Kararlarımızda Ne Kadar Özgürüz? Hiç son derece önemli bir karar verdiğiniz oldu mu? Ya da karar verirken tamamen bireysel hareket ettiğinizi düşünüyor musunuz? Sorulara cevap almadan önce gelin en baştan başlayalım. Bizler doğumumuzdan itibaren biyo-psiko-sosyal açıdan sürekli olarak gelişme eğiliminde olan canlılarız. Dünya üzerindeki insanlar dışındaki bütün canlılar içgüdüsel olarak doğal seçilim içerisinde hayatta kalmaya çalışırlar. Fakat unutulmamalıdır ki sadece içgüdüleri ile hareket ederler. Ancak biz insanları diğer canlılardan ayıran en büyük özelliğimiz irade sahibi olmamızdır. Yani bizler sahip olduğumuz irade sayesinde hayatlarımıza yön ve şekil verebilme kabiliyetine sahibiz. Sahip olduğumuz bu irade sayesinde yaşamımızı kendimiz şekillendirebiliyor Aynı zamanda bu irade sayesinde gündelik yaşantımız içerisinde karşılaştığımız sorunlara çözümler üretebiliyor ve önümüzde duran belirsiz geleceğe karşı plan yapabiliyoruz. İşte bu yön verme kabiliyetimiz neticesinde kendi kararlarımızı alabiliyoruz. Karar verme Seçim davranışı olarak ifade edilmektedir (Connor ve Becker, 2003 akt; Nas 2010). Yani karşımızdaki olasılıkları değerlendirip bir tanesini seçme olarak da tarif edilebilir. Hayatımız boyunca yaptığımız her davranış bir karar sonucunda meydana gelir. Bir taraftan bu davranışlar otomatik kararlar neticesinde gerçekleşir ki bu kararlar gün içerisinde yaptığınız her hareketin öncesinde beyniniz tarafından otomatik olarak verilen kararlardır. Örneğin odanızda otururken kahve almak için mutfağa gitmeniz ve kahveyi hazırlarken yaptığınız her eylem aslında temelde bir karar neticesinde yapılmıştır. Fakat siz bu hareketleri otomatikleştirdiğiniz için dikkat bile etmezsiniz. Diğer taraftan da düşünüp üzerinde kafa yorulduğu, artılarının ve eksilerinin hesaplandığı kararlar vardır. Örneğin yağmurlu bir günde arkadaşlarınızla dışarıda vakit geçirmek için buluşacağınızda birçok ayrıntıyı ve/veya olasılığı hesaplamak zorunda kalırsınız çünkü yağmurda ıslanabilir, üşüyebilir ve sonucunda hasta olabilirsiniz. Yani görüldüğü gibi kararlarımızın çoğunda o karardan nasıl ve ne düzeyde etkileneceğimizi hesaplama ihtiyacı duyarız. Ama bu kararların bazıları son derece önemli ve kritiktir. Hayatımızın yol ayrımlarında veya son derece önemli anlarında verdiğimiz kararlar bazen bizleri zorlayabilmektedir. Peki bu esnada verdiğimiz kararlarda ne kadar özgürüz ve/veya özgür olduğumuzu hissediyoruz? Aslına bakarsanız karar alırken düşündüğümüzden fazla etki altında kalıyoruz. Bu yazımızda gün içerisinde basit ve orta düzeyde aldığımız kararlardan ziyade bizim için çok önemli anlarda ve durumlarda almak zorunda olduğumuz kararların üzerinde duracağız ve bu kararları etkileyen etmenlere göz atacağız. Herkesin hayatında dönüm noktası olarak nitelendirdiği zamanlar olmuştur. Çoğumuz bu zamanları ilerleyen yıllarda tekrar tekrar hatırlar ya pişmanlıklarımızı dile getiririz ya da iyi ki yapmışım deriz. İşte böyle zamanlarda hepimizin ortak yaptığı şey bazı konularda ve/veya durumlarda karar almaktır. Örneğin bu anlardan bazıları üniversitede bölüm seçme, yaşadığı şehri veya ülkeyi değiştirip yeni baştan bir hayat inşa etme, evleneceği insanı seçme veya yöneticilik düzeyinde aldığı önemli kararlar... Bu önemli kararların her birinin ortak bir özelliği vardır ki bu yazımızın başında da belirttiğimiz gibi otomatik karar verme sürecinin aksine üzerinde kafa yorarak, belki çevremizdeki insanlara danışarak aldığımız kararlardır. Bu kararları bu kadar önemli kılan bazı özellikleri vardır bunlar; - Gelecek hayatımızı önemli derecede etkiliyordur - Gelecekte kim olmak ve ne yapmak istediğimizi etkiliyordur - Bulunduğumuz zaman dilimindeki hayat standartlarımızı etkiliyordur - Direkt bize ve dolayısı ile çevremizdeki insanlara olumu veya olumsuz etkileri vardır Şeklinde başlıca sıralanabilir. Diğer taraftan karar verme süreci kendi içerisinde bazı özellikleri de barındırmaktadır. Ve şu şekilde sıralanabilir. (Tosun, 1986:317 akt; Sağır 2006) - Karar verme işlemi geleceğe yöneliktir ve öngörüye dayanır. - Karar verme psikolojik ve maddi güçlükler taşır. - Her kararın bir maliyeti vardır. - Bir tür plan olan karar geleceği öngörebilmeye dayanır - Karar davranış özgürlüğü ve güç gerektirir - Seçenekler arasında en iyisini seçmeyi gerektirir. - Karar süreci sorun çözmeyi içerir. - Kararın verilmesi ve uygulanması için zaman faktörüne ihtiyaç vardır - Karar süreci pahalıdır. Hayatlarımızdaki önemli kararların neden bu denli önemli ve dikkat edilmesi gerektiğinden ve karar verme sürecinin özelliklerinden bahsettikten sonra gelin yazımızın başındaki soruların cevaplarını inceleyelim. - Kişiliğimiz: Kişilik, psikoloji biliminin ortaya çıkmasından itibaren bilim insanları tarafında yapılan birçok araştırmaya konu olmuştur ve olmaya da devam etmektedir. Yapılan araştırmalar kişiliğin bizlerin hayatını tamamen şekillendiren, içerisinde çok farklı boyutların olduğu, göründüğünden daha karmaşık bir yapıda olduğunu gözler önüne serer ki bu yapı bizim çocukluğumuzdan itibaren şekillenir ve bu doğrultuda sosyal ilişkilerimizi, mesleğimizi, geleceğimizi, kararlarımızı, dünyaya bakış açımızı, hayallerimizi, hedeflerimizi etkiler. Bu çerçeveden bakıldığında kişilik yaşamımızda aldığımız kararların üzerinde de son derece etkilidir. Örneğin üniversite okuyan ama içe-dönük kişilik yapısına sahip bir birey yalnız olmayı ister, bireysel yapılan aktiviteleri yaparken daha mutlu olur ve çok fazla insanın bulunduğu ortamlardan hazzetmezler ve bu doğrultuda kararlar alarak yaşamlarını, sosyal çevrelerini ve geleceklerini şekillendirirler. Ya da çocukluğundan beri bulunduğu çevreden çıkmamış bir genç birkaç günlük tatilde bile şehir değiştirdiğinde rahatsız olurken yurt dışında eğitim alma kararını bir türlü veremeyebilir. Görüldüğü gibi kişilik yapımız yaşamımızda aldığımız kararları son derece etkilemektedir. (Sağır, 2006) - Sahip Olduğumuz Değerlerimiz: hepimizin doğduğu ailenin, sosyal çevrenin, toplumun ve coğrafyanın değerleri birbirleri ile farklıdır. Bunun temelinde insanoğlunun çok çeşitli topluluklar halinde yaşamalarının ve çeşitli dinleri kabul etmelerinin etkisi oldukça fazladır. Genele bakıldığımda değerler toplumların düzenlerini sağlar ve bireylere karar anlarında yardımcı olan bir destek mekanizması niteliğindedir. Örneğin muhafazakar bir ailede ve toplumda büyümüş bir birey evleneceği kişinin yaşamının da kendisi gibi olmasını isteyerek aslında bulunduğu toplumun değerlerine uygun karar verme eğilimindedir. Ya da yurt dışına çıkmış ve orada eğitim görmekte olan bir birey kendi değer yargılarına ters düşecek aktiviteleri yapmaktan çekinebilir veya yiyecek ve içecek seçimi konusunda hassas davranabilir ve ona göre karar verebilir. Buradan da anlaşılacağı üzere değerler de kararlarımız üzerinde bizleri etkileyen bir başka etmen olarak söylenebilir. (Sağır, 2006) - Algı düzeyimiz ve biçimimiz: Algı temelde duyu organlarımızdan gelen duyumların işlenmesi ve anlamlandırılması olarak açıklanabilir. Algılama sürecimizi yetiştiğimiz kültürel ortam, geçmiş yaşam tecrübelerimiz, karakterimiz, hayattaki amaç ve hedeflerimiz doğrultusunda şekillenebilmektedir. Ki böyle olduğu için de her duyum rklı bireyler tarafından farklı farklı algılanacaktır. Örneğin kalabalık bir ortamda bir şarkı çaldığını hayal edelim. Bu şarkıyı dinleyen herkes kendi hayatlarında parçalar bulacak bazısı hüzünlenecek bazısı güzel anılar hatırlayacak ve mutlu olacak. Dolayısı ile hayatı nasıl algılarsak öyle yorumlarız ve o doğrultuda kararlar veririz. (Sağır, 2006) - Risk almaya karşı tutumumuz: yazımızın başında da üzerinde durduğumuz gibi karar geleceğe yöneliktir ve belirsizliğe karşı plan yapma ve geleceğe yön vermeyi amaçlar. Buradaki belirsizlik kavramı insanları daraltan, huysuzlandıran bazen korkutan bir durumdur. Biz insanoğlu belirsizlikten nefret ederiz sırf bu yüzden her şeye bir açıklama yapma ihtiyacı duyarız. Belirsizlik halinin bizleri bu kadar rahatsız ettiği bir ortamda karar vermek de tahmin edileceği gibi oldukça zor bir süreç haline gelecektir. Bu esnada hayata karşı daha atılgan, risk almayı seven ve kısmi olarak problem çözme becerisi kuvvetli olan bireylerle olmayanlar arasında alınan kararların çeşitliliği ve etkililiği de tahmin edileceği üzere farklılaşacaktır. (Sağır, 2006)


Karbon 6 Bağ Yapabiliyor! Organik kimyanın ilk kurallarından biri karbon 4 bağ yapar ilkesidir. Tüm ders kitaplarında ilk öğretilen konulardan biri olan karbon bağları ile ilgili kural yıkılmaya başlandı. Karbonun sıradışı bir durumda 4 bağ kuralını yıkıp 6 bağ yapabileceği gösterildi. Aslında bu fikir yeni değil, 40 yıl önce kimyagerler hekzametilbenzenin içinde karbonun 6 bağ yapabilme ihtimaline dikkat çekmişler ama o zamanki teknoloji ile bu tam olarak kanıtlanamamıştı. Atomlar birbirleri arasında elektron alışverişi veya elektronların ortak kullanımı ile bağ yapıyorlar. Karbonun da 4 değerlik elektronu olduğu için teoride sadece 4 bağ yapabileceği düşünülmüştü. Ancak heksametilbenzen 6 karbondan oluşan düz bir altıgen halkaya sahip ve dışarıdaki tek karbon atomu halkadan ayrı bir görüntü veriyor. Bunun yerine hidrojen atomları halkanın köşegenlerine bağlanıyor ve boşta kalan hidrojen elektronları halka içinde gezinerek molekülü daha kararlı bir hale sokuyorlar. Karbon Yapısı Değiştiriliyor Buraya kadar her şey güzel ama araştırmacılar molekülün kararlı yapısını bozmak için and içmiş gibi sürekli müdahale ediyorlar ve sonunda iki elektronu koparmayı başarıyorlar. İki elektronundan mahrum kalan molekül + yüklü oluyor ve hemen şeklini değiştiriyor. Yeniden düzenlendiğinde dışarıda kalan karbon atomu bu sefer 6 bağ yaparak her bir karbon atomuna bağlanıyor. O zamanlar onaylanmayan bu karbon yapısı yıllar sonra farklı bir laboratuvar ekibi tarafından incelemeye alınıyor.


Kasların İçindeki Biyolojik Saatler Metabolik İşleyişi Etkiliyor İnsan vücudu içinde birden fazla biyolojik saat olduğu önceden biliniyordu. Biyolojik saatler organlarda farklı şekillerde çalışıyorlar. Sirkadyen ritminin düzenlenmesi özellikle organların çalışması ve vücudun dengesinin korunması açısından büyük önem taşır. Bilim insanları kas dokusunda, kasların gün içindeki metabolik işleyişini ve enerji verimliliğini kontrol eden sirkadyen saatleri keşfetti. Farelerde yapılan çalışmalar sonucunda kasların her saatte aynı şekilde çalışmadığı ortaya çıktı. Örneğin sabah saatlerinde ve gece saatlerinde kasların oksijen kullanma miktarları aynı değil. Kas hücreleri farelerin gün içindeki uyanık kaldığı saatlerde geceye göre daha etkili bir şekilde çalışıyor. Her Hücrede Biyolojik Saatler Var Kas hücreleri de dahil olmak üzere vücuttaki tüm hücrelerin belirli bir biyolojik saati var. Bu sistem hücrelerin çevreye nasıl uyum sağlayacağını ve 24 saatlik faaliyetini düzenliyor. Oksijenli solunum hücrelerde aralıksız gerçekleşir ve bu durum vücudun biyolojik saatler ile iç içedir. Vücudun sirkadyen ritmi hormonların üretim ve salınım saatlerini düzenlediği için doğrudan enerji metabolizmasını da düzenliyor. Bir hücrenin enerji ihtiyacı ve kullandığı enerji miktarı uyku, uyanıklılık durumuna göre değiştiği için hücrelerin biyolojik saati tarafından kontrol ediliyor. Araştırma ekibinin lideri Dr. Joseph Bass konuyla ilgili şunları söylüyor: Oksijen ve vücudun iç saati enerji üretmek için kasların içinde bir araya gelmiş dans ediyor. Günün saati de bu dansın ne kadar iyi senkronize bir şekilde gerçekleştiğini belirliyor. Sporculara ne zamanlar çalışmaları gerektiğini söyleyemeyiz ama gelecekte belki kasların çalışmasını en iyi hale getirmek için bu bilgilerden yararlanabiliriz. Dr. Joseph Bass Amerika'da Northwestern Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde çalışıyor ve endokrin, moleküler tıp gibi birçok birimin başında bulunuyor. Bass ayrıca Northwestern Üniversitesi Kapsamlı Kanser Merkezi'nin de bir üyesi. Araştırma ekibi yaptıkları bu çalışmayı 20 Ekim 2016'da prestijli bir dergi olan Cell Metabolism dergisinde yayınladılar. Byolojik Saatler Oksijen Kullanımını Ayarlıyor Sirkadyen ritimler ve enerji metabolizması arasındaki bağlantıyı açıklayan bu araştırma sadece kas hücreleri için değil tüm hücreler için büyük anlam taşıyor. Tüm hücreler oksijen tükettiği için oksijen metabolizmasının sirkadyen ritminden nasıl etkilendiğinin çözümlenmesi tüm hücrelerin işlevlerinin açıklanmasını sağlayacaktır. Oksijen eksikliğinin kalp krizi ve kanserde kilit rol oynadığı düşünülürse oksijenli solunumun diğer metabolik işlevlerle olan bağlantısı aydınlandıkça kanser gibi hastalıklar da daha iyi tedavi edilebilecektir. Araştırmacılar fareleri günün farklı saatlerinde koşturdular. Bununla birlikte kas hücrelerinin içindeki sirkadyen ritmini düzenleyen genler mutasyona uğratıldı. Bilim insanları koşu sonrasında farelerin egzersizden etkilenen kas dokuları ve genlerini inceledi. Bu şekilde kas dokusu üzerinde sirkadyen saatinin düzenlenmesinin etkilerini belirlediler ve oksijen miktarı düştüğünde yağ ve şekerin kaslar tarafından nasıl tüketildiğini incelediler. Ritim Bozulduğunda Bazı Anormallikler Görülüyor Bass, kaslardaki iç saati manipüle ettiklerinde kas işleyişinde bazı anormallikler gözlemlediklerini belirtiyor. Bu bilgilerden yola çıkarak kas hücrelerinin içindeki biyolojik saatlerin enerji kullanımı konusunda ne kadar önemli olduğunu araştırmaya başladılar. Gece uyanık kalan farelerin kas metabolizması incelendiğinde gece egzersizlerinde kasların daha iyi çalıştığı ve egzersize yardımcı olacak genlerin daha aktif çalıştığı görüldü. Aynı genler insanlarda da bulunduğu için uyanık kaldığımız gündüz saatlerinde yapılan egzersizin kas metabolizması için daha iyi olduğunu söyleyebiliriz. Kas hücrelerinin içindeki biyolojik saatler HIF adlı proteinler ile etkileşime geçerek metabolizmayı düzenliyor ve oksijen miktarı çok azaldığında kasların aynı şekilde yüksek enerji üretmesine yardımcı oluyor. Vücuttaki hücreler insan ister koşuyor olsun ister uyusun sürekli enerji üretmek için oksijen tüketir. Tempolu egzersiz yapmaya başladığımızda daha hızlı oksijen tüketir ve daha fazla enerji harcarız. Kanımızdaki oksijen seviyesinin çok düşmesi HIF proteinlerini tetikler ve kasların daha fazla şeker tüketmesine neden olur. Biyolojik Saatler Durduğunda Şeker Tüketimi Artmıyor Kaslardaki iç saatler ile ilişkili genlerin susturulması egzersiz esnasında laktik asit üretimi ve şeker tüketimi kapasitesinin artmasını engeller. Bu bilgilerden yola çıkarak egzersiz performansının günün belirli saatlerinde daha yüksek olduğunu söyleyebiliriz. Normalde egzersiz başlangıcında kasların oksijen tüketimi hızlanırken gece saatlerinde biyolojik saatin etkisi yüzünden enerji üretimi artamaz. İlerleyen zamanlarda hücrelerin oksijen metabolizmasını manipüle edebilecek yeni yollar bulabiliriz. Gelecekte bu biyolojik saati düzenleyerek hücrelerin metabolik davranışlarını ve oksijen tüketimini değiştirebilecek veya sıfırlayabilecek yeni yöntemler geliştirebiliriz. Mekanizmayı Düzenleyebilirsek Hastalıkları Tedavi Edebiliriz


Kaygıyla Baş Etme Yöntemleri Nasıl Uygulanır? Kaygıyla baş etme yöntemleri konusundan bahsetmeden önce, kaygı nedir öğrenelim. Kaygı bir insanın her olaya her duruma kötü bir sonuç olacak şüphesiyle bakmasına verilen addır. Kaygılı bir insan hayatı boyunca giriştiği her işte attığı her adımda başarısız olacak ve kendini kötü hissedecektir. Sürekli o kötü sonuca yoğunlaştıkları için, olayların olumlu yönlerine, sonuçlarına bakmayacaklardır. Hatta bazı çocuklarda ve yetişkinlerde bu durum daha da ilerler. Kaygı zamanla kaygı bozukluğu rahatsızlığı olarak kendini gösterir. Hayat her zaman güzel yönleri ile karşımıza çıkmaz. Zaman zaman olumsuzluklar da yaşanabileceğini bilmeliyiz. Karşılaşılan kötü bir duruma aşırı kaygılı yaklaşmamalıyız. Fazla kaygılı olmak ve yaşanan olumsuz olaylara endişeli yaklaşmak aslında kötü bir durum değildir. Burada önemli olan o olayda kaygıyı abartmadan kaygı bozukluğu yaşamadan müdahale etmektir. Yaşanan kaygıların tümü dış etkenlerden kaynaklanmayacaktır. Çünkü kaygı, dış etkenlerin yarattığı stres nedeniyle kişi kafasında oluşması zamanla büyüyerek bazı sorunlara yol açmasıdır. Olay kafada biter ve akıl bu evhamlarla başa çıkacak şekilde eğitilmesi gerekir. Kaygıyla Baş Etmede Altın Kurallar Kaygı küçük büyük demeden insanlarda sıklıkla rastlanan aslında beyin ve sinir sistemiyle alakalı bir durumdur. Yaşanan kaygılarda nasıl davranacağınızı bilmiyor iseniz sizlere birkaç tavsiyen olacak. Kaygıyı eğer bir yakınınız, çocuğunuz yaşıyorsa, bu tavsiyeler oldukça işinize yarayacaktır. Kaygıyla baş etme yöntemleri arasında ilk kural aslında sorunu ortadan kaldırmaktır. Gerçekçi olmayan yani beynin hayal olarak üretmiş olduğu durumları yok ederek gerçeklerle yüzleşmektir. Bununla birlikte kaygı sorunlarıyla yüzleşmek yine etkili olacak yöntemler arasındadır. Kimi insanlar kaygılandıklarında, vücutlarında bazı fizyolojik değişiklikler gerçekleşir. Heyecanlanıp hızlı nefes alıp verecek hatta terleyecek olan kişiler, vücutlarını sakinleştirecek yollara başvurmalıdır. Kaygı duyduğunuz şey gerçekten içinden çıkamayacağınız zor bir durum olabilir. Böyle zamanlarda gücünüzün yetip yetmeyeceğini sorgulayarak rahatlayabilirsiniz. Problemleri çözüp çözmeme becerinizi devreye sokun. Bu şekilde, ortaya çıkan kaygılı durumunuz ile baş edebilirsiniz. Örneğin maaşınız giderinize yetmiyor ise, bir liste yaparak, nereye ne kadar harcadığınızı yazabilirsiniz. Bu konudaki kaygınızdan kurtularak geleceğe daha ümitli bakabilirsiniz. Çocuklarda Kaygı Kaygı aslında çocukluktan itibaren beyinde oluşan endişelerin tümüdür. Yetiştirilme tarzına ve sosyal çevre etkenlerine bağlı olarak oluşabilecek tüm kaygılarda, kaygıyla baş etme yöntemleri kullanılabilir. Eğitim ailede başlar. Anne ve baba kaygı oluşturacak durumlarda hoşgörülü bir yaklaşım sergilemelidir. Kaygıyı artıracak bir tutum sergilendiğinde ne yazık ki bu bozukluk çocuğa yapışacaktır. Bir çocuk herhangi bir tehditle baş başa kaldığında bu durumla yüzleşme sorunları yaşıyorsa, kaygı bozukluğu duyuyor demektir. Son zamanlarda kaygı ile korku birbirleriyle karıştırılmaktadır. Halbuki kaygı uzun sürelidir, korku duygusu gibi anlık yaşanmamaktadır. Örneğin bir çocuk, sınavından 89 puan gibi başarılı bir not aldı diyelim. Neden 100 puan alamadığı için kaygı duymaya başladığında, sürekli kendini eleştirecektir. Aldığı puandan memnun olmayacak ve mutsuz bir duygu durumu sergileyecektir. Başarısızlık veya mükemmel olma kaygı bozukluğu taşıyan çocuklarda, ailelere büyük rol düşmektedir. Onları rahatlatacak yine anne babalar olacak, aslına ne kadar başarılı olduğu anlatılarak, onların endişelere azaltılmalıdır. Kaygıyla Baş Etme Yöntemleri Kaygı bozukluğu gösteren yetişkin veya çocuklarda, eğer aile desteği ile sorun çözülmüyorsa, ek bir destek alınarak kaygı ile baş edilebilinir. Kaygıyla baş etme yöntemleri arasında biofeedback de belki işe yarayabilir. Bu yöntemde vücuda özel sensörler yerleştirilerek, hastada sorun yaratan durumlar oluşturulur. Kalp atışı, tansiyon, kas gerilimi, beyin dalgaları, solunum ve vücut ısısı gibi işlevleri sürekli ölçülür. Alınan veriler, kaydedilerek çıktılar üzerinden sonuçlandırılmaktadır. Böylelikle kişi beyni ve bedeni arasındaki durumu net olarak görecektir. Gördüğü sonuçlara kendi kafasında kaydederek, aynı hissiyatı yaşayacak endişeli bir durum yaşadığında kendisine gevşeme egzersizlerini kullanacaktır. Bu çabalar bir kez görüldüğünde teknikler hafızaya yerleştirildiğinde kaygı ile kolaylıkla baş edilecektir. Otonom sinir sistemi içindeki sempatik sistem, vücudunu hayati faaliyetlerini düzenler. Beynin kontrolü altında yer alanda sempatik aktivite ölçümü ile kaygı bozukluğu sorunu yine tamamen ortadan kalkacaktır. Bu ölçümde kaygılı durumda, kişi üzerinde yaşanan sempatik sinirler gözlenecektir. Kalp atışı, tükürük salgısı, sindirim sistemi, göz bebeği, idrar torbasından oluşacak değişiklikler kaydedilerek, hastaya aktarılacaktır. Kaynaklar https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5573565/ https://www.medicalnewstoday.com/articles/323454.php


Kendine Ait Bir Oda- Virginia Woolf Kendinizin, evrenin belki de en çok tartışılan canlısı olduğunuzun farkında mısınız? Feminizmin öncülerinden olan Woolf'un, Kendine Ait Bir Oda kitabında yer alan en çarpıcı ve somut açıklama belki de Shakespeare'in hayali kardeşi Judith'in bir kadın ve edebiyatçı olarak başına gelenlerin anlatıldığı bölümdür. Yaşadığı çağın eril bireyleri tarafından, kadınlara neredeyse bir eşya gibi davranılması ve sözlü yargılar yüzünden Judith ne kadar yetenekli olursa olsun asla abisi gibi olamayacaktır, çünkü bir kadındır. Woolf, her defasında kadınlara verilen değerin erkeklerle aynı olması gerektiğini savunmuştur. Para kazanın, kendinize ait ayrı bir oda ve boş zaman yaratın. Ve yazın, erkekler ne der diye düşünmeden yazın. Hazırlayan : İrem Yakışıklı


Ketojenik Diyet Nedir ve Hangi Durumlarda Yapılır? Pek çoğunuzun son zamanlarda kilo verme amacı olarak kullandığı fakat aslında bir tür tedavi yöntemi olan Ketojenik Diyet'i ve çeşitlerini, kimlere uygulanabileceğini göreceğiz bu yazıda. Öncelikle Ketojenik Diyet , yeterli protein, çok az oranda karbonhidrat ve yüksek miktarda yağ içerikli bir diyettir. Diyet hesabı yapılırken belli bir yağ, karbonhidrat ve protein oranı ile hesaplanır. Bu oran 4:1, 3:1, 2.5:1, 2:1, 1.5:1, 1:1 gibi değişebilir; pay kısmı yağı gösterirken, paydada ise kalan makro besinlerin toplamıdır. Bu orana karar verirken kişinin kanda veya idrardaki keton miktarı göz önünde bulundurulur. Buna doktor ve diyetisyenden oluşan bir ekip karar vermelidir. Ketojenik Diyet Hangi Durumda Kullanılır? Ketojenik diyetler, GLUT-1 transport yetersizliği, piruvat dehidrogenaz yetersizliği, mitokondriyal hastalıklar, Dravet Sendromu, Doose Sendromu, Rett Sendromu, Semptomatik Jeneraliz Epilepsi gibi hastalıklarda; son yıllarda da Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı, travmatik beyin hasarı, Beyin Tümörü/Kanseri, Tip 2 diyabet, depresyon, otizm gibi hastalıklarda da uygulanıyor. Epilesi hastalarında uygulanan ketojenik diyetlerde amaç, vücudun metabolizmasını glikoz yerine başlıca yağlardan enerji sağlayacak şekilde yönlendiren ve bu sayede de nöbet oluşumunu engellemektir. Yani, bu diyetlerin açlığı taklit edip vücutta öncelikli olarak yağların kullanımını sağladığını söyleyebiliriz. Uluslararası Ketojenik Diyet Çalışma Grubu'nun Konsensus Raporu'na (2009) göre 2 ya da 3 antikovulsan ilaç kullanıldıktan sonra başarısız olunan durumlarda erken zamanda diyete başlanması gerekir. Bu diyet sayesinde nöbet sıklığında azalma, uyanıklık, dikkat gibi durumlarda ise artma sağlanabiliyor. Ketojenik Diyet Türleri Tabii bu uygulanan diyete de bağlı. Ketojenik diyet kendi içinde 4'e ayrılıyor. Bunlardan ilki, uygulanması ve takibi en zor olan ama başarısı en yüksek olan 'Klasik Ketojenik Diyet'. İkincisi, uygulanma bakımından daha rahat olan 'MCT- Orta Zincirli Trigliserit Diyeti. Üçüncüsü ve sonuncusu ise alternatif diyetler olarak da geçen, Modifiye Edilmiş Atkins Diyeti ve Düşük Glisemik İndeksli Diyet. Nöbetleri durdurmada etkin bir başarısı olan bu diyetin, yüksek yağ kullanımına bağlı olarak bazı yan etkileri bulunmaktadır. Tedavi süresi ortalama 3 yıl olan bu diyet, kişide asidozis , ağırlık kaybı, bulantı-kusma, ishal, hipoglisemi, hiperlipidemi, reflü riski, anemi, lökopeni, enfeksiyona yatkınlık gibi yan etkilere neden olabilir. Diyet Doktor Kontrolünde Yapılmalı Diyetin yapılmasına karar verme, izlem, her türlü ekstra işlem doktor ve diyetisyen takibinde olmalıdır. Ketojenik diyet, aynı kullanılan ilaca verilen önem gibi, hem takibinde hem de uygulanışında kimseye göre değişmemelidir.


Kilo Verme Hakkındaki Mitler ve Gerçekler Mit 1: Mekik çekmek karnı düzleştirmek için idealdir. Gerçek: Mekik çekmek karın kaslarını geliştirmek için yapılacak çok iyi bir egzersizdir ama karın yağlarını eritmede en iyisi değildir. Mekiğin çalıştırdığı kas grubu çok fazla kalori yakmadığı için kilo verme konusunda çok yardımcı olmaz. Kilo vermek için mekik gibi küçük kasları değil, koşu bisiklet gibi büyük kaslara sahip bacak bölgesine odaklanmalısınız. Bir de mekik çekerken uygun pozisyonda olduğunuzdan emin olun. Aksi takdirde omurganızı incitmeniz ve kendinize zarar vermeniz çok muhtemeldir. Mit 2: Terlemek yağ yakımını hızlandırır. Gerçek: İnsanlar terlediklerinde derilerinden yağ mı çıkarıyorlar nedir, bu mit neden bu kadar yaygın anlamış değilim. Çokça terlerseniz bolca su kaybedersiniz. Terlemek deriyi soğutmak ve vücudun iç sıcaklığını sabit tutmak için var olan bir biyolojik işlevdir. Spor yaptığınızda bu yüzden terlersiniz ve hareketli olmak da yağ yakımını hızlandırır ama terlemek tek başına kilo vermeye yardımcı olmaz. Mit 3: Koşmak dizlerinize zarar verir. Gerçek: Böyle bir şey de yok. Amerika'da Stanford Üniversitesi'nde yapılan bir araştırma yıllardır koşan yaşlı sporcuların dizlerinde herhangi bir sorun olmadığını buldu. Bu kişilerin dizleri koşmayan insanlardan daha kötü değildi. Aslına bakarsanız koşu gibi sporlar, futbol gibi sporlardan çok daha güvenlidir. Futbolda yapılan ani hareketler ve ivmeli hızlanmalar dizlere daha çok zarar verir. Kadınların koşarken diz sakatlanmaları geçirme riski erkeklerden 4 6 kat daha fazladır. Bunun sebebi kadınların quadriceps ve hamstring kasları arasındaki güç dengesizliğidir. Uzmanlar bu yüzden koşuculara aynı zamanda tam vücut güç antrenmanı da yapmalarını tavsiye ediyorlar. Mit 4: Spordan sonra vücudu esnetmek vücudun kendini daha hızlı toparlamasını sağlar. Gerçek: Kendinizi iyi hissetmenizi sağlıyorsa bu hareketleri yapmaya devam edin ama İtalya'da Milan Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar farklı bir şey gösteriyor. Antreman sonrasında yapılan esneme hareketleri kandaki laktik asit değerlerinde herhangi bir şey değiştirmiyor. Yani vücudu esnetseniz de esnetmeseniz de kaslarınızın yorgunluğu azalmıyor. Yorgunluğa olmasa da bu esneme hareketlerinin yine de faydası var. Eklemlerin esnekliğini artırmanın en iyi yolu, vücut sıcakken yapılan esneme hareketleridir. Mit 5: Sporun yararını görmek için en az 45 dakika terlemelisin.


Kilo Verme Konusunda Kim Daha Hızlı? Çevremizde çoğu zaman kadınların kilolarından şikayetçi olduğunu duyarız. Birçok kadın yiyip içtiklerine çok dikkat etmesine veya spor yapmasına rağmen kilo veremediğinden yakınır. İbreyi erkeklere çevirdiğimizde ise fazla kilolar çoğu zaman Türk kası, balkon çıkmış yine gibi sadece birer espri konusudur. Kilo konusu erkeklerde çok göze batmadığından birçok insan da erkeklerin daha hızlı kilo verebildiğini düşünmektedir. Aslında erkeklerin kadınlardan daha hızlı kilo verebilme gibi bir yeteneği yoktur, bu sadece bir mittir. Ancak özellikle kas/yağ oranından kaynaklanan kadın-erkek fizyolojisi arasındaki farklar bazen dengeleri değiştirebilir. Kilo veremediğinden yakınan çok sayıda kadın varken bu konuda şikayetçi olan erkek sayısı neden çok azdır veya yoktur? Herhangi bir erkek ve kadın aynı anda kilo vermeye karar versinler, aynı diyeti yapsınlar ve aynı egzersizleri uygulasınlar. Aradan 1 2 ay sonra erkek aynaya baktığında kendini zayıflamış görürken, kadının ise hayal kırıklığına uğraması çok muhtemeldir. Erkekler Kilo Verme Konusunda Daha Şanslı Görünüyor Çok tuhaf bir şekilde erkekler daha hızlı kilo veriyor gibi gözükmektedir çünkü fizyolojik olarak daha iri yapılıdırlar. Aslında bir kişinin ne kadar hızlı kilo verdiği cinsiyetle alakalı bir konu değildir. Kilo verme hızı daha çok iri ve minyon yapıya sahip olmakla alakalıdır. Bir kişinin boy, kilo ve kas kütlesine bağlı olarak değişen vücut yapısının büyüklüğü kilo vermede oldukça etkilidir. İşte bu noktada iri yapılı bireylerin minyon yapılılara karşı bir avantajı vardır. Erkekler de ortalama olarak kadınlardan daha uzun ve daha fazla kas kütlesine sahip oldukları için vücutlarının da daha fazla kalori yakması gerekmektedir. Kas/yağ oranı dengeleri erkeklerin lehine çeviriyor. Kadınlar Ne Yapmalı? Kadınlar boy uzunluklarını değiştirmeleri için pek bir şey yapamaz ama vücutlarının kas/yağ oranlarını değiştirmek için harekete geçebilirler. Bazı kadınlar günümüzde hala spor salonuna gidip egzersiz yapmanın onları iri yapılı yapacağını ve daha az kadınsı göstereceğini düşünüyor. Bu görüş yanlış olmakla birlikte egzersiz yaparak kas yapmak söz konusu kilo vermek olduğunda bir kadının en iyi dostudur. Kaslar dinlenme halinde bile doğal olarak yağlardan daha fazla kalori yakar. Testosteron Kilo Vermek İçin Çok Etkili Egzersiz ve kas yapmada da erkeklerin kadınlara karşı fizyolojik bir avantajı bulunuyor: testosteron. Testosteron erkeklerde testislerde Leydig hücreleri tarafından kadınlarda ise yumurtalıkta üretilir ancak erkeklerde üretilen testosteron miktarı çok daha fazladır. Erkeklerin gelişimsel süreçte kas kütlelerinin kadınlardan daha fazla olmasını sağlayan da bu hormondur. Bu hormonun miktarının fazla olması kas yapmayı da erkekler için kolaylaştırır. İleri Okuma: Testosteron Nedir?


Hızlı Bir Şekilde Kilo Vermek İçin Ne Yapmalı? Çoğumuz hayatının bir evresinde kilo vermek için çaba harcamıştır. Şöyle bir zihninizi yoklayın çok zayıf biri değilseniz muhtemelen sizin de geçmişinizde bir diyet girişiminiz olmuştur. Kilo vermek için insanların ilk başvurduğu yöntem metabolizmayı hızlandırmaktır. Kaba bir hesapla, hızlı bir metabolizma otururken bile hızlı bir yağ yakımı demektir. Bazal metabolizma hızını artırmanın ise birçok yolu vardır. İnsan metabolizması 40 yaşından sonra yavaşlamaya başladığı için bu yaştan sonra hızlandırmak çok daha önemlidir. Şimdi bazı yöntemlerden bahsedelim. Vücudunuzun Kas Kütlesini Artırın Güç antremanları kaslarınızı güçlendirmek ve hacmini artırmak için çok yararlıdır. Hem antreman esnasında hem de antremandan sonra kaslarınız güçlenir ve bol bol kalori harcamış olursunuz. Yağ dokusu yerine kas dokusunu beslemek daha fazla kalori isteyen bir iştir ve bu da metabolizmanızı %15'e kadar hızlandırmanızı sağlar. Haftada en azından 2 defa güç antremanlarına giderek kaslarınızın hamlaşmamasını sağlayın ve vücudunuzun yağ yakmasına yardımcı olun. Kardiyo Egzersizi Çalışın Ağırlık çalışarak kaslarınızı zorladınız ama bunun yanında bir de kardiyo çalışmasıyla takviye edebilirsiniz. Koşu ve aerobik egzersizleri kas yapmanızı sağlamaz ama inanılmaz bir şekilde kilo vermenize yardımcı olur. Özellikle koşu göbeğini eritmek isteyenler için ideal bir egzersizdir. Araştırmacılar kilo vermek için çalışanlara HIIT öneriyorlar. Bu şekilde çalışmayı bıraktıktan 36 saat sonrasına kadar kalori yakmaya devam ediyorsunuz. Kilo Vermek İçin Sık Sık Yiyin Sık sık yiyin derken çok yemek yiyin demek istemiyoruz. Vücudun kilo almasındaki en büyük etkenlerden biri ani olarak fazla kalori alımıdır. Bir defada 1000 kalori alırsanız vücut bunların hepsini kullanmayacağından yağa çevirecektir. Bunun yerine az ama sık yediğinizde hem aldığınız toplam kalori miktarı daha az olacak hem de kan şekeriniz aniden yükselmeyecektir. Özellikle meyve sebzeler içerdikleri uzun zincirli şekerler sayesinde vücuda kontrollü bir şekilde karbonhidrat sağlarlar. Sofranızdan Baharatları Eksik Etmeyin Geçenlerde katıldığım bir kongrede bir posterde yazıyordu: Az tuz çok baharat. Yapılan araştırmalar acı baharatlı yiyeceklerin metabolizma hızını %8'e kadar artırabileceğini gösteriyor. Bu etkiler kısa sürelidir aslında ama yine de yarar yarardır. Siz yemek sonrası elde ettiğiniz fazladan enerjinin keyfini çıkarın. Türk kültüründe en çok kullanılan acı baharat muhtemelen isot ve diğer pul biberlerdir. Kilo Vermek için Hormon Dengesi Çok Önemlidir Metabolizmanızın dengesini korumada birçok hormon görev alır. Bu hormonların eksikliğinde veya fazlalığında vücutta pek çok sorun ortaya çıkabilir. Örneğin metabolik hormon eksikliğinde görülen hipotiroidizm çok kilo almanıza neden olur. Büyüme hormonu ve testosteron gibi hormonlar ise kas yapınızı artırıp size enerji harcatan hormonlardır. Bunların eksikliğinde de kendinizi yorgun ve bitkin hissedersiniz. Böyle durumlarda doktorlar hormon optimizasyon terapisi uygulayarak metabolik hızınızı artırabilir ve sizin sağlıklı kilo vermenizi sağlayabiliyor. Protein Tüketin 3 dilim baklava yediğinizde midenize giren glikoz ve sakkarozlar küçük moleküller olduğu için fazla sindirilmeye gerek duymadan hemen hızlı bir şekilde kana karışır. Meyve şekerleri polisakkarit olduğu için sindirilmesi daha uzun sürer ama bunlardan da uzunları vardır. Proteinler hem 3 boyutlu şekilleri hem de uzun amino asit zincirleri ve peptit bağları sayesinde parçalanmaları diğer yiyeceklerden daha uzun sürer. Haliyle proteinlerin sindirimi de daha fazla enerji gerektirecektir. Yağ ve karbonhidratlardan aldığınız enerjinin sadece %5-15'i sindirime giderken, proteinlerde sindirime harcanan enerji miktarı %20-30'lara kadar çıkar. Bu durum da proteinlerin kalori yakımına daha çok katkı sağladığını gösteriyor. Proteinlerden aldığımız fazla kalorin büyük çoğunluğu yağa dönüşmek yerine kas yapımına harcanır ve kas metabolizması da yağ yakımını hızlandırır. Protein almak için illa ki et yemenize gerek yok, baklagiller, yumurta, peynir ve diğer süt ürünlerinde de bol miktarda protein bulabilirsiniz. Her Gün Kahve İçin


Kimdi bu Neandertaller? Aynı atadan evrildiğimiz ancak atamız değil de kuzenlerimiz olan Neandertaller günümüzden 500.000 yıl önce Avrupa ve Ortadoğu'da evrimleşmişlerdi. İnsan yani Homo Sapiens de Neandertaller ile aynı yıllarda ancak farklı coğrafyada yaşadılar. Sapiensler Doğu Afrika'da evrimleşti. Daha sonra Neandertaller'in bulunduğu coğrafyaya gelerek bu cinsler birbiriyle çiftleşebildi. Günümüzden 30.000 yıl önce ise Neandertaller'in yok olduğunu biliyoruz ancak nasıl ve ne şekilden ortadan kalktıkları gizemini koruyor. Bilim adamları, paleontologlar, arkeologlar biz Sapiensler'in bu türü yok edebilmiş ihtimali üzerinde duruyor iken kimisi de Sapiens ve Neandertaller'in çiftleşmesi sonucunda onların yavaş yavaş, zamanla asimile olarak yok olduğunu söylüyor. Kimi araştırmacılarda buzul çağında yaşayan Neandertaller'in değişen iklim koşullarına uyum sağlayamayarak yok olduğunu ileri sürüyor. Neandertaller ile karşılaştığımız ilk noktanın Mezopotamya olduğu ileri sürülüyor olsa da bu da gizemini koruyan bilgilerden bir tanesi. Hikayenin oldukça kısa özeti bu şekilde. Sapiensler Neandertal Geni Taşıyor mu? Bu konuda karşıt teoriler olmasına karşın sadece Neandertaller'e ait bir takım genler özellikle Avrupa'da yaşayan insanların genomunda % 0,2 ila 0,4 oranında Neandertal geni bulunduğu iddia edildi. Eğer gerçek buysa, bugünkü Asyalılar saf Sapiens değil Sapiens ve Neandertaller'in karışımıdır. Buna karşılık bazı teoriler diğer insan türlerinin farklı anatomileri olduğunu, farklı çiftleşme ve hatta farklı vücut kokuları olduğunu ileri sürerek birbirlerine cinsel ilgi duyma ihtimallerinin düşük olduğunu söylüyor. Bu yüzden iki tür birbirinden tamamen ayrışmış bir biçimde var oldular ve Neandertaller ile birlikte onların genleri de yok oluşa sürüklendi. Bu teoriden yola çıkarsak eğer Sapiens diğer türlerle hiç karışmadan varlığını sürdürerek bugünkü insan haline geldi. Eğer gerçek bu şekilde ise günümüzdeki insanlarının tamamı yani bizler Saf Sapiensleriz. Ancak yapılan araştırmalar ve fosillerden elde edilen sonuçlar modern Ortadoğu ve Avrupa insanı DNA'sının yüzde 1 ila 4'ünün Neandertal DNA'sı olduğu ortaya çıktı. Biraz da Neandertal Anatomisi Neandarteller Sapiensler'den daha güçlü ve kaslıydı. Düz ve dışa çıkık bir kafatası, geniş bir alın yapısı ve büyük bir burunları vardı. Yukarıda ki görselden hareketle bu türün burunlarının ne denli büyük olduklarını görebilirsiniz. Neandertal hakkında bildiklerimiz yalnızca şu ana kadar tamamlanmış 30'dan az iskelet sayesinde olabildi. Bu iskeletler incelendiğinde çok sert yapılara ve aşırı geniş vücutlara sahip oldukları gözlemlendi. Araştırmalardan elde edilen sonuçlar bugün ki insanlardan 2 misli güçlü olduklarını gösteriyor. Neandertaller buzul çağında doğmuşlardı. Belki de bu kadar sert ve güçlü vücutları olmasaydı türleri o kadar uzun süre ayakta kalamayabilirdi. Buzul çağında yaşamak demek o dönemin yırtıcı hayvanlarıyla -ki bunlar ayılar kurtlar olabilir- tehlikeli iklim koşullarıyla, sert geçen soğuklarla mücadele etmek demekti. Sert iklime uygun sert bir beden Neandertallerin tehlikelerle dolu bu dünyada yüz yıllarca yaşamasına olanak sağladı. Çocuk, yetişkin, kadın hiç fark etmez genetikleri ve DNA dizilimi bu şekilde oldukları için aşırı geniş vücutları olduklarından bahşetmiştim. Bunun yanı sıra oldukça geniş omuzları, tıknaz kolları ve bacakları vardı. Bütün ayrıntılarıyla buzul çağına adapte olmuşlardı. Beyinlerinin nasıl çalıştığına dair ne yazık ki henüz bir bilgi yok. Beyinlerinin nasıl çalıştığına dair bilgileri davranışlarından yola çıkarak arkeolojik kalıntılar vasıtasıyla çözebiliriz. Ateş Neandertaller ateşi evcilleştirmekte ustaydılar. Yapılan araştırmalar Neandertallerin ateşi soğuk havalarda vücut ısılarını korumak veya ateşin üzerinde avladıkları hayvanların etini, kabuklu yemişleri pişirmek üzere kullandıkları tahmin ediliyor; tabii ki ateşin etrafında toplanıp şarkı söylemiyorlardı. Neandertallerin ateşi günlük olarak kullandıklarını yapılan arkeolojik kalıntıların incelenmesi ile biliyoruz. Ateşi yaktıkları yerde ikinci bir kez ateş yakmıyorlar bu iş için başka bir alanı kullanıyorlardı. Ateşi yaktıkları yerde bir takım izler, yedikleri etlerin kemikleri bulunuyordu. Bu kemikler genelde avladıkları hayvanların kemikleri oluyordu. Bu Kadar İlkel Bir Tür Senelerce Nasıl Ayakta Kalabildi? Alet Bunun cevabını Amerikalı bilim adamları alet yapmak şeklinde cevaplıyor. Neandertaller kayaları yontup çabuk iş gören ve kullanışlı aletler ortaya çıkarıyorlardı. Bu konuda oldukça iyilerdi. Bir kayayı yontup belki de avlamak için sivri bir uç, ustura keskinliğinde bir şey elde etmek oldukça beceri gerektiren bir işti. Vücut yapılarının bir taşı yontmak konusunda güçlü olduğunu düşünüyorum. Asıl beceri o sivri ucun bir canlıya zarar verebileceğini, bu şekilde hayvanları avlayabileceklerini bilmeleriydi. Onlar için alet hayatta kalmak ile açlık arasındaki ince çizgiyi anlatıyordu. Aletleri yapmak için karmaşık bir planlamaya ve ustalığa ihtiyaç vardı. Kayaları yontup ortaya çıkardığı aletler avlanmak veya başka kullanımları dışında iletişim aracı haline gelmiş olabilir. Neandertaller iş birliği yaparak ve pusu kurarak avlanıyorlardı. Avlanma sırasında bu iş birliği onlar arasında bir şekilde bir iletişimin olduğunu gösteriyor olduğunu düşünüyorum. Neandertaller sanat yapıp, mücevher üretmişler, ölülerini gömmüş ve farklı ve karmaşık bir dille konuşmuşlardı. Neandertaller Bizden Daha Büyük Beyne Sahipti Neandertal beyni, araştırmalarda kullanılan kafatası kalıntılarına göre 1600 cm3 büyüklüğünde olduğu tespit edilmiş. Yani insan beyninden daha büyük bir beyin. Homo Sapiens 1400 cm3'lük bir beyne sahiptir. Sinirbilim ile uğraşanların kafasında bir takım madem beyinleri bu kadar büyüktü nasıl Sapiens gibi düşünemediler soruları belirebilir -ki ben merak etmiştim-. Araştırdıkça neandertallerin insana göre oldukça keskin bir görme yeteneğine sahip oldukları ve neandertal beyninin görmeye ayrılan kısmının oldukça büyük olması sosyal iletişim kurma, organizasyon, planlamama gibi yüksek beyin işlevlerinin yerleşebileceği çok az alan kalmıştı. Görme alanına ayrılan bu büyük kısımda neandertallerin sosyal ağlar kurmakta ve organize toplumlar yaratmakta başarısız olmalarına neden oldu. Görme alanına ayrılan kısmın bu denli büyük olması bilim adamlarınca yaşadıkları buzul çağından kaynaklandığını ileri sürüyor. Bugün bile yapılan araştırmalar az ışık alan bölgelerde yaşayan insanların görme alanları daha geniş olduğunu ileri sürüyor. Neandertaller başlı başına ayrıca ele alınması, araştırılması gereken keyifli bir konu benim için. Yazımın kaynağını birçok makale, video ve kitaplardan elde ettim. Belki bir sonra ki yazı biz yani Sapiens'in tarihine özgü olur. Şimdilik neandertallerin beyinlerine ve kültürlerine dair çalışmalar devam ediyor.


Kimerizm Nedir ve Neden Önemlidir? Genetik kimerizm farklı zigotlardan çoğalan hücrelerin tek bir organizma oluşturması olarak bilinen biyolojik terimdir. Hem insanlarda hem de diğer hayvan ve bitkilerde görülebilen kimerizm canlılara çeşitli özellikler kazandırabilir. Hayvan kimeraları döllenmiş yumurtaların birleşmesiyle oluşur. Bitkilerde ise hücre bölünmesi sırasında oluşan mutasyonlar aynı zigottan farklı tipte dokuların oluşmasına neden olabilir. Genetik mutasyonların en tehlikeli olduğu zaman hücrenin bölünmeye başladığı zamandır. Hatta bir biyolog bununla ilgili şu sözü söyler: Bir hücrenin yapacağı en tehlikeli iş bölünmektir. Kimerizmin canlılarda birçok görülme şekli vardır. Deri rengi, göz rengi veya kan grubu bunlardan bazılarıdır. Bazen fenotipte herhangi bir değişiklik görülmez ancak genotipte kimerizme rastlamak mümkün olabilir. Hayvanlarda organ nakli de kimerizme neden olabilen bir durumdur. Vericinin DNA'sı ile alıcının DNA'sı birbirinden farklı olduğu için organ nakli olduğu zaman canlı vücudunda iki farklı genom bulunur. Dışarıdan gelen yabancı genom bazı durumlarda kendi hükümranlığını kurar ve kendi kurallarını uygular. Örneğin, kemik iliği nakli bazen kişinin kan grubunu değiştirebilir. Kimerizm ve Mosaisizm Farkı Kimerizmin ne olduğunu anlamaya çalışırken onu mosaisizmden ayırmak gerekir. Bu iki biyolojik kavram genotipik farklılıklar açısından birbirinden farklıdır. Mosaisizmde tüm hücreler aynı zigottan çoğalmışlardır ancak bazı hücre grupları genetik olarak birbirinden farklıdır. Bu farklılığın sebebi hücrelerin doğru bir şekilde bölünmemesi veya mutasyonlar olabilir. Kimerizmde ise hücre grupları farklı zigotlardan çoğalmıştır. Hücre genomlarının birbirinden farklı olmasının temel sebebi farklı zigotlardan gelmeleridir. Kimerizm canlılarda çok önemli tıbbi durumlara ve fenotiplere yol açabilir. Bunlardan biri eskilerin hünsa dediği tam olarak bir cinsiyete ait olmayan fenotip oluşumudur. Hünsalar veya erdişiler görünüş ve anatomik olarak farklı cinsiyetlere sahip insanlardır. Örneğin görünüş olarak kadın ama anatomik olarak erkek bir kişi bu sınıfa girer. Annenin rahmindeki döllenmiş iki yumurta farklı cinsiyetler taşıyıp birbiriyle birleşirse bu durumda bahsettiğimiz gibi kimerik bir birey oluşabilir. Biraz daha eski zamanlarda mosaisizmi kimerizmden ayırmak çok zordu. Tek nükleotid poliformizmi dizileme yöntemlerinin geliştirilmesiyle beraber bilim insanları kimerizm ve mosaisizm ayrımını çok daha kolay yapılabildiler. Bu yöntemle kimerik bireylerin vücutlarındaki hücre popülasyonları analiz edilmeye ve hangi hücrelerde hangi DNA parçalarının farklı olduğu tespit edilmeye başlandı. Mikrokimerizm Mikrokimerizm isminden de anlaşılabileceği gibi kimerizmin daha küçük boyutlardaki halidir. Bunda çok az sayıdaki hücre canlının diğer hücrelerinden genetik olarak farklıdır. Çoğu insan annesiyle özdeş birkaç hücre ile doğar. Bu hücrelerin oranı sağlıklı insanlarda yaşlandıkça azalır ve kişinin kendi hücreleri çok büyük bir baskınlık kazanır. Annesinin DNA'sıyla özdeş genetiğe sahip hücreleri fazla sayıda barındıran kişilerde otoimmün hastalıkların daha fazla ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Bunun sebebi muhtemelen bağışıklık sisteminin bu hücreleri düşman gibi görüp onlara saldırmalarıdır. Bir nevi vücutta bir iç savaş çıkıyor ve otoimmün hastalıklar baş gösteriyor. İlginç Bir Kimera Vakası Amerika'da şarkıcı Taylor Muhl bir gün vücudunun sol tarafını kaplayan doğum lekesini doktora göstermek istedi. Doğum lekeleri özel bir şekli olmayan küçük koyu lekelerdir. Muhl'un doğum lekesi ise vücut rengini tam ortadan iki ayırıyordu. Çok keskin ve düz bir geçiş. Bu durum şimdiye kadar herhangi bir ciddi sağlık sorununa yol açmamıştı ama ileride ne olacağını merak ediyordu. Muhl vücudunun sol tarafındaki her şeyin sağ taraftakinden biraz büyük olduğunu söylüyordu. Ağzının sol tarafında daha fazla diş vardı. Bunun yanında bazı yiyeceklere, ilaçlara, mücevhere ve böcek ısırıklarına alerjisi vardı. Bütün bunların doğum lekesi ile ilişkili olacağı aklına gelmemişti. Doktora muayene oldu ve sonunda kendi vücudu ile keşfettiği gerçek onu şok etmişti. Muhl anne karnında ikiz kardeşini kendi vücuduna hapsetmişti. Şimdi onun genetik kodunu taşıyordu. Vücudunun sol tarafındaki doğum lekesi dediği izlerın, fazlalıkların kaynağı kardeşinin genetik materyaliydi. Taylor Muhl iki farklı DNA taşıyan bir kimeraydı. Yazımızın ana görselinde kimera bir kedi görüyorsunuz. Kimeralar iki farklı genetik kod taşıdığı için iki farklı ten rengine sahip olabilir. Muhl'un alerjilerinin kaynağı da kimerizmdir. Muhl'un durumu tetragametik kimerizm olarak adlandırılıyor. En nadir kimerizm türü. Anne rahminde iki yumurta iki farklı sperm ile döllenip çift yumurta ikizleri oluşuyor. Çift yumurta ikizlerinin olma ihtimali %2,28'dir. İki yumurta döllenip iki zigot oluştuktan sonra her zigotun farklı DNA'sı vardır. Bunları farklı zamanlarda doğan iki kardeş gibi düşünebilirsiniz. Farklı spermler farklı yumurtaları döllüyor. Zigotlar hemen bölünmeye ve farklı plasentalar aracılığıyla beslenmeye başlar. Ancak Muhl çok küçükken ikiz kardeşini kendi vücuduna almış.


Kullandığımız Ürünlerdeki Kimyasal Maddeler Kilo Aldırabilir 21. yüzyılda elimize aldığımız her şeyde bir koruyucu, renklendirici veya tatlandırıcı bir kimyasal madde bulunuyor. Su içiyorsunuz, pet şişe bisfenol A maddesi ile kaplanmış. Yemek yapacaksınız, teflon tavanız baştan başa koruyucu maddeden oluşuyor. Yediğimiz tatlıların çoğunda glikoz veya fruktoz şurubu var. Neden bu yüzyılda doğdum diye düşünebilirsiniz ama bunların bir çözümü var. Vücudumuzun alışık olmadığı, evrimsel sürecimizde karşılaşmadığımız bu maddelerin çoğu vücudumuza zarar veriyor. Bu kimyasal maddeler kilo aldırabilir. Kilo vermek isteyenlere diyetisyenler paketli yiyeceklerden uzak durmasını ve bolca sebze meyve yemelerini tavsiye ederler. Sebze ve meyveler bünyelerinde yüksek miktarda su bulundurduğundan hem tokluk hissi yaratır hem de enerji ihtiyacımızı karşılar. Öte yandan katkı maddeleri hiç kalori içermese bile hormonal sistemimizi bozduğundan tek başlarına kilo aldırabilir. Eğer önüne geçilemezse bu maddeler obeziteye bile yol açabilir. Hangi Kimyasal Maddeler Kilo Aldırabilir? Amerika'da Harvard Tıp Fakültesi'nde yapılan araştırmalar perfluoroalkil ve polifluoroalkil adlı kimyasal maddelerin çok sayıda tüketici ürünlerinde kullanıldığını saptamış. PFAS'lar yapışmaz tava tencerelerden su tutmaz kumaşlara, temizlik ürünlerine kadar çok geniş bir yelpazede kullanılıyor. Bu maddelerden kaçmanız mümkün değil. Hayatınızın bir yerinde mutlaka onlarla haşır neşir oluyor, vücudunuza alıyorsunuz. Yapay yollarla üretilen PFAS'ler vücuda girdikçe birikmeye başlıyor ve uzun süre vücudunuzda kalıyor. Vücutta biriken bu yapay kimyasal maddelerin sağlığa çok sayıda zararı var. Tiroid hastalıklarına yol açıyor, üreme sorunlarını beraberinde getiriyor, düşük yapma riskini artırıyor. Hamile olma ve hamileliklerin başarıyla sonlanma oranı yıldan yıla düşüyor. Tiroid hastalıkları daha yaygın hale geldi. En sık karşılaşılan sorunlardan biri de bu kimyasal maddeler kilo aldırabiliyor. İleri Okuma: Kilo Verme Hakkındaki Mitler ve Gerçekler Herkes Fazla Kilolardan Şikayetçi Kendi kilosundan memnun insanlar artık parmakla gösterilir oldu. Kimse halinden memnun değil. Bunda biraz moda algısının da katkısı var, itiraf etmek gerekir. Ancak çok kolay kilo aldığımız gerçeğini de göz ardı edemeyiz. Vücutlarımızın hormon mekanizması katkı maddeleri yüzünden afallamış durumda olduğu için kilo dengemiz çok kolay bozuluyor. Perhiz yapıyorsunuz yine işe yaramıyor çünkü PFAS'lere maruz kalan kişiler perhizden sonra bile kilo alabiliyor ve daha düşük bir metabolizma hızına sahip oluyor. Harvard Tıp Fakültesi'ndeki bilim insanları prediyabetik aşamadaki obez veya aşırı kilolu 950 kişinin yaşam şartlarına baktılar. Bu insanlar nasıl besleniyor, hangi eşyaları kullanıyorlar, ne kadar spor yapıyorlar hepsi incelendi. Burada prediyabetik aşamayı da kısaca açıklayalım. Halk arasında gizli şeker olarak bilinen diyabetin bir adım öncesidir. Hastada insülin direnci başlamış, kan şekerinin seviyesi yükselmiştir. Ancak hastaya diyabet tanısı koymaya yetecek kadar belirti yoktur. Katılımcılar 15 Yıl Takip Edildi Araştırmaya 1996 ve 1999 yılları arasında 957 kişi katılmış ve katılımcılar 15 yıl boyunca takip edilmiştir. Dünyanın kaç ülkesinde böyle bir araştırma yürütülebilir diye bir sormak lazım. Çalışmanın amacı bir kilo verme programının tip 2 diyabetin ortaya çıkışını geciktirip geciktirmeyeceğini öğrenmekti. Bütün katılımcılar prediyabetik aşamada olduğu için risk altındaydı. Bir gruba kilo verme programı uygulanırken diğerleri kontrol grubu olarak seçildi. Çalışmanın başında herkesten kan örneği alınarak başlangıçta kanlarında bulunan PFAS miktarı ölçüldü. Kilo verme grubuna seçilen kişiler perhiz uyguladı, spor yaptı ve davranışlarını hayat tarzını değiştirmek zorunda kaldı. Bütün program boyunca ilgili sağlık profesyonellerinden danışmanlık aldılar. Kontrol grubundakiler de perhiz ve spor yaptılar ancak yaptıkları uygulamalar kilo vermelerine yardımcı olmayacak şekilde ayarlandı. Diğer bir deyişle bu grubun yaptığı her şey plaseboydu. Burada şunu belirtmekte fayda var. 957 kişiden kimin kilo verme grubuna kimin kontrol grubuna düşeceği rasgele belirlendi. Bu yönteme randomizasyon denir ve tüm seçimler bir algoritma tarafından otomatik olarak yapılır. Kilo verme programındaki kişiler hızlı bir başlangıç yaptılar ve ilk yılın sonunda 7 kilo verdiler. Başlangıç harikaydı ama devamı gelmedi. Katılımcılar aynı programı uygulamalarına rağmen kilo almaya başladılar ve verdikleri kiloların çoğunu geri aldılar. Hayatlarındaki sentetik kimyasal maddeler ve içerisindeki PFAS'lar boş durmuyordu. 10 yılın sonunda ilk kilolarıyla kıyaslandığında sadece 2 kilo vermişlerdi. Bunca diyet, spor, beslenme danışmanlığı sadece 2 kilo için miydi? PFAS'ların Artışı Kilo Alımını Tetikliyor Çalışmanın nasıl yapıldığından bahsettikten sonra PFAS'lerin kilo alımıyla olan ilişkisine geri dönelim. 90'lı yıllarda çalışmaya alınan kişilerin kanında yıldan yıla daha yüksek PFAS görülüyordu. Plasebo grubundaki kişilerin kanlarındaki PFAS seviyesi ikiye katlandığında kişilerde 1.8 kiloluk bir artış görüldü. Ancak etkili bir diyet ve egzersiz programı uygulayan kişilerde kilo alımı gözlenmedi. 15 yılın verileri değerlendirildiğinde kimyasal maddeler ve içerisindeki PFAS'ların obezitenin önünü açtığını ve kanda birikmesinin önemli bir etken olduğunu söyleyebiliriz. Plasebo grubunda bu maddelerin kilo alımına yol açtığını gördük ama diğer grupta da bunu engelleyebileceğimizi gördük. Araştırmacılar obez ve aşırı kilolu kişilerin tip 2 diyabet riskinin oldukça yüksek olduğunu belirtiyorlar. Ancak diyabete yakalanmadıysanız bunu engellemek için geç değil. Doktorunuzun yardımıyla ve sizin çabalarınızla sağlığınızı koruyabilirsiniz.


Kinesin: Hücre İçi Taşımada Kilit Bir Protei Hücre içi iskeleti bir hücrenin iç yapısında madde taşınması, hücrenin şeklinin sağlanması gibi görevlerde en temel birimlerden biridir. Ökaryotlarda hücre içi iskeletin en önemli yapıtaşlarından biri de kinesin motor proteinleridir. Kinesinler mikrotübül iplikleri üzerinde hareket ederler ve biyolojik materyallerin taşınmasında görev alırlar. Bu taşıma işleminde enerji olarak ATP harcanır. Nöronlarda aksonal taşımada da kinesin proteinleri çok önemli görevler üstlenir. Hücre İçi Taşımada Kinesin Proteinleri Hücrenin iç ve dış ortamlarında sürekli bir madde alışverişi vardır. Lisedeki biyoloji derslerinden hatırlarsınız. Oksijen gibi çok küçük moleküller difüzyon yoluyla hücre içine girebilirler. Glikoz gibi büyük moleküller ise hücre zarından geçemeyip aktif taşıma işlemi ile hücre içine alınırlar. Hücre içine giren büyük moleküller sitoplazmada nereye gidiyor? Glikoz solunumda enerji üretmek için ham madde olarak kullanılır. Hücre zarından geçen glikoz molekülleri mitokondriye nasıl ulaşacak? Hücresel ölçekte baktığımızda bu yol biraz uzun olabilir. Hücre içi taşıma sisteminde motor proteinler dışarıdan gelen molekülleri içeri, içerideki molekülleri de dışarı taşırlar. Kinesin proteinleri çok sayıda vezikül ve organelin hücre içinde doğru yere ulaştırılmasından sorumludur. Bu taşıma işleminde kinesin bir hamal gibi yürür. Her bir adımı 8 nanometre olup bir ATP harcar. Kargo dağıtım şirketlerinde nasıl ki kargoları merkeze getiren ile dağıtan birimler farklı ise hücrede de durum böyledir. Mikrotübüller üstünde her protein belirli bir yönde gider. Proteinlerin artı ve eksi kutupları olduğu için her proteinin belirli bir konformasyonel şekli vardır. Kinesin proteinleri bir mikrotübülün artı ucuna doğru ilerlerler. Bu taşıma şekline anterograd taşıma denir. Özellikle nöronların aksonlarında bu çok önemlidir. Ancak maya hücrelerinde Cin8 adlı kinesinin eksi kutba doğru da yürüyebildiği görüldü. Bu da kinesinlerin bilmediğimiz daha birçok özelliğinin olduğunu gösteriyor. Belki daha birçok kinesin Cin8'de olduğu gibi her iki yönde de yürüyebiliyor. Kinesinlerin Yapısı Kinesinler iki ağır, iki de hafif zincirden oluşurlar. Bunlar iki yuvarlak baş domaini ve çift kıvrımlı uzun kuyruğu oluşturur. Taşınacak çoğu biyolojik materyal kinesinlerin hafif zincir kısmı olan kuyruğa yapışır. Sadece bazı moleküller yuvarlak ağır zincire bağlı olarak taşınır. Kinesinin baş kısmında iki tane bağlanma alanı vardır. Biri baş kısmını mikrotübüle bağlar, diğeri de ATP'ye bağlanır. ATP'nin hidrolizinden açığa çıkan fosfat kinesinin konformasyonel yapısını değiştirerek mikrotübül üzerinde ilerlemesini tabiri caizse adım atmasını sağlar. Kinesin Yürüme Mekanizması


Kış Veya İlkbahar Aylarında Doğduysanız Şizofren Olma İhtimaliniz Daha Yüksek Olabilir! Şizofreni en genel ve pek çok kimse tarafından kabul gören tanımıyla, kişinin duygu ve düşüncelerindeki anormal sapmalarla birlikte görülen gerçeklerden kopma, gerçek ile gerçek dışının ayırt edilememesi, aşırı şüphecilik ve yanılsamalarla ortaya çıkan kronik ruhsal bir bozukluktur. Halk arasında kişilik bölünmesi olarak bilinse de ikisi arasındaki farklılıklar zaman içerisinde birçok çalışmayla ortaya konmuştur. Şizofreninin toplumda yaklaşık %1 oranında görüldüğü ancak bu durumdan muzdarip hastaların yaşamını çok daha büyük oranlarda etkilediği bilinen bir gerçektir. Birçok bilim insanı şizofreninin nedenleri ve tedavisi gibi konular üstünde senelerdir araştırmalarını ve çalışmalarını yürütmektedir. Bu araştırmalar ve çalışmalar sonucu şizofreninin genetik yatkınlık sonucu oluşabileceği görülmüştür ve hatta şizofreniyi etkileyen genlerden bazıları tespit bile edilmiştir ancak şizofreni tek gene bağlı bir hastalık olmadığından bu genler üstünden hastalığın meydana gelmesinin önüne geçmek veya tedavinin sağlanması oldukça zor ve henüz mümkün değildir. Genetik yatkınlıkla birlikte çevresel birtakım etmenlerin de şizofreni oluşumunu tetikleyebileceği zamanla anlaşılmıştır. Bu etmenlerden bazıları aşırı stres, viral enfeksiyonlar ve gün içerisinde değişen hormon seviyeleridir. Tüm bunların birer etmen olması, beyni etkileyeceği için size ilk bakışta normal gelebilir. Ancak bulgular bununla sınırlı değil. Yapılan birçok araştırma şizofreni görülen hastaların doğum aylarının büyük oranda kış ve ilkbahar olduğunu göstermiştir. Gelin bu bulguyu biraz daha yakından inceleyelim! Şizofreni Hastaları Büyük Oranda Kış ve İlkbahar Aylarında Doğuyor! Bugüne dek farklı tarihlerde, farklı coğrafyalarda, farklı bireylerle yapılan araştırmalarda hastaların genetik yatkınlıkları, aile yapıları, sosyal etmenler, meslek grupları, ekonomik durumları incelenmiştir ancak özellikle sosyal etmenlere bakıldığında hemen hemen her gruptan insanda hastalığın görülebileceği araştırmacılar tarafından fark edilmiştir. Üstelik bu tarz etkenlerde hastalığa sebep olduğunun öne sürülebileceği net bir sonuç yoktur çünkü genel olarak pek çoğu birbiriyle ilintili olmaktadır. Ancak biraz daha dikkatle incelendiğinde hastaların doğum aylarında büyük oranda benzerlik olduğu keşfedilmiştir. 1976'dan itibaren bu konuyla ilgili birtakım makaleler yayınlanmaya başlamıştır. Bunlardan biri Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'nde yatmakta olan 200 şizofreni hastasıyla 2004'te yapılmış bir araştırma sonucunda kış-ilkbahar aylarında doğan hastaların yaz-sonbahar aylarında doğanların toplamından %50 fazla olduğu ortaya çıkmıştır. Benzer şekilde 2001'den 2011'e kadar New York'ta yapılan araştırmalarda da şizofreni hastalarının ağırlıklı olarak kış ve ilkbahar aylarında doğduğu saptanmıştır. Neden Kış ve Bahar Ayları? Hastaların doğum aylarında bir benzerlik ortaya çıkması hamilelik sürecinin nasıl geçtiği hakkında bilgi edinilmesi gerektiği sonucunu da doğurmuştur. Bu düşünüldüğündeyse şizofreniyi tetikleyen bir şey ilk akla gelen şeylerden biridir. Bu da daha önce de bahsettiğimiz gibi viral enfeksiyondur. Kişinin viral enfeksiyon geçirmesi kişinin şizofreni olma ihtimalini artırabileceği gibi, hamilelik döneminde annenin viral enfeksiyon geçirmiş olması da bebeğin şizofreni olma ihtimalini artırır. Bunun bilinmesi hamilelik döneminin kış aylarına denk gelmesi ve viral enfeksiyonun diğer aylara nazaran kış aylarında daha çok görüldüğü gerçeğini akıllara getirmiştir. Ayrıca kişinin kış aylarında doğmuş olması henüz tam anlamıyla gelişmemiş bağışıklık sistemi için de yine viral enfeksiyon açısından ciddi bir tehdit oluşturabilir. Bu argüman sıcaklığın etkisinin enfeksiyonu artırabileceğini gösterdiği gibi sıcaklığın başka etkileri de olup olamayacağı merak unsuru ve araştırma konusu olmaya başlamıştır. Bu etkilerin hormonal değişiklikler, çeşitli enfeksiyonlar, sperm kalitesi, beslenme ve dış toksinler olabileceği düşünülmüştür. Ancak yapılan araştırmalar neticesinde henüz yeterli kanıtlar elde edilememiş olup tahminlerin ötesine gidilememiştir. Şizofreni ve mevsimsellik ilişkisini açıklamak için odaklanılan bir diğer konu ise FBXL21 adlı genin etkisidir. Bu gen F-Box isimli proteini kodlamaktan sorumludur. F-Box proteininin işlevi ligaz kompleksine bozunması için belirlenen proteinleri toplamaktır, yani ubikuitinasyonu sağlar. Ubikuitin protein ölümünden sorumlu küçük bir proteindir ve eğer bu işlevi yerine getiremezse kanser ve daha birçok hastalık ortaya çıkabilir. Şizofreninin de bu hastalıklardan biri olabileceğine dair birtakım araştırmalar yapılmış ve gerçekten de ikisi arasında bir ilişki saptanmıştır. Şizofreni hastalarının prefrontal korteksindeki ubikuitin yolu proteinlerinin gen ifadesinde bir azalma olduğu 2014'te yapılan bir araştırma sonucunda gözlemlenmiştir. Aslında ubikuitinasyondan sorumlu pek çok protein ve onları kodlayan genler şizofreni için aday genlerdir ancak FBXL21 üzerinde en çok durulan genlerden biri olduğu için biz de özellikle ondan bahsediyoruz. 2008 yılında Valensiya'da İrlandalı yüksek yoğunluklu şizofreni familyalarıyla yapılmış bir çalışmada söz konusu genlerin kış ve ilkbahar aylarındaki aktivitesiyle şizofreninin ilişkilendirilebileceği bildirilmiş ve bu konu üzerinde daha fazla araştırma yapılması gerektiği belirtilmiştir. Şizofreninin Tam Nedeni Henüz Bilinmiyor


Kısa Süreli Uykular Kısa süreli uyku sabah 9 ile akşam 9 arasında, yaklaşık 20 dk süren, halk arasında şekerleme dediğimiz uykulardır. Gün içinde kısa süreli uykular hem beyninize hem de vücudunuza çok sayıda fayda sağlarlar. Öğlen veya akşam 20 dk uyumak enerjinizi geri kazanmanıza yardım eder, zihin yorgunluğunuzu giderir. Kısa süreli uykular farklı kültürler arasında değişiklik gösterebilir. Örneğin islam ülkelerinde ikindi vakti uyumak hoş karşılanmaz. Bazı kültürlerde çalışma saatleri arasında uyumak yaygın olarak görülürken bazılarında ise kimse böyle bir şeyi kabul etmez. Çok sıcak iklimlerde yaşayan insanlar yemekten hemen sonra bir şekerleme yapabilir. Kısa Süreli Uykular Çok Yararlı Olabilir Kısa süreli uykular hem beden hem de zihin sağlığı için çok faydalı olabilir. 20 dakikalığına şekerleme yapmak zihni tazeler, bizi daha zinde tutar ve üretkenliğimizi artırır. Aynı zamanda bazı çalışmalar kalbi koruduğunu da gösteriyor. Yunan yetişkinler üstünde yapılan 6 yıllık geniş kapsamlı bir araştırmaya göre haftada en az üç defa şekerleme yapan kişilerin kalp hastalığına bağlı ölüm riskleri %37 azalıyor. Amerika'da Pennsylvania Üniversitesi'nde David D. Dinges tarafından yürütülen bir araştırmada kısa süreli uykuların bilişsel işlevler üzerindeki etkileri hakkında bazı önemli bulgulara ulaşılmıştır. Bu çalışmaya göre kısa süreli uykular belleğin işleyişini geliştiriyor ve uzun süreli şekerlemeler kısa süreli olanlardan daha etkili oluyordu. Araştırmada katılımcılar 18 farklı uyuma düzenine tabi tutuldu. Kimisi günde yarım saat şekerleme yaptı, kimisi 20 dakika, kimisi de gündüz hiç uyumadı. Bütün bu deneyler sonucunda şekerlemelerin birçok bilişsel işlevi geliştirdiği, tepki verme süresini kısalttığı görüldü. 1 Saatlik Şekerleme Performansı En Üst Düzeye Çıkarıyor National Institute of Mental Health ve Harvard Üniversitesi'nin ortaklaşa yayınladığı bir raporda aşırı bilgi yüklemesinden dolayı yaşadıkları yorgunluk yaşayan kişilerin gün ortasında şekerleme yaparak kendilerini tazelediklerini gösteriyor. Böyle çok sayıda araştırma mevcut. Örneğin dünyanın en prestijli dergilerinden biri olan Nature Neuroscience'da yayınlanan bir makalede Sara Mednick bir saatlik şekerlemenin perfomansı en üst düzeye çıkardığını söylüyor. Gün içinde yorulduğumuzda biraz uyumanın bir sakıncası yok. Bunun için kendinizi suçlu hissetmeyin.


Kişilik ile Psikiyatrik Hastalıklar Arasındaki Genetik Bağlantılar Kişilik testi yapmadan size kendinizi tanımlayın desek ne derdiniz? Bilim insanları sizi 5 büyük kişilik özelliğinden biri içinde değerlendiriyor. Bunlar; dışa dönüklük, nevrotiklik , uyumluluk, titizlik ve yeni tecrübelere açık olmak. Son araştırmalar ise bu kişilik özellikleri ile belirli psikiyatrik rahatsızlıklar arasında genetik bağlantılar olabileceğini buldu. Kişiliğin şekillenmesinde genetik etkenlerin rol oynadığı bir süredir biliniyordu ama hangi DNA parçaları nasıl etkiliyordu bu büyük bir merak konusuydu. Elimizdeki gelişmiş DNA inceleme yöntemleri sayesinde karakteri belirleyen genetik değişkenleri tespit edebiliyoruz. Araştırmacılar 23andMe şirketinden 60.000 Genetics of Personality Birliği'nden 80.000 kişiden alınan örneklerin genetik incelemesini yaptılar. DNA örnekleri ne kadar fazla olursa hata oranı da o kadar düşük olacak ve genlerle kişilik özellikleri arasında daha kesin genetik bağlantılar bulunabilecekti. Zeka, boy uzunluğu gibi bazı özelliklerimiz doğrudan genlerimizle ilişkilidir. Çevresel etkenleri ne kadar iyileştirsek bile genlerin yarattığı potansiyeli aşmamız kolay olmaz. Genetik Bağlantılar Sandığımızdan Daha Önemli Amerika'da California Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar belirli genler ile belirli kişilik özellikleri arasında doğrudan bağlantılar keşfetti. Örneğin, WSCD2 ve PCDH15 genleri dışa dönüklük ile bağlantılıyken, L3MBTL2 ve kromozom 8p23.1 bölgesindeki genler nevrotiklikle ilişkilidir. Ekip ayrıca nevrotiklik ve yeni tecrübelere açık olmakla ilgili genlerin bazı psikiyatrik sorunlarla ilişkili olabileceğini gördü. Dışa dönüklük ve dikkat eksikliğine bağlı hiperaktivite bozukluğu arasında bir ilişki bulan bilim insanları nevrotiklik ile depresyon, yeniliğe açıklık ve şizofreni arasında da belirli bağlantılar buldu. Kişilik özelliklerimizi kodlayan DNA bölgeleri aynı zamanda zihinsel sağlığımızı da etkiliyor. Kişilik özellikleri zigot oluşurken değil, doğduktan sonra özellikle de erken çocukluk döneminde şekilleniyor. Genetik etkenler sadece hangi tarafa meyilli olacağımızı belirliyor. Tabii aynı zamanda hangi psikiyatrik rahatsızlıklara eğilimli olacağımızı da etkiliyor.


Kişisel Bakım Ürünleri Erkeklerde Kısırlığa Neden Oluyor Temizliğinize dikkat etmek çok güzeldir ancak düzenli kişisel bakım ürünleri kullananlar için kötü haberlerimiz var. Bazı ürünlerin içinde bulunan kimyasal maddelerin sperm sayısını azalttığı biliniyordu. Son araştırmalar ise bu ürünlerin içindeki maddelerin sperm kalitesini de düşürdüğünü gözler önüne seriyor. Reuters'in verdiği haberde Polonya'da bir klinikte 315 erkek üstünde bazı araştırmalar yürütüldü. Laboratuvar sonuçlarına göre deodorant gibi günlük kişisel bakım ürünleri içinde bulunan parabenler cinsel sağlık için çok tehlikeli bulundu. Parabenler spermlerin şeklini bozara daha yavaş hareket etmesine neden oluyor. Uzun süreli kullanımda spermlerin hareket yeteneği çok kısıtlandığından kısırlık ortaya çıkabiliyor. Parabenler Spermin Şeklini Bozuyor Erkeklerin üre, tükrük, kan ve döllerinden alınan örneklerde katılımcıların kimyasal maddelere ne kadar maruz kaldığı ölçüldü. İdrarda ne kadar fazla paraben görülüyorsa, spermlerdeki şekil bozukluğu da o kadar çok oluyordu. Eğer spermlerin yeteri kadar hızlı ve çevik olmazsa dişinin yumurtasına girmek için gerekli mesafeyi alamayabilir. Bu da kısırlığa yol açar. Mayo Clinics'te çalışan Dr. Landon Trost'a göre spermlerde şekil bozukluğunun kısırlığa neden olması çok yaygın görülen bir durum. Spermler genelde oval bir şekle ve uzun bir kuyruğa sahiptir. Eğer spermin şekli ve kuyruk uzunluğu normal olmazsa yumurtaya girmede sorun yaşar. Sperm miktarı kadar spermin hareket kabiliyeti ve şekli de döllenme için çok önemlidir. Cinsel Sağlığı Etkileyen Unsurlar Spermin kalitesi ve sayısı genetik ve çevresel çok sayıda unsurdan etkilenir. Örneğin HIV gibi cinsel yolla bulaşan hastalıklar cinsel sağlığı olumsuz etkileyebilir. Diyabet, omurga hasarları veya üreme sistemindeki ameliyatlar da erkeklerin cinsel sağlığını olumsuz etkileyebilir. İç hastalıkların yanında kurşun, nikel, paraben gibi kimyasal maddeler de cinsel sağlığı ciddi bir şekilde tehdit ediyor. Kozmetik ürünler sandığımız kadar güvenilir değiller. Araştırmanın yürütücüsü Dr. Jıanna Jurewicz'e göre parabenlerden kaçmamız çok zor çünkü her yerde karşımıza çıkıyorlar. Yapabileceğimiz en iyi şey bilinçlenerek paraben kullanımını mümkün olduğunca aza indirmek. Bunu da üzerinde paraben yoktur yazılı kişisel bakım ürünleri kullanarak yapabiliriz. Kişisel Bakım Ürünleri Yeteri Kadar Sıkı Denetlenmiyor Amerika'daki Gıda ve İlaç Dairesi'ne göre parabenler kozmetik sektöründe bakteri oluşumunu engellemek için kullanılıyor. En yaygın türleri metilparaben, propilparaben, bütilparaben ve etilparabendir. Dünyada sağlık bakanlıklarının sizin sağlığınızı düşünerek bu ürünleri sıkı bir şekilde denetleyeceğini düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Kişisel bakım ürünleri içinde bu kimyasal maddeleri çok rahatlıkla bulabilirsiniz. Parabenin doğrudan spermlere nasıl zarar verdiğini gösteren bir çalışma maalesef bulunmuyor. Elimizde sadece korelasyonel araştırmalar var. Parabenli kişisel bakım ürünleri kullanan kişilerin sperm hareketliliğinin düştüğünü biliyoruz. Ancak bu olayın nasılını, yani biyolojik mekanizmasını bilmiyoruz. Bu da denetleyen makamlar için bir engel teşkil ediyor. Parabenin sağlığı olumsuz etkileme süreciyle ilgili öne sürülen birçok görüş var. Bunlardan biri parabenlerin östrojeni taklit ederek östrojen reseptörüne bağlandığı yönündedir. Normalde östrojen kendi reseptörüne bağlandığında hücrede ilgili hücre içi sinyal tepkimelerini başlatır. Östrojeni taklit eden bir molekül de aynı reseptöre bağlanır ama sinyal tepkimelerini gerektiği gibi başlatamaz. Sadece reseptörü işgal etmiş olur. Meme kanseri vakalarının %70'i östrojen reseptörüyle ilgilidir. Kim bilir hormonal sistemimizi hedef alan daha böyle kaç kimyasal madde vardır.


Kişisel Gelişim Nedir? 21.YY Becerilerinin Kişisel Gelişime Katkısı Nedir? Kişisel gelişim günümüz dünyasındaki bireylerin günlük hayatlarında, toplantılarında ve sohbetlerinde geçmişe nazaran en çok yer kapladığı bir konu haline geldi. Bunun en tepe noktası küresel anlamda karantina günlerinde ortaya çıkmıştır. Çünkü uzun zamandır kendisiyle baş başa kalan insanlar belki erteledikleri sorunlarla belki de kendilerinde gördükleri eksikliklerle baş başa kaldılar. Tabi ki her popüler kavramda olduğu gibi kişisel gelişim kavramı da fazlasıyla suiistimal edildi. Kişisel gelişim kitapları adı altında insanlara sadece dışsal motivasyon sağlayarak bireylerin kendilerini geliştirebilecekleri empoze ediliyor ve bunun üzerinde ciddi bir rant elde edilmeye çalışılıyor. Peki kişisel gelişim nedir? Ne değildir? Kişisel Gelişim Ne Değildir? - Kişisel gelişim insanların sadece kendi kendilerine olumlu şeyler tekrarlayarak, dışsal yani geçici motivasyon sağlayarak olmaz. - Kişisel gelişim başarılı insanların hayat hikayelerini okuduktan sonra aynısını sizin de uyguladığınız taktirde sizin de başarılı olacağınız anlamına gelmez. Çünkü her bireyin hayat şartları birbirinden farklıdır. - Kişisel gelişim kitapları bazı özel kişilerin tüm hayatı boyunca gözlemledikleri ve yaşadıkları şeyleri bir kitaba sığdırdığı ve bunu 20 tl gibi komik bir rakama sattıkları bir şey değildir. Çünkü bilgiyi aldıktan sonra bunu yaşam içerisindeki tecrübe ve birikimlerle desteklenmelidir. - Kişisel gelişim kitaplarını okuyup bitirdikten sonra sizinle o yazarın aynı bilgiye ve birikime sahip olduğunuz anlamına gelmez. Kişisel Gelişim Nedir? - Kişisel gelişim bireyin kendisini ve çevresini sağlıklı bir biçimde gözlemlemesi ile bir temele oturabilmektedir. - Kişisel gelişim bireyin eksikliklerini fark etmekle mümkündür bu yüzden de bireyin öz-farkındalık düzeyinin yüksek olmasıdır. - Öz-farkındalık düzeyi yüksek bireyler kendi ihtiyaçlarını, psikolojik olarak, eksilerini ve artılarını objektif bir biçimde değerlendirmesine yardımcı olur. Bu bireyler haliyle çevrelerindeki insanların kendisini etkilediğini ve onlardan etkilendiğini bilir. - Öz-farkındalığı kavrayan bireyler kişisel gelişimin sürekliliği için içsel motivasyonun gerekli olduğunun farkındadırlar. - Kişisel gelişimde yol kat etmenin en önemli gerekliliklerinden birisi Bireylerin geçmiş yaşantılarını anlamada, incelemede ve ilk anılarının kendileri üzerindeki etkilerinin farkına vararak kendini değerlendirmek olduğunu bilmesidir. - Geçmiş yaşantılarının ve ilk anılarının hayatı üzerindeki etkisinin farkında olan bireyin dikkat etmesi gereken en önemli şey bizi biz yapan şeylerin sadece bilinçaltımız, ilk anılarımız, olmadığını bilinçaltımız ile birlikte sosyal çevremizin, aile içi ilişkilerimizin, anne babamızla kurduğumuz sağlıklı ilişkilerin, yaşayarak ve gözlem yaparak bir şeyleri tecrübe etmenin de büyük bir etkisinin olduğunun farkına varmalıdır. - İnsanlar bu etkenlerin dışında beynin gücünü de hafife almamalı ve beyni geliştirmek için çaba sarf etmelidir. Bunun yanında birey kişisel gelişimin bulunduğu çağa da uyum sağlaması anlamına geldiğini bilmelidir. Bu yüzden 21. Yy becerilerinin farkında olmalı ve bu becerileri geliştirmek üzerine çalışmalıdır. Peki Nedir Bu 21. Yy Becerileri? Eleştirel düşünme ve problem çözme becerileri, yaratıcı düşünme ve yeniliği uygulama becerileri, iletişim becerileri, iş birliği becerileri, bilgi okur-yazarlığı, medya okur-yazarlığı, bilgi ve iletişim teknolojileri okur-yazarlığı, esneklik ve uyum, girişimcilik ve öz-yönelim, sosyal ve kültürlerarası beceriler, üretkenlik ve mesuliyet, liderlik ve sorumluluk. 21. yy. becerilerinin ayrıntılı içerikleri için bkz: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/386403 21. yy. becerileri genel itibari ile bireylerin değişen ve gelişen dünyaya ayak uydurma, kendine bu alanda bir yer edinme, aidiyet duygusunu hissetme, mutlu olma ve bunları da yanında getiren maddi açıdan bağımsız olma şeklinde sıralayabileceğimiz maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılayabilirler. Diğer taraftan insanlarla ilişkilerinde daha bilgili, tecrübeli, analitik ve eleştirel düşünerek objektif davranma gibi becerilere de sahip olmuş olurlar. Aynı zamanda bu becerilere sahip olan bireyler çalışma hayatında da insanlarla olan ilişkilerini düzenleyebilecek düzeye gelebilirler. Bu Beceriler Nasıl Geliştirilir? 21.yy. becerilerinizi geliştirmede sizlere yardımcı olacak bazı çalışmalar şu şekilde sıralanabilir; Seminerler, sertifikasyonlar, TEDX videoları, proje geliştirme ve yönetme, yurt dışı deneyimi, sanatsal ve sportif faaliyetler, kitap okumak, yazı yazmak


Kıskançlık Uzun Süreli İlişkileri Güçlendirebilir Her çiftin yaşadığı kıskançlık olayları uzun süreli ilişkilerde önemli bir rol oynuyor olabilir. Yapılan çalışmalara göre tüm sinir bozuculuğuna rağmen kıskançlık partnerler arasındaki bağı güçlendirebiliyor. Bilim insanları kıskançlığın beyindeki kökenini merak ediyor ve bir süredir izini sürüyordu. Eşimizi, sevgilimizi kıskanmak beynimizin neresinde oluşuyor ve bunun şiddetini ne belirliyor? Kıskançlığın normal bir olay mı yoksa kişinin kendine güvensizliğinin bir sonucu olarak mı oluştuğu bilim insanlarının zihnini kurcalıyordu. Amerika'da California Üniversitesi'nde yürütülen çalışmalarda ekip erkek titi maymunlarının partnerlerini kıskanmasının ardından beyin taramalarını çekti. Kıskançlık yapan maymunlar ve partnerlerini kıskanmayanların beyinleri karşılaştırıldı ve hangi bölgenin kıskançlıkta rol oynadığı tespit edildi. Kıskançlık Singulat Korteksi Harekete Geçiriyor Beyin taramaları ve hormonal değişiklikleri saptamak için kullanılan kan testleri kıskançlığın ardındaki biyolojik etkiyi göstermede çok yardımcı oldu. Kıskanç maymunların singulat korteksinde kıskanç olmayan maymunlara göre ciddi bir hareketlilik gözlendi. Singulat korteks insanlarda sosyal etkileşimlerde ve duygusal acıda çok önemli görevler üstlenir. En sevdiğiniz arkadaşınız doğum günü partisine sizi davet etmediği zaman yaşadığınız hüzün duygusu singulat korteksle yakından ilişkilidir. Bunun yanında lateral septum adlı bir bölgenin de faaliyetinde artış görüldü. Lateral septumun duygusal süreçler ve stres tepkisinde görev aldığı düşünülüyor. Önceki araştırmalarda bu bölgenin primatlarda bağlanma davranışında rol oynadığı kanıtlanmıştı. İleri Okuma: Singulat Korteks Erkek maymunlar partnerlerini kıskandığı zaman kanlarındaki testosteron ve kortizol seviyesi kayda değer oranda artıyordu. Araştırmacılar insanların beyinlerindeki kıskançlık süreçlerinin titi maymunlarına çok benzediğini düşünüyor. Eğer kıskançlığın beynimize ne yaptığını bilirsek sosyal davranışlarımızı daha iyi anlayabiliriz. Araştırmanın baş yazarı Karen Bales'e göre bağlanmanın ve kıskançlığın nörobiyolojisini anladığımızda neden tek eşliliği tercih ettiğimiz de anlaşılacaktır. Tek eşlilik nasıl evrimleşti ve günümüzde neden baskın hale geldi? Bu soruların yanıtları bağlanmanın nörobiyolojik kökenlerinde gizli. İleri Okuma: Testosteron Sosyal Hafıza ve Ödül Mekanizmaları Bir partnere bağlanmamız beynimizde sosyal hafıza ve ödül sistemleri ile ilişkili bölgeleri harekete geçiriyor. Kıskançlığın bu beyin bölgelerini daha fazla harekete geçirmesi ilişkilerdeki bağlanma duygusunu güçlendirebilir. Partnerinizi yabancılardan uzak tutmak, onu toplum içinde kendinize yakın tutmak gibi davranışlar evrimsel süreçte çiftleri bir arada tutan etkenlerden bazılarıdır. Kıskançlığın evrimsel süreçte bize yarar sağladığını inkar edemeyiz. İleri Okuma: Çiftlerdeki Birbirine Bağlanmış Hafıza


Kistik Fibrozis Vücudun dış salgı bezlerini tutan, pankreas yetersizliği, kronik akciğer hastalığı ve malnütrisyonun eşlik ettiği ölümcül seyirli; KFTR geni ile, kalıtsal, otozomal resesif geçişli kronik bir emilim bozukluğu sendromudur. Yağ emilim bozukluğu hastalıklarındandır. Bu hastalık birçok organı etkiler ve beyaz ırkta en sık görülen öldürücü genetik hastalıktır. 25 kişiden birisinin taşıyıcı olduğu, her 3500 canlı doğumdan birisini etkileyen bir hastalıktır. Kistik fibrozis hücre zarında yer alan bazı proteinleri kodlayan tek gendeki mutasyon sonucu oluşur. Epitel hücre zarlarındaki KFTR geni klor kanalını bozukluğa uğratarak; ter bezleri, akciğerler, sindirim sistemi, pankreas ve üreme sistemindeki mukoz bezleri tutar. En sık görülen mutasyon, fenilalanini kodlayan proteindeki mutasyonudur. Bugüne kadar kistik fibrozis hastalarında 800'den fazla mutasyon tanımlanmıştır. Kistik Fibrozis Hastalarında Büyüme Geriliği Görülebilir Kistik fibrozis yaşayan hastalarda büyüme geriliği ve malnütrisyon sık görülür. Hastalardaki beslenme durumu, akciğer sağlığını ve işlevini etkiler. Bu sebepten dolayı, yaşamın ilk zamanları daha sık olmak üzere, her 3 ayda 1 kontrol edilmelidirler. Çoğu hasta solunum yetmezliğinden dolayı hayatını kaybeder. Kistik fibrozisli hastalar, tenlerinin tuzlu olması, balgamlı yada balgamsız inatçı öksürük, nefes kısıtlılığı, iştah azlığı yaşayabilirler. Hastalığın asıl belirtileri solunum sistemi ile alakalı olmasına rağmen hastalar diyabet, kısırlık ya da osteoporoz ile karşılaşabilirler. Kistik fibrozis, ABD'de yaklaşık 30000 çocuk ve yetişkini etkilerken, Türkiye'de ortalama her 3000 kişiden 1'inde görülür. Yılda yaklaşık 1000 yeni kistik fibrozisli hastaya tanı konmaktadır. Kistik fibrozis tanısı terdeki klorid konsantrasyonu ölçülerek konur. Yapılan testin adı ter testidir. Klinik bulgular kistik fibrozisle uyumlu ve sertifikalı bir laboratuvar tarafından yapılan iki test sonucu klor konsantrasyonu belirli bir seviyeden fazlaysa tanı kesindir. Genetik araştırmalar da tanıyı doğrular. Kistik Fibrozis Tedavisi Kistik fibrozis tedavisinde her hastalıkta olduğu gibi doktor, fizyoterapist, diyetisyen ve psikologdan oluşan multidisipliner bir ekip görev almalıdır. Tedavi; hava yolu hijyeni, antibiyotikler, akciğer bronşlarını genişletecek ilaçlar ile yapılır. Hastalarda kalsiyum, demir, tuz, yağda eriyen vitaminler eksiklikleri çok sık görülür. Bu yüzden biyokimyasal izlemlere göre gerekli eklemeler yapılmalıdır. Eğer pankreas tutulmuşsa, yetmezlik olmuşsa pankreastaki enzimlerin hazır hali dışarıdan verilmelidir. Büyüme geriliği ve malnütrisyon bu hastalığın ciddi sorunları demiştik. Diyetisyenler ve doktorlar buunu besin desteği olarak adlandırdığımız 'enteral ürün'ler dediğimiz, içerisinde gelişim için elzem olarak alınması gereken besin öğeleri olan, normal veya yüksek kalorili, tıbbi amaçlı ürünleri kullanarak çözebilirler. Ayrıca Kistik Fibrozis Derneği, yayınları ve etkinlikleri takip edilebilir. Daha fazla bilgi için sitesine göz atılabilir. Hazırlayan : İrem Yakışıklı


Kitle Histerisi Amerika'da bir gün çeşitli okullardan gelen 500 öğrenci koro halinde orkestra konseri vermeye başladığında birden hepsi baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk, karın ağrısı ve mide bulantısından şikayet etmeye başladı. Belirtiler hızla yayılmaya başladı ve öğrencilerin neredeyse yarısı belirtilerinden biri veya birkaçından şikayetçi olduğunu söylemeye başladı. Hastalanan öğrenciler genellikle yakınlarında başka bir öğrencinin hastalandığını gören öğrencilerdi. Bir okuldan gelen öğrenciler, özellikle soprano bölümündeki kızlar en yüksek belirti oranını yaşadı. Genç öğrenciler yaşlılara göre daha fazla belirti bildiriyordu ve kızlar (%51) erkeklerden (%41) daha fazla belirti söylüyordu. Önce bir gaz borusunun patlamış olabileceği düşünüldü ama seyircilerden kimsede herhangi bir belirti görülmüyordu. Öğrencilerin semptomların sebebi kitle histerisiydi. Kitle histerisi; bir grup insanın telkin, gözlem veya başka psikolojik süreçlerden dolayı benzer korku, anormal davranışlar veya fiziksel semptomlar geliştirmesi sonucunda yaşadığı bir deneyimdir. 200 Öğrenci Aynı Belirtileri Gösteriyordu Kitle Histerisi Bu örnekte, en popüler sayılan ve göz önünde olan kızlardan bazıları, baş dönmesi ve mide bulantısından şikayet etti. Öğrenciler saatlerdir ayakta duruyorlardı. Kısa süre içinde diğer öğrenciler de benzer fiziksel semptomlardan şikayet etmeye başladı ve sonunda 200 öğrenci aynı belirtileri gösteriyor oldu. Benzer bir örnek, bir grup lise öğrencisinin başına geldi. 80 öğrenci baş ağrısı, mide bulantısı, nefes tıkanıklığı ve baş dönmesi yüzünden hastaneye yatırıldı.


Kitleler Psikolojisi Gustave Le Bon


KKK Aşısı Otizmi Arttırmıyor, Aksine Azalttığı Bile Oluyor Son yıllarda aşı karşıtlığı tüm dünyada büyüyor ve kendine daha fazla taraftar ediniyor. Aşı karşıtlığı halk sağlığını ciddi şekilde tehdit etmesine rağmen insanlar aşıların otizm yaptığını sanıyor. Aileler çocuklarına aşı yaptırmayı reddediyor. Ancak Danimarka'da yapılan bir araştırma KKK aşısı ile otizm riski arasında kesinlikle bir ilişki olmadığını gösterdi. Dahası aşı olan bazı kız çocuklarında otizm spektrum bozukluğu riski azaldı. Aşı Karşıtlığı Nasıl Ortaya Çıktı? Araştırmanın ayrıntılarına inmeden önce bu aşı karşıtlığı mevzusunun nasıl ortaya çıktığına bakalım. Aşı karşıtlığının tarihi 18. Yüzyıl Fransa'sına kadar uzanır ancak burada yakın tarihli aşı karşıtlığına değineceğim. Aşılar sayesinde çiçek hastalığını ortadan kaldırdık. Türkiye'de çocuk felci vakaları neredeyse sıfıra indi. Hal böyleyken 1998 yılında Andrew Wakefield adında bir doktor aşıların otizm spektrum bozukluklarına neden olabileceği ile ilgili bir makale yazdı. Bu makale ile beraber sahte bilimin yayılma ilkelerinden biri sağlandı: Korku! Her yıl binlerce çocuğa vurulan aşıların sağlık sorunları doğurabileceğini öğrenen medya hemen Wakefield'in üzerine atladı. Wakefield insanlara korku aşıladığı için medya da onun üzerinden prim yapıyordu. Wakefield'in makalesi incelendiğin örneklemin küçük, inceleme yöntemlerinin hatalı olduğu görüldü. Çalışma doğru koşullarda tekrar yapıldı ve aşıların otizme neden olmadığı anlaşıldı. Ancak ok yaydan çıkmıştı. Wakefield hatalı olduğunu hiçbir zaman kabul etmedi. Aşı karşıtlığı sahte bilim üzerinden çığ gibi büyüdü. KKK Aşısı Otizm Riskini Kesinlikle Artırmıyor Kopenhag'ta Statens Serum Enstitüsü'nde çalışan araştırmacılar KKK aşısı ise otizm arasında kurulan varsayımsal bağlantıyı araştırdılar. Aşıların içinde cıva bulunduğunu duymuşsunuzdur. Aşı karşıtları cıvanın beyne ve vücuda çok zarar verdiğini iddia eder. Ancak hiç kimse kullanılan cıvanın nasıl bir şey olduğunu araştırmaz. Vücuda zarar veren metil cıvadır. Vücutta atılımı çok zor olan bu madde ciddi metabolik hasarlar verebilir. Aşıların içindeyse etil cıva bulunur. Etil cıva 4 9 günlük bir yarılanma ömrüne sahiptir. Kısa sürede vücuttan atılır ve beyne hiçbir zararı yoktur. Balık gibi deniz ürünlerinden bol miktarda cıva alabilirsiniz. Aldığınız bu cıvanın yanında aşılardan gelen etil cıvanın etkisi milyonda bir bile değildir. Bilimsel açıklamalar insanları ikna edemiyor. Aşı karşıtlığı Amerika, Avrupa ve Türkiye'de hızla yayılıyor. Dünya Sağlık Örgütü bu durumu küresel sağlığı tehlikeye sokan 10 tehditten biri olarak ilan etti. Çocuklar aşılanmadığı için kızamık vakaları her yıl artıyor. Araştırmacılar Danimarka'da 657.461 çocuğu takip ettiler. Bunlardan 6.517'si otizm spektrum bozukluğuna sahiptir. Otizmli ve otizmsiz çocukların karşılaştırması yapılırken kalıtımsal özellikleri, aşıları ve diğer risk etkenleri incelendi. Sonuçta ise KKK aşısı ile otizm riskinin artması arasında hiçbir ilişki bulunmadı. Bir grup kız çocuğunda ise otizmin azalma riski %16'dan %21'e çıktı. Aşıların elini güçlendiren bir sonuç daha. Araştırmacılar KKK aşısı ile beraber diğer aşıların da otizm ile olan ilişkisini araştırdılar. Sonuç yine sıfır. Ne tetanoz difteri boğmaca aşısı ne de grip aşısının otizmi artırmak gibi yan etkisi vardı. Sağlıklı çocukları bırakın, ailesinde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda bile aşıların hiçbir etkisi yoktu. Aşılar risk grubunda olan çocuklarda bile otizmi tetiklemiyor. Şimdiye kadar hiçbir araştırma aslında bunun tersi bir sonuca ulaşamadı. Peki, aşı karşıtlığı neden büyüyor? Aşı Karşıtlığını Artıran Etkenler Soner Yalçın 2017 yılında Saklı Seçilmişler adlı bir kitap yayınladı. Kitabı aldım ve okudum. Aşılar üzerine yazılmış 10 sayfa var. Robert De Niro'nun aşı gerçeklerini yazan gazeteciye para ödülü vereceği ile başlıyor. Yazar kitabında hiçbir bilimsel bilgiye yer vermeden tamamen spekülasyonlar üzerinden korku dalgası yayıyor. Ekonomide en sevdiğim sözcüklerden biri spekülasyondur. Bir hisse senedinin değerini düşürmek veya yükseltmek için sahte söylemler yayılır. Şirketin genel müdürü istifa etmiş, CEO gözaltına alınmış. Medya, yazarlar aşı karşıtlığı üzerinden prim yapma peşinde. Korku, insanların karar verme mekanizmalarını etkileyen en önemli duygudur. İnsanları korkutursanız doğru karar vermelerini bekleyemezsiniz. Bilimsel okuryazarlığı olmayan insanları da bilimsel bilgiler ile ikna edemezsiniz. Onun güveneceği kişilerin çıkıp açıklama yapması gerekiyor.


Klasik Müzik Dinlemek Beynin Genetiğini Etkiliyor Müzik şüphesiz neredeyse tüm toplumlarda önemli bir yer tutar. Ancak hayatımızın bu kadar önemli bir parçasının vücut ve beyin üzerindeki etkisini hala tam olarak bilmiyoruz. Bu aslında sadece biyolojinin konusu da değil, ses dalgalarının yarattığı titreşimlerin genler ve nöronlar arasındaki sinaps adlı bağlantılar üzerindeki etkisi hala büyük merak konusudur. Araştırmada klasik müziğin genler üzerindeki etkisi anlatılmakta olup hafıza ve öğrenme üzerindeki etkisi çalışılmıştır. İleri Okuma: Beynin Öğrenme Mekanizması Müzik dinlemek beynin birçok bölgesini ve nöral ağını devreye sokarken müzik aleti çalmak neredeyse beynin her alanını faaliyete geçirir. Bunlar nelerdir kısaca değinelim. Öncelikle beynin işitmeden sorumlu alanları etkin olan ilk alanlardır. Buradan başlayarak hafıza ve öğrenme süreçlerine paralel bir şekilde haz, mutluluk, hüzün gibi duygular gibi devreye sokulur. Finlandiya'nın Helsinki Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada klasik müzik dinlemenin insanlarda haz duygusu oluşumundan sorumlu dopamin molekülünün üretilmesini sağlayan genlerin etkinliğini arttırdığı keşfedildi. Sadece bununla da kalmıyor. Klasik müzik dinleyen bireylerde dopaminin taşınması ve salınımı kolaylaştırıldığı gibi nörodejenerasyona aracılık edebilecek genlerin de faaliyeti azaltılıyor. İleri Okuma: Dopamin Nedir? Klasik Müzik Dopamini Artırıyor Çalışmada bireylere 20 dk boyunca Mozart'ın eserlerinden biri dinletiliyor. Kısa süreli klasik müzik dinlemenin dahi dopamine bağlı ödül mekanizması ve buna bağlı öğrenme ve hafıza işlevlerinde etkili olduğu görüldü. Örneğin muhabbet kuşlarının şarkı söylemesi için gerekli olan alfa-sinüklein geni insanlarda da benzer işleve sahip. Klasik müzik dinlemenin bu genin etkinliğini arttırdığı tespit ediliyor. Araştırma ekibinin lideri Dr. Irma Jarvela Muhabbet kuşlarında şarkı öğrenmek ve söylemekten sorumlu bazı genlerin insanlarda da bulunması ses çıkaran kuşlar ve insanlar arasında sesin algılanması açısından ortak bir evrimsel geçmiş olduğunu gösteriyor sözlerini kullandı. Klasik müziğin nörodejenerasyonla ilişkili bazı genleri susturucu etkisi ise müziğin nöronlar üzerinde koruyucu etkisi olabileceğini gösteriyor. Müziğin insan tabiatı üzerindeki etkisi ve diğer canlılarla olan evrimsel altyapımıza ışık tutması sadece bu kadarla sınırlı değil. Klasik Müzik Dinlemek Olağan Durum Ağını Aktifleştiriyor North Carolina Üniversitesi'nde yapılan bir başka araştırma türü ne olursa olsun müzik dinlemenin olağan durum ağı verilen beynin hiçbir şeyle meşgul değilken etkin olan nöral ağı faaliyete soktuğunu gösteriyor. Araştırmanın en çarpıcı yanı müziğin bilişsel işlevler üzerine olan etkisini vurgulamasıdır. Çalışmada bireylere hoşlandıkları müzik dinlediklerinde ODA'nın merkezi prekuneus bir anda çok fazla aktif oluyor ve karmaşık düşünme merkezi frontal korteksle bağlantıya geçiyor. Ancak hoşlanılmayan müzik dinlendiğinde prekuneus hafızanın pekiştirilmesinden sorumlu ventromedial prefrontal korteks ile bağlantısını kesiyor. Araştırmacılar bu duruma bakarak müziğin hem otizm gibi çeşitli rahatsızlıklarda terapi olarak kullanılabileceğini hem de sağlıklı insanların bilişsel işlevlerini geliştirmelerinde potansiyel bir araç olarak görülebileceğini belirtiyor. İleri Okuma: Prefrontal Korteks Nedir?


Kök Hücre: Yaşamın Öncüleri Bir hücre türü düşünün; kasılıp gevşeyebilen bir kalp kası hücresine dönüşebilen, pankreasta insülin üretebilen, nöral bir hücreye dönüşebilen veya kan yapımı için gerekli olan bir hücreye dönüşebilen. Örnekleri yazının sonuna kadar sıralamayacağız tabii ki. Bu hücrelerin sihirli güçleri mi var diye de düşünebiliriz ama biraz gerçekçi olacak olursak düşüneceğimiz hücrelerin ismi kök hücreler olacaktır. Kök hücreler bu işlevleri nasıl gerçekleştiriyorlar peki? Şimdi bu mekanizmayı inceleme zamanı. Hücre, ilk olarak İngiliz bilim insanı Robert Hooke tarafından 1665 yılında adlandırılmıştır. Hooke, mikroskopta ölü mantar dokusunu incelemiş, gördüğü boş odacıklara hücre adını vermiştir. Basitçe düşünecek olursak kök hücreler yaşamın öncüsüdür. Her şey iki haploid gamet ile başlar. Spermatozoon ve ovosit dediğimiz bu gametler bir araya gelerek zigot adını alan hücreyi oluşturur. Zigotun mitoz bölünmeleriyle ortaya çıkan 12-16 hücreli yapıya blastomer adı verilir. Blastomer, canlılardaki en yüksek farklılaşma kapasitesine sahiptir, bu tür hücrelere kök hücre terminolojisinde totipotent adı verilir. Totipotensinin iki temel tanımı vardır: Tam bir organizmaya gelişebilme özelliğine sahip hücre veya Herhangi bir hücre veya dokuya farklılaşabilen hücre. Buradan da anlaşıldığı gibi, blastomerler kısa süre içerisinde önce embriyonun daha sonra da diğer tüm dokuların ortaya çıkmasına öncülük etmektedirler. İlkel cinsiyet hücreleri, yani primordial germ hücreleri, ilk olarak gelişimin 4. haftasında ayırt edilebilirler. İlkel cinsiyet hücreleri ileride, gamet hücreleri olan ovosit veya spermatozoona dönüşürler. Yani yaşam kadında ovositi erkekte ise spermatozoonu oluşturur, daha sonra bunların birliktelikleriyle yeni bir yaşam oluşur. Zigotun art arda 5-6 defa bölünmesi ile blastokist oluşur. Blastokist aşamasındaki hücreler önce ara oluşumları, sonrasında ise bütün diğer doku ve organları oluşturmak üzere giderek çoğalırlar , kararlanırlar ve farklılaşırlar . Totipotent hücrelerin soyundan gelen pluripotent hücreler, blastokistin iç hücre kitlesinde bulunurlar ve üç germ tabakasına , yani ileride canlıyı oluşturacak tüm hücre ve doku tiplerine kaynaklık ederler. İç hücre kitlesinde yer alan bu hücrelere embriyo kök hücresi de denir. Totipotent hücrelerin aksine, tek başlarına yeni bir birey oluşturuyor sayılamazlar. Başta kemik iliği olmak üzere, çeşitli organlarda ve onların belirli doku bölgelerinde, gerektiğinde kendini çoğaltabilen, kararlanabilen ve farklılaşabilen hücreler bulunur. Bunlara yetişkin veya dokuya özgü kök hücreler denir. Yetişkin kök hücreler, pluripotent olmadıkları için daha sınırlı sayıda farklılaşma gösterirler. Kök hücrenin tanımı sırasında zaman zaman oluşan karmaşıklık bundan kaynaklanır. Kök hücre ye en temel anlamıyla, bir başka hücreye farklılaşabilen hücre denebilir. Öyle ki, bir hücrenin yalnızca bir hücre türüne farklılaşabilmesi, onun kök hücre olarak tanımlanmasına yetebilir . Bazen de bu hücrelere, kök hücre değil de öncü hücre yani progenitör de denir. Dolayısıyla kök hücreler çoğalma ve farklılaşma yeteneklerine göre hiyerarşik bir sınıflandırmaya tabi tutulurlar. Tüm bunların dışında, multipotent kök hücreler; özelleşmiş hücre grupları oluşturabilen kök hücrelerdir. Oligopotent kök hücreler, bulunduğu organa özgü olup iki ya da daha fazla yetişkin hücre tipine farklılaşabilen kök hücrelerdir. Bipotent kök hücreler ise iki farklı hücre tipine farklılaşabilen kök hücrelerdir. İşlev ve yapı olarak birbirinden bu derece farklı bir dizi hücreyi tek bir başlık altında toplamak oldukça zor olsa da bugün kabul gören birkaç temel ölçüt kök hücrelerin tanımını oluşturur. 1) Kendini yenileme 2) Farklılaşma 3) Klon oluşturma Yine de bu üç madde kök hücre davranışlarının tamamını açıklamak için yeterli olmaz. Kök hücreleri tanımlayan ortak özelliklerin şunlar olduğu ortaya konulmuştur; Dokularda az sayıda bulunurlar, Yaşam boyu belli oranda bölünürler, Bölündükçe sayılarını korurlar, Bölündüklerinde ortaya çıkan iki hücreden en az biri kök hücre olarak, mevcut hücre havuzuna katılır Çok kez bölünerek geçici yani transit hücreleri oluştururlar ve bu hücreler kısa sürede farklılaşma yoluna giderek dokuya özgü hücreleri oluşturur, Genellikle bölünme hızları yavaştır ancak doku yaralanması sonrasında yoğun bölünme etkinliği kazanırlar, Dokuların en kalıcı ve en uzun süre yaşayan hücreleridir ancak yaşla birlikte sayıları azalır, Büyüme faktörlerine ve sinyal moleküllerine oldukça duyarlıdırlar ve hızla yanıt verirler; TGF, Notch, Wnt, Jak/Stat gibi sinyal yolaklarını etkin biçimde kullanırlar, Birçoğu hücre döngüsünün G0 evresinde sessiz olarak bulunur; bir grup hücre ise bu süreci çok hızlı geçer ve döngüyü çabuk tamamlar, Diğer hücrelere göre farklı kromatin örüntüsüne sahiptirler yani özgün DNA özellikleri vardır. Kök Hücre Türleri Nelerdir? Embriyonik Kök Hücreler Embriyonik kök hücreler blastosistin iç hücre kütlesinden, bir yumurta hücresinin bir sperm tarafından döllenmesinden üç ila beş gün sonra oluşan içi boş bir hücre kütlesinden elde edilir. Bir insan blastosisti, bu i nin üzerindeki nokta büyüklüğündedir. Normal gelişmede, iç hücre kütlesi içerisindeki hücreler, vücudumuzun tamamını meydana getiren daha özel hücreler oluşturacaktır. Bununla birlikte, bilim insanları iç hücre kütlesini çıkarıp ve bu hücreleri özel laboratuvar koşullarında büyüttüklerinde, embriyonik kök hücrelerin özelliklerini korurlar. Embriyonik kök hücreler pluripotenttir, yani tam teşekküllü vücuttaki her hücre türüne farklılaşabilen hücrelerdir. Bu hücreler inanılmaz derecede değerlidir, çünkü normal gelişim ve hastalıkları incelemek, ilaçları ve diğer tedavileri test etmek için yenilenebilir bir kaynak sağlarlar. Dokuya Özgü Kök Hücreler Dokuya özgü kök hücreler , embriyonik kök hücrelere göre daha çok özelleşmiş hücrelerdir. Tipik olarak, bu kök hücreler, içinde yaşadıkları belirli doku veya organ için farklı hücre tipleri üretebilir. Örneğin, kemik iliğindeki kan oluşturucu kök hücreler, kırmızı kan hücreleri, beyaz kan hücreleri ve trombositleri oluşturabilir. Bununla birlikte, kan oluşturan kök hücreler karaciğer, akciğer veya beyin hücresi üretmez ve diğer doku ile organlarda bulunan kök hücreler kırmızı kan hücreleri, beyaz kan hücreleri veya trombosit oluşturmazlar. Dokuya özgü kök hücreleri insan vücudunda bulmak zor olabilir ve embriyonik kök hücreler kadar kendilerini kolayca yenileyemezler. Bununla birlikte, bu hücrelerin incelenmesi, normal gelişim hakkındaki genel bilgilerimizi, yaşlanmada hangi değişikliklerin olduğunu,yaralanma ve hastalıkla ilgili neler olduğu hakkındaki verilerimizi artırmıştır. Mezenkimal Kök Hücreler Mezenkimal kök hücre terimini diğer doku ve organları çevreleyen bağ dokusu olan stromadan izole edilmiş hücrelere atıfta bulunmak için duyabilirsiniz. Bu isimdeki hücrelere, daha çok bilim insanları tarafından stromal hücreler denir. İlk mezenkimal kök hücreler kemik iliğinde keşfedilmiştir. Kemik, kıkırdak ve yağ hücreleri yapabilecek kapasitede oldukları gösterilmiştir. Mezenkimal kök hücreler kemik iliği, yağ dokusu, amniyon sıvısı ve plasentada bulunurlar. Çeşitli mezenkimal kök hücrelerin immün modülatör özelliklere sahip oldukları düşünülmekte ve çok sayıda hastalık için tedavi olarak test edilmektedir. Kanser Kök Hücreleri Son yıllarda tümörlerin kendilerine ait kök hücreleri olduğu fikri bilim insanlarının dikkatini çekmektedir. Kanser kök hücresi dediğimiz bu hücrelerin, bağırsak, deri, kemik iliği, meme gibi dokulardaki hücrelerin kaynağı olan kök hücrelerden köken aldığı ileri sürülmüştür. Ancak tümörün, kötü gitmiş'' bir erişkin kök hücresi tarafından mı yoksa kök hücre yeteneği kazanmış farklılaşmış bir hücre tarafından mı başlatıldığı tartışma konusudur. Kanser kök hücresi de diğer kök hücreler gibi kendini yenileme yetisine sahiptir ve bunu yaşam boyu elinde tutar. Kimyasal uyarılara ve iyonize radyasyona dirençlidir. Bu açılardan bakıldığında kanserli dokuyu ortadan kaldırmak pek mümkün gözükmez. Kanserin tedavi sonrasında tekrar ortaya çıkmasının nedeni bu olabilir. Sessiz olan kanser hücresi yıllar sonra uyanarak tekrar tümör oluşturabilir. Örneğin meme kanserinde ilk tedaviden yaklaşık 10 yıl sonra metastaz ortaya çıkabilir. Bu sebeple tümörün tedavisinde asıl hedefin kanser kök hücresi olması gerekir. Kanser kök hücresi, normal kök hücre özelliklerinin çoğunu taşır. Kanser kök hücresini normal kök hücreden ayıran bazı özellikler; Kimyasal tedaviye ve ajanlara dirençli olması, Radyasyona direnç göstermesi, Tümör kitlesi oluşturması, Metastaz özelliği, Hücre ölümüne direnç göstermesi ve yeni hücrelerin oluşumunu uyarması, Telomeraz enziminin sınırsız replikasyon özelliğine sahip olmasıdır. Nöral Kök Hücreler Nöral kök hücreler, sinir sisteminin dejeneratif hastalıklarının tedavisi umuduyla özel bir ilgi alanı haline gelmiştir. Nöronların yalnızca embriyonik dönemde oluştuğu fikri nöral kök hücrelerinin keşfi ile geride kalmıştır. Bu kök hücreler, fetüsün beyin ve sinir sistemini oluşturan kök hücrelere benzemektedirler. Yani nöron, astrosit ve oligodendrositleri oluşturabilmektedirler. 2001 yılında Johns Hopkins Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada felçli farelerin çoğunun bu yöntem sayesinde iyileşebildikleri gösterilmiştir. Sinir sistemini etkileyen bir virüs verilerek felç edilen farelerin omuriliğine kök hücrelerden elde edilen sinir hücreleri yerleştirilmiştir. Üç ay sonra felçli farelerden çoğunun kol ve bacaklarını kımıldatabildikleri görülmüştür.