nün belirlediği standartlarda beden kitle indeksi yaşa ve cinsiyete göre 95 persentilin üstünde olan ergenler obez, 85-95 persentil arasında olan ergenler ise fazla kilolu olarak tanımlanırlar. 15-85 persentil arası normal kilolu ve 15 persentilin altı ise zayıf anlamına gelmektedir. Obezite ve şişmanlık durumu için parametreler bu şekildedir. Yetişkinlerde Obezite Yaygınlığı (18+ yaş) 2016 yılında 18 yaş ve üstü olan 1,9 milyar kişi aşırı kilolu idi. Bunların arasında 650 milyondan fazla yetişkin ise obez idi. 2016 yılında 18 yaş ve üstü bireylerin %39'u (erkeklerin %39'u ve kadınların %40'ı) aşırı kilolu idi. Genel olarak dünyadaki yetişkin nüfusunun %13'ü (erkeklerin %11'i ve kadınların %13'ü) 2016 yılında obez olmuştur. 1975 yılından 2016 yılına kadar geçen zamanda obez kişi sayısı yaklaşık olarak 3'e katlanmıştır. Obezite Türkiye'de Ne Kadar Yaygın? DSÖ 2008 yılı genel verilerine bakıldığında obezite sıklığı toplum genelinde %27,8 (kadınlarda %34 ve erkeklerde %21,7)'dir. Yakın zamanda açıklanan Avrupa Kardiyovasküler Hastalık İstatistikleri araştırmasında ise bildirilen oranlar ülkemiz kadınlarında %35,8 ve ülkemiz erkeklerinde %22,9'dur. Bunlar ülkemiz dışındaki verilerdir. Ülkemizde yapılan çalışmalara bakarsak; beden kitle indeksi üzerine yapılmış tüm çalışmaların meta-analizine göre BKI'sı genel olarak 27,4 kg/m2 olarak bulunmuş. Bu değer kadınlarda 28,2 kg/m2 ve erkeklerde 26,5 kg/m2'dir. Yani yüzdeler için yorum yapılacak olursa şu anda genel olarak kilolu bir toplumuz. Sadece beden kitle indeksi ve obezite oranından ziyade çokça bilinmeyen ama çok büyük riskler barındıran karın bölgesi obezitesi denilen bel çevresi fazla yağlanma verilerine de göz atalım. Uluslararası Diyabet Federasyonu erkeklerde 94 cm, kadınlarda 80 cm üzerinde olan bel çevresini çok riskli olarak görüyor. Bu durum Amerika'da erkeklerde 102 cm ve üzeri, kadınlarda 88 cm ve üzeri olarak tanımlanıyor. Ülkemizde yapılan Metabolik Sendrom Araştırması'nda çıkan sonuçlara göre bel çevresi genel olarak erkeklerde 91,7cm, kadınlarda 90,1 cmve ortalama90,88 cm olarak bulunmuştur. Açıklanan bu veriler çok ciddi ve endişe verici düzeydedir. Obezite artık küresel bir halk sağlığı sorunudur. Sadece yetişkinlerde değil çocukluk çağında da artışlar müthiş miktarlarla ilerlemektedir. Çocukluk Çağında Durum Nasıl? Çocukluk çağı obezitesi dünyadaki her ülkeyi etkileyen, 21. Yüzyılın en ciddi küresel halk sağlığı sorunlarından birisidir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre sadece 40 yıl içinde okul çağındaki çocuk ve ergenlerin sayısı 11 milyondan 124 milyona çıkarak yaklaşık 11 katlık bir artış göstermiştir. Yani 1975 yılında 5-19 yaş arası çocukların ve ergenlerin sadece %1'inden azı obez iken 2016 yılında bu rakam erkeklerde %8'e ve kadınlarda %6'ya kadar çıkarak 124 milyonu bulmuştur. 5 yaş altındaki çocukların ise tahmini olarak 41 milyonu obez durumundadır. Kilolu ve obez olan 5-19 yaş arasındaki çocuk ve ergenlerin toplam nüfusu 340 milyon kadardır. Mevcut durumda değişiklikler yapılmaz ise Dünya Sağlık Örgütü araştırmalarına göre 2022'de 5-19 yaş arasındaki çocuk ve ergenlerin obezite oranının daha yüksek olması bekleniyor. Ülkemizin durumu da hiç iç açıcı değil. Yapılan araştırmalara göre elimizdeki veriler obezite konusunun çok ciddi olduğunu gösteriyor. 2010 yılında yapılan Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması'nda 0-5 yaş grubu 2567 çocuğun %8,5'i obez/şişman, %17,9'u hafif şişman olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmada obezitenin en fazla bulunduğu bölgeler; Doğu Marmara (%12,5), Ege (%11,4), Akdeniz (%11,4) ve İstanbul (%10,8)'dur. Obezitenin en az görüldüğü bölgeler ise Güneydoğu Anadolu (%3,4), Doğu Karadeniz (%3,6) ve Kuzeydoğu Anadolu (%4,1) bölgeleridir. Okul çağı dönemindeki obezite yaygınlığı hakkında yeterli araştırma olmadığı için yeterli veri bulunmamaktadır ama 2009'da yapılan ulusal çalışmada 6-10 yaş grubu okul çağındaki çocukların %14,6'sının kilolu ve %6,5'unun obez olduğu görülmüştür. Geniş çapta yapılan yakın zamanlı bir araştırma bulunmamaktadır. Obeziteyi Tetikleyen Etkenler Obezitenin oluşumunda başlıca risk etkeni Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu'na göre şu şekilde sıralanmıştır: aşırı ve yanlış beslenme alışkanlıkları, fiziksel hareketlilik yetersizliği, yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, gelir durumu, hormonal ve metabolik etmenler, psikolojik problemler, çok düşük kaloride diyet uygulama, kullanılan bazı ilaçlar , doğum sayısı ve doğumlar arası süre. Çocuk ve ergenlerde görülen obezitenin daha çok yanlış beslenme alışkanlıkları, fiziksel hareketlilik azlığı, ailede obez birey bulunması, tıbbi hastalık, ilaçlar, aileden ayrılma ya da anne-babanın boşanması gibi stresli yaşam olayları, aile ve akran sorunları, depresyon ya da diğer ruhsal sorunlarla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Yaş Obezite her yaşta görülebilmektedir. Obezitenin gelişiminde özellikle doğum öncesi, 5-7 yaş ve ergenlik dönemi önemlidir. Ergenlik dönemi kalıcı yağlanmanın oluştuğu son kritik evredir. Yapılan bir araştırmaya göre obez çocukların 1/3'ü ve obez ergenlerin %80'i yetişkinlik çağında da obez durumda oluyorlar. Beslenme Alışkanlıkları Yeni yağ hücrelerinin oluşum hızı yaşamın ilk birkaç yılında çok fazla olduğu için çocuklukta yanlış ve düzensiz beslenme sonucunda obezite görülme olasılığı yüksektir. Yağ depolanması hızlandıkça yağ hücrelerinin sayısı da artacaktır. Ergenlikten sonra bakıldığında ise yağ hücrelerinin yaşam boyu neredeyse aynı kaldığı bildirilmektedir. Bu nedenle çocukların aşırı ve yanlış beslenmesinin yaşam boyu şişmanlığa neden olacağı bildirilmektedir. Farkında Olmadan Şişmanlıyoruz! Son yıllarda ülkemizde fast-food alışkanlığı giderek artmıştır. Kalori, yağ, karbonhidrat, tuz yoğunluğu yüksek vitamin-minerallerden, posadan fakir oluşu kalp-damar hastalıkları, şeker hastalığı, yüksek tansiyon, kanser, kan yağlarındaki bozulmalar gibi rahatsızlıkların artmasına da zemin hazırlamaktadır. Obezitenin hazırlayıcı etmenlerine bakarsak devamındaki kötü gelişmeleri nasıl iyileştirebileceğimizi çözmemiz daha kolay olacaktır. Sonsuz faktörü etmen olarak saymamızın yanında son 10-20 yıl içerisindeki obezitenin asıl artış nedeni; endüstriyel gelişme ile birlikte fiziksel hareketliliğe dayalı yaşam tarzından aktif olmayan yaşam tarzına geçiş ve yoğun kalorili besinlerin tüketilmesi olarak görülmektedir. Dünya Sağlık Örgütü 'nün son verilerine göre dünya çapında 4 kişiden 1'i (1,4 milyar insan), kadınların %23'ü ve erkeklerin %32'si aktiflik yönünden yetersizdir. Fast Foodlar En Büyük Düşmanlarımızdan Biri Bunun yanında besinlere ulaşımın kolaylaşması anlık ve pratik olarak gördüğümüz hızlı besinlerin tüketimini arttırmaktadır. Fast-food olarak bildiğimiz bu besinler fazla miktarda karbonhidrat, yağ, enerji içerdikleri için o an alınan doygunluk hissiyatı azalır. Beyin doygunluğu yaklaşık 15-20 dakikada hissetmeye başlar. Bu doygunluk ulaşımı kolay, hacmi küçük ve enerji yoğunluğu yüksek besinler ile karşılanmaya kalkıldığında fark etmeden çok fazla enerji vücuda alınmış olur. Bu nedenle ev yemeklerinin, miktarlarının, yeme şeklinin, çeşitliliğinin hatta tabak büyüklüğünün, renginin dahi önemi artmaktadır. Evde yemek pişmesi aslında çok önemli bir etkendir. O yemek pişerken emek ve sevgi ile uğraşılıp yapılan bir ürün ortaya çıkar. Yavaş pişen, aile ile mutlu, huzurlu bir şekilde tüketilen bir öğün ortaya çıkar. Bu şekilde yemeğin hem tadına varılmış olur hem de yeterli derecede besin ögesi vücuda alınıp psikolojik olarak da doygunluk sağlanmış olur. Yemek yeme şekli de burada çok önemlidir. Besinlerle alınan enerji günlük yaşantımızın ve vücudumuzun sağlıklı olabilmesi için gereklidir. Bir anda yemeğe yüklenmek; fazla kalori alımına, doygunluk hissiyatının hemen oluşmamasına, sindirim problemlerine , boşaltım problemlerine neden olabilir. Bir anda tüketilen öğünlerden sonra halsizlik oluşabilir. Bu halsizlik, bir anda ve fazlaca tüketilen besin/yiyeceklerden sonra vücudun bu besinleri/yiyecekleri sindirimi için enerji harcamasından dolayı gerçekleşebilir. Bunun yanında günlük yaşantımız, boşaltım, emilim gibi günlük ve vücut için gerekli olan eylemler için gerekli enerji kalmayabilir. Ondan dolayı yemekleri yerken yavaşça, çiğneyerek, tadına vararak ve uygun miktarlarda tüketilmesi gerekmektedir. İşlenmiş gıdaların bahsettiğimiz gibi enerjisi yüksek ve besin ögesi barındırma oranı düşüktür, yani besleyici değillerdir. Ulaşım imkanının kolay, lezzetli, ucuz olması da bu ürünlerin tüketimi ile beraber beslenme bozukluklarını ve çeşitli rahatsızlıkları arttırmaktadır. Obezojenik Çevre Obezojenik çevre, anormal kilo alımını kolaylaştıran çevre olarak tanımlanmaktadır. Çocukluk çağı ile ilgili artan araştırmalar obezojenik çevrenin önemli bir ölçüt olduğu üzerinde durmaktadır. Diyet seçenekleri, obeziteye destek veren besin ortamı, obeziteye çevresel katkı sağlayan obezojenik etkenler olarak görülmektedir. Obezojenik sosyal çevre, hem reklam hem de yemek için baskı içermektedir. Sağlıksız gıdaları pazarlamak için savunmasız gruplar ve çocuklar hedef alınmaktadır. Ortalama bir çocuğun 1 yıl içerisinde izlediği reklamların %96'sı şekerli tahıllar, şeker, fast-food, şekerli içeceklerden oluşmaktadır. 1- Mikro Çevre Mikro sistem, çocuğun veya ergenin günlük yaşantısında etkileşim içerisinde olduğu kişileri ve bu kişilerle olan etkileşimlerini, ilişkilerini yani kısaca yakın çevresindeki etkileşim ve aktiviteleri içerir. Bu sistem en temelde aile ve arkadaşları kapsar. Bunun yanında okuldaki çevresi, öğretmenleri, akrabaları da bu sistem içerisindedir. Mikro çevre; perakende gıda satıcıları, evler, iş yerleri, okullar, kreşler, çocuklar için düzenlenen dinlenme alanlarını içerir. Yeme davranışlarını etkileyençevreyi anlayabilmek için tüm çevresel etkenler ele alınmalıdır. Bunlara örnek olarak Ev ortamı, gerçek gıdalar, mobilyalar, acil tüketilen gıdalar verilebilir. Bir bölgedeki obezojenik çevre incelenirken kastedilen mikro çevreye örnek olabilir. Mikro çevre bir bölgenin obezojenik özelliklerini ele alır; park alanları, yeşil alanlar, fiziksel aktivite alanlarını içerir. Obezojenik çevrenin en çok etkilendiği kısım ev ortamı ve aile yapısıdır. Ebeveynlerin her türlü davranışı çocuğu etkilemekte kilit rol oynar. Bunun yanında doğrudan verilen bakıcılardan, öğretmenlerden de etkilenirler. Çocuklar, obezojenik çevrenin bütün etmenlerinden etkilenirler çünkü onlara özel rol modelleme vardır. Sobal ve Wansink, mikro çevreyi oluşturan yapıları 4 alanda tanımlamışlardır. Bunlar; beslenme alanları, geniş seçim sunan tasarımlar, büyük-geniş tabak, bardak vb. ve gıdanın görselliğinin arttırılmasıdır. Geniş seçim sunan sunumlar, fizyolojik tokluğun sağlanması durumunda dahi tekrar bir yeme isteği uyandırır. Büyük-geniş tabaklara konulan yemekler göze az gelir ve tabak doldurularak göz doygunluğu sağlanır. Böylelikle fazla miktarda porsiyon ölçüsü ile birlikte daha fazla kalori almış oluruz ve alınan her fazla kalori vücutta yağ olarak depolanır. Bunun yerine daha küçük tabak kullanarak gerekli porsiyonlarda tabağa koyarak hem göz doygunluğu, hem fizyolojik doygunluk sağlanmış olur. Bunun yanında gerekli miktarda da kalori alınmış olur. Giderek artan mimari yapılar da yeme davranışlarını etkiler. Yemek yenen alanlarda bulunan yemeğe iten faktörler bulunmaktadır. Bunlar; çeşitli iştah kabartıcı görseller, katkı maddeleri, arkadaş ortamı olarak sayılabilir. 2- Makro Çevre Obezojenik çevreyi ilgilendiren yasalar, yürütülen politikalar, gıda reklamları makro çevreyi ilgilendirir. Örneğin; bir süpermarket mikro çevreyi ilgilendirirken ülke çapında bulunan süpermarket sektörü makro çevreyi ilgilendirir. Ülkenin kültürel beslenme alışkanlıkları da bu çevre içinde sayılır. Bu çevrede dikkat edilmesi gereken çok önemli noktalar vardır. ''Tabağında yemek bırakma arkandan ağlar'', ''Yemeği israf etme Allah cezalandırır'' gibi söylenen aslında çok önemli psikolojik temeller barındıran ve bununla birlikte farkında olunmayan cümleler ileride çocukları kötü etkileyebilir. Çocuk ileride duygu durumuna bağlı olarak belki tabağında yemek bırakmaktan korkabilir ve daha fazla kalori alabilir. Böylece obezite gelişip obeziteden dolayı tekrar bir psikolojik bunalımla yemeklere saldırabilir. Bu şekildeki bir kısır döngüyü de destekleyen küçük görülen etmenlerle birlikte çocuk psikolojik olarak yeme bozukluğu geliştirebilir. İyi bir çocuk olmak için yemek yemek, iyi birer ebeveyn olmak için yemek yedirmek zorunda hissediliyor. Aksine bu şekilde bir tutum kimseyi iyi yapmaz veya çocuğu güçlü yapmaz. Başka bir örnek daha verecek olursak; çocukken yapılan iyi bir eylem için şeker veya çikolata ile ödüllendirme durumu ülke geleneklerimizde çok yaygın bir durum. Çocuk bu şekilde bir ödüle alıştığında ve ileride kimseden onu iyi hissettirecek bir ödül almadığında kendisini bu tip gıdalarla ödüllendirebilir. Bu durum da psikolojik temelli bir yeme bozukluğu ile birlikte obezite ve kısır döngü ile devam edip çok ciddi rahatsızlıklara neden olabilir. Aile ve Eğitim Düzeyi Çocukların Beslenmesinde Çok Etkili Bulunduğumuz çağda yetişkinlerde artan obezite ile birlikte ev ortamında, çevrede sürekli kilo verme muhabbetleri edilmektedir. Çocuk daha doğmadan hamile bireyler kilo alımına takılmaktadır. Yetersiz kilo alımı ile çocuğun yaşamı en önemli dönem olan anne karnında etkilenmeye başlamaktadır. Emziklilik dönemine gelindiğinde yetersiz veya kalitesiz anne sütü ile beslenen çocuk ilk besinini kalitesiz alarak yaşamına başlamaktadır. Bununla birlikte çocuk ilk 6 ayında anne sütü ile beslenmesi gerekirken mamalarla tanışmaktadır. Mamaların içeriğinde şeker bulunur. Çocuk ilk zamanlarında şekerle tanışmakta ve ileride de fast-food besinlerle hayatına devam etmektedir. Sağlıklı beslenme ve davranışlar hayatın her alanında gelecek için önem kazanmaktadır. Sorun olarak görülmeyen bu tutumlar ileride ciddi problemlere neden olabilir. Çocuk ileride bir rahatsızlıkla karşılaştığında ilk yıllarındaki beslenme durumunu göz önüne alınıp değerlendirme yapılmalıdır. Ev ortamında sürekli kilo ile ilgili muhabbetler edilmesi çocuğun psikolojik olarak hayat boyu kilo problemi yaşamasına neden olabilir ve sonunda fizyolojik olarak da bu vücuda yansır. Ülkemizde yapılan bazı araştırmalarda ebeveynlerin çocuklar için zararlı olan dış besinlerin henüz ne olduğunu bilmediklerini gösteriyor. İstanbul'da bazı okullarda yapılan araştırmalar ebeveynlerin bazılarının henüz fast-food türü besinlerin farkında olduklarını ama bunları bilmediklerini göstermiş. Çoğu ebeveyn risk etmenlerinin farkında ama bununla ilgili sürekli uygulamalar yok. Aşırı Kilolu ve Şişmanlığın Genel Sağlık Sonuçları Yüksek beden kitle indeksi ve beraberinde aşırı kiloluluk, bulaşıcı olmayan hastalıklar için çok önemli bir risk faktörüdür: 2012 yılında önde gelen ölüm nedeni olan kardiyovasküler hastalıklar Şeker hastalığı Kas-iskelet sistemi bozuklukları Bazı kanserler Bu hastalık riskleri beden kitle indeksinin artması ile yani vücut ağırlığının boyun santimetre cinsinden karesine oranının artması ile artmaktadır. Çocukluk çağı obezitesi, yetişkinlikte obezite riskinin yüksek olması ve bununla beraber erken ölüm ve sakatlık riski ile ilişkilidir. Gelecekteki risklere ek olarak obez çocuklar; solunum güçlüğü, kırık riski, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalıklarının erken belirteçleri, insülin direnci ve psikolojik rahatsızlıklar yaşarlar. Obezite ve Riskleri Önlenebilir Aşırı kiloluluk ve obezite, bununla birlikte gelişen risk etmenleri büyük ölçüde önlenebilir. Bireysel düzeyde insanlar şunları yapmalıdır: Toplam yağ ve şekerden alınan enerji sınırlandırılmalıdır. (Günlük alınan enerjinin %25-30'u ve bunun %60'ının kaliteli yağlardan, %45-60'ı karbonhidratlardan ve bunun %90'ı kaliteli kaynaklardan alınmalı.) Meyve ve sebzeler ile beraber baklagil, kuruyemiş, tam tahılların tüketimini arttırmak. Düzenli olarak haftada 150 dk egzersiz yapmak. Gıda endüstrisi de sağlıklı diyetleri teşvik etmede önemli bir rol oynayabilir: İşlenmiş gıdaların yağ, tuz ve şeker oranını azaltmak, Sağlıklı ve besleyici seçimlerin tüm tüketiciler için uygun içerikli ve uygun fiyatlı olmasını sağlamak, Şeker, tuz ve katı yağlar başta olmak üzere gıdaların pazarlanmasını sınırlamak, Sağlıklı gıda seçeneklerine mevcudiyetin sağlanması ve iş yerlerinde fiziksel aktıvite uygulanmasının desteklenmesi. Obezite Sürekli Artıyor Obeziteninin çocuklarda küresel verileri 2016 yılında Dünya Sağlık Örgütü 'nün açıkladığı 50 milyon kadar kadın ve 74 milyon kadar erkek idi. Zayıflık durumu ise 75 milyon kadın ve 117 milyon erkek şeklinde. 1970 ve sonrasında şişmanlık verileri ciddi derecede arttı ve artmaya devam etmekte. Çocukluk çağı obezitesinin özellikle Asya'daki düşük ve orta gelirli ülkelerde son zamanlarda artışı gözlemleniyor. Bunun nedeni besleyici özelliklerden fakir, şeker, yağ ve tuzdan zengin besinlere ulaşımın kolay, lezzetli ve fiyat olarak uygun olmasıdır. Sağlıklı besinlere olan ulaşım imkanı düşük ve orta gelirli ülkelerde maliyet bakımından zorlaşmakta ve bu hastalıkları ve risklerinin erken yaşta ortaya çıkmasına ve bunların artmasına neden oluyor.


Obezite Demans Riskini Arttırıyor Bir kişinin kilosuyla demans riski arasında bir ilişki olup olmadığı uzun süredir araştırılıyordu. Daha önce yapılmış araştırmalar birbiriyle çelişen veriler ortaya koymuş ve bu konuda tartışmalara yol açmıştı. University College London 'nın yeni araştırması bu tartışmalara bir son veriyor. Vücut Kütle İndeksinin Demans ile İlişkisi Alzheimer's & Dementia dergisinde yayınlanan çalışmada, araştırmacılar Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Avrupa'da yaşayan 1,3 milyon yetişkinin ağırlıklarını ve boylarını değerlendirdi ve verilerini analiz etti. Hastaneye kaldırılmalarına, reçete edilen ilaçlarına ve ölüm kayıtlarından elde edilen elektronik sağlık kayıtlarına bakarak demanslı kişiler belirlendi. Takip edilen 38 yıl süresince 6.894 katılımcıda demans oluştu. Demans belirtilerinin gözlenmesinden 20 yıl kadar önce yüksek vücut kütle indeksi demans oluşma riskini arttırmıştı. VKİ'de görülen yaklaşık her 5 birimlik artış, %16-33 oranında demans riskini arttırmaktaydı. Bunun aksine demans başlangıcına yakın klinik öncesi dönemde ortalama VKİ düzeyi, sağlıklı kalan katılımcılara kıyasla daha düşüktü. Çalışmanın kurucusu Profesör Mika Kivimaki Bizim gibi boylamsal yöntemlerle yapılan nüfus çalışmalarında gözlemlenen VKİ-demans arasındaki ilişki aslında iki süreçten kaynaklanabilir. Bir tanesi aşırı vücut yağının bunama riski üzerindeki olumsuz etkisi. Diğeri ise klinik öncesi demansa bağlı kilo kaybıdır. Bu nedenle, demans gelişen insanlarda demans başlangıcından yaklaşık 20 yıl önce vücut kitle indeksi ortalamadan daha yüksek olabilir ancak açıkça görülüyor ki demansı olanlar sağlıklı olanlara göre daha düşük VKİ'ye sahipler diyerek açıklamasını bitiriyor. Bu çalışma sonuç olarak hem obezitenin demans üzerinde negatif etkisine hem de pre-demans evrede metabolik değişiklilerin sebep olduğu bir kilo kaybına net bir açıklama getirdi. Demans ve Gelecek


Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir? The Big Bang Theory dizisinin sevilen karakterlerinden biri olan Sheldon Cooper, komşusu açana dek kapıyı tam üç defa tıklar. Kapı üç defa vurulmadan evvel açılırsa, o yine de inatla üç defaya tamamlar. Her defasında, orası benim oturduğum yer diyerek kanepedeki aynı noktada oturur. Seyirci olarak, onun bu hareketlerini izlediğimizde onun kolayca biraz takıntılı birisi olduğunu söyleriz. Ancak gerçek hiç de öyle değildir. Çünkü söz konusu Obsesif Kompulsif Bozukluk ise 'birazcık takıntılı' olmak diye bir şey söz konusu değildir. Bu cümleleri gündelik hayatımızda, mükemmeliyetçi veya değişik türden davranışların sergilendiğini gördüğümüzde kolayca sarf ederiz. Kitaplarımızı alfabetik sırayla dizişimizin nedeninin belirtirken Bende biraz takıntı var da diye geçiştiririz. Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir? Bu cümleleri sarf etmek, gerçek bir hastalık durumu olan obsesif kompulsif bozukluğu basite indirmekten başka bir şey değildir. Bu hastalıkta kişi, kontrol dışı sürekli tekrarlayan düşüncelere sahiptir ve bunları ortadan kaldırıp rahatlamak için çeşitli davranışsal ritüelleri ortaya koyar. Birinde birazcık obsesif kompulsif bozukluk var demek ile, birinde birazcık astım veya birazcık diyabet var demek aynı şeydir. Bunun ne kadar saçma olduğu ortadadır. Obsesif kompulsif bozukluk insanların sürekli belirli düşünce kalıplarına sahip olduğu ve rutin işleri tekrarladığı zihinsel rahatsızlıktır. Bu rahatsızlıktan muzdarip kişiler düşüncelerini veya faaliyetlerini kontrol edemeyebilirler. Yaygın özellikleri sürekli el yıkama, eşyaları sayma ve kapının kilitli olup olmadığı kontrol etmektir. Sürekli Kontrol Hastalığı OKB Action-İngiltere konuşmacılarından biri olan Olivia, arabanın kapısını kapattım mı veya ocağı açık mı bıraktım gibi endişeleri taşımanın oldukça yaygın olduğunu söylüyor. Böyle bir durumda, normal bir birey, muhtemelen açık unuttuğu şeyi ya kontrol eder ya da boşverir. Ancak OKB'li birey içinse bu endişeler aşılamaz ve gün boyu onlarla uğraşılır. Örneğin OKB'li bir kadın işe gitmeden önce, tam bir saat oyunca arabasının kapısını tekrar tekrar kontrol edebilir. Ya da başka bir durumda, OKB'li bir adam evinden çıkmadan önce tüm aletleri defalarca üst üste kontrol eder. Böylece evinin yanmasını önlediğine inanır. Yola çıktığındaysa, eve geri dönüp o tekrarlarını yeniden yapmaya mecbur hisseder. Obsesif kompulsif bozukluk, birçok insan için yaşam kalitelerini oldukça sekteye uğratan, köklü bir durum olabilir. Obsesif Kompulsif Bozukluk ve Takıntılı Olmak Biraz takıntılı olmak deyimini, popüler kültürde her gördüğümüz kontrollü ve kesin davranış sonrasında kullanıyoruz. Bu durum, hastalığı ciddiye almaktan uzak oluşumuzu net bir şekilde ortaya koyuyor. Dahası, OKB'li bireylerin kendilerini yaftalanmış hissedip açık olmaktan çekinmelerine de yol açmaktadır. OKB'nin kesin nedeni saptanmamış olsa da, hastalık kendini birçok boyutta göstermektedir. Medyanın çoğunluğu, OKB'nin belli türlerine yoğunluk vermiştir. Mesela düzeni, tertipli olmak veya mikroplardan korkmak. Oysa ki obsesif kompulsif bozukluğun diğer türlerine o kadar dikkat çekilmemiştir. Örneğin, başkalarını incitmekten sebepsiz yere korkma. Kişinin kendi dini hakkında uygun olmayan düşüncelere sahip olması. Cinsellikle ilgili elde olmadan, tiksindirici fikirlere sahip olunması veya sevdikleriyle ilgili değişmez güvenceler aramaları. Bunların hepsi, OKB'yle ilişkili belirtiler olabilir. Tek Yumurta İkiz Çalışmaları Tek yumurta ikizlerinde yapılan araştırmalar OKB'nin temelinde genetik etkenlerin rol oynadığını gösteriyor. Bazı raporlar OKB'nin stres ve travma kökenli olduğunu bazı çalışmalar ise enfeksiyon sonrası rahatsızlığın çıktığını gösteriyor. OKB'nin tam olarak tedavisi mümkün değil ancak terapi, bazen ilaç tedavisi ve bazı antidepresanlar tedavi amaçlı kullanılıyor. Herhangi bir tedavi uygulanmazsa rahatsızlık onlarca yıl sürüyor. OKB dünya nüfusunun 2.3%'ünü hayatlarının bir noktasında etkileniyor. Olivia, OKB, medya tarafından düzen ve temizlik konusunda hastalıklı olmakla ilişkilendirilerek gösterilmektedir. Ancak düzen hastalıklı olmayıp da, farklı türde obsesyonu olan kişilerin yaşadıklarının da OKB olduğu göz ardı edilmektedir. OKB belirtilerinin ne kadar geniş bir aralığa sahip olduğuyla ilgili farkındalık yaratmak şart. Ve bu insanlara, bu hastalığın tedavisinin olduğunu söylememiz gerekiyor diye ekliyor. Obsesif Kompulsif Bozukluk Nasıl Tedavi Edilir? OKB genel olarak, tıbbi ilaç ve Bilişsel Davranışçı Terapi veya her ikisi birden uygulanarak tedavi edilmektedir. BDT'de kişiye, bozucu obsesyonlarla nasıl baş edileceği öğretilir. Bu kısa süren düşüncelere önem vermeyerek, davranışlarını kontrol altına almayı öğretirler. BDT'de kullanılan bir tekniğe göre, obsesif kompulsif bozukluk yaşayan birey korkulu bir duruma uzun süre maruz bırakılır. Ardından o durumda ortaya çıkan kaygısı yok olana dek, kasıtlı olarak kompulsiyonların önüne geçilir. Bu tür bir terapi sayesinde birey, korkularına alışmaya başlar ve yavaştan onlara karşı duyarsızlaşır.


Öğrenme Çeşitleri ve Kişiye Özel Eğitim Saçmalığı Devlet okullarında ilköğretim, liseyi kapsayan 16 yıllık eğitim öğretimde öğrenciler genellikle belirli bir müfredat üzerinden tek tip eğitim alırlar. Bazı dershaneler ise ısrarla kişiye özel eğitim verdiklerini ve bu eğitim modelinin en iyisi olduğunu savunur. İddiaya göre herkesin özel bir anlama şekli vardır ve kişiler bu şekilde eğitime tabi tutulurlarsa başarıları artar. Örneğin kimisi dinleyerek, kimisi görsel nesnelerle daha iyi anlar diye iddia ediliyor ancak araştırmalar bunun bir mit olduğunu söylüyor. İngiliz öğretmenler arasında yapılan bir anket öğretmenlerin 96%'sının bu mite inandığını gösteriyor. Ülkemizde de durum çok farklı değil gibi duruyor. Bu kişiye özel eğitim fikri popüler kitaplarda, uluslararası konferanslarda, derneklerde ve birçok ticari reklamda işleniyor ve sürekli bahsediliyor. Öğrenme çeşitleri anlatan kitaplar her gün satılıyor. Hatta bazı kuruluşlar daha da ileri gidiyor ve bilimsel olarak tamamen çürütülmüş sağ-sol beyin baskınlığını da işin içine katıyor ve öğrencinin beyin baskınlığına göre farklı bir eğitim modelini kullanması gerektiğini söylüyor. Neden Bu Fikir Çok Popüler? Ebeveynler doğal olarak çocuklarının kaliteli bir eğitim almalarını ve kendi üstlerine düşeni en iyi şekilde yapmak istiyorlar. Öğretmenler de tabi ki öğrencilerinin ihtiyaçlarına en güzel şekilde cevap vermek ve onları en iyi şekilde çalıştırmak istiyorlar. Kimse kendini yetersiz hissetmek veya sorumluluğu altında ezilmek istemiyor. Çoğu zaman bir sınıfta herkes başarılı olamaz ve her ailenin çocuğu da okulda başarılı olamaz. 30 kişilik bir sınıfta 5 kişi sınıfta kaldıysa bu 5 öğrencinin ebeveynleri öğretmene neden çocuğumuz başarısız oldu diyecektir. Çocuğunuz yeterince çalışmıyor dediğinde anne baba motivasyonu sağlayamıyor deyip öğretmeni suçlayabilir veya benim çocuğum tembel değil, sadece öğrenme tarzı farklı deyip çocuğunu savunabilir. Öğretmenler ise çocuğu motive edememekten kendini sorumlu tutmak yerine bazen daha rahatlatıcı bir fikre kapılabilir, yani bu çocuğun öğrenme tarzı farklı deyip işin içinden çıkabilir. Öğrenme Çeşitleri Konusunu destekleyen kanıt var mı? Bu konuda yapılmış araştırmalar miti destekleyen çok az bir kanıtın olduğunu gösteriyor. Ancak Harold Pashler ve Doug Rohrer gibi bilim insanları bu kanıtların da çoğunun zayıf olduğunu söylüyor. Bu kanıtlar bir öğrenme tarzını tercih eden insanların ilgili konuyu o şekilde daha iyi öğrendiklerini gösteriyor. Ancak farklı öğrenme çeşitleri tercih eden başka insanların aynı konuyu kendi tercih ettikleri yoldan daha iyi öğreniyorlar. Bu şu demek oluyor, siz seçtiğiniz yolla bir konuyu daha iyi öğrenebilirsiniz ama seçmediğiniz bir öğrenme şekliyle daha da iyi öğrenebilirsiniz. Bu yöntem ise kişiye özel olmak zorunda değildir. Ancak her insan farklıdır, burada herkes tek düze bir eğitim alsın ve her konu için ideal bir eğitim modeli oluşturulsun demiyoruz. Öğrenmenin en iyi yolu bireysel farklılıklar değil öğrenilen konu temel alınarak oluşturulan eğitim modeli ile olur. Yabancı dil öğrenmek ile matematik çalışmanın kendine has farklılıkları vardır, haliyle eğitim şekli de farklı olabilir. Mitle ilgili diğer sorunlar Herkesin kendine özgü öğrenme tarzı olmadığını öğrendik ancak bu mitle ilgili başka sorunlar da var. İnsanların tercih ettikleri öğrenme türünü tanımlamanın çok farklı yolları vardır. 2004 yılında yayınlanan bir araştırma literatürde 71'den fazla öğrenme çeşitleri tanımlandığını gösteriyor. Hele bir de eğitimi görsel ve sözel diye ikiye bölecek olursak bu sefer 2^71 tane eğitim modeli karşımıza çıkar. Bu dünyada yaşayan insanların sayısından bile fazladır. Dahası diyelim ki bir kişi için bir eğitim modelini kabul ettik ama kişinin kendisinin veya bir başkasının onun için belirlediği öğrenme çeşidinin doğru olduğunu nasıl bilebiliriz? Elde edilen kanıtlar yanılma oranının bir hayli yüksek olduğunu gösteriyor. Siz ben görsel şekillerle öğreniyorum diyebilirsiniz ama performansınız tam aksini söylüyor olabilir.


Öğrenme Hızınızı Ölçebilen Elektrikli Düşünme Başlıkları Her üniversite öğrencisinin elinde kahve bardağıyla sabahladığı veya ineklediği belirli zamanlar vardır. Kahvenin uykuyu kaçırdığı ve insanı zinde tuttuğu bilinen bir gerçektir ama daha güzel ve güvenli bir yol olsa daha iyi olmaz mı? Amerika'da Vanderbilt Üniversitesi'nde çalışan Robert Reinhart ve Geoffrey Woodman beyne küçük bir elektrik akımı vererek öğrenme yeteneğimiz üzerinde bazı oynamalar yapabileceğimizi gösterdi. Elektrik akımının yarattığı bu etki akımın yönüne bağlı olarak arttırılabiliyor ve azaltılabiliyor. Öğrenme Olayları EEG'de Kendini Gösteriyor Bir hata yaptığımızda bazen Uppss diye bir ses çıkartırız, bu sesi çıkartmamızdan sorumlu olan bölgenin medial frontal korteks olduğu düşünülüyor. Literatürde yer alan çalışmalar gösteriyor ki, kişi hata yaptıktan sonra beynin bu alanında milisaniyelik negatif voltajdaki ani artış. Reinhart ve Woodman hatalarımızdan öğrendiğimizden yola çıkarak bu ani artışın öğrenmeyi etkilediğini düşünüyor. Reinhart ve Woodman konuyla ilgili bazı hipotezler geliştirdiler. Bilinmesi gereken ilk konu beynin hatalara verdiği elektrofizyolojik cevabı kontrol etmenin mümkün olup olmadığıydı. İkinci konu, elektrik akımının yarattığı etki akımın yönüne bağlı olarak azaltılıp arttırılabilmesiydi. Ayrıca araştırmacılar etkinin ne kadar sürdüğünü ve sonuçların ileri araştırmalar için de kullanılabileceğini belirlemeye çalıştılar. tDCS Çok Güvenli Bir Tekniktir Elastik bir kafa bandı kullanarak iki elektrodu yanağa ve başın en üst kısmına bağladı. Ekip bundan sonra 20 dakika boyunca katılımcıların beyinlerine transkraniyal doğru akım uygulaması yaptı. Çok zayıf bir akım bu uygulama anot elektrodundan başlayarak deri, kaslar, kemikler ve beyni dolaşıp en son devrenin son elemanı olan katot elektrodunda bitiyor. Bu uygulama beyne zarar vermeden uyarmanın en güvenli yollarından biri olarak görülüyor. Akım o kadar zayıf ki katılımcılar her uygulama başında sadece birkaç saniyelik bir titreşim veya karıncalanma hissettiklerini söylüyorlar. 20 dk.'lık uygulamalardan sonra katılımcılara öğrenme düzeylerini test edecek deneme yanılma yöntemine dayalı bir görev verildi. Bu testte katılımcılar ekranda çıkacak belirli renklere göre oyun kolundaki tuşlara bastılar. Araştırmacılar deneye katılan kişilerin öğrenme düzeylerini daha detaylı ölçmek için çeşitli zorluklarla katılımcıların işlerini daha da zorlaştırdılar. Böylece beyin ne kadar çok hata yaparsa medial-frontal korteks o kadar çok etkinleşecek ve bu bölgeyi daha fazla gözlemleme imkanı doğacaktı. Beyne Elektrik Vererek Öğrenme Kolaylaştırılabilir Bu uygulama kişiyi daha dikkatli, hata yapmaya daha az meyilli yapabilir ve değişen ortam koşullarına uyum sağlama yeteneğini geliştirebilir. Anot elektrodundan ilk akım verildiğinde nöronlardaki elektriksel etkinlik bir anda ortalamanın 2 katına çıktı. Nöronların ölmeden daha fazla çalışması daha az hata yapmamıza ve hatalarımızdan daha kolay ders çıkarmamızı sağlayabilir. İlk akım katot elektrodundan verildiğinde bu sefer tersi bir durum oldu ve nöronların elektriksel etkinliği ortalamanın altına düştü. Katılımcılar daha fazla hata yaptı ve hatalarından doğruyu öğrenmeleri zorlaştı.


Öğreten Protein: Staufen2! Hepimiz farkında olarak veya olmayarak pek çok şeyi öğrenir pek çok anıyı hafızamıza kaydederiz. Başınızı yastığa koyduğunuzda geçirdiğiniz günün kısa bir özetini düşünürseniz en sıradan gününüzde bile aslında ne kadar çok yeni olay yaşadığınızı ve beyninizin bu olayları kaydettiğini daha iyi anlayabilirsiniz. Proteinler, sadece kahvaltıda büyük bir keyifle yediğimiz peynirde değil beynimizin öğrenmesinde ve öğrendiklerini hatırlamasında da karşımıza çıkıyor. Evet, araştırmacılar hafıza oluşumunu, öğrenme sürecinde ilk defa RNA'ya bağlanan bir protein keşfetti. Straufen2 Hafıza ve Öğrenmeyi Etkiliyor Anıların oluşumu beyin yapılarında ince değişiklikler gerektirir. Bunun nedeni öğrenme ve hafızaya ilişkin sinaps hücrelerinin birbirleriyle iletişim kurmalarını sağlayan fonksiyonel bağlantıların, sinapsları sürekli olarak değiştirmesidir. Bu süreçte yer alan uzun vadeli moleküler değişiklikler, nöronun çekirdeğinde üretilen mRNA'lar tarafından kodlanır. Önceki araştırmalarda, Ludwig- Maximilians Üniversitesi'nde bilim insanı olan Michael Kiebler, Staufen2 RNA'ya bağlanan proteinin bu mRNA'ları hedeflerine ulaştırmasında önemli bir rol oynadığını göstermişti. Ancak tam olarak bu moleküler sürecin öğrenme ve davranışını nasıl etkilediği tam olarak anlaşılamamıştı. Şimdi, Kiebler ve arkadaşları tarafından Dusan Bartsch ve İspanyol meslektaşları ile yaptığı bir araştırma, bu konuya yeni bir ışık tuttu. Bu yeni çalışma, ilk kez Staufen2 düzeylerinin azalmasının bellekte bozulmaya sebebiyet verdiğini gösteriyor. Bulgular Genome Biology dergisinde yayımlandı. Staufen2 Proteini Hafızayı Olumlu Yönde Etkiliyor Araştırmacılar, geliştirilmiş ve saflaştırılmış genetik sıçan modelininde, Staufen2 senteziyle ön beyindeki sinir hücrelerinin bastırılasını çalıştı. Daha sonra Staufen2 protein düzeylerinin azaltılarak mekansal, zamansal ve ilişkisel bellek üzerindeki etkisini ölçen davranış testleri yaptılar. Sonuçlar, ön beyindeki Staufen2'nin azaltılmasının hafızanın çeşitli yönleri üzerinde olumsuz bir etkisi olduğunu açıkça gösterdi. Genel olarak uzun süreli bellek çalışmaya devam ediyor. Örneğin sıçanlar bir besin kaynağı bulmayı öğrenme kapasitesine sahipler. Fakat mutant farelerden öğrendiklerini uzun süre sonra hatırlamaları istendiğinde, performanslarının daha kötü olduğunu belirtiyor. LTP ve LTD Süreçleri Staufen2'nin tükenmesi ayrıca sinir hücresinin şekli ve sinaps işlevi üzerinde belirgin bir etkiye sahiptir. Elektrofizyolojik ölçümlerin yardımıyla yazarlar, hipokampüsteki sinapslar arasındaki sinyal aktarımının etkinliğini analiz etti ve hem uzun vadeli potansiyasyonun hem de uzun vadeli depresyonun etkilendiğini buldu. İleri Okuma: Hipokampüs Nedir? LTP, sinaptik iletimin etkinliğinde uzun süreli bir artışa neden olan ve aralarındaki işlevsel bağlantıları güçlendiren bir mekanizma. LTD, iletim etkinliklerini azaltır ve önceden kurulmuş bağlantıları etkin bir şekilde budar. Staufen2 seviyelerinin düşürülmesi, LTP'yi arttırırken, LTD'yi de etkiliyor. Bu bulgular, Staufen2 eksikliğinin sinapsları olduğundan daha duyarlı hale getirdiğini ortaya koydu. LTP, hücresel düzeyde öğrenmenin bir modeli olarak görülüyor. Bununla birlikte, sonuçlarımız aslında LTP'nin LTD ile olan dengesinin önemli olduğunu gösterdi diyor Kiebler.