Yapay Zeka; Evrim Geçir ya da Yok Ol! Yapay Zeka Nedir? Yapay Zeka terimi 1956 yılındaki bir konferansta Stanford Üniversitesi'nde Profesör olan John McCarthy tarafından ortaya atılmıştır. Yapay zeka konusunda nitelikli Türkçe kaynaklara rastlanılmaktadır. O yüzden bu yazının amacı bu konuda hakkında hiçbir fikri olmayan okuyuculara öz ve verimli bilgiler vermektir. Akıllı makinelerin ve yapay zekanın kökleri yunan mitolojisine kadar uzanır. Ancak ikinci dünya savaşından sonra icat edilen ilk modern bilgisayar, bu alanlardaki gelişmeler için adeta bir kıvılcım oldu. Kuşkusuz yapay zeka gelecek yüzyılın insanlık adına en büyük sıçrayışlardan biri olacaktır. Yüksek zihinsel işlemlerin gerekmediği yerlerde bilgisayarların insanın yerini almasından anlayabiliyoruz bunu. Artık bir yere varmak istediğimizde mekansal hafızalarımıza değil navigasyon cihazlarımıza başvuruyoruz. Bilim kurgu filmleri ile yapay zekanın özdeşleştirilmesi devamında bu kavrama dair yanılgıları ortaya çıkardı. Mesela yapay zekayı , insan ırkının varlığını tehdit eden bir şeymiş gibi algıladık. Ama işin aslı öyle değil. Yapay zekanın en temel ve öz açıklaması şöyle yapılabilir; Yapay zeka, insanların yaptıklarını bilgisayar ile yapabilme/yaptırma çabasıdır. Bir nevi bilgisayarların, kompleks zihinsel süreçleri taklit etmesi gibi. Yapay zeka çalışmalarındaki en temel amacı; insanlar tarafından belirlenen hedefleri akılcı,sezgisel ve anlamlı olarak yerine getiren bilgisayarlar yada robotlar yapmaktır. Yapay zeka araştırmalarının diğer bir önemli amacı ise; ayağa,buruna,göze ve benzeri duyulara sahip olan makinelerin yapılması değildir. Önemli olan yapay sistemlerin zeka olarak adlandırdığımız yetenekleri içermesidir, geriye kalanlar biyoteknoloji ve biyomühendisliğin bu zekaya fiziksel bir form yaratma çabasıdır. Turing Testi Bilgisayar biliminin en önemli öncülerinden ve yapay zekanın sağlam savunucularından biri olan Alan Turing'in Turing Testi adlı sorgulama tarzındaki çalışması kuşkusuz yapay zeka teknolojileri için büyük bir adım niteliğindedir. Makineler düşünebilir mi? sorusu ile başlayan Computing Machinery and Intelligence isimli makalede Turing; devamında taklit oyunu adını verdiği bir testi gözler önüne serdi. Bu test temel olarak, her iki cinsiyetten de olabilecek bir sorgulayıcı , bir erkek ve bir kadın dan oluşur. Sorgulayıcı sorgulama esnasında diğer ikisinden ayrı odada bulunur ve konuşmalar yazılı yapılır ki ses tonu gibi etkenlerden etkilenilmesin. Sorgulayıcı bu iki cinsiyeti X ve Y olarak bilir ve ona göre X , A / Y,B yada X,B/ Y,A ' dır der . Sorgulayıcı A ve B ' ye sorular sorabilir. C : X bana saçının uzunluğunu söylebilir mi, lütfen ? Oyundaki hedefi C'yi yanıltmak olan A şöyle cevap verir; Saçlarım kısa kesimli ve en uzun tel 23 santim B'nin hedefi ise C' ye yardım etmektir. B'nin ben kadınım demesi bir işe yaramayacaktır çünkü aynı şeyi A'da söylebilir. İşte tam bu noktada turing testi bizlere şunu sorar; A'nın yerini bir makina aldığında ne olacaktır? Testin temel amacı, düşünen bir programla donatılan bir makinenin insan kadar anlamlı yanıtlar verip veremeyeceğinin ne kadar olası olduğu ile ilgilidir. Tahmin edilebileceği gibi insan, kendisinin insan olduğunu kanıtlamak için çabalayacaktır. Bilgisayar ise münkün olduğunca insanı taklit etmeye çalışır. Birkaç sorudan sonra verilen cevaplar sonucunda sorgulayıcı, insanı bilgisayardan ayırabilirse, insan kazanmış oluyor. İşin özeti turing bu testte zekanın modellenmesinin mümkünlüğünü tartışmaktaydı. Testin şartları sağlandığında, bilgisayar ile insanın verdiği cevaplar arasında bir seçim yapılamıyor ise, bu bilgisayarların zeki olduğu anlamına gelir. Turing testi yapay zeka çalışmaları için bir kilometre taşıdır desek yanlış olmaz. Zeka ve Akıl nedir ? Akıl kelimesi toplumlarda bazen zeka ile doğrudan ilişkilendiriliyor fakat işin aslı birbirinden tamamen olmasa da farklı kavramlardır. Akıl ile zeka arasındaki en belirgin fark, zekanın IQ testleri ile ölçülebiliyor, aklın ise somut bir ölçütü olmamasıdır. Zeka; bireyin amaçlı bir biçimde hareket edebilme,mantıklı düşünebilme,fiziksel gerçeklikleri algılama ve sonuç çıkarma yeteneklerinin tamamıdır. Bazen zeka; yeni duruma hızlı biçimde ayak uydurmak, uyum sağlamak biçiminde açıklanabilir. Aslında bu açıklama bizi dolaylı da olsa doğal seçilimin rasgele ve güce dayalı bir seçilim olmadığına götürür. Doğal seçilim bizlere en güçlü olan türün değil, doğaya ve ortama en iyi uyum sağlayan türlerin varlığını devam ettireceğini söyler. Bu da bizi hayatta kalmamıza olanak sağlayan ve kendini bile nöroplastisite ile sürekli değiştiren bir şeye götürür. Akıl ise; muhakeme ve bilgi elde etme gücü olarak tanımlanabilir. Zeka'nın etmenlerinden bahsetmeden önce zeka türlerinin çok çeşitlilik göstermesinden ve bu nedenle de spesifik bir zeka çizelgesinin ve zeka testinin olmadığını belirtmek gerekir. Psikologlar zekayı soyut ve somut zeka olarak incelerken sinirbilimin incelediği zeka'nın türleri daha büyük bir genişliğe sahiptir. Profosör Howard Gardner, çoklu zeka kavramını ileri sürmüştür. Gardner'a göre farklı zeka türleri vardır ve çocukların sahip oldukları yeteneklere ve ilgi alanlarına göre 8 grupta incelenir. Çoklu Zeka Dilsel zeka; konuşma ve yazma dilindeki sözcükleri etkili kullanma yeteneğidir. - Sosyal zeka; diğerlerinin duygularını,ruh hallerini anlama ve anlamlı çıkarımlarda bulunma yeteneğidir. - Mantık-matematik zekası; neden-sonuç ilişkisi kurabilme, analitik düşünme, sayı ve numaraları akıllıca kullanabilme yeteneğidir. - Mekansal zeka; etraftaki nesneleri zihinde canlandırma,yorumlama ve görme yeteneğidir. - Müzik zekası; seslere, ritimlere karşı duyarlılık gösterme kapasitesi ve kendini müzik ile ifade edebilme yeteneğidir. - Dışadönük zeka; kişinin kendini ifade etmesinde bedenini kullanma yetenediğidir. - İçedönük zeka; kendini yönlendirme,idare etme ve tanıma kapasitesidir. - Doğa zeka; bu gruba dahil olanlar hayanlara, temiz ve yeşil çevreye, doğa olaylarına ilgi duymaktadır Çoklu zeka teorisinden esinlenerek Danie Goleman, Duygusal Zeka kavramını ortaya atmış; R. Bandler ve J. Grinder ise İnsan mükemmeliği modeli NLP kuramını geliştirmiştir. Herkesin Zeki Olma İhtimali Yüksektir Çoklu zeka teorisne göre, herkesin zeki olabilme ihtimali yüksektir. Önemli olan hangi zeka türünün konuşulduğudur. Zekanın temeli bilgiden oluşur. Bilgiyi ; 5 duyu organımız aracılığı ile alırız ve daha önceki bilgiler ışığında bu bilgileri sentezleriz ve anlamlandırırz . İşte salt bilgi , bilgiyi işleyen,depolayan beyinde işlendikten sonra işlenmiş bilgiye ' ye dönüşür. Zeka düzeyi birçok fiziki parametreler ile ilişkilendirilebilir. Zeka'nın insandan insana değişmesi; çoğu zaman boy'a, sağ-sol el kullanımına, ten rengine, ağırlığa bağlanabilir ama temelinde bu parametreler neden hangi derecede ve hangi türde zeki olduğumuza yada olmadığımıza spesifik bir değerlendirme yapmamıza olanak sağlamaz. Zekanın, kalıtımın mı yoksa çevrenin etkisinin mi bir ürünü olduğuna karar verebilmek için bu iki parametrelerden birini sabit tutmamız gerekir. Bu noktada çevresel etmenler; bulunduğumuz ortamın kültürel bilgi düzeyini, öğretim imkanını ve yöntemleri, beslenme ve radyo, televizyon gibi tüm etmenleri kapsar. Kalıtsal etmenler ise; bedenimizi oluşturan hücrelerin çekirdekilerindeki kromozom üzerindeki genlerdir. Bu iki parametrenin birisinin sabit tutulup, diğerinin zeka'ya nasıl etki ettiğinin en önemli ve en meşhur örneklerinde biri; tek yumurta ikizlerinin, farklı çoğrafyalarda, farklı çevresel etkenlerden etkilenmesi ile farklı zeka seviyelerinde ve farklı zeka türlerine sahip bireyler haline gelmesidir. İnsan ve Bilgisayar Arasındaki Farklar Nelerdir? İnsan beyni, hem anatomik hem de işlevsel olarak şuan piyasada bulunan en hızlı bilgisayardan kat ve kat daha üstün ve kompkeks bir yapıdır. Vücudumuzdaki hücrelerin ortak özellikleri vardır fakat çekirdekti dna bilgisine göre her hücre farklı bir dokuyu,organı oluşturur. Merkezi ve çevresel sinir sistemini oluşturan hücrelere nöron adı verilir. Nöronları işlevlerine, yapılarına ve ne tür iletim yaptıklarına göre sınıflandırmak mümkün olsa da son yapılan araştırmalar tek bir resme yada görüntüye duyarlı spesifik nöronların olduğun gözler önüne serdi. Nöronların sahip olduğu uzantılar ve bağlantılar ile beyin vücudun her tarafı ile hızlı bir şekilde iki taraflı haberleşir. Ortalama bir beyinde 86 milyar nöron vardır ve bu nöronların her biri 1.000 ile 10.000 sinaps oluşturur. 86 milyar olduğunu düşünürsek beyindeki veri akışının ne kadar karmaşık olduğunu düşünebiliriz. Sinir sisteminde sinyallerin yada uyartıların işlenmesinde en önemli özellik ya hep ya hiç esasıdır. Bir uyartı eğer eşik değerini geçemezse nöronlar kelimenin tam anlamı ile ateşlenemez. Aslında temel olarak baktığımızda bilgisayar; dışarıdan aldığı verileri işleyen,depolayan,sentezleyen ve sonucu çıktı olarak veren cihazlardır. İnsan beyninin de pek farkı yoktur. 5 duyu organımız ve içsel farkındalığımız ile aldığımız datayı beynimiz işler,depolar,sentezler ve bunun sonucunda oluşan çıktıyı, davranış, muhakeme, karar vermek, harekete geçme gibi zihinsel süreçler ile fiziksel dünyaya verir. Nöronlar Beynin Transistörleri Gibidir Beyin için nöron ne ise bilgisayar içinde transistör odur. Transistör elektronik-elektronik dünyasının mihenk taşlarındandır ve bugün kullandığımız laptoplardan ev aletlerine kadar tüm elektronik cihazın tasarımında kendine yer bulur. Çok fazla detaya girmeden şunu diyebiliriz; transistörler, tıpkı nöronların belirli bir eşiğe tepki vermesi gibi tepkiler verebilir. Mesela nöronların eşik değeri 60 mv'dur ve gelen uyartı bu eşik değerini geçerse bilgi diğer hücreye aktarılabilir. Aynı şekilde bir transistörün anahtarlama elemanı kullanılarak bunu gerçekleştirmesi mümkündür. Fakat bu kadar muazzam benzerlik ardından karşımıza iki sorun çıkıyor. Beynin çalışma hızı ve beynin frekansı bu noktada elektronik bilgisayar akımları için gerekli kesin zamanlamaya sahip değildir. Bir nöronun ateşlenmesi demek ardı ardına binlerce nöronun bir ahenk ve hız içinde ateşlenmesi demektir. Saniyede yaklaşık 1000 metre azami hızla hareket eden nöronların hızı, en hızlı elektronik devlerden 10^-16 çarpanı kadar yavaştır. Ve akabinde karşımıza çıkan ikinci sorun, biyokimyasal esnekliğe ve bağlatılara sahip bir beyni nasıl olur da fazla esnekliğe sahip olmayan metal bir yapıda sağlarız ? İkinci sorun üçüncü sorunun ortaya çıkma nedeni oluyor bir nevi. Sinir sistemindeki sinaps sayısından bahsetmiştik. Neredeyse 10 trilyon bağlantı olduğu bir sistem hayal edin. Nano teknoloji ve diğer elektronik gelişmeler bile şuan beyindeki nöron ve sinaps sayısına sahip transistörlü bir cihazı mümkün kılmıyor. Beyindeki toplam nöron sayısı bile en büyük bilgisayardaki transistör sayısının üstündedir. Bilgisayarların işlem birimleri olan transistörler nanosaniyeler mertebesinde anahtarlama yapmalarına karşın, nöron hücreleri milisaniyeler mertebesinde ateşlenir. O halde insanı bilgisayardan üstün kılan şey nedir ? Nöronlar transistörlere karşı her ne kadar yavaş olsa da, bütün nöronlar ve nöral gruplar klasik bilgisayarla nazaran paralel çalışır ve sayıları yüz milyar civarındadır. Paralellik bu noktada insan beynine bilgi işleme hızını değil, bilgiyi eş zamanlı işleme avantajını verir. Yapay Sinir Ağları Yapay Sinir Ağları teknolojisi bilgisayar dünyasında insan beyninin ve sinir sisteminin davranışlarını taklit etme esası üzerine kurulmuş bir teknolojidir. YSA adından da anlaşılabileceği gibi beynin çok basit bir nöron modelinin benzetimidir. Diğer bir deyişleme YSA çalışmalarının amacı; doğal sinir ağlarının sentetik kopyalarının yapılmasıdır. Gerçek beyin fonksiyonları ve beynin nasıl çalıştığı ile ilgili yeterine bilgi olmayışı insan beynini tamamı ile taklit eden yapay sinir ağlarını pek olası kılmıyor. Buna rağmen YSA biyolojik öğrenmeyi temel alan sinir sistemine benzer bir yapıya sahiptir. YSA'nın yapısında bahsetmeden önce nöronların yapısına ve işleyşine kısa bir göz atalım. Biyolojik sinir ağını oluşturan nöronlar temelde üç bölgeye ayrılır. Bunlar, - Soma - Akson - Dendrit'lerdir Nöronlar sinyalleri dentritleri aracılığı ile alır. Alınan bu sinyaller soma da gerekli biyokimyasal değişimlere uğradıktan sonra akson'a aktarılır. Akson boyunca ilerleyen bu sinyale, Aksiyon Potansiyelide denebilir. İlerleyen bu AP akson terminallerine ulaşır ve buradaki keseciklerden sinapslara sinir ileticileri olan nörotransmitterlerin salgılanmasını sağlar. Sinapslar, elektriksel uyarıları kimyasal mesajlara dönüştürerek, aksonlardan dentritlere vektörel iletim kurulmasını sağlayan sinir sisteminin en önemli noktalarından biridir. Daha sonra salgılanan nörotransmitterler sonraki nöronda bulunan nörotransmitter reseptörlerince yakalanır ve iletim aynı şekilde devam eder. Tüm sinir sistemi için geçerli olan tanım sadece elektriksel iletimlerde farklılık gösterir. Elektriksel iletim, reflekslerimiz,kalp atışımız ve anlık olması gereken yerlerde gerçekleşen nadir iletim türlerindedie. Sinir sisteminde genellikle daha az enerjiye ihtiyaç duyan kimyasal iletim gerçekleşir. Nöronlar arasındaki sinaptik bağlantılar ve nörotransmitterler bilginin temsili ve anlamı için büyük önem taşır. Yukarıdaki yapay sinir ağındaki öğreler açıklayacak olursak; Girdi; Gelen bilginin önemi ve etkisini temsil eder. Ağırlıklar; Nöronladaki sinapslara eşdeğerdir. Toplam Fonksionu ; Hücreye gelen net girdi sayısının toplamıdır. Aktivasyon Fonksiyonu : Hücreye gelen net bilgiyi işleyerek hücrenin bu girdiye karşılık üreteceği çıktı. Bütün yapay sinir ağı modellerinde x giriş değerleri w ağırlıklandırma katsayıları ile çarpılarak toplanır. Toplama birimi biyoloji nöronun gövdesine uygun olup ağırlıklandırılmış girişleri toplar ve net denilen çıkışı verir. Ayarlanabilir ağırlıklı ağ, ileri besleme ağ yapısı, geri besleme ağ yapısı, özyinelemeli ağ yapısı gibi farklı fonksiyonlarda farklı sinir ağı modelleri vardır fakat işleyişi yukardaki gibidir. Ek olarak YSA'nın uygulama alanlarına örnek verecek olursak; kredi notumuzu geçmişteki kredi işlemlerimize göre belirleyen YSA'lar, satış tahminleri, kanserin saptanması ve kalp krizinin tedavisi,üretim planlama çizelgeleme gibi alanlarda daha fazlasında kendini yer buluyor YSA'lar. Yapay Zeka Teknikleri a-) Bilgi tabanlı uzman sistem yaklaşımı b-) Yapay sinir ağları yaklaşımı c-) Bulanık mantık yaklaşımı d-) Geleneksel olmayan optimizasyon teknikleri i-) Genetik algoritma ii-) Tavlama benzetimi iii-) Tabu arama iv) Hyprid algoritmalar e-) Nesne tabanlı programlama f-) Coğrafi bilgi sistemleri g-) Karar destek sistemlerinin gelişimi h-) Yumuşak programlama Yapay Zeka Teknolojileri - Uzman sistemler - Yapay Sinir Ağları - Genetik algoritmalar - Bulanık önermeler mantığı - Vaka tabanlı muhakeme - Model tabanlı muhakeme. Anonim bir yazıdır. Kaynaklar - Yapay Zeka, İnsan-Bilgisayar Etkileşimi (3.baskı / Prof.Dr.Vasif Vagifoğlu NABİYEV) - Ölümlülük,Ölümsüzlük ve Yapay Zeka - Bilim ve Teknik Dergisi Yapay Zeka ( Aralık 2001 ) - Bilgisayar ve Zeka Not: Bu yazı yapay zeka konusu hakkında ufaktan da olsa fikir vermek amacı ile yazılmıştır. Verilen bilgiler bu konu hakkındaki değerli kitaplardan derlenmiştir.


Yapay Zeka Türleri Yapay zeka makineler tarafından ortaya konan zekadır. Bilgisayar biliminde en uygun zeki makine çevreyi ve olayları algılayan, belirli bir hedefe yönelik başarı şansını en yüksek seviyeye çıkaran esnek ve mantıksal zekaya sahip makinedir. Yapay zeka terimi makinelerin insan aklı ile ilişkili bilişsel işlevleri taklit ettiğinde kullanılır. Bir makine kendisine verilen görevi yerine getirdiğinde yapay zekaya sahiptir denmez, eğer makine problem çözme, öğrenme gibi insana özgü bilişsel işlevleri taklit edebiliyorsa o zaman yapay zekaya sahiptir denilebilir. İnfografikte de açıklandığı gibi yapay zeka kendi içinde pek çok gruba ayrılır. Makine öğrenmesi, nöral devreler, genetik algoritmalar da dahil olmak üzere bilgisayar bilimindeki gelişmeler ile bir şey kesin hale gelmeye başladı. Yapay zeka artık bir metal yığını olmaktan öte kendi benliğinin farkında olan bir teknoloji olmaya doğru gidiyor. 1. Tür Tamamen Tepkisel Yapay zekanın en basit formudur. Etrafındaki çevreyi ve durumun tamamen algılar ve gördüğü şeye göre davranır. Daha geniş bir dünya görüşü yoktur ve bilgileri kaydedemez. Belleği olmadığı için geçmiş tecrübelere göre karar veremez. Sadece tek bir alanda uzmanlaşabilir. Örneğin, IBM'in satranç oynayan bilgisayarı Deep Blue. 2. Tür Sınırlı Bellek Geçmişte öğrenilen bilgileri toplar ve daha önceden programlanan dünya bilgilerinin üzerine ekler. Doğru kararlar vermek ve uygun eylemler gerçekleştirmek için yeterli tecrübesi ve hafızası vardır. Örneğin, sürücüsüz araçlar ve dijital asistanlar. 3. Tür Zihin Teorisi 3. tür yapay zeka etrafındaki insanların davranışlarını etkileyen duygu ve düşüncelerini anlayabilir. Bu tür hisleri, niyetleri beklentileri anlayabilir ve sosyal olarak etkileşime girebilir. Henüz üzerinde çalışılan bu tür yapay zekanın geleceği olarak görülüyor. Örneğin, Star Wars filmindeki R2-D2 ve C-3PO robotları. 4. Tür Kendinin Farkında Olan


Yara izleri Tamamen İyileştirilebilir Biz her gün bir yerimizi yaraladıkça bilim de bu yaraları iyileştirmek ve izlerini silmek için gücüyle çalışıyor. Önceki yazımızda araştırmacıların antibiyotik özellikli örümcek ipeğini kullanarak yaraları nasıl hızlıca iyileştirdiğini yazmıştık. Amerika'da Pennsylvania Üniversitesi'ndeki bilim insanları şimdi yara izleri nasıl tamamen yok edilir bunun bir yolunu buldu: Yağ hücrelerini kullanmak! İnsan vücudunda çok sayısız türde hücre var. Hangisinin ne işe yarayacağını kestirmek çok zor ama bir hücre türü hiç ummadığınız bir işe yarayabiliyor. Şişmanlayıp giysilerimizin içine sığmamızı imkansız hale getiren yağ hücreleri, cildimizdeki yara izleri konusunda bize yardımcı oluyor. Onları kapatıyor! Bu işlemi nasıl gerçekleştirebiliriz? Adiposit adı verilen yağ hücreleri normalde deride bulunurlar ama bir yerimiz kesildiğinde veya benzer şekilde yaralandığında yok oldukları için o bölgede iz kalır. Bilim insanları iyileşen bir yarada hangi hücre tipinin en çok bulunduğunu araştırdı ve miyofibroblastların en yaygın hücreler olduğunu gördü. Yara izinin oluşmasından miyofibroblastların sorumlu olduğu düşünülüyor. Yara izleri bulunan bölgede kıl folikülleri de bulunmuyor bu yüzden o bölge çorak arazi gibi görünüyor ve çok dikkat çekiyor. Araştırmacılar miyofibroblastların özelliklerini incelediler ve buradan yola çıkarak onları yağ hücrelerine dönüştürmeyi başardılar. Bu hücre dönüşümü sonrasında yara izleri de kendiliğinden kayboldu. Kıl Folikülleri Onarılırsa Yara izleri İyileşebilir Araştırma ekibinin lideri Dermatoloji Profesörü Dr. George Cotsarelis'e göre yaralı bölgeye gerekli işlemleri uygularsak yara izinin kalmasını engelleyerek derinin kendini yenilemesini sağlayabiliriz. Yara izleri olan bir bölgede ilk yapacağımız iş kıl foliküllerini hedef almaktır. Kıl foliküllerini onardıktan sonra bu buradan gelen sinyallere yağ hücreleri otomatik olarak yanıt verecekler ve yara izini onaracaklar. Çocukken baş parmağımı teneke ile kesmiştim ve yıllardır bu yara iziyle yaşıyorum. Çok kötü bir iz değil ama insanın yine de canını sıkıyor. Asıl sorun yüzlerinde tırnak izleri, sivilce izleri taşıyan kişiler. Bu araştırma onların sorunlarını %100 çözüyor. Araştırmacılar kıl foliküllerinin tedavi edildiğinde hangi sinyalleri gönderdiğini ve yağ hücrelerini buraya nasıl çektiğini merak etti. Yoğun araştırmalar neticesinde kemik morfojenik protein adlı bir faktör keşfedildi. Bu faktör miyofibroblastlarla etkileşime girdiklerinde onların yağ hücresine dönüşmelerini emrediyor. Normal koşullar altında miyofibroblastlar başka bir hücre türüne dönüşme kabiliyetine sahip değiller. Ancak bu hücreleri tetiklemenin bazı yolları var. Kemik morfojenik proteinlerle yan etkisi olmadan etkili bir şekilde yağ dokusu oluşturabiliyor. Dokunun İşlevselliğini Kazandırmak Kolay Değil Ekibin yaptığı keşif muazzam olmasına rağmen deneylerin hala devam ettiği ve insanlarda denenmesi için bir süre beklenmesi gerektiğini söylemeliyiz. Bir hücreyi başka bir hücre türüne dönüştürmek kolay bir iş değil. Kısa ve uzun vadeli etkilerin hesaplanması ve hücrelerin başka maddelerle etkileşime girdiğinde olası sonuçların öngörülmesi gerekiyor.


Yaraları İyileştirecek Bir Örümcek İpeği Üretildi Kağıt kesiği, bıçak kesiği, iğne batması vs vs. gün içinde sürekli bu tür kazalarla karşı karşıya geliriz ve kendimizi yaralarız. İngiltere'deki bilim insanları 5 yıllık bir çalışmanın sonucunda antibiyotik özelliğe sahip yeni örümcek ipeği geliştirdiler. Bu örümcek ipeği yaraların üzerine yerleştirildiğinde hem enfeksiyon riskini azaltıyor hem de içeriğindeki ilaçları yaraya vererek daha hızlı iyileşme sağlıyor. Ekip örümcek ipeğini bakteri enfeksiyonlarını tedavi etmek için kullanılan levofloksasin antibiyotiği ile birleştirdi. Örümcek ipeğini oluşturan proteinler bir iplik oluşturmadan önce levofloksasin ile birleşiyorlar ve onu hapsediyorlar. Bu ipliklerden oluşan bandaj yara ile temas ettiğinde ise çözünüyor ve antibiyotikleri yaraya salıyor. Bu şekilde yaraların enfeksiyon kapması önleniyor ve yaralar daha çabuk iyileşiyor. Örümcek İpeği ile Üretiline Bandaj Çok Kullanışlı Araştırmacılar E. Coli bakterisinden elde ettikleri ipek ile çeşitli tıbbi molekülleri birleştirerek çok etkili bir bandaj geliştirmiş oldular. Vücuda uyumlu ve çok işlevli olan bu malzeme kendine çeşitli kullanım alanları yaratarak sadece yaralanmalarda değil, doku mühendisliğinde de kullanılabileceğini gösteriyor. Örümceki ipeğine bir göz atalım. Başta tuhaf görünüyor ama ilk yardım söz konusu olduğunda örümcek ipeği aslında inanılmaz bir malzeme. Öncelikle çok doğal olduğu için vücudumuzla biouyumlu, kolayca çözünüp ortadan kaldırılabilir. Yapay tutkallar gibi laboratuvar ortamında hazırlanmış moleküllerden değil, proteinlerden oluşuyor. Bağışıklık sistemini harekete de geçirmiyor, dolayısıyla alerjik ve inflamatuvar herhangi bir reaksiyona sebep olmuyor. Onu kullanmamamız için hiçbir sebep yok. Örümcek İpeği Eski Çağlarda da Kullanılıyordu Araştırmacılar örümcek ipeği kullanımın Antik Yunan ve Romalılara kadar uzandığını belirtiyor. Eski çağlarda insanlar örümcek ipeği ile askerlerin yaralarını sararak kanamayı durdururlarmış. O zamanın hekimleri önce tampon yaparak kanamayı kısa süreli durduruyorlardı. Kanama durdurulduktan sonra bal ve sirke karışımı yaranın üzerine sürülerek mikropların öldürülmesi sağlanıyordu. Yaralı bölge temizlendikten sonra hiç vakit kaybetmeden açık yaralar Örümcek İpeği ile sarılırdı. Şimdi bu işlemleri modern teknoloji ile yapmaya çalışıyoruz.


Ejder Kanı ile Yaraların iyileşmesi Hızlanabilir Başlık bilim kurgu filmlerinden fırlamış gibi duruyor değil mi? Bahsettiğimiz ejderler Daenarys'in yavruları değil tabii ki. Dünyanın en büyük kertenkeleleri olan Komodo ejderhalarını ve onların kanları ile yapılan keşfi anlatacağız. Ejder kanı bazı mitlerde toksik olarak nitelendirilir. Bazılarında büyü malzemesi bazılarında ise iyileştirici gücü olan bir iksir gibi anılır. Bu son bahsettiğimiz şey gerçek olabilir zira bilim insanları bu konuda harika bir araştırma yaptılar. Bir yeriniz kanadığında derinizdeki bakteriler hemen vücuda girmeye çalışır. Vücudun bağışıklık sistemi de buna yanıt verir. Sizin iyileşmeye başlayan yerde kızarıklık şeklinde gördüğünüz, aslında hücreler arasındaki bir savaştır. Bakteriler ortamdan ne kadar hızlı uzaklaşırsa yaraların iyileşmesi de o kadar hızlı olur. Araştırmacıların Biofilms and Microbiomes adlı dergide yayınladıkları çalışmaya göre ejder kanındaki proteinler bu bakterileri temizleme konusunda bize çok yardım edebilirler. Komodo ejderlerinin kanında bulunan bir peptit temas ettiği bütün bakterileri öldürebiliyor. Bu da onu harika bir antiseptik ajan haline getiriyor. Yaraların iyileşmesi Normalden Kısa Sürdü Ekip ilgili peptidi farelerin deri lezyonları üstünde denedi ve yaraların normalden çok daha hızlı kapandığını gördü. Yaraları daha hızlı iyileştirmek için böyle bir imkanımız varsa onu neden kullanmayalım? Bilim insanları şimdi insan deneylerinde de başarılı olmayı umuyor. Bu peptidin bakterileri öldürme özelliği sayesinde belki bir gün antibiyotiğe dirençli bakterileri de bu yolla öldürebiliriz. Amerika'da George Mason Üniversitesi'nden Monique Van Hoek ve Barney Bishop 2009 yılından beri yeni antimikrobiyal maddeler arıyordu. Çok sayıda canlıyı laboratuvarlarında misafir ettiler, onlardan numune aldılar. Hali hazırda kullanımda olan çok sayıda antibakteriyel madde varken onlar sürüngenlere ve diğer eski canlılara odaklandılar. Bu organizmaların vücutlarında tıpta kullanılacak yeni maddeler arıyorlardı. Araştırma birkaç kaşık Komodo ejder kanının laboratuvara getirilmesi ile başladı. Florida'da St. Augustine Hayvan Parkı'ndaki görevliler bir komodo ejderini bir kafese kapattılar. Bir veteriner hayvanın kuyruğa yakın kısmından bir kan aldı. Alınacak kanın ağız bölgesinden mümkün olduğunca uzak olması gerekiyordu çünkü komodo ejderlerinin ağız kısmındaki kan bizler için toksik etki gösterir. Komodo Ejderlerinin Ağzında Hiç Ölümcül Bakteri Yok Son birkaç yıla kadar bilim insanları komodo ejderlerinin avlarını güçlü ağızlarıyla öldürdüklerini düşünüyordu. Ejderler avlarını güçlü bir şekilde ısırıyorlar ve ağızlarındaki ölümcül bakterileri kurbana aktarıyordu. Ancak bu düşünce 2013 yılında ciddi bir şekilde sarsıldı. Bir grup bilim insanı komodo ejderlerinin ağzındaki bakteri florasını incelediler ve hiçbir ölümcül bakteriye rastlamadılar. Hastalık yapıcı bakteriler muhakkak vardı ama çok hızlı ölüme sebep olan bakteriler yoktu. Van Hoek ve Bishop komodo ejderlerinin bu bakterilerden faydalanıp faydalanmadığını merak ettiler. Ejderlerin ağızlarındaki zararlı bakteriler onlara zarar vermiyorsa yarar sağlıyor olabilirler. Öncelikle ejderlerin kanları incelendi ve mikroplarla savaşan yüzlerce moleküle rastlandı. Bunlardan biri, VK25 peptidi, öne çıkıyordu. Yapılan ilk testler VK25'in bakterileri hızlıca öldürüp iyileşmeyi hızlandırabileceğini gösteriyordu. VK25 peptidinin DRGN-1 adlı yapay versiyonunu üretirken araştırmacılar yapıyı biraz değiştirerek maddenin özelliklerini geliştirdiler. Şimdi yeni antibakteriyel maddemiz ilk mücadelesine çıkmaya hazırdı. Rakipler ise deri yaralanmalarında görmeye alışkın olduğumuz Pseudomonas aeruginosa ve Staphylococcus aureus'tu. İnsandaki Antibakteriyel Maddelerden Daha Etkili Yapılan araştırmalar neticesinde ekip DRGN-1'in antibakteriyel özelliklerinin çok iyi olduğunu gördü. İnsanların kanında bulunan mikrop öldürücü LL-37 maddesinden de iyiydi. Bakteri filmleri üzerine eklenen DRGN-1 maddesi 11. günün sonunda bakterilerin hepsini öldürmüştü. Fareler üstünde yapılan in vivo deneylerde de yaraların iyileşmesi hızlanmıştı.


Yaratıcılık Uyku ile Geliştirilebilir Çoğu şair ve yazar uyandıktan sonraki ilk dakikalarını verimli bir şekilde kullanır ve bu zamanlarda hemen işine koyulur. Peki, gerçekten uyandıktan sonraki ilk dakikalar hayal gücümüzün en etkin olduğu zamanlar mı? Yaratıcılık bu saatlerde mi sahneye çıkar? Sabah 6'da uyandığınızda beyninizin bir yarısı hala uykudayken hayal gücünüz çok yüksek olabilir mi? Berkeley'de California Üniversitesi'nde çalışan Matthew Walker uykunun yaratıcılık ile ilgili olduğunu ve beyinde sıra dışı bağlantıları güçlendirdiğini anlatan bir çalışma yayınladı. Rüyalar Hayal Gücümüzün Zirve Noktasıdır Zihnimizin uykudaki durumunu en iyi anlatan şey şüphesiz rüyalardır. Rüyalarımızın çoğunu unutsak da bilinen en kesin gerçek 99%'unun tuhaf olduğudur. Rüyalarda algılar çok farklıdır. Trende olduğunuzu görürsünüz ama uçakta hissedebilirsiniz. Rüya esnasında beynimizin hayal gücünün bize neler göstereceğinin, hissettireceğinin sınırı yoktur. Rüya gören kişi için bütün nesnelerin bir anlamı vardır çünkü rüyada bilinçaltımızda saklı olan şeyler ortaya çıkar ama rüyanızı birine anlattığınızda hiçbir şey anlamama olasılığı yüksektir. Yani uyku beynimizi durdurmuyor ve hayal gücümüz çalışmaya devam ediyor. Hipnopompik Durum Hipnopompik durum adı verilen uyku sonrası durgunluk evresi yaratıcılık ve uyku sersemliğinin birleştiği yer. Ancak bu çok kısa sürüyor çünkü tam uyanma gerçekleştikten sonra bilinç tüm kontrolü ele alıyor. Günlük rutin işlerimizi yapmamıza, plan kurmamıza odaklanıyor ve haliyle yaratıcılık yerini monotonluğa bırakıyor. Bu durum hayal gücümüzü kısıtlıyor ancak günlük hayatımızı devam ettirebilmemize olanak sağlayan şey de bu. Sürekli hayal kurarak yaşayamayız. Çalışmada katılımcılara A, B, C, D, E, F kartları çiftler halinde verildi. Deneme yanılma yöntemiyle katılımcılara bu kart çiftleri arasında bir hiyerarşi olduğu öğretildi. Katılımcılara A'nın B'nin üstünde, B'nin C'nin üstünde, C'nin D'nin üstünde, D'nin E'nin üstünde ve E'nin F'nin üstünde olduğunu bilmeleri ve kartları buna göre seçmeleri öğretildi. Araştırmacılar bunlara öncül çiftler adını verdi. Katılımcılar kartlar arasındaki hiyerarşiyi öğrenirken, onlara A'nın B'den iyi olduğu ya da B'nin E'den iyi olduğu öğretilmemişti. Hiyerarşiyle gelen bu gizli sıra ilişkisi Walker tarafından anlam çıkarım çifti olarak tanımlanıyor ve yaratıcılığı çalıştıran bir etken olarak görev yapıyor. Öncül çiftleri öğrendikten sonra teste tabi tutulan katılımcılar öncül çiftlerin 90%'nını doğru yaparken, anlam çıkarım çiftlerin 50%'sini doğru yapıyor. 12 saat sonra tekrarlanan testte katılımcılar öncül çiftlerin yine 90%'ının doğru yaparken bu sefer anlam çıkarım çiftlerinde başarı oranı 75%'e yükseliyor. 12 saat içinde ne oldu? Beyne tanınan zaman onun kendi içinde işlem yapmasına ve bağlantılar arasındaki ilişkinin daha iyi çözümlenmesine olanak tanıdı. Yaratıcılık Uyandıktan Sonraki İlk Dakikalarda Çok Aktif Deney bununla bitmiyor, ikinci aşamada iki katılımcı grubu var. Birinci grup ilk testi sabah ikinci testi 12 saat sonra akşam yaptı. İkinci grup ilk testi akşam ikinci testi 12 saat sonra sabah uyandıktan sonra yaptı. İki grup da öncül kartlarda eşit oranda başarı gösterdi. Ancak anlam çıkarım çiftlerinde gece uyuyan ikinci grup 93%'lük bir başarı sergilerken birinci grubun başarı oranı 70%'lerde kaldı.


Yarı alan ihmali Yarı alan ihmali beynin bir yarım küresinin hasar gördükten sonra hastanın etrafındaki alanın yalnızca bir tarafına ilgi gösterdiği nöropsikolojik durumdur. Kişi vücudunun veya çevresinin bir tarafını görmezlikten gelir ve bu taraftan hiçbir uyaranı algılamaz. Duyu organları işlevlerini tam anlamıyla yerine getirir ancak beynin duyusal bilgiyi işleme merkezi sinyalleri işlemez.


Yaşa Bağlı Bilişsel Gerilemeyi Tersine Çeviren Bir İlaç Geliştirildi Bugün yeni bir deneysel molekülün beyin ve bilişsel işlevler üzerindeki etkisinden bahsedeceğiz. UC San Francisco'da çalışan bilim insanları fareler üstünde yeni bir ilaç denediler. ISRIB adlı bu ilaçtan birkaç doz alan farelerde yaşa bağlı beyin bilişsel gerilemeler azalmaya başladı. Aslında bu ilacın bazı etkileri daha önceden biliniyordu. Travmatik beyin hasarından aylar sonra bu ilacın belleği güçlendirdiğine dair kanıtlar literatürde mevcuttur. Down sendromunda beyin işlevlerinin güçlendirilmesinde etkilidir. Sağlıklı hayvanlarda yapılan testlerde de bazı olumlu sonuçlar alınmıştır. 1 Aralık 2020'de yayınlanan rapora göre yaşlanmış fareler ISRIB'i aldıklarında beyin ve bağışıklık hücrelerinde hızlı bir yenilenme süreci başlıyor. Hücrelerin yenilenmesi devam ederken farelerin bilişsel işlevlerinde de gözle görülür değişimler meydana geliyor. ISRIB'in aşırı hızlı bir şekilde etki göstermesi ile yaşa bağlı bilişsel bozukluklar ilk defa bu kadar hızlı ortadan kaldırılıyor. Belki bu ilaç sayesinde yaşlanma ile gelen sorunlar kalıcı olmadan geriletilebilir. ISRIB Hücresel Stresi Engelliyor Araştırma ekibinden Prof. Dr. Peter Walter elde ettikleri sonucun çok önemli olduğunu belirtiyor. Bu veriler sayesinde bilişsel işlev bozukluklarının kalıcı olmadığı sonucunu çıkarabiliriz. Ancak yaşlılık ile beynin yıprandığı ve hiçbir zaman gençken olduğu gibi çevik olamayacağını kabullenmemiz gerekir. Bu molekül yaşlanma ile gelen sorunlara bir çare olabilir ama mucize yaratması beklenmemelidir. ISRIB Peter Walker'ın ekibi tarafından 2013 yılında sentezlendi. Walter çok sayıda önemli makaleye imza atan itibarlı bir bilim insanıdır. Yıllardır hücresel stres üzerinde çalışmalar yürütüyor. Ekip ISRIB ile hücresel yaşlanmayı durdurmayı ve hücre yenilenmesini hızlandırmayı amaçlıyor. ISRIB hücreye girdikten sonra hücrenin protein üretim mekanizmasını güçlendiriyor. Bu aslında hücreyi daha fazla çalışması için zorlamak değil, aksine daha rahat çalışmasını sağlayarak oluyor. Her hücrede bütünleşik stres yanıtı adı verilen bir kalite kontrol mekanizması var. Hücre strese girdiğinde bu mekanizma devreye giriyor. ISRIB ise bu kalite kontrol mekanizmasını durduruyor. Kronik Stres Bilişsel İşlevleri Bozuyor ISR'nin görevi hücreyi tehlikelere ve beklenmedik sorunlara karşı uyarmak. Örneğin bir enfeksiyon veya hücreyi rahatsız edecek başka bir durum olduğunda hemen alarma geçiyor. Fabrikadaki tüm işçilere durun, çalışmayı kesin, bir şeyler ters gidiyor mesajı veriyor. Bu şekilde hücrenin protein üretim bandını kesintiye uğratabiliyor. Aslında bir hücrenin sağlıklı bir şekilde çalışması için çok kritik bir öneme sahiptir. Hücre bir patojen tarafından işgal edildiğinde en önemli şey o patojeni püskürtmek ve bağışıklık hücrelerini ortama çekmek olmalıdır. Özelikle beyin gibi çok hayati bir organda hücrelerin sağlığı çok önemlidir. Ancak her şeyin bir bedeli var. Yüksek güvenlik önlemleri hücrelerin sağlıklı çalışmasını da engelleyebiliyor. Walter ve ekibinin yaptığı araştırmalarda hücrelerdeki ISR'nin sürekli aktifleştirilmesi bilişsel işlevleri sekteye uğratıyor. Özellikle travmatik beyin hasarı almış kişilerde kronik stres yanıtı iyileşme sürecini ciddi bir biçimde baltalıyor. Farelerde yapılan araştırmalarda ISRIB tedavisinden sonra ISR mekanizması bir süre kapatılıp yeniden başlıyor. Tıpkı bilgisayarı kapatıp açmak gibi. Bilgisayarınızı günlerce açık tuttuğunuzda arka plandaki programların birikmesinden dolayı yavaşlama meydana gelir. Aynı şekilde stres yanıtının çok uzun süreli olması da hücreye zarar veriyor. ISRIB ile tetiklenen bir yeniden başlatma birkaç gün içinde etkisini gösteriyor. Yaşa Bağlı Bilişsel Bozulmalar ISRIB İle Tedavi Edilebilir Araştırma ekibinde yer alan doktora sonrası araştırmacı Karen Krukowski ISRIB'i uygulayacakları hayvanları su labirenti testine tabi tuttu. Bu testte fareler içi su dolu bir tankta boğulmamak için bir platformu bulma testidir. Farelerin platformun nerede olduğunu öğrenmesi ve bir sonraki denemelerinde bunu ne kadar hızlı hatırlayacakları ölçülür. Yaşlı farelerin platformun yerini öğrenmesi ve sonraki tekrarlarda bulması gençlere kıyasla daha uzun sürer. Ancak üç günlük eğitimin sonunda ISRIB almış yaşlı fareler kontrol grubundaki akranlarından daha iyi performans gösterdiler. Hatta genç fareler kadar iyi skorlar elde ettiler. Bir sonraki süreçte ISRIB'in etkisinin ne kadar uzun sürdüğü araştırıldı. ISRIB'i alan farelerin hücreleri ne kadar süre yenileniyor ve bilişsel işlevler daha ne kadar böyle kalacak? İlk ISRIB dozundan birkaç hafta sonra araştırmacılar fareleri tekrar su labirenti testine tabi tuttular. 3 hafta sonra bile yaşlı fareler genç olanlar kadar iyi performans gösteriyordu ve kontrol grubu ile aralarında kayda değer bir fark vardı. ISRIB'in beyinde nasıl etkili olduğunu araştırmak için bilim insanları belleğin merkezi hipokampusa odaklandılar. Hipokampus tıpkı bir postane gibi dışarıdan gelen tüm bilgileri alır ve önem sırasına göre düzenler ve kayda geçirir. Yaşa bağlı bilişsel işlevlerin gerilemesinde en önemli beyin bölgelerinden biridir. Alzheimer hastalığı, demans gibi rahatsızlıklarda ilk bozulan bölgelerden biri de hipokampustur. ISRIB'in ilk dozundan itibaren nöronal yaşlanmanın izleri kaybolmaya başlıyor. Nöronların elektriksel faaliyeti daha güçlü olup hücreler dışarıdan gelen uyaranlara karşı daha etkili yanıtlar veriyor. Zaman içinde nöronların etrafındaki hücreler olan kimyasal etkileşimi güçleniyor ve daha kararlı bağlantılar kuruyorlar. Özellikle hipokampus gibi hafızanın merkezindeki hücrelerde nöronların kendi aralarındaki iletişimi bilgilerin daha uzun süreli kaydedilmesi için çok önemlidir.


Yaşam Boyu Gelişimde Nöromodülasyon Davranışsal, bilişsel ve motivasyonel gelişim çevresel ve sosyal etkilerle şekillenir. Gelişimi etkileyen unsurlar sadece dış kaynaklı değil aynı zamanda bireyin nörobiyolojik kalıtımı gibi iç unsurlara da bağlıdır. Biliş, duygu ve motivasyonumuzu kontrol eden nöral ağlar nörotransmitter sistemlerle yönetilir. Dolayısıyla bu sistemlerin olgunlaşması ve yaşlanması gelişimde doğrudan ve önemli etkilere sahiptir. Bireyin nörobiyolojik, sosyal ve kültürel donanımı kadar istemli eylemleri ve seçimleri de gelişimin düzenlenmesinde etkilidir. Beyinde nöronlar arası iletişimi düzenleyen birçok nörotransmitter sistem türü bulunur. Örneğin katekolamin grubu biliş ve davranışta çok önemli olan dopamin, serotonin ve norepinefrini içerir. Yapılan son çalışmalar gösteriyor ki striatal dopamin mekanizması ödül sisteminde etkili olduğu kadar çalışma hafızası ve dikkat üzerinde de etkili. Nörotransmitter sistemler beyin döngülerini modüle ederek bireyin amaç, eylem ve davranışlarını uyarlamasını sağlar. Bu yüzden nörotransmitter sistemlerin olgunlaşması ve yaşlanması yaşam boyu davranışsal ve bilişsel gelişim için doğrudan etkilere sahiptir. Yaşlanma Sürecinde Nörotransmitterler Araştırmalar dopamin, serotonin ve asetilkolin sistemlerinin bütünlüklerinin normal yaşlanma sürecinde azaldığını göstermektedir. Demans ve nörodejeneratif süreçleri etkileyen kolinerjik sistemlerde de yaşlanma ile azalmalar söz konusudur. Bu bulgular yaşla beraber düşen işlem hızını ve çeşitli hafıza türlerinde görülen azalmaları açıklamaktadır. Subkortikal ve kortital dopamin sistemleri doğum sonrası düzenli biçimde artar. Subkortikal dopamin sistemi ergenlik öncesi zirve seviyeye ulaşırken kortital dopamin sistemi erişkin dönemde zirve yapar. Kortikal dopamin sisteminin daha uzun süren olgunlaşması, çocukluk ve ergenlik döneminde dikkatin ve diğer yürütücü işlevlerin gelişimini sınırlayabilir. Peki bu sistemleri geliştirmek mümkün mü? Bilişsel müdahale programları bu konuda umut vaadediyor. Genç yetişkinlere uygulanan bir çalışma hafızası öğrenme programından sonra prefrontal ve parietal kortekslerdeki dopamin reseptörleri faaliyetinde artış gözlenmiş. Bilişsel müdahalelerin nöromodülasyon üzerindeki etkilerinin yetişkinler ve diğer yaş gruplarındaki etkilerinin farkına varılmaya başlanmıştır. Nöromodülasyon Hep Devam Ediyor Davranışsal kontrol bireyin kendi gelişimini yönlendirmesinde gereklidir. İnsanlar kısa ve uzun vadeli hedeflerine ulaşmak için kararlar alırlar. Dikkat ve motivasyon gerektiren bu eylemlerde frontal-striatal ağlar rol oynar. Bilişsel kontrol, karar verme ve hedefe yönelik bağlam bilgisinin değerlendirilmesi gibi süreçlerde subkortikal dopamin sisteminin rolü olduğu düşünülmektedir. Dopamin reseptörlerinin etki derecesinin ölçüldüğü bir çalışmada çocuklar ve yaşlı erişkinlerde, ergen ve genç erişkinlerden daha fazla geri bildirim gözlenmiştir. Bu durum nörobilişsel fenotipler üzerindeki genotip etkilerinin, beyin olgunlaşması ve yaşlanmaya bağlı olarak değişebileceğini göstermektedir.


Yaşlanma Beyinde Sızıntılar Oluşmasına Neden Oluyor İnsan beyni yapısal ve işlevsel olarak şu an vücudun en karmaşık ve en önemli organları arasında en üst sırada yer almaktadır. Bu karmaşıklığın bir neticesi olarak sinirbilim araştırmaları diğer bilim dallarından hala çok geride gelmektedir. 86 milyar nöronun ve bunları 5-10 katı kadar da glia hücresinin bulunduğu merkezi sinir sistemi elbette diğer organlardan daha fazla korunmayı gerektiriyor. Yaşlanma ise vücudu içeriden tehdit eden unsurların başında geliyor. Sinir sisteminin temel elemanlarından biri hem beyni besleyen hem de kalın tabakasıyla beyni zararlı organizmalara karşı koruyan kan beyin bariyeridir. Yaşlanma herkes gibi kan beyin bariyerini de es geçmiyor. Kan Beyin Bariyeri Yaşlanma ile Beraber Zayıflıyor Kan beyin bariyeri vücuttaki kardiyovasküler sistemin beyindeki uzantısı olup beyin için hayati öneme sahiptir. Ancak bu sistem bütün yaşamımız boyunca direncini koruyamayıp yaşlanan beyinde yer yer bozulmalar gösterebilir. Yapılan beyin taramaları yaşlanma ile beraber insanların kan beyin bariyerlerinin zayıflayabileceğini ve sızabileceğini göstermektedir. Kan beyin bariyeri beynin normal işlevini devam ettirmesinde önemli olduğu gibi Alzheimer hastalığında da önemli bir görev üstlenmektedir. Kan beyin bariyerinin zayıflamaya ve sızıntı vermeye başladığı ilk alanlar hafıza ve öğrenmeyle ilgili alanlardır. Daha önceki yapılan araştırmalar hafıza ve öğrenme sorunu olan kişilerin öldükten sonra kan beyin bariyerinde sızıntılar bulmuştu ama yaşamlarına devam eden kişilerde bulunan sızıntılar bu alanda büyük bir gelişme olarak değerlendiriliyor. Amerika'nın Güney California Üniversitesi'nde yapılan araştırmada manyetik rezonans görüntüleme tekniği kullanılarak 63 kişinin farklı açılardan çekilen beyin taramalarından elde edilen verilerle vücudun içinde dokuların görüntüleri yaratıldı ve incelendi. Araştırmacılar gadolinyum adlı bir element vasıtasıyla yaşları 23 ile 91 arasında değişen katılımcıların kanlarının vücut içinde izini sürdüler. Normalde bu element kan beyin bariyerinden geçemeyip sadece damar içinde gözlenebiliyor. Ancak ekip buna rağmen kan beyin bariyerinin dışında da bu elementi gözlemlediler. İlk Sızıntılar Hipokampüste Gözlendi Bariyerde ilk sızıntı hafıza konusunda çok ciddi bir öneme sahip olan hipokampüste tespit edildi. Öğrenme ve hafızada merkezi bir rol oynayan hipokampüs gün içinde öğrenilen bilgileri beyinde ilgili bölgeler önem derecesine göre dağıtan bilgi işleme birimidir. Hipokampüsün zarar görmesi ise yeni bilgi girişinde çok önemli hasarlar yaratmaktadır. Kan beyin bariyerinde oluşan sızıntı gençlerden ziyade yaşlılarda çok daha fazla bulundu. Ayrıca yaşları 55 ile 85 arasında değişen ve hafıza sorunları yaşayan yaşlı bireylerin genç bireylere nazaran bariyer sızıntısına daha yatkın oldukları keşfedildi. Hafıza ve Öğrenme Ciddi Şekilde Etkilenebilir


Yaşlanma Glia Hücrelerini Nöronlardan Daha Fazla Etkiliyor Yaşlanma hiçbirimizin kaçamayacağı bir kaderdir. Yılların geçmesi bizde acı tatlı hatıralar bırakırken en güzeli sağlıklı yaşlanmaktır. Beynimiz yaşlanırken zaman içinde başta nöronlar olmak üzere pek çok hücresini kaybeder. Genç bir beyin ile yaşlı bir beyin arasındaki tek fark nöron sayısı değildir. Yapılan geniş çaplı araştırmalar geçip giden yılların glia hücrelerini nöronlardan daha çok etkilediğini gösteriyor. Cell Reports dergisinde yayınlanan araştırmada bilim insanları yaşları 16 ila 106 arasında değişen 480 kişinin otopsisini yaptılar. Herkesin beyin dokusu incelendi ve yaşlanma ile beraber hücrelerin nasıl değişime uğradıkları tespit edilmeye çalışıldı. Onlarca nöron ve glia hücre türü incelendi. Sayılar hesaplandı, karşılaştırıldı. Ekip dünya kadar veri analiz etti ve ortaya harika bir çalışma çıktı. Nöronlar ve Glia Hücreleri Biz her zaman filmin baş aktörlerini nöronlar olarak görüyoruz. Glia hücreleri ise figüran muamelesi görüyor. Beyin fizyolojisini inceleyen araştırmacılar genetik düzeyde hücreler ne olduklarına baktıklarında şaşırtıcı bir şeyle karşılaştılar. Francis Crick Enstitüsü ve University College London'dan araştırmacılar glia hücrelerinin yıllar içinde nöronlardan daha fazla değişim yaşadıklarını buldu. Beyin dokuları kendi aralarında karşılaştırıldı. Yaşlanma, acaba en fazla hangi bölgeyi vuruyordu? Bu bölgelerdeki hücrelere zaman içinde neler oluyordu? Örneğin, bilim insanları hareket ve ödül sistemi ile ilgili bir bölge olan substantia nigradaki hücreleri incelediler. Bu bölgede yer alan bir glia hücre türü olan astrositlerde inanılmaz eşsiz değişimler görüldü. Bu tür genetik değişimler diğer bölgelerdeki hiçbir hücrede görülmüyordu. Çok Sayıda Glia Hücresi Türü Var Vücudumuzda birçok glia hücre türü mevcut. Her biri farklı bir işleve sahip. Örneğin oligodendrositler merkezi sinir sisteminde nöronlara miyelin kılıfı dikmek ile sorumlu. Schwann hücreleri ise aynı işi vücudumuzun çevresel sinir sistemindeki nöronlar için yapıyor. Az önce bahsettiğimiz astrositler var. Hücrelerin bakımından, beslenmesinden ve diğer ihtiyaçlarından sorumlular. Diğer ihtiyaçları kısmı inanılmaz uzayabiliyor. Bir araştırmada nöronlar ile astrositlerin mitokondri alışverişi bile yapabildikleri ortaya çıktı. Mikroglia hücreleri var, nöronlar öldüğünde veya hasar aldıklarında ortalığı topluyorlar. Bu hücreler bağışıklık sistemindeki makrofajlardan köken alıyorlar. Bunların yanında az bilinen ependimal hücreleri de var. Beynin içindeki ventriküllerde beyin omurilik sıvısı üretiyorlar. Beyindeki hücreler üstünde muazzam araştırmalar yapılıyor. Astrositler ve oligodendrositler yaşlanma ile beraber bölgesel gen ifadelerini değiştiriyorlar. Bunun anlamı şu: yaşlandıkça beyninizin ön bölgesiyle arka bölgesindeki hücreler aynı genetik materyali kullanmayabilir. Hatta aynı DNA'ya sahip olmayabilir bile. Bu tür değişiklikler özellikle hipokampüs ve substantia nigrada çok yaygın görülüyor. Hipokampüs bildiğiniz gibi beyinde belleğin merkezidir. Bu bölgenin yaşlanmadan çok etkilenmesi pek şaşılacak bir şey değil. Yaşlanma Mikroglia Hücrelerinin Sayısını Artırıyor Yaşlandıkça mikroglia hücrelerine özgü genlerin protein üretimi beynin her yerinde artıyor. Mikroglia hücreleri bağışıklık sistemi hücrelerinden türedikleri için temel görevleri de bu bağışıklık ve koruma ile ilgilidir. Yaşlandıkça beynimizin daha fazla korunmaya ve bakıma ihtiyacı oluyor. Bu yüzden bu hücrelerin gen kodlamasının arttığı düşünülüyor. Araştırmacılar gen ifadelerindeki değişikliklerin tüm beyin hücrelerinde görülüp görülmediğini merak etti. Bunu öğrenmek için üç genç ve üç yaşlı insandan beyin örnekleri aldılar. Elde edilen bulgulara göre frontal kortekste oligodendrositlerin sayısı yaş ile beraber azalıyordu. Hücre sayısı yanında oligodendrositlerin genlerinden protein üretimi de azalmaya başlamıştı. Diğer hücre tipleri çok karmaşık sonuçlar veriyordu. Bu kısımların analizi hala sürüyor. Biz bu satırları kolayca okuyoruz ama araştırmacılar bunları öğrenmek için büyük bir emek harcadılar ve çok güçlü yazılımlar kullandılar. Milyonlarca, milyarlarca hücrenin genetik verileri bilgisayarlara girildi, karşılaştırmalar yapıldı. Makine öğrenmesi yazılımlarından gelen sonuçlar yorumlandı ve bir anlama kavuştu. Yaşlanma En Büyük Nöronları Öldürüyor Oligodendrositlerin sayısı azalırken nöronların da sayısının azalması bekleniyordu. Nöronların hücre sayılarına baktıklarında en büyük nöronlar hariç çok kayda değer bir düşüş görmediler. Azalma vardı ama en büyük nöronlarda yaşanıyordu. Bu kısım önemli çünkü bu en büyük nöronlar nörodejeneratif rahatsızlıklar ile çok bağlantılı hücrelerdir.


Yaşlanma Karşıtı Bir miRNA Bulundu! Yaşımız arttıkça, beyin yaşımız da bir o kadar artar. Bilişsel yetenekler azalır; demans, Alzheimer ve Parkinson hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıkların gelişme riski veya felç geçirme riskimiz giderek artar. Yaşlanma sürecimizde tüm omurgalılarda geçerli olduğu düşünülen olası bir neden sinir hücreleri içerisindeki demir moleküllerinin birikimi idi. Araştırmalar sonucunda bilim insanları, bu demir birikiminin miR-29 adlı bir miRNA ile bağlantılı olduğunu buldular. Bu küçük molekülün şimdiye kadar kanser hücrelerinin çoğalmasını engelleyen bir tümör baskılayıcı olarak hareket ettiği biliniyordu. Bununla birlikte, bu miRNA molekülünün; demirin sinir hücrelerinde birikmesinde ya da birikmemesinde rol oynadığı sonucuna varıldı. Alessandro Celileno ekibinin, Afrika'daki bir balık cinsi olan Nothobranchius Furzeri'yi kullandıkları bu çalışmada, miR-29 molekülünün etkinliğini önlediklerinde sinir hücrelerinde büyük miktarda demir birikimi olduğu görüldü ve bu da erken beyin yaşlanmasına yol açıyor demekti. Yaşlı balıklarla, sağlıklı balıklar karşılaştırıldığında sağlıklı balıkların sinir hücrelerinde daha fazla miR-29 molekülü bulunduğunu ortaya koydular. Dolayısıyla, miR-29 molekülünün yaşlanma karşıtı bir molekül görevi gördüğü ve sinir hücrelerinde demir birikimini engellediği sonucuna ulaşıldı. Nörodejeneratif Hastalıkların ve Felçlerin Tedavisinde miRNA Bilim insanları araştırma ile ilgili olarak Sonuçlarımızın insanlar için de geçerli olduğuna kesinlikle inanıyoruz diyorlar. Nitekim artmış bir demir birikimi ile nörodejeneratif hastalıklar ya da insanlardaki felçler arasında bağlantı olduğu bir süredir bilinmektedir. Bu hastalıklarda düşük seviyede miR-29 molekülünün varlığını gösteren sonuçlar da vardır. Bununla birlikte, miR-29'un demir birikimini engelleyen moleküler geçiş gibi davranması tamamen yeni bir sonuçtur. Bu sonuçlar şaşırtıcı ve çok umut vericidir, çünkü kanser terapisi için miR-29 temelli ilaçların gelişimi hala sürmektedir. Bu veriler felç, Parkinson ve Alzheimer hastalığına yönelik yeni tedavilerin geliştirilmesi için oldukça önemlidirdiye ekliyorlar. Genç Yaşlanma Modelinde İlk Biyomedikal Keşif N. Furzeri


Yaygın Kaygı Bozukluğu Yaygın kaygı bozukluğu, neredeyse her şey hakkında aşırı veya gerçekçi olmayan endişelere kapılmak veya kötü bir şeylerin olacağını hissetmekle karakterize edilir. Bu kaygılı hisler en az 6 aylık bir süre boyunca, günün büyük bir kısmında meydana gelir. Yetişkinlerin aşağı yukarı %5'i yaygın kaygı bozukluğu bulunduğunu bildiriyor. Kadınlar (%6.6) erkeklere göre (%3.6) neredeyse iki kat daha fazla yaygın kaygı bozukluğu bildiriyor. Ayrıca kadınlarda yaş ilerledikçe kaygı bozukluğu bildirimleri artarken erkeklerde bu oran yaşlılık ile beraber azalıyor. Araştırmacılar bu farklılığın kadınların hamile kalmak, doğum yapmak ve çocuk yetiştirmek üzerine kaygıları ile ilgili olabileceğini öne sürüyor. Yaygın kaygı bozukluğu hem psikolojik hem fizyolojik belirtiler içerir. Psikolojik belirtilerin arasında kolay sinirlenebilirlik, konsantre olma zorluğu ve gerçekleşmekte olan olayla orantısız olan kaygıyı kontrol edememe bulunuyor. Sürekli endişelenme yüksek oranda strese yol açar veya sosyal, meslek ile ilgili veya diğer alanlarda işlev görmeyi engeller. Fiziksel belirtiler arasında huzursuzluk, kolay yorulma, terleme, yüz kızarması, çarpıntı, uykusuzluk, baş ağrısı ve kas ağrısı bulunuyor. Tedavi Bu rahatsızlık çoğunlukla psikoterapi ile ilaçlı veya ilaçsız olarak tedavi ediliyor. Amerika'da en sık yazılan ilaçlar benzodiazepin olarak bilinen gruba dahil olan alprazolam ve diazepam gibi ilaçlardır. Makul dozlarda alınan benzodiazepin genellikle alışkanlık yaratmaz. Ancak yüksek dozda alınması durumunda bu ilaçlar alışkanlık yapar ve yeni öğrenilmiş bilgilerin hatırlanmasını engeller.


Yeme Bozuklukları Nelerdir? Bilmemiz Gerekenler Yeme bozuklukları çağımızın sık rastlanan sorunlarındandır. Popüler olarak 'mankenlik hastalığı' olarak bilinen zayıflık aslında ruhsal etkenlerle bağlantılı fizyolojik işlev bozukluğudur. Popüler kültürün empoze ettiği estetik algısı kişilerin algılarında olumsuz değişikliklere sebep olarak kişinin bedenine yabancılaşmasına ve bedenini sevmemesine neden olur. Olağan dışı, sağlıksız beden imajına ulaşmak isteyen bireyler kendilerini ölüme kadar gidebilecek zorlu bir sürece iterler. Yeme bozuklukları anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi alt dallara ayrılır. DSM-5'te Yeme Bozuklukları - Pika sendromu - Geviş getirme bozukluğu - Kaçınıcı/kısıtlı besin alma bozukluğu - Anoreksiya nervoza - Bulimiya nervoza - Tıkınırcasına yeme bozukluğu - Diğer belirlenmiş beslenme ve yeme bozuklukları - Belirlenmemiş beslenme ve yeme bozuklukları olarak sınıflandırılmıştır. Yapılan araştırmalarda anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğunun yaygınlık oranı kadınlarda erkeklere oranla daha yüksektir. Yeme bozukluğu özellikle genç kadınlarda daha yüksekken, bu rahatsızlıkların %50'sinin 22 yaşından önce ortaya çıktığı belirtilmiştir. Yeme bozukluklarının tespitinde Yeme tutumları testi, Hollanda yeme davranışları anketi ve Edinburg Bulumiya araştırma testi kullanılır. Anoreksiya Nervoza Genellik 12-18 yaşları arasında başlayan anoreksiya nervoza, kilo alma korkusu sebebiyle bilinçli şekilde aşırı zayıf kalma çabasıyla gidişat gösteren bir bozukluktur. Hastalar genellikle akademik başarısı yüksek, mükemmelliyetçi kişiler olurken bazıları, hastalık başlamadan önce normalin biraz üstünde kiloya sahiptir. Hastalığın başlarında ilk gözlemlenen yeme davranışındaki değişiklerdir. Toplum içerisinde yemek yememek veya besin ayrımı yapmak gibi kaçınma davranışları gözlemlenmektedir. Hastalığın en tipik özelliği ise kişinin zayıflığına karşın kendini ısrarla şişman ya da şişmanlayacak gibi hissetmesidir. Kişiler daha çok kilo verme inancına sahiptirler. Anoreksiya nevroza hastalığının oluş nedenleri kesin olarak bilinmese de biyolojik ve psikososyal etkenlerin beraber rol oynadığı düşünülmektedir. Anoreksiya nervoza yaşamı tehdit eden ciddi bir rahatsızlıktır. Tedavi ile iyileşme oranı %50 dolaylarındadır. Tedavi sürecinde bazı durumlarda hastaneye yatış gerekebilir. Hastaların tedavisinde yapılan iş yalnızca kilo kazandırmak değil, hastaların sorunları da her yönden ele alınmalıdır. Tedavi sürecince ilaçlar ve psikoterapiden yararlanılır. Aşırı Yeme Çıkarma Hastalığı Bulimiya nervoza hastaları, dönem dönem karşı koyamadıkları bir yeme isteğiyle aşırı yiyip yediklerini çıkarma davranışı gösterirler. Hastalar aslında kilo almaktan korkarlar ve dış görünüşlerine karşı fazlaca dikkatlidir. Yeme isteklerine karşı koyamadıkları için yediklerini kusarlar. Bununla beraber idrar söktürücü ilaçlar da kullanabilirler.Bu ilaçların yanlış kullanımı metabolizmaya ciddi zararlar verebilir. Kişiler, genel olarak yeme isteklerine karşı koymaya çalışır haldelerdir. Genel görünüşleri zayıf değil çoğunlukla normal kilodadır. Beyin görüntüleme çalışmalarında anoreksiya nervozalı hastalardaki kadar belirgin olmamakla birlikte bulimiya nervozalı hastaların beyinlerinde beyaz ve gri madde oylumunda azalma olduğu gösterilmiştir. Tedavide iyileşme oranı %50 dolaylarındadır. Hastalara genellikle ayakta tedavi uygulanır. İlaç terapisi ve bilişsel-davranışçı psikoterapi tekniği uygulanmaktadır. Ayrıca vücuttaki sıvı vitamin ve mineral kaybını dengelemek açısından da tedavi uygulanır. Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu


Yemek Alışkanlıkları Uyku Düzenini Kontrol Ediyor Olabilir Başta jetlag sorunuyla sürekli iç içe yaşayan pilot ve hosteslerden vardiyalı olarak çalışan işçilere kadar çok sayıda insanın sevineceği bir haber Japonya'dan geldi. Cell Reports dergisinde yayınladıkları araştırmalarında Japon bilim insanları yemek alışkanlıklarının uyku düzeni ve biyolojik saat üzerindeki etkisine açıklık getirdi. Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre fizyolojik ve çevresel zaman ritimleri arasındaki uzun süreli düzensizlikler hem vücut performansını olumsuz etkiliyor hem de şeker hastalığı, kalp-damar hastalıkları ve uyku bozuklukları gibi çeşitli rahatsızlıklara davetiye çıkarıyor. Çoğu kişinin ayak uydurmakta zorluk yaşadığı sirkadyen ritimleri sağlığımız açısından büyük bir öneme sahip. Yemek Alışkanlıkları Biyolojik Saati Etkiliyor Sirkadyen ritimlerinin bir diğer deyişle vücut ve beynin biyolojik saatinin incelendiği bilim dalına kronobiyoloji adı verilir. Yaşı ne olursa olsun her bireyin vücudunda merkezi bir iç saati ve küçük yardımcı saatleri vardır. Yakın zamana kadar elimizde bulunan kısıtlı bilgiye baktığımızda vücudun kronobiyolojik yapısının DNA tarafından yönetildiği görüyoruz. Ancak bugün mekanizma çok daha fazla açıklığa kavuşturulmuş olup, hipotalamustaki hormonal ve nöral bağlantıların uyku ve yiyecek tüketimi arasındaki ilişkiyi düzenleyerek sirkadyen ritminde söz sahibi olduğunu biliyoruz. Uykuyu ve uyanıklığı kontrol eden iç saatlerimiz hipotalamusun gün içindeki faaliyetlerine bakarak izlenebilir. Hipotalamusun buradaki görevi içindeki oreksin nörotransmiterinin midedeki ghrellin hormonuyla etkileşime girmesinden kaynaklanıyor. Ghrellin beyne gidip uyku ve iştahla ilgili oreksin salgılayan nöronları uyararak yemek yememizi arttırmamız gerektiği sinyalini veriyor. Tabiki ghrellin açlık durumlarında salgılanan bir hormon. Oreksin Düzenleyicileri Oreksin düzenleyicileri obezite, bağımlılık ve buna bağlı uyku bozukluklarının tedavisinde potansiyel tedaviler sağlayabilecek bir unsur. Hipotalamus beyinde optik sinirlerin beyne bağlandığı yerde bulunduğundan günlük gözümüzden giren ışık miktarından en çok etkilenen beyin bölgelerinden bir tanesi. Beyinde optik sinirlerin hemen üstünde sirkadyen ritimlerinden sorumlu müdürümüz suprakiazmatik çekirdek yer alıyor. SCN gözden gelen ışıkla uyarılır uyarılmaz sinyaller optik sinirler vasıtasıyla ilgili beyin bölgelerine ulaşıyor ve hormonal/nöral çeşitli düzenlemelerle vücudumuz ve beynimiz çevreye tekrar uyum sağlamaya çalışıyor. İnsülin ve Biyolojik Saat Sirkadyen ritmi ile ışık arasındaki ilişki açık bir şekilde bilinmesine rağmen yiyecekle olan etkileşimi çok az bilinmektedir. Fareler üstünde yapılan araştırmalarda, araştırmacılar farelerdeki insülin seviyesini sürekli inceleyerek kandaki şeker miktarını uygun bir şekilde ayarladılar. Yapılan testler sonucunda insülin hormonunun sirkadyen ritmini düzenlemede çok önemli olduğunu ve biyolojik saatin temel bileşenlerinden biri olduğunu keşfettiler. İnsülinin görevi büyük ihtimalle mideyle yemek saati arasında bir zaman uyumu kurmak. Aslında bu çoğumuzun hayatında yaşadığı bir durum. Her gün öğle yemeğine 12'de giden biri kahvaltıyı kaçta yaparsa yapsın saat 12'de acıkmaya başlar. Uykusuzluk Fazla Yemek Yemeyi Tetikliyor Araştırmanın ilerleyen kısımlarında açlık, kilo alımı ve uykusuzluk arasında da bir bağlantı bulundu. Elde edilen verilere göre uykusuzluk çeken biri gün içinde uykusunu tam aldığı güne oranla 500 kalori fazla alıyor. 500 kalori yaklaşık bir öğün yemeğe karşılık geliyor ve bu da ciddi bir miktar.


Yeni Bir Atom Altı Parçacık Keşfedildi: Xicc++ Evrenin temel parçacıklarını arayışımızda günden güne çok önemli gelişmeler yaşanıyor. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı geçtiğimiz günlerde yeni bir atom altı parçacık keşfettiğini duyurdu. LHC şu an dünyanın en büyük parçacık çarpıştırıcısı unvanını taşıyor. Yaptığı keşifler de ismine yaraşır derecede oluyor. Yeni keşfedilen atom altı parçacık, maddenin bilinen en temel yapı taşı olan kuarkların şimdiye kadar hiç görülmemiş bir kombinasyonundan oluşuyor. Araştırmacılar yeni keşfedilen parçacığa Xicc++ adını verdiler. Xicc++ sıradan bir baryon parçacığı olan protondan yaklaşık 4 kat daha ağır. İki ağır kuark ve bir hafif kuarktan oluşuyor. Bu parçacık bir süredir teoride var kabul ediliyordu zaten. Paris'te LPNHE fizik laboratuvarında çalışan Matthew Charles'a göre Xicc++'nın keşfedilmesi şok etkisi yaratmadı. Matthew Charles Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda çalışan ve yeni parçacığın keşfedilmesinde çalışan 800 bilim insanından biri. LHC'nin ilk başarısı bu değil; geçtiğimiz yıllarda maddeye kütle kazandıran Higgs bozonu da yine bu çarpıştırıcı tarafından keşfedilmişti. Şimdi yeni parçacığımız Xicc++'a dönelim. Kuarklar Doğada 6 çeşit kuark vardır: yukarı, aşağı, acayip, tılsım, alt ve üst. Bunlardan ilk üçünü 1960'lardan beri biliyoruz. Tılsım, yukarı ve aşağı kuarklar en ağır olanlarıdır. Kuarklar birleştiğinde proton ve nötron gibi baryon parçacıklarını oluştururlar. Bunlar da bildiğimiz evreni oluşturan parçacıklardır. Yeni atom altı parçacığı olan Xicc++'da böyle iki tane ağır tılsım kuark bulunuyor. Bilim insanları böyle bir parçacığa ilk defa rastladıklarını belirtiyor. Evrenin ilk zamanlarında bu parçacıklar çok kısa ömürlü oldukları için bugün onlardan hiç eser kalmadı. Onları laboratuvarda oluşturmak için inanılmaz yoğun bir enerji gerekiyor. Bunu da ancak yeni, geliştirilmiş bir LHC yapabildi. Xicc++ Kararsız Bir Atom Altı Parçacık Xicc++ kararlı olmayan bir baryon tipi. Ona öyle her yerde rastlayamazsınız. Saniyenin çok küçük bir bölümünde kendini gösteriyor, sonra hemen bozunup daha hafif parçacıklara ayrılıyor. Ancak bu keşif yine de çok önemli çünkü fizikteki standart modeli test etmek için bilim insanlarını motive etti. Maddeyi oluşturan ve onu yöneten kuvvetlerin ne olduğu konusunda araştırmacılar doğru yolda gittiklerini anladılar.


Yeni Beyin Hücreleri Bulundu Mikroskop altında hücre incelemiş insanlar çok iyi bilir. Hücreleri, özellikle nöronları, birbirinden ayırt etmek çok zordur. Araştırmalar nöronları sınıflandırmak için birçok farklı yöntem deniyor. Nöronlar, sinir sisteminde bilgi işleyen ve depolayan hücrelerdir. Bilgi işledikleri için bu hücrelerin sınıflandırılması diğer hücrelerden daha fazla özen istiyor. Amerika'da California Üniversitesi ve Salk Enstitüsü'nde çalışan araştırmacılar ilk defa nöronların DNA'larındaki kimyasal modifikasyonlara bakarak bir profil çıkardı. Bu tür bir kimyasal inceleme komşu beyin hücreleri arasındaki farkları bile gösteren şimdiye kadar yapılmış en ayrıntılı bilgileri veriyor. Beyinde ve vücutta kaç tip nöron var henüz bilmiyoruz. İleri derece kimyasal analizlerle belki ileride tüm nöron türlerini sınıflamamız mümkün olabilir. Bu şekilde beyin gelişimini daha iyi anlatabilir ve hastalıkların nasıl ortaya çıktığını çözebiliriz. Beyin Hücreleri Metiloma Göre Ayrılıyor Bütün hücreler bir metiloma sahiptir. Metilom, DNA'ya bağlanan metil gruplarının tümüne verilen isimdir. Metil gruplarının DNA'ya bağlanma işlemine metilasyon denir. DNA'ya bağlanan her metil grubu o bölgeyi daha kapalı hale getirerek genden RNA üretilmesini engeller. Metilasyon işlemi gen kodlanmasını engelleyici bir etkiye sahiptir. Genom, metilom gibi omik yaklaşımlar son 10 yılda çok popüler oldu. Aslında işimizi de daha çok kolaylaştırıyor. Metilom analizleri sayesinde Salk'ta çalışan ekip nöronları daha alt birimlere sınıflandırmayı başardı. Tabii bu kadar emek isteyen bir araştırma da 10 Ağustos 2017'de çok saygın bir dergi olan Science'da yayınlandı. İleri Okuma: Metilasyon ve Epigenetik Bilim insanları yüz yıldan fazla bir süredir beyni incelemek için önce bölümlere ayırdılar. Örneğin serebral korteks, beyaz madde, beyincik gibi bölümlere. Bu yetmedi, her bölümün içindeki nöron ve glia hücrelerini de kendi içlerinde sınıflara ayırdılar. Beyincikteki purkinje hücreleri, granül hücreleri gibi bunlardan bazılarıydı. Ancak yetmiyor. Beyin çok daha karmaşık bir yapıda olduğu için her nöron farklı bir görevde çalışabiliyor. Bu yüzden daha ayrıntılı bir sınıflandırma ve görev tayini yapmamız gerekiyor. Bu açıdan ekibin yaptığı, hemen ders kitaplarına girecek devrim niteliğinde bir buluş. Nöronların DNA'ları analiz edilmekle kalmıyor, DNA'nın hangi bölgesine hangi metil grupları bağlandığı, bunların ne gibi düzenleyici etkileri olduğu da keşfediliyor. Beyni anlamamızda gerçekten devrim niteliğinde bir çalışma. İleri Okuma: Beyincik Nedir? Önceden RNA'ya Bakılıyordu Önceki yıllarda bilim insanları nöronları birbirinden ayırmak için hücre içindeki RNA moleküllerinin sayısına ve çeşidine bakıyordu. Ancak RNA miktarı hücrede ihtiyaca göre çok hızlı bir şekilde artıp azalabilir. Sizin incelediğiniz koşullarda belki o nöronlar A ve B RNA'larını üretmiyordur ama farklı koşullarda üretebilirler. Bu açıdan RNA analizi ile nöron sınıflandırma yöntemi biraz hatalı veya eksik sonuçlar verebilir. Metilom analizi ise nöronların üstünde her daim hazır bulunan metil gruplarını incelediğinden çok daha güvenilir sonuçlar veriyor. Araştırma ekibi fare ve insanlarda yaptıkları deneylerde frontal korteksteki nöronları incelediler. Özellikle bu alana odaklanmalarının sebebi karmaşık düşünce ve sosyal davranışların frontal bölgede ortaya çıkmasıdır. Üst düzey işlemlerinin gerçekleşmesi frontal korteksteki hücre çeşitliliğini de artıyor. Bilim insanları fare frontal korteksinden 3,377 nöron, 25 yaşındaki insanın beyninden 2,784 nöron izole ettiler. Nöronlardaki Ek Metilasyonlar İzole edilen beyin hücreleri belirli kimyasal çözeltiler içinde DNA dizilenmesi için hazırlandı. Araştırmacılar bu noktada kendi geliştirdikleri snmC-seq adlı teknikle her bir hücrenin metilomuna baktılar. Vücuttaki diğer hücrelerin aksine nöronlar iki tip metilasyon taşırlar. Bunlardan biri metil gruplarının sitozin ve guanin nükleotitlerine bağlandığı CG metilasyonudur. Diğeri ise sitozin ve guaninden bağımsız non-CG metilasyonudur. Ekip iki metilasyon türünü de inceledi.


Beyinde Yeni Bir Korku Devresi Keşfedildi Bazı durumlarda korku veya endişe yaşamanız normal olsa da korktuğunuzda verdiğiniz tepkilerinizi bilgilerinize ya da koşullarınıza bağlı olarak ayarlayabilirsiniz. Örneğin, yüksek sesli bir patlama sesi duydunuz ama uzun süredir inşaat yıkımı yapılan bir ortamda yaşıyorsunuz, patlama sesi sizde büyük bir korku uyandırmayabilir. Öte yandan bir savaş bölgesindeyseniz patlama sesi sizde şiddetli bir korku tepkisi oluşturabilir. Daha önce birçok beyin bölgesinin tehlikenin değerlendirilmesi ve korku tepkilerine aracılık etmede rol oynadığı gösterilmiş olsa da bu tepkilerin nasıl kontrol edildiğine dair mekanizmalar hala belirsizdir. Korkuya verdiğiniz tepkileri kontrol edebilmeniz çok önemlidir çünkü bu tepkiler fobilere veya travma sonrası stres bozukluğu gibi kaygı bozukluklarına yol açabilir. Bu bozukluklarda beyindeki korku ve kaygı ile bağlantılı devrelerin aşırı aktif hale geldiği ve patolojik olarak artan korku tepkilerine yol açtığı düşünülüyor. Farelerde tehdit yanıtını düzenleyen bir sinir devresi İngiltere'de Sainsbury Wellcome Center'daki araştırmacılar, farelerin önceki deneyimlerine dayanarak içgüdülerini geçersiz kılmalarını sağlayan bir beyin mekanizması keşfettiler. Neuron'da yayımlanan çalışmada, ventral lateral genikulat çekirdeğinde inhibe edici özellikte bir yapı tanımlandı. Nörobilimciler, bu beyin bölgesindeki inhibe edici aktivite bastırıldığında, hayvanların güvenli yer arayışına girme ve algılanan tehlikeden kaçma olasılığının daha yüksek olduğunu, oysa ventral lateral genikulattaki inhibe edici bölgedeki nöronlarının aktivasyonu arttırıldığında tehditlere karşı tepkilerinin tamamen ortadan kaldırdığını buldular. University College London'daki Sainsbury Wellcome Center'daki Profesör Sonja Hofer'in araştırma grubundan yeni çalışma, farelerin korkutucu, karanlık bir gölgeye yanıt olarak bir sığınağa kaçtığı yerleşik bir deneysel paradigmadan yararlandı. Bu korkutucu uyaran, yukarıdan hayvana doğru hareket eden bir yırtıcıyı temsil ediyordu. Kilit Bölge: Ventral Lateral Genikulat Araştırmacılar, ventral lateral genikulatın, hayvanın önceki deneyimlerinden edindiği bilgilere ve mevcut ortamındaki risk değerlendirmesine bağlı olarak kaçış davranışını kontrol edebileceğini buldu. Fareler bir tehdit beklemediğinde ve kendilerini güvende hissettiklerinde, ventral lateral genikulattaki bir nöron grubunda inhibitör aktivite yüksekti fakat fareler tehlikede hissettiğinde bu nöronlardaki aktivite düşüktü, bu da hayvanların kaçma ve güvenli bir ortama sığınma olasılığını artırdı. Hofer laboratuvarında doktora öğrencisi ve makalenin ilk yazarı Alex Fratzl, Ventral lateral genikulatın hayvanın tehdit edici bir uyarana tepkisinin seviyesini belirleyen inhibe edici özellikte bir kapı görevi görebileceğini düşünüyoruz dedi. Araştırmacıların odaklandığı bir sonraki bulmaca parçası ise savunma reaksiyonlarının bu engelleyici kontrolünü sağlamak için ventral lateral genikulatın diğer beyin bölgeleriyle nasıl etkileşime girdiğini belirlemek oldu. Sainsbury Wellcome Center'da Profesör ve makalenin ilgili yazarı Sonja Hofer Ventral lateral genikulatın görsel tehditlere yanıt veren superior kolikulustaki nöronları özel olarak engellediğini ve böylece beyindeki bu tür tehditlere tepkilere aracılık eden yolu özellikle bloke ettiğini bulduk dedi.


Yeni Bir Demans Türü Keşfedildi: LATE Demans, halk arasında bunama olarak bilinen nörodejeneratif bir hastalıktır. Hafızanın zayıflaması, bir şeyleri unutma ile kendini gösterir. Aslında bununla kalmaz, muhakeme ve planlama sorunları da ciddi belirtiler arasındadır. Demansın çok sayıda türü vardır. Frontotemporal demans ve Alzheimer hastalığı bunlardan birkaçıdır. Araştırmacılar şimdi bir türünü daha keşfettiler. Hastaların hayatının son 10 yılında baş gösteren bir tür. Alzheimer hastalığına benzer belirtilere sahip bu demans türü LATE olarak adlandırıldı. Belirtileri Alzheimer hastalığına benziyor ancak nedeninin çok farklı olduğu düşünülüyor. 30 Nisan 2019'da Brain dergisinde hastalık resmen duyuruldu. Klinisyenler ve bilim insanlarından oluşan ekip 85 yaş ve üstü insanların dörtte birinin bu hastalığa yakalandığını bildiriyor. Tabii, bu oran ülkeden ülkeye göre değişkenlik gösterir. O yaşa kadar direksiyonu kırmayanlara evrimin son darbesi bu oluyor. Bu hastalığın belirtileri bir süredir konuşuluyordu ancak kimse bir tanımlama yapmamıştı. LATE'in açılımı limbik baskınlığı olan yaşa bağlı TDP-43 ensefalopatidir (limbic predominant age-related TDP-43 encephalopathy). Bu Demans Türü Alzheimer'a Benziyor LATE de Alzheimer hastalığının belirtileri gibi bellek sorunları ile baş gösteriyor. Ancak Alzhiemer'da tau protein birikimi, beta amiloid plakları görülüyordu. Bu plaklar Alzheimer hastalığının karakteristik özellikleridir. LATE'de ise TDP-43 adlı daha az meşhur bir protein sahnede. Bu protein zamanla birikiyor ve beynin çeşitli bölgelerine dağılıyor. Hangi bölgelere dağılacağını tahmin edersiniz. Amigdala, hipokampus gibi limbik sistemin ve bilişsel işlevlerin kalelerine saldırıyor. Araştırmacılar yayınladıkları makalede LATE'in bir dizi aşamadan geçtiğini bildiriyor. Hastalık önce hafif seyrediyor. Zamanla belirtiler şiddetleniyor. Bu hastalıkla ilgili en büyük sorunlardan biri TPD-43 proteinini bulamamak. Bu proteinin beyinde yayılması ancak hasta öldükten sonra otopside anlaşılabiliyor. Tomografi, MR gibi beyin görüntüleme yöntemlerinden LATE'i teşhis etmek olanaksız. Bir şey hipokampuse zarar veriyor ama ne? Doktorların doğru tedaviyi uygulaması için teşhis çok önemlidir. LATE'i Tespit Etmek Mümkün Değil Şu an halihazırda LATE'i teşhis edecek bir kan testi veya başka bir klinik test yok. Genellikle diğer tüm şıkları eledikten sonra elde sadece LATE kalıyorsa tanı koyulabiliyor. Test sınavında sonucu bilmesek bile 5 şıktan 4'ünü eleyip doğru sonuca varabiliriz. Doktorların yaptığı da aslında bu. Peki, ya LATE gibi tanımlamadığımız başka hastalıklar da varsa? Araştırmacılar hastalığa bir ad koyarak aslında büyük bir adım attı. Bundan sonra LATE çok daha fazla araştırılacak ve konuşulacak. İnsan beyni isimler ile düşünür. Bir şeye ad koymazsanız o somutlaşmaz ve gerçek gibi kabul edilmez. Hani derler ya, şu ilişkinin bir adını koyalım. Neden, ad koymayınca ilişki olmuyor mu? Bir şeyi tanımlamayınca hep havada kalır ve ilgi görmez. Bu hastalık da bir süredir konuşulmasına rağmen adı şimdi kondu ve artık araştırmalara konu olacak. Hatta ilk birkaç yıl muazzam bir çalışma sayısı bekliyorum. Yeni bir konu olduğu için kim ne bulsa basacak. Hiçbir dergi de bu hastalığı konu alan makaleyi reddetmez. TPD-43 Proteinleri Beyne Yayılıyor Şimdi 80 yaşında demans belirtileri olan bir hasta düşünelim. Gün içinde unutkanlık sorunu var, düşünceleri biraz dağınık. Doktorlar hastaya MR çektiriyorlar ve beklendiği gibi hipokampus normalden küçük çıkıyor. Ancak hasta Alzheimer testlerinden olumsuz sonuç alıyor. Alzheimer hastalığı yok. Bu noktada diğer demans türleri ele alınıyor. Onlar da uyuşmazsa doktorlar hastanın LATE'in başlangıç evresinde olduğuna kanaat getirebilir. Yaş ilerledikçe beyin dokularında bozulmalar başlar. Beynin birçok bölgesinde yeni nöron oluşumu gözlenirken serebral kortekste yeni nöron üretilmez. Sadece bilişsel işlevler değil, kişilik değişimi gibi çok sayıda sorun başlayabilir. Demansa neden olabilecek birçok etken vardır. Hal böyle olunca TPD-43 proteinine bağlı belirtileri tespit etmek çok zorlaşır. Elinizde çok sayıda patolojik ihtimal varken göremediğiniz bir proteinin suçlu olduğunu iddia edemezsiniz. Hastalarda Alzheimer hastalığına benzer belirtiler çıktığında sular durgunlaşır ve denizin altı görülmeye başlar. Belirtiler var ancak Alzheimer'ın kendisi yoksa işte o zaman TPD-43 ihtimali baskın çıkar. Beyin hastalıklarının tanı ve tedavisinde kullanılan cihazlar her geçen gün gelişiyor. Hastalıkları birbirinden %100 izole etmek zorlaşıyor. Araştırmacılar şimdi demansa giden yolda farklı etkenlerin kesiştiğini söylüyor. Hastalıklar gittikçe daha karmaşık hale geliyor. Demans aslında bir şemsiyedir. Tıpkı otizm spektrum bozukluğu gibi her ucunda farklı bir demans türü yer alır. Bazen bir kişide aynı anda birden fazla demans türü bulunabilir. LATE'in Daha Fazla Araştırılması Gerekiyor Araştırmacıların LATE'i keşfetmesinde rol oynayan etkenlerden biri Alzheimer hastalığı için kullanılan ilaçların etki etmemesiydi. LATE'in belirtileri Alzheimer hastalığına benzediği için bu ilaçlara Alzheimer ilaçları veriliyor olabilir. Ancak hastalığın mekanizması daha farklıdır. Bu yüzden bu ilaçlar LATE'de aynı etkiyi göstermeyebilir.


Yaşlandıkça Yeni Müzik Keşfetme İsteğimiz Neden Azalır? Elimizdeki teknolojik imkanlara baktığımızda tarihin herhangi bir zamanına kıyasla müziğe ulaşma imkanımızın ne kadar çok olduğunu görebilirsiniz. Spotify, Youtube gibi uygulamalar sayesinde telefonunuzda istediğiniz her an milyonlarca şarkıya ulaşabilirsiniz. Dinlemediğiniz müzikleri dinleyebilir, sürekli yeni keşiflerde bulunabilirsiniz. Uluslararası Fonografik Endüstrisi Federasyonu'nun yapmış olduğu bir tahmine göre insanlar haftalık 20,1 saatini müzik dinleyerek geçiriyor. Neredeyse her gün 3 saatimizi müzik dinlemeye ayırıyoruz. Hep aynı müzikleri dinlemek bir yerden sonra sıkmıyor mu? İnsanlar bir zaman sonra hep dinledikleri tarzdan çıkıp yeni müzik türlerini ve yeni şarkılar keşfetmek isteyebilir. Günümüzün müzik uygulamalarının müzik keşfi için ayrı bölümleri bile var. Ancak bu yeni müzik keşfetme isteği yaşlandıkça azalıyor. Birçok araştırmanın ortak göstergesi aşina olmadığımız müzik türlerini keşfetme isteğimizin yaşla beraber azaldığını gösteriyor. Ünlü müzisyen ve söz yazarı Bob Seger de benzer bir görüş ortaya atıyor: Bugünün müziği aynı ruha sahip değil, Ben eski zamanların rock 'n' roll'ünü seviyorum. Yeni Müzik Keşfetme İsteği Akademik literatürde yeni müzik keşfetme isteği kulağı açık olmak ile tabir edilir. Her müziğin kendi içinde özel bir ritmi ve ahengi vardır. Yeni müzik dinlerken beynimiz bu ahengi çözmek ve ona alışmak ister. 11 yaşına kadar çocuklar genellikle yeni müzikler dinlemekten hoşlanırlar ve bu müziği çözmek için uğraşırlar. Ergenliğin ilk evrelerinde yavaş yavaş bir müzik zevki oluşmaya başlar. Artık insanlar belli bir tarz müziğe dinlemeye meyillidir ama hala kulağı yeni müziklere açıktır. Bu yeni müzik keşfetme isteği yaş aldıkça azalmaya devam eder. 2013 yılında 250.000'den fazla katılımcı üstünde yapılan bir araştırma insanların müzik zevkinin nasıl değiştiği ile ilgili önemli bilgiler sunuyor. Araştırmanın sonuçlarına göre erken gençlik döneminde müziğe verdiğimiz önem zamanla azalıyor. Ergenlikte uyanık kaldığımız sürenin %20'sinde müzik dinlerken yetişkinlikte bu süre %13'e iniyor. Bunda iş hayatının da etkisi olabilir J Öncelikler Değişiyor Müzik ve davranışsal psikoloji alanında yapılan araştırmalar müzik zevki ve müzik dinleme sürelerinin nasıl ve neden değiştiği ile ilgili farklı teoriler öne sürüyor. Bunlardan bir tanesi psikososyal olgunlaşmadır. İnsan beyni olgunlaştıkça plastisitesini yitiriyor ve yeni sinaps kurma konusunda daha isteksiz oluyor. Bu teori adından da anlaşılabileceği gibi yeni müzikler keşfetme isteğimizin azalmasını yeni sinapslar kurmadaki zorluğa ve isteksizliğe bağlıyor. Bir çocuğun kişilik ve karakteri bir yetişkine oranla çok daha değişkendir. Yetişkinlerin daha oturmuş, sabit bir kişilikleri vardır. Çocukların beyni değişime çok açık olduğundan yeni müzik türlerine karşı daha açıktır. Erken ergenlik döneminde ise müzik bir çeşit kimlik görevi görür. Belli tür müzik dinleyen insanlar sosyal topluluklar oluşturabilir. Bu zamanlarda müzik zevki aynı zamanda sosyal katalizör görevi de görebilir. Yetişkinlerde ise her şey daha stabildir. Oturmuş bir kişilik, müzik zevki ve sosyal çevre vardır. Bu nedenle yeni müzik keşfetmek için çok da sebep olmayabilir. Müzik Dinlemek İçin Zaman Azalıyor Yeni müzik keşfetme isteğinin azalmasıyla ilgili diğer bir görüş de yaşla beraber insanların önceliklerinin değişmesi ve daha az zamanlarının olmasıdır. Yetişkinlerin iş hayatı önemli bir yer kapladığı için yeni müzikler keşfetmek için yeterli zaman bulamayabilirler. Yukarıda gün içinde müzik dinlemek için ayrılan zamanın da azaldığından bahsetmiştik. Kısıtlı zamanda insanlar sevdikleri müzik türlerini dinlemeye yoğunlaşabilirler. Diğer taraftan bazı bilim insanları insanların yaşlandıkça yeni müziklere toleransının azalıp azalmadığını da merak ediyor. Gençken klasikten heavy metale her şeyi dinlemeye açıkken yaşlandıkça bu tür müzikleri kafamız kaldırmıyor mu? Müzik zevkimizin nasıl şekillendiği ile ilgili pek çok görüş olsa da araştırmacıların hem fikir olduğu bazı konular var. İlk olarak müzik zevkimiz erken ergenlik döneminde gelişiyor ve çoğunlukla bu şekilde kalıyor. Ergenler ne dinlemek istediklerinin çok farkındadır ve yeni müzik türlerine de açıktır. Çok sayıda farklı müzik türünü dinleyip aralarından belli başlı olanlarına yoğunlaşırlar. Bu müzik zevki hayatımızın geri kalanında da bizim favorimiz olacaktır. İnsanlar müziği egzersiz gibi aktivitelerde bir motivasyon kaynağı olarak da kullanabilir. Zaman içinde müzik sadece müzik olmaktan çıkıp bizim anılarımıza eşlik eden beynimizin içinde ciddi yer eden bir bileşen halini alır. Müzik Zevki Değişmiyor Mu? Kısa cevap değişebiliyor. Sinirbilim alanında yapılan araştırmalar müzik zevkimizin değişebildiğini gösteriyor. Klasik müzik seviyorsunuz ama dans etmeye başladınız. Eğer dansı severseniz, zaman içinde o dansa eşlik eden müziği de sevebilirsiniz. Müzik zevkimizin aslında ilk başladığı yer anne karnında olduğumuz zamandır. Araştırmalar yeni doğan bebeklerin, henüz anne karnındayken dinledikleri müziklere karşı daha farklı tepki verdiklerini ve sempati ile yaklaştıklarını gösteriyor. Müzik zevki diye tabir ettiğimiz olay aslında beynimizin müziği dinlediği anda dopamin gibi haz duygusunun oluşmasını sağlayan moleküllerin salınımıdır. A müziğini dinlediğiniz anda keyif alıyorsunuz çünkü beyinde dopamin salınımı oluyor. B müziğinde keyif almıyorsunuz çünkü beyninizde yeterince dopamin yok. Son yıllarda yapılan araştırmalar gençliğimizde alıştığımız müzik zevkine mahkum olmadığımızı gösteriyor. Yeni müzikleri keşfetme isteği azalabilir ama beyninizin kontrolü hala sizde. Bunu hayat boyu geliştirebilirsiniz. Müzik zevkinizi geliştirmek ve kulağınızı yeni ezgilere açmak isterseniz size birkaç önerimiz olacak. - Farklı müzik dinleme yöntemlerini deneyin. Sadece telefon veya bilgisayardan müzik dinlemeyin. Konserlere gidin, canlı müzik etkinliklerine katılın, müziği sosyal hayatınızın içine sokun. - Müzik dinlemeyi alışkanlık haline getirin. - Dinlediğiniz müzik ile ilgili meraklı olun. Dinlediğiniz müzikte hangi enstrümanların kullanıldığına dikkat edin. Müziğin arkasında herhangi bir hikaye veya olup olmadığını araştırın. - Sabırlı olun ve hemen pes etmeyin. İnsan beyni yaş ilerledikçe esnekliğini kaybedebilir. Değişimin hemen olmasını beklemeyin. - Size müzik tavsiyeleri verebilecek arkadaşlar edinin. Her şeyi tek başınıza keşfetmek zor olabilir. Arkadaşlarınızla yeni müzikler hakkında konuşun. - Sevdiğiniz müzikleri dinlemekten vazgeçmeyin ama aralarda yeni müzikler de oynatma listenizin arasına ekleyin.


İstemediğiniz Genleri Kovun: Yeni Nesil Spermler Doğacak çocuğunuzun özelliklerini kendiniz belirlemek ister miydiniz? Boyu 1.80 olsun, mavi gözlü olsun, zeki olsun vs. peki başka neler isterdiniz. Birçoğumuzun hayali doğacak çocuklarımızı programlayabilmektir aslında. Genetik bilimi spermleri programlamada önemli bir engeli daha aşıyor ve babadan çocuğa geçecek genler üzerinde değişiklik yapılabiliyor. Bunun amacı tabi ki yukarıda bahsettiğimiz gibi çocuğun fiziksel gelişimi üzerinde keyfi oynamalar yapmak değil. Araştırmacıların asıl amacı çocukta ileride ortaya çıkabilecek hastalıkları önleyebilmek. Londra Kraliyet Üniversitesi araştırmacılarının yaptığı araştırmada, virüsler vasıtasıyla fare spermlerine bazı DNA parçaları eklenerek spermlerde istenen genler aktifleştirilebiliyor veya eklenebiliyor. Normal şartlarda hücreler yabancı DNA parçalarını tehdit olarak görürler ve hemen yok etmeye çalışırlar. Uygulanan özel yöntemler sayesinde eklenen DNA parçalanmıyor ve yapılan gözlemlere göre farelerde üç nesil boyunca aktarımı gerçekleşiyor. Spermler Değiştirilerek Hastalıklar Önlenebilir Bu keşif tıpta birçok hastalığının ortaya çıkmadan önlenmesine imkan verecek birçok yaklaşımın önünü açıyor. Sperm DNA'sı değiştirilerek çok sayıda hastalık etkili bir şekilde önlenebilir ve organ yenilenmesi gibi çok sayıda saklı kalmış özelliğimiz ortaya çıkarılabilir. Araştırmacılardan Dr. Avil Chandrashekran transgenik teknolojinin tüm hastalık araştırmalarında ve biyolojik sorunları anlamada en önemli araç olduğunu belirtiyor. Chandrashekran ve ekibi spermlerini kullanacaklarını transgenik hayvanlar oluşturmak için lentivirüslerini kullandılar. İçlerine yeşil floresan proteini kodlayan genler eklenen virüsler fare spermleriyle aynı ortamda bekletiliyor ve virüslerin bu spermleri enfekte etmesi sağlanıyor. Virüslerle enfekte olmuş fare spermleri laboratuar ortamında gerçekleştirilen döllenme çalışmalarında kullanıldı. Döllenme sonucu elde edilen embriyoların 42%'sinde yeşil floresan proteini bulundu. Bunun anlamı virüslerle enfekte edilen hayvanların 42%'si transgenik oldu. Yeşil floresan proteini testisler de dahil olmak üzere farelerin birçok dokusunda tespit edildi. Daha da önemlisi yapay olarak aktarılan bu yeşil ışık yayan proteinler yalnızca transgenik hayvanlarda değil, bu hayvanların yavrularında ve onların da yavrularında tespit edildi. İleri Okuma: İnsan Embriyoları Genetik Olarak Programlanıyor Yeni Spermler Klinikte Çok Yararlı Olacak Araştırmanın yayınlandığı FASEB dergisinin baş editörü Dr. Gerald Weissmann araştırmayla ilgili şunları söylüyor DNA aktarmada kullanılan değiştirilmiş spermler sadece bilimsel araştırmalarda değil klinik uygulama alanında da çok büyük bir potansiyele sahip. Değiştirilmiş spermler transgenik hayvan modellerinin gelişimini kolaylaştırıyor. Gelecekte ise klinik uygulamalarda kullanılarak insanlara hizmet verebilir. Yıllarca etkili gen terapilerinin bulmaya çalıştık ve çok sayıda olumlu olumsuz sonuçlar aldık. Eğer gelecek nesillere daha sağlıklı bir yaşam verebilecek spermler üretirsek, koruyucu tıpta inanılmaz ilerlemeler kaydederiz.


Yaşlılık Yeni Nöron Üretimini Engellemiyor Yaşlandıkça beyin hücrelerinizi kaybettiğinizi ve yeni nöron üretemediğinizi düşünüyorsanız size iyi bir haberimiz var. Columbia Üniversitesi'ndeki bilim insanları yaygın bir kanı olan yaşlı insanlarda yeni nöronlar üretilmediği düşüncesini çürüttü. İnsanlar hangi yaşta olursa olsunlar yeni nöron üretebiliyorlar. Nörogenez adı verilen bu süreç çocukluktan itibaren hiç sonlanmıyor. Araştırma ekibi yaşları 14 ila 79 arasında değişen aniden ölmüş 28 kişinin beyinlerini incelediler. Özellikle belleğin merkezi olan hipokampüse ışık tuttuklarında şaşırtıcı bir keşif yaptılar. Yaşlı insanların beyninde binlerce yeni doğmuş nöron bulunuyordu. Bu nöronlar tıpkı genç insanlarda olduğu öncül kök hücrelerden farklılaşmış nöronlardı. Yaşlıların da gençler gibi yeni nöronlar üretiyor olabileceği fikri hipokampüsün genç yaşlı demeden herkeste aynı hacme sahip olmasından geliyordu. Yaşlandıkça bazı nöronlarımızın öldüğünü biliyoruz. Sürekli ölüp yerine yeni hücre gelmiyorsa o bölgede küçülme olmalıydı ama hipokampüste hiç küçülme görülmüyordu. İleri Okuma: Hipokampüs Nedir? Kök Hücrelerden Yeni Nöron Üretimi Nörogenezi tam olarak tespit etmek için araştırmacılar nöronların gelişim sürecinde ürettikleri proteinleri aradılar. Örneğin GFAP ve SOX2 gibi proteinler nöronlara dönüşmekte olan kök hücreler tarafından salgılanırlar. Ekip her yaştan kişinin beyninde bu proteinleri buldu. GFAP, SOX2 ve Ki-67 gibi proteinler hipokampüste yeni nöronların üretildiği dentate girus adlı bölgede sentezleniyordu. Kök hücrelerden yeni nöron üretimi hiçbir zaman durmuyordu. 70 yaşlarındaki insanlar ile 20'li yaşlardaki insanların nöral kök hücreleri karşılaştırıldığında gençler biraz önde gidiyor. Yani gençlerin beyinleri daha fazla nöron üretme kapasitesine sahip ama yaşlıların bu becerileri tamamen körelmiş değil. Hala binlerce kök hücre var ve nörogenez süreci tüm yaş gruplarında çok iyi çalışıyor. Hafızanızı zorladığınızda beyniniz hemen yeni nöronlar üretmeye ve hipokampüsü güçlendirmeye başlıyor. Nörodejeneratif Hastalıklar İçin Bir Umut Kaynağı Alzheimer hastalığı ve demans gibi nörodejeneratif hastalıkların yaygınlaştığı günümüzde bu bulgular çok büyük önem taşıyor. Yaşlandıkça beyninizin öldüğünü düşünüyorsanız büyük bir yanılgı içindesiniz. Serebral kortekste yeni nöronlar üretilmediği doğrudur ama en azından hafızanın merkezi hipokampüste yenilenme sürekli devam eder. Yeni nöronlar sayesinde beynin bilişsel ve duygusal yapısı dinç kalabilir. İleri Okuma: Alzheimer Hastalığı Nedir?


Yetenek Doğuştan mı Gelir Yoksa Çalışarak mı Kazanılır? Yetenek doğuştan mı gelir gerçekten? Bazılarımız sadece şanslı mı doğuyor? Yazımıza 1993 yılında K. Anders Ericsson adlı bir bilim insanının müzisyenlere sorduğu soruyla başlayacağız. Ericsson profesyonel müzisyenlere bu noktaya gelebilmek için ne kadar süre çalıştıklarını sordu. Yıllar boyu yaptıkları çalışmaları düşünüp günde ortalama kaç saat çalışmayla bugün bulundukları noktaya geldiklerini söylemelerini istedi. Ortaya çıkan sonuçlarda daha başarılı müzisyenlerin daha fazla zaman harcadıkları görüldü. Bu herkesin tahmin edebileceği gibi beklenen bir sonuçtu ve araştırmacılar belli bir iş üstünde çalışma süresinin bireysel farklılıkları belirlemedeki en büyük etkenlerden biri olduğu sonucuna vardılar. 90'lı yıllarda yapılan çalışmalar Malcolm Gladwell'in İçimizdeki Dahi adlı kitabında bahsettiği 10000 saat kuralıyla halka sunuldu. Bu kurala göre bir işte profesyonel olabilmek için en az 10000 saat harcamak gerekiyordu. Günümüzde beyin plastisite çalışmalarının hız kazanması ve beyin hakkındaki bilgi düzeyimizin de artmasıyla bu kural artık bilim insanları tarafından kabul edilmiyor. Çünkü herkesin öğrenme hızı farklıdır ve beyin beslenme, stres gibi çevresel etkenlerden kolayca etkilenebilen bir yapıya sahiptir. Farklı Alanlarda Uzmanlaşmak Farklı Çaba İstiyor Ericsson araştırmalarını yaparken, Brooke Macnamara, David Hambrick ve Frederick Oswald 1993 yılından itibaren yapılmış çalışmaları gözden geçirdiler. Bir konuda çalışmanın uzmanlaşmak için tek başına yeterli olmadığını ve yapbozda hala eksik parçalar olduğunu gördüler. Ayrıca çalışma yapılan alana göre de birçok farklılık mevcuttu. Örneğin, spor ve müzik alanında uzmanlaşmak arasında devasa farklar vardı. Araştırmacılar incelemeleri daha detaylandırdılar. Alıştırma yapmanın sonuçları tahmin edilebilir faaliyetlerde tahmin edilmesi zor faaliyetlerden daha etkili olduğunu keşfettiler. Tahmin edilebilir etkinliklerde alıştırma yaptıkça beyin o konuyu daha iyi kavrıyor. Bir sonraki sefer için daha hazırlıklı oluyor ancak tahmin edilmesi zor işlerde her defasında farklı şeyler öğrenmek zorunda kalıyor. Çalışma elbette bir konuyu öğrenmede etkili ama sanıldığı kadar değil. Yapılan işin ne olduğu, içinde bulunulan çevre şartları ve yapan kişinin fizyolojik ve psikolojik sağlığı da alıştırma süresi kadar önemli etkenlerdir. Her şeyi saydık, peki yetenek nerede? Genler mi Yoksa Çevre mi? Kaç yaşında olursanız olun, sahip olduğunuz bütün karakteristik yapı genetik özellikleriniz ve beslenme şeklinizden kaynaklanıyor. Genetik ve epigenetik süreçler anne ve babanın tecrübelerinin çocuğa aktarılabildiğini gösteriyor ancak hiçbir ressamın çocuğu ressam olarak doğmuyor. Doğuştan gelen yetenek dediğimiz olgu aslında yok. Doğuştan yetenekli dediğimiz hiç kimsede böyle bir yetenek yok. Sadece dikkat ve ilgi alanlarımızın belirli bir yöne kaymasına neden olabilecek genetik yatkınlıklar mevcut. Yetenek ve çalışmanın yetenek kazanmadaki etkisini araştıran çalışmalar arttıkça Ericsson'un da fikirleri değişmeye başladı. Son makalesinde 10000 saat kuralı diye bir şey olmadığını açıkladı. Ericsson bile alıştırmanın ve uzun süreli uğraşların uzmanlaşmak için yeterli olmadığını düşünüyor. Ancak hala bu kuralın geçerliliğini kabul eden kişiler ve bunun üzerinde yürütülen tartışmalar var. Burada yanıtlanmayan bir soru hala daha akılları meşgul etmektedir. Bireyler arası performanstaki değişimi etkileyen etmenleri tam olarak nasıl tanımlayabiliriz? Fizyolojik ve psikolojik etmenlerin etkili olduğunu biliyoruz ama bu iki etken de başlı başına bir bilim dalını temsil etmektedir. Bu soruyu cevaplamada Ericsson çalışmaya başlama yaşına dikkat çeker. Bir diğer bilim insanı olan Zach Hambrick ise çalışma hafızası gibi unsurları içinde barındıran bilişsel etkenleri işaret etmiştir. Devam eden araştırmalar iki araştırmacının da haklı olduğunu göstermektedir. Bir Yetenek veya Beceride Uzmanlaşmak Ne Gerektirir? Bütün insanlar birbirinden farklı özelliklere sahip ve herkesin önündeki yol farklı olmakla beraber yola çıktıkları yaş da farklı. Belirli bir beceri üstünde ne kadar erken yoğunlaşmaya başlarsanız katetmeniz gereken yol o kadar kısa oluyor ve daha erken uzmanlaşabiliyorsunuz. Satranç büyük ustalarının hayat hikayelerini incelerseniz hemen hepsinin en geç 6-7 yaşlarında satranç oynamaya başladıklarını göreceksiniz. Uzmanlaşma sürecini etkileyen etmenlerden bazıları önceden edinilmiş bilgi, IQ, çalışma hafızası, merak ve fiziksel dayanıklılıktır. Burada dikkat etmemiz gereken en önemli nokta bu etkenlerin hiçbirisinin doğduğumuz andan beri sabit kalmadığıdır. Bunlar zaman içinde genetik ve çevresel unsurların varlığı içinde şekillenir. Becerileri etkileyen etkenlerden bir tanesi de bize çalışma azmi veren motivasyon kaynağıdır. Yetenek kazanmada çalışmak ne kadar önemliyse anlamlı bir sonuç için onu sürekli kılarak istikrara ulaşmak da bir o kadar önemlidir. 1993 yılındaki makalesinde Ericsson bireysel farklılıklarda motivasyonun çalışmaktan bile önemli olabileceğini söylemiştir. Motivasyon Çok Önemli Çeşitli beceriler kazanmada başarıya ulaşmak için çalışmak şart, çalışmanın ötesinde motivasyon da olmazsa olmaz ama motivasyon nasıl sağlanacak? Birçok araştırmacı tarafından kabul edilen ortak kabul edilen görüşe göre esinlenme yetenek konusunda en önemli motivasyon kaynaklarından biridir. Kişiler olmak istedikleri kişiyi düşündüklerinde bu onları amaçlarına daha bağlı kılıyor ve motivasyonlarını arttırıyor. Tabi ki burada secret felsefesinin reklamını yapmıyorum. Düşün ve onu kendine çek gibi saçma sapan görüşlerden ziyade kişi hayalinde gerçekleşmesini hayal ettiklerini zihninde canlandırdığında yaşadığı heyecan ona motivasyon verdiğini söylemek daha doğru olur. Özetle beceriler kazanmada rol oynayan en büyük etkenler başlıca doğuştan gelen bir yetenek değil; genetik özelliklerimiz ve çevresel şartların getirdiği bir karakter, çalışmak ve motivasyondur. Bunların yanında çalışmaya başlama yaşı, IQ, hafıza, dikkat, çeşitli fizyolojik ve psikolojik unsurlar da farklılıkların ortaya çıkmasında büyük rol oynarlar.


Yiyecek Tüketmek Dopamin Salgılatıyor Gün içinde yediklerimize ve içtiklerimize bir göz atarsak çoğunlukla lezzetli olanlarını seçtiğimizi görürüz ancak vücudun baş düşmanı olan bu kalorisi yüksek yiyecekler genelde lezzetliler sınıfındadır. Yiyecekleri lezzetli yapan daha doğrusu bizde hoşnutluk algısı yaratan moleküller karbonhidrat ve yağlardır. Lezzetli olarak tabir edilen yiyecekler içerdiği yağ ve karbonhidrattan dolayı bünyesinde sakladığı enerji potansiyeli en yüksek yiyeceklerdir ve evrimsel açıdan bu durum onlara karşı yönelmemize ve onları lezzetli bulmamıza sebep olmuştur. Yapılan çalışmalar lezzetli yiyeceklerin iştah açıcı özelliğinin de var olduğunu göstermektedir. Hamur işlerine 'bağımlı' olmamızda rol oynayan dopamin hormonu beynin ödül mekanizmasını devreye sokarak bizi hoşnut hissettiriyor. Dopamin hormonu ne zaman azalsa beynimiz daha fazla börek istiyor, bir diğer deyişle daha fazla dopamin salgılamak istiyor. Yediğimiz her yiyecek vücudumuzda çeşitli maddelere dönüştürülerek bize enerji sağlaması amaçlanır ancak yukarıda bahsettiğimiz yiyeceklerin beyinde ki ödül mekanizmasında görevleri metabolik olayları değil memnuniyeti düzenler. İleri Okuma: Dopamin Nedir? Gelişimsel Etkenler Homeostatik denge adı verilen metabolizmanın düzgün bir şekilde işleyişinde görev alan temel beyin bölgesi hipotalamustur. Bu bölge çocuklukta yaşanan birçok olaydan doğrudan etkilenebiliyor ve çevresel şartlara göre kendini hızlıca değiştirebiliyor. Eğer çevresel koşullar sert ve beklenenin dışındaysa yani travma gibi bir durum söz konusuysa hipotalamusun geçirdiği uyumlamalarda da beklenenin tersine zararlı bir etki gözlenebiliyor. Ayrıca uzun süreli stres altında kalındığında hedonik etkenler yiyecek tüketmenin metabolik düzenlemesini baskılayabiliyor. Bunu bir örnekle açıklamak gerekirse, sofradasınız, karnınız çok dolu, bırakın bir tabak yemeyi bir kaşık bile yemek istemiyorsunuz ama 10 dk. Sonra önünüze gelen tatlıyı yemek için her zaman midenizde yer vardır. Kilit Sinyal Hormonları Dopaminden yeterince bahsettikten sonra gelelim diğer hormonlarımıza: Leptin ve girelin. Yağ dokudan ve mideden salgılanan leptin hormonu yeme isteğini baskılayarak enerji dengesinin uzun vadede düzenlenmesinden sorumludur. Bu demek oluyor ki leptin hormonu doygunluk hissi verir ve diyetlerimizde bir numaralı yardımcımızdır. Buna karşın sadece midede üretilen girelin hormonu açlık hissini yaratan hormondur. Leptin hormonun beyinde hipotalamus reseptörüyle etkileşimi sonucu gerçekleşen doygunluk hissi aynı zamanda beyinde yemek yemeden kaynaklanan hazzı düzenleyen ödül mekanizmasını da engeller. Girelin hormonu için de bunun tersi bir durum söz konusudur. Durum basit gözükmesine rağmen o kadar basit değil. Leptin ve Aşırı Yeme İsteği Leptin hormonu görevini düzgün bir şekilde yerine getirirse yeterince yedikten sonra insülini keserek fazla yiyecek tüketmeyi engelliyor. Aşırı yediğimizde ise kandaki leptin ve insülin hormonlarının dengesi bozuluyor. Eğer yüksek leptin seviyesi devamlı olursa bu durum hipotalamusun leptine karşı daha az hassas olmasına yol açıyor. Yağ oranı yüksek yiyecekler kanda dolaşan leptin seviyesini düşürürler. Buraya kadar yemek yemeyle ilgili birçok bilgi verdik, şimdi noktaları birleştirelim ve olaya biraz sinirbilimsel yaklaşalım. Vücudun beyinle iletişiminin etkili bir şekilde gerçekleşmesi için leptin, girelin, insülin gibi çeşitli maddelere ihtiyaç vardır. Vücut gerektiğinden fazla kilo almaya başladıkça hormanal denge bozulmaya başlar ve vücut ile beyin arasındaki iletişimde bazı sorunlar ortaya çıkabilir. Bu sorunları özetleyecek olursak; - Fazla yemek yemeden kaynaklanan yüksek leptin seviyesi hipotalamusa zarar verir ve leptin hassaslığında düşüşe sebep olur. - Kilo alımına sebep olan yağ içeriği yüksek yiyecekler leptin de olduğu gibi dopamin hassasiyetini azaltır. Beynin aynı hazzı yakalaması için eskisinden daha fazla yemesine neden olur. - İşlenmiş gıdalar beynin sinyal mekanizmasını daha fazla karıştırır ve düzgün çalışmasını engeller. Zaten fazla yediğimizde hormon dengesi bozularak beyin biraz afallıyor bunun üstüne bir de katkı maddelerini eklersek işler daha da karışıyor.


Yiyeceklerin Ruh Halimize Nasıl Bir Etkisi Olabilir? Uzun ve yorucu bir günün ardından kendimizi ödüllendirmek için,mutsuz olduğumuzda kendimizi iyi hissetmek için kendimizi bir şeyler yerken buluyorsak yiyecekler ile ruh halimiz arasında bir ilişki olduğunun farkına varmışızdır. Peki, bu durumdan yola çıkarsak, besinler depresyon riskini etkileyebilir mi? Besin düzenimizi değiştirmek zihinsel sağlığımızı potansiyel olarak iyileştirebilir mi? Zurih Üniversitesi'nden kıdemli epidemiyolog Patricia Chocano-Bedoya beslenme ile depresyon arasındaki ilişkiyle ilgili araştırmalar henüz yetersiz olsa da beslenmenin ruh hali üzerinde etkileri olduğuna dair bazı işaretler verdi. Depresyonu Azaltan Bir Diyet Mümkün mü? Bilim insanları hemşirelerin sağlık çalışması, orta yaşlı ve daha yaşlı menopoz sonrası kadınları içeren kadın sağlığı girişimi gibi büyük ölçekli gözlem çalışmalarında obezite ile depresyon ve diyet arasında bazı ilişkiler buldular. Bu çalışma 2005 yılında International Journal of Obesity'de yayımlanmıştır. American Journal of Clinical Nutrition dergisinde 2011 yılında yapılan bir araştırmada D vitamini bakımından zengin beslenen kadınların, daha az D vitamini alan kadınlara göre düşük depresyon riski taşıdığını ortaya çıkardı. Chocano-Bedoya, depresyon riskini artıran veya azaltan tek bir beslenme faktörünü tanımlamanın henüz mümkün olmadığını söylüyor. Chocano-Bedoya'nın Brain, Behavior, and Immunity dergisinde 2014 yılında yayınladığı çalışmada hemşirelerin sağlık çalışması verilerini kullanarak depresyon ile şeker, rafine tahıllar ve kırmızı et bakımından zengin diyetler arasında bir ilişki buldu. Yüksek Et Tüketimi Depresyonu Tetikleyebilir mi? Benzer şekilde, European Journal of Nutrition'da yayınlanan 2018 tarihli bir meta-analiz, yüksek miktarda et tüketiminin depresyon gelişme riski ile ilişkili olabileceğini göstermiştir. Bununla birlikte, bu noktada, depresyon ile ilgili o kadar çok farklı etken var ki, belirli bir yiyecek veya beslenme modelinin riski ne kadar etkilediğini tam olarak ortaya çıkarmak mümkün değil, diyor. Chocano-Bedoya, Besin seçimleri, sigara içmek ve fiziksel aktivite gibi değiştirilebilir yaşam tarzı faktörleri, potansiyel olarak depresyon riskini etkileyebilir ancak bağımsız hareket etmiyor dedi. Depresyon, diğer birçok kronik rahatsızlık gibi, genetik ve çevre arasındaki karmaşık bir etkileşimin sonucudur. Değiştirilebilecek risk faktörlerinin depresyon ile ne kadar ilişkili olduğunu inceleyebilirken, çoğunlukla depresyon ile ilişkili olduğu için hangi depresyon yüzdesinin belirli bir faktörle ilişkili olduğunu tahmin edemeyiz diyor. Akdeniz Diyeti Chocano-Bedoya, Akdeniz tarzı bir diyet düzeni ve düşük depresyon riski için tutarlı kanıtlar var diyor. Akdeniz diyeti; meyveler, sebzeler, zeytinyağı, tam tahıllar, tavuk ve balık gibi protein bakımından zengin besinler içerir, kırmızı et ve sağlıksız yağ oranı ise düşüktür.