En İyi Öğrenme Stratejileri En çok merak ettiğiniz konulardan birini ele alıyoruz: Kısa zamanda çok şeyi iyi öğrenmek! Öğrenme konusunu mükemmelleştirmek için bilim insanları onlarca yıldır hummalı bir çalışma yürütüyorlar. Sürekli yeni öğrenme stratejileri geliştirerek araştırmacılar beynin çalışma ilkelerini anlamaya çalışıyorlar. Daha önce öğrenme ile ilgili pek çok yazı kaleme aldım ama bu sefer daha kapsamlı bir makale yazmayı hedefliyorum. Öğrenme konusunda pek çoğumuz yanlış bilgilere inanıyoruz ve konunun özünü kaçırıyoruz. Çok çalışmak, çok okumak öğrenmek manasına gelmez. Ders çalışırken en çok neyden yakınıyorsunuz? Unutmaktan mı? Aslında bu da öğrenmenin bir parçası. Kendinizi saplantılı şekilde belirli şeylere şartlamayın. Öğrenme sürecinin nasıl gerçekleştiğini öğrenin ve, öğrenme stratejileri nelerdir, keşfedin; beyninizi ona göre çalıştırın. Bu şekilde beş duyunuzla algıladığınız bilgileri daha kolay öğrenecek ve öğrendiklerinizi de çok daha uzun süre hatırlayacaksınız. Ders Çalışma ve Öğrenme Stratejileri Klasik ders çalışma stratejisi hepinizin bildiği gibi masaya otur, kahveni kenara koy ve okumaya başla şeklindedir. Bunun çeşitli versiyonlarını yaratmak da mümkün. Örneğin, ben ney üfleyeceğim zaman sessiz bir ortam bulurum, notaları karşıma alır ve üflemeye başlarım. Kendimizi bu şekilde izole ederek çalışmak belki öz disiplini artıracak ve kişinin odaklanmasını sağlayacaktır. Ancak psikologlara göre bu durum stres ve endişe seviyemizi de artırıyor. Gerçekten işimizi doğru yapıp yapmadığımızdan emin olamıyoruz. Birçok insan bu yüzden kütüphanelerde veya grup halinde ders çalışmayı tercih eder. Ertesi gün insan anatomisinde sınav olacağımızı varsayalım. Son gece kemikleri harıl harıl ezberlemeye çalışıyorsunuz ama sınavda hepsini unutuyorsunuz. Unuttuğunuz için beyninize kızabilirsiniz ama unutmak kötü bir şey değildir. Öğrenme ve hatırlama için gerekli olan doğal bir süreçtir. Unutmak beyinde bir nevi süzgeç gibi işlev görür. Her zaman işe yarayacak bilgileri alır geri kalanını bırakır. Burada kızmanız gereken kişi beyniniz değil, kendinizsiniz. Süzgeciniz ne kadar iyi çalışıyor önce onu sorgulamalısınız. Beyninizi Rahatlatın Gün içinde beyne girilen bilgilere şöyle bakalım. Bunların kaçta kaçı uzun süreli belleğe alınmalı, ne kadarı ise aynı gün silinmelidir? Gün içinde inanılmaz miktarlarda hoşumuza giden ama beynimiz tarafından yararlı görülmeyen uyaranlara maruz kalıyoruz. Sohbetlerimiz, televizyon izlememiz, oynadığımız oyunların arasında beynin bilgi filtreleme sistemi gittikçe daha da hassaslaşıyor ve süzgecin delikleri küçülüyor. Ders çalışmadan önce biraz beynimizi rahatlatmamız gerekiyor. Ders çalışmadan hemen önce 5-10 dakika boyunca hiçbir şey düşünmeyin ve rahatlamaya çalışın. Sürekli unutmaktan şikayet ettiğimiz söyledik. Unuttuğunuz bilgilerin yok olduğunu zannetmeyin. Onlar hala orada ama şu an için erişemiyorsunuz. Bu konuda yapılan araştırmalar yarı unutulmuş bir bilgiyi çok çalışarak tazelediğinizde o bilginin kalıcılığı öncekinden 2 katına çıkıyor. Fransızca 50 sözcük öğreniyorsunuz ama 2 hafta sonra kaç tanesini hatırlıyorsun dediklerin sadece 5 sözcük çıkıyor. Kalan 45 sözcük hala beyninizde bir yerlerde duruyor. Sözcük listesini tekrar ettiğinizde 2 hafta sonra hatırladıklarınızın sayısı 20 oluyor. Bu 2 hafta sonra 40 oluyor ve en sonunda 50'ye ulaşıyor. Geçen süre zarfında öğrendiğiniz sözcüklerin kalıcılığı ise haftadan haftaya artıyor.Yine tekrar edelim. Aralıklı çalışmak çok etkilidir. Okuduğunuz kitaplardaki bilgileri unutabilirsiniz, bu çok normal. Altını çizdiğiniz önemli yerlere zaman zaman bakarsanız kitaptaki bilgilerin çoğunu hatırlayacak ve TEKRARLADIKÇA tüm bilgiler özümsenecektir. Fiziksel Faaliyet Çok Yararlıdır Kara kalem ile çizim tekniklerini öğreniyorsunuz. Yapmanız gereken tek şey nedir? Çizmek. Ancak saatlerce aynı yanlışları yapmak gelişme kaydettiğiniz anlamına gelmez. Analitik düşünerek nerede hata yaptığınızın farkına varın ve nokta atışlarıyla öğrenmeye çalışın. 20-25 dakikada bir beyninize zaman verin. Öğrenme stratejileri arasında beyni güçlendirmek ve rahatlatmak çok önemli bir yer kaplar. Eğer beyniniz gerçekten öğrenmek ile meşgulse kendini tekrar modellemek için zamana ihtiyaç duyacaktır. Arada kısa yürüyüşler yapın. Hiçbir zaman bir yere çakılıp kalmayın. 15 dakikalık bir yürüyüşün beyne daha fazla kan gitmesini sağladığını unutmayın. Ezberlemekte sorun yaşıyor musunuz? Eğer ben ezberleyemiyorum, mantığını kavramam gerekiyor diyenlerdenseniz, üzülmeyin. Beynin çalışma şekli böyledir. İnsanlar robot değildir. Kalıp şeklinde verileri alıp hard diskinde saklamazlar. Bilgileri ezberlemek yerine bilgileri inşa etmeye çalışın. Okuduğunuz, dinlediğiniz, izlediğiniz materyalleri zihninize atın ve kendi kendinize anlatın. Anlatım esnasında duygularınızı da işin içine katın. Şaşırın, farkedin, hayranlık duyun, mutlu olun. 6 Eylül 2007 tarihinde İsrail Hava Kuvvetleri Suriye topraklarında Kuzey Kore-Suriye işbirliğiyle yapılan nükleer tesisi bombaladı. Bu olay basında hiç yer bulmadı cümlesini okuduğunuz ve ezberlemeniz gerekiyor. Hemen olayı görselleştirin, sebep sonuç ilişkisi kurun. Şaşırın ve konuyu bir kez de kendinize anlatın. Olayın üzerinde durduğunuzda beyniniz bunun önemli olduğunu anlayacak ve bilgiyi daha uzun süreli kodlayacaktır. İşleri Eğlenceli Hale Getirin Çalışma esnasında kendinizi sıkmayın, rahat bırakın. Yaptığınız işi keyifli hale getirmezseniz odaklanmakta sorun yaşarsınız. Bazı çalışmaların sonuçlarına göre prefrontal korteks ve bazal ganglia nöronları arasındaki ß dalgalarının senkronizasyonu öğrenme için kritik öneme sahiptir. Beta dalgaları bir konuya dikkatimizi yoğunlaştırdığımızda ortaya çıkan beyin dalgalarıdır. Eğer odaklanma bozulursa senkronizasyon gerçekleşmez. İsterseniz ortamı da değiştirebilirsiniz. Bunun işe yaradığını gösteren bazı kanıtlar mevcut. Ev beni sıkıyor deyip, bir kafeye oturmayı deneyebilirsiniz. Ara vermekten çekinmeyin. Ancak verdiğiniz aralarda gerçekten beyninizi dinlendirin. Beyninizi hiçbir uyarana yönlendirmediğiniz zaman olağan durum ağı adlı beyin devresi çaışmaya başlar. Bu devrenin çalışması öğrenme sürecinize katkı sağlar. 20-25 dakika çalıştınız ve lateral geniculate çekirdek üzerinden birincil görsel kortekse giden nöronların sinyal iletiminden sıkıldınız diyelim. Hemen gözlerinizi kapatın ve kendi iç dünyanıza odaklanın. 5 dakikalık bir dinlenme sizi daha dinç hale getirecek ve öğrendiklerinizin de pekişmesini sağlayacaktır. Öğrenme Stratejileri Arasında Test Etkisi Çok Önemlidir Test etkisini kullanın! Bir şey öğrendiniz mi bir kendinizi test edin, ne kadarını öğrenmişsiniz. Şimdi bu makaleyi okuyorsunuz. Buraya kadar okuduklarınızdan ne öğrendiniz, sesli bir şekilde yanıtlamaya çalışın sonra önceki paragraflara bakıp kontrol edin. Bir materyali tekrar tekrar çalışmaktansa,anlatmak ve kendinizi sınamak çok etkili bir yöntemdir. Uykudan faydalanın! Zihin sağlığınız için uykuyu zaman kaybı, boş bir iş olarak görmeyin. Uykunuzu azaltabiliyorsanız azaltın, buna itirazımız yok ama kendinizi yorgun düşürecek kadar uykusuz bırakmayın. Gerekirse uykunuzu bölün. Yorucu çalışma temponuzun arasına 20 dakikalık bir uyku sokmak zihninizi toparlamak için harika bir ilaçtır. 3 saat çalışan birisinin 30 dakika uyuması pek bir şey kaybettirmez. Aksine beynin kendini modellemesi için ona izin vererek bilgileri daha kalıcı hale getiriyorsunuz.


Endoplazmik Retikulum ve Virüsler Arasındaki Özel İlişki Virüsler doğadaki en küçük canlılardan biridir. Çok az sayıda DNA, protein veya RNA ile yapabildiklerine bakınca bu canlılara hayret etmemek elde değil. Örneğin çoğu kişinin korkulu rüyası HIV virüsü sadece 9 genle konak canlının hayatını kabusa çevirebiliyor, Ebola virüsü ise sadece 7 genle yaşamını sürdürüyor. Bir şekilde virüsler konak hücrelerin savunma sistemlerini aşıp organeller de dahil olmak üzere hücresel mekanizmalarını ele geçiriyorlar. Hücre zarında delik açıp genetik materyalini konak hücreye yerleştiriyor, bu hücrenin aktin organizasyonu kendi istediği şekilde değiştiriyor, isterse konağın DNA'sı içine yerleşiyor, isterse hücreyi parçalayıp kendi genetik materyalini çoğaltıyor! Bir virüs varlığını sürdürmek için kendinden onlarca veya yüzlerce kat büyük hücreleri parmağında oynatabiliyor. Endoplazmik Retikulum Virüse En Yardımcı Organeldir Virüsler kendi kendilerine çoğalamadıklarından genetik materyalini kopyalayabileceği bir konak canlıya ihtiyaç duyarlar. Bu amaçları doğrultusunda virüse en çok yardımcı organel endoplazmik retikulumdur . ER, virüsün konak hücrenin içindeki yaşamının neredeyse her evresinde onunla etkileşimdedir. Farklı molekülleri kullanan çok sayıda virüs çeşidi olmasına rağmen hepsi ER ile özel bir ilişki kurmak zorundadır. ER proteinlerin ribozomda üretildikten sonra işlevsel hale geldiği hücre organelidir. Bir protein düz bir zincir şeklinde ribozomda üretilir ancak 3 boyutlu hale gelmesi ve işlev göreceği birime gitmesi için ER'da modifikasyon geçirmesi gerekir. Granüllü endoplazmik retikulumun üzerinde çok sayıda ribozom vardır. Bu ribozomlarda üretilen proteinler vakit kaybedilmeden ER'da modifikasyona uğrar ve hücre içinde görev yerlerine dağılırlar. Burada ek bir bilgi de verelim. ER'da bulunmayan sitoplazma içinde serbest olarak gezinen ribozomlar da vardır. Bu serbest ribozomlar ise hücre dışına salgılanacak proteinlerin yapımı ile ilgilenirler. Bir de granülsüz ER'lar vardır. Bu yapılar da hücre zarının yapımından, lipid ve şekerleri proteinlere eklemekten sorumludurlar. Virüs Yaşamı Virüslerin konak hücre içindeki yaşamı 6 evreden oluşur. İlk adım giriş ile başlar, sırasıyla ilk proteinlerin üretimi, virüsün genetik materyalini kopyalaması, bir araya gelmek, virüsün şeklini oluşturması ile devam eder ve sonunda hücreden çıkış ile biter. Bütün bu evrelerin hepsinde rol oynayan tek organel endoplazmik retikulumdur. Virüsler hücreye giriş yapmak için çok farklı mekanizmalar kullanırlar. Bazıları kendini parçalara bölerler, bazıları hücre zarındaki reseptörleri kandırırlar. Virüs hücreye girer girmez hemen protein üretimine başlar. Bu şekilde konak hücrenin bütün kaynaklarını ele geçirmeye başlar. Genetik materyalini de kopyalayan virüs için sıradaki aşama parçalarını birleştirerek yeni virüsler oluşturmaktır. Parçalarını bir araya getirirken şeklini de değiştiren virüsler aynı zamanda konak canlının bağışıklık sistemini de bastırmanın bir yolunu bulmak zorundadır. İnsanda 25 bin küsür gen var ancak 9 gene sahip HIV virüsü bağışıklık sistemini felç edebiliyor. Endoplazmik Retikulum Şaperon Proteinleri Barındırır Endoplazmik retikulum kıvrımlı yapısı sayesinde büyük bir yüzey alanına sahiptir. İki katlı zarının üzerinde çok sayıda molekül, enzim, protein katlanması için gereken şaperon proteinleri ve çeşitli reseptörler bulunur. ER ayrıca mitokondri ve golgi gibi organeller ile sürekli iletişim halindedir. Endoplazmik retikulumun dış zarı virüs çekirdeğine bağlanır ve ER zarında farklı şekiller oluşturan çok sayıda küçük boru , ve yollar oluşur. ER bu süreçte sürekli şekil değiştirir. Granüllü ER sürekli virüs genlerinden protein üretmekle meşguldür. Granülsüz ER ise çeşitli yağ molekülleri yapar ve bulardan lipoprotein gibi biyomoleküller oluşturur. Endoplazmik retikulumundaki özel bir kanal sitoplazmadan peptitleri alır ve ER'nin içine gönderir. Peptitler birleştirildikten sonra katlanma işlemi de bitince işlevsel hale gelen proteinler işaretlenir veya doğrudan hedef yerlerine gönderilirler. Katlanan proteinler vesiküllere konurlar ve salgılama yolağına yerleştirilerek görev yerlerine gitmesi sağlanır. ER yağ asitleri, kolesterol, fosfolipid ve başka çok sayıda molekülün yapımından sorumludur. Uygun bir şekilde katlanamayan proteinler yine şaperon proteinleri tarafından parçalanırlar. Eğer bu işlem yeterli olmaz veya çalışmazsa yanlış katlanmış proteinler sitoplazmaya gönderilir ve burada proteazomlar tarafından yıkıma uğrarlar. Proteazomların da parçalayamacağı büyüklükte proteinler otofaji işlemiyle yok edilirler. Virüsler hücreye girer İnsanlarda pek çok hastalığa neden olan Polyoma virüsü 3 tane proteine sahiptir. Konak canlının hücrelerine girmek için hücre zarındaki reseptörleri kandırır ve kendini bir vesikülün içinde hücreye sokar. Vesikül, virüsü doğruca endoplazmik retikuluma götürür. ER'daki şaperon proteinleri virüsü parçalarına ayırır ve virüs proteinleri ile genetik materyali serbest kalır. Virüs proteinleri ve genetik materyal hemen ER'yi ele geçirir ve ER şekil değiştirir. ER'nin zarında delikler oluşmaya başlar. Bu özel yapılar sayesinde virüsler hücre sitoplazmasına ve çekirdeğine geçebilirler. Rahim ağzı kanserine yol açabilen HPV virüsü kılıf olmadan hücreye giriş için endoplazmik retikulumu kullanır. Polyoma virüsü gibi vesikül içinde ER'ye taşınır ve ER proteinleri sayesinde hücre içinde virüs proteinleri serbest kalır. Virüs proteinleri üretilir Virüs kılıfı parçalandıktan sonra virüsün DNA veya RNA'sı serbest kaldığında protein üretimi başlar. Bu aşamada virüsler sahip oldukları genetik materyale göre çok farklı stratejiler kullanır. RNA'ya sahip bir virüs RNA'dan mRNA üreterek veya HIV virüsü gibi RNA'sını önce DNA'ya çevirip sonra bundan mRNA üreterek protein sentezleyebilir. Virüs proteinleri ER'de daha fazla virüs yapmak için kullanılır. Sonrasında genetik materyal bir araya getirilir ve bir protein yapısı içine yerleştirilir. Bir araya getirme işlemi sıklıkla ER içinde gerçekleşir. Virüs genetik materyali bir yandan protein sentezlerken bir yandan da kendini çoğaltmakla meşguldür. Çoğaltma işlemini hızlandırmak için de konak hücrenin proteinleri yerine kendi özel proteinlerini üretir. ER'nin bir bölgesinde gerçekleşen bu işlemde virüs ER'nin zarından parçalar alır ve bunları özel bir şekle sokar. Virüsten gelen proteinler ER'nin zarında değişiklik yaptıktan sonra alınan bu parçalardan tabiri caizse bir fabrika kurar. Burada kendini çok hızlı bir şekilde kopyalamaya devam eder. Bu çoğaltma fabrikaları kopyalama ve bir araya getirme için daha fazla virüs bileşenlerini kendine çeken bir merkez olarak hizmet eder. Hepatit C virüsü biraz farklı bir şekilde çalışır. Virüs RNA'sı ER zarına yerleşir ve büyük bir protein yapar. Bu protein sonra çok sayıda işleve sahip 10 parçaya ayrılır. Bu parçalardan birkaçı yeni virüslerin oluşturulması için yapı malzemesidir. Bir tanesi ER zarında delikler açar. 5 tanesi membranda az önce bahsettiğimiz fabrikayı oluşturur. Endoplazmik retikulumda daha fazla virüs yapılır Virüs bir kere hücreye girip ER'ye yerleşince artık konak hücre virüse hizmet etmeye başlar. Kopyalama ve bir araya getirme işlemlerinin çoğu ER'de yapılır. Neredeyse tüm RNA virüsleri virüs tarafından yapılan polimeraz enzimini kullanarak çoğalır. Her virüs endoplazmik retikulum zarını kendi amaçlarına uygun şekilde modeller. Virüslerin konak canlının bağışıklık sisteminden korunması için her virüs farklı bir modelleme işlemi uygular. Örneğin HCV virüsü ER zarını kullanarak kendine ER'nin hemen yanında bir vesikül oluşturur. Bu vesikül ER'nin içinde değildir ama ondan tamamıyla ayrı da değildir, hemen yanı başına ER'nin bir uzantısı gibi durur. Bu vesikül içinde üretilen bütün proteinler ER'ye gider. Virüs bileşenlerinin bir araya getirilme işlemi vesikülün sitoplazmaya bakan tarafında gerçekleştirilir. Virüs temel olarak 5 proteine ve çok sayıda yardımcı moleküle ihtiyaç duyar. Konak hücre enzimleri virüsün ihtiyaç duyduğu bu yardımcı molekülleri üretir. Bunlardan birtanesi hücrenin şeklini almasında ve hücre içi sinyal mekanizmasında görev alan PI4P molekülüdür. Başka bir molekül kolesterolü hücre zarına çekmekten sorumludur. Virüs bileşenleri bir araya getirilir Virüsün parçalarının oluşturulduktan sonra nasıl bir araya getirildiği çok fazla anlaşılan bir olay değil. endoplazmik retikulum içinde belirli yerlerin olduğu ve parçaların buraya getirildiği düşünülüyor. Konak hücrenin zarında yağ damlacığı adlı yapılar vardır. Bu yağ damlacıkları çeşitli yağ molekülleri, kolesterol ve fosfolipidelerden oluşur. Virüsler ER'yi ele geçirdiğinde yap damlacıkları virüs fabrikalarına çekilir. Bu damlacıklar da yeni virüs yapıları oluşturmak için temel virüs proteinlerini çekmek için kullanılır. Damlacıklar çekirdek virüs proteinini bir araya getirme işleminin gerçekleştiği endoplazmik retikulum bölgesine götürür. Çekirdek virüs proteinlerini de virüsün genetik materyalini çevreler. Virüslerin çekirdek yapılarını oluşturmak için birkaç viral protein daha kullanılır. Sonunda oluşturulan nükleokapsid yapı virüs ile endoplazmik retikulum arasını tam olarak ayırır ve virüsün hücreye bağımlılığı sona ermeye başlar. Artık virüsün yüzeyinde kendine has glikoproteinler de mevcuttur. Çıkış için son işlemler Virüsün nükleokapsid yapısı ve kılıfı hazırlandıktan sonra hücre zarından çıkması için şeklini değiştirmesi gerekir. HCV virüsleri endoplazmik retikulum içinde çoğaldıktan sonra ek lipoproteinleri kendilerine çekerler ve bu lipoproteinler virüs parçacıkları üzerine yapışırlar. Hepatit B virüsleri de bu şekilde ER'de şeklini değiştiren virüslerdendir. HCV virüsleri önce düz bir iplik halince üretilir ancak hücreden çıkmak için ER'de kendini daire şekline sokar. Rotavirüs başlangıçta çok sayıda farklı proteinden oluşan 3 tabakalı bir top şeklindedir. Virüs iki tabakalı haldeyken endoplazmik retikulum üzerinde bir delik açar ve bu delik ER'de depolanmış kalsiyumun sitoplazmaya akmasına neden olur. Sitoplazmada meydana gelen bu ani artış otofaji mekanizmasını etkinleştirir ve nasıl olduğu bilinmeyen bir şekilde virüste üçüncü bir tabaka meydana gelir. Üçüncü tabakanın virüsün en dışına eklenmesi çok karmaşık ve sıradışı bir olaydır. Fazla kalsiyumun meydana getirdiği hasar ve enkazı kaldırmak için faaliyete geçen otofaji birkaç virüs proteinini de endoplazmik retikulum zarındaki virüs bölgesine taşır. Bazı parçalar ER'nin içinde bazıları ise dışında kalır. Taşınan proteinlerden bazıları ER zarının şeklini önemli ölçüde değiştirir. ER zarının şeklini değiştirmesi esnasında bir parça ER'den kopar ve bazı işlemlerden sonra üçüncü tabaka olarak virüs yüzeyine yerleştirilir. ER zarının nasıl koptuğu, hangi işlemlerden geçip ne şekilde virüs yüzeyine yapıştığı bilinmiyor. Bu karmaşık süreç esnasında hücre içindeki kalsiyum miktarı çok değişir ve endoplazmik retikulum şekli çok büyük değişiklilere uğrar. Virüs hücreden çıkar Endoplazmik retikulum golgi ile birlikte salgılama yolağının önemli bir elemanıdır. Vesiküller de dahil olmak üzere neredeyse tüm hücre zarı malzemesinin üretilmesi, modifiye edilmesi ve taşınması bu yolağın sayesinde olur. Bu salgılama yolağı yeni oluşturulmuş virüsleri hücre zarına götürmek için biçilmiş kaftandır. Clathrin proteinleri gibi hücrenin gelişmiş sistemlerini kullanan virüsler hücre zarında delik açmadan kendilerini dışarıya çıkartabilirler. Bu sistemin ayrıntılarına yazımızda şimdilik yer vermeyeceğiz, isteyenler clathrin aracılı taşıma olarak araştırabilirler. Virüsler ve Endoplazmik Eetikulum ER proteinlerin üretildiği, katlandığı ve taşındığı ortak bir merkez olduğu için virüslerin konak hücreyi ele geçirmek ve çoğalmak için istila ettiği ilk yerdir. ER çok dinamik bir yapıya sahiptir bu yüzden değişen koşullara hemen uyum sağlayabilen çok esnek bir yapıya sahiptir. Virüsün hücre içindeki yaşamının çoğu endoplazmik retikulum üzerinde geçer. Bazı virüsler ER'nin bu dinamik ve esnek yapısını kendi amaçları doğrultusunda çoğalma fabrikaları kurmak için kullanır. Rotavirüs gibi virüsler ise ER içinde büyürler ve kılıfa ihtiyaç duymadıkları için endoplazmik retikulum enzimlerini ve şaperon proteinlerini kullanmakla yetinirler.


Endoplazmik Retikulum Endoplazmik retikulum ökaryotik hücrelerde kıvrımlı şekilli zarlı bir yapıya sahip bir organeldir. ER'nin zarları hücre çekirdek zarının devamı şeklindedir. Dantel benzeri kıvrımlı bir yapıya sahiptir. Granüllü ve granülsüz olmak üzere iki çeşit ER vardır. Granüllü ER üzerinde ribozomlar olduğu için böyle adlandırılır. Granülsüz ER'da ribozom yoktur bu yüzden granüllü ER'da gerçekleşen protein düzenlenmesi granülsüz olanda gerçekleşmez. Granüllü ER'nin başlıca görevleri protein katlanmasını düzenlemek, proteinlerin görev yerlerine taşınmasını sağlamak, kalsiyum depolamaktır. Granülsüz ER ise fosfolipidlerin, steroid moleküllerin ve çeşitli lipidlerin sentezini gerçekleştirir. Endoplazmik Retikulumun Yapısı Endoplazmik retikulum tübüler ve düz veziküler yapılardan oluşmuş bir ağ şeklindedir. Tübüller ve veziküllerin tümü birbiriyle ilişki halindedir. Bu organelin duvarları tıpkı hücre zarı gibi çiftkat lipidden oluşmuştur ve çok miktarda protein içerir. Bu organelin toplam yüzey alanı bazı hücrelerde örneğin karaciğer hücrelerinde hücrenin dış yüzey alanının 30-40 katı kadar olabilir. Tübül ve veziküllerin içi endoplazmik matriks denen ve ER dışındaki sıvıdan farklı olan akışkan bir sıvıyla doludur. Elektron mikroskobu ile çekilmiş fotoğraflar ER içindeki boşluğun çift katlı çekirdek zarının arasındaki boşlukla bağlantılı olduğunu göstermiştir. Hücrenin başka bölümlerinde yapılan maddeler endoplazmik retikulum içine alınır ve daha sonra hücrenin diğer bölümlerine iletilirler. Endoplazmik retikulum yapısındaki çok geniş alan ve bu zar üzerinde bulunan çok sayıdaki enzim hücrenin metabolik işlevlerini gerçekleştiren makinenin önemli bir parçasını oluşturur. Ribozomlar ve Granüler Endoplazmik Retikulum Endoplazmik retikulumun bir çok bölgesinde dış yüzeyine tutunmuş ribozom denen çok sayıda küçük granüler partiküller bulunur. Endoplazmik retikulumun böyle gözüken bölümlerine granüler ER denir. Ribozomlar ribonükleik asit ve protein karışımından oluşmuştur ve hücrede, bu bölümde ve protein sentezini gerçekleştirirler. Granülsüz Endoplazmik Retikulum


Endorfin: Bir Mutluluk Hormonundan Çok Daha Fazlası Ağrınız olduğunda hemen ağrı kesicilere başvuranlardan mısınız yoksa vücudunuzun bu ağrıyı azaltmasını bekleyenlerden mi? Ağrı kesicilerin ağrılarımızı azaltmak gibi etkilerinin yanı sıra vücudumuza verdiği zararları da göz ardı edemeyiz. İlaçlar yerine vücudumuzun kendi oluşturduğu ağrı kesiciyi harekete geçirmeye ne dersiniz? İşte onun adı: Endorfin! İlk olarak endorfin hormonunun salgılandığı en temel merkeze yolculuk yapalım. Bu merkez hipofiz bezinin ön bölgesidir. Endorfinin üretimi ve beyne salgılanması burada gerçekleşir. Endorfin vücudumuzun kendi özel ağrı kesicileridir. Aynı zamanda bir nörotransmitterdir. Sinyalleri bir nörondan diğerine ileten kimyasal maddelerdir. Bunlar merkezi sinir sisteminin işleyişinde önemli bir rol oynarlar. Yakınında bulunan nöronların sinyalizasyonunu arttırabilirler ya da azaltabilirler. Endorfin Stres, Korku ve Ağrı Olduğunda Sentezlenir Endorfinler belirli uyaranlara, özellikle de stres, korku ya da ağrıya cevap olarak üretilir. Vücudumuzun çeşitli yerlerinden köken alırlar. Esasen ağrıları bloke etmekten ve duyguyu kontrol etmekten sorumlu bölgede bulunan hücrelerdeki reseptörlerle etkileşirler. Yakın zamana kadar endorfin hakkında ayrıntılı inceleme yapamıyorduk. İnsan ve sıçanların beyinlerindeki endorfin seviyelerini izleyerek bir şeyler öğrenmeye çalışıyorduk. İnsan beyninde bu seviyeleri deneklere zarar vermeden ölçmek mümkün değildi. Bununla birlikte yeni görüntüleme yöntemleri araştırmacılara büyük kolaylıklar sağladı. Nöronlar ile etkileşimde bulunmaları nedeniyle endorfinlerin akışını incelemelerine izin vermektedir. En az 20 farklı endorfin türü vardır ve bir türü olan beta-endorfin, morfin gibi kuvvetli bir ağrı kesiciden daha güçlüdür. Alkolizmden, şeker hastalığına ve beynin yaşlanmasına kadar rol oynadığı gösterilmiştir. Endorfin ve Duygular Endorfinler ağrıları bloke eder ancak zevk duygularımızdan da sorumludurlar. Yiyecek, cinsiyet ve hatta arkadaşlık gibi yeterince iyi bir şey yaşadığımızda bu zevk duyguları yüzeye çıkar. Yaşadığımız güzel duygular onların tetikleyicilerinin arkasından gitmemizi sağlar. Alışkanlıklar ve bağımlılıkların arkasındaki mekanizma da böyle işler. Duygularınızın ve anılarımızın çoğunluğu beyninizin limbik sistemi tarafından işlenir. Hipotalamus; nefes alma, cinsel tatmin, açlık ve duygusal tepki gibi çeşitli işlevleri yürüten bölgedir. Limbik sistem ayrıca opioid reseptörleri açısından zengindir. Endorfinler, limbik sistemin opioid reseptörlerine ulaştığında ve her şey normal şekilde çalışıyorsa zevk ve tatmin duygusunu yaşarsınız. Endorfin Zihinsel Rahatsızlıklarda Rol Alıyor İlginç olarak, obsesif kompulsif bozukluk gibi bazı zihinsel hastalıklarda endorfinler sorumlu olabilir. Örneğin; bir kişi ellerini yıkadığında, görevinin tatmin edici bir şekilde tamamlandığına karar verdiği bir noktaya varır. Normalde bu işlemi sonlandırır. Endorfinlerin ne zaman ellerinin temiz olduğu konusunda tatmin olacaksın sinyalinin verilmesinde etkili olabilir. Endorfin hormonu yeterince üretilmezse ellerinizi yıkamayı ne zaman durduracağınızı anlamayabilirsiniz. Bu sinyal alınana kadar işleme devam edebilir. Endorfinler, öfke ya da kaygıların arttığı durumlardan sorumlu olabilirler. Endorfinler işinizi geçersiz kılarsa ya da hipotalamus endorfin ipucunu yanlış okursa bazı sorunlar görülenilir. En ufak bir sıkıntı ya da endişe ile savaş ya da kaç hormonlarıyla dolup taşabilirdiniz. Endorfinler bizleri kodein veya morfin gibi etkiler ancak bağımlılık yapmazlar. Çünkü opioid reseptörlerine bağlandıklarında, enzimler tarafından neredeyse hemen parçalanırlar. Böylece geri dönüştürülüp tekrar kullanılmasına izin verilir. Endorfin Tetikleyicileri Nelerdir? Birçok şey endorfinin salınmasını tetikleyebilir. Birçok tetikleyicinin var olduğu biliniyorsa da, birincil tetikleyiciler stres ve ağrıdır. Hipotalamus ağrıyı algıladığında birkaç sipariş verir; bunlardan biri Ağrının olduğunu söylemeyi bırakın! dır. Hipotalamus aynı zamanda hormonal sisteminizin kumanda ve kontrol merkezidir. Ne zaman yemek yiyeceğimizden, ne zaman ergenlik sürecimize başlamanız gerektiğine o karar verir. Daha birçok işlevde endorfin dozunun ne olması gerektiğini ayarlar. Hipotalamus ayar yapmak istediğinde hormonlar vücudun diğer bölgelerine salınır. Endorfinler vücudunuzun her yerinde üretiliyor ve hipotalamus tarafından talep ediliyor. Öyleyse bu durumda stres ve ağrıdan başka onların salınmasını tetikleyenler nelerdir? Haydi sıralayalım: - Egzersiz yapmak - Meditasyon veya kontrollü solunum egzersizleri - Doğum - Alkol kullanımı - Acı biber tüketimi - Akupunktur ve masaj terapisi - Ultraviyole ışık


BDNF Nedir? BDNF Miktarını Nasıl Artırabiliriz? Şimdi geldik beslenme ve egzersiz için büyük ama yeteri kadar konuşulmayan bir arkadaşa! Nörotrofik faktörlerin bir tanesi, enerji metabolizmasının vazgeçilmezi: beyin türevli nörotrofik faktör, BDNF! Nörotrofik faktörler nöronları hayatta tutar, farklılaştırır ve büyütür. Nöroplastisiteyi destekleyen moleküllerdir. Metabolik olaylarda önemlidirler. BDNF, NGF, NT-3, NT-4 birkaç nörotrofik faktör örneğidir. BDNF'nin Görevleri Nörotransmitter sentezi, salınımında görevli olan BDNF kan beyin bariyerini geçebilen protein ailesinin bir üyesidir. Sinir hücrelerinin hayatta kalmalarına yardımcı olur, onların korunmasını sağlar. Farklılaşmış sinir hücrelerini uyarır. Daha da ileriye gidip, sinaptik iletişimin kolaylaşmasına yardımcı olur. Sinir hücrelerinin ve sinapsların plastisitesini sağlar. Besin alımını etkiler, serum BDNF eksikliği ağırlık kazanımı sağlar. Enerji metabolizmasında rol oynar. Serumda yeterli miktarda ise daha düşük kan glikozu seviyesi ve daha fazla insülin duyarlılığı sağlar. Bu etkisi, gençlerde yaşlılara göre daha güçlüdür. Eksikliği aynı zamanda anksiyete, Alzheimer hastalığı ile ilişkilidir. Eğer bir çocuk obez ise ileride daha düşük beyin türevli nörotrofik faktör seviyesi gösteriyor ve kilo almaya daha yatkın oluyor. IGF-1 ile metabolizmayı ve sinaptik plastisiteyi artırır. Egzersizin bilişsel fonksiyona iyi geldiği bu ikisinin beraber çalışmasından dolayıdır. Egzersiz beyin türevli nörotrofik faktör ve IGF-1'i artırır. Bu da diyabet hastalarında akut ve kronik glisemik kontrol sağlar. Aynı zamanda egzersiz IGF-1'i artırarak, hipokampuste yeni nöron oluşumu sağlıyor. BDNF Bilişsel İşlevlerle Yakından İlişkilidir Bulunduğu yere göre iki şekilde yazılabilir; - Hipokampal BDNF: Daha çok öğrenme ve hafızada etkilidir. Nöronların plastisitesinde ve yeni nöron oluşumunda rol oynar. - Hipotalamik BDNF: Besin alımını inhibe eder. Enerji harcamasını artırır. Negatif enerji dengesi sağlar. Tıpta, davranışların değiştirebilmesi öğrenme, öğrenme ile edinilen bilgilerin depolanması işlevine ise hafıza denilmektedir. Öğrenme işlevleri, bilginin işlenmesi ve analizini içerir. Öğrenme ve belleğin gelişiminde sinaptik plastisite çok kritik bir rol oynar. Sinir sisteminde nöronlar arası sinaptik bağlantıların sayıca artırılması plastisite sürecinin başında yer alır. Bunun yanında nöronlar arası salgılanan nörotransmitterlerin miktarının artması gerekir. Beyinde gelişim hem sinaps sayısının hem de nörotransmitter ve protein sayısının artmasıyla gelişir. BDNF Hafıza ve Öğrenmeyi Güçlendiriyor Son dönem yapılan çalışmalarda egzersizin sinaptik plastisiteyi artırdığı görüldü. Bilgilerin kalıcı hafızaya geçmesi olarak bilinen uzun süreli potansiyasyonun artışında da rol oynadığı gösterilmiştir. Egzersiz bunu BDNF yapımını artırarak ve reaktif oksijen parçacıklarının birikimini azaltarak gerçekleştiriyor. BDNF, nörotrofik faktörler ailesinin bir üyesi olup, nöronların büyüme ve gelişimini destekler.


Enterik Sinir Sistemi Nedir? Neden Bu Kadar Önemli? Enterik sinir sistemi, ağızdan başlayıp bağırsaklara kadar uzanan sinir sistemidir. Temel görevi vücutta sindirim işlevlerini takip etmek ve düzenlemektir. Sindirim sistemini baştan başa kaplamıştır. Yemek yerken çiğneme hareketini bilinçli bir şekilde yaparız. Ancak yemek borumuzdaki refleksileri kontrol edemeyiz. Bu refleksleri enterik sinir sistemi yönetir. Mide ve ince bağırsağın peristaltik hareketleri isteğimiz dışında gerçekleşir. Bunun gibi çok sayıda istemsiz çalışan kasın denetimi bu sistemin altında gerçekleşir. Enterik sinir sistemi sindirim ile ilgili her konuda bilgi toplar. Gerekli ani müdahaleleri gerçekleştirir, kan akışını düzenler ve beyne bilgi verir. Enterik sinir sistemi, çevresel sinir sisteminin beyinden bağımsız çalışabilir. Nöral devre uzantılarıyla sinir sisteminin bölgesel faaliyet gösteren tek parçasıdır. Merkezi sinir sistemi ile çift yönlü şekilde çalışır. Sindirim olaylarını kontrol etmek ve yönetmek için iki sistem koordineli bir şekilde çalışıyorlar. Bu yönüyle enterik sinir sistemi ikinci beyin olarak adlandırılır. Görevleri beyne kıyasla çok kısıtlıdır ama bölgesel olarak çok kritik roller üstlenir. Enterik Sinir Sistemi Nasıl Bir Yapıya Sahiptir? Enterik sinir sistemi binlerce küçük gangliayadan oluşur. Bu gangliyalar sindirim sisteminin her yerine dağılmıştır. Yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsak, pankreas ve daha birçok sindirim organının duvarlarında yer alır. Nöronların uçları tüm sindirim sistemini ağ gibi sarmıştır. Kasların hareketi, kan dolaşımı, organların faaliyeti aralıksız izlenir. İnsanların enterik sinir sisteminde 200 ila 600 milyon arasında nöron bulunur. Bu neredeyse omurilikteki kadar nöron demek. Gangliyaların içinde nöronlar ve glia hücreleri bulunur. Bu hücreler birçok açıdan merkezi sinir sistemindeki nöron ve glialara benzer özelliklere sahiptir. Aradaki tek fark merkezi sinir sisteminde kan beyin bariyeri vardır. Enterik sinir sistemi herhangi bir bariyer ile korunmaz. Dışarıdan gelebilecek darbelere karşı daha hassastır ama bu çok önemli bir sorun teşkil etmez. Vagus Siniri Enterik Sinir Sisteminin En Önemli Elemanlarından Biridir Sindirim sistemi çok sayıda organdan oluşan karmaşık bir yapıdır. Her gün yemek yer, bir şeyler içeriz. Hele bazılarımızın ağzı hiç boş durmaz. Hal böyle olunca enterik sinir sistemi de çok fazla yapıyla iç içe girmiş bir halde sürekli bilgi alışverişi yapar. Sinir sisteminin parasempatik ve sempatik kısımlarından sürekli bilgi alır. Sindirim sistemini bu bilgilere göre düzenler. Örneğin ağzımıza bir çikolata attığımızda enterik sinir sistemi hemen harekete geçer ve mide ile bağırsakları hazırlar. Özellikle vagus siniri vasıtasıyla enterik, merkezi ve çevresel sinir sistemi arasında yoğun bir bilgi trafiği vardır. Ağızdan başlayıp anüse kadar giden sindirim yolunda çok sayıda hormonal sinyal mekanizması yer alır. Sindirim sisteminin işlevleri bu endokrin venöral yapıların denetimi altında yürütülür. Bunun yanında bağışıklık sistemi de enterik sinir sistemi ile yakın ilişki içindedir. Farklı Nöronlar Farklı İşlevler Sindirim sisteminde çok fazla sayıda insan hücresi ve bakteriler bulunur. Enterik sinir sisteminde sindirim organlarını yönetmek için 20 tip nöron vardır. Bu nöronlar morfoloji, nörokimyasal özellikler, hücre fizyolojisi ve görevlerine göre sınıflandırılmıştır. 20 tür hücre başlıca 3 kategoride incelenebilir. Bunlar birincil getirici nöronlar , ara nöronlar ve motor nöronlardır. Getirici nöronlar vücutta duyu nöronları gibi görev alırlar. Organların fizyolojik durumu hakkında sürekli bilgi toplar. Çok yemek yediğinizde midenizde bir doluluk hissedersiniz. Yiyecekler mide duvarına baskı yapar ve bu baskı getirici nöronlar tarafından algılanır. Bu baskıya yanıt olarak hemen peristaltik hareketlerde, kan akışında değişiklikler yapılır. Ara nöronlar getirici nöronlardan aldıkları bilgiyi diğer nöronlara iletmekten sorumludur. Bunlardan motor nöronlar emredilen işlevin gerçekleşmesini sağlar. Motor nöronları kendi içinde de birçok sınıfa ayrılır. Kas motor nöronları kasları kontrol eder. Salgılamada görev alanlara sekretomotor nöronlar denir. Vazodilator nöronlar damarları kontrol eder. Hem damar hem de kaslarda etkili olan sekretomotor/vazodilator nöronlardır. Sindirim organlarının çevresinde çok sayıda kas bulunur. Çünkü yiyeceklerin sürekli bir organdan diğerine taşınması gereklidir. Önce ağızda çiğnemeyle başlayan yolculuk yemek borusuna, oradan mideye ve bağırsaklara kadar uzanır. Bu yolculukta besinler her organda farklı işlemlere tabi tutulurlar. Kasların kasılması ve gevşemesi, özellikle mide ve ince bağırsakta çok önemlidir. Kasılma ve gevşeme hareketleri birçok nörotransmitterin beraber çalışması ile gerçekleşir. Asetilkolin, taşikinin, nitrik oksit, vazoaktif bağırsak peptidi ve ATP bunlardan bazılarıdır.


Entorhinal Korteks ve Nöral Bağlantıları Şekilde çeşitli beyin bölgelerinden entorhinal korteks gelen sinyaller gösteriliyor. Entorhinal korteks bulunduğumuz çevrenin algılanmasından sorumlu başlıca beyin bölgesidir. Geçtiğimiz sene Nobel ödülü entorhinal korteksteki GPS nöronlarını bulan bilim insanlarına verilmiştir. Gördüğünüz gibi beyin çok ileri düzey işlemlerle, tüm duyulardan, düşünce, karar verme, algılama merkezlerinden, duygu mekanizmalarından gelen sinyalleri aynı anda devreye sokarak bulunduğumuz çevrenin nöral resmini çıkartıyor. Entorhinal korteks beynimizin navigasyon merkezidir. Entorhinal Korteks ve Hipokampus Sürekli Bilgi Alışverişi Yaparlar Hipokampusa bilgi akışının temel kaynağı kendisinin yakınında bulunan entorhinal kortekstir ve bunda temel olarak granül hücreleri görev alır. Entorhinal korteks ve hipokampusa arasındaki çift yönlü sinyal alışverişi ile çevre algısının nasıl oluştuğunu açıklayan bilim insanlarına verildi. Ammon boynuzunda dentat girusunu CA3'e mosi fiberleriyle, CA3'ü CA1'e Schaffer kollateral lifleriyle, CA1'i subikulüme bağlayan üçlü bir glutamaterjik ağ mevcuttur. Hipokampusun dışarıya elektriksel sinyal gönderdiği kapısı subikulümde yer alır ve sinyaller forniks üzerinden çeşitli limbik yapılara, entorhinal kortekse ve diğer yarım küredeki hipokampusa gider. GABAerjik ara nöronlar temel hücre ve nöropil tabakaları arasında konuşlanmış çok çeşitli sınıf nöronlardan oluşur. Entorhinal Korteks Çevresel Hafıza ve Öğrenme Süreçleri İçin Merkezi Bir Yapıdır Belleğe yeni bilgilerin girilmesinde hipokampus çok kritik bir rol oynar. Hafıza türlerinin çoğunda hipokampusun bir görevi vardır ancak anlamsal bellek gibi türlerde hipokampus çok fazla katkı sağlamayabilir. Hipokampusun zarar görmesi depolanan bilgilerde herhangi sorun oluşturmaz ancak yeni bilgilerin girilmesini zorlaştırabilir. Hipokampus burada bir kargo şubesi gibi davranır. Bütün bilgileri kendinde toplar ve her bilgiyi önemlilik derecesine göre dağıtır.


Epigenetik Düzenleme Tekniği ile Gelişimsel Bozukluklar Önlenebilir Genetik ne kadar heyecan verici bir bilim dalı ise epigenetik de en az onun kadar heyecan vericidir. Genetiğin ötesinde kontrol anlamına gelen epigenetik gittikçe daha fazla fon bulan bir bilim disiplinidir. Bir canlının genetiğine müdahale etmek hiç kolay değildir. 3 milyar baz uzunluğunda içinde on binlerce gen olan bir DNA'yı değiştirmek istenmeyen mutasyonlara da yol açabilir. Hal böyle olunca bilim insanları epigenetik müdahaleler ile neler yapabileceklerini araştırmaya koyuldular. Amerika'da John Hopkins Üniversitesi'nde çalışan araştırmacılar epigenetik düzenleme adını verdikleri bir teknik sayesinde bazı gelişimsel anormallikleri tedavi ettiler. Farelerde bazı mutasyonlar sonucu oluşan genetik sorunlar epigenetik düzenleme tekniği ile düzeltildi. DNA'nın iki zincirinde oluşan mutasyonları eski haline getirmek çok zordur. Günümüzde CRISPR gibi teknikler ile bazı ilerlemeler kaydedildi ama beyin gibi bir organda bunu uygulamak mümkün değil. Ancak genlere doğrudan müdahale etmeden gen ekspresyonunu kontrol edebiliriz. Genetiğin Ötesinde Kontrol Epigenetik düzenleme tekniği genetik yapıya dokunmadan genlerin ne kadar mRNA kodlayacağını ayarlamamızı sağlıyor. Epigenetikte metil ve asetil molekülleri başlıca görev alan gruplardır. Bir gen bölgesine metil (CH3) bağlandığında orası hemen kapanır ve RNA polimeraz giremez. Kapalı olan DNA dizisinden metil kaldırılırsa veya asetil eklenirse o bölge RNA polimerazın girebilmesi için açılır ve gen ifadesi için daha uygun olur. Bir genin üreteceği protein miktarını ayarlamak için bu tür epigenetik düzenleme mekanizmaları çok elverişlidir. Araştırma ekibi WAGR sendromuna yol açan C11orf46 gen mutasyonunu incelediler. Buradaki C11 eki 11. kromozomu işaret ediyor, orf open reading frame DNA'nın açık okunan bölgesi anlamına geliyor. Sondaki 46 ise kaçıncı açık okuma bölgesi olduğunu gösteriyor. İnsanlarda C11orf46 genini kapsayan DNA bölgesinde gerçekleşen mutasyonlar WAGR sendromuna sebep oluyor. Bu sendromdan muzdarip hastalarda bilişsel bozukluklar ve metabolik sorunlar gözleniyor. Araştırmacılar C11orf46 bölgesinin korpus kallozum gelişiminde çok önemli bir rol oynadığını buldu. Bu doku beynin iki yarım küresini birbirine bağlayan lifli yapıdır. Korpus kallozum beyaz maddeden, yani aksonlardan oluşur. Kadınlarda erkeklere göre %4 daha kalın olan doku zarar gördüğünde veya alındığında ayrık beyin sendromu ortaya çıkar. Bununla beraber bu dokunun doğru gelişememesi durumunda otizm gibi ve WAGR sendromu gibi gelişimsel bozukluklar da görülebilir. Epigenetik Düzenleme ile Genleri Susturmak WAGR sendromunun literatürdeki diğer bir ismi kromozom 11p13 silinme sendromudur. C11orf46 geni 11. kromozomun 13. kolunda yer aldığı için bu şekilde adlandırılır. Ekip C11orf46 proteinin etkisini görmek için farelerde bu geni susturdular. Ancak geleneksel geni mutasyona uğratma yöntemlerinin aksine bu sefer epigenetik olarak gen ifadesini düzenlemeye giriştiler. Yukarıda metil ve asetil grupları ile DNA bölgesi üzerinde bazı değişiklikler yapılabileceğinden bahsetmiştik. Bir diğer epigenetik düzenleme mekanizması da histon proteinler ile DNA'yı sarmalamaktır. Araştırmacılar bu yöntemi kullanarak DNA'yı histon proteinlerinin üzerine katladılar. Genetik materyalin bu şekilde paketlenmesi RNA polimerazın genlere nüfuz edememesini ve RNA sentezini başlatamamasına neden oldu. Genetik kod böylece erişime kapatıldı ve genlerde bir oynama yapılmadan protein üretimi engellenmiş oldu. C11orf46 proteini üretemeyen veya çok az üreten farelerin beyinlerinde korpus kallozum dokusu doğru bir şekilde gelişmedi. Bu lifli dokuda birçok anormallik gözlendi. Literatürdeki WAGR sendromu bilgilerine ve beyin görüntülerine baktığımızda iki görüntünün birbirine benzediği görülüyor. Araştırmanın ilk adımı tamamlandı ve WAGR sendromu ile eş nitelikte bir beyin yapısı elde edildi. Şimdi bunu nasıl düzelteceğiz? Epigenetik Düzenleme ile Aksonları Tamir Etmek Araştırmacılar fare genetiğine yakından baktıklarında C11orf46 proteinini az üreten veya üretmeyen farelerin Semaphorin 6A adlı bir başka proteini normalden daha fazla ürettiğini keşfetti. Semaphorin 6A proteini nöronlarda aksonların doğru yönde büyümesini sağlayan bir gelişimsel proteindir. Bu protein hücre mutasyona uğramış C11orf46 geninin yerini alıyor. C11orf46 proteininin eksikliğinden doğan afinite boşluğu muhtemelen Semaphorin 6A proteini tarafından dolduruluyor. Semaphorin 6A proteinin normalden fazla miktarda bulunması nöronlardaki aksonal dallanmanın yanlış şekilde gelişmesine neden oluyor. Araştırmacılar bu proteini kodlayan SEMA6A genini biraz susturarak nöronal akson dallanmasını sağlıklı seviyeye çekmeye çalıştılar. RNA kılavuzlu özel bir epigenetik düzenleme tekniği ile SEMA6A ekspresyon seviyesi normal düzeye çekildi ve nöronların akson gelişimi sağlıklı farelerdeki gibi oldu.


Epigenetik Mekanizması ile Yeni Nöron Oluşumu Düzenleniyor İnsan beyninde nöronlar kendini çoğaltamasa da nöral kök hücrelerden yeni nöron oluşumu az sayıda yapılıyor. Beynin sadece belirli bölgelerine nakledilen nöronlar sürekli araştırılıyor. Ancak daha nörogenez hakkında çok az bilgiye sahibiz. Üretilen yeni nöronların nakledildiği bölgelerden biri de hafızadır. Hafızanın merkezi beynimizin dinamosu olan hipokampusun dentate girus adlı bölümüdür. Bu nöronlar sürekli faal olduğu zaman bunlardan gelen elektrik sinyalleri de nöral kök hücreleri uyararak yeni nöron oluşumunu tetikler. Bu zamana kadar hep genetik etkenler incelendi. Artık doğrudan genler kadar bu genlerin çalışmasını düzenleyen epigenetik mekanizmaların da etkili olduğu görüldü. Epigenetik, yeni nöronların oluşturulmasını düzenlemekte çok önemli görev üstleniyor. Genomun %40'ı Protein Kodlamayan RNA'ları Kodlar Vücudumuzda görevlerin neredeyse hepsi proteinler tarafından icra edilir. Proteinler ise DNA'nın 2%'sinden bile daha azını kaplayan genler tarafından üretilir. Genomun yaklaşık 40%'ı protein kodlamayan çeşitli büyüklükte RNA'ları kodlar. Bu RNA'ların büyük çoğunluğu hem doğrudan DNA'yı hem de mRNA, protein ve ribozomları düzenlemekle görevlidir. Bilim insanları öncelikle sadece genlere odaklandılar. İlerleyen yıllarda anlaşıldı ki genlerin işlevi kadar onları düzenleyen kontrol mekanizmaları da onlar kadar belki daha da önemlidir. Nöronlar Arasındaki Genomik Farklılıklar Önce belirli bir DNA molekülü seçiliyor. DNA'dan mRNA üretiliyor ve daha sonra bu mRNA'dan ribozom tarafından protein iretiliyor. Önceleri bir gen bir protein hipotezi geçerli kabul ediliyordu. Sonraki zamanlar alternatif RNA uç birleştirme de işin içine girdi. Böylece DNA'nın içinden intronların atılıp ekzonların birleştirilmesiyle bir genden farklı proteinlerin sentezlenebildiği ortaya çıktı. Örneğin Drosophila adlı meyve sineğinde 25.000 protein kodlayan bir gen keşfedildi. Histon Proteinleri Önemli Rol Oynar RNA temelli düzenleme mekanizmalarından bahsettikten sonra şimdi epigenetik mekanizmaların nasıl çalıştığına geçelim. Hücreler bölünürken DNA histon proteinleri üzerinde katlanır ve bu şekilde çok az yer kaplayacak şekilde düzenlenir. Bu düzenleme esnasında DNA ve histon proteinleri üzerine bazı moleküller ile işaretleme yapılır. Çünkü hücre bölünüp DNA tekrar eski düzenine kavuştuğunda kapalı DNA bölgeleri açılmasın, açık olanlar ise kapanmasın istenir. Şu ana kadar histon molekülleri üstünde çalışan 40'tan fazla işaretleme molekülü bulunmuştur. Bu moleküller genleri aktifleştirmeye veya susturmaya yarıyor. Histon proteinlerine sarılı DNA, RNA ve proteinlerin hepsinin tamamına kromatin denir. Kromatin çok dinamik bir yapıdır. Protein sentezinin olmadığı kısma heterokromatin denir. Açık ve protein sentezinin olduğu parçasına ökromatin denir. DNA'nın aktif veya pasif olmasını belirleyen bir diğer etken de çekirdeğin merkezine veya dışına yakın oluşudur. Epigenetik, genler üzerinde doğrudan olmayan tüm düzenleme mekanizmalarının genel ismidir. Yetişkinlerde yeni nöron üretilmesi hususunda histon proteinleri ve protein kodlamayan RNA'lar kilit etkenleri oluştururlar. Epigenetik mekanizmaları nörogenezin yanında çeşitli beyin hastalıklarında da rol oynar ve etkisi halen araştırılmaktadır. Genç Nöronlar Beynin anne karnında başlayan gelişimi çok tuhaf bir şekilde seyreder. Anne rahminde 14. haftada oluşmaya başlayan nöronların sayısı git gide artar. 9. ay geldiğinde her gün 250.000 yeni nöron sinir sistemine katılır. Bebek doğduğunda 1 trilyon nörona sahip olarak doğar. Ancak birkaç yılda bunların 90%'ından fazlası yok edilerek sadece 86 milyar nöron kalır. Beyin olgunlaştıktan sonra yeni nöronların sinir sistemine dahil olduğu noktalar çok fazla değildir. Sürekli gelişen ve kendini yenileyen bölgeler yeni nöronlara en çok ihtiyaç duyanlardır. Bunlardan birisi de hafıza merkezi olan hipokampustur. Nöral kök hücrelerden üretilen bu genç nöronlar yeni bilgilerin kalıcı hafızaya geçirilmesi için gereklidir. Kök Hücre: Yaşamın Öncüleri Epigenetik Mekanizmalar Epigenetiğin genlerin ötesinde bir kontrol mekanizması olduğundan bahsetmiştik. Genlerin yapılarında doğrudan değişiklik yapmadan onları etkilemek çok önemlidir. Bu faktörleri düzenleyerek genlerin işleyişini değiştiren sistem epigenetiktir. En iyi bilinen epigenetik mekanizmalardan birisi DNA veya histon proteinlerine metil eklenmesidir. CH3 grupları metil transferaz enzimleri tarafından çoğunlukla sitozin bazına bağlanırlar. Sitozinin DNA zinciri üzerindeki tamamlayıcısı guanin bazıdır. Bu CG nükleotitleri peş peşe dizildikleri zaman CpG adaları oluşur. Metil grupları bu CpG adalarına bağlandıklarında ebeveynden gelen iki allel genden birisini susturur ve pasif hale getirirler. Örneğin integrin üretiminden sorumlu olan gen hem anneden hem de babadan gelir. Ancak metil grupları anneden geleni kapatarak sadece babadan gelen genin faal olmasını sağlarlar. Vücut hücrelerinde metil gruplar CpG adalarına bağlanmayı tercih ederken, nöronlarda daha farklı yerleri de seçerler. Bunun sebeplerinden birisi nöronların daha az CpG adasına sahip olmasıdır. Ayrıca işlevsel açıdan nöronlar arasında büyük farklılıklar bulunması da etkilidir. CpG adalarına metil yerleştirilen yeni nöronlar subventriküler alana gönderilir. Metil transferaz enziminin histonlar üzerine metil eklediği nöronlar da vardır. Bu enzimler nöral kök hücrelerden olgun nöronların farklılaşması sırasında birçok farklı göreve sahiptir. Bazen daha fazla kök hücrenin oluşmasını tetikler. Diğer zamanlar ise kök hücrelerin farklı hücre tiplerine dönüşmesine sebep olurlar. Metil Grupları DNA'yı Nasıl Etkiliyor? DNA üzerine eklenen metil gruplarının 75%'i sitozin bazına yerleştirilir. Kalan metiller de adenozin, timin gibi diğer bazlara dağıtılır. Nöronlar olgunlaştıkça diğer bazlara dağıtılan metillerin sayısı artmaya başlar. Metil gruplarının sitozinden farklı bazlara eklenmesi nöronların her birinin kendi özgün yapısına kavuşmasında çok önemli rol oynar. Çünkü her bir metil grubunun eklenmesi DNA'nın 3 boyutlu yapısında değişime sebep olur. DNA'ya bağlanan proteinlerle etkileşime girer ve bazı genleri susturabilir. Metillerin bağlandığı CpG adaları çoğu hücrede ortaktır, çok fazla kombinasyona imkan vermez. Epigenetik etiketlerin farklı bazlara konulması çok esnek bir düzenleme mekanizması yaratır. Örneğin metil grubunun bağlandığı bir yerde hemen üstüne MBD1 proteini bağlanır. MBD1 proteini hem DNA'nın şeklinde yarattığı değişim hem de kapladığı alan dolayısıyla başka bir proteinin bağlanmasını engeller. Yani beyin türevli nörotrofik faktörün sentezlenmesine mani olur. Bunun sonucunda hipokampuse yeni nöron nakli durdurulur. Çok küçük epigenetik değişiklikler bir anda nöron oluşumunu durdurabilecek potansiyele sahiptir. Beynin Enerji ve İletişim Ağında Çalışan Bir Protein: BDNF Metil Etiketlerini Kaldırmak Önceleri metil grupları hücrelerden kaybolduğunda bu moleküllerin yeni hücrelerin oluşması yüzünden seyreldiği düşünülüyordu. Sonraları yapılan araştırmalar belirli enzimlerin bu molekülleri bir amaca göre kaldırdığını gösterdi. Ayrıca bu şekilde yeni hücre üretiminin düzenlenebiliyordu. Metillerin DNA ve histon proteinlerinden kaldırılması birkaç aşamadan oluşan karmaşık bir süreçtir. Yukarıda bir metil grubunun bağlanmasının BDNF'nin sentezine nasıl engel olduğundan bahsetmiştik. Metil gruplarının bulundukları yerden kaldırılması da aynı şekilde BDNF'nin üretimini tetikler. Hipokampuste yeni nöronların oluşumunun önünü açar. Bu sayede hem nöral kök hücrelerin hem de bu kök hücrelerden farklılaşan olgun nöronların sayısı artar. Nöronların olgunlaşması ve sağlık için gerekli olan bazı moleküller bu süreç içinde zamanla birikir. Bunlar sürecin bir parçası olarak histon proteinleriyle etkileşime girerek üzerilerine düşen rolü oynarlar. DNA üzerine yerleştirilen metil grupları ihtiyaç halinde kaldırılmalıdır. Bu işleme demetilasyon adı verilir. Demetilasyon işleminde rol alan birkaç protein DNA üzerinde işaretçi oluyorlar. Üretkenliği artırılacak bir gen ağının geliştirici proteinlerini kendilerine çekiyorlar. Bu sayede protein üretimi hızlanıp hipokampusteki yeni nöronların oluşma süreci de hızlanıyor. Örneğin bu sistemin parçalarından olan TET protein ailesi sitozin metilasyonunu oksitleyerek demetilasyon sürecini başlatılar. Bu özel moleküller sadece beyinde bulunur, vücudun başka hiçbir dokusunda görülmezler. Histon Etiketleri ve Yeni Nöronların Oluşumu DNA birbirine bağlanmış 8 histon proteininden oluşan bir yapı etrafına sarılır. Histon proteinleri kendi içinde çeşitli alt birimlere ayrılır: H2A, H2B, H3 ve H4. Bu birimler bir yandan DNA'yı tutarken diğer ucundan onu diğer histon molekülüyle bağlar. Histon kuyruğuna bağlanan DNA'nın ne kadar aralıklı, gevşek bulunacağının belirlenmesinde metil ve asetil grupları çok etkilidir. Eğer metil grupları DNA kapalı, sıkışık bir konuma getirilirse transkripsiyon enzimleri buraya giremez. mRNA üretimi başlamaz. Önceden belirli işaretlerin kesin bir etkisi olduğu düşünülüyordu. Şu an ise durumun sanılandan çok daha karmaşık olduğu biliniyor. Histon kuyruğunda bulunan işaretler çok farklı etkilere sahip çeşitli molekülleri kendilerine çağırıyorlar. Ayrıca histon etiketleriyle DNA etiketleri arasında da etkileşim oluyor. Bu etkileşimler sayesinde epigenetik kombinasyonların sayısı artıyor ve bir nörona ait belirli özellikler kazandırılıyor. Özellikle histonlardaki lizin amino asitleri üzerine eklenen metil ve asetil grupları yeni nöron oluşumunda çok özel etkilere sahiptir. Yaşlılık Yeni Nöron Üretimini Engellemiyor Epigenetik Moleküller Çok Değişik Görevler Alır Histonların lizin ve arjinin amino asitlerine yerleşen metil işaretler üzerlerinde ek işaretler taşıdığı için daha karmaşık yapıya sahiptir. Burada histon amino asitlerinin yan zincirlerine ek epigenetik etiketler bağlanabilir. Bunların bazıları protein üretimini artırırken bazıları tam tersine sebep olur. Epigenetik etiketleri DNA ve histonlara bağlayan ve buralardan kaldıran bir dizi enzim vardır. Epigenetik moleküller çok değişik görevlerde yer alırlar. Bir tanesi nöral kök hücrenin nörona değil de astrosite dönüşümünü düzenler. Başka bir grup bu dönüşümü durdurabilme yetisine sahiptir. Bazı moleküller subventriküler alandaki nöral kök hücrelerin küçülmesini sağlar. Bu moleküllerden bazıları sadece belirli nöron tiplerinin üretilmesini sağlar. Histon Deasetilazlar Metil grupları gibi asetil grupları da özel enzimler tarafından eklenebilir ve kaldırılabilir. Asetil molekülleri metillerin tam tersi etki yaratarak bağlandıkları DNA bölgesini mRNA üretimi için açarlar. Metiller protein üretimini azaltırken asetiller ise ilgili genlerden protein üretimini artırırlar. Asetil gruplarını DNA'dan kaldıran enzimler deastilazlar, histonlardan kaldıranlar ise histon deasetilazlardır . Histon deasetilazlar nöron üretiminde kilit role sahiptir. Bir enzimlerden bir tanesi nöronların göç edeceği yolda çok genç nöronların sayılarını azaltır. Hücreler subventriküler alanda üretildiğinde olfaktif bölgeye giderler. Bu enzim ise olfaktif bölgedeki ara nöronlarının sayısını azaltır. Şu anda yeni nöronların üretiminde görev alan 18 tane HDAC biliniyor. Bunlardan HDAC2 kök hücrelerin nöronlara dönüşümünü tetikliyor. HDAC1'in görevi glia hücrelerini düzenlemek. Başka bir HDAC tipi nöronların oluşumundan sonra onların büyüme süreçlerini düzenler. HDAC'ler aynı zamanda pek çok hastalıkla da ilişkilidir ancak tam mekanizmalar henüz çözülemedi. Örneğin bipolar rahatsızlığında titreme nöbetlerini yatıştırmak için bir HDAC inhibitörü kullanılır. Bu nöral kök hücrelerin nöronlara dönüşümünü hızlandırır ama yeni astrosit ve oligodendrositlerin gelişimini durdurur. Yeni Nöronların Epigenetiğine Bağlı Rahatsızlıklar Araştırmalara göre depresyon, stres ve diğer beyin rahatsızlıklarında beyin hücreleri daha az üretiliyor. Tedavi ise bu hücrelerin tekrar üretilmesiyle başlar. Bu süreci etkileyen epigenetik olaylar çok sayıda sinir sistemi hastalığını tetikleyebilir. Alzheimer ve Parkinson hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıkların gelişiminde yeni nöronların oluşumu çok önemlidir. Bilindiği gibi Alzheimer hastalığında hipokampuste küçülme meydana gelir. Yeni nöron oluşumunun hasar görmesi bu küçülmede büyük pay sahibidir. Hipokampuste görülen doku kaybı yapılan araştırmalar neticesinde depresyon ile de ilişkili bulunmuştur. Depresyon tedavisinde nöral kök hücrelerden genç nöronlar elde etme yöntemi başarıya ulaşmıştır. Beyin hücrelerinin sayısını artırmanın depresyonla ters orantılı olduğu görülmüştür. Bu arada belirtmekte fayda var. Yukarıda bahsettiğimiz BDNF seviyesi de depresyonun gelişimi ile ters orantılıdır. Alfa-sinüklein Genler Parkinson hastalığında azalan dopamin miktarı subventriküler alandaki kök hücrelerin ve hipokamusteki nöronların da sayısını düşürür. Normal şartlarda beyinde üretilen alfa-sinüklein molekülü sinapslarla ilişkili olarak yeni nöron ve bağlantıların oluşmasını sağlar. Ancak Parkinson hastalığında bu molekül azaltılacak şekilde düzenlenir. Çünkü alfa-sinüklein kodlayan gen metil grupları tarafından susturulur. Ayrıca bazı mikro RNA'ların miktarları da metil grupları tarafından azaltılır.


Epilepsi: Bir Umut Var Mı? Epilepsi sosyal, davranışsal, sağlık ve ekonomik sonuçlara yol açan oldukça yaygın tekrarlayan nöbetlerle (> 24 saat aralıklarla) karakterize, kronik sinirsel bir hastalıktır. İnsanlar epilepsi hakkında düşündükleri zaman ilk olarak genellikle kasılmalı- çırpınmalı jeneralize nöbetleri göz önünde bulundururlar. Ancak birçoğu, daha detaylı belirti ve işaretlere sahip olan, motor olmayan ve fokal başlangıçlı nöbet tiplerinin farkında değildir. Dünya genelinde her yaştan insanı etkileyebilen bu hastalığa her yıl 2,4 milyon insanın eklendiği tahmin edilmektedir. Gelişmiş ülkelerde yılda her 100.000 bireyden 24 53'ünün epilepsi hastalığına yakalanma olasılığı bulunurken, gelişmekte olan ülkelerde yaşayan insanlarda bu oran 100.000 bireyde 64-190 arasında değişiklik göstermektedir. Dünya genelinde 50 milyon insanın bu hastalıktan etkilendiği tahmin edilmektedir. Bu hastaların %80'i düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşamaktadır. Epilepsi hastalarının büyük bir çoğunluğu uygun bir tedavi ile normal yaşantısına devam edebilmektedir. Bununla birlikte bazı hastalarda psikiyatrik bozukluklar ve zeka geriliği gibi ciddi eş zamanlı çıkan hastalıklar bulunmaktadır. Epilepsi Teşhisinde Beyin Görüntüleme Yöntemleri Elektroensafalografi , epilepsi hastalarını değerlendirmede en önemli araç olarak kabul edilmektedir. Nöbet türünün belirlenmesine katkıda bulunabilir ve ayrıca hastanın geçirdiği nöbeti karakterize edebilir. Bu sayede uzmanlar tarafından belirlenecek olan tanı ve tedavi için kolaylıklar sağlanmış olur. Video EEG izleme, nöbet türünü doğrulamak ve beyindeki epileptojenik bölgeyi belirlemek için önemli bir araçtır. Fokal epilepsilerin araştırılmasında manyetik rezonans görüntüleme kullanımı, klinik ve EEG bulgularında epilepsi başlangıç bölgesine dayalı özel protokoller gerektirir. MRG ile araştırmaların öncelikli nedeni epilepsinin nedenini bulmak ve mümkün olduğunca ameliyat öncesi bir değerlendirmeye izin vermektir. Pozitron emisyon tomografisi ve tek proton emisyonlu BT , dirençli epilepsiler için cerrahi müdahaleyi kolaylaştırmak ve epileptik odağı belirlemeye veya doğrulamaya yardımcı olabilir. Genetik testler, bazı epilepsi türlerinin nedenlerini belirleme olasılığını arttırmıştır. Bu karmaşık bir işlemdir ve klinik uygulamada uzmanlıklar gerektirir. Moleküler genetik alanındaki gelişmeler feneotip genotip korelasyonları olan çocukluk çağı epileptik ensefalopatileri için çeşitli genlerin tanımlanmasına yol açmıştır. Maliyeti yüksek bu testlerin yanı sıra düşük maliyetli, fenobarbital, karbamazepin, fenitoin, valproik asit ve benzodiapinler gibi geleneksel antiepileptik ilaçlarla da uygun tedaviler gerçekleştirilebilmektedir. İlaç Tedavisi Yeni antiepileptik ilaçların çoğu hastaların tıbbi tedavisine etkinlikten fazla tolere edilebilirlik katmaktadır. Bu nedenle antiepileptik ilaçlar bazen daha iyi uyum sağlayarak, sonucu kesin bir şekilde etkileyebilir ve hastanın nöbetsiz bir duruma gelmesine neden olabilir. Dirençli epilepsiler hastaların yaklaşık üçte birinde görülmektedir. Uluslararası Epilepsi Topluluğu dirençli epilepsi hastalarını, iki yeterli tıbbi tedaviye yanıt vermeyen bireyler olarak tanımlamaktadırlar. Bu hasta grubu için nöbet kontrolünü ve yaşam kalitesini iyileştirmek için cerrahi tedavi, diyet ve beyin pili seçenekleri bulunmaktadır. Günümüzde en iyi cerrahi endikasyonlar meziyal temporal lob epilepsisi ve tümörler gibi fokal lezyonların tedavisinde en iyi sonuçları oluşturmaktadır. Ketojenik Diyet Ketojenik diyet, yüksek yağ, düşük karbonhidratlı ve yeterli düzeyde protein diyetinden meydana gelmektedir. Dirençli çocukluk çağı epilepsileri için farmakolojik olmayan, etkili bir tedavi seçeneğidir. Daha iyi uyum ve tolere edilebilirliğe sahip diyetlerin yeni versiyonları geliştirilmiştir. 1921 yılında geliştirilen bu tedavi türünün son yıllarda kullanımı artmaktadır. Kullanılabilecek diğer bir palyatif prosedür, dirençli epilepsilerin tedavisi için elektriksel uyarımdır. Bu tür hastalar için vagus sinir uyarımının yararlılığına dair kanıtlar bulunmaktadır. Sonuç olarak; Gelişmiş toplumlardaki dirençli epilepsinin değerlendirmeler ve tedavisindeki ilerlemelere rağmen sosyal, ekonomik ve politik konulardaki temel adımlar sonucunda gelişmemiş toplumlardaki epilepsi bakış açısı iyileştirilebilir. Uygulanabilecek birçok faktör olduğu için bu konuya iyimser bakılabilir. Örneğin; düşük gelirli toplumlarda genel önleyici tedbirler aşağıdaki gibi sıralanmıştır. Bu tedbirlerin dikkate alınması epilepsi vakalarının azaltılmasında yardımcı olabilir. - Motorlu taşıt kazalarına bağlı beyin travması oluşumunda azalma; - Nörosistiserkoz gibi bulaşıcı endemik hastalıkları azaltabilecek koşulların iyileştirilmesi; - Anne ve yenidoğan yardımda iyileşme. Bu temel eylemler, genel popülasyonda epilepsi oranını azaltabilir.


Epilepsi Hastalarında Gebelik Süreci Epilepsi en yaygın nörolojik bozukluklardan biridir. Dünya genelindeki nüfusun %2'sini etkilemektedir ve hamilelik sırasında kadınlar arasında migren sonrası en sık karşılaşılan ikinci nörolojik bozukluktur. Epilepsi uzun süreli tedavi ve gözlem gerektiren bir hastalıktır, bireyin yaşam kalitesini önemli ölçüde etkiler. Epilepsi tedavisinde ilk basamak tanının doğru konması ve doğru ilaç tedavisinin belirlenmesidir. Hastalığın tanı ve tedavisindeki gelişmeler epileptik kadınların sağlıklı çocuk sahibi olmalarına olanak sağlamaktadır. Epileptik gebeler, büyük oranda sağlıklı çocuk doğurmaktadırlar. Ancak anne ve ölümleri, erken doğum, fetal gelişme geriliği, düşük doğum ağırlığı, doğumsal bozukluklar, yeni doğan ölüm risk oranları, nöral tüp defektleri, doğumsal kalp hastalığı, antiepileptik ilaçlar kullanan epileptik gebelerde normal popülasyona göre 2-5 kat artış göstermektedir. Epileptik Kadınlarda Gebelik Sperm hücreleri ile yumurta hücresinin cinsel birleşme sonucu döllenmesi ile meydana gelen fetüsün kadın organ ve dokularında değişiklikler meydana getirdiği biyolojik süreç gebelik olarak tanımlanır. Epileptik kadınlarda, sağlıklı gebeliklere göre nöbetlere bağlı düşük riski, erken doğum, gestasyonel hipertansiyon, eklampsi, postpartum kanama ve sezaryen oranlarının daha yüksek olduğu belirtilmiştir. Ayrıca Antiepileptik ilaçların döl yatağına etkileri sonucunda fetüste gelişme geriliği ve düşük apgar skoru riskinin arttığı bilinmektedir. Epilepsi gibi kişinin biyolojik ve sosyal yaşamını etkileyen bir sendrom ile başarılı bir gebelik sürecinin yürütülmesi ancak nöroloji ve kadın doğum uzmanlarının uygun tedavi yöntemleri sayesinde gerçekleşebilmektedir. Bu yüzden gebe kalma kararı alındığında öncelikle uzmanlara danışılıp anne ve bebekte meydana gelebilecek komplikasyonların en düşük seviyede tutulması gerekmektedir. Gebelik öncesi anne ve baba adayının sağlığını iyileştirmeyi öngören bu süreç prekonsepsiyonel bakım yaklaşımı olarak tanımlanır. Anne ve bebek için risk oluşturan fiziksel, tıbbi ve psiko-sosyal durumları gebelikten önce saptayarak uygun şekilde çözmek veya yönlendirmek esasına dayanır. Hamilelikte Nöbetler Ne Sıklıkta Oluyor? Epilepsisi olan hastaların çoğu (%54-80), gebelik sırasında nöbet sıklığında bir değişiklik yaşamazken, %15-32'lik bir kısmında nöbet sıklığı ve ciddiyeti değişebilmektedir. Östrojen ve progesteronun nöronal uyarılmayı ve böylece nöbet eşiğini değiştirmesi sonucunda nöbet sıklığındaki artışın meydana geldiği düşünülmektedir. Gebelikte meydana gelen bu artışın, nöbetin tipi, epilepsi süresine bağlı olmadığı ifade edilmektedir. Bununla birlikte kompleks fokal nöbet ve jeneralize tonik-klonik nöbetlerde meydana gelen kasılma ve sarsıntıların fetüsü olumsuz etkilediği bildirilmiştir. Nöbetlerdeki artışın %50'sinin gebeliğin 8.-16. haftalar arasında %35'inin ise 16.-24. haftaları arasında olduğu belirtilmektedir. Epileptik kadınların gebe kalmadan önceki son 9 12 ay süresince nöbet geçirmemiş olmaları gebelik döneminde nöbet yaşama oranlarının düşük olmasını sağlamaktadır. Gebelik öncesindeki bir yılda nöbetsiz olduğu bilinen kadınların %84-92'lik bir kısmının, kullanmakta oldukları tedaviye devam etmeleri halinde, gebelik süresinde nöbetsiz olduğu görülmüştür. Gebeliklerde nöbet kontrolü anne ve bebek için hayati önem taşımaktadır. Kontrol altına alınamayan nöbetler antiepileptik ilaç tedavisinden daha fazla teratojenik etkiye neden olabilmektedir. Gebeliklerde geçirilen nöbetler erken doğum riski, uteroplasental hipoksiye neden olduğu bunun da fetal hipoksi, kalp atımlarında yavaşlama, periventriküler hemoraji ve fetal ölüm riskini ortaya çıkarmaktadır. Epileptik Gebelerde Antiepileptik Tedavi Sinir sisteminin gelişimi çevresel ve genetik faktörlerin rol oynadığı karmaşık, dinamik ve uzun bir sürece dayanır. Bu karmaşık süreçte meydana gelen bozukluklar anormal beyin gelişimi ile sonuçlanmaktadır. Anormal beyin gelişimi birçok nörogelişimsel bozukluğun ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Nörogelişimsel bozukluklar dil, bilişsel, davranışsal ve motor becerilerde bozulmalarla karakterize çok boyutlu durumlardır. Antiepileptik ilaçların nörogelişimsel bozukluklara neden olduğuna dair kanıtlar giderek artmaktadır. Örneğin bir B vitamini formu olan folik asit merkezi sinir sistemi gelişimi sürecinde gereklidir, özellikle hızlı hücre bölünmesinin olduğu gebeliğin ilk üç ayında çok önemlidir. Folik asit eksikliği olan gebelerin bebeklerinde, düşük doğum ağırlığı, erken doğum, nöral tüp defekti gibi ciddi risklerin görülme sıklığı artmaktadır. Yapılan çalışmalar antiepileptik ilaçların kandaki folik asit konsatrasyonunu azaltarak fetüs gelişimini olumsuz etkilediğini göstermiştir. Folik asit tedavisinin gebelik sürecinin öncesinde başlatılması ve gebelikte devam edilen folik asit desteğinin, rahimde antiepileptik ilaca maruz kalan çocukları, kognitif bozulmaya karşı da koruduğu düşünülmektedir. Epilepsi İlaçları Yapılan birçok çalışmaya rağmen epileptik gebe tedavisinde hangi epileptik ilaçların kullanılması gerektiğine dair fikir birliğine varılamamıştır. Klasik antiepileptik ilaçların yavru üzerinde teratojenik etkilerinin olduğu bilinmektedir. Ancak epilepsi tedavisi olmadan sürdürülen bir gebeliğin ya da politerapi ile tedavi edilen epileptik gebeliklerin yavru üzerinde çok daha fazla gelişimsel bozukluk oluşturabileceğinden uzman hekimler tarafından hastanın epilepsi türüne en uygun ve fetüs üzerinde teratojenik etkilerinin en az olacağı bir antiepileptik ilaç seçimi yapılmalıdır. Son yıllarda yapılan pek çok çalışma sonucunda, gebelikte kullanımı büyük riskler taşıyan ilaçlar topiramat, valproat ve fenobarbital, en az riskli ilaçlar ise lamotrijin, levetirasetam ve okskarbazepin ve olarak bildirilmiştir. Yüksek doz valporik asit düşük IQ, otistik spektrum hastalıkları, fetal malformasyon riskini artırmaktadır. Valporik asit nöral tüp defektleri, kardiyak anomaliler, yarık damak-dudağa daha sık sebep olmaktadır. Karbamazepin, lamotrijin, levetirasetam ve fenitoinin kognitif gelişime etkisinin olmadığı yönünde bilgiler vardır. Epileptik Annelerde Emzirme Emzirme tüm yeni doğanlar için yaşamsal öneme sahiptir bu durum, epileptik ve antiepileptik ilaçlar kullanan anneler için de geçerlidir. Epileptik anneler, sütüne antiepileptik ilaç geçip bebeğine zarar verebileceği yönündeki kaygıları nedeniyle emzirmeye temkinli yaklaşabilmektedirler. Bebeğe antiepileptik ilaçların etkisi, önemli ölçüde anne sütünde antiepileptik ilaç düzeyi, yeni doğanda antiepileptik ilaç metabolizması ve ilacın eliminasyon yarılanma süresiyle ilgilidir. Anne sütünden antiepileptik ilaç atılımı, maternal serum proteine bağlanma derecesine bağlı olarak değişmektedir. Fenitoin, karbamazepin ve valproat gibi antiepileptik ilaçlar, tüm yüksek derecede protein bağlanmalarda olduğu gibi, anne sütünde düşük konsantrasyonda bulunur. Buna karşın fenobabital ve primidon, daha düşük protein bağlanma durumunda olanlar gibi anne sütünde yüksek düzeydedir. Elde edilen veriler lamotrijin ve topiramit gibi antiepileptik ilaçların anne sütünde önemli düzeyde bulunabileceğini, fakat yan etkilerinin olmadığını göstermektedir. Buna bağlı olarak çoğu antikonvülsan ilaçların, anne sütüne geçtiği halde bebek için zararlı düzeyde ve emzirmede sakıncalı olmadığını söylemek mümkündür. Antiepileptik ilaçların çoğu, anne sütünden bebeğe geçebildiği halde miktarı, plasental geçiş kadar yüksek değildir ve sorun oluşturmaz.Emzirme, epileptik anne ve yeni doğanlar için ayrı bir önem taşımaktadır ve anneler bu konuda cesaretlendirilmelidir. Sonuç olarak;


Epilepsi ile Yaşamak Yalnızca hastalığın sıklığı ve şiddeti gibi ölçülerden çok, kronik hastalığı olan hastaların sağlık durumunun belirleyicisinde yaşam kalitesi ölçütleri her geçen gün giderek daha da önemli hale gelmektedir. Yaşam kalitesi, bir bireyin yaşadığı kültür ve değer sistemleri bağlamında hedefleri, beklentileri, standartları ve endişeleri bağlamında yaşamdaki konumuna ilişkin algısı olarak tanımlanmaktadır. Epilepsi ile yaşayan hastalar için yaşam kalitesi sadece nöbet kontrolü ile değil, aynı zamanda ruh hali, antiepileptik ilaç yan etkileri, ilişkiler, eğitim, istihdam ve ulaşım imkanlarına erişim ile de belirlenmektedir. Epilepsi ile Beraber Gelen Diğer Rahatsızlıklar Epilepsi hastaları anksiyete, depresyon ve intihar açısından yüksek risk altındadır. Epilepsili insanlar için ölüm oranları, genel popülasyona oranla 2 kat daha yüksektir. Ancak bunun çoğu, nöbetlerden ziyade altta yatan koşullarla ilişkili olmaktadır. Epilepside ani beklenmedik ölüm, epilepsi hastalarında tahminen her yıl yetişkinlerin binde birinde meydana gelmektedir ve bu risk, gelişmiş gözlem ve nöbet kontrolü ile azaltılabilir. Epilepsili hastalarda kırıklar da dahil olmak üzere artmış bir yaralanma riski de bulunmaktadır. Kırık riskinin artması, azalan kemik sağlığı ve antiepileptik ilaçların uzun süreli kullanımının önemli bir olumsuz sonucudur. Epilepsi, antik çağlardan beri özellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ilahi bir ceza veya cin çarpması gibi birçok mitle ilişkilendirilmiştir. Hastalığa ilişkin bu kavram yanılgıları, epilepsi hastalarının iş bulma, okula gitme, insanlarla sağlıklı ilişkiler kurma ve tıbbi destek gibi konularda ayrımcılığa maruz kalmalarıyla sonuçlanabilmektedir. Yaşam kalitelerini arttırmak adına, epilepsi ile yaşayan kişilere yönelik ayrımcılıkla mücadele etmek için epilepsinin nedenleri ve tedavi edilebilirliği konusunda eğitimler verilmeli, hastalığı çevreleyen yanlış yorum ve mitleri ortadan kaldıracak ve bu durumdaki kişilerin sosyal kabul edilebilirliğini arttıracak tedbirler alınması önemlidir. Fiziksel Sağlık Epilepsi hastaları, büyük ölçüde doğrudan ani hasara neden olan nöbetlerle ilişkilendirilebilecek kaza ve yaralanma riski altındadır. Antiepileptik ilaçların motor koordinasyon ve uyanıklık üzerindeki olumsuz etkileri ve eşlik eden bilişsel veya fiziksel engeller de bu duruma katkıda bulunabilir. Nöbetler genellikle düşme nedeniyle yaralanmalara neden olmaktadır. Nöbetle ilişkili yaralanma için ek risk faktörleri arasında kontrol altına alınamayan nöbetler, ilaca uyumsuzluk ve kişi yalnızken meydana gelen nöbetler yer almaktadır. Jeneralize tonik-klonik nöbetler omuz çıkığı, omurga çökme kırığı ve dil yaralanmaları ile sonuçlanabilir. Çevresel tehlikelere ilişkin farkındalığın değiştiği nöbetler yanıklara, boğulmalara ve motorlu araç kazalarına neden olabilir. Nöbetle ilişkili yaralanmaların çoğu hafif ila orta şiddette olup genellikle yırtıklar, kırıklar, diş yaralanmaları, sarsıntılar ve yanıkları içermektedir. Seyrek olarak subdural kanama veya boğulmaya bağlı ölüm gibi ciddi yaralanmalar meydana gelmektedir. Yaralanma riskini azaltmak için önerilen birçok strateji arasında en önemli müdahale, iyileştirilmiş nöbet kontrolüdür. Risk önleme stratejileri kişiselleştirilmeli ve nöbet tipi, sıklığı, zamanlama ve tetikleyiciler gibi epilepsi ile ilgili faktörlerin dikkate alınmasını içermelidir. Hastanın ve ailesinin yaşını, bağımsızlığını ve kültürel ve sosyal ilkelerini dikkate almak daha da önemlidir. Örneğin, bir ebeveyne sık gece nöbetleri geçiren küçük bir çocukla uyumasını önermek kabul edilebilir ve anlaşılabilir bir güvenlik önlemi olabilirken, evinde nadir nöbetler yaşayan üniversite çağındaki genç bir yetişkin için gereksiz ve kabul edilemez bir öneri olmaktadır. Aşırı güvenlik önlemleri, epilepsili kişileri fiziksel egzersiz gibi sağlıklı bir yaşam tarzının parçası olan faaliyetlere katılmaktan caydırabilir ve hastanın bağımsızlığını kazanmasını engelleyebilir. Epilepsi hastalarında kırıklar özellikle endişe verici olmaktadır. Epilepsili hem çocuklarda hem de yetişkinlerde kırık oranının genel popülasyona göre 2 ila 6 kat daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir. Kırıklar kısmen düşmeye ile ilişkili olsa da, antiepileptik ilaç kullanımının da rolü vardır. Antiepileptik ilaçlara maruz kalma süresi ile kırılma riski artmaktadır. Bir tahmine göre, Antiepileptik kullanan kadınlar, erkeklere kıyasla hem düşme hem de kırık açısından daha yüksek risk altındadır. Motorlu Taşıt Kullanımı Epilepsili kişilerle yapılan bir ankette, sürüş, yaşam kalitesini etkileyen öncelikli kaygı olarak değerlendirildi. Araç kullanma yeteneği, çalışma, ilişkileri sürdürme ve bağımsız yaşama becerilerini etkileyebilir. Araba kullanırken bilinç kaybı ile birlikte bir nöbetin felaketle sonuçlanabileceğini düşünmek zor değildir; ancak son sistematik bir inceleme, epilepsili kişilerin motorlu araç kazaları için daha büyük risk altında olduğu sonucuna varmak için yetersiz kanıt buldu. Riskin belirlenmesindeki zorluklardan biri, tek araçlı kazaların büyük bir yaralanma olmaksızın kolluk kuvvetlerine veya sağlık hizmeti sağlayıcılarına bildirilmemesidir. Epilepsili sürücülere sağlanan kendi kendini bildiren anketler, bu tür olayların sıklığını yakalama potansiyeline sahiptir. Kanada'da yapılan bu tür bir araştırma, epilepsisi olan ve olmayan sürücülerdeki motorlu araç kaza oranlarında hiçbir fark bulmadı. Arizona ve New Jersey'de yaşayan epilepsili yetişkinlerin kendi kendilerine bildirdiği bir anket,% 5 ila% 11'inin bir nöbetle ilgili bir kaza geçirdiğini bildirdi. Kamuya bildirilen kazalarla ilgili araştırmalar da epilepsi ile araba kullanmanın gerçek riskinin tutarsız bir resmini çiziyor. Maryland Motorlu Araç İdaresi tarafından araba kullanması onaylanan 254 epilepsili hasta için kaza raporlarını değerlendiren yakın tarihli bir çalışma, 7 yıl içinde nöbetle ilgili yalnızca iki kaza buldu. Bu da yerel yasal ruhsat gerekliliklerini karşılayan sürücüler için çok düşük bir risk olduğunu düşündürmektedir. Buna karşılık, tıbbi bakıma yol açan motorlu araç kazaları konusunda Kanada'da toplum temelli bir çalışma, epilepsili sürücüler için artmış bir risk bulmuştur. Sonuç Olarak;


Epilepsi Nedir, Nasıl Tedavi Edilir? Epilepsi yaygın, kronik sinirsel bir bozukluktur. Beyinde bulunan bir kısım nöronların yapılarının bozulmasıyla, işlevlerini yerine getirememeleri sonucu o bölgede elektriksel boşalımların oluşması ve bunun sonucunda da epileptik nöbetlerin meydana gelmesiyle karakterizedir. Nöbet, beynin yalnızca belirli bir bölgesinde gerçekleşiyorsa parsiyel nöbetler, beynin belirli bir bölgesinden başlayıp tüm beyne yayılıyorsa jeneralize nöbet adını alır. Jeneralize nöbetin en sık rastlanan tipi jeneralize tonik-klonik nöbetlerdir. Halk arasında sara nöbeti denince bu nöbet şekli akla gelir, bu nöbeti geçiren kişinin vücudu önce kaskatı kesilir ve daha sonra yere yığılıp çırpınmaya başlar. Epilepsi, doğumsal ya da edinsel bozukluklardan kaynaklanır, merkezi sinir sistemi işlevsizliğine neden olur. Çocukluk ve ergenlik döneminde en yaygın olmak üzere olgunluk ve yaşlılık dönemlerde de meydana gelen kronik nörolojik bir hastalıktır. Nöronların normal işleyişindeki her türlü bozukluk, nöbetleri tetikleyebilir. Hastalıklar, hasarlar ve beyindeki gelişim kusurları epilepsinin meydana gelmesine neden olabilir. Epilepsinin farklı türleri bulunmaktadır, bu türler belirli davranışlarla karakterize edilir ve Uluslararası epilepsi ile savaş derneği tarafından sınıflandırılır. Hastalık bulaşıcı değildir, hasta nöbet anında yaşanan olayları hatırlamaz nöbet sonrası şaşkınlık ve bilinç bulanıklığı yaşar. Epilepsi Tedavisi Epilepsinin tedavisinde antikonvülsan ilaçlar kullanılır. Merkezi sinir sistemini seçici olarak baskılayan bu ilaç gurubu, Sinir sistemine zarar vermeden epileptik nöbetlerin baskılanması için kullanılır. Hastaların % 75-80'inde etkili olurlar. 1990 yılına kadar yalnızca altı klasik ilaç hastalığın beynin hangi bölgesinde olduğuna, hastanın yaşına ve nöbet tipine bağlı olarak tedavi amacıyla kullanılmaktaydı. Fakat bu ilaçların davranış bozukluğu, uyuşukluk hissi, huzursuzluk, hiperaktivite, ataksi, bulantı- kusma, döküntü, merkezi sinir sistemi toksisitesi gibi yan etkileri sebebiyle bu alanda yeni antiepileptikler adı altında yeni kimyasallarla çalışmalar yapılmış ve vigabatrin, felbamat, gabapentin, lamotrijin, topiramat, tiagabin, okskarbazepin, levetirasetam, zonisamid, pregabalin, lakozamid gibi çeşitli ilaçlar epilepsi tedavisi için kullanılmaya başlanmıştır. Epilepsili Hastalara Yaklaşım Epilepsinin tarihi insanlık tarihi kadar eskilere dayanan ve günümüze kadar gizemini koruyan sinirsel bir bozukluktur. Nöbetlerin sarsıntılı ve bilinçsizce yaşanması ilk zamanlarda bu hastalığa ilahi bir gözle bakılmasına neden olmuştur. Hasta, bulunduğu çevreden uzaklaştırılır, sosyal sorumluluklarını yerine getirmesine izin verilmez ve hatta çeşitli dinsel törenlerce yakılırdı. Bu durum M.Ö 5. Yüzyılda İyon hekim Hipokrat'ın yaptığı çalışmalarda hastalığın ruhani sebeplerle oluşmadığını, beyinden köken alan ve tedavi edilebilir bir hastalık olduğunu kutsal hastalık üzerine adlı kitabında ifade etmesine kadar sürdü. Günümüzde halen epilepsili hastalara olan tutumlarımız, onların içlerine kapanık ve psikolojik problemlerle dolu olmasına neden olmaktadır. Onların bu hastalığı kabul edip normal yaşamlarına devam edebilmesi için sosyal çevrelerinin epilepsi hakkında bilgi sahibi olmaları ve hastanın kendisi kadar çevrenin de serinkanlılığını koruyup yaşamlarını sürdürmeleri gerekmektedir. Unutulmamalıdır ki, epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. Epileptik Nöbet Anında Yapılması Gerekenler Tonik-klonik nöbetlerde hasta, olası bir kusmanın akciğerlere gitmesini önlemek amacıyla öncelikle yan yatırılır ve başının altına bir yükseklik yerleştirilir, hastanın gözlüğü çıkartılmalı, ağız açık ise solunumu engellemeyecek şekilde ağız kenarına yumuşak bir cisim sıkıştırılmalıdır , ve hastanın yakası gevşetilmelidir. Kesinlikle Yapılmaması Gerekenler Hastanın ağzı kapalı ise açmaya çalışmak, yemek yedirmek, su içirmeye çalışmak, soğan koklatmaya çalışmak, hastanın koluna, bacağına müdahale etmeye çalışmak .


Epilepsi Ve Uyku Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır? Epilepsi ve uyku ilişkisi çok eski zamanlardan beri ilgi çeken, merak edilen bir konudur. İlk kez antik yunan döneminde M.Ö. 4. yüzyılda Aristoteles uykunun epilepsiye benzediğini söylemiştir. Hipokrat ve Galen uyku düzensizliğinin epilepsiye neden olabileceğini belirtmişlerdir. Epilepsi beyindeki bir gurup nöronun ani ve senkronize uyarılması sonucu kendini tekrarlayan nöbetlerle karakterize edilen kronik bir hastalıktır. Epilepsi, hastanın sosyal ve diğer yaşamsal aktivitelerini kısıtladığı gibi uyku problemlerini de beraberinde getirebilmektedir. Epilepside uyku bozukluklarının görülmesi sık karşılaşılan bir durumdur. Antiepileptik ilaçların uykuyu etkilemesinin yanında uyku bozukluğu ilaçlardan bağımsız bir şekilde gelişebilir. Dünyanın güneş etrafındaki hareketleri ve eksen eğikliği sonucu oluşan gece- gündüzler ve mevsimler canlılara uyum sağlama gerekliliği yaratmıştır. Uykunun çok yararı olduğu için evrimsel süreçte kompleks canlılar tarafından korunmuş bir davranıştır. Balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memeliler. Her türün bizim bildiğimiz anlamda bir uyku süreci olmasa da gün içerisinde bir dinlenme evresi vardır. Uyku süresi ve doğası, canlının yaşı, vücudunun büyüklüğü, beslenme türü, kolojik nişi gibi öğelere de bağlıdır. Uyku beynin ve hormonların aktif olarak çalıştığı, bilincin kapalı olduğu, motor hareketlerin baskılandığı ve her canlıda farklı olabilen uyarı eşiğinin altındaki uyaranlara karşı tepkisiz kalınan her gün kendini tekrar eden hormonal ve sinirsel ağların kontrolünde gerçekleşen fizyolojik bir durumdur. Uykudayken zamanın boşa geçmesi ya da hayatın kesintiye uğraması gibi söylemler doğru değildir çünkü uyku sırasında günlük yaşamda edinilen tecrübeler ve anılar uzun süreli belleğe kaydedilirken, yaşanılan olumsuz veya gereksiz bilgiler adeta temizlenir. Uyku, vücudu ve zihni yeni güne hazırlayan aktif bir süreçtir. Çeşitli uyku bozuklukları vardır, uyku kalitesini olumsuz etkileyen birçok etken vardır. 1920'li yıllarda elektroensefalografinin klinikte kullanılmaya başlanmasıyla EEG kayıtları uyku ve epilepsi arasındaki ilişkiyi tanımada önem kazanmıştır. Uykunun Evreleri Uykunun başlatılması ve sürdürülmesinde beynin kortikal subkortikal alanları gibi birçok beyin bölgesi görev yapar. Bu görev çeşitli kimyasalların salınımlarının kontrolünü sağlamakla gerçekleşir. Asetilkolin, norepinefrin, serotonin ve histaminin uykuyu düzenleyen en önemli nörotransmitterlerdendir. Memeliler sınıfında uyku REM ve NREM olmak üzere iki döngüden oluşmaktadır. Her döngü uyku sırasında belirli aralıklarla tekrar eder, insanda her evre erişkinlerde yaklaşık 90 dakikalık, erken çocukluk döneminde yaklaşık 50 60 dakikalık döngüler halinde gerçekleşir. Bu nedenle çocukların uykularının bölünmesi erişkinlere göre daha sık gerçekleşir. Bu döngüler EEG ile beyin dalgalarının ölçümü, göz hareketleri ve kas tonusundaki değişiklikler değerlendirilerek tanımlanmıştır. EEG ölçümü, kafatasına yerleştirilen elektrotlar sayesinde beynin ürettiği elektrik akımının bilgisayarda görüntülenmesi ve yorumlanmasına dayanır. Bu yöntem güvenli, pratik ve kolay bir işlemdir. EEG verileri kişinin nörolojik bir bozukluğa sahip olup olmadığının tanımlanmasında kullanılmaktadır. Çeşitli uyku bozuklukları, epilepsi ve psikolojik hastalıklar gibi sendromların tanı ve tedavisinde bu sinyallerin değerlendirilmesi çok büyük önem taşımaktadır. REM Evresi REM , adını uyku sırasındaki her yönlü göz hareketlerinden alır. Uyku başlangıcından yaklaşık 60-90 dakika sonra ortaya çıkar ve yaklaşık 5 10 dakika sürer. Toplam uyku süresinin %20-25'ini oluşturur. Bu evrede dil hareketleri gözlenebilir, düzensiz solunum ve değişken hızda kalp atışı olabilir. NREM Evre NREM , hızlı göz hareketlerinin olmadığı evredir. NREM uyku süresi yetişkin insanlarda toplam uyku süresinin %75-80' ini kapsamaktadır ve bu evrede beynin enerji metabolizması REM evresine göre büyük ölçüde düşük olur. REM evresinde serotonin ve norepinefrin salınımı en aza iner ve asetilkolin salınımı baskındır. NREM evresinde ise tüm nöromodülatörler nispeten daha düşük seviyelerde salınmaktadır. NREM evresinde görülen rüyalar daha gerçeğe uygun iken, REM'de görülenler daha karmaşıktır. Genellikle REM uykusunda uyanan insanların yönelimleri daha iyi olurken, NREM uykusundan uyanan insanlar sersemlemiş şekilde uyanırlar. Uyku Bozuklukları Uyku bozukluğu başlı başına bir hastalık olabileceği gibi diğer hastalıkların veya psikolojik bozuklukların bir sonucu olabilir. Uluslararası uyku bozuklukları sınıflaması ilk defa 1979 yılında 4 ana guruptan oluşan bir sınıflama hazırlamıştır, sınıflamaya yenilikler katarak en son 2014 yılında 3. Defa sınıflama yapılmıştır. Bu sınıflamaya göre uyku bozuklukları; insomnia, uyku ile ilişkili solunum bozuklukları, hipersomnolensin santral bozuklukları, sirkadyen ritim uyku uyanıklık bozuklukları, parasomnialar, uyku ile ilişkili hareket bozuklukları ve diğer uyku bozuklukları olarak 7 ana grupta sınıflandırılmıştır. Epilepsinin Uykuya Etkisi Nöbet oluşumu beynin nörokimyasal dengesinde ani değişikliklere sebep olur ve bu değişiklikler uykuyu olumsuz etkiler. Epileptik sendromun tipi, nöbet şekli, nöbet sıklığı, nörolojik bozukluk derecesi de uyku kalitesini olumsuz etkiler. Uykuda gelişen jeneralize ve parsiyel nöbetler uyku süresini azaltır ve REM uykusunu yarıya indirerek uyku bozukluğunu kötüleştirir. Epilepsili çocuk ve erişkinlerde uyuma güçlüğü çekme, uykuya daldıktan sonra uykunun sık sık kesintiye uğraması sonucu hastaların gün içerisinde halsiz, uykusuz ve stresli bir hal almaları, dikkat dağınıklığı yaşamaları sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Hastaların geçirdikleri nöbetler, kullanılan ilaçlar ve epilepsi gibi kronik bir hastalığın yarattığı psikolojik bozukluklar uyku kalitesini olumsuz etkilemektedir. Epileptik nöbetlerin %21'inin uyku sırasında, %42'sinin uyanıklık ve %37'sinin ise uyku-uyanıklık dönemlerinde gözlenmiştir. Antiepileptik ilaçların da uyku üzerine etkilerinin olduğu bilinmektedir. Epilepsi hastalarında antiepileptik ilaçlara bağlı olarak uyku yapısının bozulduğu da bilinmektedir. Yapılan çalışmalarda fenitoin, karbamazepin, valproikasit ve fenobarbitalin sersemlik hissi ve uykululuğa neden olduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak,


Epilepsi Epilepsi nedensiz, gelişigüzel ve sürekli tekrar eden krizlerle karakterize edilen bir nörolojik rahatsızlıktır. Epilepsi krizleri çok kısa süreler veya çok geniş aralıklarla olabilir, zamanını kestirmek oldukça güçtür. Krizlerin bir sonucu olarak kişi fiziksel yaralanmalar yaşayabilir, krizin şiddeti yüzünden kemiklerini bile kırabilir. Beyin hasarı, felç, tümör, enfeksiyon ve doğum komplikasyonları sonucu görülebiliyor ancak hala çoğu epilepsi vakasının sebebi tam olarak bilinmiyor. Çevresel olduğu kadar genetik etkenler de epilepsinin ortaya çıkışında rol oynuyor. Bazı epilepsi türlerinde serebral kortekste aşırı ve anormal nöron faaliyetinin epileptik krizlere neden olduğu bilinmektedir. Hipokampüsü anlattığımız yazımızda GABAerjik nöronlarla temporal lob epilepsilerinin çok yakından ilişkili olduğunu anlatmıştık. Epilepsinin kesin bir tedavisi olmamasına rağmen zamansız gelen krizlerin 70%'i ilaç tedavisiyle önlenebilmektedir. İlaca cevap vermeyen kişilerde cerrahi müdahale, nörouyarım teknikleri veya beslenme düzenini değiştirmek gibi alternatif yöntemler uygulanabiliyor.


Epilepside Ağrı Kesici İlaç Kullanımı Ağrı kadar aynı anda hem çok korkunç hem de faydalı olan bir şey yoktur belki de. Birçok yönden acı duyma hissi nihai öğretmendir. Ağrı bizlere ateşten, keskin aletlerden, kimyasal maddelerden ve daha birçok zararlı şeylerden uzak durmamız gerektiğini öğretir. Ağrı hissi vücudu hastalık ve yaralanma durumuna karşı alarm sistemi olarak tanımlanabilir. Ağrının çok yoğun ve uzun süreler boyunca hissedilmesi, ağrının yaşam kalitesini olumsuz etkileyen tatsız yönü olarak görülebilir. Aslında vücudumuzda doğal olarak üretilen ağrı kesici yapılar bulunmaktadır ancak bu sistem ağrı kesici ilaçlara nazaran güçlü ağrılarda daha az etkili ve daha uzun süreli tedavi sağladığı için dayanılmaz şiddetli ağrılara maruz kalındığında çeşitli ağrı kesici ilaçlara yönelmek durumunda kalmaktayız. Ağrı Kesici İlaçların Artıları ve Eksileri Epilepside ağrı kesici ilaçlar rahatsızlığın tedavisinden çok, beyne iletilen ağrı sinyallerini kesmek amacıyla kullanılmaktadır. Ağrı kesici ilaçların faydaları olduğu gibi ağrı eşiğini düşürme ve bağımlılık yapma olasılığı gibi olumsuz yanları da bulunmaktadır. Ağrı kesici ilaç kullanımı genel popülasyonda dikkat çekici biçimde artış göstermektedir. Ağrı kesici ilaçların epilepsi tedavisinde etkileri olmamasına rağmen, epilepsili hasta popülasyonunda ağrı kesici ilaçların sıkça kullanıldığı bildirilmiştir. Ancak epilepsi hastaları baş ağrısı, ağız yaralanmaları ve kırık gibi durumları yaşama riskleri yüksek olduğundan ağrı kesici ilaç kullanımlarını arttırabilmektedirler. Ayrıca fibromiyalji, nöropatik ağrı ve migren gibi kronik hastalıklara da epilepsi hastaları sağlıklı bireylere göre daha yatkın olmaktadırlar. Epilepsili kişilerde ağrı kesici ilaç kullanımı özellikle sorunludur, çünkü sedasyonun olası olumsuz etkileri ve zayıf bilinç, eşzamanlı antiepileptik ilaçların benzer yan etkilerine katkıda bulunarak işlevsel bozulmalara neden olabilir. Ağrı kesici ilaçlar bulantı, kabızlık ve kaşıntı dahil olmak üzere çok çeşitli başka toksisitelerin yanı sıra antiepileptik ve diğer ilaçlarla ilaç-ilaç etkileşimi olasılığına sahiptir. İlaç-ilaç etkileşimi potansiyelleri, dar terapötik indeks ve yanıt olarak bireyler arası geniş çeşitlilik nedeniyle, ağrı kesici ilaçlar epilepsili kişilerde yalnızca yararları risklerinden daha ağır bastığında kullanılmalıdır. Sonuç olarak;


Epilepside Cinsel İşlev Problemleri Cinsellik, yaşamın önemli ve özel bir yönünü oluşturmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü cinselliği insan olmanın temel bir yönü olarak tanımlamaktadır. Cinsellik üzerine yapılan çalışmalarda, cinsel sağlığın tüm yönlerinin cinsel olarak aktif insanlar arasında genel mutlulukla önemli ölçüde ilişkili olduğu görülmüştür. Kanser gibi epilepsi gibi zorlu süreçleri olan hastalıklarda, diyabet, hipertansiyon ve depresyon gibi birçok yaygın tıbbi bozukluğun cinsel işlev bozukluklarına neden olduğu bilinmektedir. Cinsel işlev bozuklukları, yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen, yaygın bir komorbidite olarak karşımıza çıkmaktadır. Cinsel işlev bozukluğu, normal bir cinsel aktivitenin herhangi bir aşamasında bir kişi veya çift tarafından sıkıntıya ve kişilerarası ilişkilerde gerginliğe neden olan zorluk olarak tanımlanabilir. Cinsel işlev bozuklukları cinsel istek bozuklukları, cinsel uyarılma bozuklukları, orgazm bozuklukları ve cinsel ağrı bozuklukları olmak üzere dört geniş kategoriye ayrılır. Epilepsili kadın ve erkeklerin neredeyse yarısı cinsel işlev problemleri yaşamaktadır ancak çoğunlukta bu genellikle fark edilmez. Epilepsili kişilerde bildirilen cinsel işlev bozukluğu prevalansındaki geniş çeşitlilik, hasta popülasyonu, epilepsinin türü ve şiddeti, kullanılan nöbet önleyici ilaçların sayısı ve türü ve cinselliği değerlendirmek için kullanılan araçlarla ilgili çalışmalar arasındaki önemli heterojenlikten kaynaklanmaktadır. Genellikle dirençli nöbetleri olan, nöbet süresi daha uzun süren, fokal epilepsisi olan, nöbet sıklığı daha yüksek olan ve enzim indükleyici ve çoklu antiepileptik ilaç alan hastalarda cinsel işlev bozukluğu görülme olasılığı daha yüksek olmaktadır. Kadınlar genellikle zevk bölgelerinde işlev bozukluğuna sahipken, erkeklerde de genellikle sertleşme sorunları ve erken boşalma gibi uyarılma bozuklukları bulunmaktadır. Epilepsili Kadınlarda Cinsel İşlev Bozukluğu Epilepsili kadınlarda cinsel işlev bozukluğu önemli bir komorbiditedir. Epilepsili birçok kadının cinsel düzeni normal değildir ancak önemli bir azınlık, epilepsili kadınların yaklaşık 20 %30'unda nöbet tetiklenmesi, libido, uyarılma ve orgazm ile ilgili sorunlar da dahil olmak üzere bir dereceye kadar cinsel işlev bozukluğuna sahiptirler. Orgazm disfonksiyonunun epilepsili kadınlarda normal popülasyona göre daha sık meydana geldiği görülmektedir. Cinsel işlev bozukluğu genellikle erkeklerde libido kaybı, iktidarsızlık ve kısırlık şeklinde kendini gösterirken, kadınlarda genellikle adet düzensizliği, kıllanma ve kısırlık şeklinde kendini göstermektedir. Epilepsili kadınlarda cinsel işlev bozukluklarının dört türü de görülebilir. Bununla birlikte, kadınların çoğunda cinsel istek ve cinsel uyarılma ile ilgili işlev bozuklukları görülürken, orgazm ve ağrıya bağlı cinsel sorunlar daha az sıklıkta görülmektedir. Epilepsili Erkeklerde Cinsel İşlev Bozukluğu Birçok çalışma epilepsili erkeklerde cinsel işlev bozukluğunu bildirmiştir. Genel popülasyondaki erkeklerin yaklaşık %20-30'u cinsel işlev bozukluğuna sahiptir. Erektil disfonksiyon epilepsili erkeklerde en sık görülen cinsel disfonksiyon iken, hastaların yaklaşık %10-20'sinde libido da azalmıştır. Kontrolsüz epilepsisi olan hastalarda ve ilişkili anksiyete ve depresyonu olan hastalarda cinsel işlev bozukluğunun ortaya çıkması daha olasıyken, iyi kontrol edilen epilepsi hastalarında cinsel işlev bozukluğu prevalansı daha düşüktür. Cinsel İşlev Bozukluğu Ve Antiepileptik İlaçlar Epilepsi dünya genelinde yaygın görülen sinirsel bir hastalıktır. Hastaların %70'i mevcut antiepileptik ilaçlarla tedavi edilebilirken, geri kalan %30'unda dirençli epilepsi bulunmaktadır. Bu nedenle hastaların antiepileptik ilaçları uzun süreler boyunca alması gerekmektedir. Epilepsinin cinsel işlevler üzerindeki etkilerine ilişkin belirsizliğin aksine, antiepileptik ilaçların, özellikle enzim indükleyici antiepileptik ilaçların, seks hormon düzeylerini etkilediğine ve cinsel işlev bozukluğuna neden olabileceğine dair daha kesin kanıtlar vardır. Nöbet önleyici ilaçlar, birden fazla mekanizma ile cinsel işlev bozukluğu üretebilir. Antiepileptik ilaçlar, özellikle enzim indükleyici ilaçlar, seks hormonu bağlayıcı globulin seviyelerini arttırır ve böylece bağlanmamış aktif testosteron seviyelerini azaltır. Farklı antiepileptik ilaçlar, insidans, cinsiyet dağılımı, semptomlar, cinsel işlev bozukluğu türleri ve şiddeti dahil olmak üzere farklı cinsel işlev bozukluğu özelliklerine neden olabilir. Karbamazepin Karbamazepin cinsel işlev bozukluğuna neden olan en yaygın antiepileptik ilaçlardan biridir. Herzog ve arkadaşları tarafından yapılan bir kesitsel çalışmada, en az altı ay boyunca karbamazepin alan fokal epilepsili 25 erkek, Cinsel İşlev Skorları ölçeği kullanılarak cinsel işlev açısından değerlendirilmiş ve Karbamazepin grubundaki erkekler, kontrol grubundaki erkeklerden daha kötü cinsel işlev bozukluğuna sahip olduğu gösterilmiştir. Sekiz hasta (%32) epilepsili erkeklerin %20'sinde kontrol aralığının altında puan almıştır. karbamazepinin cinsel işlevde azalmaya yol açabileceğini Bununla birlikte, Svalheim ve arkadaşlarının kesitsel çalışmasında, en az altı ay boyunca karbamazepin monoterapisi alan epilepsili 63 erkek ve 30 kadın Arizona Cinsel Deneyimler ölçeği kullanılarak değerlendirilmiştir. Karbamazepin alan hem erkek hem de kadın hastaların, sağlıklı kontrol ile karşılaştırıldığında cinsel işlev üzerinde benzer sonuçlara sahip olduğunu bulmuşlardır. İki çalışmada hasta özellikleri ve çalışma yöntemleri benzer olmasına rağmen, bunlardan çıkan çelişkili sonuçlar ölçeğin küçük olmasından veya farklı derecelendirme ölçeklerinin kullanılmasından kaynaklanıyor olabilir. Gözlemsel bir çalışmada, karbamazepin alan 40 epileptik yetişkin erkek arasında, üç (%8) hastada cinsel işlev arttı ve yedi (%18) hastada cinsel işlevin azaldığı gösteerilmiştir. Yapılan bir diğer çalışmada ise uzun süreli antiepileptik ilaç kullanan kadın hastaları araştırılmıştır ve karbamazepin ile tedavi edilen sekiz kadının hepsinde cinsel işlev bozukluğu olduğu gösterilmiştir. Bu çalışmalar, karbamazepin ile ilişkili cinsel işlev bozukluğunun yaygın olabileceğini göstermiştir. Fenitoin Fenitoin, epileptik hastalar için eski fakat yaygın olarak kullanılan bir antiepileptik ilaçtır. Mattson ve arkadaşlarının çalışması, fokal ve sekonder jeneralize tonik-klonik nöbetleri olan 110 hastanın %11'inin bir yıllık tedavi süresi boyunca iktidarsızlık yaşadığını ileri sürmüştür. en az üç ay bir cinsel işlev ölçeği kullanılarak incelendi. Fenitoin grubundaki hastaların cinsel işlevleri kontrol grubundakilerden daha kötüydü ve altı hasta (%24) epilepsili erkeklerin %20'sinde kontrol aralığının altında puan aldı, bu da fenitoinin daha fazla cinsel işlev bozukluğuna yol açabileceğini gösteriyor. Başka bir gözlemsel çalışmada, fenitoin alan kadınlarda cinsel işlev bozukluğu daha yaygındı. Ayrıca valproat ve fenitoin alan epilepsili 59 yaşında erkek hastada orgazm sonrası anejakülasyon ve orgazm sonrası idrarında spermatozoa görülmesi fenitoinin retrograd ejakülasyona neden olabileceğini düşündürmektedir. Valproat Valproat, erektil disfonksiyona neden olabilen geleneksel enzim indüklemeyen antiepileptik ilaçlardır. Mattson ve arkadaşları tarafından yapılan randomize kontrollü bir çalışmada, valproat alan epilepsili hastaların %10'u bir yıllık takip sırasında iktidarsızlık bildirmiştir. IIEF-5 ölçeğinin basitleştirilmiş bir versiyonunu kullanan Xu ve ark. en az altı ay süreyle valproat monoterapisi alan 25 epilepsi hastasında erektil işlevi değerlendirdi ve valproat alan hastaların erektil işlevinde azalma olduğunu ancak cinsel ilişkiden normal memnuniyet duyduğunu buldu. Başka bir çalışmada, valproat alan 21 epileptik yetişkin erkekte genel cinsel işlev değerlendirildi. Dört erkek gelişmiş cinsel işlev geliştirdi ve biri cinsel işlevde azalma geliştirdi. Levetirasetam Levetirasetam yeni, yaygın olarak kullanılan bir antiepileptik ilaçtır. Cinsel işlev bozukluğu üzerindeki etkisi hakkında geniş çaplı epidemiyolojik veri bulunmamıştır, ancak birkaç vaka raporu cinsel işlev bozukluğuna yol açabileceğini göstermiştir. Okskarbazepin Okskarbazepin, karbamazepin tarafından kullanılanlardan farklı metabolik yollar kullanan bir karbamazepin türevidir. Okskarbazepinin geleneksel dozajda karaciğer enzimlerini uyarması olası değildir, ancak bunu yüksek dozlarda yapabilir. Bu nedenle okskarbazepin, karbamazepinden daha güvenlidir. Mevcut birkaç çalışma, okskarbazepinin cinsel işlev bozukluğuna neden olduğunu buldu, oysa daha fazla çalışma cinsel işlevi iyileştirebileceğini bulmuştur. Sonuç olarak;