Farklı Egzersizler Beynin Farklı Bölgelerini Geliştiriyor Halter çalışmak iki başlı kol kaslarını çalıştırır. Yoga gevşemeyi ve rahatlamayı sağlar. Koşmak ise göbeğini eritmek isteyenler için olmazsa olmazdır. Egzersiz yapmanın sağlık için yararlı olduğunu tekrar etmeye gerek yok, herkes aşağı yukarı koşmanın, yürüyüşün ve diğer sporların sağlık için gerekli ve faydalı olduğunu bilir. Son zamanlarda spor salonlarının da yaygınlaşmasıyla pek çok insan istediği gibi spor yapma imkanı bulabiliyor. Ancak insanımız spor konusunda çok bilinçsiz davranabiliyor. Herkes ihtiyacına göre değil kafasına göre veya gösteriş amaçlı spor yapma çabası içine giriyor. Nasıl ki vücut geliştirmede farklı hareketler vücudun farklı kaslarını çalıştırılıyor, farklı egzersizler de çok değişik yollar ile beynin farklı bölgelerini harekete geçiriyor ve şekillendiriyor. Egzersiz Beyne İlaç Gibi Geliyor Düzenli egzersiz yapan bireylerin zihinsel durumlarıyla yapmayan kişilerin zihin yapılarının bir olmadığı yıllar önce yapılan görüntüleme çalışmalarıyla gösterildi. Özellikle aerobik egzersizin zihin sağlığı için ilaç gibi olduğunu yıllardır duyarız. Toplumumuz bu konuda günden güne farkındalığını artırıyor ve aerobik kursları halk eğitim merkezlerinde bile ücretsiz olarak veriliyor. Bunların yanında araştırmalar fitness yapmanın demans, Parkinson hastalığı gibi bilişsel ve fiziksel işlevleri aksatan rahatsızlıklara yardımcı olduğuna işaret ediyor. Egzersiz ile beyin arasındaki ilişkide ilk akla gelen kan miktarıdır. Egzersiz yaparken vücut kan dolaşımını hızlandıracağından birim zamanda beyne giden kan miktarı da daha fazla olacaktır. Bu da beynin daha fazla oksijen ve besin alarak daha verimli çalışması anlamına gelir. Vücuttan beyne giden ve beyinden vücuda geri dönen kanın daha fazla olması beden-zihin uyumunun artmasına ve daha sağlıklı bir zihin gelişimine olanak tanır. Spor fizyolojisi alanında yapılan araştırmalar düzenli spor yapmanın beyinde nörotransmitter miktarını bile artırabileceğini gösteriyor. Hücresel ve sistemsel değişikliklerin yanında hem erken yaşta hem de yetişkinlikte egzersiz yapmak DNA'larımızı bile değiştirebiliyor! Sporun ne kadar önemli ve vücudumuzda ne gibi değişikliklere yol açtığına kısaca değindikten sonra asıl konumuza geri dönelim. Bilişsel İşlevler Gelişiyor Fiziksel egzersizler ile bilişsel işlevler arasındaki ilişki öğrenilmeye başlandıkça, bilim insanları farklı tür egzersizlerin ve sporların beynin hangi bölgelerini nasıl etkilediğini araştırmaya başladılar. Özellikle HIIT denilen yüksek yoğunluklu aralıklı egzersizler, aerobik egzersizler, ağırlık çalışmaları ve yoga beynin farklı alanlarını etkiliyor. Yanıtlanması gereken o kadar çok soru var ki! Egzersizleri yapmaya başladıktan sonra istenen yararları almak ne kadar sürüyor? Peki egzersiz bazı nedenlerden ötürü bırakılırsa vücut buna nasıl tepki verecek? Örneğin bir araştırmada egzersizleri 10 gün bırakmanın beyne giden kan akışında azalmaya sebep olacağı bulundu. Aletler ile çalışmak mı daha etkili yoksa vücut ağırlığıyla mı? Çalışmalar zaman içinde meyvesini veriyor ve bilim insanları bu sorulardan bazılarının cevabını veriyor. Düşünme ve problem çözme yeteneklerinizin artmasını istiyorsanız ağırlık kaldırmayı deneyebilirsiniz. Ağırlık çalışmak karmaşık düşünce yapısını zenginleştiriyor, problem çözme ve aynı anda birden fazla işle meşgul olma becerilerini artırıyor. Nöron Sayısı Artıyor Egzersizlerin farklı beyin alanlarını etkilediğine dair ilk ipuçları 15 yıl önce kemirgenler üzerinde yapılan araştırmalardan geliyor. Sürekli koşmaları sağlanan farelerin beyin yapıları incelendiğinde hafıza için kritik işleve sahip olan hipokampüslerinde çok sayıda yeni nöron oluşumu gözlendi. Hormon ve nörotransmitterler üzerindeki incelemeler gösterdi ki egzersiz hipokampüs nöronlarının daha fazla BDNF adı büyüme hormonunun sentezlenmesini ve bu sayede yeni nöronların oluşumunu tetikliyor. Ayrıca farelerde işlevsel olarak yön bulma becerilerinin de geliştiği tespit edildi. Farelerde bulunan sonuçlar hemen insanlarda da araştırıldı ve benzer sonuçların çıkması beklendi. Bir yıl boyunca haftada üç defa aerobik egzersiz yapan yaşlı bireylerin yaptıkları testlerde hipokampüslerinin büyüdüğü ve hafıza konusunda daha başarılı oldukları gözlendi.Kanlarında da BDNF miktarları eskiye nazaran çok daha yüksek çıktı. Alzheimer Hastalığı Gibi Rahatsızlıkları Önlüyor Egzersiz konusuna bu kadar fazla değinilmesinin bazı sebepleri var. Öncelikle hareket etmek gün içinde sürekli yaptığımız bir eylemdir. Sadece bu hareketleri düzenli ve uygun yöntemlerle uygulayarak Alzheimer hastalığı gibi pek çok nörolojik rahatsızlıkta hastalar fayda sağlayabiliyorlar. Bugün biliyoruz ki koşmak veya bisiklet sürmek gibi sporlar Alzheimer hastalığı da dahil olmak üzere pek çok demans türünde hastalara yardımcı oluyor. Aerobik egzersizlerin yararları ile ilgili kanıtlar biriktikçe Kanada'da British Columbia Üniversitesi'nde çalışan Teresa Liu-Ambrose'un aklına diğer egzersiz türlerinin de vücut ve beyni aynı şekilde etkileyip etkilemeyeceği geldi. Orta derece bilişsel hasarlı kişilerde yaptığı araştırmada demansı durdurabilmek için güç gerektiren antremanlar ile ilgilendi. Kurduğu hipotezde güç arttırıcı antremanların da demansta etkili olacağını düşündü ve 86 kadın üzerinde deneyler yürüttü. Aslında sadece demans demek doğru değil çünkü burada incelemeye tabi tutulan demansta zayıfladığı bilinen bilişsel işlevlerdi. Liu-Ambrose düşünce süreçleri, problem çözme becerisi, planlama gibi idari işlevler ile hafızanın nasıl etkilendiğini araştırdı. Ağırlık Kaldırmak da Önemli Katılımcılar üç gruba ayrıldı. Bir grup haftada iki kez birer saat ağırlık kaldırırken, ikinci grup ise tempolu yürüyüş yaptılar. Üçüncü grup ise sadece esneme hareketleri yapan kontrol grubuydu. Altı aylık bir antremandan sonra hem yürüyüş hem de ağırlık kaldırmanın konumsal hafıza üzerinde olumlu etkileri olduğu görüldü. İşte tam bu noktada araştırmacılar başka bir gerçeği keşfettiler. Ağırlık kaldıran gruptaki kişiler yaptıkları testlerde idari işlevleri önemli ölçüde gelişmişti. Ayrıca insanların yüzlerini hatırlama ile ilişkili çağrışımsal bellek testlerinde de daha iyi sonuçlar aldı. Tempolu yürüyüş yapan bireyler ise ağırlık kaldıranlardan farklı olarak sözel hafıza da ağırlık kaldıranların önüne geçti. Sadece esneme hareketleri yapan kontrol grubunda beklendiği üzere hiçbir değişim olmadı. Denge ve Zayıflatıcı Egzersizler Pek İşe Yaramıyor Eğer aerobik egzersiz ve güç antremanları farklı beyin işlevlerini etkiliyorsa onları birleştirmek nasıl olurdu? Hollanda'da Groningen Üniversitesi'nde araştırmacılar 109 demans hastasını üç gruba ayırdılar. İlk grup haftada dört kez 30'ar dakika tempolu yürüdüler. Kombinasyonun uygulandığı ikinci grup haftada iki kez 30'ar dakika tempolu yürüdü, iki gün de 30'ar dakika ağırlık kaldırdılar. Son grup ise kontrol grubu olduğundan hiçbir çalışma yapmadı. 9 haftalık bir programın sonunda hastalar bir dizi idari işlev testine tabi tutuldular ve problem çözme, düşünce becerileri ve hızı gibi bilişsel işlevleri ölçüldü. Test sonuçları hem ağırlık kaldıran hem de tempolu yürüyüş yapan kişilerin bilişsel işlevlerinde aerobik veya kontrol grubundan daha çok gelişme olduğunu gösteriyor. Elde edilen bulgular gösteriyor ki yürümek tek başına yeterli değil, biraz ağırlık da çalışmak gerekiyor, en azından yaşlı kişiler için. Demanslı hastaların fayda gördüğü egzersizler şüphesiz sağlıklı bireylerde de olumlu gelişmelere sebep olacaktır. Bu egzersizler belirli bir hastalığın yol açtığı bozukluğa değil doğrudan temel bilişsel işlevlere etki ettiğinden herkes istifade edebilir. Liu-Ambrose sağlıklı yaşlı kadınlarda yaptığı araştırmasında haftada bir kez ağırlık kaldırmanın çok sayıda idari işlevi olumlu etkilediğini buldu. Ancak denge ve zayıflatıcı egzersizler hiçbir yarar sağlamıyordu. Büyüme Faktörleri ve BDNF Biraz da işin moleküler boyutlarına girelim. Bütün bu gelişmeler nasıl oluyor? Ağırlık kaldırma ve aerobik egzersizlerin çok etkili olmasının ardında yatan sebeplerden birisi insülin-like growth factor-1 (IGF-1) adlı büyüme hormonudur. IGF-1 beyin hücreleri arasındaki iletişimi kuvvetlendirir, yeni nöronlar ve kan damarları oluşumunu tetikler. Diğer taraftan aerobik egzersiz uygulandığında beyinde yukarıda değindiğimiz gibi sadece BDNF salgılanıyor. Ağırlık kaldırma gibi güç egzersizleri demanslı kişilerde daha fazla bulunan homosistin adlı bir inflamatuvar molekülünün miktarını azaltıyor. Yürüyüş veya koşu faydalı ama bunu bir de ağırlık çalışmaları ile birleştirdiğinizde daha güçlü bir nörobiyolojik iksir hazırlıyorsunuz ve beyninizi iki yönden destekliyorsunuz. Spor fizyolojisi ve bilişsel sinirbilim alanındaki araştırmalar spordan fayda sağlamanın en iyi yollarından birisi olarak süreklilik sağlamak gerektiğini gösteriyor. Spordan verim alabilmek ve olumlu gelişmeleri korumak için egzersizlerin az bile olsa sürekliliğin sağlanması gerekiyor. Çalışmalar sadece yetişkinler veya hastaları değil çocukları da kapsıyor. Erken yaşta yapılan egzersizlerin sindirim sistemindeki mikroorganizmaları etkileyerek beyin işlevlerini geliştirdiğini daha önceden belirtmiştik.Sadece bu şekilde değil tabi, pek çok metabolik süreç egzersiz esnasında aktifleşiyor ve her yönden beden ve zihin sağlığını etkiliyor. Diyelim çocuğunuzun bir saat boyunca odaklanmış bir şekilde matematik sınavına çalışmasını istiyorsunuz. Araştırmacılar böyle bir durumda çalışmadan önce tempolu bir yürüyüş ve kısa bir koşu öneriyor. Araştırmalara göre 20 dakikalık bir tempolu yürüyüş çocukların dikkat, idari işlevlerini geliştiriyor, ayrıca matematik ve okuma testlerindeki başarısını da artıyor. Okulda Spor Eğitimi Olmalı Bizlerin eksik kaldığı çok önemli bir nokta bu bilgileri bilsek bile uygulamıyor, çocuklarımıza uygulatmıyor oluşumuz. Satranç, müzik eğitimi, spor bunların hepsi sağlıklı, ahlaklı ve nitelikli genç nesiller yetiştirmek için çok gereklidir ancak okul rutinlerine ya konmuyor, ya da konsa bile öğretmenler tarafından verimli bir şekilde uygulatılmıyor. Çok az sayıda öğretmenimiz bu alanda araştırma yapıp çocukların başarısını nasıl artırabilirim deyip çaba harcıyor. Amerika'da Illinois Üniversitesi'nden bilim insanı Charles Hillman okulda öğrencilerin en azından her gün 1 saat egzersiz yapması gerektiğini belirtiyor. Koşu ve yürüyüş gibi aerobik egzersizler çocukların odaklanmasını kolaylaştırıyor. Her iki saatte bir hareket edip vücudu ısındırmak öğrenmeyi tetiklemek için ideal bir yöntemdir. Genellikle ebeveynler çocuklarını basketbol, futbol gibi belirli yeteneklerin sergilendiği spor türlerine yönlendirirler. Şaşırtıcı bir şekilde çok kurallara bağlı ve belirli kabiliyetlerin ön planda olduğu bu tür sporlar koordinasyonu geliştirirken ilk zamanlar dikkat becerilerini zayıflatıyor. Özellikle odaklanmayı gerektiren sınavlar öncesinde bu tür kurallara bağlı sporları yapmak öğrencilerin başarısını düşürebilir. Çocukluktan Başlamak Gerek İtalya'da Roma Üniversitesi'nde görevli Maria Chiara Gallotta yayınladığı bir çalışmasında 5 ay boyunca çocuklara hafta iki defa basketbol, futbol veya voleybol gibi koordine edici egzersizler yaptırıyor. Çocukların dikkat testlerindeki başarısı spor yapmaya başladıkları ilk zamanlar normalden daha düşük çıkarken aylar içerisinde odaklanmaları ve dikkat dağıtıcı unsurları göz ardı etmeleri daha kolay oldu. Beyinde koordinasyon ve hareket kabiliyeti yönetmek ve denetlemek ile görevli bölge olan beyincik dikkat konusunda da görev alır. Karmaşık hareketleri yapmak beyinciği faaliyete geçirir ve frontal lob ile beraber çalışmalarını sağlayarak dikkat eksikliğinin giderilmesini sağlayabilir. Örneğin sol bacağı kaldırıp sağ dirsek ile birleştirmek, sonra da bunu sağ bacak sol dirsek şeklinde yapmak beyincik için ideal bir egzersizdir. Bazal Ganglia Farklı Egzersizler ile Gelişiyor Sportif faaliyetleri uygulayan yetişkinlerde çok önemli değişiklikler gözleniyor. Öncelikle ilk etkilenen alanlar el kol koordinasyonunu ve dengeyi yöneten bazal ganglia oluyor. Beyinde genel olarak bir faaliyet artışı gözleniyor, hipokampüsün hacmi büyüyor, beyincik daha iyi çalışıyor. Ancak bazal gangliada gelişme görülmesi için aerobik egzersiz yapmak tek başına yeterli değil. Bazal ganglianın yeterince aktif olması için el ve kol kaslarının senkronize olarak çalışması aynı zamanda beynin plan da yapması gerekiyor. Amerika'da North Florida Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar ağaca tırmanmak, telin altından sürünerek geçmek gibi egzersizlerin çalışma hafızası ve bazal ganglia üzerinde çok etkili olduğunu gösteriyor. Çocukları dışarıda oynamaları için biraz serbest bırakmamız onlar için daha sağlıklı olabilir. Ne yazık ki günümüz çocukları ağaca tırmanmak yerine bilgisayar ve tablet oyunlarına daha çok yöneliyor. Proprioreseptörler Harekete Geçiyor Ağaca tırmanmak gibi basit bir oyunu bu kadar yararlı kılan nedir? Bilim insanları bu sorunun yanıtını aradılar ve bu etkinliklerin vücutta iki mekanizmayı harekete geçirdiği sonucuna ulaştılar. Öncelikle ağaca tırmanırken kullandığımız duyu organları 5 duyumuzun ötesindeki proprioreseptörleri yani kas, eklem ve tendonların durumunu bildiren reseptörleri uyarıyor. Bu sayede bulunduğumuz konumu ve vücudun yönünü tespit edebiliyoruz. İkinci olarak da görsel olarak algıladığı bilgileri kullanarak beyin hesaplar ve planlar yapıyor. İki etken birleştiğinde fiziksel ve zihinsel spor bir arada yapılmış oluyor. Egzersizlerin beyin ve vücut üzerindeki etkilerini öğrendikçe sürekli yeni kapılar açıyor ve sporun farklı yararlarını keşfediyoruz. Son yıllarda sporcular arasında popüler olan yeni bir fitness modası ortaya çıktı: Yüksek yoğunluklu aralıklı egzersizler . Adından da anlaşılacağı gibi bu şekilde yapılan egzersizler kısa bir zamanda çok yoğun olarak icra ediliyor. Böyle bir egzersiz yöntemi tercih ederek sporcular uzun süre harcayacakları çabayı eşit olarak daha kısa sürede yaptıklarını düşünüyorlar. Atıştırmalık Yiyeceklere Karşı Koymada Etkili HIIT'in bilinenden başka bir yararı daha olabilir. Kısa ama yoğun bu çalışmalar atıştırmalık yiyeceklere karşı koymamızda da bize yardım edebilir. Avustralya'da Western Australia Üniversitesi'nde Kym Guelfi'nin ekibi iştah ile yoğun antrenmanlar arasındaki ilişkiyi araştırdı. Guelfi aşırı kilolu erkeklerden çeşitli hızlarda ve sürelerde bisiklet sürmelerini istedi. Deneyler bittikten sonra yaptığı istatistik incelemelerinde en yoğun antrenmanı yapan kişilerin sonrasında daha az atıştırmalık yiyecek tükettiğini gördü. Yoğun egzersizler ile açlığın bastırılması arasındaki ilişkiyi merak eden araştırmacılar şöyle bir fizyolojik gerçeği keşfettiler. Egzersizler açlık hormonu ghrellinin miktarını azaltıyordu. Ghrellin salgılanmasını da yeme davranışını kontrol eden hipotalamus yönetiyor. Mide boş olduğunda ghrellin miktarı artıyor ve açlık hissi beliriyor. Ancak tok olduğumuzda ghrellin seviyesi çok aşağılarda seyrediyor. Her Yaştan İnsan Spor Yapmalı


Fast Food'lar Bakteriyel Enfeksiyon Gibi Tahribata Yol Açıyor Nereye adım atsak, ne izlesek her zaman fast food dediğimiz, hazır hızlı besini simgeleyen, aslında bir doymuş yağ deposu ve rafine şeker grubundan da pek başka bir şeye benzemeyen yiyecek yığınını görüyoruz. Buna neden olan sebepler hakkında çok fazla konuşabiliriz, ama bir an önce buna son vermemiz ve yemeği evde, İtalyanların 'citta slow' akımı gibi 'mindful eating' adımlarını uygulayarak yeme biçimimize yön vermemiz gerekiyor. Fast Food tüketimi adeta vücuduna bakteri girişine sebep oluyor; araştırmaya göre bunun asıl yolağı da yüksek yağlı diyetin bağışıklık sistemini etkilemesi. Gelelim Araştırmaya... Yüksek kalorili-yüksek yağlı besinler, literatürde Batı Tipi Diyet olarak geçiyor ve böyle beslenen fareler, tekrar normal beslenme alışkanlıklarına dönseler bile sistemik inflamasyona neden oluyor. Cell'de yayınlanan araştırmaya göre, farelere yüksek yağ ve şeker ama az posa içeren besinler verildiğinde, farelerin bağışıklık sisteminin inflamasyona cevabı, bakteri enfeksiyonunun oluşumuna benzeyen türden olduğu görülmüş. Bonn Üniversite'sinde araştırmacı olan Anette Christ 'Farelerin kanında, sağlıksız beslenmenin sebep olduğu belli bağışıklık hücrelerin sayısında beklenmeyen bir artış vardı' diye belirtiyor. İnflamasyonun dağılışı sağlıksız diyetin bir kere iyi bir diyetle yer değiştirse bile, genetik değişiklikler Batı diyetinin getirdiği agresif bağışıklık cevabıyla ilişkilidir. Vücut bu sırada, eski tecrübelerini hatırlıyor gibi davranıp kendini koruyor; ki bu deneyimler her ne kadar enfeksiyon gibi anılar olsa da. Bir tehlikeli patojen geldiğinde, bağışık sisteminin hafızasını kilitler ve dolayısıyla vücudun savunma sistemi daha etkili cevap verir. Bu yeni araştırma, eksik-yetersiz besin değeri olan besinleri 'Fast food tüketimi böylece vücudun hızlıca büyük ve güçlü bir orduyu iyileştirmesine neden olur' diye üniversite açıklıyor. Araştırmacılara göre, bağışıklık sisteminin daha fazla uyarılması diyabet ve kalp problemleri gibi sağlık problemleri olarak geri dönebiliyor. Sonuç


8 Saatten Fazla Uyumak Felç Riskini Arttırıyor Cambridge Üniversitesi'nin yaptığı araştırmaya göre günde 8 saatten fazla uyumak her yaştan bireyde felç riskini arttırıyor. Yaşlı insanlarda ise bu risk gençlere göre 2 kat artıyor. Yaşları 42 ile 81 arasında değişen 10,000 kişinin sağlık sonuçları incelendiğinde uyku süresi ile felç ve demans riskleri arasında bir bağlantı bulundu. İstatiksel olarak bulunan bağlantının henüz fizyolojik kökeni saptanamadı. Dünyada 46 milyondan fazla demans hastası var ve bu sayının 2050'de üç kat artması bekleniyor. Alzheimer hastalığı riski yaşla birlikte artıyor ve ölen her üç yaşlıdan birinde Alzheimer hastalığı veya diğer demans hastalıkları bulunuyor. Hastalığın mali yükü de büyük ekonomik kayıplar oluşturuyor. Amerikalı ailelerin Alzheimer hastalığına bağlı yıllık harcamaları 5,000 dolar ve ulusal ekonomik yükün ise 236 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. 5,220 Kişi İncelendi Amerika'da Boston Üniversitesi Tıp Fakültesi nöroloji profesörü Dr. Sudha Seshadri yürüttüğü çalışmada Alzheimer hastalığının gelişmesine fazla uyku uyumanın etkisini araştırdı. Araştırmacılar Framingham Kalp Çalışması verilerini inceledi. FHS , 1948 yılında, MA, Framingham kasabasında yaşayan 30 ila 62 yaşları arasındaki 5,220 erkeği ve kadınları kaydettirerek başlayan büyük bir topluluk araştırmasıdır. Çalışmanın asıl amacı kalp damar hastalıkları için risk etkenlerini belirlemektir. Bu çalışma için, FHS'ye kayıtlı birçok yetişkinten gece başına ne kadar uyuduklarını rapor etmeleri istendi. Ardından araştırmacılar, Alzheimer hastalığının ve diğer demans formlarının kim tarafından geliştirildiğini görmek için katılımcıları 10 yıl izledi. BUSM araştırmacıları daha sonra uyku süresi hakkında toplanan verileri inceledi ve demans geliştirme riskini hesapladı. Fazla Uyumak Felç Olma İhtimalini Artırıyor Ekip, 9 saat veya daha fazla süreyle düzenli olarak uyuyan kişilerin 10 yıl içinde Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığının, 9 saatten daha az uyuyanlara kıyasla 6 kat daha fazla olduğunu buldu. Çalışma da ayrıca daha uzun uyuyan kişilerin beyin hacminin daha küçük olduğunu keşfetti. Gözlemlerle çalışma arasında nedensellik ilişkisi kurmak çok doğru olmaz, ancak araştırmacılar aşırı uykunun demans ile birlikte gelen nöronal değişikliklerin bir nedeni olmaktan ziyade muhtemelen bir belirtisi olduğuna inanmaktadır. Yani fazla uyku saatlerini azaltarak demans oluşumunu önlemek muhtemel değil.


Fekal Transplantasyon Bilişsel İşlevleri İyileştiriyor! Evet, evet yanlış duymadınız! Fekal transplantasyon karaciğer hastalarında bilişsel işlevleri iyileştiriyor! Fekal transplantasyon olarak adlandırılan bu yöntem bir süredir gündemdeydi. Burada dışkı bakterilerinin sağlıklı bireyden bağırsak bakteri florası bozulmuş alıcıya nakli söz konusudur. Bu yöntem sağlıklı bakteri florasının nakli ile bozulmuş olan floranın onarımını sağlanıyor. Peki işlevlerde fekal transplantasyon nasıl görev alıyor? Şimdi inceleyelim. Yeni yayınlanan bir çalışma hepatik ensefalopati hastaları için büyük umut vaadediyor. Hepatik ensefalopati şiddetli karaciğer hastalığına bağlı beyin işlevlerinde azalmadır. Bu hastalarda dışkı naklinin standart tedaviye kıyasla daha güvenli ve bilişsel işlevleri geliştirdiği bulundu. Amsterdam'da ki International Liver Congress 2017'de sunulan çalışma büyük yankı getirdi. Fekal transplantasyon ve antibiyotik tedavisi hastaneye yatış oranını azaltıyordu. Standart tedavi uygulaması ile karşılaştırıldığında ciddi bir fark görüldü. Dışkı nakli sonrasında hepatik ensefalopati hastalarının hastaneye yatışlarında belirgin bir azalma görüldü. Hepatik Ensefalopati Nedir? Araştırma sonuçlarını detaylandırmadan önce hepatik ensefalopati hastalığını biraz tanıyalım. Bu hastalıkta karaciğer bazı toksinleri ve amonyak gibi kimyasalları kandan uzaklaştıramaz. Toksinler ve kimyasallar daha sonra beyne ulaşırlar ve oraya yerleşirler. Beyne yerleşen bu maddeler bir süre sonra bilişsel işlevlerde bozulmalara sebebiyet verir. Bu hastalık sirozun da en önemli nedenlerinden biridir. Hepatik ensefalopati, akut karaciğer yetmezliği olan hastalarda aniden ortaya çıkabilir. Ancak kronik karaciğer hastalığı olanlarda daha sık görülür. Hepatik ensefalopatinin belirtileri arasında hafif bilinç bulanıklığı baş rolü oynar. Bunun yanında unutkanlık, odaklanma zorluğu ve kişilik/ruh hali değişiklikleri olur. Aşırı endişe, nöbetler, hareketlerde yavaşlama ve konuşmada bozukluklar da bu belirtilere eşlik edebilir. Fekal Transplantasyon Tedavisi Yapılır? Tedavideki ilk adım, hastalığa neden olan etkenleri tanımlamak ve tedavi etmektir. Hastalık seyri çözüldükten sonra amonyak gibi toksinlerin üretiminin azaltılması amaçlanmaktadır. Hepatik ensefalopatide atak olasılığını azaltmak için genellikle kullanılan iki ilaç türü vardır. Bunlar laktuloz ve rifaximindir. Bu hastalık tedaviye rağmen ciddi bir durum olmakla beraber nükseden bir seyir de gösterebilir. Bundan dolayı hastaneye tekrar başvurmanın önde gelen bir nedenidir. Hepatik ensefalopati hastalarında, dışkı naklinin beyin işlevlerini daha fazla geliştirdiğini görüyoruz. Standart tıbbi tedavilerden daha üstün olduğu açıkça ortada. Ayrıca hepatik ensefalopati vakalarında hastaneye yatış sayısını da azaltıyor. Araştırmacılar: Fekal transplantasyon yenilikçi ve umut verici bir yaklaşım. Bu durumu tedavi etmek için çalışıyor ve daha fazla çalışma yapılmasını dört gözle bekliyoruz açıklamasını yapıyorlar. Araştırmacılar hepatik ensefalopati atakları geçiren 20 siroz hastası üzerinde çalıştı. Bir gruba laktuloz ve rifaximin tedavisi uygulandı. Diğer grup beş gün geniş spektrumlu antibiyotikler ve bir fekal transplantasyon aldı. Fekal transplantasyon lavman yöntemi ile gerçekleştirildi. Hastalar bu işlemler uygulandıktan sonra 150 gün boyunca takip edildi. Fekal Transplantasyon Belirgin Bir İyileşme Sağlıyor Hastaların sağlık değerleri psikometrik hepatik ensefalopati skoru ve stroop app testi ile ölçüldü. Stroop App bilişsel işlev bozukluğu için uygulanan bir testtir. Standart tedaviye kıyasla dışkı nakli grubunda belirgin bilişsel iyileşme gözlendi. Karaciğer hastalığı standart tedavi sonrasında belirgin olarak arttı. Ancak fekal transplantasyon uygulamasında normal düzeye ulaşmıştır. Dışkı naklinin bağırsak florasında yararlı bakterilerin suşlarını da arttırdığı görülmüştür. Suş bir bakteri veya virüsün farklı alt türlerinin aralarında genetik farklılıklar bulunan gruplarıdır.


Fenilketönüri Fenilketönüri ağır zihinsel eksiklik ve büyük miktarda fenilalanin ve keto asit türevlerinin kan, dokular ve idrarda birikmesiyle karakterize bozukluktur. Genellikle fenilalanin hidroksilaz geninin mutasyonu sonucunda azalmış işlevselliğine bağlıdır. Bu gen 12. kromozomun uzun kolunda yerleşiktir. Katekolaminler tirozinden oluşurlar ve bilişsel dengesizlik geniş ölçüde fenilalanin ve türevlerinin kanda birikimine bağlıdır. Bu yüzden beslenme düzeninde fenilalanin miktarının azaltılmasıyla belirgin bir şekilde dikkate şayan bir başarıyla tedavi edilir. Bu durum tetrahidrobiyopterin (BH4) eksikliği ile oluşur. BH4, fenilalanin hidroksilazın olduğu kadar tirozin hidroksilaz ve triptofan hidroksilazın kofaktörü olduğu için tetrahidrobiyopterin eksikliğine bağlı vakalarda hiperfenilalaninemiye ilaveten katekolamin ve serotonin eksiklikleri vardır. Bu hipotoniye ve gelişimsel sorunlara neden olur. Fenilketönüri Tedavisi Düşük fenilalanin içeren beslenme düzenlerine ilaveten tetrahidrobiyopterin, levodopa ve 5-hidroksitriptofanla tedavi edilirler. BH4, nitrik oksit sentaz tarafından nitrik oksit sentezinde çok gereklidir. Ağır BH4 eksikliği nitrik oksit oluşumunda bozukluğa yol açar ve merkezi sinir sisteminde hasar meydana gelmesine neden olur.


Fetal Programlama Nedir? Beslenmenin daha yeni yeni konuşulmaya başlanan bir alanına göz atın. Fetal Programlama. Aslında, annenin beslenme eksikliğinin bebekte belli tür hastalıklara yol açabileceğini kestirebiliyoruz. Fakat bu işin bu kadar derinleşeceğini kim bilebilirdi? Gelişimin kritik ve hassas noktasında ortaya çıkan çevresel bir uyarı ya da metabolik bir travmaya bağlı olarak organizmanın yapı ve işlevlerinde kalıcı yanıt oluşumudur. Bize aslında yetişkin hastalıklarının çok daha öncesinde, anne karnındayken programlanabiliyor olduğunu gösterir. Bunu tanımlayan ilk kişi Dr. Barker'dır. Bu yüzden 'Barker Hipotezi' olarak da tanımlanabiliyor. Prenatal - postnatal çevre dengesizliği ; anne karnındaki yoksunluğun postnatal dönemde devam etmemesi, bebeğin artık beslenmeye başlamış olması ve buna bağlı olarak doku kültüründe, metabolizmada, homeostatik yolakta, nöroendokrin akslarda, iştahta birtakım adaptasyonlar geçirir ve yetişkinlikte hastalık riski artar. Fetal Programlama Nasıl Oluyor? Normalde plasenta fetüsü, annedeki kortizol miktarından-dalgalanmalarından korur iken, eğer anne bir sebepten dolayı 'maternal stres'e maruz kalırsa; kortizol geçişi hızlanır. Fetüs buna karşı korunamaz. Buradaki stresin en temel sebeplerinden biri annenin yetersiz beslenmesidir. Fetüs, yüksek kortizole maruz kalırsa, HPA aksı ile glikoneogenez ve lipogenez artar, hızlanır. Çünkü vücutta katabolik bir durum vardır; bu döngünün yoğunlaştırılması ile programlanmış hücre ölümleri, organlarda dejenerasyon ve fonksiyonlarında azalma görülür. Tarihten Biliyoruz 1911-1945 yılları arasında savaşlar boyunca doğan bebeklerin ileriki yaşamlarında buna maruz kaldıkları görülmüş. Özellikle 1944 yılında, Nazilerin besin kaynaklarının büyük bölümünü Yahudilerden uzaklaştırmış olması ve bunun üzerine büyüyen nesil de bir örnektir. 'Hollanda Açlık Kışı' 6 aylık yaşanan bir kıtlık süresidir. Bu süreçte anneler günde 400-800 kkal arasında beslenebilmişlerdir ki bir gebenin alması gereken enerji miktarı en az 1800 kkal'dir. Doğan bebeklerin doğum ağırlıkları azalmış ve bu azalma 3 nesil boyunca devam etmiş. Ayrıca bu çocuklara bakıldığında, şizofreni riski artmış.


Fibromiyalji Nedir, Neden Ortaya Çıkar? Fibromiyalji kas ve iskelet sistemini etkileyen bir hastalıktır. İsmini daha önceden duymuş olabilirsiniz. Hastalarda yorgunluk ve uykuya neden olur. Hafıza ve ruh hallerinde değişimlere yol açarak hastalara ciddi sıkıntılar yaratabilir. Araştırmacılar fibromiyaljinin ağrı hissini olması gerekenden çok daha fazla çoğalttığına inanıyorlar. Bu şekilde beynin ağrıyı sinyallerini işleme süreci değişiyor ve bu da yorgunluk olarak algılanabiliyor. Fibromiyaljinin başlangıcı her insanda farklılık gösterebilir. Bazı insanlarda bir kafa travması, ameliyat veya enfeksiyondan sonra ortaya çıkabilir. Hiçbir sebep yokken fibromiyalji yaşayan hastalar da vardır. Bazen sadece psikolojik stres yaşamak fibromiyaljinin görülmesi için yeterlidir. Kim stres yaşamıyor ki. Bu rahatsızlığın ortaya çıkması için kesin bir etken vardır diyemiyoruz. Belirli bir tetikleyici olmaksızın zaman içinde biriken etkenler bir gün rahatsızlığa sebebiyet verebiliyor. Erkeklerin ve kadınların fibromiyaljiye yakalanma riski aynı değildir. Kadınlarda risk oranı daha yüksektir. Bunun neden böyle olduğu henüz bilinmiyor. Dahası, fibromiyalji için bulunmuş bir tedavi yöntemi de yok. Sadece ortaya çıkan belirtileri kontrol etmek için bazı ilaçlar kullanılabiliyor. Fibromiyalji ile birlikte hastalarda daha birçok rahatsızlık görülebiliyor. Örneğin, yüksek tansiyona bağlı baş ağrıları, irritabl bağırsak sendromu, anksiyete ve depresyon bunlardan bazılarıdır. Egzersiz, meditasyon gibi rahatlatıcı uygulamalar işe yarayabilir. Fibromiyalji Neden Ağrı Veriyor? Yukarıda bu hastalığın ağrı sinyallerinin çoğaltılmasından ortaya çıkabileceğini söylemiştik. Araştırmacılar sürekli tekrarlanan nöron uyarımının fibromiyaljili hastaların beynini değiştirdiğini düşünüyor. Sürekli uyarım alan nöronlarda bazı nörotransmitterler anormal miktarda çok üretiliyor. Bu nörotransmitterlerin varlığı da gerçekte olandan daha fazla ağrı varmış gibi bir algıya neden oluyor. Ayrıca beynin ağrı reseptörleri de bir çeşit ağrı hafızası geliştiriyorlar. Bu ağrı hafızası sayesinde daha önceden algılanan ağrılara daha hassas olup nöronların bu yanlış uyaranlara daha güçlü tepki vermesine yol açıyor. Fibromiyalji Belirtileri Yukarıda fibromiyaljinin ağrı sinyallerinin çoğaltılmasından ve ağrı mekanizmasının yanlış çalışmasından kaynaklandığından bahsettik. Bu hastalığın en temel belirtisi vücutta hissedilen yaygın ağrıdır. Hastalar bel altı veya üstünde, bazen vücutlarının her yerinde ağrı hissederler. Bu ağrının fizyolojik bir kökeni yoktur ve kısa süre içinde de bitmez. En az 3 ay süren ağrılardan bahsediyoruz. Fibromiyalji hastalarında görülen diğer bir can sıkıcı belirti ise yorgunluktur. Eğer uykumuzu yeterince almışsak sabah kalktığımızda dinç ve zinde bir şekilde uyanırız. Ancak bu hastalar güne yorgun bir şekilde başlarlar. Ne kadar çok uyurlarsa uyusunlar zinde bir şekilde uyanamazlar. Uykuları genellikle ağrılar yüzünden bölünür ve başka uyku sorunları ortaya çıkar. Hastalarda huzursuz bacak sendromu ve uyku apnesi görülebilir. Bunun yanında odaklanamamak, dikkat eksikliği ve hafıza sorunları da fibromiyaljinin belirtileri arasındadır. Neden Ortaya Çıkar? Hastalığın nasıl ve neden ortaya çıktığını tam olarak bilmiyoruz. Yapbozun parçalarını tam olarak birleştiremedik ama bazı ipuçları yakaladık. Şimdiye kadar yapılan araştırmalar fibromiyaljinin kökeninde çok sayıda etkenin yattığını gösterdi. Şimdi bu etkenleri inceleyelim.


Filmlere Konu Olan Hastalık: Şizofreni Pek çoğunuz A Beautiful Mind ve Machinist gibi kült filmleri izlemişsinizdir. Bu filmlerin ortak bir özelliği var. Bu özellik konularının şizofreni hastalığında birleşmesidir. Peki filmlere konu olan bu meşhur hastalık nedir? Kişinin gerçek yaşamla gerçek olmayan yaşamı ayırt edememesi ve davranışlarının anormal olması durumudur. Hasta, sanrılar görür ve duygularını kontrol edemez. Ayrıca şizofren hastaların konuşmasında ritmik yapı bozulmuştur ve konuşmasını ilgisiz bir şekilde ifade eder. Bu etkenlerin dışında hastalarda algılama bozuklukları ve depresyonda görülebilir. Bireyin yakınındaki bir ölüm buna sebep olabilir. Şizofreninin risk etkenlerine örnek olarak; genetik yatkınlık, bireyin yaşamındaki stres faktörleri, kişiliği ve diğer çevresel faktörler verilebilir. Şehirlerde, köylere oranla daha yüksek şizofreni hastası bulunmaktadır. Artan stres koşulları, sosyal düzensizlikler bunun bir sebebidir diyebiliriz. Şizofreni hastaları çoğunlukla yalnız olmayı tercih ederler. Bireyin hastalığına rağmen içki veya madde bağımlılığı varsa tehlikeli olabilir. Hastalar doğru tedavi ile yaşamda etkin bir yer bulabilir. Doğru tedavi edilmeyen hastanın yaşamı intiharla da sonuçlanabilir. Şizofreni Tanısı Nasıl Konur? Şizofreni hastalığında kullanılan yöntemlere örnek olarak BT, MR gibi beyin görüntüleme yöntemleri örnek verilebilir. Ancak bu yöntemler daha çok ayırıcı tanıda yararlı olmaktadır. Bununla birlikte gelişen laboratuvar yöntemlerinin sayesinde tedaviye yanıtın ölçülmesi hız kazanacaktır. Yapılan çalışmalar göstermiştir ki glutamatın anormal çalışması çeşitli nöropsikiyatrik bozuklulara yol açıyor. Şizofrenide glutamat hipotezi, omurilik sıvısında glutamat düzeylerinin azalmasına dayanır. Günümüzde şizofrenide glutamatın anormal çalıştığını düşündüren birçok kanıt bulunmaktadır. Son zamanlarda yapılan çalışmalarda glutamat faktörünün şizofreni oluşumu ve tedavisindeki rolleri üzerinde durulmaktadır. Tsai and Coyle'nin 2002 yılında yaptığı deneyde mGluR1 ve mGluR5 gibi grup I ve mGlu2/3 gibi grup II metabotropik glutamat reseptörlerindeki işlevsel bozuklukların da şizofreniye neden olabileceği kanıtlanmıştır. Yapılan deneyde güçlü bir mGlu2/3 reseptörü aktive eden deney hayvanlarında NMDA antagonistleri ile oluşturulan motor bozukluklarının düzeltildiği görülmüştür. Glutamatın Şizofrenideki Rolü Bildiğiniz üzere nöronlar sürekli birbirleriyle etkileşim halindedir. İşte bu etkileşim ve bilgi alış verişi nörotransmitterler tarafından sağlanır. Memeli beyninde en bol bulunan nörotransmitter glutamattır ve uyarıcı olarak kullanılır. Glutamat hafıza ve öğrenmenin düzenlenmesinin yanında algıda da rol oynar. Ayrıca ve en önemlisi glutamat reseptörleri beyindeki her nöronda bulunur. İşte bu yüzden glutamat birçok nöronu etkileyebilir ve mental, duygusal işlevler açısından çok önemlidir. Yapılan birçok araştırma gösterdi ki glutamat düzensizliği başta şizofreni olmak üzere inme, epilepsi, Huntington gibi nörolojik hastalıklarda da oldukça etkilidir. NMDA Reseptörünün Hastalığa Etkisi Şizofreni de glutamat düzensizliğinin olduğunun en güçlü kanıtı NMDA reseptör aktivitesindeki azalmadır. NMDA bir glutamat reseptörüdür. NMDA reseptörleri epilepsi, şizofreni gibi hastalıkların patolojik ve fizyolojik süreçlerinde çok önemlidir. NMDA reseptörlerinin eksikliğinde aşırı glutamat salınımı olur. Ayrıca NMDA reseptörleri, ergenliğe doğru farklı nöron grupları arasındaki bağlantıların zayıflayıp kopması anlamına gelen sinaptik budanmaya neden oluyor. Şizofreni hastalarında meydana gelen bu sinaptik budanma anormal bir durumdur.


Fıstık Alerjisi Antikor Tedavisi ile Durdurulabiliyor Alerjiler birçoğumuzun baş belası rahatsızlıklardır. Envai çeşit alerji vardır. Yumurta alerjisi, süt alerjisi, su alerjisi ve bu liste böyle uzar gider. Fıstık alerjisi de bunlardan biridir. Kişi fıstık yediğinde vücudu hemen alarma geçer ve tepki verir. Fıstık alerjisi en sık rastlanan alerji türüdür. Bu alerjiye sahip olanlar fıstık ve fıstık içeren ürünler tükettiğinde hemen kaşınmaya başlarlar, ciltte kızarıklıklar görülmeye başlar. Ancak bilim dünyası fıstık alerjisi konusunda ciddi yol kat etti. Şu an tamamen tedavi edemese de bazı antikor tedavileri sayesinde bu alerjiyi haftalarca durdurmayı başardı. Amerika'da Stanford Üniversitesi'nde yapılan araştırmalarda bir doz antikor tedavisi insanların 2 hafta boyunca sağlıklı bir şekilde fıstık tüketmelerini sağladı. Vücudunuza bir defa antikor enjekte ediliyor ve alerjiniz 2 hafta boyunca susturuluyor. Çok ümit verici bir çalışma. Enjekte edilen antikor üzerinde yapılan araştırmalarda şimdiye kadar olumsuz bir bulguya rastlanmadı. Fıstık Alerjisi ve Otoimmünite Alerjilerin hepsi otoimmün rahatsızlıklardır. Neden ortaya çıktığını tam olarak bilmiyoruz ancak alerjen madde vücuda girdiğinde bağışıklık sistemi hedefi şaşırıyor. Savaşçı hücrelerimiz kendi dost hücrelerine saldırmaya başlıyor ve kızarıklık, kaşıntı gibi belirtiler çıkıyor. Egzama, romatoid artrit gibi otoimmün rahatsızlığı olan insanların alerji olma ihtimali de bu yüzden daha yüksektir. Şimdi tekrar araştırmamıza geri dönelim. Bilim insanları elde ettikleri verilerini 14 Kasım 2019'da JCI Insight adlı dergide yayınladılar. Böyle bir tedavi yöntemine acil ihtiyacımız var çünkü fıstık alerjisi yıldan yıla artıyor. En sık rastlanılan alerji türü olduğu için herkes bir tedavi yönteminin yolunu gözlüyor. Sadece Amerika'da 32 milyon insan çeşitli gıda alerjilerinden sorun yaşıyor. Bunların bazıları çocuklukta ortaya çıkarken bazıları yetişkinlikte kendini belli ediyor. İmmünoterapiler Yetersiz Kalıyor Fıstık alerjisi ve diğer alerjiler ile ilgili yapabileceğimiz çok fazla bir şey yok. Şu an için elimizdeki tek tedavi seçeneği ağızdan alınan immünoterapiler ile bağışıklık sisteminin biraz daha toleranslı olmasını sağlamak. Hastalar bu immünoterapiler ile beraber alerjen maddelerden çok az miktarlarda tüketiyorlar. Bu şekilde vücudun alerjen maddeye karşı hassaslığını azaltmak amaçlanıyor. Doktor gözetiminde uygulanan bu yöntem 6 ay ile 1 yıl arasında sürüyor ve bu süre içinde yine alerjik tepkiler gelişebiliyor. Bu yöntem de hasta için hiç kolay olmayabiliyor. Stanford Üniversitesi'ndeki araştırmaya katılan kişiler ciddi fıstık alerjisi olan insanlardı. Araştırmacılar onlara antikor verdikten sonra makul miktarlarda fıstık yediklerinde vücutları bir tepki vermedi. Tek bir doz antikor bile vücudun bağışıklık sistemini manipüle etmeye yetti. Hastalar 15 gün boyunca güvenle fıstık yediler ve bir sorun ile karşılaşmadılar. Bu tedavinin en harika yönü hastaların vücutlarını alerjen maddeye karşı eğitmenin gerekmiyor oluşu. Vücut bir anda antikor sayesinde yeni duruma uyum sağlıyor. Bu çalışma henüz deneysel aşamada olsa da geleceğe dair çok güvenle bakmamızı sağlıyor. Bugün değil belki ama ileride fıstık alerjisi dahil tüm alerji türlerini ortadan kaldırabiliriz. Şimdi meraklısına işin moleküler mekanizmasından bahsedelim. Alerjilerde Tam Olarak Ne Oluyor? Vücudun tepki vereceği alerjen madde vücuda girdiğinde interlökin-33 (IL-33) adlı bir sitokin grubu bağışıklık sistemini harekete geçiriyor. Örneğin fıstık alerjisi olan birisi fıstık yedi. Fıstık midede sindiriliyor ve ince bağırsaktan kana karışıyor. IL-33 molekülleri hemen immün sistemi alarma geçirip vücutta yabancı madde var, bir şeyler yap diyor. Sonra kaşınma, kızarıklık gibi tipik alerji belirtileri başlıyor. Araştırmacılar da IL-33'ü hedefleyip susturarak bir tedavi bulmanın peşine düştüler. Etokimab adlı antikor IL-33'ün etki mekanizmasını hedefliyor ve işini yapmasını engelliyor. Normalde IL-33 immunoglobin E molekülü etkinleştirip alerjik tepki zincirini başlatıyor. Ancak etokimab IL-33'ün bu etkinleştirmeyi yapmasını engelleyerek alerjik tepkiyi başlamadan durduruyor. IgE alerjilerin neredeyse hepsinde kilit bir moleküldür. Ağız kuruluğu, nefes alma zorlukları, anafilaktik şok gibi bütün alerjik tepkilerin arkasında IgE bulunur. Yiyecek alerjisi bulunan birinde IgE'yi etkinleştirmek doğalgaz sızıntısı olan bir eve yanan bir çakmakla girmek gibidir. Antikor tedavisi ise çakmağın yanmamasını sağlamak oluyor. Hedef Molekül: IL-33 IL-33'ün bağlanmasını engelleyerek tüm alerjileri engelleme potansiyeline sahibiz. Aslında sadece alerjileri de değil, astım, egzema gibi otoimmün rahatsızlıkları da ortadan kaldırabiliriz. Etokimab şimdiden birçok otoimmün hastalıkta denenmeye başlandı. Çift kör bir klinik araştırmada şiddetli fıstık alerjisi olan 15 yetişkine tek doz Etokimab verildi. 5 hasta ise sadece plasebo aldı. Hastalar doktor kontrolünde 15 gün boyunca çeşitli miktarlarda fıstık tükettiler ve vücutlarının vereceği tepkiler kontrol edildi. Etokimab alan hastaların 11'i (%73) bir fıstık yediklerinde alerjik tepki geliştirmediler. Plasebo grubunda ise tolerans hiç yoktu. Araştırmanın 45. gününde Etokimab alan 7 hastadan 4'ü fıstık yediğinde hala sorun yaşamıyordu.


FOMO: Bir Şeyleri Kaçırma Korkusu, Yorum Yapma Hastalığı Bir haber gördüklerinde sadece başlığa bakarak yorum yapan sazanlar vardır, bu insanları ve yorumlarını siz de Facebook veya Twitter'da muhtemelen görmüşsünüzdür. Burada bilgisi olmayıp yorum yapanlardan bahsetmiyorum, o ayrı bir konu. Bahsettiğim hiçbir bilgi gerektirmeden sadece bir haber başlığı görüp onun içini okuma zahmetine katlanmadan hemen ahkam kesenler. Kişinin belirli bir konuda bilgisi olmadan kesin yargılara varması hatta söz konuşu bir kişiyse onun hakkında kafasına göre yorum yapması yanlış bir durum ama bir haber görüp onun 3 dk okuma zahmetine girmeden yorum yapmak sazanlıkta gelinebilecek son nokta oluyor. Sazanlık diyoruz ama bunun bilimsel bir ismi var: fear of missing out , yani bir şeyleri kaçırma, geri kalma korkusu. FOMO konusunun bilimsel içeriğine girmeden önce biraz daha bu işin sosyolojik yönünü ve nerede karşımıza çıktığına bakalım. FOMO: Fear of Missing Out Sosyal medyanın yaygın kullanımı ile beraber artık herkes herkesin düşüncesini çok rahat öğrenebiliyor. Hatta facebook beğenilerine göre insanların kişilik analizleri bile yapılıyor. Haber sayfalarının milyonlarca takipçisi var. Örneğin, Sabah gazetesinin 3,208,000 takipçisi var, Cumhuriyet gazetesinin 1,218,000 takipçisi var. Örnekleri daha fazla çoğaltabiliriz ancak durum şunu gösteriyor ki, bu haber sayfalarını takip eden insanlar Facebook veya Twitter anasayfalarında bu haberleri sürekli okuyorlar veya kolayca yorum yapabiliyorlar. İşte bu noktada insanların kustukları nefreti ve toplumsal cahilliğimizin ve çöküntümüzün gerçek boyutlarını görüyorsunuz. Sabah gazetesinin facebook sayfasından 6 Eylül 2015 tarihli duyurduğu bir haber. Gazeteler site trafiğini arttırmak için sosyal medyadan kullanıcılarının sitelerine girmelerini isterler, çünkü Google facebook sayfalarını pek sevmez, web sitelerini aramalarda daha çok gösterir. Sabah kendi yayın stratejisine uygun olarak Gerard Depardieu'nun fotoğrafını buzlu olarak ve kendi sözüyle beraber yayınlıyor. Haberin asıl bağlantısına buradan ulaşabilirsiniz. Bir günlük televizyon izleme süresiyle bir yıllık kitap okuma süresinin eşit olduğu güzel ülkemde bu habere yorumlar nasıl oldu dersiniz? Neden Her Şeye Yorum Yapıyorsunuz? Ben bu ülkede kalmak istemiyorum diyen insana neden hemen küfür edip, kovma ihtiyacı hissediyorsun? Dahası şu var, neden YORUM YAPMA İHTİYACI hissediyor bu insanlar? Haberin içeriğini hesaba katmadan sadece başlıktaki etkenlere bir göz atalım ve bu insanları neyin tetiklediğini bulmaya çalışalım. Söz konusu kişi bir ünlü. Bu demek oluyor ki sosyal konumu ve geliri yorum yapanların insanların neredeyse hepsinden yüksek. Bu kişi haber konusu olduysa bir laf atıp onun değerini düşürmeye çalışmalı. Söz konusu kişi ülkeyi terk etmek istiyor, yani yorum yapan insanların çoğunun yaşamak zorunda olduğu ülkeyi terk edebiliyor ve etmek istiyor. Böyle bir durumda kişinin bilinçaltında benim yaşadığım yer kötü mü ki bu kişi terk etmek istiyor sorusu canlanıyor ve hemen hayır kötü değil o zaman ben buna iki çift laf etmeliyim davranışı ortaya çıkıyor. Son unsur ise Sabah'ın yayın politikası ve takipçi kitlesinden kaynaklanıyor. Herhangi bir yerde hangi kişilerin yüzleri kapatılır? Suçlu kişilerin ! Haberi görenler fotoğrafın buzlandığını gördüklerinde beyinlerinde demek ki bir suç işlemiş olmalı ki, yüzü gösterilmiyor düşüncesi istemsizce yankılanıyor. Bütün bunlar birleştiğinde insanların gerçek yüzünü gösteren küfürler, hareketler vb ortaya çıkıyor. Sadece Fransız Depardieu bunu yaşamadı. 7'den 70'e herkesinseverek izlediği Avrupa Yakası'nın senaristi Gülse Birsel Macaristan'ın Suriyeli mültecileri ülkelerine almamalarını eleştiren bir yazısına Ne kıymetli ülkeniz varmış başlığı attı. ve yorumlar Söz konusu yine bir ünlü ve yine ülke konusu üzerine konuşuluyor. Bu sadece bizim ülkemize has bir sorun değil, dünyanın pek çok ülkesinde yaşanıyor bu durumlar. Boston Maratonu'ndaki bombalı saldırı sonrası saldırganlar iki Çeçen kardeş olmasına rağmen kitleler halinde Amerikanlar Çek Cumhuriyeti'ni hedef almıştı. Aynı durum Ebola virüsü için de geçerli. 2014 yılında virüs Batı Afrika'nın küçük belirli bir kesiminde yayıldığı halde korku dalgası ve twitler onlarca ülkeye yayılmıştı. Peki bunlar neden oluyor? Her Şeyden Kendine Pay Çıkarma Yazının ilk paragrafında fear of missing out adlı bir korkudan bahsetmiştik. Bu gündemde olan bir şeyi kaçırma veya kişiye ödül, mutluluk getirecek bir durumdan geri kalma korkusu. Bir çeşit sürü psikolojisi de diyebiliriz. FOMO yukarıda da değindiğimiz gibi bir kıskançlık patlamasıyla başlıyor. Haberde adı geçen kişi ünlü, zengin ve popüler. Yorum yapan ise sıradan bir kişi belki canı istediği zaman yurtdışını bırak yurtiçinde bile tatile gidemiyorken ülkeyi terk etmek isteyebilen birini haliyle kıskanıyor. FoMO'nun ikinci basamağında endişe, kendinden şüphe etme ve yetersizlik duyguları yer alıyor. Neden bunları yazıyoruz? Çünkü ülkede açlık sınırı 1500, yoksulluk sınırı 4400 lira, asgari ücret ise yeni yeni 1300 olmaya çalışıyor ve ülkenin önemli bir kısmı açlık sınırının altında yaşamak mecburiyetinde. FOMO'nun en son aşaması bütün bu duygular karışıyor ve kendini eğitmeyen bir beynin prefrontal korteksi zayıf kaldığından limbik sistemin yönettiği içgüdüler ortaya çıkıyor ve sonuç alabildiğine küfür, alabildiğine hakaret oluyor. Eğitim Şart Bunu engellemenin yolu ne peki? Eğitim, eğitim, eğitim! Bunun tek yolu içgüdüsel davranışları bastıracak düşünme mekanizmasını su üstüne çıkarmaktır. Bu kitap okuma, satranç, müzik, dans ile olur. Buraya kadar okuyup yazılanlara hak veriyorsanız şimdi size bir tavsiyemiz var. Evinizden televizyonu çıkarın. Madem bu iş sürü psikolojisi ile ilerliyor sizi gören başkaları da televizyonu hayatlarından çıkarabilir. Sinirbilim ekibi olarak sayfamıza bir çok mesaj geliyor ve biz de insanların ihtiyaçlarına yönelik paylaşım yapmak için elimizden geleni yapıyoruz. Ancak kişiler kendi sorunlarına değil çoğu zaman arkadaşı bile olmadıkları insanların hayatlarını inceliyorlar.


Francis Crick Francis Crick 1916 doğumlu İngiliz moleküler biyolog, biyofizikçi ve sinirbilimcidir. 1953 yılında James Watson ile birlikte DNA'nın moleküler yapısını keşfinden dolayı Nobel ödülüne layık görülmüştür ancak aslında keşiflerin çoğu Rosalind Franklin tarafından yapılmıştır. Kadın olduğu için 1950 İngiltere'sinde hakkı yenen Franklin'in x-ray sonuçları ortağı Maurice Wilkins tarafından Watson-Crick ikilisine verilmiş ve bu şekilde DNA'nın yapısı çözülmüştür. Her ne kadar yaptıkları çok yanlış olsa da bilimsel kişiliği ile Francis Crick önemli bir bilim insanıdır. DNA'dan RNA, RNA'dan protein üretimini açıklayan merkezi dogmanın oluşturulmasına ciddi katkıları vardır. Crick yaşamının sonraki yıllarında da teorik nörobiyolojiye yönelmiş ve insan bilinci üzerine araştırmalar yapmıştır. Francis Crick 8 Yıl Orduda Çalıştı Francis Crick Londra'da University College'da fizik eğitimi gördü. 1937'de mezun olduktan sonra fizik dalında doktora çalışmalarına başladıysa da öğrenimini 1939'da 2. Dünya Savaşı nedeniyle yarıda kesmek zorunda kaldı. Savaşla birlikte Deniz Kuvvetleri'nde görev alarak 8 yıl süreyle, başta mıknatıslı mayınların üretimi olmak üzere çeşitli askeri konularda çalıştı. Schrödinger'in Yaşam Nedir? adlı yapıtından oldukça etkilenmiş ve bu ünlü fizikçi gibi yaşamın gizeminin, kalıtsal mekanizmanın açıklanmasıyla aydınlatılabileceğine inanıyordu. Francis Crick bu yüzden savaştan sonra biyoloji alanında uzmanlaşmaya karar verdi. Bu amaçla Cambridge'de Strangeway Laboratuvarı'nda iki yıl çalıştıktan sonra 1949'da Cambridge'da Max F. Perutz'un yönetimindeki Medical Research Council Laboratuvarı'na geçti. Bu laboratuvarda, fizikçi Maurice Wilkins'in öncülüğünde kristallografi teknikleriyle biyolojik açıdan önem taşıyan moleküllerin yapıları inceleniyordu. Crick, X-ışınlarını kullanarak makromoleküllerin yapılarının biyolojik özelliklerini saptamaya çalıştı. Bu teknikte, X-ışınları incelenecek molekülün üzerine düşürülüyordu. Daha sonra molekülün iç yapısındaki dar aralıklardan geçen ışın, yayılma doğrultusunda ayrılarak ilerideki bir ekran üzerinde aydınlık ve karanlık birçok çizgi oluşturur. Bu çizgiler kristal biçimindeki molekül sistemlerin yapılarına ilişkin önemli bilgi sağlar. Bu teknikte ekran yerine bir film kullanılırsa, film üzerinde molekülün bir kırınım deseni oluşur. Crick'in bu tekniği öğrenmesi bilimsel yaşamının ileriki yıllarında büyük yarar sağlamıştır.


Fregoli Sendromu Nedir? Fregoli sendromu kişinin etrafındaki insanların kılık değiştirerek kendini aldattığını sanmalarına neden olan bir delüzyondur. Örneğin sinemaya film izlemeye gidiyorsunuz. Sizinle beraber birçok insan da orada film izliyor ama siz bu kişilerin aslında kılık değiştirdiğini ve farklı insanlar olduğunu sanıyorsunuz. Fregoli sendromunu yaşayan kişiler etrafında gördükleri insanların aslında aynı kişi olduğunu ve hızlı bir şekilde kılık değiştirerek kendisini takip ettiğini düşünür. Binbir surat sendromu olarak da bilinen bu bozukluk adını İtalyan aktör Fregoli'den alır. Fregoli bir oyununda sahnede çok hızlı bir şekilde kılık değiştirerek farklı insanları canlandırır. Bilinen ilk vaka bu oyunu izledikten sonra Fregoli'nin farklı kılıklara girerek kendisini takip ettiğini ileri sürmüştür. Nörolog Ramachandran bu sendromun yüz tanıma alanları ve amigdala arasındaki bağlantıların aşırılığından kaynaklandığını tahmin etmektedir fakat sebebi kesin olarak bilinmemektedir. Fregoli Sendromu Bağlantı Merkezleri Şimdiye kadar yapılan araştırmalar sendromun beyin lezyonlarıyla bir ilişkisi olabileceğini gösteriyor. Bu kişiler hatıralarındaki yerleri, nesneleri ve olayları tam olarak hatırlayamayabilirler. Buradan yola çıkarak bilim insanları bağlantı merkezlerindeki sorunların Fregoli sendromuna yol açabileceğini söylüyor. Bağlantı merkezleri kişinin etrafındaki her şeyle ilgili bilgilerin birbirine bağlandığı biyolojik noktalardır. Eğer bu yapılar zarar görürse doğru bir eşleştirme yapılamayabilir. Komşunuzu seri katil sanmanız da bu yanlış eşleştirmelerden biri olabilir. Hazırlayanlar: İrem Havle ve Feyza Kübra Özalper Kaynaklar - S. Ramachandran. Beyindeki Hayaletler. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. 2013. 203 - Mojtabai R. Fregoli syndrome. Aust N Z J Psychiatry. 1994 Sep;28(3):458-62. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7893241 One thought on Fregoli Sendromu Nedir? Geri bildirim: Sanrısal Yanlış Tanıma Bozuklukları - Psikolojiden Oku


Bilinçaltının Dışa Vurumu: Freudyen Sürçme 6 Mayıs 1988'de dönemin ABD Başkan Yardımcısı George HW Bush Idaho' ya gerçekleştirdiği rutin ziyaretlerden birinde tarım politikasıyla ilgili konuşma yapmak için kürsüye çıktı, konuşmasında dönemin ABD Başkanı Ronald Reagan' ın politik başarılarından da bahsetmek ve onu övmek niyetindeydi ve şöyle dedi: Onunla çalışmaktan gurur duyuyorum. Zaferler aldık, hatalar yaptık, seks yaptık... yani... aksilikler. Bush'un bu dil sürçmesi o dönem için çok magazinel bir eğlence konusuydu. Ama biz olaya biraz daha farklı yaklaşacağız. Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, Gündelik Yaşamın Psikopatolojisi kitabında Hemen her zaman amaçlanan konuşmanın dışında var olan rahatsız edici bir etki keşfettim diyerek parapraksisin tanımını yapar. Freudyen Sürçme olarak anılan ve bilinçaltının bastırılmasıyla konuşma, hafıza veya fiziksel eylemde ortaya çıkan hatalar parapraksisin temelini oluşturur. Freud'e göre toplumsal tabular, kabul görmeyen düşünceler veya inançlar bilinçli farkındalıklardan yoksun bırakılıyor ve yapılan dil sürçmesi ise bilinçaltında gizli olanı açığa çıkarmaya yardımcı oluyor. Freudyen sürçme bilinçaltında güvenle saklanmış sözel engeller, yasaklanmış dürtüler -cinsellik ve küfür gibi- dil hatları ile kişinin bilinç bulmacasını açığa çıkarıyor. Freud bu kadar ünlü olsa da, modern psikologlar ve dil bilimciler bu görüşü pek desteklemiyor. Tüm bunları test etmek için ustaca bir çalışma planlandı. California Davis Üniversitesi'nde yapılan çalışmada heteroseksüel erkeklerden oluşan üç gruptan ikisi, orta yaşlı bir profesör tarafından karşılandı, üçüncü grup ise kadınsı bir şekilde giyinmiş bir laboratuvar asistanı ile deneye başladı. Çalışmanın ortak yazarlarından psikolog Michael Motley asistan etkileyici kısa bir etek ve yarı şeffaf bluz giymişti diyor. Katılımcılardan, kelime çiftlerinin bir listesini sessizce saniyede bir oranında okumaları istendi. Oluşturulan liste kelime çiftlerinin, hata yapmaya hazır Rahip William Archibald Spooner'ın adını taşıyan, iki kelimeyle ilk seslerin veya harflerin değiştirildiği dil sürçmelerini tetiklemek üzere tasarlanmış olmasıydı. Freud'un tahmin ettiği gibi, güzel laboratuvar asistanın grubundaki erkekler, cinsel temelli sürçmeler yaptılar. past fashion yerine fast passion , sappy hex yerine happy sex gibi daha fazla hata yaptılar.


Frontal Göz Alanı Frontal göz alanı frontal korteksin Brodmann Alanı 8'de frontal girusun ortası ile presantral girusun kesişim noktasında bulunur. Bu bölge görsel algı, farkındalık ve bilinçli göz hareketlerinin gerçekleştirilmesi amacıyla iki gözün de eş zamanlı hareket ettiği sekmeli hareketlerinin icrasından sorumludur. Frontal göz alanları retiküler oluşum vasıtasıyla göz kaslarını koordine eder. Bu bölge suplamenter göz alanları, 46. ve 12. prefrontal alanlar, anterior singulat korteks ve premotor korteks gibi çok sayıda kortikal alan ile bağlantılıdır. Bunun yanında çeşitli görme yolakları da frontal göz alanlarının sinyal aldığı uzantıların içindedir. Bunların içinde ileri düzey görsel bilgi işleme kortikal bölgeleri de vardır.


Frontotemporal Demans Frontotemporal demans frontal ve temporal lobun kesiştiği bölgedeki nörodejenerasyon sonucu nöronların ölmesi veya ciddi hasar görmesiyle ortaya çıkar. Bu hastalıkta frontotemporal bölgedeki nöronların 70%'i ölür. Frontotemporal demansın en yaygın belirtlileri kişilik değişimi, sosyal ve kişisel davranışlarda değişiklik, duygusal kararsızlık ve dili ifade etmede yaşanan güçlükler, algı ve hafıza sorunlarıdır. Tüm frontotemporal demans yaşayan hastalar kendilerini sosyal hayattan izole ederler. Alzheimer hastalığı gibi diğer demans türlerinin aksine bellek sorunları bu rahatsızlığın temel bir özelliği değildir. İlk olarak Arnold Pick tarafından tanımlanan ve Pick hastalığı adı verilen bu rahatsızlık daha sonra isim değiştirmiştir. Gençlerde görülme sıklığı yaklaşık 20% olup Alzheimer hastalığından sonra en sık görülen demans türüdür, 60 yaş öncesi demansın yaklaşık 50%'sini oluşturmaktadır. Frontrotemporal Demans Türleri 1) FTD'nin Davranışsal Varyantı Frontotemporal demansın üç farklı türü vardır. İlki kişilik ve davranış ile ilgili beyin bölgelerinde hasar meydana gelmesinden dolayı ortaya çıkan FTD'nin davranışsal varyantıdır . En yaygın frontotemporal demans türü budur. BV-FTD'de hastanın kişisel hijyen alışkanlıkları değişmeye başlar, düşünce mekanizmaları farklılaşır. Davranışlarında ve hayatında bir terslik olduğunu ise çok nadiren farkeder. Bu kişiler sosyal olarak kendilerini tecrit ederler. Evde yalnız kaldıkları zamanlarda ise iştahlarında ciddi bir artış gözlenir. Bazılarında bu asosyallik ortama uygun davranışlar sergilememelerinden dolayı kaynaklanır. Örneğin bazı hastalar hiç neden yokken cinsel konular konuşmaya başlar veya porno izlemeye başlarlar. BV-FTD'nin en yaygın işaretlerinden biri herhangi bir şey ile ilgilenmeme halidir, yani apati gösterirler. Ancak sadece apati oluşumuna bakarak hastaya FTD teşhisi koyamayız, zira apati birçok rahatsızlıkta görülebilir. 2) FTD'nin temporal varyantı İkinci FTD türü semantik demans veya FTD'nin temporal varyantı olarak adlandırılır. Bu demansın temel belirtisi hastanın kelimenin ne anlama geldiğini anlayamamasıdır. Sadece duyduğu sözcükler değil bazen hastalar etraflarındaki eşyaların da ne olduğunu anlayamaz. Örneğin bir kuş ve uçak resmi kendisine gösterildiğinde hasta bunların arasındaki farkı ayırt edemeyebilir. Doktorlar bu tür hastalar için klasik bir test uygular ve hastalığın hangi belirtilerinin olduğunu anlarlar. Bu testte hastaya bir piramit, bir palmiye ağacı ve çam ağacı gösterilir. Ağaçlardan hangisinin piramide en çok benzediği sorulur. TV-FTD hastalarının neredeyse hepsi bu soruya doğru yanıtı veremezler. 3) İlerleyen, Akıcı Olmayan Afazi


Frontotemporal Demansın Ayırıcı Tanısı Doğru Tedavi İçin Çok Önemli Teknolojinin gelişmesiyle beraber hastalık sayılarının artışını hiç fark ettiniz mi? Bu hastalıklar da benzer belirtiler görülür fakat ayırıcı özellikler bakımından farklılaşırlar. Bu yapıda ki hastalıklardan biri olan frontotemporal demans , Alzheimer hastalığı, şizofreni, depresyon, geç başlangıçlı bipolar bozukluk gibi hastalıklarla benzer belirtilere sahip olması yanlış tanı olasılığını artırıyor. Frontotemporal demans, düşünce, hafıza ve genel olarak davranış sorunlarına sebep olarak giderek kötüleşen beyin rahatsızlığıdır. Demansın çok farklı türleri vardır ve uygulanan tedaviler bireyin sahip olduğu türe göre değişim gösterir. FTD diğer beyin hastalıklarına benzediği için ayırıcı tanısını yapmamız gerekiyor. Frontotemporal Demans Nedir? Frontotemporal demans, demans türleri içinde Alzheimer hastalığından sonra en sık görülen demans türüdür. Sinsi başlangıçlı bir yapıda olan hastalığın %40-60 arasında genetik temeli vardır. Hastalığın klinik bulgularının çoğu bilinse de kesinleşmiş bir tedavi yöntemi yoktur. Hastalık ilk başlarda sosyal davranışların azalması, kişiliğin değişmesi olarak karşımıza çıkar. İlerleyen zamanlarda bilişsel aktiviteler, yaşında etkisiyle bozulmaya başlar. Frontal bölgenin dejenarasyona uğraması ilk başta bilişin bozulabileceğini düşündürse bile bozulma davranış ve kişilikte görülür. Değişimin görüldüğü başlıca aktiviteler normal kontrolün azalması ya da kaybolması, aşırı aktivite, duygulanımın hastanın düşünce ve ifadelerinden farklı olması, çevreye karşı anormal boyutlarda duyulan ilgisizlik, iç görü eksikliği, tekrarlayıcı ve benzer davranışlar, yeme alışkanlıklarında değişiklikler ve konuşma miktarında azalma sayılabilir. Görüldüğü gibi şizofreni, depresyon, geç başlangıçlı bipolar bozukluk gibi hastalıklarla benzer belirtilere sahip olması tanıyı zorlaştırır. Ayırıcı Tanı Olarak Frontotemporal Demans FTD kişilik ve davranış değişimleri, çevreye karşı anormal boyutlarda duyulan ilgisizlik, tekrarlayıcı ve benzer davranışlar, iç görünün yokluğu özellikle erken evrelerde tanıda sorun oluşturmakta, FTD olgularına psikoz, şizofreni, depresyon, geç başlangıçlı bipolar bozukluk olarak yanlış tanı konulmasına neden olabilmektedir. Ayrıca demansın en çok görülen türü Alzheimer hastalığıyla ortak özelliklerinin fazla olması doğru tanıyı koymamızı zorlaştırır, kullanılan ilaçların farklı olması bu iki demans türünün birbirinden ayırt edilmesinin gerekliliğini göstermiştir. Saydığımız hastalıklara kesin tedaviler bulunmamış olsa da doğru tanının konulup o yönde tedavi planı oluşturulması çok önemlidir. Frontotemporal Demansın Alzheimerdan Ayırıcı Tanısı FTD ve Alzheimer, demansın en çok görülen tipleridir. Hastalığın ayırıcı tanısının yapılabilmesi için erken evrelerde inceleme yapılabilmesi gereklidir çünkü ileri evrelerinde bulgular benzer olduğu için ayırt etmek zorlaşır. FTD başlangıçta sosyal davranış, kişilik ve dil bozukluklarının hasarlanması şeklinde görülürken bilişsel işlevler de bozulma görülmez. Alzheimer hastalığında ise durum tersi gibi görünür, başlangıçta bellek ve hafıza problemleri görülürken sosyal davranışlar korunmuştur. FTP'de psikotik belirtiler Alzheimer hastalığına göre çok düşük seviyelerdedir. FTD'li bireylerin çoğunda cinsel davranışların arttığı, kuralları çiğneme, fiziksel saldırganlık, kompülsif davranışlar görülür fakat bu davranışların yanlış olduklarının farkındadırlar. Ayrıca hastalığın başlama yaşı FTD'de çoğunlukla 65 yaş öncesindeyken Alzheimer hastalığında 65 yaş sonrasındadır. Son olarak temel farklılıklardan biri olan güçsüzlük ve kas atrofisi gibi motor nöron hastalıkları FTD'de daha fazladır. Frontotemporal Demansın Duygudurum Bozukluklarından Ayırıcı Tanısı Durgunluk halinin görülmesi, motivasyonun azalması, eski hobilerle ilgilenmeme, sosyal aktivitelerinden çekilme nedeniyle FTD olguları depresyon tanısı alabilir. Hastalığın davranışsal belirtileri olan coşku, uygunsuz şakacılık, kendine güven artışı, hafif uyarılara karşı aşırı tepki verme, hastaların başlangıçta hipomani, mani olarak yanlış tanı almasına neden olabilir. FTD'de belirgin olmayan suçluluk, uykusuzluk, iştah kaybı, üzüntü, anksiyete gibi belirtiler hastalıklar arasındaki farklılığı belirleyip doğru tanılama için yardımcı olur. Frontotemporal Demansın Psikozdan Ayırıcı Tanısı


Fuji Dağını Nasıl Taşırsınız?


Galanin


Ganong'un Tıbbi Fizyolojisi Kim E. Barret İnsan vücudu inanılmaz derecede karmaşık ve harika bir yapı. İşte bu kitap bir kez daha bana bu gerçeği gösterdi. Ganong'un Tıbbi Fizyolojisi kitabı insanı öyle çok sıkmıyor. Sadece 700 sayfa (Guyton'ın fizyoloji kitabı 1500 sayfa) ve harika bir şekilde resimlendirilmiş. Sağlık bilimlerinde biraz geçmişiniz varsa kolaylıkla anlayabilirsiniz. Kitapta yer yer terimler var ama anlamsız kelimeler havuzunda yüzmüyorsunuz. Çok takıldığınız yerde Google'a yazarak anlamadığınız yeri öğrenebilirsiniz. Kitapta vücudun işleyişi, hormonal mekanizmalar, sistemler ve daha nicesi çok güzel anlatılıyor. Okuması ve anlaması bir 6 ay sürdü ama kitapla geçirdiğim her andan çok keyif aldım. Onlarca Akademisyenin Çevirileriyle Kitabın Türkçeye çevirisinde onlarca akademisyen görev almış. Bunlardan birkaçı benim de şahsen tanıdığım ve sevdiğim hocalar. Çeviri ekibi Prof. Dr. Hakkı Gökbel'in liderliğinde merkezi Selçuk Üniversitesi olmak üzere Türkiye'nin çok sayıda üniversitesindeki hocalardan oluşuyor. Kitabın Türkçeye kazandırılması konusunda harika bir iş çıkarmışlar diyebilirim. Bir fizyoloji kitabı hangi konulardan oluşuyorsa Ganong'un Tıbbi Fizyolojisi de aynı konuları kapsıyor. Sayfa sayısının azlığı sizi yanıltmasın, hiçbir konu dışarıda kalmıyor. İlk 7 bölüm fizyolojideki temel bilgiler ve doku tiplerini incelemek ile başlıyor. İkinci 7 bölümde merkezi ve çevresel sinir sistemi fizyolojik açılardan inceleniyor. Öğrenme, bellek, koku, görme gibi birbirinden ilginç vücut işlevleri mercek altına alınıyor. 3. kısma geldiğimizde endokrin ve üreme fizyolojisi ile karşılaşıyoruz. Bu kısım 9 bölümde anlatılmış. Endokrin sistemi ile ilgili temel bilgiler, hipotalamusun düzenlenmesi, tiroit ve hipofiz bezi ile başlıyor. Dişi/erkek üreme sistemleri ve karbonhidrat metabolizmasının düzenlenmesi ile son buluyor. İlerleyen kısımlarda sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım sistemlerinin fizyolojileri anlatılıyor.


Gaucher Hastalığı Gaucher hastalığı hücrelerde ve bazı organlarda glikoserebrosidin birikmesine neden olan bir genetik hastalıktır. Vücutta morarma, yorgunluk, kansızlık, trombosit miktarında azalma karaciğer ve dalakta büyüme hastalığın en belirgin özellikleridir. 1. kromozom üzerinde nadir görülen otozomal çekinik bir mutasyon yüzünden glikoserebrosidaz enzimi bir sfingolipid olan glikoserebrosidi parçalayalamaz ve birikmesine neden olur. Hücreler zamanla işlevini yerine getirememeye başlar. Glikoserebrosit dalak, karaciğer, böbrekler, akciğerler, beyin ve kemik iliğinde birikebilir.


Gebelikte Sigara Kullanımının Bebeğe Zararları Bebek bekleyen kişilerin en birincil isteği bebeklerini sağlıklı bir şekilde dünyaya getirmektir. Ancak hayatımızda yer alan karsinojenler bu durumu tehdit etmektedir. Karsinojenler hücrelerde ağır gen hasarlarına kanserleşmeye götürecek mekanizmaları tetikleyen maddeler ve maruziyetlerdir. Dünya Sağlık Örgütü karsinojen maddeleri tehlike derecelerine göre sıralamış ve günümüzde oldukça yaygın kullanılan sigarayı A grubu karsinojen olarak tanımlamıştır. Sigara Sağlığı Nasıl Tehdit Ediyor? Biyo-sosyo psikolojik zehirlenme hali olarak tanımlanan sigara kullanımı oldukça yaygın olup, ülkemizde her 4 kadından biri sigara bağımlısıdır. Çoğu gebelik döneminde de tütün kullanmaya devam eder. Bu durumun fetüs (2. haftadan doğuma kadar olan dönem) açısından yarattığı büyük tehlikeyi anlamak için önce sigarayı daha yakından tanıyalım. Sigara dumanı 4000'den fazla kimyasal bileşen içerir. Bu maddelerden hangilerinin fetüse zarar verdiği kesin olarak bilinmemekle birlikte nikotinin ve karbonmonoksidin listenin başında olduğu nettir. Tütünün aktif alkoloidi olan nikotin yağda çözülür ve yarı ömrü 1-2 saattir. Biyolojik zarları geçebilir. Dumanın solunmasıyla ağız, solunum yolu mukozaları ve akciğerlerde emilir. Karaciğerde metabolize olup böbreklerden atılır. Çalışmalarla nikotinin metabolik ara ürünü olan cotinine bebek kordon kanında gösterilmiş ve böylece plasental bariyeri geçtiği kanıtlanmıştır. Karbonmonoksit Tehlikesi Karbonmonoksit gazı ise sigara dumanının %3-5 ini oluşturur. Sigara sonucu akciğere ulaşan karbonmonoksit gazı hemoglobinin hem grubundaki demir atomu ile birleşir ve karboksihemoglobin oluşur. Karbonmonoksidin hemoglobine olan afinitesi oksijenin hemoglobine olan afinitesinin 250 katı kadardır. Afinite bağlanırken yaptığı çekim gücüne denir. Bu durumda havayla aldığımız oksijenlerin hepsi hemoglobinlere bağlanamaz ve dokulara yeteri kadar oksijen ulaşamaz. Bu durum ciddi sağlık problemlerine neden olur. Gebelikte sigara içmenin fetüse verdiği zararları gözlemlemek için sigara içenlerin plasentalarıyla, içmeyenlerin veya gebelik öncesi bırakanların plasentaları karşılaştırılmış ve plasentada gaz alışveriş kapasitesini düşüren değişiklikler meydana geldiği görülmüştür. Anneyle yeteri kadar gaz alışverişi yapamayan fetüste intrauterin gelişme geriliği görülebilir. Ayrıca sigara plasental damarları etkileyerek uteroplasental kan akımını azaltır. Bunun sonucunda fetüs yeteri kadar beslenemez. Tıpkı annenin oksijenden yeterli verimi alamaması gibi. Ayrıca sigaranın hormonlara olan etkileri sonucunda düşük riski, erken doğum, ölü doğum ve yeni doğan ölümleri görülebilir. Benzer bulgular yalnızca sigara içenlerde değil çevresinde sigara içenlerin bulunduğu hamile bireylerde de gözlemlenmiştir. Gebelikte Sigara Kullanımı Bebeğe Sayısız Zarar Veriyor Yine doğumdan sonra yapılan araştırmalarda sigara içen annelerin bebeklerinin sakinleşmesinin daha zor olduğu ispatlanmıştır. Yine bu bebeklerde alt solunum yolu enfeksiyonları artmış olarak bulunmuştur. Hayatları uzun dönemde incelendiğinde; ilk 5 yıl çok sık hasta oldukları, öğrenme güçlüğü çektikleri, dikkat eksikliği yaşadıkları görülmüştür. Amerika Birleşik Devletleri Halk Sağlığı Servisi'nin yaptığı araştırmalara göre Birleşik Devletler'de bütün gebe kadınların sigarayı bırakmaları halinde ölü doğumlarda %11 azalma olacağı düşünülüyor. Aynı zamanda yeni doğan ölümlerinde %5 düşüş olacağı bekleniyor. Sizce de bu rakamlar hem çok çarpıcı hem de sigarayı bırakmak için yeterli değil mi?


Gece Terörü 4-5 yaşlarındaki çocuğunuzun gecenin bir vakti aniden bağırmaya başladığını düşünün. Gece terörünün en iyi örneklerinden biri tam da budur. Uykunun derin evreleri olan 3. ve 4. evrelerde meydana gelen gece terörü, genelde keskin bir çığlıkla başlayan, korkuyla aniden uyanma şeklinde devam eden, kalp atışlarının ve nefes alıp vermenin hızlandığı korku veren deneyimlerdir. Ancak ertesi sabah çocuk bu tecrübeyi hatırlamaz. Çocukların %3-7'si gece terörünü yaşar.


Alzheimer Hastalığını Akla Getiren Geçici Global Amnezi ve Geçici Epileptik Amnezi Hepimiz dönem dönem bazı anılarımızı tamamen unutmak, hafızamızdan silmek istemişizdir. Ya, beyniniz bunu olmadık zamanlarda ve kendiliğinden yapmaya karar verirse? Kiminiz, yolda giderken birden yolun, gideceğiniz yerin, yanınızdaki kişinin beyninizde hiç var olmamışçasına silindiğini ve bir bilgisayar oyunu gibi bir süre içerisinde parça parça geri geldiğini yaşamışsınızdır. Konu her ne kadar Alzheimer gibi dursa da aslında bambaşka bir rahatsızlık: Klinik çalışmaları yapılıyor olsa da pek çok zaman teşhisi uzun süren, çok bilinen başka rahatsızlıklarla karıştırılan, hatta kimi zaman psikolojik rahatsızlıklardan sanılıp yanlış ilaçlarla tedaviye yönlenilen geçici global amnezi ve geçici epileptik amnezi . Pilotsunuz ve uçmayı unuttunuz !! Konu sadece uçmayı unutmak değil. 6 saatlik hafıza boşluğunu Vücudum nereye gittiğini biliyordu, ama kendimi garip hissediyordum. Aklım vücudumun dışında gibiydi sözleriyle açıklayan 53 yaşındaki pilot, az sonra kocaman bir uçağı nasıl uçuracaktı? Havayoluna zorlukla gelebilen pilotumuz, eşinin telefondaki ısrarları sonucu havayolu acil servisine gitti. Hastanede 3 gün süren yoğun testler nöroloji, kardiyoloji ve gastroenteroloji muayenelerinin normal olduğunu, toksikolojik incelemenin negatif olduğu, alkol alımı olmadığını, sadece tansiyonda hafif bir yükselme olduğu belirledi. Bilinci açık olmasına rağmen günün 6 saatinde neler yaptığını hiç hatırlamayan pilotun geçmişinde de; küçük yaşta geçirdiği menenjit, 10 yaşında ki gastroenteritis ameliyatı ve 40'lı yaşlarında ki sinüzit tedavisinden başka tıbbi bir durum olmamıştı. Pilotun hafızası acil servise gelişinden 6 saat sonra tamamen normale dönmüş ve kraniyel CT, MRI, MRA, EEG, EKG ve laboratuvar sonuçları normal bulunmuştu. Geçici Global Amnezi TGA Doktorlar hastanın geçici global amnezi hastası olduğunu teşhis etti. İlerleyen dönemlerdeki nöropsikolojik test sonuçları, algı ve bellekte anomali olmadığını gösterdi. Psikiyatrik değerlendirmeleri sorun olmadığını ortaya koydu, ancak nöroloji uzmanları, önemli stres kaynaklarının bu rahatsızlığa etkisi olabileceğini belirttiler. Geçici Global Amnezi Nedir? TGA kısa süreli belleğin ani ve geçici olarak kesintiye uğramasıdır. Hastalar yönünü kaybetmiş gibi, zaman ve bulundukları yer konusunda kafaları karışmış hatta tamamen bilgiyi kaybetmiş gibi olurlar, ancak standart yetenekleri devam etmektedir. Örnekleme yapacak olursak araç kullanabilirsiniz ancak her gün gittiğiniz o yol artık beyninizde yoktur. Sanki hiç bilmediğiniz bir yere bir anda bırakılmış gibi tamamen tanımsızdır. Demans yaşayan hastaların aksine, TGA hastaları kişisel kimliklerini, bilinçlerini ve karmaşık rutin görevleri yerine getirme yeteneklerini korurlar. Bununla birlikte, olay sırasında hastalar yeni anılar oluşturamazlar. Hafızaya kaydedemezler bu nedenle de atak bittiğinde atak süresinde olanları hatırlayamazlar. TGA atakları genellikle kısadır ve etkileri geçici olmasına rağmen hasta sıklıkla ataktan hiçbir şey hatırlamaz. TGA Belirtileri Nelerdir? -Kaygı ve ajitasyon -Ne olduğu hakkında tekrar tekrar soru sormak -Olay sırasında kişisel kimliğin korunması -Olay sırasında karmaşık rutin görevlerin tamamlayabilme -Beyin dokusuna zarar veren işaretlerin yokluğu -1-8 saat içerisinde normale dönme. Maksimum 24 saat sürme Yoğunlukla 50 yaş üstü bireylerde görülen TGA araştırmalarında, hastaların migren öyküsü olduğu görülmüş ve bu durum arada bir bağlantı olabileceği düşünülmesine neden olmuştur. Çoğunlukla direk bir tetikleyici belirlenemese de hastalarda; zorlu fiziksel aktivite, çok sıcak veya soğuk suya maruz kalmak, cinsel ilişki, duygusal stres sıkça görülmektedir. Hasta genellikle rutin olan işlerle meşguldür. Yürüyüş, araç kullanmak, ev işleri yapmak gibi otomatik bir aktivite içerisindedir. TGA yaşandığında genellikle yalnızdırlar. Geçici Epileptik Amnezi TEA Bir diğer geçici amnezi, geçici epileptik amnezidir. TGA ile çok büyük farklılığı yoktur. TEA hastalarında nöbetler daha kısa süreli olup hayat içerisinde çok daha sık tekrar eder. TGA ile genel yapısı aynı olmasından dolayı en büyük ayırt edici özellik bu iki veridir. Geçici epileptik amnezi kendiliğinden düzelen retrograd ve/veya anterograd amnezi atakları ile karakterize edilen temporal kökenli fokal epilepsinin klinik bir türüdür. TEA hastalarında, olay esnasında tekrarlayan sorgulama, yönünü kaybetmiş endişeli tablo görülebilir. TGA da olduğu gibi olay anındaki anılar tamamen yok olabilir ya da kısmen hatırlanabilir. TEA genellikle 1 saatten az sürmektedir. TGA ya göre daha sık tekrarlar. Diğer bir ayrıt edici özellik TEA'lı hastaların çoğunda bir dereceye kadar kronik hafıza güçlüğü görülür. TEA ile ilişkili ayırt edici bellek işlevsizliği biçimleri arasında günlerden haftalara kadar yakın zamanda öğrenilen bilgilerin kaybı ve uzak yaşam olaylarının anılarının kaybı bulunur. Benzerliğinden dolayı kolaylıkla TGA ile karıştırılabildiği gibi migren veya psikojenik amnezi olarak da teşhis edilebilir. TEA'lı hastaların üzerinde yapılan kontrollü çalışmalar ve testler sonucu bazılarında halüsinasyon, dejavu, ağız şapırdatma gibi epileptik nöbetler belirlenmiş. Bu şekilde belirli olmayan hafıza şikayetlerinin temeli henüz bilinmemekle birlikte, hafıza konsolidasyonu için sinir ağlarının bozulması varsayılan bir mekanizma olarak düşünülmektedir. Sonunda Hafıza Tamamen Silinir Mi? Yapılan klinik araştırmalar TGA ve TEA hastalarının çoğunda doğru müdahalelerle atakların azaldığını gözlemlemiştir. Henüz yoğun şekilde klinik araştırma ve çalışmaları süren bu iki rahatsızlığın genelde kalıcı hasar bırakmadığı ya da ilerleyen dönemlerde büyük demans sorunlarına yol açmadığı gözlemlenmiştir. Ancak hastalıkların üzerinde hala yoğun çalışmalar yapılmaktadır. Tam tedavi, tetikleyici nedenleri, kalıtsal bağı, ileri yaşlarda yaratabileceği demans sorunları hala araştırılmaktadır. Nedenleri de hala tam olarak belirlenememiştir. Araştırmalar neticesinde genel kanı beynin amigdala da dahil bazı bölümlerinde kan akışında kesinti olmasıdır.


Geleceğimiz İçin Demir! Demir elementinin alımının azlığı, fazladan kaybı veya metabolizmaya yetecek düzeyinin olmaması durumu demir eksikliği olarak tanımlanır. Demir eksikliği, aneminin dünyadaki en sık nedenini oluşturur ve bu problem çok ciddi bir halk sağlığı sorunudur. Gelişmekte olan ülkelerde yüksek kaliteli gıdaların sınırlı olması ve sanayileşmiş ülkelerde zayıf beslenme alışkanlıkları nedeniyle oldukça yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, yaklaşık 2 milyar insanı ve hamile kadınların %50'sini etkilemektedir. Vücudumuzda Demir Nerede Kullanılır? Demir elementi yaşam için çok önemli vazgeçilmez bir elementtir. Protein sentezi, oksijenin taşınması ve depolanması, elektron transferi ile hücre solunum ve pek çok önemli enzimin yapısına girerek önemli metabolik adımlarda görev alır. Vücudumuzdaki demirin %60-70 kadarı kırmızı kan hücreleri olan eritrositlerin içindeki hemoglobinde, %10 kadarı kas yapısındaki miyoglobinde, %20-30'u da ihtiyaç halinde kullanılmak üzere karaciğer ve dalak makrofaj hücrelerinde bulunur. Görüldüğü gibi en çok kırmızı kan hücrelerimizde bulunur. Bu hücrelerin temel görevi yaşamın temeli oksijenin, 30-40 trilyon hücremize sunulmasıdır. İşte demir eksikliği oluştuğunda ve devam eden alım azlığı halinde hücrelerimiz sürekli olarak hipoksi denilen oksijensiz durumuyla karşı karşıya kalacaktır. Besinlerdeki demir 2 şekilde Hem yapısında veya Non-Hem yapısında bulunur. Hem halindeki demir genellikle kırmızı et yapısında bulunur ve ince bağırsaklardan daha kolay emilir. Non-hem halindeki demirin emilimi de diğer alınan yiyeceklerle engellenebilir. Eksikliğine yol açan en sık durumlar şunlardır; demir içeren gıdalardan fakir beslenme ve kadınlarda menstruasyon ile artmış kayıptır. Her kadın aylık adet döngüsünde ortalama 20-30 ml kan kaybeder bu da yaklaşık 20-30 mg demir kaybına denk gelir. Daha az sık sebepleri ise sindirim sisteminin çeşitli hastalıklarıdır. Hayatı tehdit edecek düzeyde ciddi eksiklik durumunda, hekimlerimiz tarafından beslenmeden ziyade, hemen demir preparatları başlanır. Demirin eksikliği sadece anemiye yol açmaz, sinir sistemi gibi diğer sistemlerin de işlevini bozacaktır. Mental ve motor aktivitelerde bozulacak ve kalıcı hasar bırakabilecektir. Demir eksikliğinin hangi mekanizmalarla nörokognitif bozukluğa yol açtığı mekanizmaları tam aydınlanmamıştır. Bazı çalışmalarda sinir sisteminde dopamin reseptör sayısını azalttığı, demir bağımlı çalışan enzimlerin eksikliğinde sinir dokusunun hasara açık hale geldiği düşünülüyor. Böylece, belki de, uzun dönem demir eksikliği zeka geriliğine yol açıyor. Gebelikte Demirin Fetüse Etkisi Hamilelik sırasında anne anemi ise fetüste sağlıklı nörogelişim zayıf olmayacaktır. Fetüsün nöronlarında miyelin kılıfı yapımı için demir elzemdir. Annedeki demir eksikliği ve bağlı anemisi varsa, ileride fetüste gecikmiş nörokognitif gelişim ve hatta psikiyatrik hastalık ile ilişkili olan erken doğum veya fetal büyüme kısıtlılığı kaçınılmaz olacaktır. Gebelikte yeterli demir alan ancak 6 aylıktan sonra düşük demir diyeti alan bebeklerin de bu dönemde nörogelişimi mutlaka yavaşlayacaktır. Beyin gelişiminin kritik dönemleri doğum öncesi annede ve hemen sonrası dönemlerinde bebekte uzun süreli demir eksikliği sonucunda bebekte nörobilişsel komplikasyonlarının düzeltilmesi zordur ve yetişkinliğe kadar devam eder. Bu yüzden her gebe anne buna dikkat etmelidir. Zaten ülkemizde zamanında doğan her yeni doğana ücretsiz demir takviyesi 1 yaşa kadar verilmektedir. Demir Havale Geçirmede Bir Etken Olabilir Demir eksikliğinin bir diğer sonucu santral sinir sisteminde konvülziyon eşiğini düşürerek, çocuk çağı ateşli havalenin oluşumunda bir risk faktörü oluşturmasıdır. Bir çalışmada ferritin düşüklüğünün ateşli havale riskini 2,49 kat artırdığı gösterilmiştir. Eksikliğinde Nasıl Hissederiz? Çocukluk döneminde dikkat eksikliği, hiperaktivite, nefes tutma atakları, katılma nöbetleri, davranış bozuklukları ile kendini gösterebilir. Yetişkinlerde ise kronik yorgunluk, halsizlik, iştahsızlık, konsantrasyon bozuklukları yapabilir. Kan ferritin düzeyine bakılarak demir eksikliği tanısı konulur. Günlük İhtiyacımız Ne Kadar? Erkekler için günlük 8 mg, kadınlar için günlük 18 mg, gebelerde 27 mg demir alınması gerekmektedir. Bu ihtiyaç bebek ve çocuklarda 1-3 yaş arasında 7 mg, 4-6 yaş arasında 10 mg olmaktadır. Demir Eksikliğine Karşı Nasıl Beslenmeliyiz? Daha kolay emilen Hem halindeki demir başlıca et, balık, yumurtada bulunmaktadır. Hem halinde bulunmayan demir ise daha çok kuru baklagil, tahıl, pekmez, yeşil yapraklı bitkilerde bulunuyor. Bu iki gruptan biri tek başına değil, bütün halinde dengeli tüketilmelidir. Örnekler verecek olursak; 50 gram kırmızı et yaklaşık 5 mg, 1 porsiyon kuru baklagil yemeği 4 mg, 1 yumurta 1,5 mg, 1 tatlı kaşığı pekmezde yaklaşık 1 mg demir ihtiva etmektedir. C vitamini portakal suyu ile ya da başka gıdalarla alımı demirin emilimine çok ciddi katkı sağlar. Dikkat edilmesi gereken diğer nokta fitat, oksalat, tanen içeren yapıların fazla alımı demir elementini bağlayarak bağırsaklardan emilimini azaltacaktır. Fitat bilhassa tam tahıllı mayasız beyaz ekmeklerde bulunduğu için emilimi azaltabilir, eksikliği olan bireyler alternatif olarak ekşi mayalı ekmek tüketebilirler. Çünkü ekşi mayalı ekmek içerisindeki bakteriler laktik asit üretimiyle fitat içeriğini azaltarak emilimi artırır. Tanen maddesi de çay kahve içerisinde bulunur ve demir elementini bağlayarak eksiklik oluşturur.


Gen Değil Genom Değiştiriliyor DNA'nızın eşsiz olduğunu mu düşünüyorsunuz? Peki ya size bir muzun genomu ile çok ortak yönünüz olduğunu söylesek. Muz ile insan genomu arasındaki benzerlik oranı %50'dir! Araştırmacılar şimdi insan genomu üzerinde oynayarak neler yapabileceklerini keşfetmeye başladılar. MIT ve Harvard Üniversitesi bilim insanlarından oluşan bir ekip DNA'yı istedikleri gibi biçimlendirerek hücrelere yeni işlevler kazandırabiliyor. Ekibin yeni geliştirdiği teknoloji sayesinde hücreler doğada bulunmayan proteinleri dahi üretebiliyor. Hücrelerin genetiğini değiştirmek aslında daha önceden de oldukça yaygın bir işlemdi fakat bu değişim çok küçük çapta gerçekleştirilebiliyordu. Çünkü genom içindeki sinyal mekanizması o kadar karmaşık ki ufak müdahalelerde bile hücre kendini öldürebiliyor veya başka istenmeyen durumlar yaşanabiliyordu. Genom İçindeki Belirli DNA Dizileri Taranıyor Araştırma ekibi bu tip sorunların üstesinden gelerek canlı hücrelerin genomunda büyük çapta değişikliklere imkan verebilecek yeni bir teknoloji ürettiler. Bu sayede metin içinde bir sözcüğü arattırıp onu hemen değiştirdiğimiz gibi genom içinde de belirli DNA dizilerini arayıp tekrar istediğimiz gibi değiştirebiliyoruz. Bu yaklaşımı kullanarak araştırmacılar E. Coli bakterisinin genomunda hücrenin kendi hayati işlevlerine zarar vermeden yüzlerce değişiklik yapmayı başardılar. Canlı DNA'sı A,T, G, C olarak harflendirdiğimiz dört farklı nükleotidin çeşitli sıra ve uzunlukta bir araya gelmesiyle oluşur. Her canlı organizma bu harf dizilerini amino asit kodlamak için kullanır ve bu amino asitler daha sonra birleşerek proteinleri oluştururlar. Nukleotitlerden protein üretimi için önce belirli genlerin RNA polimeraz enzimi tarafından okunması gerekir. RNA polimeraz üretilecek protein bilgisini mRNA'ya yükler ve mRNA doğruca ribozoma doğru yol alır. mRNA ribozomda translasyon sürecine girerek hücredeki amino asitleri ribozoma çeker ve bu amino asitler uç uca eklenerek proteinleri oluşturur. Translasyon aşamasında neredeyse her hücre 64 kodondan oluşan bir genetik kod kullanır. Bütün amino asitler mRNA'daki üç nükleotitten oluşan kodonlar aracılığıyla kodlanır. Kodonların çoğu amino asit kodlarken birkaçı kodlamanın nerede başlayıp nerede biteceğini belirleyen başlatıcı ve durdurucu kodonlardır. Ekip TAG dizisinden oluşan durdurucu kodonlardan birini hedef aldı. TAG kodonu E. Coli genomunda en az bulunan kodonlardan biri ve bu yüzden bu kodon başlangıç için en uygun seçimdi. Genom Düzenlemede MAGE ile CAGE Teknikleri Birleştiriliyor Araştırmacılar planladıkları biçimlendirmeleri yapmak için MAGE adlı genom mühendisliğinde kullanılan bir teknikle CAGE adlı genomu bir araya getirmek amacıyla geliştirdikleri bir teknolojiyi birleştirdiler. Hücrelerdeki genetik değişiklikleri hızlandırmak için kullanılan MAGE tekniği belirli DNA dizilerinin yerini tespit ediyor ve hücrenin kendi DNA'sını kopyalaması sırasında hemen onları değiştiriyor. DNA kendini kopyalarken çift sarmal açılıyor ve tek sarmal oluyor. Tek sarmal haldeyken DNA diğer sarmaldan bilgi alamadığı için bu halde gerçekleşen tüm değişiklikler kalıcı oluyor. Bu sayede araştırmacılar hücrede gerçekleşen genetik değişiklikleri kesin bir şekilde denetleyebiliyorlar. Hedeflenen DNA dizileri değiştiriliyor ve genomun geri kalanına dokunulmuyor. Ekip bu çalışmada TAG kodonunu başka bir durdurucu kodon olan TAA kodonuyla değiştirdiler. Ekip bu süreci daha iyi denetlemek için 32 E. Coli kolonisi üzerinde MAGE tekniğini kullandı ve toplamda TAG kodonu bulunduğu 314 kısa DNA dizisini mutasyona uğrattı. Ancak bütün bakteriler aynı mutasyonlara sahip değildi. Buraya kadarki kısım olan hücrenin bir DNA dizisini değiştirmek zaten yıllardır yapılıyordu. Mutasyona Uğramış Genler Onarılabilir İkinci aşamada tüm koloniler tek bir ortamda birleştirildi ve toplamda 314 genetik değişikliğe sahip bir koloni ortaya çıktı. Bu noktada araştırmacılar bakterilerin tüm mutasyonlara sahip olması için aralarında gen alışverişini denetlemek amacıyla CAGE adlı teknolojiyi geliştirdiler. Bakteriler birbirlerinde olmayan genleri paylaşma eğilimindedirler bu sayede çevresel şartlara daha iyi uyum sağlarlar. Bu durumda ise mutasyona uğramış genler olan TAA kodonu bakteriler arasında paylaşılacaktı. Araştırmacılar bütün koloniler arasında gen alışverişi olduğundan emin olmak için bir düzenek hazırladılar. CAGE teknolojisi uygulandığı ilk turda koloniler 16'şar şekilde ikiye ayrıldı ve gen alışverişi bu 16'şarlı koloni üyelerinin birbirleri arasında gerçekleşti. İkinci turda koloni sayısı 8'e indi ve bu sefer 8 koloni üyeleri arasında gen alışverişi gerçekleşti. Koloni sayısı yarıya indiğinde koloninin her bir üyesindeki mutant gen sayısı da artmış oldu. Bu şekilde en sona kalan tek koloni 314 mutasyonun tümünü kendisinde bulunduruyordu. Araştırma sonuçları genetik mühendisliğinde devasa bir adım olarak görülüyor. John Hopkins Üniversitesi'nde moleküler biyoloji profesörü olan Jef Booke konuyla ilgili şunları söylüyor Bu araştırma değiştirilmiş küçük DNA parçalarının daha büyük parçalar haline getirilmesine olanak tanıyan çok önemli teknik gelişmeler içeriyor. Genom Düzenleme Organizmaya Çok Yarar Sağlayabilir Genetik değişiklikler canlı hücrelerde yapıldığından araştırmacılar hücrelere gelebilecek her türlü zararlı etkiyi anında gözlemliyordu. Yapılan ilk gözlemlere göre genetiği değiştirilmiş bakteriler normal bir şekilde yaşıyor ve üremeye devam ediyorlardı. Hücredeki tüm TAG kodonları silinir silinmez araştırmacıların bir sonraki adımı bu sefer TAG kodonlarını okuyan hücresel mekanizmayı silmekti. Böylece TAG kodonunun yerine hangi mekanizma gelirse gelsin hücre ona uygun bir mekanizma geliştirecek ve yeni kodona göre amino asit kodlanacaktı. Kodonu ve onu okuyan mekanizmayı birlikte silmenin hücre tasarlayan bilim insanlarına büyük bir çalışma kolaylığı sağlayacağına inanılıyor. Bu Teknikle Virüslere Karşı Daha Dirençli Olabiliriz Genetik kodu değiştirerek bilim insanları bakterileri de virüslere karşı dirençli yapabilme şansını elde edecekler. İlaç sanayi gibi bakteri yetiştirilen endüstrilerde virüsler bakterilerin 20%'sini etkiliyor ve ölümlerine sebep olarak üretimde büyük bir düşüşe neden olabiliyor.


Bu Gen Mutasyonu Korku ve Endişeyi Azaltıyor Hepimiz anne ve babamızdan aldığımız genler ile doğarız. Ancak genetik yapımız ömrümüz boyunca aynı kalmayabilir. Güneş ışınları, kimyasal maddeler, bazen de rastgele gelişen mutasyonlar ile DNA değişebilir. Gen mutasyonu deyince insanın aklına kötü şeyler canlanır ama mutasyonların hepsi her zaman olumsuz etkiye sahip değildir. Bazen yararlı işlevlerinin de olduğu görülür. Finlandiya'da Doğu Finlandiya ve Oulu Üniversiteleri yeni bir gen mutasyonu keşfettiler. Bu mutasyona sahip kişiler korku ve endişeyi daha az hissediyorlar. Dahası bu kişilerin sosyal iletişim becerileri de genin normal haline sahip olanlardan daha yüksek olduğu görülmüş. Finli araştırmacılar farelerde P4h-tm genini yok etmeye çalışıyorlardı. Genin etkisini araştırmak için yaygın kullanılan yöntemlerden biri onu etkisiz hale getirmektir. P4h-tm geninde mutasyon meydana geldiğinde farelerin davranışlarında beklenmedik değişiklikler başladı. Fareler daha cesur davranmaya başladı. Korku ve endişe gibi duygularında ciddi düşüşler görüldü. Fareler artık daha girişken ve sosyal olmuştu. Farelerin Davranışları Nasıl Değişti? Farelerin davranışlarını değerlendirmede panik tepkiler için tasarlanan yeni bir yöntemi de kapsayan bir test bataryası kullanıldı. Bu test bataryasının içinde çok sayıda farklı test bulunuyordu. Araştırmacılar deney hayvanlarını önce normal bir odaya koydular. Daha sonra karbondioksit oranını %10'a çıkardılar. Odadaki karbondioksit miktarının artması doğuştan gelen bir donma tepkisine neden oldu. Bu davranış bir olay karşısında şok olmuş kişilerin yerinden kımıldayamamasına benziyor. Odada karbondioksit artınca farelerde panik atak benzeri donup kalma davranışı ortaya çıkıyor. P4h-tm geninin silindiği farelerde ise bu donma davranışı daha az gerçekleşiyor. Sosyal etkileşim testlerinde bu fareler arkadaşlarıyla daha fazla etkileşime geçiyorlar. Henüz bitmedi. Araştırmacılar farelerin davranışlarına yakından baktılar. Farelerin anksiyete, korku ve öğrenilmiş çaresizlik seviyeleri ölçüldü. P4h-tm geni mutasyonla silinen fareler hepsinde daha iyi skorlar elde etti. Bilim insanları P4h-tm geninin amigdalada daha fazla bulunduğunu keşfetti. Amigdala beyinde korku ve endişe duygularını düzenlemekten sorumlu kilit bölgelerden biridir. Davranış ile beyin anatomisi birbirinden bağımsız düşünülemez. Amigdala başta olmak üzere duyguları kontrol eden bölgelerde bu genin silinmesi korku ve endişeyi azaltmıştı. Olumsuz duyguları yarattığı sis bulutu kalkınca sosyal etkileşim gibi davranışlar da daha belirgin hale geldi. P4h-tm Gen Mutasyonu Beyni Nasıl Etkiliyor? P4h-tm geni bir P4H-TM proteini kodluyor. Bu protein prolil-4-hidroksilaz ailesinin bir üyesidir. Ortamda oksijen azaldığında hücrenin çevreye uyum sağlamasını sağlamada çok kritik bir rolü vardır. P4H-TM proteini yapı ve bulunduğu konum itibariyle ailenin diğer üyelerinden biraz farklıdır. Üzerinde yıllarca çalışma yapılmasına rağmen görevi tam olarak anlaşılamamıştır. Bilim insanları oksijen seviyesindeki değişimlere karşı hücreyi hazırlamanın ötesinde başka görevleri olduğunu da düşünüyorlar. Bu ailenin diğer üç üyesinde gen mutasyonu yapıldığında fareler hiçbir davranış değişikliği göstermedi. Ancak P4h-tm geni ciddi bir etki yarattı. Doğu Finlandiya Üniversitesi'nde görevli Prof. Dr. Heikki Tanila elde ettikleri sonuçların ilginç olduğunu söylüyor. Literatürdeki bilgilere baktığımızda P4H-TM proteininin eksikliğinde ciddi gelişimsel sorunlar olduğunu biliyoruz. Ancak bu kadar büyük davranışsal değişiklikler gözlenmemişti. Şu an P4H-TM proteininin varlığı korku ve anksiyeteyi tetikliyor görünüyor. Peki, embriyonik gelişim döneminde veya yetişkinlikte bu proteini engellesek davranışsal bir iyileşme görebilir miyiz? Bir de hangi evrede gen mutasyonu yapmak doğru olur belirlememiz gerekiyor. Nokta Atışı Gen Mutasyonu ile Tedavi Araştırmacılar bundan sonraki aşamada koşullu gen etkisizleştirmesi ile genlerin istenilen zamanda susturulması için çalışacak. P4h-tm geni istenilen zaman aralıklarında etkinleştirilip susturularak hayvanlarda hangi davranışlara neden olduğu çalışılacak. Burada genin gelişimsel rolünü de unutmamak gerek. Bu proteinin ortadan kaldırılması organizmanın gelişimini sekteye de uğratabilir. Bundan sonraki çalışmalarda yetişkin farelerin amigdalasında P4h-tm gen mutasyonu uygulanacak.


Gen Nedir? Gen, gen terapisi, genetik gibi kavramları haberlerde, gazetelerde sıkça duyarız. Gen nedir diye sorsak herkesin kafasında hücre, DNA gibi şeyler canlanır ama tam olarak yanıt verebilir miyiz? Gen, kalıtımın en temel birimidir. Deoksiribonükleik asidin protein üreten parçalarına gen adı verilir. Hepsi bu kadar mı? Tabii ki değil, üstüne kitaplar yazılan gen ile ilgili biraz daha ayrıntıya inelim. Resmi tanıma göre fenotipe/işleve katkı sağlayan DNA parçasına gen denir. DNA'nın sadece %1.5'u protein kodlar, diğer bir deyişle genlerden oluşur. Geriye kalan %98.5'luk kısım çoğunlukla düzenleyici dizilerden oluşur. DNA Genler spiral şeklindeki moleküller olan DNA'lardan oluşur. DNA'nın yapısı 1953'te keşfedildi ancak 19. Yüzyılda bile varlığını biliyorduk. Sadece yapısını, nasıl bir şekle sahip olduğunu bilmiyorduk. Hatta 1940'larda sıçrayan DNA'lar bile keşfedilmişti. DNA'nın yapısında adenin, guanin, timin ve sitozin bazları, fosfat ve şeker bulunur. Adenin timin ile guanin de sitozin ile eşleşerek DNA'nın iki ipliğinin birbirine tutunmasını sağlar. Fosfat ve şeker molekülleri de ipliğin uzamasını sağlayan kovalent bağları meydana getirirler. Gen DNA'daki her üç baz çifti bir aminoasidi kodlar. Örneğin DNA'daki TAC dizisi mRNA'daki AUG'ye karşılık gelip başlangıç kodonunu oluşturur ve aynı zamanda metiyonin aminoasidini kodlar. Üçlü DNA dizileri birbirini ardına gelerek genlerin işlevini belirler. DNA'da 3 milyar baz çifti bulunmaktadır. Genler yüzlerce, binlerce baz çiftinin birbiri ardına eklenmesinden oluşur. Kromozom DNA'yı düz bir ip gibi açtığınızda yaklaşık 1.5 metrelik bir uzunluğa sahiptir. Bu kadar uzun bir molekül nasıl oluyor da mikrometre boyutlarında bir hücrenin çekirdeğinin içine sığıyor? Burada DNA'nın katlanma mekanizması kendini gösteriyor. DNA katlanacağı zaman önce histon proteinleri üstünde sarılıyor. Histon proteinleri de kendi içinde katlanıyor ve böylece X şeklinde kromozomlar oluşuyor. Bir hücrede 23 çift kromozom vardır. 23 çiftin biri anneden, biri babadan gelir. Vücut kromozomları uzunluk bakımından birbiriyle eş özellik gösterirken sadece epey kromozları yapısal olarak farklıdır. Kadınlarda 2 tane X kromozomu varken, erkeklerde bir X, bir tane de Y kromozomu vardır. Histon proteinlerine sarılı olan genler etkin biçimde protein kodlamazlar. Sessiz olarak varlıklarını devam ettirirler. Ne zaman histon proteininden ayrılır ve hücre enzimleriyle etkileşime geçerse o zaman protein kodlamaya başlarlar. Genlerin histon proteinleri ve diğer yapılarla etkileşime girerek gen etkinliğini düzenlemesi epigenetik bilimi altında incelenir. 1869 Günümüz Arası Genin Tarihi 1869 DNA ilk defa hücrelerde keşfedildi ama gerçek işlevi henüz bilinmiyordu. 1909 Gen terimi ilk defa kullanıldı ve DNA'nın kimyasal yapısı keşfedildi. 1920 Nesiller arası kalıtım aracı olarak kromozomlar ileri sürüldü. 1944 DNA ilk defa bireysel özelliklerin kalıtımı ile ilişkilendirildi. 1951 DNA'nın X-ray kırılma fotoğfaları çekildi. 1953 James Watson ve Francis Crick DNA'nın yapısını tanımladı. 1966 DNA'nın kromozomların haricinde mitokondride de bulundu. 1969 İlk defa tek bir genin izolasyonu gerçekleşti. 2003 İnsan Genom Projesi başarıya ulaştı.