Yoga ve Meditasyon Yapmak Beyni Geliştiriyor Günden güne yaygınlaşan yoga zihinsel yararlar sağlıyor gibi görünüyor, örneğin kişiyi sakinleştiriyor ve daha zinde bir beyne sahip olmasına imkan sağlıyor. ABD'de Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Ulusal Araştırma Merkezi'nde çalışan Chantal Villemure ve Catherine Bushnell çok önemli sonuçlara ulaştı. Düzenli yogayla ilgilenen kişilerin beyinlerindeki gri madde miktarının yapmayan kişilere göre daha fazla olduğunu tespit ettiler. Manyetik rezonans görüntüleme tekniğini kullanarak araştırmalarını yürüten Villemure yoganın daha fazla uygulanmasıyla beyindeki gri madde miktarının da arttığını söylüyor. Bilimsel literatürde yer alan araştırmalara göre 8 haftalık farkındalığı artırmayı hedefleyen meditasyon eğitimi amigdalayı küçültüyor. Amidgala beyinde savaş ya da kaç tepkisini yöneten ve başta korku olmak üzere duyguların yorumlanması ve işlenmesinden sorumlu bölgedir. Amigdalanın duyguların yorumlanmasından sorumlu olması onu bir numaralı stres üretici beyin bölgesi konumuna getiriyor. Amigdalanın meditasyon vasıtasıyla küçültülmesi ise beyinde stresi önleyici bir etki yaratıyor. İleri Okuma: Vücudumuzun Savaş ya da Kaç Mekanizması Yoga ve Meditasyon Alışkanlıkları Kırmada Çok Yardımcı Oluyor Meditasyon, alışkanlıkları kırmak konusunda da çok etkili bir araç olma özelliği taşıyor. Alışkanlıkların nasıl oluştuğu ve beyinde hangi nöral ağlar vasıtasıyla etkin oldukları başlı başına bir araştırma konusudur. Beyinde bir bilginin öğrenilmesi bazal ganglia ve prefrontal korteks bölgelerinin koordineli ve senkronize çalışmalarını gerektirir. İleri Okuma: Prefrontal Korteks Bazal ganglianın beyindeki temel görevleri arasında öğrenme dışında hareket kontrolü ve beynin ödül mekanizmasındaki rolü gelir. Prefrontal korteks ise dikkat, karmaşık düşünme, karar verme gibi beynin bilişsel işlevlerinden sorumlu adeta bir orkestra şefi gibi davranır. Bir davranışın beyinde alışkanlığa dönüşmesi için beynin o davranış yapıldığında dopamin salgılayarak kendini ödüllendirmesi gerekir. Mezolimbik yoluna ulaşan her dopamin molekülü yüzünden prefrontal korteks baskılanır. Şimdi basitçe örneklendirerek resme geniş açıdan bakalım. İlk kez arkadaş ortamında birisi size sigara veriyor ve siz sigara içerken yaptığınızın yanlış olduğunu biliyorsunuz. Ancak dopamin nöronlarınız harekete geçtiğinden salgılanan dopamin prefrontal korteksi baskılıyor. Bu yüzden de karar verme süreçlerinizde aksamaya neden olarak hata yaptığınız gerçeğini göz ardı etmenize neden oluyor. Aslında insanların kötü alışkanlıklarına bahane bulmalarının da altında çoğunlukla bu biyolojik mekanizma yatar. Zamanla bu davranışınızdan sorumlu nöral ağ dopaminin ve keyif algısından sorumlu başka bir hormon olan serotonin varlığında daha güçlenecektir. Bunu takiben davranışlarınız önce alışkanlık, sonrasında ise bağımlılık haline dönüşecektir. Yoga Yapmak Beynin Hacmini Büyütüyor Yogilerin beyinlerinin beden duyu korteksi , süperior paryetal korteks , görsel korteks bölgelerindeki hacim daha fazladır. Villemure'nin araştırmasına katılan kişilerin beyinlerinin hipokampüs, prekuneus ve posterior singulat korteks bölgeleri de normale oranla daha büyüktü. Tüm bu beyin alanları yoganın gerekliliği olan çalışma ilkeleri tarafından geliştirildiği düşünülüyor. Batı yoga uygulamalarına bağlı kalınan araştırmada katılımcılar zamanlarının 70%'ini fiziksel duruşa, 20%'ini meditasyona ve 10%'unu nefes egzersizlerine ayırdı. İleri Okuma: 40 Günlük Meditasyonun Sonucu


Yol Tutmasına Evrimsel Bir Bakış Literatürde yol tutması adı verilen araç ile seyahat ederken mide bulantısı ve hafif baş dönmesi sorunlarını yaşamayı pek çoğumuz deneyimlemişizdir. Hatta sadece araç ile seyahat ederken değil, dalgalı bir denizdeyken, salıncakta sallanırken, VR gözlük veya simülasyon gibi teknolojileri kullanırken de aynı deneyimi yaşayabiliyoruz. Peki bu deneyimi beynimiz bize neden yaşatıyor olabilir diye hiç düşündüğünüz oldu mu? Sinirbilim uzmanı Dean Burnett, Aptal Beyin adlı kitabında bu deneyimi neden yaşadığımıza dair ortaya atılan en güncel ve popüler teoriyi anlattı. Öncelikle sıkıntıyı yaşayan midemiz değil beynimiz. Bu deneyimlerin ortak özelliğini düşünecek olursak hepsinde vücudumuz sabit dururken çevremizdeki görüntünün hareket ediyor olması söz konusu. İşte Dean Burnett bu durumun aptal beynimizin kafasının karışmasından ve gelen karmaşık sinyalleri anlamlandıramamasından kaynaklandığını anlatıyor kitabında. Beyin Hareketi Nasıl Algılıyor? Beynimiz hareket edip etmediğimize dair üç noktadan aldığı sinyallerle bir karar veriyor. Bunlardan birincisi kaslarımız. İnsan, hareket etmek üzere evrimleşmiş bir canlı olduğundan ve doğada insanın hareketi vücudundaki kasların hareket etmesi ile eşdeğer olduğundan beynimiz kaslarımızın hareket edip etmediğine bakarak bir karar veriyor. Eğer kısa bir yürüyüşe çıktıysanız bacaklarınızın hareketinden ve vücudunuzun salınımından beyniniz evet hareket ediyoruz kararını kolaylıkla verecektir. Tabii ki kaslarımızın sinyali tek başına yeterli değil, gözlerimiz de çevremizdeki hareketi algılayabilme özelliğine sahip. Görsel olarak aldığımız sinyaller de beyne hareket edip etmediğimize dair bir bilgi akışı sağlayabiliyor. Üçüncü sinyal kaynağı ise iç kulağımızda yer alan vestibüler sistem. Burada sıvı dolu bir dizi kanal aracılığı ile konumumuzu algılamamız ve hareket halindeyken dengede kalmamız sağlanıyor. Dolayısı ile bu da hareketi algılayan ve beyne ileten sistemlerden bir tanesi. İşte beyin bu üç sinyali bir araya getirerek hareket ediyoruz, ya da hareket etmiyoruz kanaatini getiriyor. Peki bu üç kaynaktan beyne farklı farklı sinyaller giderse ne olur? İşte eğer bir taşıt içerisinde hareket ediyorsak aynen bu gerçekleşiyor. Vestibüler sistem ısrarla hareket ettiğimizi iddia ederken kaslarımız olduğumuz yerde sabit durduğumuz konusunda ısrarcı oluyor. Aslında özellikle kitap okurken midemizin daha çok bulanmasının sebebi de bu kararsızlık. Çünkü eğer kitap okuyorsanız gözleriniz de sabit bir noktaya odaklandığı için hareket etmediğiniz sinyalini gönderiyor, ama aslında taşıt ile de olsa yer değiştiriyorsunuz. Mideniz bulanırken yola bakmanızın tavsiye edilmesi de tam olarak bu yüzden, çünkü yola baktığınızda gözleriniz dış dünyadaki hareketi algılayarak hareket halinde olduğunuzu doğrulayabiliyor.


Yüksek IQ Anksiyete Riskini Artırıyor Olabilir Zeka, tarih boyunca dikkat çekici olmuştur. Yüksek IQ 'ya atfedilen özellikleri kendimizle özleştirmeye meyilli olmamızın nedeni herkesin önemsediği bir kavram oluşudur belki de. Araştırmalar özellikle çağımız insanlarının kuvvetli çoğunluğunun, kendisiyle özleştirebileceği bir sonuca daha işaret ediyor. Yüksek IQ'lu insanlar psikolojik ve fizyolojik bozukluklara daha yatkınlar. Yüksek IQ Anksiyete Riskini 2 Kat Artırıyor Pitzer Üniversitesi'nde yapılan ve Intelligence dergisinde yayınlanan yeni araştırmada, yüksek IQ sahibi insanlar ile ortalamalar karşılaştırıldı ve yüksek IQ'nun insanlarda çeşitli psikolojik ve fizyolojik bozukluklara yakalanma riskini önemli ölçüde artırdığı saptandı. Araştırmacılar, 130 ve üzeri IQ sahibi olanların %20'sinin, halkın genelinin ise %10'unun anksiyete bozukluğu tanısı olduğunu bildiriyorlar. Araştırmanın baş yazarı Ruth Karpinski, Bu bulgular önemlidir çünkü bu bireylerin önemli bir kısmı, duygusal ve fiziksel aşırı duyarlılıklarının bir sonucu olarak günlük olarak acı çekmektedir. Yüksek IQ'yu, bu bozukluklarda rol oynayan mekanizmalar içinde ön ve merkez olarak incelemek bilim dünyası için önemlidir. Diyor. Çevreye Karşı Artan Duyarlılık Anksiyeteye Sebep Oluyor Karpinski ve meslektaşları hiper beyin/ hiper vücut entegrasyon teorisini geliştirdiler. Bu teori, yüksek bilişsel yeteneği olan bireylerin çevrelerine aşırı duygusal ve davranışsal tepkiler verdiklerini varsayar. Kısmen çevrelerine karşı artan bu farkındalık nedeniyle, yüksek IQ'lu insanlar aşırı duyarlı, aşırı tepki veren merkezi sinir sistemine sahip olma eğilimindedirler. Karpinski ve meslektaşları, bu bulguyu saptamak için IQ puanları 130 ve üstü olan 3715 kişiyi inceledi. Her birinden teşhis konulan veya şüphelenilen duygudurum ve anksiyete bozuklukları, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu , otizm spektrum bozukluğu ve otoimmün hastalık, çevresel ve gıda alerjileri ve astımı içeren fizyolojik hastalıkları raporlamaları istendi. Ekip, anket verilerini her hastalık veya bozukluk için istatistiksel ulusal ortalamayla karşılaştırdı. Eğer yüksek zeka, bu hastalıklar ve rahatsızlıklar için bir risk faktörü değilse, iki grup arasında benzer bir yaygınlık oranı göreceğiz diyor yazarlardan Audrey Kinase Kolb. Bununla birlikte belirtilen hastalıkların 130 ve üzeri IQ'ya sahip grupta belirgin olarak daha yüksek oranlara sahip olduğu görüldü. ABD nüfusunun yaklaşık %10'una anksiyete tanısı konulurken yüksek IQ'lularda bu oran %20 çıktı.


Yüksek Tansiyondan Koruyan Bakteriler Aşkına! Mikrobiyota son yılların popüler konusu. Birçok faktörde etkili ve bu yazıda çok tuz içeren diyetlerdeki koruyucu etkisinden bahsedeceğiz. Araştırmacılar, fazla tuzlu diyetin bazı belli bakteri çeşitlerinin miktarını azalttığını bulmuşlar. Sonucunda, Th-17 denilen pro- inflamatuar bağışıklı hücresinin sayıca arttığı görülmüş; bunun da hipertansiyonun mekanizmasına katkısı bilinmemesine rağmen yüksek tansiyona neden olduğu biliniyor. Bilimciler, probiyotik ile bunun etkisini tersine çevirebilmişler fakat bu 'istediğin kadar tuz tüket sonra da bir tane probiyotik hapı al' olarak yorumlanmamalıdır. Ayrıca yapılan başka bir çalışmada da, çok tuz tüketimi MS hastalığı gibi otoimmün hastalık gelişimine neden olabilir. Tuz! Fazla tuz tüketimi, kardiyovasküler hastalıklar için büyük risk oluşturur. Ülkemizde Türk Hipertansiyon ve Böbrek Hastalıkları Derneği'nin 2008 de gerçekleştirdiği ve ülke genelini yansıtan SALTurk-1 Çalışmasında günlük tuz tüketim miktarının 18 g/gün olduğu saptanmıştır. Ayrıca SALTürk-2 çalışmasına göre diyetteki tuz kaynaklarına bakıldığında günlük olarak tüketilen tuzun %55.5 i yemeklere eklenen tuzdan, %31.9 u ekmek tuzundan, %12.6'sı ise sofra tuzundan geldiği saptanmıştır. Bu yüzden yemek masanızdaki tuzu buzdolabının üzerine koyarak bu yazıyı okumaya devam edebilirsiniz belki 🙂 Tuzun içindeki sodyum minerali, kanda birikir,vücut sodyumu dilue etmek için daha su çeker ve kalp ve kan damarları ekstra su hacmi için daha çok pompalar. Bu kan damarlarını daha da sertleştirir ve potansiyel olarak artık yüksek kan basıncı, kalp krizi ve inme için aday olursunuz. Bu sırada Alm'ın labaratuarında ise bağırsak mikropları ile bağışıklık hücrelerinin farklı tiplerinin etkileşimi çalışıyordu... Alm, bağırsak mikrobiyotasının içeriği tarafından; Th-17 gibi pro-inflamatuar hücreler ve anti inflamatuar hücreler arasındaki bir denge oluştuğunu buldu. Aynı zamanda, probiyotiklerin bu anti-inflamatuar özellikli hücreler lehine olduğu görüldü. Bakteriler Tuzu Sevmiyor Peki, çok tuzlu diyet mikrobiyotayı nasıl etkiliyor ve yüksek tansiyondan nasıl korunabiliriz? 2 hafta boyunca, araştırmacılar fareleri tablet sodyum klorid ile beslediler; bu hayvanların yedikleri %4 tuz içeriyordu (normal diyette %0,5 içeriyor) Sonucunda, Lactobasillus murinus adındaki bakterinin nüfusunda düşüş görmüşler. Bu farelerde aynı zamanda Th-17 pro-inflamatuar hücre sayısında da artış olmuş ve dolayısıyla yüksek kan basıncına sahip oldukları görülmüş. Özellikle yüksek tansiyondan muzdarip farelere, bu bakteriye sahip probiyotik verildiğinde Th-17 azalmış ve bundan dolayı hipertansiyon azalmış. 12 insanla yapılan bir başka çalışmada ise, araştırmacılar bu kişilerin diyetlerine 2 hafta için, ek olarak 6 gram sodyum klorid koymuş ve ayrıca mikrobiyotalarını incelemiş; Lactobasillus türünün azaldığını gözlemlemiş ve her kişinin Th-17 seviyesi yüksekliğinden dolayı yüksek kan basıncına sahip olduğu görülmüş. Aynı şekilde, probiyotik eklenince seviyeler normale dönmüş. WHO yetişkinlerde sodyum tüketimin günde 2 gramın altına (5g/gün tuz) düşürülmesini önermektedir. Biz öncesinde soframızdaki tuzu kaldırmakla başlayalım, daha sonra paketli ürünlerin etiketlerindeki tuz miktarlarına bakalım; bu da bizim için bir kıstas olsun.


Yumurtanın Kolesterol Ve Kalp Damar Hastalıkları İlişkisi Var mı? Yumurta kadar tartışılan ikinci bir gıda ürünü var mı bilmiyorum. Makalenin derlendiği yazı, yumurtanın şifresini çözmek zor şeklinde bir giriş yapıyor; çünkü kimileri uzak durun derken kimileri de mutlaka tüketmemiz gerektiğini söylüyor. Böyle olunca da insanların; hatta konunun uzmanı bilim insanlarının dahi kafası karışıyor. Peki, ne yapacağız? Tabii ki Hayatta en hakiki mürşit ilimdir diyerek elimizdeki verinin doğruluğunu mihenk taşına vuracağız, yani bilim ne söylüyor, ona bakacağız. 1960'larda insanlar bir yumurta üzerinde çalışmaya git (Birleşik Krallık 'ta 1960'larda kullanılan bir reklam sloganıdır) derken 70'lerde rüzgar tersine döndü, bilim insanları yüksek kan kolesterolü ile bağlantısından ötürü yumurtadan kaçınmamız gerektiğini söylüyorlardı. Bu arada kolesterol, vücut için hayati fonksiyonlara sahiptir; fakat siz yine de her gün 3-5 yumurta yemeyin. 1980'lerde ise çiğ yumurtada bulunabilen salmonella bakterisi yüzünden yumurta üzerindeki negatif algı devam etti. Yine bir dip not olarak belirtelim, salmonella sindirim sisteminde bulunabilen patojen bir bakteridir. Yumurtanın kaynatılmasıyla kolayca inhibe olur. Yani riskin bertaraf edilmesi kolaydır. Yumurtanın Üzerindeki Kötü Algı Yok Oluyor Yumurtanın üzerindeki olumsuz baskı, 1999'da saygın bir dergi olan JAMA'da yayınlanan bir makale ile kalktı. Bu makalede belirtildiğine göre yumurta tüketimi ile kalp damar hastalıkları arasında herhangi bir bağlantı bulunmamaktaydı (muhtemelen tip 2 diyabetli insanlar hariç). 2013 yılında 3 milyondan fazla insanın dahil olduğu 17 bilimsel çalışmanın meta analizi ile yumurta tüketimi ve kalp-damar hastalıkları bağlantısının olmadığı bir kez daha teyit edilmiş ve adeta yumurta yeniden güven tazelemiştir. Bu tarihlerden sonra yumurta sağlıklı diyetlerin vazgeçilmezi oldu, bir nevi iade-i itibar yapıldı. Hatta o kadar ki yumurta için tavuk beslemek moda oldu. 2018'de Çin'den yeni bir rapor geldi. Yarım milyon insanın dahil olduğu yeni çalışmada düzenli olarak yumurta tüketen yaklaşık yarım milyon insanın izlenmesi sonucu, yumurta tüketimi ile kalp damar rahatsızlıkları arasında düşük bir bağlantı bulundu. Fakat bu düşük bağlantının doğrudan yumurta tüketimi ile alakasının olduğunu kesin olarak belirtmek zor; çünkü daha önce Japonya'da yapılan başka bir çalışmada belirtildiği gibi bu bağlantı kişilerin diğer protein içeren gıdaları fazla tüketmesi sonucu da olabilir. Ama kıyamet satıcıları tekrar piyasaya çıkıp yumurta öldürebilir sözlerini sarf etmeye başladılar. Yumurta Tekrar Hedef Tahtasında Mart ayında JAMA dergisinde yayınlanan bir raporda ise yaklaşık 30.000 insan, ortalama 17 yıl boyunca izlendi. Katılımcıların yaklaşık 5400'ünde ise kalp-damar rahatsızlıkları vardı ve hatta içlerinden kalp krizi ve felç geçirenler bile bulunuyordu. Araştırmacılar her bir yumurta tüketiminin %2,2 düzeyinde kalp-damar rahatsızlıklarına neden olabileceğini kesin olarak buldular ki bu oldukça yüksek bir rakam. Araştırmada güçlü istatistik yöntemler kullanıldı ve Amerika'nın farklı etnik grupları ile günlük olağan beslenmesini temsil edecek şekilde karma veriler kullanıldı. Çalışmanın kısıtlılığı, başlangıçta verilen bilgilere bağımlı olması yani çalışmanın başlangıcında ne yedikleri sorulan kişiler 17 sene takip ediliyor ve başlangıçtaki bilgilerin değişmediği farz ediliyor. Az sebze-meyve tüketen ve yüksek düzeyde kırmızı ve işlenmiş et yiyen, sigara içen ve sağlıksız yaşayan kişilerde yumurta tüketimi ile kalp-damar rahatsızlıkları arasında pozitif bir korelasyon olduğu belirtiliyor. Sağlıksız yaşamın göstergesi olan bu olumsuz etkilerin yok edilmesi için istatistiksel bazı düzenlemeler de yapılıyor. Bu çalışmanın verileri doğrudan bir sebep göstergesi değil sadece birliktelik olabileceğini gösterir ki esasında veriler kusurludur; çünkü Amerikan toplumunda yumurta genelde domuz pastırması, sosis veya hamburgerler ile tüketilir. Bundan dolayı bu yağlı et ürünlerinin mi yumurtanın mı kalp-damar rahatsızlıklarına yol açtığı riskini ayırt etmek imkansızdır. Ayrıca bu sonuç, yumurtanın kolesterol seviyesine olan etkisini bilinenden çok daha yüksek çıkarmıştır. Seçilen diyetin de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki herkesi kapsadığı çok tartışmalıdır. Özellikle, Asya kökenliler ve Kuzey Amerikalıların beslenme profilini kapsama olasılığı düşüktür. Bunun gibi gözlemsel çalışmalar bir birlikteliği gösterir, kesin bir yargı belirtemez. O nedenle bu türlü çalışmalara ihtiyatla yaklaşılır. Yumurtanın Kolesterole Etkisi Çoğu ülkede yumurta tüketimi haftada 3-4 yumurta ile sınırlıdır . Orta boyuttaki bir yumurta ortalama olarak 220-230 mg kolesterol içerir ve günlük kolesterol alımı da ortalama 200-250 mg arasındadır. Yüksek kan kolesterolü seviyesi tarafından, kafanın karıştırılması kolaydır. Örneğin, hangi gıdalar kalp-damar rahatsızlıklarının risklerini arttırır, günlük diyetin ve esas olarak yumurtanın bunda rolü var mı? Çok yüksek kan kolesterolü seviyeleri genellikle genetik yatkınlık olabilir veya tiroit gibi bazı hormonların eksikliği de olabilir; fakat kandaki kolesterol artışı ortalama olarak diyetle ilişkilidir. 1916'da Flemenk doktor Cornelis De Langen, damar tıkanıklığını ve kalp-damar rahatsızlıklarını Java'da belirledi. Fakat bu olağandışıydı; çünkü Javalıların diyeti bitkisel gıda ağırlıklıydı ve haftada sadece birkaç adet yumurta tüketiyorlardı. Doktor, onlara bir flemenk diyeti uygulayınca kan kolesterol seviyelerinin oldukça yükseldiğini (litrede 1 mmol kadar) ve yüksek kan kolesterolü ile kalp krizinin bağlantılı olduğunu buldu. Çoğu Kuzey Amerikalı, Avrupalı ve Avustralyalı yetişkinin orta yaşlardan itibaren kan kolesterolü seviyeleri artar. Doymuş yağ alımı bir dereceye kadar kan kolesterolü seviyelerini arttırabilir. Randomize kontrollü çalışmada deney grubuna fazla miktarda yumurta verildiğinde yumurtadan gelen her 200 mg kolesterolün (yaklaşık 1 yumurta) halk arasında kötü kolesterol olarak bilinen, LDL'nin miktarını yaklaşık olarak % 0,1 arttırdığı tespit edilmiştir. Aynı zamanda bu durumun, doymuş yağların kolesterolü arttırıcı zararlı etkisini de arttırdığı da belirlenmiş. Doymuş yağ alımını azaltan et yiyiciler yaklaşık olarak LDL kolesterolü seviyelerini %0,3 mmol azaltabilirler. Veganlarda ortalama LDL kolesterolü seviyesi 2.4 mmol/L dir. Ki veganlar hiç hayvansal gıda tüketmez ve çok az doymuş yağ tüketirler. Ortalama olarak et tüketenler ile karşılaştırıldığında bu oran çok düşük değildir. Çünkü ortalama et tüketen birinde LDL kolesterol seviyesi 3.5 mmol/L'dir. Risk Herkes İçin Aynı mı? LDL'nin kanda yükselişi noktasında e4 isimli bir tür APOE geni taşıyanlar (nüfusun % 25'i ile 30'u arasında) e3 geni taşıyanlardan daha duyarlıdır. E4 genini taşıyanlar, diğer geni taşıyanlara göre yumurtadan gelen kolesterolü ortalama olarak %10 daha fazla LDL'ye çevirebilirler. Ayrıca kolesterolün emiliminde de çeşitli farklılıklar vardır. İnce bağırsaktaki kolesterolün çoğu, yumurtadan ziyade karaciğer-safradan kaynaklanır. Bazı gıdalara eklenen bitki sterolleri (margarin ve yurt dışındaki yoğurtlara ve ayranlara ilave edilir- Ülkemizde ki yoğurtlara katılması kanunen yasaktır. Kolesterolün emilimini % 10'dan fazla engelleyebilir. Fakat e4 geni taşıyan bazı insanların LDL seviyeleri bitki sterolleri tükettiklerinde bile artabilir. Klasik bir Amerikan bir diyeti yoğun miktarda et ve yumurta içerir. Şunu da belirtelim ki Amerikan diyetindeki et işlenmiş ettir. Dünya Sağlık Örgütü'nün İşlenmiş etin fazla tüketilmesine karşı olduğunu da belirtelim. İşlenmemiş ve sağlıklı şekilde pişirilen et, kararında tüketilmesi şartıyla faydalı olmasından ziyade vücut için bir mecburiyettir. Amerika'da günlük ortalama alınan kolesterol miktarı 600 mg civarıdır ki bu günlük 2-3 yumurtaya denk gelir, bu özellikle tip 2 diyabete sahip olanlar için kalp damar hastalıklarının oluşma ihtimalini arttırabilir. Ayrıca bu durum, günde birkaç yumurta içerebilen popüler yüksek proteinli diyetlerin takip edilmesi açısından özellikle gençlere güzel bir uyarıdır. Aksi takdirde yumurta faydadan çok zarar verir. Sözün özü, beslenmede dengenin gözetilmesi gerektiği her fırsatta tekrar tekrar ortaya çıkıyor. Mucize diyet, mucize gıda yoktur. Mucize olan dengeli beslenmenin ta kendisidir.


Yürüme Hızınız Kişiliğinizi Yansıtıyor Olabilir Herkesin konuşma, yürüme hızı farklıdır. Karşıdan gelen birini gördüğümüzde onu önce görünümü ve beden dili ile yargılarız. Ağır adımlarla yaklaşan birisi ile hızlı, koşar adımlarla gelen bir kişinin yaratacağı izlenim şüphesiz farklı olacaktır. Araştırmacılar Social Psychological and Personality Science dergisinde yayınladıkları çalışmada yürüme hızınız ve beden dilinizin ruh halinizi ve kişiliğinizi yansıtabileceğini gösteriyorlar. Fransa'da Monpellier Üniversitesi ve Amerika'da Florida State Üniversitesi'nde çalışan bilim insanları dışa dönük insanların içe dönük kişilerden daha hızlı yürüdüğünü buldu. İnsanlar hızlı yürüdükçe dışa dönüklük, fikirlerini açıkça ifade etme gibi özellikleri artarken nevrotiklikleri azalıyordu. Yürüme hızı ile sorumluluk duygusu yakından ilişkiliydi ama uyumluluğun yürüme ile bir ilgisi bulunamadı. Çok dışa dönük insanlar içe dönük kişilere göre saniyede 0.06 metre daha hızlı yürüyordu. Yürüme hızının gerçekten de nasıl bir insan olduğunuzu gösterebilir. Yürüme Hızınız Ne Anlatıyor? Araştırmanın yazarlarına göre bu çalışma, yetişkin bireylerin yürüme hızı ile kişilikleri arasında doğrudan bir bağ olduğunu gösteren kanıtlar sunuyor. Adımlarınızı atma şekliniz ile davranışlarınız arasında bile bir bağlantı var. Kendilerini sıkmadan rahat ama hızlı bir şekilde yürüyenler daha açık fikirli ve maceraperest oluyor. Kasvetli bir yürüme hızınız varsa bu sefer bilim insanları sizi daha nevrotik bir kategoriye sokuyor. Yürüme hızınız karakterinizle ilgili birçok bilgi veriyor ama bunu kişilik testlerinde uygulayamıyoruz. Bilim insanları bu araştırma için yaşları 25 ila 100 arasında değişen 15.000 yetişkinin kişilik özellikleriyle yürüme şekillerini ve hızlarını incelediler. Her katılımcının kişilik özellikleri beş büyük kişilik özelliklerini temel alan bir anket vasıtasıyla ölçüldü. Bu beş büyük kişilik türü dışa dönüklük, nevrotizm , deneyime açıklık, uyumluluk ve özdisiplindir. Çalışmaya katılan herkesin normal yürüyüşleri incelendi ve bu kişilik tiplerinden biriyle bağdaştırıldı. İleri Okuma: DSM 5'teki Kişilik Bozuklukları Kişilik ile Davranışlar Arasındaki İlişki Kişilik tipleriyle ilgili yapılan önceki çalışmalarda nevrotik ve deneyimlere kapalı kişilerin günlük hayatta daha hareketsiz bir yaşam süreceğini gösteriyordu. Yeni çalışma da öncekilerle tutarlı sonuçlar verdi. Gerçekten içe dönük, nevrotik insanlar daha yavaş yürürken, dışa dönük ve hareketli insanlar daha hareketli bir yaşam tarzı benimsiyordu. Şimdi kişilik ile davranışlar arasında nasıl bir ilişki olduğunu öğrenmemiz gerekiyor.


Yürümenin Felsefesi Frederic Gros Yaşamak için ayağa kalkmamışken, yazmak için oturmak nasıl da beyhudedir. Henry David Thoreau'nun Walden Gölünde yaptığı çıkarımla söze başlayan kitapta, bildiğimiz birçok yazara atıfta bulunarak, hepsinin yürüme ile olan ilişkisinden bahsediyor yazar. Okurken sıkılmanız mümkün olmuyor; sayfa aralıkları bu şekilde düzenlenmiş. Öncelikle 'yürüme'nin kendine ait felsefesini tanımlayarak başlıyoruz kitaba. Sonrasında Nietzsche'nin kendi hayat yolculuğunda yürümeyi nasıl kullandığını, yürüyerek nasıl ilham topladığını öğreniyoruz. Yürürken çalıştığını görüyoruz. Ardından, sembolizm akımının öncülerinden şair Jean Nicholas Arthur Rimbaud'un eserlerini yazarken yürümeden ilham almasını okuyoruz. Bu arada Gros, yazarların hayatlarından örnek verirken araya daha mini bölümlerde kendi düşüncelerini de bize aktarmış; felsefe ve sosyoloji ile ilginiz varsa veya daha önce Bisiklet- Zen'i okuduysanız bu kısımlar da size tanıdık gelecektir. Yürüme demişken, bu akımın, kendini bulmanın öncülerinden Thoreau da burada elbet. Walden gölü sürecine değinen yazar, Thoreau'ya ait anekdotlarla yürümeyi birleştiriyor. Kant da bu kitapta okunan düşünürlerden. Kant'ın mecburi yürüyüşleri herkes tarafından bilinirmiş; hep aynı yolu yürürmüş hatta o yola Filozofun Yolu denirmiş. Ayrıca Rousseau, Nerval, Gandhi de kitapta yer alıyor. Okurken 'yürüme'ye olan bakış açınız çok değişecek...


Zaman Algısı İnsanlarda Nasıl Değişiyor? Neden hoşlandığımız bir insan ile 1 saat, 10 dakika gibi gelir de, hiç haz etmediğimiz 1 saatlik ders, 10 saat gibi gelir? İşte bu sorunun cevabı , daha yeni yeni gelişen bir alan olan nörolojik görelilik ve en az onun kadar ilginç bir kavram olan zaman algısında . Aslında bu yazıda nörolojik göreliliğin basit ve açık bir şekilde anlatılmasını sağlayan psikolojik kaynaklı bir algı olan zaman algısı üzerinde durduk . Fakat yinede nörolojik göreliliğin fiziksel gerçeklik ile etkileşimine dair de örnek vermeyi de ihmal etmedik . Zaman Algısı Zaman algısı; bir zaman diliminin diger zaman dilimleriyle karşılaştırılmasıyla ortaya çıkar. Bir olay gerçekleşir ve bir süre sonra biter. Daha sonra bir başka olay meydana gelir. Bu iki olay ve zaman dilimleri arasındaki farka zaman denir. Zaman hepimizin hissettigi ama dokunamadığı geri dönüşü olmayanyaşantımızdaki en önemli, aynı zamanda tanımlanması zor ve soyut bir kavramdır . Bu yüzden zaman algısını hem fiziksel hem de psikolojik olarak ele almak gerekir . Zaman algısına psikolojik bir perspektif ile bakan Wearden dahil bazı psikologlar , kişisel zaman algısını ölçmek için iki yöntem geliştirdiler . İlki bir işe başlarken saate bakılmasına rağmen , o işi bitirmenin ne kadar sürdügünü tahmin etmeye dayanan geriyedönük zamanlamadır. Mesela bu yazıyı elinize alalı kaç dakika oldu? İkincisi ise , Wearden'in zamanın geçisine ilişkin yargılar dediği yöntemdir. Bu yazıyı ne kadar sürede okuduğunuz sorusu , tamamen kişisel zaman algınıza göre değişkenlik gösterir . Kişisel algılarımız ise , sayısız farklı değişkenlerin ve kişinin o anki yaşadıgı ruh halinin etkisi altındadır . İşte tam olarak bu yüzden hepimiz bu yazıyı , kendi içinde bulunduğumuz algılarımız yüzünden farklı sürelerde okuyup , anlamlandıracağız . Armageddon Deneyleri Belli bir zaman diliminin , farklı beyinlerde , farklı periyotlara tekabül etmesini ortaya koyan wearden ' in ikinci deneyi kısaca şöyle idi ; '' Armageddon '' deneylerinde gönüllüler iki gruba ayrıldı . Bir grup dokuz dakika boyunca armageddon filmini izlerken diğer grup dokuz dakika boyunca bekleme odasında bekledi . İki gruba yöneltilen zamanın geçişine dair sorulara beklenildiği gibi ; armageddon izleyen grup zamanın daha çabuk geçtiğini söylerken , bekleme odasında ki grup ise beklendiği gibi zamanın yavaş geçtiğini söyledi .İki gruba yöneltilen şu soruya , iki grubun verdiği cevaplar ise kafaları karıştırdı. Her iki gruba aradan ne kadar zaman geçtiği sorulduğunda ise ; armageddon grubu , bekleme odasında ki gruptan yüzde on daha uzun bir süre geçtiğini belirtti . Bekleme odasında pek bir sey olmadığı için zaman yavaş geçiyordu. Ancak, geriye baktıklarında, hiçbir sey yaşanmadıgı içindaha hızlı geçen bir zamandı bu. Armageddon'da zaman akıp gitti; çünkü grup tamamen olay zincirinin içine gömülmüştü, ama geriye baktıklarında ne kadar çok şey hatırladıklarını sayarak zamanın akışını degerlendirdikleri için , uzun bir zaman geçmişti armageddon grubu için . İşte wearden'in ikinci deneyi '' Hayat neden biz yaşlandıkça hızlanır ? '' sorusuna hitaben gerçekleştirilmiş bir çok deneyden biri . Fakat öyle anlar vardır ki , zaman sanki o an için bizler için durmuştur . Tüm fiziği değiştirecek bir yasayı bulduğunuzda , hayatınızın aşkını bulduğunuzda yada ilk defa dünyaya uzaydan baktığınızda ki gibi . İşte o anlar da insani duyguların hepsi anlamsızlaşır. Bizler o an sanki daha büyük bir şeyin parçasıymış gibi hissederiz kendimizi . Ne belleğimiz , ne kaygılarımız , ne korkularımız kalır o an . Sadece hissederiz . Şimdi nörolojik göreliliğin tanımına ve nörolojik göreliliğin fiziksel perpektifini anlamamıza yardımcı olacak bir örneğe göz atalım . Zaman Algısı ve Nörolojik Görelilik Sinirbilim bizlere zamanın düşündüğümüz şey olmadığını söyler . 1.5 kg ağırlığında , 100 milyar nörona ve trilyonlarca sinaptik bağlantıya sahip olan beynimiz için zaman çok farklı akar ve de zaman algısı farklıdır. İşte nörolojik görelilik tam olarak ; farklı hızlarda işlenen verilerin senkronize edilip bizler için '' anlamlı '' olmasını açıklamaya çalışır . Fiziksel gerçekliğimizde ışık sesten hızlıdır fakat sesin ve ışığın beynimizde ki algılanma süresi farklıdır . Aslına bakarsanız beyine 5 duyu organı ile gelen veriler , farklı loblarda , farklı hızlarda işlenir . Sonuçları Natura dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre ; insan beyni sesi 50 milisaniye ile 80 milisaniye arasında bir sürede algılar . Diğer yandan beynimiz sesi ışıktan 30 milisaniye önce işler . Eminim ki bir çoğumuz , maraton yarışlarında neden ışık huzmesi değilde atış tabancası kullanıldığını sormuştur . Fakat beyine dış dünyadan gelen verilerin işlenme hızının , fiziksel gerçeklik ile paralel olmayışını anlatan nörolojik görelilikten muzdarip olmayışımız bu soruya spesifik cevap vermemizi zorlaştırmıştır . İşte bu yüzden 100 metre koşularında başlangıç işareti , start tabancası ile verilir . Milisaniye deyip geçmemek gerekir çünkü maraton koşularında saniyenin binde biri bir sporcunun kariyerini baştan sona etkileyebilir . Bir eylem düşünün , mesela bir bardağın kırıldığını düşünün . Bu durumu 3 duyu organı ile algılarsanız . İşitme , görme ve hissetme . Peki bu durumda bardağın sesini ve görüntüsünü ayrı ayrı mı algılarız ? İşte beynin mükemmel bir tasarım olduğuna bir örnek daha . Zaman Beyinde Yaratılır Beyin bir datayı gerekli lobda işledikten sonra başka verinin gelip gelmediğine bakar ve duruma göre 5 farklı duyu organının gönderdiği elektrokimyasal verileri senkronize edip '' Zaman olgusunu '' yaratır . Ve beyin bu işlemi saniyenin binde biri bir sürede yapar . Sonuç olarak zaman algısı, akışı ve hızı tam olarak kişiye özeldir. İnsan; saatin içindeki akrep ve yelkovan hareketi üzerinde bir etkide bulunamaz. Bunlar durmaksızın hareket eder ve birey ne yaparsa yapsın, zaman önceden kararlaştırılmış bir hızla akıp gider. İnsanlar çogunlukla kendi öznel zamanlarının yetersizliğinden yakınırlar. Oysaki sorun saatin akışını yönetmek degil,bireyin kendisini zaman içinde yönetebilmesidir . Biz insanlar zamanı yönetemeyiz . Ama sahip olduğumuz zamanı iyi kullanmak bizim elimizdedir . Cemal süraya ' nın bir sözü ile sonladırmak isterim bu yazıyı . Zaman sen olmayınca geçmiyor.. Sen olunca da yetmiyor .. Bu yazı anonimdir. Kaynaklar 1-) (Passig, 2002 ve 2005) Passig, D. (2002). The melionation as a high order cognitive skill of future ıntelligence, ın Hebrew; Passig, D., (2005). Future tıme-span as acognıtıve skıll ın future studıes. Futures Research Quarterly, 19 (4), 27-47; 2-) Klein, S. (2011). Yasamın Hammaddesi Zaman Bir Kullanma Kılavuzu, Aylak Kitap, Ayhan Matbaası, Almancadan Çeviren: Mustafa Tüzel, _stanbul, Sayfa: 271 3-) Akatay, A., (2003).175http://adem.bartin.edu.tr/upload/Zaman_Yonetimi.PDF, Doktora tezinin bir bölümünden . Mackenzie, R. Alec; Zaman Tuzagı: Zamanı Nasıl Denetlersiniz? Amacom İlgi Yayınları, İstanbul, 1989; 4-) Nature dergisi / David eagleman The brain : The story of you .


Zaman Ölçümleri: Bir Saat Neden 60 Dakika? Bazen su gibi akıp giden bazen ne kadar ileri sarmak istesek de yapamadığımız bazense durdurmak istediğimiz, insandan insana değişen bir algıdır zaman. Bunun nasıl gerçekleştiğini merak ediyorsanız şu yazıyı okuyabilirsiniz: https://sinirbilim.org/zaman-algisi-insanlarda-nasil-degisiyor/ Ben bugün zamanla ilgili nerede ve kimin yanında olursak olalım değişmeyen zaman ölçümlerinden bahsedeceğim. Mesela bir saat neden 60 dakika bir dakika neden 60 saniye , ya da duvardaki saate baktığımızda sayılar neden 12 ye kadar? Sümerler Neredeyse bütün planlarımızı zamana göre yapıyoruz. Hayatımızı ona göre şekillendirdiğimiz bir şeyin uygarlığı doğuran halk tarafından belirlenmesi şaşırtıcı değil. Bu halk yani Sümerler M.Ö. 2000 4000 arası, Dicle ve Fırat Nehirleri arasında kalan topraklarda yaşamış şu an hayatımızda kullandığımız birçok şeyde izleri olan uygarlıktır. Günümüzden yaklaşık 5000 yıl önce, Sümerler yazıyı bulmuşlar, ilk kent devletlerini kurmuşlar, ilk yasalar düzenlemişler, ilk mit ve destan örneklerini vermişlerdi. Mimarinin gelişmiş olduğunu yaptıkları tapınaklarla kanıtlayan ticaretin canlı olduğu bu halk kısa sürede Mezopotamya yayıldı. Bu yayılma birçok ihtiyaç doğururdu navigasyon gibi. Bir yerden bir yere gitmek, tekrar geri dönebilmek, bu yolu başkasına tarif edebilmek, nerede olduğumuzu anlayabilmek, yolun ne kadar zamanımızı aldığını hesaplayabilmek.. Bunların hepsi navigasyon terimini açıklıyor. Şimdi kesin sonuç alabildiğimiz navigasyon uygulamalarıyla işimiz çok kolay. Peki binlerce yıl önce insanlar ne yapıyordu? Yollar Uzadıkça Sayma İhtiyacı Doğdu Yol tarifleri için belirli noktalar belirlemek çok akıllıca. Ancak hiçbir şeyin olmadığı uçsuz bucaksız çöller için maalesef kullanışsız. Güneşin doğuş ve batış yönünün değişmemesi yön kullanmada çok işe yarıyor. Ama güneş mevsimlere göre farklı saatlerde doğup batıyor. Burada da güneş saatleri devreye giriyor . Bir günün 24 saat olduğunu biliyoruz ama o zamanlar daha sayılar bile yok. Yol uzadıkça sayma ihtiyacı da artıyor. Yazının icat edilmediği zamanlarda insanlar parmaklarıyla taşlarla ya da çentik hesabıyla sayıyorlarmış. Sümerler sayılar için şöyle şeyler kullanıyorlarmış: mesela bir koyun için üzerinde artı işareti olan bir kil misket ama 100 koyun için 100 misket yerine farklı bir simge keçi için farklı simgeler. Yani günümüz abaküsünü oluşturmuşlar. Sonra M.Ö. 3100'lerde sayıları bulmuşlar. 60'lık Sayı Tabanı ve Bir Saat Ölçümü Nerede olduğumuzu bilmemiz için zamanı ve yönü bilmemiz lazım. Sayıların nasıl bulunduğuna dair kısa bilgilerden sonra şimdi de açıların ve zaman biriminin de nasıl ortaya çıktığına bakalım.Sümerler ve onları takiben Babillerde bizdeki gibi 10'luk sayı tabanı yoktu. Onlar 60'lık sayı tabanı kullanıyordu. Peki neden 60? Lidyalılar para bulmadan önce alışverişte takas kullanılıyordu ve bir şeylerin ölçüsünü belirlemek için belli yöntemleri vardı. Mesela parmak hesabı yapıyorlardı. İki eli kullanarak en fazla ve en kullanışlı sayıyı elde etmek için parmak boğumlarını kullanıyorlardı.Şimdi sağ elinizin baş parmağıyla parmaklarınızın boğumlarını sayın. Her parmakta 3 boğum ve 4 parmakta toplam 12 boğum ediyor. Her 12 sayıda sol elinizden bir parmak kapattığınızda sonunda sol eliniz yumruk oluyor ve 60 anlamına geliyor. Mesela bir şeyin fiyatı gibi düşünebilirsiniz. 1 yumruk 60 lira 3 kere sallarsam 180 lira gibi. Ticarette 60 çok kullanışlı bir sayıdır. Çünkü 10 tane kalansız böleni vardır (2 3 4 5 6 10 15 20 30 60 ). Günümüzdeki 60'lar buradan olduğunu hala Asya da bazı toplumların sayı tabanının 60 oluşu daha çok kanıtlıyor. Geometrik Hesaplar Peki neden daire 12 ye bölündü? Sümerler çember konusunda baya iyilerdi ve çemberi içine çizdikleri çokgenlerle hesaplıyorlardı.Çemberin içine en rahat çizilebilen çokgen düzgün altıgen yani 6 tane eşkenar üçgen.O yüzden daire 360 derece.Her üçgenin kirişinin orta noktasından merkeze çizdiğimiz doğrularla da 12 elde ediliyor.


Zamanı Tersine Çevirebilen Arılar Arizona Üniversitesi'ndeki bilim insanları genç bal arılarının yaşlı arıların yuvalarında daha fazla sorumluluk almaya başladığında, yaşlı bal arılarının beyin yaşlanmasını tersine çevirebildiğini keşfettiler. İnsandaki yaşa bağlı akıl hastalıkları üzerinde devam eden araştırmalar yeni ilaç tedavileri üzerinde yoğunlaşırken, araştırmacılar bu buluşun insanlarda ki bunama gibi rahatsızlıklarda kullanılabileceğini açıkladı. Doçent Doktor Gro Amdam'ın liderliğinde bir grup bilim insanı yaşlı bal arılarının yuva içinde ki sorumluluklarını yapmak için kendi beyinlerindeki moleküler mekanizmaları değiştirdiğini ortaya çıkardı. Daha önceki araştırmalardan yuvada kalıp larvalara bakan yetişkin arıların zihinsel olarak oldukça iyi kaldıklarını biliyorduk diyor doktor Amdam. Ancak bir zaman sonra arılar yiyecek bulmak için uçuyor ve çok hızlı bir şekilde yaşlanmaya başlıyor. İki hafta sonra, yiyecek arayan arıların kanatları yıpranmış hale geliyor, vücutlarındaki tüyler dökülüyor ve en önemlisi beyin işlevlerinde düşüş görülüyor. Bu yaşlanma mekanizmasında herhangi bir esneklik olup olmadığı görmek istedik ve bu yüzden şu soruyu sorduk, yiyecek arayan arılar tekrar larvalarla bakmaya başlarsa ne olur? Deneyler boyunca, araştırmacılar tüm bakıcı arıları yuvadan uzaklaştırdı, sadece kraliçe arı ve larvalar kaldı. Daha yaşlı olan yiyecek arayan arılar yuvaya döndüğünde, hareketlilik birkaç günlüğüne azaldı. Sonra, bu yaşlı arıların bazıları tekrar yiyecek aramaya dönerken, diğerleri larvalara bakmaya başladılar. Araştırmalara göre, 10 gün sonra yuvada kalan yaşlı arıların yaklaşık yarısı yeni şeyler öğrenme yeteneklerini önemli ölçüde geliştirdi. Arılar Beyinlerindeki Protein Yapılarını Değiştiriyorlar Amdam's ekibi arıların öğrenme yeteneklerinde bir gelişme görmekle beraber, ayrıca arıların beyinlerindeki proteinlerinde de bir değişim keşfettiler. Ekip Prx6 adlı insanlarda da bunama, Alzheimer hastalığı gibi rahatsızlıklara karşı koruma sağlayan bir protein buldular. Genel olarak araştırmacılar insanların beyin işlevlerini geliştirmeye yardım edecek ilaçlar üretmeye odaklanmış durumda. Sosyal ilişkiler belki bizim bugün beynimizi gençleştirmek için kullanabileceğimiz bir şeydir diyor Amdam. Araştırmada incelenen proteinlere arılar da sahiptir, bu proteinler kendiliğinden belirli sosyal davranışlara cevap verebilir.


Zamanın Kısa Tarihi Stephen Hawking Kemerlerinizi bağlayın ve atom altı parçacıklardan evrene uzanan bu yolculukta siz de yerinizi alın. Stephen Hawking evrenbilimi anlatmada inanılmaz yetenekli biri. Zamanın Kısa Tarihi adlı kitabında evreni, yaşamı ve maddeyi anlatıyor. Zamanın Kısa Tarihi İngiltere'de haftalarca çok satanlar listesinin tepesinde yer aldı. Okuyan herkes onu bir başkasına tavsiye etti. 40 dile çevrilen kitabın ilk baskısı 1988 yılında oldu ve o günden bu yana 9 milyondan fazla satıldı. 80'li yıllarda Prof. Hawking'in öngördüğü birçok şey ilerleyen yıllarda gerçekleşti ve kitap kendi kendini kanıtlar duruma geldi. Kitap neyi nasıl anlatıyor da bu kadar ilgi çekti? Şimdi içeriğe bir göz atalım. Zamanın Kısa Tarihi Kitap kısa bir hikaye ve sonrasında bilimin tarihsel süreci ile başlıyor. Bir gün bir bilim insanı halka açık bir konferans verirken dünyanın güneş etrafında döndüğünden bahseder ve bir kadın buna itiraz eder: Hayır, dünya dev bir kaplumbağanın sırtındaki bir düzlükten ibarettir. Hawking bizi düşündürerek kitaba başlıyor. Evren konusunda bildiklerimiz o kadar sınırlı ki, neyi nasıl bilebiliriz? Neye dayanarak doğruları bildiğimizi düşünüyoruz? Bu sorgulamadan sonra bilim tarihinde bir yolculuğa çıkıyoruz. Milattan önce yaşamış bilim insanları evren ile ilgili neler düşünüyordu? Antik Yunan ve Çin'den başlayıp günümüze uzanan bir bilgi birikimi. İlk bölümde bilimsel metodoloji anlatılırken ikinci bölümde artık uzay zaman kavramları geçmeye başlıyor. Işık hızı nasıl hesaplandı? Isaac Newton, Kepler, Galileo gibi bilim insanlarının buluşları günümüz fiziğinin temellerini attı. İlerleyen yüzyıllarda Maxwell ve Einstein'ın çalışmaları ile modern fizik tam anlamıyla başlamış oldu. Zamanın Kısa Tarihi görelilik konusunu çok ayrıntılı bir şekilde inceliyor. Kara Delikler 3. bölümde Edwin Hubble'ın müthiş keşfi olan evrenin genişlemesi anlatılıyor. Daha 1927'lerde o dönemin kısıtlı imkanlarıyla yıldızlar gözlenerek evrenin genişlediği keşfediliyor. Hubble teleskobuyla yıldızları inceleyerek Doppler etkisi ile onların birbirlerinden uzaklaştığını farkediyor. Her 1 milyar yılda evren yaklaşık %5-10 genişliyor. Hawking'in sade anlatım tarzıyla okumaktan çok zevk alacaksınız.


Zararlı Yağlar Yararlı Yağa Çevriliyor Birçoğumuz fazla kilolarımızdan şikayet ederiz ve bunun sebebi çoğunlukla fazla yağlarımızdır. İnsan vücudunda 3 çeşit yağ bulunur: beyaz, kahverengi yağ ve iç organ yağı. Bu yağların hepsinin farklı görevleri vardır. Ancak bizim eritmek istediğimiz yağ kütlesi beyaz yağlardır. Bilim insanlarının bulduğu yeni bir ilaç ile istenmeyen beyaz zararlı yağlar zararsız kahverengi yağa dönüştürebiliyor. Kahverengi yağlar zayıf ve dinç insanlarda obez insanlardakinden daha fazla bulunur. Bu yağ kütlesi uyarıldığında kolayca yakılabilir ve hatta zararlı yağlar bile yakabilir. GC-1 adlı yeni ilaç fareler üzerinde denendi farelerin metabolizmasını canlandırdığını ve kilo kaybetmelerine yardımcı olarak kilo kaybını hızlandırdığı gözlendi. İleri Okuma: Kahverengi Yağ Hücresi Nedir? Yapılan deneysel çalışmalar GC-1 adlı ilacın metabolizma hızını çarpıcı biçimde arttırdığını kanıtlıyor. Bunun yanında obezite ve metabolizma hastalıklarıyla ilişkilendirilen zararlı yağ kütlesini kalori yakan kahverengi yağa dönüştürdüğünü de gösteriyor. Beyaz yağlar aslında vücut sıcaklığımızı düzenlemede rol oynarlar ama çok fazla birikirse filmin kötü kahramanı olabilirler. Yapılan araştırmalar da bunu destekliyor. Beyaz yağdan ziyade kahverengi yağ depolayan kişilerde obezite ve diyabet riskinin daha düşük olduğu görülüyor. İleri Okuma: DNA'nızdaki Diyabet GC-1 Adlı İlaç Başka Ne Yapıyor? GC-1 tiroid hormonlarını uyarıyor. Bu çok önemli çünkü tiroid hormonları vücutta metabolizmayı ve enerjinin kullanım hızını düzenlemede çok önemli rol oynayan bir hormon. Yani siz ne kadar yerseniz yiyin, bunun depolanacağına veya yakılacağına tiroid hormonları ve benzeri hormonal sistemler karar veriyor. Hormon sisteminize bağlı olarak çok yiyip zayıf kalabilir veya az yiyip kilo alabilirsiniz. GC-1, yapılan deneylerde beslenmeye bağlı ya da genetik etkenlerden dolayı obez yüzlerce farede test edildi. Farelere, yaklaşık iki hafta boyunca her gün ilaç verildikten sonra, genetik olarak obez olan fareler kilo ve yüzde 50'den fazla yağ kitlesi kaybetti. İleri Okuma: Obezitenin Son 40 Yıllık Grafiği Diyabete Karşı Koruyabilir İlaç verilen farelerin çok daha iyi insülin duyarlılığı göstermesi, bazı durumlarda 6 kat gelişme gelişme göstermesi GC-1'in diyabete karşı koruduğunu da ortaya çıkarıyor. Elde edilen bulgular GC-1 adlı ilacın obezite ve metabolik hastalıkların tedavisinde kullanılabileceği konusunda umut vadediyor.


Zekanın Genetiği Zeka Nasıl Ortaya Çıkıyor? Sinirbilim'de yayınlanan 1000. yazı benim için çok özel. Siteyi ilk kurduğumda acaba ne zaman 1000 yazıya erişeceğiz diye düşünüyordum. 5 yıl sürdü. Beyin bilimlerinde en çok ilgilendiğim alan her zaman bilişsel sinirbilim olmuştur. Zeka, öğrenme, hafıza ve karar verme mekanizmaları yıllardan beri takip ettiğim ve araştırdığım konulardı. 2014'teki stajımı da amaca yönelik ve amaçtan bağımsız karar verme mekanizmalarının yaşla ilgisi üzerinde yapmıştım. Genetikçi olmamdan dolayı bu yazıda ilgi alanım ve bilgi birikimimle birleştirmeyi düşündüm. Zekanın genetiği herkesin çok merak ettiği ve sık sık sorduğu bir konu. Zekanın çevresel etkenlerle geliştirilebildiği düşünülse de aslında bu sadece potansiyelin en üst aşamasına çıkmaktan ibaret gibi görünüyor. Örneğin genlerinizin izin verdiği 100 birimlik bir zeka potansiyeliniz var. İyi beslenme, egzersiz ve mutlu bir çocukluk sizi en fazla 100 birime ulaştırıyor. Bu konu yıllardır tartışılıyor ve genetiğin etkisi her geçen gün daha büyüyor. Şimdi zekanın genetiği konusunu ayrıntılı olarak irdeleyelim. Zeka Nedir ve Nasıl Ölçülür? Zeka insanların belirli olaylar ve durumlardaki problem çözme, kritik düşünme, anlama, öğrenme ve planlama süreçlerini ifade eder. Kısacası bir konuyla ilgili gelen bilgiyi işleme yeteneğidir. Zekanın tanımı ile ilgili henüz ortak bir fikir birliğine varılamadı. Zeka her zaman sayısal bir beceri imiş gibi ifade ediliyor ama birden fazla zeka türü olması çok muhtemel. Daha ne olduğunu tanımlayamadığımız bir şeyi nasıl ölçeceğimizi de bilmiyoruz. IQ testlerini bilirsiniz. Zeka katsayısı anlamına gelen IQ testlerinde sıradaki şekli bulunuz, araya hangi sayı gelmeli gibi sorular vardır. Sizce Charles Darwin, Beethoven, Picasso gibi insanlar bu teste girseydi sıradaki şekli bulabilirler miydi? Belki bulurlardı ama bulamasalar bile bu onları aptal yapmaz. Howard Gardner çoklu zeka teorisini geliştirirken bunu farketti ve zekanın farklı türleri olabileceğini öne sürdü. Teorinin ilk halince sözel zeka, duygusal zeka, müzik zekası gibi türler vardı. Ancak Darwin hala hiçbirine uymuyordu. Bir gün Gardner'ın arkadaşı Darwin gibi ünlü biyologları bu teoride nereye yerleştireceğini sordu. Gardner onlar için doğa zekası kavramını icat etti. Peki bu zeka türlerini ölçmemizin bir yolu var mı? Zekanın Genetiği Anneden mi Babadan mı Geliyor? Geçmiş yıllarda zeka ile ilgili genlerin X kromozomunda olduğu ve zekanın anneden geldiği ile ilgili haberler yayınlandı. Erkek çocukları anneden bir X kromozomu, babadan Y kromozomu alır. Kız çocukları anne ve babasından birer X kromozomu alır ama babadan gelen X kromozomunun inaktivasyona uğrama ihtimali daha yüksektir. Zekanın hangi ebeveynden daha çok geldiğini bilmiyoruz. Çok büyük ihtimalle kalıtım süreci tamamen rastgele oluyor. Anne bir X kromozomunu yavruya verse bile hangi ebeveyninden aldığı X kromozomunu aktardığı bilinmiyor. X kromozom inaktivasyonu tamamen rastgele olan bir süreçtir. Zeka, iki ebeveynin genlerinin ortak bir ürünüdür. Araştırmacılar zeka ile ilgili 500'den fazla gen tanımlamışlardır. Bu o kadar geniş bir ağdır ki beyinde bir bölgeye hapsedemezsiniz. Beynin prefrontal bölgesi bilişsel işlevlerin en yoğun işlendiği alandır. Alnımızın hemen arkasında bulunan bu bölge beynimizin orkestra şefi gibi davranır. Zeka ile genlerin sadece %7'si insanlar arasında farklılık gösteriyor. Literatürdeki bilgilere göre araştırmacılar zekanın %50-80 oranında genetiğe bağlı olduğunu düşünüyor. Zekanın nasıl oluştuğunu anlamak istiyorsak gelişimsel aşamada hangi genlerin rol oynadığını bilmemiz gerekiyor. Şimdi biraz daha ileri seviye genetiğe girelim. Zeka Nasıl Oluşuyor? En başa dönelim. Döllenme gerçekleşti ve zigot oluştu. İkiye, dörde, sekize derken bölünmeler ardı ardına gerçekleşiyor ve embriyo büyüyor. Hücreler arasındaki ilk farklılaşma bir grup hücrenin uterus duvarında, diğer grubun rahim içine bakan tarafında kalmasıyla başlıyor . Bu aşamadan sonra hücreler farklı sinyaller alıyor ve farklılaşma başlıyor. 14. haftada ilk nöronlar ortaya çıkıyor. Daha sonra aksonal ilerleme, hücre göçleri, sinaptogenez gibi süreçlerle beyin dokusu oluşmaya başlıyor. Zekanın altyapısı aslında akson dendrit birleşmeleri, sinaps oluşumlarında saklı. Az sonra epigenetik süreçler de var ama şimdilik hücresel seviyede kalalım. Ebeveynlerimizden gelen genlerin türü ve sayısına göre bazı proteinler üretiliyor. Örneğin BDNF en bilinen nörotrofik faktörlerden biridir. Ancak şöyle bir durum var. BDNF'nin farklı varyantları var. Yani herkeste aynı BDNF yok. BDNF geninin 66. kodonunda valinin yerine metiyonin sentezlenebilir. Zekanın genetiği aslında çoğunlukla bu tür küçük değişimlere dayanıyor. Bunlara tek nükleotit değişimi adı veriyoruz. Zekanın Genetiği Genlerin Sayı ve Türü ile Belirleniyor İnsan genomunda 3,2 milyar nükleotit bulunur. Genomlarımızın çok büyük bir bölümü birbirinin aynıdır. Bazen tek harflik değişimler olur. Örneğin 1000 harflik bir DNA dizisi ele alın. Annenizde 118. harf, babanızda 578. Harf birbirinden farklıdır. SNP'ler yaklaşık 1000 nükleotitte bir görülür. Şimdiye kadar 100.000'den fazla SNP tanımlanmıştır. Çoğunlukla sessiz, işlevsel farklılıklardır ama çok önemli etkileri de olabilir. Duygu ve düşüncenin genetiği üzerine yaptığım konuşmalarda bu konudan ayrıntılı olarak bahsediyorum. Burada sadece zekanın genetiği ile ilgili kısımları anlatacağım. Şimdi buraya kadar bir toparlayalım. Anne ve babamızdan belirli gen varyantlarını aldık. Bunların türü ve sayısı belli değil. A geninden annemizde 3 tane babamızda 7 tane olsun. B geninden de annemizde 5 tane babamızda 2 tane olsun. Siz annenizden 5 tane B geni babanızdan 7 tane A geni alabilirsiniz. Genlerin türü ve sayısı çok önemlidir. Hamilelikte annenin yeterince beslenmesi, egzersiz yapması gibi etkenler de bebeğin beyin gelişimini etkiler. Epigenetik Yapı Genlerin varlığından bağımsız olarak protein üretimini etkileyen bir başka mekanizma daha var: Epigenetik. Epigenetik mevcut genetik yapıyı bozmadan genlerin susturulup, aktifleştirilmesi ile mRNA sentezini kontrol etme sürecidir. Örneğin hücre bölünmesi sırasında histon proteinleri DNA'yı kendi etrafına sarar ve paketler. Paketlenen DNA'dan protein üretimi yok denecek kadar azdır. Genlerin bu şekilde histon proteinleri ile susturulması epigenetik düzenlemedir. Asetil ve metil grupları ile bazı genlerin etkinlikleri artırılıp azaltılabilir. Tek yumurta ikizlerinde genetik yapı neredeyse tamamen aynıdır ama fenotipte ciddi farklılıklar gözlenir. Uzun yıllar boyunca bu farklılığın nedeni çözülemedi. Son 10 yılda yapılan araştırmalarda çevresel etkenlerin neden olduğu epigenetik farklılıklar ön plana çıktı. Embriyogenezin ilk dönemlerinde meydana gelen epigenetik dalgalanmalar ile aksonal büyüme ve sinaptogenez üzerinden zekanın genetiği de etkilenebilir. Epigenetiğin Kalıtımsal Yönü Epigenetik söz konusu olunca akla hemen çevre geliyor ancak bunun da kendi içinde kalıtımsal bir yapısı var. Histon proteinleri çoğunlukla yavrunun bölünen yeni hücrelerinde sentezlenir. Ancak anne ve babadan gelen gamet hücrelerinin içinde de histon proteinleri bulunur. Bu histon proteinlerinin halihazırda etkilediği DNA dizileri vardır. Fareler üzerinde yapılan araştırmalar travmatik deneyimlerin yavru hücrelere histon proteinleri üzerinden aktarılabileceğini göstermiştir. Tabii bir de ŞANS etkeni var. Gelişimsel süreç o kadar fazla değişkene sahiptir ki bunu deterministik bir şekilde hesaplayamayız. Bazı şeyler rastgele olur. Öngöremezsiniz. Beyindeki nöronların birbirine bağlanma sürecinde kritik zamanlar ve eşik seviyeleri vardır. Yeteri kadar molekül doğru zamanda doğru yerde olmalıdır. Bir de nöronların birbirine bağlanması için nöron olmayan hücrelerin de yardımı gereklidir. Waddington'ın Epigenetik Manzarası C. H. Waddington'ın epigenetik manzara kavramı genotip ve fenotip arasındaki ilişkiyi çok güzel açıklar. Görselde de gördüğünüz üzere top bir noktada çıkar ve serbest hareket etmeye başlar. Gideceği yön doğrusaldır ancak bir yerde ayrım çıkar. Bu noktada topun hangi yöne gideceği rastlantısal olarak belirlenir. Top burada organizmayı temsil eder. Organizmanın gelişim sürecinde yukarıda bahsettiğimiz kritik zamanlar vardır. Gen kombinasyonları ve kalıtımsal diğer etkenler gidiş yolunu belirlese de bazı yol ayrımları rastlantısal olarak gerçekleşir. Yol ayrımları sürekli olur. Bir insanı klonlasanız görünüm olarak belki çok benzer başka bir insan elde edersiniz ama tamamen aynı fenotipte birini elde etmeniz mümkün değildir. Gelişimsel binlerce yol ayrımında her seferinde aynı seçimlerin yapılması gerekir. Evrimsel süreçte bu yol ayrımları organizmalara çok yarar sağlar. Dünyada milyarlarca insan var ama hepimiz birbirimizden farklıyız ve bir o kadar da birbirimize benziyoruz. Zekayı Etkileyen Bazı Genler Zekanın genetiği konusunun daha iyi anlaşılması için bazı genler üzerinden örnekler vereceğim. Evrimsel süreçte ihtiyaca göre genler çoğaltılabilir. Farelerde SRGAP2 geninin tek varyantı bulunur. Ancak insanlarda bu genin dört varyantı vardır: SRGAP2A, SRGAP2B, SRGAP2C, SRGAP2D. Bu gen nöral göç, morfogenez ve kortikal gelişimde çok etkilidir. Bu dört gen varyantının proteinleri arasında küçük domain farklılıkları gözleniyor. Farelerde SRGAP2C proteininin ekspresyonu artırıldığında dendritik dallanma da artıyor. Bu artış normalde sadece insanlarda oluyor. SRGAP2A ve SRGAP2C varyantlarına sahip olduğunuzu varsayalım. Bu iki genin ürünü bir arada bulunduğunda SRGAP2A proteini inhibe oluyor ve SRGAP2C proteini baskın çıkıyor. 20.000 gen arasından sadece birinin dahil olduğu bir genetik denklem. 2015 yılında onlarca bilim insanının katıldığı bir çalışma dünyanın en itibar göre dergilerinden Nature'da yayınlandı. 8 nükleotit değişiminin bazı beyin bölgelerinde ciddi farklılıklara yol açabileceği gösterildi. En güçlü kanıtlar ise KTN1 genindeydi. KTN1 geni veziküllerin kinesine bağlanmasını sağlayan bir hücre zarı proteini olan kinektin reseptörünü kodlar. Baktığınızda çok küçük bir proteindir. Hücre zarında yer alan yüzlerce reseptörden sadece biri. 14. Kromozomda yer alan KTN1 geninin bir yerinde SNP görülüyor. G harfi C oluyor. Şimdi elimizde G ve C alelleri var. Anne ve babamızdan birer kromozom aldığımıza göre 3 olasılık var. CC, GG veya GC alellerinden birine sahipsiniz. Araştırmacılar bütün alellerin etkilerine bakıyorlar ve ilginç bir korelasyon görüyorlar. C alelini taşıyanların beyninde putamen bölgesi kayda değer bir şekilde büyük ve frontal kortekste bu gen daha fazla protein kodluyor. Bitmedi. Kinektinin daha fazla olduğu nöronların hücre gövdeleri daha büyüktür. Çok küçük bir gen bile gelişimsel aşamada zincirleme etkide bulunup beyinde çok ciddi etki yaratabilir. Daha böyle yüzlerce gen var.


Zeki İnsanlar Neden Aptalca Şeyler Yaparlar? Toplum içinde zeki olarak görülen insanlar bazen çok aptalca davranabiliyor. Başkalarına kötü örnek olmayı bırakın kendi hayatını bile riske atabilecek davranışlarda bulunuyorlar. Örneğin trafikte emniyet kemerini takmamak veya karşıdan karşıya geçerken sağına soluna dikkat etmeden yürümek. Zeki olduğunuzu düşünüyor ve siz de buna benzer davranışları yapıyorsanız biraz kendinizi sorgulamanızda fayda var. Yayalara kırmızı ışık yanıyorken yola atlayan birisine araba çarptığında kazanın tek sorumlusu yaya olur. Bu insanları çoğunlukla dikkatsiz veya aptal olarak nitelendiririz. Ancak zeki insanlar da bunları yapıyor. O zaman ne dememiz gerekir? California Devlet Üniversitesi'nde çalışan psikolog Heather Butler konuya çok iyi bir yaklaşım sergiliyor. Aslında zeki insan olarak tabir edilen her kişinin o kadar da zeki olmadığını söylüyor. Herkes kendinin zeki olduğunu düşünür, anneler ise çocuğun süper zeki olduğunu düşünür. Ancak IQ testleri, okul notları veya akıllı telefonları kullanabilme becerisiyle her şeyi göstermez. Zeki İnsanlar ve Kritik Düşünme Becerileri Zeka ve kritik düşünme becerileri arasındaki ayrımı iyi yapmamız gerekir. İkisi birbirinden bağımsız gelişir ve hareket eder. Matematik problemlerinde iyi olmak, harika algoritmalar geliştirmek ve hızlı dil öğrenebilmek zekayı gösteren etkenlerdir. Amaca yönelik hareket etmek, mevcut imkanları kullanarak başarıya ulaşmak ise kritik düşünme becerileri kapsamındadır. Umuyorum kafanızda bir şeyler canlanmıştır. Laboratuvarda atomu parçalayan bir profesörün günlük hayatta çok basit sayılabilecek hataları yapmasının sebebi budur. Kritik düşünme becerisi yüksek olan kişiler çevrelerindeki ipuçları sürekli toplarlar, gerçekleri masaya yatırırlar ve her hareketlerinde bunları kullanırlar. Hedefe yönelik seçici davranışlar sergilerler. Şimdi bir örnekle bu konunun üstünden geçelim. İklim değişikliği var mı yok mu? Bazı insanlar var diyor, bazıları olmadığını iddia ediyor. Bilim insanlarının büyük çoğunluğu iklim değişikliğinin gerçekten yaşanmakta olduğunu ve doğa için büyük tehlike arz ettiğini belirtiyor. Aslında iklim her zaman değişiyor ama bu kadar hızlı değil. Bilim insanlarının elde ettiği verilere göre atmosferdeki karbondioksit miktarı artıyor, sıcaklık yükseliyor ve buzullar hızla eriyor. İklim değişikliğini inkar edenler ise bunun sadece uydurma bir iddia olduğunu savunuyor. Nature Climate Change dergisinde yayınlanan bir rapora göre iklim değişikliğini inkar edenler arasında tarafsız, zeki insanlar da yer alıyor. Böyle düşünmelerinin sebebi ise iklim değişikliğinin kendi düşüncelerine ve önceden söylediklerine ters düşmesidir. Yani bir nevi çıkar çatışması yüzünden bunu reddetmeye devam ediyorlar. Bu tıpkı mensubu olduğun partiyi, içinde bulunduğun ülkenin üstünde tutmak gibi bir şey. What the Hell Etkisi Kritik düşünme becerilerinden yoksun olmak zeki insanların aptalca şeyler yapmasının tek sebebi değil. Bir de psikolojide What the Hell etkisi dediğimiz olgu var. Diyet yapanlar sürekli kendilerine onu yemeyeceğim, bunu yemeyeceğim diye kural koyarlar. Örneğin bir tabak dolusu kurabiye karşınızda duruyor ve siz yememekte diretiyorsunuz. İçinizdeki ye onu diyen sese yenik düşüp kurabiyelerden bir ısırık alırsanız hemen arkası gelir ve tabaktaki tüm kurabiyeler bitmiş olur. Battı balık yan gider deyimindeki durumun aynısı aslında. İrademizi ne kadar güçlü tutarsak tutalım, ufak bir taviz her şeyi berbat edebilir ve ipin ucu kaçabilir.


Çocuklar ve Yetişkinler için Zeki Olmanın Yolları Dünyada çok sayıda bilim insanı çocuklarda ve yetişkinlerde bilişsel işlevlerin nasıl geliştirilebileceği üzerinde çalışıyor. Zeka ikiye ayrılır: akışkan zeka ve kristalleşmiş zeka. Akışkan zeka problem çözme gibi beynin dış uyarana bağlı olmadan çıkarım yapma yeteneğidir. Kristalleşmiş zeka ise bilgi ve tecrübeye dayanarak beynin işleri halletme yeteneğidir. Akışkan zeka doğuştan ortaya çıkar ve zaman geçtikçe azalır. Oysa kristalleşmiş zeka bilgi ve tecrübeye bağlı olduğundan zaman içinde gelişir. İşte size daha zeki olmanın yolları Müzik Dersleri Konu ile ilgili sitemizde birçok makale var, sadece müzik diye aratmanız yeterli. Müzik derslerinin çocukları daha zeki yaptığı çok açık bir gerçektir. Müzik aleti çalanlar ve çalmayanların kıyaslandığı bir araştırmada müzik aleti çalanların IQ seviyeleri daha fazla çıktı. Müzik eğitimi sadece çocuklara değil yaşlılara da faydası vardır. Spor Her ne kadar bisiklet kullanımı yavaş yavaş yaygınlaşmaya başlasa da hala Türk milletinin spor yapma oranı çok az. Araştırmalar egzersizden sonra insanların yeni kelimeleri 20% daha hızlı öğrenebildiğini gösteriyor. 3 ay düzenli bir spor beyne giden kan miktarını arttırarak hem daha zeki olmayı sağlıyor hem de öğrenme ve hafızayı 30% geliştirir. Çocuklarınıza Okumayın Onlarla Beraber Okuyun Okumayı öğrenen bir çocuğunuz varsa siz okurken onun sadece şekillere bakmasına izin vermeyin. Sözcükleri takip etmesini ve tüm cümlelere odaklanmasını isteyin, bu onların okuma yeteneklerini geliştirecek. Uyku Eksikliği Çocukları Aptallaştırıyor Bir saatlik bir uyku eksikliği bile 6. Sınıf öğrencisinin performansını 4. Sınıf seviyesine düşürüyor. Gelişme çağında bir saat uyku gelişim açısından çok önemli ve yapılmadığı takdirde sizi 2 yıl önceki bilişsel seviyenize geri götürüyor. Özdisiplin Olmadan IQ'nun Pek Bir Önemi Yok Herkes dahi olmak ister ve hayatta başarılı olma peşinde koşar. Dahi olmak hayatta başarı için yeter mi? Birçok çalışma özdisiplinin zekayı yendiği, hayatta başarı konusunda daha önemli olduğunu gösteriyor. Düzinelerce araştırmanın kanıtladığı ortak bir sonuç var: irade başarıya giden yolda en önemli adım. İradesi daha güçlü çocuklar lisede daha yüksek notlar alıyor. Bu kişilerin daha az boş vakitleri oluyor ve televizyona çok daha az zaman ayırıyorlar. İrade, sabır ve azim hayatta başarılı olmak için zekadan önce gelen en büyük 3 etkendir. Öğrenme Devam Eden Bir Süreçtir Hiçbir çocuk doğuştan Einstein olarak doğmaz. En büyük dahiler de dahil her başarılı kişi başarısını azimle çalışmasına borçludur. Lumosity gibi beyin geliştirici olduğunu iddia eden oyunlar da işe yaramaz. Beyni geliştirmenin en iyi yolu öğrenmektir. Satranç öğrenin, müzik aleti çalmayı öğrenin, kitap okuyun, izlemeyin. Bir konuyu iyice öğrenmek istiyorsanız 3'te 2 kuralını uygulayın. Zamanınızın 3'te 1'ini onu öğrenmeye, 3'te 2'sini de kendinizi o konuda test ederek geçirin. Pasif öğrenme yerini aktif öğrenmeye bırakarak bilginin kalıcılığını arttıracaktır. Doğru Zamanda Doğru Şeyler Yenmeli ve İçilmeli Kahvaltının ne kadar önemli olduğu ile ilgili sayısız araştırma yapılmıştır. Karbonhidrat içeriği yüksek, lifli ve yavaş sindirlen yiyecekler başarı için en ideal yiyeceklerdir. 16 lise öğrencisinin dikkat ve düşünme hızlarının ölçüldüğü bir deneyde haftanın 5 günü düşük karbonhidratlı, bol yağlı yiyecek tüketenlerin başarılarının düştüğü gözlendi. Çocuklara genelde kahve içirmezler ama aslında kahve beyin performansını artırıcı bir etkendir. Kahvenin yarılanma ömrünün süresinden dolayı 6 saatte vücuda giren kahve tamamen parçalanır. Akşam 8'den önce içilen bir sütlü kahvenin öğrencilerin çalışma performansını gece boyunca arttıracaktır. Mutlu çocuklar başarılı çocuklardır Daha mutlu çocukların gelecekte daha başarılı bir yetişkin olma ihtimali her zaman daha fazladır. Mutluluk ve stres unsurunun olmaması başarıyı tetikleyen harika bir etkendir. Genellikle mutlu insanlar hem aşkta hem de işte mutsuz insanlardan daha başarılıdır. Onların perfromansları daha yüksektir, daha prestijli bir işleri vardır ve gelirleri de muhtemelen daha yüksek olur. Zeki olmanın yolları size ilgi çekici geliyorsa etrafınızdaki insanlara mutluluk dağıtarak işe başlayabilirsiniz. Mutlu insanlar etraflarına da mutluluk saçtıklarından daha huzurlu bir evliliğe sahip olurlar. Mutlu bir çocuk yetiştirmenin ilk şartı mutlu bir ebeveyn olmaktan geçiyor. Çocukların Arkadaşları Çok Önemlidir Bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim sözü çok doğrudur. Çocukların karakterlerinin şekillenmesinde anne ve babalarından aldıkları genetik malzeme önemlidir ama yaşadıkları çevre ve arkadaşları daha önemlidir. Psikolojide genellikle yaşıtları arasında baskı gören çocuklar konu edinilir ama eğer bir çocuğun arkadaşları iyiyse kendisi de onlardan olumlu şekilde etkilenecek bu durum onun başarısını arttıracak hem de daha zeki olmasını sağlayacaktır. Bu durumda aile ne yapmalı? Çocuğun arkadaşlarını kendileri seçemezler ya! Belki çocuğa git Ahmet ile, Merve ile arkadaş ol diyemezler ama çocuklarını belirli bir arkadaş grubunun içine sokabilirler. Örneğin onu bir satranç kursuna veya müzik eğitimine gönderebilirler. Zeki olmanın yolları çocuğun arkadaş çevresinden geçer. Onlara İnanın Çocuklarınıza inanmak ve güvenmek tahmin ettiğinizden çok daha önemli bir konu ve onların zekalarını arttırıyor. Yapılan bir araştırmada öğretmenlere bazı çocukların daha zeki olduğunu söylediklerinde o çocukların o eğitim-öğretim dönemi boyunca daha yüksek bir performans gösterdikleri bulunmuş. Başka bir araştırmada bir sınıfta rasgele seçilen çocuklar hakkında öğretmenlerine dahi oldukları söylendi ve dönem sonunda bu çocukların 30%'unun IQ'su 22 puan arttı, hepsinde de en 10 puanlık artış oldu.


Zellweger Sendromu ve Neden Olduğu Çoklu Sistemik Bozukluklar Günümüzde mutajen faktörlerden dolayı meydana gelen kalıtsal hastalıkların görülme sıklığının giderek arttığını biliyor muydunuz? Çevremizde tahmin bile edemeyeceğimiz kadar maruz kaldığımız mutajen faktör vardır. X ve UV ışınlarından tutun, yüksek ısı, ilaç ve kozmetik ürünleri gibi kimyasal maddeler bile genlerimizde bazı değişikliklere neden olmaktadır. Bu değişiklikler kalıtsal hastalıklara, geri dönüşü zor ve nesilden nesle aktarılan bozukluklara veya nadir hastalıklara neden olur. Otonom resesif olarak gözlenen ve aktarılan zellweger sendromu bu kalıtsal hastalıklara örnek verilebilir. Vücut hücrelerimizde belli metabolik faaliyetleri gerçekleştirmek üzere çeşitli fonksiyonlara sahip organel adında alt birimler bulunur. Bu alt birimler hücre içi sindirim, enerji metabolizması, depolama, madde taşınması, hücre bölünmesi, bitkilerde fotosentez gibi fonksiyonlara sahiptir. Organeller çekirdekte bulunan bazı genlerin veya proteinlerin kodlanması sonucu veya bir başka organelden kökenlenerek meydana gelirler. Bu olaya organel biyogenezi denir. Organel biyogenezinde görevli gen ve proteinlerin işlevini yerine getirememesi organellerde ya bir bozukluk yaratır ya da hiç meydana gelmemelerine neden olur. Zellweger sendromu, peroksizom adı verilen ökaryotik bir organelin biyogenezinde meydana gelen mutasyon sebebiyle veya doğrudan peroksizom organelinin yokluğu sonucu oluşan bir bozukluktur. Tarihte 1949 yılında De Lange ve Janssen yoğun araştırmaları sonucu bilimsel literatüre dahil olmuştur. Peroksizom Organeli Nedir? Görevleri Nelerdir? Peroksizom ökaryotik canlılarda metabolik, özellikle de katabolik reaksiyonlar sonucu meydana gelen toksik maddelerin faaliyetlerini durdurma görevi olan tek zarlı bir organeldir. Bu görevi içeriğinde bulunan katalaz enzimi ile sağlamaktadır. Aynı zamanda eterlipidlerin, kolestrol ve safra asitlerinin üretilmesinden sorumludur. Bu tarz metabolik olaylar ağırlıklı olarak böbrek ve karaciğer gibi organlarda gerçekleştiğinden bu organlar için peroksizom organeli fazlasıyla hayati önem taşır. Yüksek yağ içerikli beslenenlerde, yüksek tiroid hormonu varlığında ve diyabet hastalarında sayıları fazladır. Biyogenezleri PXR1 reseptörü ve Peroksin gen ailesi kontrolünde veya endoplazmik retikulum kökenli gerçekleşebilir. Başta zellweger sendromu olmak üzere neonatal adrenolökodistrofi ve RKPT-1 peroksizomal biyogenez bozukluklarına örnek verilebilir. Zellweger Sendromunda Klinik Bulgular ve Laboratuvar Tanısı Zellweger sendromunun toplumda görülme sıklığı gün geçtikçe artmakla beraber oran olarak günümüzde 1/100.000'dir. Temelde peroksizom biyogenezini başlatan gen olan PXR1 reseptörünün işlevsel bozukluğu veya PEX gen ailesinin (PEX2, 3, 5, 7, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 19) mutasyonu sonucu ortaya çıkar. Otonom resesif taşınır ve yeni doğanlarda belirtiler görülmeye başlar. Klinik bulgular arasında, merkezi sinir sisteminde tutulmalar, ağır seyreden hipotoni , beslenme güçlüğü bulunur. Bunun dışında sistemik olarak üriner sistem kistleri, gastrointestinal sistem kanamaları, üst ve alt solunum yolu enfeksiyonları, düşük immünite ve karaciğer yetmezliği görülür. Nörolojik incelemelerde MRG sonucu miyelinizasyon bozuklukları ve germinolitik kistler görülür. Baş yapısı yüksek alın şeklinde ve öne doğru girintilidir. Bunun dışında burun kökü basık, göz çukuru çizgisi basıktır. Hastaların büyük bir kısmında gözlerde katarakt görülür. Laboratuvar tanısında EDTA içerikli tüpler ile alınan kan zellweger sendromu panellerinde analiz edilir. EDTA kanın pıhtılaşmasını engelleyen bir maddedir. Test raporlama süreci 40 gün kadar uzun bir süre alır. Test sonuçlarında çok uzun zincirli yağ asitlerinde ve safra asitlerinde artış, eritrosit plazmalojeni azalma görülür. Zellweger Sendromu Tedavisi Nasıl Olmalı? Zellweger sendromunda doğrudan tedavi günümüz şartlarıyla mümkün değildir. Semptoma yönelik ve vücut sistemlerini destekleyici uygulamalar yapılır. Enfeksiyonlara yönelik antibiyotikler veya immünstimülan tedaviler uygulanırken, genel kanamalar için K vitamin desteği ve karaciğer bozuklukları için kolik asit uygulanmaktadır.


Zihinsel Olarak Güçlü İnsanların Bıraktıkları 10 Şey Hayatınızın amacı; mutlu olmak, huzurlu olmak, sağlıklı olmak, başarılı olmak ya da çok daha farklı şeyler midir? Bunun tek bir cevabı yok elbette. Birçok amacınızı gerçekleştirebilmek için zihinsel olarak güçlü ve huzurlu olmanız gerekir. Bu huzura erişebilmeniz içinde hayatınızdan bazı fazlalıkları atmalısınız. Zihinsel olarak güçlü insanlar hayatlarında bir şeylerin yolunda gidip gitmediğini anlayabilirler. Gerektiği yerlerde müdahale etmesini bilirler. Bu tip insanlar da hepimiz gibi üzülürler, acı çekerler; fakat kendi düşüncelerini detaylı olarak irdeleyebilirler. Kısaca hatalarında ısrar etmez ve bunları düzeltmek için çaba gösterirler. Başkalarını değiştirmek veya istemedikleri bazı şeyler için enerjilerini harcamazlar. Asıl amaçları; kendi fikir ve davranışlarına odaklanıp olabildiğince bunları en iyi şekilde yönetmektir. Onlar, gelişime açık insanlardır, şartlar ne olursa olsun kendilerini geliştirmek için çaba sarf ederler. İç huzuru sağlamak adına kendilerine zarar verebilen şu on şeyden uzak dururlar. Zarar Veren İnsanlarla Uğraşmak Çevrenizdeki insanların düşünceleri, davranışları, fikirleri sizleri etkiler. Yalan söyleyen, dedikodu yapan, bir şeyler üretmek için çaba göstermeyen tabir yerindeyse asalak insanlarla meşgul olmak, hem beden hem ruh sağlığınıza zarar verir. Bu tip insanları değiştirmek için enerjinizi boşa harcamayın. İç huzuru sağlamış insanlar bu tip insanlara karşı sağlıklı duygusal ve gerektiğinde fiziksel sınır belirlerler. Kendini Aşırı Suçlama Hayatınızda olan herkesi kontrol edemezsiniz. Kötü olan her şeyi her zaman engelleyemezsiniz. Kötü şeyleri engelleyemediğiniz için de kendinizi suçlamayın. Zihinsel olarak güçlü insanlar, mantıklı risk alırlar. Yani her şeyi ölçüp biçerler ve yalnızca değiştirebilecekleri durumlar için inisiyatif alırlar. Mutluluğumuzun sadece %40'ını kendi davranışlarımızın belirlediğini unutmayın. Dolayısıyla geriye kalan daha büyük dilim için enerjinizi ve sabrınızı mantıklı kullanın. Değiştiremediğiniz kişileri ve durumları kafanıza takmayın. Mutluluğu Takip Etmek Her zaman mutlu olmalıyım şeklinde bir düşünceniz varsa bunu derhal bırakmanızı tavsiye ederim. Çünkü zihinsel olarak sağlıklı bir insan için bu durum imkansızdır. Geçici zevkler, uzun süreli bir memnuniyetten farklıdır. Zihinsel olarak güçlü insanlar, mutluluğu elde etmenin çok sıkı bir çaba gerektirdiğini bilirler. Yani bedavaya mutluluk olamayacağının farkındadırlar. Onlar, anlık zevkler ya da geçici mutluluklara teslim olmazlar. Uzun süreli amaçların peşinde koşarak parlak bir gelecek inşa etmenin yollarını ararlar. Rahat Kalmak Konfor bölgesinin içinde kalmak, hayatta iyi hissetmenin anahtarı gibi görülebilir. Ancak rahatsızlıktan kaçınmak, sonunda hep geri teper. Yani hayatta acılarla, problem ve sorunlarla yüzleşmeyi göze almak zorundasınız. İnsan, bilmediğinden korkar. Zihinsel olarak güçlü insanlar, bilmedikleri alanlara girerler. Sınırlarını sınayarak korkularıyla yüzleşirler. Özetle, rahatsız olmayı göze alırlar ve yeri geldiğinde hoşlanmadıkları şeylere dayanabilmenin huzurlu ve iyi bir hayatın temel faktörlerinden biri olduğunu bilirler. Kurban Zihniyeti Zaten bütün aksilikler beni bulur. Ben de şans olsa... şeklinde başlayan cümleleri hayatınızdan çıkarmanın vakti geldi de geçiyor bile. Zihinsel olarak güçlü insanlar, üzüntü verici koşullarla yüzleşseler bile bunları değiştirmek için çaba harcarlar. kadere razı olup oturmazlar. İmkanları dahilinde şartlarını düzeltmek için çaba sarf ederler ve kontrol edebilecekleri şeylere odaklanırlar. Kontrol edemeyecekleri şartlar için boşuna kürek çekmezler. İnsanları Etkilemek İçin Uğraşmak Beğenilmek ve takdir edilmek insanoğlunun fıtratında olan bir şeydir. Her ne kadar marifet, iltifata tabi olsa da günümüzde sosyal medyanın hayatımıza daha fazla nüfuz etmesi ile beğenilme ve takdir edilme noktasında iş çığırından çıkmış durumda. Aslında marifetin iltifata tabi olmasından kasıt, sanıldığı gibi paylaşımlarımızın, fotoğraflarımızın, yemeklerimizin ya da günlük olarak rutinimizin sosyal medyada çok like alması değildir. Bu sözden kasıt, iş ya da akademik anlamda bir çaba sarf ederek elde ettiğimiz başarıların takdir edilmesi, kıymet bilinmesidir. Sadece insanların bizi beğenmesi için harcadığımız enerjinin boşa gittiğini ifade edebilirim. Kendimizi başkalarına beğendirmek zorunda değiliz. Beğenilerin esiri olduğumuz takdirde, insanlar fikirlerimizi, eylemlerimizi çok kolay bir şekilde manipüle edebilirler. Zihinsel olarak güçlü insanlar kendi iç dünyalarında rahattırlar ve seçimlerini başkalarına onaylatma gereği duymazlar. Bunun yerine kendi değer ve prensiplerine göre yaşamaya odaklanırlar. Mükemmelliğin Peşinde Mükemmellik çabası sağlıklıdır. Ama mükemmellikte ısrar, yokuş yukarıya doğru savaşmaktır. Eğer hedefini mümkün olmayan bir noktaya yerleştirirsen asla başarılı olamazsın. Zihinsel olarak güçlü insanlar, mantıklı hedefler koyup hata ve yanlış yapabileceklerini de kabul ederler. Kendi kusur ve zayıflıklarını bilirler. Kendi eksikliklerini bildikleri için bunları daha kolay bir şekilde kapatabilirler. Nefret Başka insanları cezalandırmak için bir şekilde kin tutmanın gerekliliğine inanabilirsiniz. Ancak kin ve nefrete yapışmak hayat kalitenizi azaltır. Nefret, zihni kemiren bir olgudur. Zihinsel olarak güçlü insanlar, içlerindeki nefretin uzaklaşmasına izin verirler. Bu insanlar çok daha değerli durum ve duygular için enerjilerini yoğunlaştırabilirler. Fakat gerektiği yerde kızgınlıklarını bastırmaz, bu kızgınlığın onlara zarar vermesine de müsaade etmezler. Maddi Şeyler İçin Arayış Çok büyük evler, muhteşem arabalar veya çok pahalı elbiseler almak yani lüks içinde yaşamak size huzur vermez. İhtiyaç duyduğun bir memnuniyet için maddi şeylerden medet ummak seni fena halde hayal kırıklığına uğratacaktır. Zihinsel olarak güçlü insanlar, minimalist olmak zorunda değiller elbette. Güzel ve pahalı şeylerden hoşlanabilirler. Ancak onlara mutluluk ve huzur vermesi için maddi şeylere bel bağlamazlar. Lüks bir yaşam olmadığı zaman bile mutlu olabilirler. Bizim kültürümüzdeki tabirle eşyanın kölesi olmazlar. Kendinden Emin Olmak Her şeyi kendi başınıza yapabileceğinizi düşünmek, acımasızlıktır; güçlü olmak demek değildir. Yardım istemenin önemli olduğu zamanlar olacaktır. Güçlü insanlar, gerektiği zaman yardım alırlar ve yardım aldıkları için de kendilerini eksik hissetmezler. Bu yardım kimi zaman işin uzmanı bir profesyonel olur kimi zamanda gerçek bir dost. Zihinsel olarak güçlü insanlar bunlardan güç alırlar. Hayat karşısında bütün cevaplara sahip olamayacaklarını bilirler. Zihinsel Huzur Nasıl İnşa Edilir? Huzur, hem yapabileceklerimizi hem de yapamayacaklarımızı bilmekle, özetle kendimizi iyi tanımakla ilgilidir. Kendinizi iyi tanıdığınız mantıklı hareket ettiğiniz sürece huzurlu ve mutlu olursunuz. Bunun elbette kesin bir formülü ya da ilacı yok. Fakat genel olarak negatif insanlardan uzak durmak, başarı için çaba göstermenin gerekli olduğunu bilmek, mutluluğun sadece maddi olanaklarla ilgili olmadığını anlamak gibi şeyler bizi huzura ve mutluluğa yaklaştıracaktır.


Zolpidem Nedir, Hangi Hastalıklarda Kullanılır? Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle, şehir nüfuslarının artmasına paralel olarak insanlar çevrelerinden çok fazla uyaran almaya başladı ve bu durum olumlu veya olumsuz olsun biyolojik ve psikolojik olarak insanlarda da bir takım değişimler meydana getirdi. Farklı sosyal mecralarda fit bir vücut gördüğümüzde daha az yemeye, projeyi sabah patronumuza yetiştirebilmek için kupalarca kahveler içmeye başladık. Bildiğiniz üzere kahve çalışan insanlar için kutsal bir su gibidir. Saatlerce gözlerinin, zihnin açık olmasını ve daha iyi bir performans sağlayabilmek adına uzun sürelerce çalışmak isteyen bir kişi doğrudan mutfağına gidecek ve kendi zevkine göre bir bardak kahve alacaktır. Gece uykusunu almadığınız, melatonin salınımına izin vermediğiniz bir günün ertesinde uykusuz bir şekilde herhangi bir seminerde konuşma yapma, proje sunma veya bir sınavda başarılı olma ihtimaliniz pek yok gibidir. Uyku ve öğrenme arasında çok belirgin bir ilişki olduğu bugün araştırmalarca desteklenmektedir. Yukarıda da bahsettiğim üzere çevremizden çok çeşitli uyaranlar alıyor olmak, sürekli ilaç kullanımı, psikolojik rahatsızlıklar gibi birçok nedene bağlı olarak gelişebilen uyku bozuklukları ortaya çıkabilir. Bu uyku bozukluklarından biri insomniadır. Kişinin uykuya girmesine engel olup, uyuyamamasına yol açan bir uyku hastalığıdır. Uyuyamıyor olmak bilişsel işlevlerde düşüşlere neden olurken kişiyi huzursuz/gergin hissettirebilir, halsiz bir duruma getirebilir. Uykusuzluğunuzun kronikleşmeye başladığını hissettiğiniz an tıbbi yardım almak isteyebilirsiniz. Böyle durumlarda sık reçete edilen bir ilaç vardır: Zolpidem Zolpidem Nedir? Ambien olarak da bilinen Zolpidem uykusuzluk tedavisinde kullanılan bir benzodiazepin reseptör agonistidir ve GABA reseptörlerine bağlanır. Vücuda girdikten sonra 3 saat içinde etkisini gösterir. Başlangıçta 1992'de FDA tarafından onaylanan hipnotik bir ilaçtır. ABD'de en çok reçete edilen hipnotiklerdendir. Sedatif hipnotik ilaçlar grubuna dahil olup, GABA reseptörlerine bağlanır ve beynin işlevini/aktivitesini azaltarak bireyin uykuya başlamakta zorluk çekmesine ve uyandıktan kısa bir süre sonra yeniden uykuya geri dönmesine yardımcı olmak için kullanılan yatıştırıcı bir ilaçtır. Anında etkisini gösterebilen türleri olup, genişletilmiş salım formları da mevcuttur. Her ilaç gibi zaman içinde vücuttan atılması gerekir. Zolpidem'in vücuttan atılması %55 böbreklerde, %35 dışkı ile olur. %10 ise diğer yollardan atılır. Zolpidem'in Kullanım Amacı Bu ilaç uykuya dalma süresini azaltır, uyku süresini arttırır ve uykusuzluk sorunu çeken hastalarda uyku sırasındaki uyanma sayısını azaltır. Uyku sorunları olan kişilerin beyinlerinde dengesiz olabilecek bir takım kimyasalları etkileyen Zolpidem'in insomnia hastası kişilerde kullanımı uygundur çünkü insomnia da genellikle beyinde kimyasal dengesizlikler olması muhtemeldir ve Zolpidem bu dengesizlikleri azaltmaya yardımcı olabilir. Zolpidem'in oral tablet formu olabileceği gibi; oral sprey, dilaltı tablet, genişletilmiş/uzatılmış salınımlı tablet formları da bulunmaktadır. Dilaltı tablet formülasyonu hasta gece yarısı uyandığında ve uykuya dalmakta güçlük çektiğinde alınabilir. Doktorunuz hangi zolpidem formunun sizin için en iyi olduğu belirleyecektir. Zolpidem Nasıl Kullanılır? Öncelikle hasta kendisine Zolpidem öneren doktora tüm ilaç kullanımlarını açıklamalıdır. İlacın diğer ilaçlarla kullanımı etkiyi kötüleştirebilir. Zolpidem'i tam olarak doktorunuz tarafından reçete edildiği gibi almalısınız. İlacı asla daha yüksek dozlarda veya reçetelenenden daha uzun sürelerde kullanmayın aksi takdirde bağımlılık yapabilir hatta ölümcül sonuçlara kadar gidebilir. Zolpidem kısa süreli kullanım içindir. İlacı sürekli alma veya dozunu daha yüksek almak gibi dürtülerinizin olduğunu düşünüyorsanız bu durumu mutlaka hekiminize bildirmelisiniz. Uykusuzluk belirtileri düzelmiyorsa veya 7 ila 10 gece kadar kullandıktan sonra olumsuz sonuçlar elde ediyorsanız size bu ilacı reçete eden doktorunuza danışmalısınız. Zolpidem alışkanlık oluşturabilir. Yanlış kullanım, aşırı doz ölüme neden olabilir. Bu ilacı reçetesiz satmak veya sizinle aynı uykusuzluk problemleri yaşayan birine Zolpidem'i öneriyor olmak yasalara aykırıdır ve kişinin yaşama hakkını elinden almaya kadar gidebilir. Genellikle uzun süreli kullanımından sonra ilacı aniden kesmek değil de doktor kontrolünde bırakmanız önemlidir. Tavsiye edilen Zolpidem dozları erkek ve kadınlarda aynı olmayıp, 18 yaşından küçük herhangi birinin kullanımı için onaylanmamıştır. Zolpidem'i yatmadan hemen önce almak önemlidir. Etkisini on dakika gibi kısa bir sürede gösterdiği için vakit geçirmeden 7-8 saat uyumak gereklidir. Bu sebepten ötürü uyanık olmanızı gerektiren herhangi bir şey yapmadan önce en az 4 saat veya tamamen uyandığınızı hissedene kadar bekleyin. Zolpidem'in bir dozunu gün içerisinde almayı unutursam ne olur? Zolpidem gerektiğinde sadece yatmadan alındığından (günde 1 doz) bir dozu kaçırmanız olası değildir. Zolpidem'in Yan Etkileri Her türlü ilacın yan etkileri olmakla beraber birçok birey için uyku bozukluklarında etkili olan Zolpidem kişide önemli yan etkiler gösterebilir. Yan etkileri arasında görsel, işitsel halüsinasyonlar, anormal düşünceler, otokontrolün azalması ve asabiyet/öfke yer alabilir. Zolpidem'in yaygın olarak bildirilen yan etkileri baş dönmesi, uyuşukluk şeklindedir. Diğer yan etkileri arasında kas ağrısı, halüsinasyonlar, anksiyete, ve bulantı olabilir. Gün içinde veya yatmadan önce alkol aldıysanız zolpidem almamalısınız. Zolpidem ciddi alerjik reaksiyonlara neden olabilir; nefes almada zorluk, yüzün, dilin, boğazınızın şişmesi gibi durumlarda ilacı bırakın ve tıbbi yardım alın. Zolpidem'in merkezi sinir sistemine, sindirim sistemi ve bağışıklık sistemine yan etkisi olabileceği gibi psikiyatrik yan etkileri de bulunabilir. Zolpidem'in psikiyatrik yan etkileri Yaygın görülen yan etkileri (%1 ila %10 arası); - Anormal rüyalar, - Ajitasyon, - Anksiyete, stres - İlgisizlik, - Tıkınırcasına yeme, - Duyarsızlaşma, depresif ruh hali, - Duygudurum dalgalanmaları, sinirlilik, - Psikomotor gerilik, huzursuzluk Yaygın olmayan yan etkileri (%01 ila 1) - Saldırganlık, - Hipnogojik halüsinasyon - Somnambulizm Nadir görülen yan etkiler (%0,01 ila %0,1) - Agresif reaksiyon, - İntihar girişimi, - Libido azalması, - Sanrı, histeri, manik reaksiyon, nevroz Çok nadir görülen yan etkiler (%0,01'den az); - Bağımlılık - Yoksunluk etkileri Görüldüğü üzere ilacı reçete edilen dozajlarında kullanma bağımlılık veya yoksun etkilerini en aza indirirken yanlış ve fazla miktarda kullanımı bağımlılığa, çeşitli reaksiyonlara yol açabileceği gibi yaşamsal fonksiyonları bitirici, tahrip edici sonuca sebep olabilir. Kimlik karmaşası, yer ve zaman konusunda karışıklık, üzgün veya boş hissetmek, kendinden veya bedenden kopma hissi gibi belirtilerin ortaya çıkması halinde derhal doktorunuza danışmanızda fayda var. Ek bilgi olarak Avrupa ülkelerinde ilaç piyasaya sürüldükten sonra sıklıkla görülen yan etkiler arasında artan uykusuzluk, olumsuz davranışsal etkiler, algısal bozukluklar, öfke gibi sorunlar rapor edilmiştir. Elbette tüm bu yan etkiler meydana gelmese de ortaya çıkmaları halinde tıbbi yardıma ihtiyacınız olabilir. Zolpidem ve Uyurgezerlik Zolpidem'in olumsuz etkileri arasında kullanıcının tam olarak uyanık değilken cinsel ilişkiye girmesi, araba kullanması, yemek hazırlaması gibi kompleks davranışlar göstermesi söz konusu olabilir. Bu durumun sebebi ilacın kısa bir sürede etki göstermeye başlamasıdır. O sebepledir ki zolpidemi alıp uyumaya geçiyor olmak en sağlıklısıdır. Uyurgezerlik elbette bu davranışların entegre bir parçasıdır ve kişi uyardıktan sonra uyurgezerliğini veya diğer eylemlerini hatırlayamaz. Böylece kendileri ve çevreleri için tehlike arz edebilirler. Alkol veya MSS'yi etkileyen diğer ilaçlar uyurgezerlik veya diğer yan etkilerin olasılığını arttırabilir. O yüzden hekiminize tıbbi öykünüzü anlatmanız, ilacı aldığınız dönemde alkol tüketmemeniz sizin yararınıza olacaktır. Zolpidem, Gebelik ve Emzirme Her ilaçta olduğu gibi hamilelik döneminde ekseriyetle dışarıdan aldığınız gıdalara, kullandığınız ilaçlara dikkat etmelisiniz; hem bir anne olarak sizin hem de bebeğinizin sağlığı açısından. Zolpidem gibi hipnotik gruba dahil bir ilacın hamileler tarafından kullanılması halinde gebeliğin özellikle son 3 ayında kullanıldığında yenidoğan solunum sorunları vakaları bildirilmiştir. Amerikalı doktorlar bu ilacın sadece alternatifi olmadığında ve fayda riske ağır bastığında hamilelik sırasında kullanılmasını önerebileceğini söylemektedir. Zolpidem'i gebeliğin geç dönemlerinde/son aylarında alan annelerin bebeklerinde hipotermi , hipotoni , solunum sorunları, beslenme güçlüğü gibi problemler ortaya çıkabilir. Zolpidem ve emzirme arasındaki bağlantının yukarıda anlatmış olduğum hamilelere verdiği zararlardan olumsuz olabileceğini öngörebilirsiniz. Tek bir soruyla emzirme ve Zolpidem aralarındaki ilişkinin olumsuz olabileceğini size aşağıdaki bu soruyla gösterebilirim. Zolpidem Anne Sütüne Geçer mi? EVET. Hayvanlarda yapılan araştırmalarda emzirme döneminde Zolpidem'in yavrunun büyümesini engellediği ve hayatta kalmasını azalttığı gözlemlenmiştir. İlacın anneye önemi dikkate alınarak ya emzirmeyi bırakma veya ilacı bırakma kararını ancak doktor vermelidir. Kısacası Zolpidem'in hamilelere ve emzirme döneminde olan annelere kullanılması önerilmez. Tüm bu yan etkilerinin yanı sıra uykusuzluk tedavisi için önemli olan Zolpidem'i tekrar etmek gerekirse doktorunuzun size reçete ettiği dozajlarda, düzenli ve uygun bir şekilde alıyor olmanız halinde uykusuzluk probleminiz herhangi bir yan etki göstermeden ortadan kalkabilir. İşte o zaman fayda riske sizin sayenizde ağır basmış demektir.


Zoom Yorgunluğu Giderek Daha Büyük Sorun Olmaya Başlıyor Covid-19 pandemisiyle beraber şirketler ofis hayatını terk edip evden çalışma modeline döndüler. Kafeler ve restoranlar kapandı, iletişim git gide çevrimiçi platformlara mahkum edildi. Toplantılar, kongreler, konferanslar hatta akraba sohbetleri bile telefon ve bilgisayar ekranlarından yapılmaya başladı. Çevrimiçi görüşme platformlarının başında Zoom geliyor. Sahip olduğu olanaklar sayesinde çoğu kişi ve kurum Zoom'dan görüşmeyi tercih ediyor. Ancak Stanford Üniversitesi'ndeki bilim insanları Zoom yorgunluğu konusunda bazı uyarılarda bulunuyor. Profesör Jeremy Bailenson ve ekibinin yaptıkları araştırmada ilk defa bir bilim makalesinde Zoom yorgunluğu konusu araştırıldı. Bailenson bu tip yorgunluğun temelde dört bileşeni olduğunu dile getiriyor. Kendisi de sürekli Zoom gibi çevrimiçi görüşme uygulamalarını kullanıyor ve bunların bir süre sonra beyni yorduğunu belirtiyor. Sürekli parlak bir ekrana bakmak ve gözleri ayırmamak bir süre sonra dikkatin dağılmasına neden olabiliyor. Bu tip sorunlar için ara yüz geliştiriciler belki bazı önlemler alabilir. Şimdi Zoom yorgunluğunun nasıl oluştuğundan bahsedelim. Gözlerin Ekrana Kilitlenmesi ve Uzun Süreli Işığa Maruz Kalma İletişimde göz teması çok önemlidir. Yüz yüze görüşmelerde, normal hayatı kastediyorum, karşınızdakini dinlerken başka yere bakarsanız bu saygısızlık olarak yorumlanabilir. Video görüşmelerde de buna benzer bir durum vardır. Bilgisayar ekranından olması göz temasının önemini azaltmaz. Eğer kameranız açıksa karşıdaki kişi kameraya bakmanızı ve sizin göz hareketlerinizi mimiklerinizi görmek ister. Normal görüşmelerde bir defada bir kişiye bakarsınız ama çevrimiçi görüşmelerde aynı anda onlarca insanın yüzünü görebilirsiniz. 100 kişinin katıldığı bir toplantı veya konferans düşünün. 50 kişi kamerayı açıyor. Siz ana ekranda konuşma yapan kişiyi izlerken üstte veya yanda başka kişileri de görüyorsunuz. Aynı şekilde başkalarının da sizi izlediğini biliyorsunuz. Bir anda göz temasında bulunduğunuz kişi sayısı alışık olmadığınız şekilde artıyor. Bailenson bunun sosyal anksiyeteyi tetikleyebileceğini ve farkında olmadan bizi stres altına alabileceğini belirtiyor. Zoom yorgunluğu dediğimiz olduğu bu tür streslerle başlıyor. Sosyal Mesafe Azalıyor Diğer bir stres kaynağı da ekranda gördüğünüz kişi ile aranızdaki sosyal mesafe. Buna hiç dikkat ettiniz mi? Normalde insanlarla aramızda bir mesafe olur. Biriyle konuşurken onun dibine girmezsiniz. Belli bir uzaklıktan onu dinler ve cevap verirsiniz. Ancak bilgisayar ekranında bu mesafe çok kısalır. Konuşan kişinin kafası bize bir ekran uzaklığındadır. Bu kişisel mesafenin eksikliği de bir diğer stres etkeni olabilir. Ekrana uzun süreli bakmak ve kişisel mesafenin korunması gibi sorunlarda Bailenson Zoom'u tam ekran modundan çıkararak kullanmanızı tavsiye ediyor. Mümkün olduğunca bir defada bir kişiye odaklanmalı ve konuşma yapmadığımız veya kamera açmadığımız zaman ekrandan uzaklaşmalıyız. Hatta bunun için uzaktan kontrollü bir klavye bile kullanılabilir. Sürekli Ekranda Kendini Görmek Ekranda başkalarını görmeye alıştık ama kendimizi görmek konusunda nasıl hissediyoruz? Çoğu uygulama ekranın küçük bir köşesinde kendimizi de gösteren bir kutu açıyor. Ancak beyinlerimiz buna hiç alışık değil. Konuşurken kendimizi görmek tuhaf bir durum. Beyin bir yandan karşıdakinden gelen sosyal ipuçlarını değerlendirirken bir yandan da daha önceden hiç almadığı kendi görüntüsüne dair verileri işliyor. Daha önceden yapılmış araştırmalara baktığımızda diyalog esnasında kendisini gören kişiler başkalarından çok kendi görüntüsünü önemsiyor. Uzun saatler boyunca Zoom kullanan kişilerde bu stres yaratabilir ve Zoom yorgunluğu oluşabilir. Kendinizi sürekli incelemek ve konuşma yaparken mercek altına almak ciddi anlamda olumsuz duyguların oluşmasına neden olabilir. Kendi görüntümüzü konuşma esnasında görmek yerine başkalarının yüzlerine odaklanmalıyız. Uygulama ayarlarında kendi görüntümüz sadece başkalarına gönderilecek şekilde ayarlanmalı. Görüntülü Konuşmalar Hareketliliğimizi Azaltıyor Yüz yüze ve kameranın kapalı olduğu çevrimiçi konuşmalarda rahat hareket edebiliriz ama kamera açıkken tüm odağımız ekrana yönelir. Kameraların görüş açısı çok yüksek değildir, sizi görmesi için çok fazla hareket alanınız kalmaz. Bu yüzden kameranın açık olduğu görüntülü konuşmalarda Zoom yorgunluğu görülme riski daha yüksektir. İnsanlar sabit bir şekilde oturmaya çok alışık değillerdir. Literatüre baktığımızda da hareket halindeki insanların bilişsel olarak daha yüksek bir performans gösterdiğine işaret eden çalışmalar vardır. Hareket alanımız kısıtlandığında bunu artırmak için eldeki imkanları kullanmamız gerekir. Bunun için ekran ile aramıza bir mesafe koyarak uzaktan kontrollü bir klavye ile kendimize bir alan açabiliriz. Belirli aralıklarla kamerayı kapatıp vücudu hareket ettirmek de bir çözüm olabilir. Bilişsel Yük! Siz de benim gibi görüntülü konuşmalarda daha fazla yorulduğunuzu hissediyor musunuz? Aylar geçti ama hala Zoom yorgunluğu geçmedi. Çevrimiçi konuşmalara bir türlü alışamadım. Hiçbir zaman yüz yüze konuşmanın, karşımdakinin yüz ifadelerine, beden diline dikkat etmenin yeri dolmuyor. Yüz yüze konuşma esnasında sözel olmayan sinyaller daha kolay alınır ve yorumlanır. Karşımızdakinin ellerini, kollarını daha rahat görürüz. Ancak video konuşmalarda sözel olmayan sinyaller zor alınır ve işlenir. Beyin aldığı kısıtlı veriyi işlemede zorlanır ve bu bilişsel yük haline gelir. Evet, beyin gerçekten görüntülü konuşmalarda çok daha fazla yoruluyor. Düşünebiliyor musunuz insanın evrimsel tarihinde hiç yapılmayan bir şeyi yaptık. İletişimi sadece bir kutu içine sığdırdık ve ekranda sadece kafamız görünüyor. Sesim geliyor mu, ekranımı görebiliyor musunuz gibi cümleler bir anda en çok kullandığımız söz öbekleri haline geldi. Ancak bu harcamamız gereken mental kalorileri artırdı. İletişim zorlaştı ve karşımızdakini anlamak için daha fazla çaba sarf etmemiz gerekti. Zoom Yorgunluğu Azaltılabilir Stanford Üniversitesi'ndeki araştırmacılar gittikçe daha fazla şirketin kendilerine ulaşarak çevrimiçi konuşma pratiklerini geliştirme konusunda tavsiye istediklerini belirtiyor. Şu an şirketler de ofis mi yoksa evden çalışma modelinin mi daha iyi olduğu konusunda kararsızlar. Ofiste bir araya gelebiliyoruz ama evden çalışmanın da kendine has avantajları var. Eğer doğru bir şekilde kullanılırsa evden çalışma modelinde çevrimiçi konuşma uygulamalarının olumsuz yanları asgariye indirilebilir.