Stanford üniversitesinden bir grup araştırıcı, sinir sisteminin incelenmesinde devrim yapacak bir işi başardılar. Beyin dokusunu tamamen şeffaf hale geitrdikten sonra sinir hücrelerini özel yöntemlerle boyayarak görünür hale getirdiler ve böylece daha önceden ancak çok ince yüzlerce kesit alarak inceleyebildiğimiz sinir dokusunu doğrudan üç boyutlu olarak izleyebilme imkanına kavuştular. Tekniğin adı: Clarity. Türkiye'deki genç bilim meraklılarına ilham olması açısından şimdi sizler için bu tekniği kısaca özetlemek istedim; özellikle histoloji ile uğraşan arkadaşların oldukça ilham alabilecekleri bir teknik bu. Ayrıca, tez konusu bulmakta sıkıntı çeken genç akademisyen adayları için de iyi bir çıkış noktası olabilir. Aslında tekniğin temel mantığı oldukça basit: Herhangi bir dokuyu miroskop altında olduğu gibi görmemizi engelleyen en önemli faktör, hücre zarları başta olmak üzere dokunun her yanını dolduran yağ molekülleridir. Araştırıcılar, yağ dokusunu ortadan kaldırarak bunu başarabileceklerini fark etmişler. Fakat yağ dokusunu ortadan kaldırdığınızda, doku bütünlüğünün bozulması gibi bir sorunla da karşılaşıyorsunuz; zira yağ, dokuyu bir arada tutan temel bileşenlerden birisi. Bunun önüne geçmek için, yağ dokuyu uzaklaştırmadan önce, beyin dokusu fibrojel denen özel bir madde ile dolduruluyor. Bu madde tüm dokuyu bir arada tutacak moleküler bir iskelet halini alıyor ve böylece dokudaki yağ bileşenlerinin uzaklaştırılması sırasında dokunun yapısı bozulmuyor. Ardından yağlar bildiğimiz yağ çözücü maddelerle uzaklaştırılıyor ve ışığa tamamen şeffaf bir doku elde edilebiliyor. |Clarity tekniği uygulanan bir fare beyninde öncesi ve sonrası . Sağ tarafta beynin tamamen şeffaf hale geldiğini görebiliyoruz. Doku şeffaflaştırıldıktan sonra yapılması gereken şey, görmek istediğimiz hücrelere uygun boyama ve işaretleme yöntemlerini dokuya uygulamak. Bu teknikler zaten doku biliminde bilinen ve standart olan uygulamalar. Sonuçta, üzerinde çalşmak istediğiniz dokunun istediğiniz şekilde görselleştirilmiş bir kopyası içinde, dokunun bütünlüğünü keserek bozmaya gerek kalmadan rahatlıkla gezinebiliyorsunuz. Teknik sadece beyin dokusuna değil, her türlü dokuya uygulanabiliyor. Ayrıca insan beyninden alınan doku örnekleri üzerinde de kullanılabiliyor. Bu teknikle elde edilen görüntülerde, daha önce kolaylıkla fark edemediğimiz bir çok detayın da karşımıza çıktığını görebiliyoruz. Bunlardan birisi, otistik beyinlerden alınan örneklerde karşımıza çıkan merdiven biçimli sinaptik bağlantı örnekleri. Otizm benzeri davranış bozuklukları gösteren hayvanlarda da gözlenen bu patolojik yapı, hücrelerin birbirleri ile bağlantı kurmakta kullandıkları uzantıları arasında tekrarlı ve dönüşlü, ip merdivene benzer anormal bir bağlantı örüntüsünün varlığını gösteriyor .


Amerika Birleşik Devletleri Howard Üniversitesi'nden Dr. Rui Diogo ve ekibi, memelilerde mevcut olan fakat yetişkin insan bireylerinde görülmeyen bazı uzuv kaslarının aslında insanın erken gelişim döneminde biçimlenip, doğumdan önce kaybolduklarını ortaya koydular. Bu bulgular, kollarımızın ve bacaklarımızın memeli atalarımızdan nasıl evrildiğini kavramamıza ve doğuştan gelen şekil anormallikleri vakalarındaki nadir rastlanan kas anomalilerinin açıklanmasına yardımcı olacak nitelikte. Darwin evrimsel teorisini sunduğundan beri, bilim insanları körelmiş esas işlevini kaybetmiş organların varlığının, Darwin'in türlerin zamanla ortak bir atadan değişerek türeme yoluyla oluştuğu fikrini desteklemek için en kuvvetli argümanlardan biri olduğunu öne sürüyorlar. Örneğin deve kuşları ve diğer uçamayan kuşlar, atalarının uçmasını sağlayan işlevsel kanatların körelmiş kalıntılarına sahiptirler. Balinaların leğen kemiği kalıntıları gibi daha bir çok örnek biyoloji kitaplarında yer alır. Körelmiş yapıların oluşumunu anlamak için embriyonun gelişimiyle ilgili araştırmalar büyük önem taşır. Mesela balina ve yunusların bacakları yoktur, fakat embriyolarında arka uzuv gelişimi önce başlar ama sonra durur. Bunların kalıntılarını da ergin hayvanlarda görebiliyoruz. Benzer şekilde insan embriyolarında geçici kuyruk-benzeri yapılar gözlemlenir ve atalara ait bir kuyruğun kalıntısı kuyruk sokumumuz biçiminde muhafaza edilmiştir. Araştırmacılar, kaslarımız dahil, bedenimizin içinde de kalıntıların görülebileceğini ileri sürüyorlar. Ancak bu yapıları net bir biçimde görselleştirmek zordur ve modern ders kitaplarında yer alan görseller genellikle yıllar öncesinin incelemelerine dayanır. Bu durum insan embriyo ve cenininin yüksek kalitede üç boyutlu görsellerini sunan yeni teknolojinin gelişimiyle değişiyor. Development dergisinde yayımlanan yeni çalışmada, yazarlar insan kol ve bacak kaslarının gelişiminin ilk detaylı incelemesini oluşturmak için bu görselleri kullandı. Üç boyutlu resimlerin sunduğu eşsiz çözünürlük diğer hayvanlarda mevcut olan fakat normalde yetişkin bir insanda bulunmayan- birkaç körelmiş kasın geçici mevcudiyetini ortaya çıkarıyor. Dr. Diogo : Çalışmamız, kasların evrimini daha iyi anlamamıza olanak sağlıyor. Kendi türümüzden ziyade balıklar, kurbağalar, tavuklar, ve farelerin kaslarındaki erken gelişimle ilgili geniş bilgiye sahiptik, fakat bu yeni teknikler insan anatomisini çok daha detaylı görmemizi mümkün kılıyor. Büyüleyici olan, daha önce insanın doğum öncesi gelişim sürecinde hiç tanımlanmamış birkaç kas gözlemlemiş olmamız. Bu birçok yetişkin primatta bulunan ama normalde yetişkin insan vücudunda bulunmayan- körelmiş kaslardan bazıları on bir buçuk haftalık fetüslerde bile görülüyor; ki bu vestigial kas için oldukça geç bir vakittir. diyor. İlginç şekilde, ya sağlıklı bireyin üzerinde dikkate değer bir etki yaratmayan anatomik farklılık olarak ya da konjenital malformasyon sonucu bazı körelmiş kaslar nadiren yetişkinlerde görülür. Bu hem kas farklılıklarının hem de patolojisinin gecikmiş veya durdurulmuş embriyonik gelişimle ilişkilendirilebileceği gerçeğini kuvvetlendirir, bu kasların neden zaman zaman insanlarda bulunduğunu açıklamaya yardımcı olur ve de canlı kanlı evrimin büyüleyici ve kuvvetli bir örneğini sunar. diyen Dr. Diogo, evrim kuramına yeni katkılar yapan çalışmalarıyla dikkat topluyor. Dr Rui Diogo, geçtimiz yıllarda ülkemizde düzenlenen Evrim kongrelerine de katılmış ve ilginç sunumları ile bilim meraklıları ve akademisyenlere evrimsel biyolojinin yeni bulgularını aktarmıştı. Diogo, evrimsel biyolojide organizma davranışının yönlendirdiği evrim başlığı altında yeni bir bakış açısı önermesi ile de tanınıyor. Diogo'nun çalışması oldukça tartışmalı bir konu olan evrim ve insanın evrimi konularında yepyeni kanıtlar sunuyor. Bu kanıtlar işığında, önceki verileri de göz önüne alarak insan evrimine dair bilgilerimizin çok ilerleyeceğine şüphe yok.


Bundan birkaç yıl evvel ofisimde beni ziyarete geldiği günden beri sevgili Melikşah Sezen'i beğenir ve takip ederim. Kendisi benim çok katılmadığım bir dini gelenek alanında derinleşmiş bir araştırmacı olmasına rağmen, bir çok konuda açık fikirliliği ve söze hakimiyeti, nezaketi, edebi ve zerafeti, bence bu devirde saygıyı ve dikkati hak eden ve gittikçe nadirat haline gelen özellikler arasında. Bana yaptıkları ziyarette de ilk tanışmamız olmasına rağmen yine benzer konular üzerinde kısa bir sohbetimiz olmuştu. Daha sonraları kendisiyle bir TV programında da beraber olmuş ve maalesef o programdaki talihsiz bir tartışma nedeniyle Melikşah Sezen ile aşırı aykırı uçlarda muhalif düşmek zorunda kalmıştık. Halbuki hissiyatım, aslında ilmi bakış açısı itibariyle oradaki aidiyet telaşlarımız olmadan çok daha verimli bir diyalog gerçekleştirebileceğimiz yönündedir. Geçenlerde, geçirdiğim bir trafik kazası nedeniyle evimde istirahatte olduğum bir dönemde, kendisinin Eşref-i Mahlukat'ı Anlamak başlıklı kitabını okuma fırsatım oldu. Bu yazıda, küçük bir kaç not ile, ülkemizdeki temel bilim kültürü eksikliğinin tahlillerimizde bizi nasıl uçlara savurabildiğini ve halis niyetle yaptığımız yorumların bazen ne kadar sakıncalı sonuçlar doğurabileceğini özellikle eserin müellifi ve okuyucularına ikaz mahiyetinde bir not düşmek istedim. Kitabın alt başlığı Kur'an-Evrim münasebetinde usuli hatalar diye yazılmış. Fakat daha açılışta en büyük usül hatalarından birisi pat diye kucağımıza düşüveriyor. Melikşah Sezen, kitabına Evrim nedir ne değildir bölümüyle başlıyor. Bu bölümde maalesef daha en başta büyük bir hataya da imza atılıyor. Bu hata sadece Sezen'e ait değil, biyoloji konusunda kitabi bilgiye haiz olmayan bir çok kişiyle birlikte, azımsanmayacak kadar çok sayıda hekim veya biyolog bile aynı hataya sıklıkla düşebiliyor ve bu bizim bu konudaki eğitimimizin yetersizliğinden kaynaklanıyor. Hata şu: Evrim, gözlemlenebilir ve açıkça görülebilir bir fenomenin adıdır. Tanımı da pek açıktır: Canlı organizmaların nesiller boyunca geçirdiği değişimlere evrim denir. Evrim, bilimsel bir teorinin adı değildir. Evrim teorileri, evrim gerçeğini açıklamaya çalışan insanların ortaya koyduğu açıklama çabalarıdır. Sezen, kitabın bu kısmında evrimi tanımlamaya çalışırken, evrim teorilerinden alıntılar yapıyor ama şu soruyu sormayı atlayıveriyor: Bu kadar teori denemesi, neyi açıklamaya çalışır? Aksi yönde bir teori neden yoktur? Yani canlıların pat diye ortaya çıkma mekanizmasını açıklamaya neden hiç kimse kalkışmamıştır? Bu hikaye neden sadece geleneksel anlatılardan gelir? Bu temel soru sorulmadıkça, evrim denen açık gerçeği insan aklının bir senaryosu sanma yanılgısından kurtulamıyoruz. Bu hatanın çok yaygın olması, bu konuda ilmi bir çalışma yapma niyetini beyan ederek satırlarına başlayan Melikşah Sezen'in sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor; aksine yükünü ağırlaştırıyor. Evrim konusunda bir şeyler söyleme iddiasındaki bir kitabın, önceden muhakkak konu hakkında donanımlı ve reddiye ısrarından muaf en az bir biyolog tarafından gözden geçirilmesi gerekirdi. İstese ben bunu severek yapardım; ki daha evvel Mustafa İslamoğlu'nun İslam ve Evrim kitabı için böyle bir katkı sağlamıştım. Açıkça gözlemlenebilen bir gerçek derken, daha önce mezkur TV programında da bahsi geçtiği üzere, evrim gerçeğini insanların göremediğini, açık ve net olmadığını sıklıkla kitapta da vurgulayan Sezer, bilimin sağduyu ile olan ilişkisi konusunda da eksik bilgi sahibi olduğunu ortaya koyuyor. Halbuki kitabında dünyanın yuvarlaklığına dair verdiği örnekler başta olmak üzere, bilimsel yöntemin bize dünya ve kainat hakkında fark ettirdiği hususlar, çoğu zaman sağduyumuza aykırıdır. Mesela dünya üzerinde yaşayan normal ve eğitimsiz bir insan, doğal olarak, dünyanın engebeli ve düzlük bir yer olduğunu; güneş ile ayın onun etrafında tur atan dairesel nesneler olduğunu düşünür. Çünkü dünyanın yuvarlak olduğunu anlamak için gözlem ve ölçümlere ihtiyacımız vardır; oturduğumuz yerden onun yuvarlak olduğunu kolayca anlayamayız. Büyük patlama, yine oturduğumuz yerde hissedebileceğimiz bir şey değildir; kozmik fon radyasyonu gibi hassas ölçümler ve dikkatli uzay gözlemleri sonucunda ancak varabileceğimiz bir neticedir. Atom ve hücre gibi mikro yapıların hakikatine de günlük yaşam düzleminde vakıf olamayız. Elimizden bıraktığımız nesneler hep yere düşünce yerin cisimleri çektiğine yahut biraz zorlarsak cisimlerin birbirini çektiğine hemen kani olabiliriz. Fakat gerçekte çekme yoktur; 1930'lardan beri Einstein sayesinde biliyoruz ki aslında o çekme sandığımız şey, uzay-zaman matirisinde ışık hızında ilerleyen maddenin, kütlesi nispetinde uzay zamanı bükmesi ile ilgilidir ve düşüyor sandığımız cisim aslında düşmemektedir; sadece yolunda giderken uzay-zaman eğriliği nedeniyle yanındaki büyük kütleli dünyaya yaklaşmakta ve çarpmaktadır. Bu açıklama, Einstein tarafından yirminci yüzyılın başlarında formüle edilmiş, Russel gibi deha mesabesinde zihinler tarafından insanlara defaatle açıklanmış olmasına rağmen hala hayal edemediğimiz ve idrakten aciz olduğumuz bir gerçektir. Öyle bir gerçektir ki bugün cep telefonlarındaki GPS sistemleri bile bu fiziksel gerçeği baz aldıkları için nokta atışı isabetle çalışabilmektedir. Kendi bedenimizde olan hadiseleri bile çoğu zaman sağduyu ile yanlış yorumlarız; mesela ben erken gençlik dönemimde tırnaklarımın uçlarından uzadığını düşünürdüm; bu çoğu insan için bu zan doğaldır; zira tırnakların sürekli olarak üstteki açık renkli kısımları uzar ve biz onları belirli aralıklarla keserek kısaltırız. Bir gün kaza eseri başparmak tırnağımın alt kısmında oluşan yatay bir çiziğin haftalar içinde yukarı doğru hareket ettiğini izleme şansım olduğunda, tırnağın ucundan değil, dibinden yukarı doğru uzayan bir yapı olduğunu fark etmiştim. Eğer o çiziğin yer değiştirmesine dikkat etmesem, sağduyum beni burada bile yanıltacaktı. Eğer dünyamız Melikşah Sezen'in şeksiz şüphesiz görünen ve açık olmasını talep ettiği şeylerle sınırlı olsaydı, halen kaba taş çağında, avcı-toplayıcı canlılar olmanın ötesine geçemezdik. Gerçeklik o kadar açık ve seçik olsaydı, ne bilim gibi araçlara, ne Kuran gibi rehberlere ihtiyaç olurdu. Evrim de böyle dikkatle gözlemlendiğinde görülen, hem de açıkça görülen bir hakikattir. Bakan herkes, tüm canlıların aynı maddeden yapıldığını; belli karmaşıklık hiyerarşileri ile dünyaya dağıldığını, zamansal olarak belli bir sıralama ile gelip gittiklerini ve tarihin büyük bir evrim müzesini nazara sunduğunu açıkça görebilir. Bakmayanın göremiyor olması, onu şüpheli yapmaz. Şüphesini izale etmek isteyen formel bir biyoloji eğitimi almasa bile, tabiattaki canlılarda müdakkikane gözlemler yapmakla yükümlüdür. Bu haliyle şüpheli demek, hakikate saygısızlıktır. Eğer Melikşah Sezen evrime şüpheyle yaklaşmak yerine onu bir ilim olarak tahsil etmeye zaman ayırsaydı, algılarımızın ve beynimizin, milyonlarca yıllık evrimsel süreç sonucunda dışarıda var olanı olduğu gibi algılamak için değil, hayatta kalmak üzere dış gerçekliği basit temsiller halinde algılamak için ayarlandığını, öyle yaratıldığını anlayabilirdi . Evrimsel biyolojide bu konu, ziyadesiyle açık ve anlaşılır olarak, neredeyse tüm elzem detayları ile bilinir. Hal böyle olunca, bilimin neden dünyayı anlamada en önemli aracımız olduğunu da anlayabiliriz. Bunu fark edince de bir metni sadece lafzi anlamıyla değerlendirmenin, hakkında konuştuğu konuları tahkik etmeden hüküm vermenin ve insanların sözüne gösterdiği dikkatin bir kısmını bile tabiata vermeyince, ciddi bir haksızlığa zemin hazırlayacağının farkında olurdu. Melikşah Sezen ve benzeri ilahiyat konularında araştırma yapan araştırmacıların kütüphanelerinde hiç biyoloji kitabı bulunmaması, bulunsa bile hemen hiç bir zaman ciddi olarak tahkik edilmemesi, maalesef böyle sıkıntılı yorumlara yol açabiliyor. Hemen ardından Sezen, bilimsel teori ile senaryo ayrımı yapıyor. Temel bilim kültüründe hiç bulunmayan bir terimi bilimsel bir açıklama biçimi olarak satırlar arasına yerleştirerek iki yüzyılı aşkın bilim geleneğinde hiç yapılmamış bir tasnif öneriyor . Sezen'e göre, bilgi boşluklarından muaf, tam bir anlayışa teori; bilgi eksikliğinde kaynaklı tamamlayıcı açıklama çabalarına da senaryo denmesi gerekiyor. Halbuki bu tasnifin, yani senaryo ifadesinin bilimde hiçbir karşılığı yok. Aslında Sezen'in senaryo diyerek anlatmaya çalıştığı şey, bilimde teori, yahut kuramın ta kendisi. Zira tüm teoriler, buna kütleçekimi elektromanyetizma, hücre, büyük patlama ve atom teorileri de dahil, yeterince kanıtla desteklenen ama yüzde yüz ispat iddiasında olmayan açıklamalardır. Zira teoriler, kanıtlarla desteklendikçe geçerli kabul edilen açıklama çerçeveleridir ve gözlemle uyuşmadıkları zaman geliştirilip yerlerini memnuniyetle yeni teorilere bırakırlar. Bilim de bu sayede ilerler. Mütekamil bir örnek için atom teorisinin son iki yüzyıl içindeki gelişimine bakabilirsiniz. Bilim kültüründen ve dilinden kopuk olarak yaptığımız bu yorumlar maalesef ilim ehlini ciddi bir vebal altında bırakıyor; ben de bir dost olarak gördüğüm Melikşah Sezen'i bu anlamda bir kez daha ikaz ediyorum. Bütüncül bir psikoloji ile uzaktan baktığımızda, ilahiyat ilimleri ile uğraşan insanların çoğuna sirayet etmiş görünen, dünyevi, özellikle de fenni bilimlerinin müktesebatını küçümseme alışkanlığının bu metnin tüm satır aralarından sızdığını söylemek durumundayım. Kısaca bu müktesebatı şunun için özetledim: Elli yaşımı tamamladığım şu güne kadar hiç bir zaman çıkıp da dini bilimler konusunda müstakil bir iddiada bulunmadım. Tefsir yapmaya, hadis eleştirmeye, usül tesis etmeye kalkmadım. Kimseye Kuran aslında bunu diyor deme cüretkarlığına girişmedim. Başkasının dini inançlarının mantığını, birilerinin ne kadar müslüman olup olmadığını falan konu edinmedim. Bu alandan öğrendiklerimi tamamını kendi hayatım için kullanmaya ve kendi inanç dünyamı tezyin etmeye devam ederken, bilim tahsilimden öğrendiklerime odaklandım ve onlarla insanlara bilgiler vermeye çalıştım. Dini konulara ancak, burada da olduğu gibi, işi bilim olmayan insanların açık gerçeklerle çelişen ifadeleri ile karşılaşınca girdim. Özellikle de benim inandığım din adına bilimle açıkça çelişen ifadeleri mecburen düzeltmek zorunda kaldım ve kalıyorum. Çok merak ediyorum; evrim konusunda bu kadar kesin reddiyeler yazan, yargılar koyan, yahut şüpheler izhar etmekten çekinmeyen Melikşah Sezen gibi arkadaşlarımızın kaç tanesi, benim Kuran'a ayırdığım vaktin onda birini biyolojiye ve evrime ayırmıştır? Neden aynı cüreti, mesela astronomi, gıda mühendisliği, jeoloji gibi alanlarda göstermezler? Ben kabaca bir temel eğitim süresi kadar zamanımı bu işe yatırmış olduğum halde hiçbir iddiada bulunmaz, bundan tahaccüb ederken, hiç çaba sarfedilmemiş alanlarda bu kadar iddialı konuşulmasını neye yormak lazım? Bunu herkesin kendi tefekkürüne bırakıyorum. Melikşah Sezen kitabının Bilginin Kaynakları adlı bölümünde, gerçekten beni hayrete düşüren arkaik bir iddiayı seslendiriyor. Çoğunluğun söylediği hakikattir şeklinde ifade edebileceğimiz bu argüman, gerçekten bilim ve bilimsel konular söz konusu olunca insanın kanının çekilmesine neden oluyor. Bazı Kuzey Avrupa ülkelerinde tanrıtanımazlık görüşünün icma ile kabul edilen bir görüş olduğuna bakarsak Sezen'e göre ateizm de hakikat olmalıdır. Muhtemelen Sezen'in esinlendiği ana kaynaklar bundan birkaç yüzyıl öncesinin dünyasına ait olduğunda, haberin ancak ağızdan ağıza yayıldığı ve mütevatirliğin muteber olduğu dönemlerle bu dönemler arasında ciddi bir fark olduğunu göremiyor. Hele ki konu bilim gibi dikkat, rikkat ve uzmanlık isteyen bir mesele olunca, bu iddia gerçekten de bizi tartışılamaz bir noktaya doğru sürüklüyor. Sezen'in bu iddia ile, Kuran'da açıkça geçen Onlara Allah'tan bir mesaj ulaşınca, 'biz atalarımızdan gördüğümüze uyarız' derler (Bakara 170) diye ifade edilen müşriklerin davranışı arasında nasıl bir ilişki kuracağını çok merak ediyorum. Bir sonraki bölümde Kelamda aslolan zahiri manadır; ta ki zahiri manaya yönelmeye bir mani buluna ifadesi, tam beni umutlandırmıştı ki bir an sonra bu umudumun neden boş olduğunu anladım. Örneğin, insanın yaratılışı ile ilgili ayetlerdeki çamur-kil-su benzetmelerini olduğu gibi anlamaya mani çok açık bir gerçek vardır: İnsan, diğer tüm canlılarla hem bedenen, hem genetik yapı olarak hem de tarihsel bağlamda KESİN olarak akrabadır. İnsanın evrimsel çizgi dışında ortaya çıkıverdiğine dair HİÇBİR gözlemsel kanıt mevcut değildir. Bu durum, ayetlerin kelime manaları ile anlaşılmasına ciddi bir mani oluştursa da, başta evrimi şüpheli diye reddettiğinizde, Allah'ı, bir çömlekçi misali çamurdan bir şekil yoğurup ona üfleyerek canlandıran bir mitolojik tanrı imgesi dışında hayal etme şansınız kalmıyor. Yani söz konusu mani, görmek istemediğinizde size mani olamıyor. İnsanın diğerlerinden ayrı yaratılmış bir canlı olarak, neden karaciğerinin, beyninin, kaslarının, kemiklerinin, böbreklerinin, gözlerinin, hormonlarının, enzimlerinin, antijen ve antikorlarının ve bedenindeki her ama her şeyin diğer canlılarla aynı olduğunu açıklama zorunluluğu, ancak insan bedeninin ne olduğunu açıkça anlatan biyolojiden haberiniz varsa hissedebileceğiniz bir zorunluluktur. Hiç bakmazsanız, böyle bir sorununuz da olmaz. Melikşah Sezen'in savunduğu pozisyondaki arkadaşlarımın temel bir sorunu bence şu: Tercih ettikleri dünya görüşünde istedikleri kadar ısrar etme, istediklerine inanma, istediklerini anlatma ve yayma hakları sonuna kadar mevcuttur ve haktır. Ben böyle inanıyorum. Fakat konu, benim ve bir çok insanın dünya görüşünün temelini oluşturan İslam inancına gelince, bu kalem ehlinin bu İslama aykırıdır, yahut muvafıktır gibisinden beyanlarında ciddi bir sıkıntı var. Benim anladığım Kuran ve İslam, benim bildiğim bilimle çelişmiyor; çünkü ben Kuran'ı bilimle okuyorum. Siz okumayabilirsiniz; hakkınızdır; ama benim okumalarımı hükümsüzleştirmek, sizi, fark etmeseniz bile, bu dünyada tanrının tek sözcüsü, hakikatin tek sahibi gibi bir iddia ile baş başa bırakır. Bu da bugün bütün kadim dinlerin kiliseleşme geleneklerinin başlangıç hastalığıdır. Benim kabul ettiğim yoruma göre bu makul değildir demeniz son derece anlaşılırken, İslam sadece benim anladığım gibidir demek, nifaktan başka bir şey üretmez. Mesela, Kuran'ın anlaşılmasında lafzi mananın esas olduğu meselesi bir yorumdur; benimseyenleri bağlar. Ben o yoruma uzağım; benim için esas kitap kainattır; Kuran ancak onunla okunursa anlaşılabilir. Bu iki görüş elbette ki tartışabilir; ama eşitliği bozucu bir sahiplik iddiası varsa, diyalog yolu artık kapanır; ben bunu tavsiye etmiyorum. Kitapta bir başka gönderme, Arapça dilinin sınırlılığı ve ilahi mesajın mutlaklığı arasındaki kadim tartışmayla ilgili. Burası pek kısa geçilmiş ama bence önemli bir yer. Allah, insan dillerini çok aşan bir hakikati bize hatırlatmayı murat etmiş olmalı oysa Arapça insan dillerinden bir dildir. Hiç bir insan dili mutlak olanı anlatamaz; zira dil, beyin yapımız gereği ancak nispi yani göreceli olarak çalışır. Bunun tafsilatına burada girmek işi uzatır ama dil ve tercüme ile uğraşan herkesin temel düzeyde bildiği bir gerçektir bu. Mutlak olanı anlamak ve anlatmak, dilin ve onun türevi olan mantığın işi değildir. Akıl ve mantık, bizi mutlak olana nasıl bakmamız gerektiği konusunda ikna etmekte işe yarayabilir. Bence Kuran'ın metodu da tam olarak budur. Oldukça örtük ifadelerle anlattığı birçok hadise anlatılanın ötesinde, gösterdikleri şeylere bakmayı ve araştırmayı gerektirmektedir. Eğer sadece kitapta yazan kelimelerle bu iş olsaydı, her cerrahi kitabı okuyan evde ameliyat yapabilirdi. Lafzı hayata dönüştürecek olan şey deneyimdir, temaşadır, dikkatle izlemek ve çalışmaktır. Sezen'de bu kısmın eksik olduğunu düşünüyorum. Bir sonraki bölümde Melikşah Sezen, tabiri caizse hızını alamayarak, bu tartışmayı Müslüman ve teist ikilemine zemin yapmış. Ona göre, yaygın yorumu kabul etmeyen Müslüman değil ancak teist olabilirmiş. Bu konuda çok yorum yapmayacağım ama tam bu bölümün ikinci sayfasında, (ki kitabın 38. sayfasının 3. paragrafına denk düşüyor) çok ilginç bir dizgi hatası var. Tam olarak şöyle alıntılayayım: Bu gibi suallerden hareketle evrim kabulünün Allah tasavvuruyla tenakuza düşmedigini vurgulayarak aslında bunu kabul etmenin herhangi bir arıza oluşturmayacağını öne sürmektedirler. Halbuki anlayışını bu mantığa göre tanzim eden kişi Müslüman değil tesit olur. Sondan bir önceki kelime teist olacakken, sehven tesit yazılmış. Bu hatalı kelime bana bir yerden tanıdık geldi, baktım, Arapça sa'd kökünden gelen övülmüş, kutlanmış, tebrik edilen anlamındaki tes'id kelimesinin eski Türkçede kullanılan haliymiş. Yani yazım hatasını görmesek, evrim düşüncesinin Allah'ın yaratmasıyla ters düşmediğini düşünmek tebrike şayan bir ifadedir şeklinde anlayabilirdik. Evet, bu sadece basit bir dizgi hatası olsa da bu tip tevafuklarda düşünenler için büyük ibretler vardır! Kitabın ilerleyen bölümlerinde bir örnek var; kafamdan aşağı kaynar sular dökülmesine vesile oldu! . O ifade özetle şu: Birisi tevazunun evrimsel seçilim sürecinde dezavantajlı olduğu için elendiğini, insanların o yüzden kibirli olmaya meyilli olduğunu anlatınca, müellif o zaman Allah bize Kuran'da mütevazı olmayı öğütlerken yaratılışla çelişen bir şey önermiş olur diye bir sonuç çıkartıyor ve buradan da yaratılışla Kuran arasında böyle bir çelişki olamaz diyerek evrimi yok saymamızın daha hayırlı olacağını ima ediyor. Gerçekten inanılmaz! Birincisi, tevazunun doğal seçilimle elendiği iddiası, biraz evrimsel psikoloji okuyan herkes için saçmalıktan ibarettir; zira tevazu, digerkamlık, fedakarlık, yardımlaşma, kendini feda etme gibi bakıldığında pek güçlü gözükmeyen davranışların evrimsel biyolojide prososyal, yani sosyal örgüyü destekleyici davranışlar olarak tercih edilip seçilegeldiğini net bir biçimde biliyoruz. Bu nedenle bu tip davranışlar sadece bizde değil, tüm gelişkin organizmalarda, yani hayvanların çoğunda gözlemlenebiliyor. Bunlar bizi topluluk olarak hayatta kalma açısından destekleyen, birlikte olmamızı kolaylaştıran davranışlar oldukları için doğal olarak seçiliyorlar. Bunun nasılını biyolojiden kolayca her isteyenin öğrenebileceği bir devirde yaşıyorken, sevgili Melikşah Sezen burayı da kötü bir çöpten adam safsatası ile heba ettiğini fark edemiyor . Buna benzer kitapta birçok örnek var hepsini tek tek ele almak benim için şu anda imkan dışı. Fakat bu örneklere ve onların Kuran ve İslam'a bağlanma biçimine şöyle kuş bakışı baktığınızda, ortaya çok enteresan bir resim çıkıyor bana göre: Müellif, Allah'a değil, Kuran'a; hatta daha doğru bir ifadeyle, Kuran'dan kendi anladığına tapıyor gibi bir görüntü var! Zira Allah'ın iş olan kainatın bize neler gösterdiği, onun için Kuran'ın lafzına göre ikinci-üçüncü planda ilgilenilecek bir şey. Bu beni sadece şaşırtmıyor, aynı zamanda ciddi anlamda dehşete düşürüyor! Sezen, hemen sonra 47. Sayfada evrimi reddetmenin gayet makul olabileceğinden, çünkü bu alanda Kurani delil olmadığından dem vuruyor. Paragrafın sonunda, özellikle insanların dini zaruretlerden dahi bihaber hale geldiği bir zamanda, böyle meselelerle uğraşmanın tehlikelerine işaret ediyor. Sevgili Melikşah Sezen kardeşim. İslam dünyasının bugünkü durumu, özellikle gençlerin geleneksel anlatılara olan mesafesi, bilimden veya fazla akıl kullanmaktan değil, geleneğin günümüzün bilgisi ve görgüsüyle gittikçe kopuk hale gelmesinden kaynaklanıyor. Bugünün insanına dünyadaki bunca haksızlık ve bozukluğa mukabil, namaz kıl, oruç tut, başını ört dışında bir şey vazedemeyen, küresel barış adına hiç bir yenilik getiremeyen, ayrılığı körükleyici ve kabile mantığından sıyrılamamış bir kültürün bu nesillere verebileceği pek fazla şey kalmıyor. Koca İslam geleneğini de böyle bir kültüre indirgemeye kimsenin hakkı yok. Bir de din ilimleri ile uğraşanların bilgiden, bilimden, irfandan uzak; eskilerin sözlerini tekrar ve şerhten öteye gidemeyen bayat anlatıları ana meşgale edinmiş olması, insanların hayatında dini gittikçe absürd bir uğraşa dönüşüyor. Benim çabam, bir Müslüman olarak, senin ve sencileyin arkadaşların esas telaşına karşı başka bir merhem önermek: İnanç bilimle barışır; bunun için eski alışkanlıkları bırakıp, gerçek ilmi tahsil etme, elimizde daha önce hiç bulunmayan araçlarla doğaya cesurca bakmayı ve ondan öğrenmeyi ilke edinme, batı biliminin tanrısız bilgisi yerine, bilgi ile hikmeti birleştirebilecek insanlar yetiştirmenin tek çare olduğunu düşünüyorum. Senin bende ve benim gibi evrim konusunu en önde tartışanlarla yapabileceğin ciddi ittifakları, bu mantık hatalı argümanlarla kendi kendine tıkadığını görüyor ve üzülüyorum. Hiçbir insan sözü, hiçbir fani yorum, hakikatin üstünde değildir. Hakikat, hangi alim olursa olsun, ona malum değildir. Bizim işimiz, ibn-ül vakt olarak, elimizdekiyle bir daha, bir daha kıraat etmektir. Zira Kuran'ın ilk emri budur: İqra! Anladığımız anlamına sıkıştırdığımız Kurana ve dine tapmayı terk edip Allah'a ve onun tabiattaki işlerine yönelmek tek kurtuluştur. Evrenin dışında bir tanrı, Allah değildir! Sezen'in kitabının bir yerinde Çünkü bir Müslüman mü'min vasfını almış olmakla alemin haricinde bir Kadir-i Mutlak'ın her an ve her şekilde tasarrufunu aklen, kalben ve fiilen kabul etmiş olmaktadır diyerek, enteresan bir yön gösteriyor. Zira bu yön, İslam'da ana akım olarak bildiğimiz inanışa bile ters. Zira İslam'daki Allah inancı, bu evreni dışarıdan yöneten müşahhas bir varlıkla hiçbir bağlantısı olmayan bir anlatıdır. Tam tersine, İslam'ın giriş cümlesi la ilahe illaAllah sözü, bu tarz mitolojik ilahların reddiyle Allah'a ulaşılabileceğini kesin olarak ifade ve ikaz eder. Fakat bu paragrafta, İbn-i Arabi gibi alimlerin vahdet-i vücuda kadar genişlettiği her şeyde ve her yerde bir yaratıcı akıl manası tamamen ters yüz edilmiş durumda. Einstein'in Son yıllarım kitabında bahsettiği tanrı tanımı, bana soracak olursanız Sezen'in buradaki tanımından çok ama çok daha İslami kalıyor. Ama tabii ben Sezen'in düştüğü hataya düşüp bu İslami değildir demeyeceğim; İslam'da böyle yorumlar da vardır ve sadece o yoruma inananı bağlar. Ben böyle bir tanrıya inananlardan değilim. Benim Allah'ım, her şeye gücü yeten olmasına rağmen yaratılışı benim anlayabileceğim sınırlarda icra etmeyi murad ve irade eden, her an her şeyde bilfiil yaratılışta olan ve her bir cüzde yansıması rahatlıkla görünebilen, bu nedenle de mesela bilim aracılığıyla onun işlerini çalışıp cömertçe öğrenebildiğim alemlerin terbiye edicisi; yol göstericisi, yöneticisidir . Başkalarının inancı beni ilgilendirmez. Sıklıkla dile getirdiğim bir uyarıyı burada da tekrarlamak isterim: Çoğu insan, zamanla fikirleri değişse bile, zamanında belli bir konuda çok iddialı konuştukları, fazlaca kelam ettikleri, yazılar kaleme aldıkları ve kitaplar yazdıkları için, fikirlerini değiştirmek isteseler dahi bunu yapamazlar. İnsan psikolojisi, geçmişte bu kadar yatırım yaptığı bir şeyi kolayca terk edecek rahatlıkta tasarlanmamış gibi gözüküyor. Buna batık maliyet yanılgısı da dendiğini duymuş olabilirsiniz. Hevasını ve ezberini tanrı edinme benzetmesi, bu durumu pek veciz olarak hatırlatır aslında. Ben şimdiye kadar bütün iddialarımı, evrim açıkça gözlenen bir fenomendir iddiam dahil, aleyhte kanıt gördüğüm anda hemen bırakabilirim. Zira ben bilim ile uğraşırım ve bilimin yöntemi budur. Hakikate böyle adım adım yaklaştırır. Öte yandan dogmatik bir takım geleneksel söylemleri savunacağım diye, ayet kadar kesin kanıtları göz ardı etmek için akıl ve mantığı, söz gücünü seferber etmek, ciddi sonuçlara gebe bir inattır. Bundan vazgeçmek, bu alışkanlığı bırakmak lazım. Bugün çok kutlu zannettiğimiz fikirlerimiz, yarın yanlış çıkabilir, kendimize bu kadar güvenmek pek hayra alamet değil. Sırtınızı Kuran'a bile yaslasanız, onu dosdoğru anlayabileceğinizin hiç bir garantisi yoktur. Aman dikkat!


Milli eğitim bakanlığının ortaöğretim için internet sitesinde görüşe sunduğu müfredat taslağını sosyal medyadaki evrimsiz müfredat etiketleriyle duydum. Konu alanımla ilgili olduğu için bir çok kişi görüş istiyordu ve evrim kuramına dair konuların müfredattan çıkartıldığından bahsediyordu. Öyle bir şey olamayacağına emin olarak sunulan dosyaları inceledim ve çok ilginç bir şekilde iddianın doğru olduğunu gördüm. Elbette bu dosyalar henüz bir taslak halinde. Fakat taslak hazırlanırken dahi günümüz biyolojisinin, hatta biliminin temelini oluşturan evrim hakkında hiç bir ibarenin yer almıyor olması, burada bilimden başka etkenlerin rol aldığını gösteriyor. Evrim, tabiatta açıkça gördüğümüz bir gerçektir; aynen yerçekimi, yahut elektromanyetik kuvvet gibi. Ve yine aynen bu etkiler gibi, mekanizması tam bilinmemektedir. Bu nedenle bu tip olguları yani etkilerini her yerde gördüğümüz oluşları açıklamak için çeşitli kuramlara yahut teorilere ihtiyaç duyarız. Einstein yahut Newton'un kütle-çekim kuramı, Maxwell'in elektromanyetik alan kuramı, Lorenz'in kaos kuramı, yahut kuantum kuramı gibi kuramlar, aynen Darwin'in evrim kuramı gibi, olguları açıklamak için başvurulan kavramsal açıklamalardır. Bilimsel teorilerin hiç birisi tam anlamıyla ispat edilmiş değildir; atomun yapısı bile aslında teoriler aracılığıyla bildiğimiz bir şeydir. O nedenle bilimde artık eskiden olduğu gibi kanun kelimesini çok fazla kullanmıyoruz. Darwin'in evrim kuramını beğenmiyor olabilirsiniz; ama bu evrim gerçeğini reddedebileceğiniz anlamına gelmez. Evrim olmadan günümüzde ne biyolojiyi anlatabilir, ne canlıların sınıflandırılmasını açıklayabilir ne de aşı ve ilaç geliştirme dahil tıbbın temelini oluşturan bir çok uygulamayı izah edebilirsiniz. Bunlar ancak canlıların akrabalığı ve evrimsel ilişkileri bağlamında anlam kazanabilecek konulardır. Mesela söz konusu müfredat taslağında canlıların sınıflandırması diye bir konu var; ve mesela kuşlar bir kaç yıldır sürüngenler sınıfında; insanlar da ta baştan beri primatlar grubunda sınıflandırılır. Evrim anlayışı olmadan bunların açıklanabilmesi, anlatılabilmesi dahi mümkün değildir. Sunulan taslak dosyalarda Darwin ve evrim kelimeleri bir kez bile geçmezken, hemen hepsi evrim görüşünün üzerinde katkısı olan Linneaus ve Crick gibi bir çok araştırıcının ismini görmek de ayrıca ilginçtir. Bu taslağın aceleyle hazırlandığını ve bu isimlerin yanında hemen hepsinin ilham aldığı Darwin'in unutulmuş olabileceğine inanmak için kendimi zorluyorum. Eğer unutulmamış ve kastılı olarak dışarıda bırakılmışsa, burada çok ciddi bir cürüm var demektir. Darwin'in evrim kuramı tek değildir. Stephen J. Gould'dan Rupert Sheldrake'e kadar bir çok biyolog kendi açılarından evrim olgusuna farklı açıklamalar getirmeye çalışıyorlar. Benim bile konuyla ilgili henüz tam olgunlaştıramadığım fikirlerim var ve bu fikirler Darwin'in ve diğerlerinin açıklama teşebbüsleri olan teorilerden bazı açılardan farklılık gösteriyor. Bunların tamamı ve daha fazlası, evrim denen gerçeği açıklama çabaları. Tabii eğer böyle bir gerçeği görecek kadar meraklı değilseniz, doğada gözlem ve araştırma yapmıyorsanız, böyle bir teoriye falan da ihtiyacınız yoktur. Bu gün tüm dünyada Darwin'in ortaya attığı ve zaman içerisinde başta moleküler ve genetik bilgilerin artmasıyla defalarca yenilenen Darwin'ci evrim açıklaması, sınanabilir, gözlemlenebilir, öngörüde bulunabilir en güçlü kuram olarak ortada durmaktadır. Beğenmeyebilirsiniz, ama eğer durum buysa yerine koyacak daha iyi bir fikriniz olması gerekir. Darwin ve evrim kuramını inanca bağlı nedenlerle beğenmeyen hemen herkes alternatiflerin de okutulmasını önerirler. Fakat ne kadar sorarsanız sorun, bu kurama alternatif olarak herhangi bir fikrin ortaya konulabildiğini göremezsiniz; zira yoktur. Mesela, canlıların ayır ayrı yaratıldığı veya pat diye dünyada arz-ı endam ettiğine dair hiç bir gözlemsel kanıtımız yoktur . Fakat tam olarak her safhasını açıklayamasak da canlıların belli bir yapısal ve zamansal sırayla dünyaya geldiklerini göstermek için milyonlarca kanıtımız mevcuttur . Birilerinin yok demesiyle yok olmaz. Bilim insanlarının işi bu süreci açıklamaya çalışmak, bilim öğrencisinin işi de bu konuları detaylarıyla öğrenmektir. Eğer bu vahim hata inanç adına yapılıyorsa, daha önce hem benim Kimsenin Bilemeyeceği Şeyler adlı kitabımda, hem de piyasada bulabileceğiniz bir çok kitapta bu konuda detaylı değerlendirmeler okuyabilirsiniz. İslam inancı bilimin herhangi bir dalıyla, özellikle de evrimle çelişmez; tam tersine, canlılığın nasıl yaratıldığını anlama işi tüm Müslümanlara emir olarak verilir (Ankebut-20). Evrimle sorunu olan inanç, sırf Müslümanların yüzlerce yıllık canlılık görüşüne beniyor diye Darwin'in görüşlerine karşı çıkan Katolik ve Evangelist Hrsitiyanlık damarıdır. Yani mevzunun bu anlamda İslam ile bir ilgisi yoktur. Bilim ve kültürle sırf keyif ve ideoloji için oynamak felaketlere neden olabilecek kadar tehlikelidir. Bu nedenle, nasıl ki tedavi için hekimlere danışıyoruz, evrim ve biyoloji konularını da lütfen alanda biyoloji çalışan, bu konuda mesai harcayan insanlara danışalım. Zira alanda ve laboratuvarda biyoloji ile çalışıp da evrim yoktur diyen kimseye ben henüz rastlamadım. Evrim karşıtlarının tamamı, olayı masa başında çözmeye çalışan ve bilimsel araştırma içinde aktif olarak bulunmayan kişilerdir. Neticede ortada ciddi bir hata var ve bu elim hatadan bir an önce dönülmesi gerekiyor.


Halbuki neler yapabilirdik, ne cennetler kurabilirdik.. Başbakanlar, vekiller, patronlar, zenginler, muktedirler, veliler ve peygamberler değil,


Fizyoloji yaşamın mantığını anlamaya dayanan bir temel bilim dalıdır. Sadece tıbbın en temel derslerinden birisi olmakla kalmaz, canlılıkla ilgili tüm bilimlerde temel bir konu olarak vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Bir benzetme yapmak gerekirse, tüm bilimler içinde fizik biliminin yeri ne ise, yaşam bilimleri için de fizyoloji aynı konumdadır. Canlı bedenin normalde nasıl çalıştığını bilmezseniz, onunla ilgili hiçbir şeyi anlamanız mümkün olmaz. Yıllardır çeşitli üniversitelerin tıp fakültelerinde öğretim üyesi olarak, ondan önce de yaklaşık altı yıl asistan olarak tıp ve diğer sağlık bilimleri öğrencilerine fizyoloji dersleri veriyorum. İlk günden beri anlattığım konulardan çok büyük bir heyecan duydum. İlk zamanlarda bu heyecan, neredeyse yaşıtım olan öğrencilerin karşısında bazı karmaşık konuları derli toplu anlatabilmenin telaşına karışıp, gözümden kaçıyordu. Fakat sonra, biraz daha derinleşmeye fırsat buldukça, dersler benim için vazgeçilmez bir derin düşünce vesilesi haline geldi. Bu tarz bir konuşma sonrasında genellikle bütün derslerimiz güzel geçiyor. Yalan değil, söylediklerimin hepsi gerçekten yaşadığım şeyler. O kadar mükemmel mekanizmalardan, o kadar harika şeylerden bahsediyorum ki, vecd içinde kendinden geçmemek elde değil! Televizyondaki belgesellerde yahut bazı basın-yayın organlarında insan ve hayvan bedenlerine ilişkin çarpıcı bazı bilgileri kulak kabartarak takip ediyorsunuzdur. İşte fizyolojide bunların hepsi ve çok daha fazlası var. İşte bu yüzden, fizyolojiyi anlatmak zordur. Dimağları sünger gibi bilgiyi emen bir grup öğrenci karşısında, evrenin en büyük sırrı olan canlılığın mantığını parça parça anlatmak hiç kolay değildir. Hatta imkansızdır, çünkü ne kadar uzman olursanız olun, bir çok olayın vücutta neden öyle olduğunu bilemezsiniz. Sadece öyledir ve siz gözlemleri-sonuçları aktarırsınız öğrenciye. Anlamış gibi yapabilirsiniz, ama inanın, sonuçta buna kimse inanmaz. Evet, bilim çok gelişmiştir, yöntemlerimiz atom boyutlarını gözlemeye gelip dayanmıştır ama hala yaşamın nasıl bir şey olduğunu bilmiyoruz işte! Bunu anlatmak, daha doğrusu bunu anlamaya ve anlatmaya çalışmak, büyük bir ayrıcalıktır bana göre. Dolayısıyla fizyoloji anlatırken, aslında hayranlığımı anlatıyorum. Bu uçsuz bucaksız bilgi aleminde, elimizdeki kırıntıların bile ne kadar baş döndürücü olduğundan bahsediyorum. Bazen, hatta çoğu zaman, sıradan bir işleme sürecini anlatırken bile gözlerim dolar. Önceleri bu hislerimi belli etmemeye gayret ederdim; ama artık, ön sıralarda o parlayan gözleri gördükçe, fizyolojinin anlamını ben de yeni baştan öğreniyorum. Biliyorum ki, bir şeyler heyecan ve aşkla öğrenildiğinde insanın içine işliyor. İnsana bizzat kendisini anlattığımız fizyoloji dersi için bu çok daha geçerli. Umudum odur ki, ezberlenecek sıkıcı bilgi yığınları yerine, hayretlerle dolu bir seyirgah olarak sunulabilen bilgileri öğrenen öğrenciler, gerçek hekimler ve yaşam bilimcileri; hatta dahası gerçekten kamil insanlar olma yolunda ilk sağlam adımlarını atmış olacaklar. Bunu sağlamanın da tek yolu, bütün öğreticilerin, konuları ne olursa olsun mesleklerini aşkla icra etmesidir.


Bir zamanlar bir adalet bakanı, adli görevlere atadığı insanların tümünün belli bir ideolojik çizgiye ait olmasını açıkça savunabilmiş, sağcı olarak betimlediği insanlara görev vermemesinin gayet doğal olduğunu söyleyebilmişti. Özellikle devlet kurumlarında rejimi korumak ve kollamak gibi saçma sapan ve gayet müphem bir takım endişelerle, liyakate bakılmaksızın amansızca sürdürülen kadrolaşmaların nasıl bir aptallaşmaya, nasıl bir iç körlüğe neden olduğunu sürekli izledik ve izlemeye devam ediyoruz. Bu ülkenin başına darbeleri, vesayeti, adam kayırmayı, haksızlığı ve bilumum belayı saran hastalıkların en büyüğü, bu adam seçme refleksleriydi. Beni şahsen en çok hayrete düşüren konuların başında, yıllardır bu ülkede ezildiğinden, hakkının yendiğinden, önünün kesildiğinden ve her türlü kamu imkanından mahrum edildiğinden haklı olarak şikayet eden inançlı insanların bir bölümünün, bu günkü davranış biçimleri geliyor. Ezilen bir kesimin her zaman yaşadıklarından ders çıkartarak ali davranışlar geliştirmesi beklenmez elbette. Fakat bir insan, inancından dolayı aşağılandığı ve engellendiği kanısına sahipse, üzerindeki bu baskı ortadan kalkıp da inancını daha özgürce yaşamaya başladığında, inancının gereklerini daha rahat bir şekilde yerine getirmeye başlaması da doğal olarak o kişiden beklenir. Yıllar boyunca kılık-kıyafetinden, ibadet alışkanlıklarından, siyasi tercihlerinden ve yaşam tarzlarından ötürü hor görülen insanların önemli bir kısmının bu günkü halleri, daha dün gördükleri bu zulmü bu gün aynıyla tekrar etmekten ibaret ne yazık ki. Halbuki, İslam inancına sahip bir insanın böyle davranmasının önündeki en büyük engel, bizzat inandığı dinin kitabı olan Kuran-ı Kerim'deki açık emirlerdir. Kuran-ı Kerim bizlere her zaman adaletli olmayı, işi ehline vermeyi ve diğer insanlara örnek olmayı öğütler; hatta doğrudan emreder. Eğer bir Müslüman, bu emirlere aykırı hareket ettiği halde, bunu inandığı dini korumak adına yaptığını düşünüyorsa, burada ciddi bir kendini kandırma oyunu olduğu gayet açıktır. Uzun zamandır etrafımdaki insanlarla bu konu etrafında hararetli tartışmalar yapıyoruz. İsim vermeden bir kaç örnek üzerinden, sizlere benim karşılaştığım maneviyatçı kadrolaşma refleksinin mantık hatalarından bir kaç tanesini özetlemeye çalışayım. Bu muhteşem ders, şartlar ne olursa olsun, ötelere iman etmiş insanların temel inanç ve ilkelerinden taviz vermemesi gerektiğini bize bir kez daha hatırlatıyor. İlmin kapısı Hz. Ali'nin, savaş meydanında kılıcıyla öldürmek üzere olduğu bir müşrik yüzüne tükürdüğünde, nefsi bu işe karışmasın diye kılıcını kınına sokup düşmanını öldürmekten vaz geçişi, severek anlattığımız bir anekdottur. Bu öyküyü severiz; ama bu ali davranışı da sadece Hz Ali'den bekler gibi bir halimiz vardır sanki. Sanırsınız ki bu nefis terbiyesi, bu farkındalık, savaş meydanında bile sahibini terk etmeyen bu İslam olma bilinci, sadece peygamberlere, sadece veli zatlara has bir durumdur. İslam peygamberinin yüzünden eksik olmayan tebessümü, inançsız komşularıyla ve müşrik akrabaları ile olan ilişkileri, sanki sadece ona ait hususiyetlermiş gibi algılanır çoğu zaman. Taif halkının kendine reva gördüğü eziyetlerden sonra bile beddua etmeyen bir peygamberin ümmeti olmak o kadar kolay olmasa gerektir... Maalesef, inançlarının temellerine dair düşünmeyi farz addeden, inandığına ezberlerle değil, aklı ve gönlüyle inanan nesiller yetiştirmedikçe bu hamakatın içinde daha çok vakit ve enerji kaybedecek gibi görünüyoruz. Bu gün, etrafınızda gördüğünüz sizin gibi olmayan insanlarla aranızda aslında zannettiğinizden çok daha küçük farklar var. Bu ülkede İslami hayat tarzına mesafeli duran insanların önemli bir kısmı, İslam'dan değil, Müslüman'dan çekinir. Müslüman, göklerin öğrencisi olmaktan ne kadar uzaklaşırsa, diğer insanların İslam ile olan mesafelerinden de o kadar sorumlu olacaktır. İntikam ve misliyle muamele hisleri bir insanda galebe çalmaya başladığında, bir yol durup, kalpteki imanı ve inancın temelleri ile olan rabıtaları gözden geçirme vakti gelmiş demektir. İnsanların çoğunun içinde bulundukları durumu abartmaya doğal bir eğilimleri vardır. Mutluluğumuzu, sıkıntımızı, neşemizi yahut ağrımızı abartma eğilimindeyizdir genellikle. Özellikle burada bahsetmeye çalıştığım konu itibariyle, şartların ve müstakbel durumlara dair ihtimallerin abartılması, bir çoğumuza, yaptığımız işlerin ilkelerimizden uzaklaşması hususunda güzel bahaneler sunar. Kişisel hayatımızı ve inancımızın temellerini bir kenara bırakıp ülkenin gidişatı gibi, çoğumuzun elinde ve yetkisinde olmayan farazi gündemlerle düşünüp kararlar üretmeye başladığımızda, adaletten ve temel ilkelerden sapmalar da kaçınılmaz olarak arz-ı endam edecektir. Dün yaşanan zulümlerin tekerrürü endişesi ile sergilenecek paranoyak davranışlar, yeni zulümlerin kapısını da aralayacaktır. Eğer, gerçek şartları göz önüne almayı ve afaki konular yerine şu anda, şu durumda yapmamız gerekenin farkındalığına odaklanırsak, bir çok sorunu çok daha adil ve faydalı bir şekilde çözeceğimize inanıyorum.


Tabiattaki yaratılış ağacının en uç ve en gelişmiş meyvesi olan insanoğlunun bu kainata ve dünyaya bakarak öğreneceği çok şey var. Bunlardan bir tanesi de birlikte hareket etme ve birlikteliğin gücü ile kendini aşma sırrıdır. Tabiatta bu iş nasıl olur peki? Tabiatta canlıların sıklıkla bir araya geldiğini, yardımlaştığını ve ortak yaşam biçimleri geliştirdiğini gözlemleriz. Bitkilerin üzerine yaşayan mantarlar, kendi ürettikleri besin maddeleri ile ağacı beslerken, kendi üretemedikleri besin veya kimyasalları da ağaçlardan temin ederler. Çöpçü balıkları büyük balıkların bedenini temizlerken, aynı zamanda zayıf bedenlerini o büyük balıkların cüssesi altında korumuş olurlar. Mantarlar, yosunlarla birleşerek liken dediğimiz bir ortak yaşam biçimi oluşturacak kadar ilerletmişlerdir bu işi. Bunun en ileri düzeydeki hali bedenlerimizi oluşturan hücrelerdir. Her bir organdaki hücreler o kadar özelleşmiş, o kadar özel işlere memur hale gelmişlerdir ki kendi başlarına yaşamaları mümkün olmadığından ancak bir beden içerisinde varlıklarını sürdürebilirler. Hatta adına hastalık dediğimiz bir çok durumda, doğada tek başına yaşayamayan organizmaların insan bedeninden faydalanması ve bu sırada ortaya çıkarttığı etkilerden dolayı konukçu bedenin rahatsızlanması söz konusudur. Yani hastalıklar da ortak yaşamın değişik biçimidir aslında. Genel olarak canlılar alemine baktığımızda, canlılar arasındaki bu ilişkiler o kadar yaygın ve sıkıdır ki, dünya üzerindeki tüm canlılığı tek bir dev organizma gibi düşünmek bile mümkündür. Tabiattaki canlı cansız tüm varlıklar, biz her zaman doğrudan fark edemesek de birbirlerine sıkı bağlarla bağlıdırlar. Özellikle canlılar aleminde bu bağlar çok daha belirgin ve hayatidir. Bu bağları tesis eden en önemli faktör ise her canlının eksik olduğu gerçeğidir. Evet, hiç bir canlı dünyanın tümünden tek başına istifade edebilecek ve dünyada tek başına yaşamını sürdürebilecek donanıma tam ve eksiksiz olarak sahip değildir. Bunun en belirgin örneği beslenmemizdir mesela: Diğer canlılar olmadan beslenmemiz ve hayatta kalmamız mümkün değildir; zira hayatta kalmak için yediğimiz her şey aslında diğer canlılar ve onların ürünleridir. Bu örneğin dışında, her canlı, eksikliklerini tamamlamak için, az evvel saydığım örneklerde olduğu gibi bir araya gelir ve ortak bir hareket planına göre davranırlar. Yani tabiatta canlıları bir araya getiren ve onları bir arada tutan şey onların eksikliklerdir. İnsan topluluklarında da bunu görebiliriz; ama her zaman değil. İnsanların birlikteliklerinde, tabiattaki birlikteliklere göre çok daha fazla sorun yaşanır. Zira insanlar eksikliklerinden ziyade fazlalıklarını ön plana çıkartma eğilimindedirler. Özellikle modern sosyal hayatta insanın eksikliğini gizlemesi erdem sayılırken, kendisini iyi ve maharetli olarak sunması teşvik edilir. Kişisel gelişim adıyla bildiğimiz çeşitli ekoller, hemen her zaman ileriye çıkma, diğerlerine göre daha önde olma ve acımasız yarışta mümkün olduğunca öne geçme taktikleri ile insanları teçhiz etmeye çalışıyorlar. Neticede hep gelişkin ve iyi yönleri ile toplumsal hayatta arz-ı endam eden bir modern insan tipi ile karşılaşıyoruz. Bu durum elbette doğal olmadığı için doğada gözlemlediğimiz birlik halinin insanlar arasında yaşanmasını zorlaştırıyor. Kişisel fazlalık ve çıkıntılar, birlikten ziyade kavga ve çatışma unsuru olarak işlev görebiliyorlar. Her ne kadar bizim toplumumuzda bir zamanlar cemaatler, tarikatlar, hatta eski zamanlarda kimi devlet kurumlarında benzer bir diğerkamlık ve mahviyet kültürü hakim olmuş olsa da günümüzde bunun örneklerini kolayca bulabileceğimizi söylemek oldukça zor. Birliğin sırrı eksikliğini bilmekte yatıyor aslında. Yani kendini bilmekte... Eksiksiz olduğunu, her şeye tek başına güç yetirebileceğini düşünen insan ciddi bir yanılgı içindedir. Eksikliğini örtmeye çalışan da öyle. Bilgisizliğini, yeteneksizliğini, güçsüzlüğünü veya başka zaaflarını gizleyen, yahut görmezden gelen insan hüsrana uğramaya, eninde sonunda hayal kırıklığı yaşamaya mahkumdur. Hepimiz eksiğiz; bunun bilincinde olduğumuz ölçüde eksiklerimizi tamamlamanın yollarını da keşfedeceğiz.. Birlikten kuvvet doğduğu doğrudur. Ama esas birliktelik, akıl doğuran birlikteliktir. Eksikliğinin farkında, istişare ve ortak hareket ruhu ile bir ideal etrafında kenetlenmiş insanlar, tabiatta gördüğümüze daha yakın bir birlikteliği ancak tesis edebilirler. Bu durumda uzun soluklu hedeflere varabilme ve bireylerin tek tek kabiliyetlerinin çok üzerinde başarılar elde edebilmek de mümkün hale gelir. Tabiidir ki böyle bir birliktelik ancak aşkın bazı amaç ve hedeflerin var olduğu insan topluluklarında gözlenebilir. Bireyselciliğin zirveye ulaştığı günümüz kültür ortamında, insanların bu türden birliktelikler içinde bulunması kınanır veya küçük görülür. Bireysel başarılar kutsanırken, toplu hareketler birey olmanın önünde engel olarak görülür. Elbette her insan her topluluğun içinde aynı şekilde fena bulmaz; zira her insanın kabiliyetleri ve özellikleri farklıdır. Fakat kendilerini topluluklar içinde daha rahat ifade edebilen insanların var olduğunu da gözden çıkartmamak ve bireyselliği, kayıtsız şartsız herkese dayatılması gereken bir evrensel şart olmaktan çıkartmamız gerekir diye düşünüyorum.


Bazı olaylar, başınızı ellerinizin arasına alıp derinlemesine düşünmenize vesile olur. Hatta bu olaylar, ancak böyle bir iç muhasebeye vesile olursa hayırlı olacak denli vahim olaylar da olabilir. İşte bizim milletçe yaşadığımız 15 Temmuz 2016 kalkışması, bana sorarsanız, hayatımdaki bu tip olayların en unutulmazı idi. Allah'ın emirlerini yaşamak için nice sıkıntılar çeken insanlardan bahsedildi etrafımızda. 32 farzı, 52 farzı, Allah'ın zati ve subuti sıfatlarını, Kur'an'da adı geçen peygamberlerin isimlerini, Kur'an'ı doğru okumak için gereken tecvid kurallarının bir çoğunu öğrendik. Namaz surelerini, belki Yasin ve Mülk surelerini ve hatta Kur'an'ın cenazelerde ve mevlitlerde okunmak üzere bayağı bir kısmını öğrendik, hıfzettik. Bu dinin, bu Kitab'ın aslında en temelde bizlere ne dediğini, emirlerinin özünü de anlayacaktık; ama bir şeyler oldu, o kısmını kaçırdık. Okullar açılıyor diye sevindik, dilimiz dünyada konuşuluyor diye gururumuz okşandı. Ama ne için, ne amaçla yapıldığını sorgulayacak bilgiden mahrumduk. Ben de oradaydım, ben de o gafillerdendim, yani size başkalarından değil, kendimden bahsediyorum. Din dediğimiz o yüce duyguyu istismar etme geleneğine dönüşmüş modern din anlayışının, idrakımızın en girift damarlarına kadar sızıp bizi kör ettiği bir vasatta, hep birlikteydik. Bu gün bakmayın birilerinin çıkıp ben demiştim, ben anlamıştım dediğine; kusura bakmayın, kimse hiç bir halt anlamamıştı. Bu gün mağlup olduğu için arkasından konuşabildiğiniz o güruhun bu sapıklıklarını, standart Müslümanlar olarak görebilecek durumda bile değildik çoğumuz. Şimdilerde mangalda kül bırakmayan gazetecilerimizin, ilahiyatçılarımızın önemli bir kısmı, sus pus durumdaydı bu meselede, daha bir kaç sene evvel. Karşı duranların pek çoğu, sadece başka kampa mensup olduklarından karşıydılar diğerine. Yoksa ilke bazında, temel düsturlar bazında kritik edecek kadar sağlıklı bir zihne sahip değildik ve bu açıdan birbirimizden hiç farkımız yoktu. Bu gün, o alçak ama çok şükür ki başarısız kalkışmanın ardından, ağzımıza geleni sayıyoruz o meş'um olayın faillerine ve azmettiricilerine. Ama hala farkında olmadığımız bir gerçek var: Bataklık kurumadı; sadece bir kaç kova çamurdu tahliye edilen. Bu gün evlerinde, dergahlarında, vakıflarında ve derneklerinde toplanan, aynı kafanın farklı versiyonları tarafından sevk ve idare edilen ve daha dün o cemaatin ele geçirdiği gücün sadece bir kısmını yarın ele geçirdiği takdirde, dünyayı hepimize dar edecek kafalar yetişiyor. Maalesef bu oluyor; çünkü ne dünkü kalkışmanın katilleri, ne de yarının din bezirganları uzaydan ithal edildiler. Hepsi, Kur'an'ın rayından çıkmış, Allah'ın ipine sımsıkı sarılmayı bırakmış biz tembel Müslümanların bağrında dal budak salıyor. Biz bir kurtarıcı bekledikçe, biz Mehdi'lere bel bağladıkça, biz insanların ağzından Allah konuşacak diye bekledikçe, bu ölümcül sarmaşığı besleyen bataklığı besliyoruz, farkında bile olmadan. Çocuklarımıza evliya menkıbeleri anlattığımız kadar, Peygamberlerin doğaüstü mucizelerinden bahsettiğimiz kadar, onlara son savaş ve kıyamet hikayeleri anlattığımız kadar, İslam'ın en temel düsturları olan ve Kur'an'ın adeta kafamıza vururcasına defaatla tekrarladığı sosyal adalet, infak, akıl, vicdan, insana saygı, yardımlaşma, çevreye dikkat, bilgiye hürmet, bilmeye sevgi, araştırmaya iştiyak ve hikmete sevda melekelerini aşılayamadıkça, bataklığın iyice derinleşmesine katkı sağlıyoruz. Bu zemin, her türlü müşrik hareketin doğuşuna hala pek müsait bir zemindir.


Akademisyen kimliği de olan Sinan Canan, son zamanlarda özellikle din-bilim ilişkisi vb. konular üzerine yazdıkları ve söyledikleriyle yazılı ve görsel basında sık sık gündeme geliyor, ve gözlemlediğim kadarıyla bilhassa üniversite gençliği arasındaki popülerliğini günden güne artırıyor. Bu satırların yazarı da, Canan'ı yaklaşık 2 yıldan bu yana dikkatle takip ediyor ve ara sıra kendisiyle yazdıkları ve söyledikleri üzerine Twitter üzerinden karşılıklı sevgi/saygı sınırlarını aşmayacak bir şekilde atışıyor. Bu türden sanal atışmalarımızın en sonuncusunun konusunu ise Canan'ın kişisel dijital risalesinde dün (14 Eylül) okuduğum bir yazısı oluşturuyor. Yazının başlığı İnanç ne işe yarar?. Canan, yazısında birçok farklı konuya ilişkin tespit yaptığı/iddiada bulunduğu ve bu tespit/iddialara 140 karakterlik Twitter gönderileri ile peyderpey cevap vermek fikirlerimin bölünmez bütünlüğü açısından sorun oluşturacağı için bendeniz işbu yazıyı yazmaya karar verdim. Burada kullanacağım metodoloji kabaca şu şekilde olacak: önce Canan'ın tespit/iddialarını özetleyecek ve peşi sıra bunlar hakkındaki kendi naçizane görüşlerimi dile getireceğim. Canan, yazısına acayip bir hayat görüşü şeklinde betimlediği sekülarizmi tanımlamakla başlıyor. Ona göre, dünyevilik akımı olarak nitelendirdiği sekülarizm esasında bir düşünce yöntemidir ve bu yöntem tüm gücünü kanıta dayalı bir dünya görüşü olan Pozitivizm'den almaktadır. Oysa, Bilgrami'nin de dikkat çektiği üzere, sekülarizm (ki kökleri 19ncu yüzyıldan çok daha öncesine, 15-16ncı y.y'de ortaya çıkan Rönesans akımına dayanır-L.D) bir düşünce yönteminden ziyade bir politik doktrindir ve buna bağlı olarak dine karşı aldığı tavır da bir siyasa olmaktan öteye geçmemektedir. Bir başka deyişle, dini inanışların belirli bir zümre tarafından boş inançlar olarak nitelendirilmesi sekülarizmin kendisinden bağımsız bir olgudur, olsa olsa sekülerleştirme şeklinde kavramsallaştırılabilir. Canan'ın sekülarizme ilişkin bir başka vurgusu ise Pozitivizm üzerinden yürüyor. Ancak bahsettiği kavram daha genel bir mahiyette olup birkaç çeşidi bulunmaktadır. Onun yaptığı tanıma en uygun düşen Pozitivizm türü Avusturya Okulu'nun öncülük ettiği Mantıksal Pozitivizm'dir. Mantıksal pozitivistlere göre; bir olguyu meydana getiren değişkenler arasındaki ilişkiler gözlemlerden hareketle kurulur ve bu yolla oluşturulan teorilerden hangisinin doğruluğu kanıtlanabiliyorsa o teori doğru kabul edilir. Yine, mantıksal pozitivistlere göre metafizik önermeler geçersizdir, çünkü bu tür önermeler gözlenemezler. Ne var ki, Canan'ın iddia ettiği gibi Mantıksal Pozitivizm ve onun en önemli ilkesi olan doğrulanabilirlik, bugün batıda hüküm sürmesi şöyle dursun, 1940'lardan itibaren aldığı ciddi eleştiriler sonucu etkisini yitirmiş, yerini Rudolf Carnap ve Karl Popper'ın öncülüğünü ettiği yanlışlanabilirlik ilkesine bırakmıştır. Popper, The Logic of Scientific Discovery adlı kitabında Mantıksal Pozitivistlerin tümevarım ve doğrulanabilirlik savlarına karşı çıkmış, bunların yerine tümdengelim ve yanlışlanabilirliği önermiştir. Yanlışlanabilirlik ilkesine göre, bir önermenin bilimsel olmasının ölçüsü ampirik olarak yanlışlanabilir/test edilebilir olmasıdır. Dahası, Popper metafizik varsayımların bilimsel alan içinde olabileceği ve bunlar olmaksızın bilimsel keşiflerin yapılamayacağı kanaatindedir. İşte, Lakatos'un da değindiği üzere, bilimsel araştırmaların değişmez esası, temeli, özü bu metafizik inançlardır ve bilimsel sınama bu noktada geçerli değildir. Bu bağlamda, sözgelimi Evren kendiliğinden oluşmuştur önermesi ile Evren akıllı bir tasarımcı tarafından tasarlanmıştır önermesi aynı derecede metafiziktir ve Canan'ın yaptığı gibi birinci önermeyi çürük ve temelsiz olarak nitelemek için yeterli kanıt yoktur. Sekülarizm ve Pozitivizm kavramları üzerinden korkuluk hatasına düşen Canan bununla da yetinmiyor ve şöyle diyor: ...bu gün materyalist pozitivizmin iddia ettiği gibi rastgele maddesel etkileşimler ve şanslı kazalar neticesinde burada duruyorsak, evrende anlaşılabilir ve tutarlı bir mantık ve kurallar dizgesinin varlığı da anlamını yitirir. Oysa Canan rastgele maddesel etkileşimlere ve şanslı kazalara yol açan şeyin tasarımcısı olmayan bir evrenin kanunları olabileceği ihtimalini gözden kaçırıyor ve bir şeyin insanlar için anlamlı olabilmesi için evrensel ölçekte anlamlı olması gerekir şeklinde formüle edilebilecek bir ilke icat ediyor. Evrensel ölçekte anlamsız olabilecek mantıksal dizgelerin biz insanlar için pekala anlamlı olabileceğini unutuyor. Sözgelimi, Beethoven'ın 9.Senfonisi evrenin uzak bir köşesindeki galaksinin bilmem neresindeki hayat olmayan bir gezegen için anlamsız olabilir, ancak onu dinleyen biz Dünyalılara anlam katabilir. Canan yukarıda alıntıladığım cümlelerinin hemen devamında bir başka çıkarım yapıyor ve diyor ki : ...düşünme ve bilinç dediğimiz unsurları, amaçsız ve kaza eseri maddi etkileşimlerle açıkladığımızı sandığımızda, aslında kendi kendimizi inkar noktasına geldiğimizi fark edemiyoruz. Zira bizdeki bu bilinç, akıl yürütme ve düşünme yetisi, rastgele maddi etkileşimlerle açıklanamayacak bir şeydir. Birinci cümlede yine evrenin ve yaşamın mutlaka bir amacı ve anlamı vardır ön kabulüne rastlıyoruz. Bu türden bir ön kabulün metafizik açıdan zıddıyla aynı değerde olduğuna yukarıda değinmiştim, bu nedenle gerekçelendirilmesindeki yetersizliklere girmeyeceğim. İkinci cümleden ise bilincin tesadüfi maddi etkileşimlerle açıklanamayacağını kesinkes öğrenmiş oluyoruz. Oysa, salt biyokimyasal süreçlerle bilincin açıklamasını yapmaya çalışan birçok bilim insanı vardır ve dahası, onun bugün tam olarak açıklanamadığını kabul etsek bile, bu bilincin hiçbir zaman açıklanamayacağı anlamına gelmez. Nihayet, Canan'ın zor sorun dediği felsefi problem de yanıtsız değildir ve oldukça tatmin edici cevapları da vardır. Örneğin, tanınmış felsefeci John Searle'ün bu konudaki ufuk açıcı düşüncelerini dinlemek isteyenler TED'de bilinç üzerine yaptığı konuşmayı dinleyebilirler. Canan yazısının bir sonraki kısmında, seküler dünya görüşünün doğal inancının ateizm olduğunu iddia ediyor ve ateizmi ise bir yaratıcının var olmadığı inancı şeklinde tanımlıyor. Birincisi, daha önce de değindiğimiz üzere, sekülarizm bir dünya görüşü değil politik bir duruştur ve onun bir inanç sistemini içselleştirmesi zorunlu değildir. Öyle kabul etsek bile, bu inanç sistemini sadece ateizm ile sınırlı tutmak için hiçbir geçerli neden yoktur. İkincisi, Canan'ın ateizm tanımı da sorunludur. Ona göre ateizm bir yaratıcının olmadığına iman etmektir. Oysa, Christopher Hitchens'ın deyimiyle, ateizm bir yaratıcının var olmadığına inanmak/var olduğuna inanmamak değil, teistik Tanrı tasavvurlarına ilişkin iddiaların reddidir. İşte bu bağlamda inancın toptan reddi manasına gelen ateizmin de bir inanç olarak nitelendirilmesi ise ironidir, tepkisel indirgemeciliktir. Tüm görüşlerini paylaşmasak da, Dawkins'in bu konudaki benzetmeleri oldukça yerindedir: eğer ateizm de bir inançsa kellik de bir saç rengidir; sağlıklı olmak da bir hastalıktır; körlük de bir göz rengidir gibi. Canan'ın yazısının devamında değindiği hususlardan bir diğeri ise tasarım argümanı ya da bir başka adıyla teleolojik argüman. Onun verdiği örnekten hareket edersek argüman şöyle işliyor: bir sabah uyandığımızda bahçemizdeki bütün taşların toprağın üzerine adımız-soyadımızı yazacak şekilde dizildiğini görürsek, bunun akıllı bir varlığın yaptığını düşünürüz. Ve bunun kendi kendine oluştuğunu düşünmek ancak aptallık ya da kötü niyetliliktir. Ancak bahçedeki taşların tasarım ürünü olduğuna inanan bazıları DNA gibi mükemmel bir yapının bile kendi kendine ortaya çıktığını düşünmektedir. Ne var ki, ilk bakışta doğruymuş gibi gözüken bu argümanın üzerinde biraz düşününce ciddi kusurlarının olduğu görülüyor. Birincisi, analoji biri organik diğer inorganik olan iki farklı şey üzerine kuruluyor. Bu tür benzetmeler mantıkta zayıf analoji olarak adlandırılıyor ve safsata sınıfı içinde yer alıyor. İkincisi, bahse konu canlının/nesnenin karmaşıklığı ile onun mükemmelliği şeymiş gibi sunuluyor. Bir başka deyişle, karmaşık olan ve işleyen her sistemin akıllı bir tasarımcı tarafından tasarlandığı ima ediliyor. Çok daha önemlisi, bu tür sistemlerin tedrici olarak değil de bir anda ortaya çıkmış oldukları varsayılıyor. Oysa, Canan'ın da yer yer eleştirdiği Dawkins, Kör Saatçi adlı kitabında kompleks ve işler sistemlerin tesadüfi ve kademeli bir şekilde de ortaya çıkabileceğine dair makul örnekler veriyor. Aynı kitaptan uyarlanan bir belgesel de mevcut, dileyenler bu belgeseli izleyerek konu hakkında daha detaylı bilgi edinebilirler. Canan'ın yaklaşımına yöneltilebilecek üçüncü ve sonuncu eleştiri ise, bir sistemin tasarlanmış olup olmadığının belirlenmesinde hangi kıstasların uygulanacağı konusunda genel geçer yöntemlerin olmayışıdır. Bunun en belirgin örneğini Evrim Kuramı/Akıllı Tasarım ikileminde görmek mümkündür. Kuramın naturalist savunucuları, herhangi bir dış müdahale olmaksızın canlılığın çeşitli evrimsel mekanizmalar yoluyla basitten karmaşığa doğru evrildiğini iddia ederken, Canan'ın da aralarında bulunduğu Akıllı Tasarım kampındakiler bu evrimsel mekanizmaların kendiliğinden çalışmadıklarını, aksine akıllı bir Tasarımcı tarafından yönlendirildiğini savunuyorlar. Durum öyle karmaşık bir hal aldı ki, Fransisco Ayala gibi, Hıristiyan olmasına karşın Akıllı Tasarım'ın bir bilim olamayacağını savunan evrimsel biyologlar da var. Ünlü evrimsel biyolog Kenneth R. Miller da bunlardan biri ve Akıllı Tasarımın Çöküşü adlı ufuk açıcı sunumuna internet üzerinden erişilebilir. Değinilmesi gereken ilginç bir husus da, Canan'ın tam da bu noktada gerçeğin ölçüsü olarak objektif bilimin yerine Tanrı vardır diyen kendi sağduyusunu ikame etme çabasıdır. Aslında Canan burada, tam da ateist ve pozitivist muarızlarını kullandıkları için eleştirdiği tahkir edici dili örtük bir şekilde kullanarak, Tanrı yoktur diyen sağduyunun ancak modern seküler eğitimin bir ürünü olabileceğini iddia ediyor. Moderniteyi bu bağlamda eleştirmesiyle postmodernizme göz kırpıyor ve dünyayı Tanrı vardır diyenlerle Tanrı yoktur diyenler arasında polarize ederek sözgelimi Tanrı olabilir de, olmayabilir de,bilmiyorum diyenleri yok sayıyor. Militan ateizm ve onun Richard Dawkins, Daniel Dennett gibi temsilcilerine de değinen Canan bu kişilerin dine ve inanca karşı savaş açtıklarından bahsediyor. İnanç insan aklının vardığı zorunlu bir sonuçtur tespitini De Waal'i refere ederek güçlendiren Canan insan toplumlarında inancın yerine ikame edilecek hiçbir şey olmadığını söyleyerek aslında kendisiyle çelişiyor. Çünkü, hatırlanacağı üzere, ona göre ateizm de bir inançtı ve dine-inanca savaş açmış ateistlerin amacı da toplumları din/inançtan arındırarak ateizmi egemen kılmaktı. Böylesi bir hipotetik durumun gerçek olduğunu varsaydığımızda, teistik inanç ateistik bir inanç ile yer değiştirmiş olmuyor mu? Aslında Canan bu sorunun cevabını da kendisi veriyor ve inancı ortadan kaldırırsanız yerine insan yapısı yeni dinler koymak zorunda kalırsınız diyor. Bu görüşe katılmamak mümkün değil, zira dinler tarihi onun deyimiyle ideolojiyle süslenmiş ve birbirinin yerini alan insan yapısı dinlerle doludur. - Var olmaya başlayan her şeyin bir nedeni vardır - Evren sonradan var olmaya başlamıştır. - Dolayısıyla evrenin var olmaya başlamasının bir nedeni vardır ve bu neden de Tanrı'dır. Dikkat edilirse argümanın en kilit öncülünün 2 numaralı öncül olduğu görülür ve argümanın savunucuları için en önemli nokta evrenin bir başlangıcının olduğunu ispat etmektir. Ne var ki, eldeki mevcut veriler bizi evrenin 10-43 saniye gibi erken bir dönemine götürmekte ve bu zamanın ötesine geçilememektedir. Evrenin başlangıç anına geçmemize engel olan bu noktaya da Planck duvarı denmektedir. Bu duvarın ötesine geçilemediği için, karanlıkta kalan başlangıç anını aydınlatmak maksadıyla çeşitli modeller öne sürülmüştür. Craig ve Taslaman'ın kullandığı ve Genel Görelilik'e dayanan standart model de bu modellerden sadece birisidir. Peki, bu modelin Kelam Kozmolojik Argümanın kullanımı açısından yetersizlikleri nelerdir? Birincisi, Craig'in kullandığı tekillik kavramının sorunlu olmasıdır. Ona göre tekillik maddenin kütlesinin sıfır ve yoğunluğunun sonsuz olduğu noktadır ve henüz Büyük Patlama gerçekleşmemiştir. Bu noktada söz konusu tekilliğin evrenin bir parçası olup olmadığı sorusu akla gelmektedir. Çünkü patlamadan önce bir tekilliğin var olması demek, evrenin yoktan var olmadığı anlamına gelir. Dahası, bu tekilliği Craig'in yaptığı gibi gerçekte olmayan bir idealleştirme olarak kabul etsek bile sorun ortadan kalkmamaktadır. Zira böyle bir nokta gerçekten yok ise o noktaya nasıl ulaşılacaktır? Bir başka sorun, Craig'in kullandığı standart modelin dayalı olduğu Genel Görelilik teorisinden kaynaklanmaktadır. Şöyle ki, bu teori evrenin başlangıcında bütün kanunların işlemez olduğunu varsaydığı için evrenin başlangıcını açıklamada kullanılamaz. Ancak Craig'e göre Planck Duvarı'nda evrenin yaşı çok çok küçük olduğu için buradaki koşullar evrenin sıfır anı için de kabul edilebilir. Ne var ki, Craig'in kabul ettiği tekillik noktasında evrenin ısısı sonsuzdan 1032 ye düştüğü, yoğunluğu ise sıfırdan 10-35e çıktığı, bir başka deyişle mikro zaman aralıklarında makro değişimler yaşanabildiği için bu değerlerin göz ardı edilmesi oldukça problematiktir. Bu konuyla ilgili çok daha doyurucu ve detaylı bilgiye Rahim Acar tarafından kaleme alınan isimli makaleden erişilebilir. Craig'in argümanında eleştirilebilecek bir başka nokta da 1 numaralı öncüldür . Ancak Kuantum Teorisi sayesinde bugün biliyoruz ki atom altı evrende nedeni olmayan bir çok olay meydana gelmektedir. Craig bunu, önceden belirlenmemiş de olsa atom-altı olayların da nedenleri vardır söyleyerek savunur. Bu durumu olasılıksal nedensellik olarak kavramlaştıran Craig aslında bir anlamda 1 numaralı öncülündeki nedenin tesadüfi olabileceğini de kabul ediyor ve Stenger'ın deyimiyle olasılıksal nedenselliğe izin vererek önceden belirlenmiş yaratılış için yaptığı savunmayı da yıkmış oluyor. . Bu konuya ilişkin bir başka yaklaşım da ünlü teorik fizikçi Lawrence Krauss tarafından öne sürülüyor. Hiç Yoktan Bir Evren adlı kitabında Krauss, neden hiçbir şey yerine bir şeyler var? sorusunu soruyor ve hiçliğin varlıktan daha kararsız bir durum olduğunu, ve tam da bu nedenle varlığın ortaya çıkmasının kaçınılmaz olduğunu savlıyor. Kitabı okuyamayanlar için, özetini içeren bir Lawrence Krauss sunumu Youtube'da mevcut. Canan yazısının son bölümünde ise Müslümanların iğneyi kendilerine batırmasının zamanının geldiğini söylüyor ve bir özeleştiri yapıyor. Canan'a göre ilme ve bilmeye en fazla vurgu yapan kutsal kitap Kuran'dır , ancak bugün Müslümanlar kitabın bu vurgusunun gereklerini pek fazla yerine getirmemektedir. Peki gerçekten de Kuran ilim ve bilime en fazla vurgu yapan kutsal kitap mıdır? Eğer öyleyse, Kuran'ın ilim ve bilimden kastettiği nedir? Öncelikle, dünyada kutsal olduğuna inanılan onlarca kitap olduğu ve bunların hepsini okuyamadığım için Canan gibi peşinen Kuran'ın bilime en fazla vurgu yapan kitap olduğunu söyleyemeyeceğim. Dolayısıyla, Kuran'da ilim ve bilme faaliyetlerinin kapsamına ve kavramsal çerçevesine kısaca değineceğim. Dinsel bir metin olan Kuran, doğası gereği, bilgiyi temelde Tanrısal bilgi bağlamında ele alır. Evrendeki tüm bilgiler Tanrı'ya bağlanır ve onun varlığının bir delili olarak sunulur. İnsansal bilgi bağlamında ise, yine Tanrısal bilginin iletilme araçları olarak gördüğü vahiy ve ilhama vurgu yapar. Kuran'a göre her iki türden bilgi de peygamberler (örneğin Bakara 120, 153 ve 145;Yunus 39; Meryem 43; Nisa 113; ; Enbiya 85; Yusuf 21; Maide 31; Alak 4 ve 5) ve seçilmiş kişiler (örneğin Bakara 269; Kehf 65-66) vasıtasıyla topluma aktarılır. Her ne kadar Kuran'da insan fizyolojisini (örneğin Tarık 59; Rum 8) ve dış dünyadaki varlık nesne ve olayları (örneğin Mülk 3 ve 4; Yunus 101; Nuh 14 ve 16; Vakıa 68-73;Gaşiye 11-20) gözlemlemeye teşvik eden ayetler bulunsa da, bu ayetler bir bütün olarak ele alındıklarında insanları kendilerinden hareketle Tanrısal olana yönlendirmeyi amaçladığı görülmektedir. Bir başka deyişle, Kuran inananları bilimsel anlamdaki nasıl/neden sorularını sormaya değil, Tanrı'nın hikmetlerinin ve işaretlerinin bulunması anlamındaki neden sorusunu sormaya yöneltmektedir. Dahası, olaylara ve olgulara ilişkin nasıl sorusunun cevabı Kuran'da doğrudan Tanrısal tasarıma bağlanmakta ve ara basamaklara ilişkin yeni bilgiler verilmemektedir. Sonuç olarak, bilgiyi Tanrısal vahiy/ilhama ve Tanrısal yaratmaya indirgeyen Kuran'ın insanları evreni incelemeye ve bilime teşvik ettiği savı havada kalmaktadır. İslam modernistlerinin bugün yaptıkları gibi, anakronizme düşerek Kuran'dan İslam bilimi teşvik eder mesajı çıkarmak, ironik bir şekilde, Kuran'ın ancak postmodern bir okumasıyla mümkündür. Bu yaklaşım, bilimi dine endekslemesi, onu dinin otoritesine hapsetmesi yönüyle üzerinde ayrıca durulması gereken bir yaklaşımdır. Nitekim, Canan'ın Bilim ne bulursa o Sünnetullah'tır şeklindeki ifadesi de bu yaklaşımın başka bir şekilde dile getirilişidir. Kanımca bu yaklaşım, uzun ve zahmetli uğraşlar sonucu ortaya çıkarılan bilimsel birikimin din adına haksız bir şekilde gasp edilişidir. İslam-Bilim ilişkisi konusuna farklı bir perspektiften bakmak isteyenlere, bu kısmı yazarken de yararlandığım Postmodern Çağda İslam ve Bilim adlı eseri önerebilirim. Canan yazısını, Kuran onun anlamına uygun yaşayan Müslümanlarla buluştuğu anda ateistlerin ellerinde hiçbir geçerli argüman kalmayacaktır iddiasıyla bitiriyor. O, Dawkins gibi ateistler gerçek İslam'ı bilmedikleri için Tanrı'ya ve dinlere savaş açmışlar, bilselerdi yapmazlardı diyor. Buna binaen, ben de yazımı şu iddia ile bitiriyorum: Gerçek İslam denilen şey kavramsal çerçevesi iyi tanımlanmamış, sınırları belli olmayan, anlamı zaman-mekan-özneye göre değişen ve aslında gerçek olması şöyle dursun, tam aksine sanal ve ütopik bir kavramdır. Bugün onlarca gerçek İslam var ve hepsi de birbiriyle yarışıyor. Bilgiyi ve değerleri dine endeksledikçe ve din sosuna bulanmış bilgi/değerlerden hareketle gerçek İslamlar'ı yeniden-üretmeye devam ettikçe, içinde bulunduğumuz coğrafyada yaşanan sorunların altyapı kurumlarından kaynaklanan nedenlerini göz ardı ettikçe ülke/bölgece içinde bulunduğumuz toplumsal kargaşa devam edecek gibi gözüküyor.


Ondokuzuncu yüzyıldan içinde bulunduğumuz 21. yüzyıla uzanan, manevi değerlerin bir zihin sporundan öte anlam ifade etmediği, inançların boş inanç ile aynı anlamda sınıflandırıldığı bir acayip hayat görüşü, özellikle akademik ve yazın çevrelerinde hala kendine ciddi oranda yer bulabiliyor. Bu akım, sekülarizm, yani dünyevilik akımıdır. Bir düşünce yöntemidir aslında. Sırtını bir kaç yüzyıllık pozitivizm denen kanıta dayalı dünya görüşüne dayadığını ileri sürer ve akılla, bilimle, mantıkla açıklanamayan şeylere önem vermemekle, boş şeylere inanmamakla övünür. Ülkemizde özellikle Cumhuriyet dönemi seçkinlerinin neredeyse resmi görüşü de bu ve bunun türevlerinden oluşur. Batı dünyasında da hükümferma olan bu temel hayat görüşü, bilimin ve teknolojinin ürettiği bilgi ve gücü de arkasına alarak, sanki tek gerçek insan faaliyetiymiş gibi bilimsel gözlemi hevesle kutsar ve inanca dayalı her şeyi gündemin dışına koymakta pek acelecidir. Ancak bizler, yani gerek batılı, gerek doğulu olsun bu gezegen insanlarının herhangi bir aşkın inanca sahip büyük bir çoğunluğu, temel mantık ve düşünce argümanları üzerinde fazla kafa yormaya vaktimiz olmadığından olsa gerek, bu taş gibi sağlam görünen dünya görüşünün aslında ne kadar çürük ve temelsiz olduğunu fark edemez ve çoğumuz, bir meydan okumayla karşı karşıya kalınca, ya kendimizi ezik hissederek kabuğumuza çekilir, yahut sekülarizm zarfı içinde insanlığa sunulan her şeyi kökten reddedip görmezden gelme reflekslerine sığınırız. Halbuki mesele aslında sanıldığından da basittir. Sekülarizm, inanç faktörüne dayanmadığını; akılla, bilimle gösterilebilen dışında hiç bir şeyi kabul etmediğini söyler. İlk duyuşta bu, sağlam ve cesur bir ifade gibi gözükür ama, altında feci bazı gedikler vardır. Öncelikle, bilimsel araştırma dediğimiz şeyin varlığı, evrendeki fiziksel etkileşimlerin akla uygun, yani rasyonel kurallara bağlı olduğu ön kabulüne dayanır. Yani evren, dünya, canlılık ve bilimin incelediği her ne varsa, akılla anlaşılabilecek, değişmez kurallarla bağlı, akli ve mantıki bir var oluş biçimidir. Aksi takdirde, yani bu gün materyalist pozitivizmin iddia ettiği gibi rastgele maddesel etkileşimler ve şanslı kazalar neticesinde burada duruyorsak, evrende anlaşılabilir ve tutarlı bir mantık ve kurallar dizgesinin varlığı da anlamını yitirir. Zira, düşünme ve bilinç dediğimiz unsurları, amaçsız ve kaza eseri maddi etkileşimlerle açıkladığımızı sandığımızda, aslında kendi kendimizi inkar noktasına geldiğimizi fark edemiyoruz. Zira bizdeki bu bilinç, akıl yürütme ve düşünme yetisi, rastgele maddi etkileşimlerle açıklanamayacak bir şeydir. Bunu sadece ben söylemiyorum; bilimde ve felsefede adına zor sorun denen şey bizzat budur. Meselenin üzerine, laf olsun torba dolsun diye değil de belli bir ciddiyetle eğilebilen herkes, bu temel ve cevapsız sorunla bir şekilde karşı karşıya gelir ve cevapsızlığın ne kadar büyük cevaplara gebe olduğunu zamanla fark etmeye başlar. Bilim dediğimiz şey nereden gelir? Tabii ki evrendei her şeyin anlaşılabilir kurallara göre yaratılmış olduğu ön kabulünden yola çıkan, evrenin akıl sahibi bir Yaratıcı tarafından yaratılmış olduğuna inanan insanların şekillendirdiği bir faaliyettir bilim. Newton'dan Kepler'e, Maxwell'den Darwin'e, Batlamyus'dan Einstein'a kadar bilim devriminin neredeyse tüm büyük isimleri, Tanrı'nın evrendeki işleyiş kaidelerini yani İslam terminolojisindeki ifadesiyle Sünnetullahı araştırmak için yola koyulmuş zihinlerdir. Bunları bize okullarda anlatmazlar ama, batı biliminin mimarı bu büyük bilim adamlarının hepsinin bilim alanları dışında yazdıkları kitaplar ve makaleler, inanç ve evrendeki düzen üzerine düşüncelerini anlatma amacına matuftur. Tabii onların öncülleri olan Beytül Hikme geleneğinin Müslüman alimleri de aynı kampa mansuptu. Yani trajkomik bir şekilde, günümüzün seküler anlayışının en önemli dayanağı olan bilim, bizzat inanca dayanan bir etkinliktir. Seküler dünya görüşüne sahip olanlar, aşkın bir inanca sahip olan insanları bilmeden inanmakla itham etmeyi severler içten içe. İnananlar da buna verecek cevap bulamazlar pek. Aslında mesele, tamamen bir mantıksızlık oyunundan ibarettir. Seküler dünya görüşünün doğal inancı olan Ateizm, yani bir yaratıcının var olmadığı inancı, bizzat temelsiz, körü körüne ve sağduyuya aykırı bir inançtır. Evinizin bahçesindeki bütün taşların bir sabah toprağın üzerinde adınızı ve soyadınızı yazacak şekilde dizilmiş olduğunu görseniz, hemen bunu kimin yaptığını merak edersiniz. Zira sadece taşların diziminin belli bir sıraya göre olması değil, sıralama şeklinden ortaya çıkan harflerin anlam içermesi, bunu zeki bir varlığın yapmasını gerektirir. En kolay bilebileceğimiz şeylerden birisidir tasarım. Böyle bir düzenlenmenin kendi kendine-kaza eseri-tesadüfen olduğunu iddia etmek, ancak aptallıkla yahut kötü niyetle mümkündür. Fakat mesela genlerimizi oluşturan DNA'da bulunan dört harfli yaşam kodu ile yazılmış genlerimiz, 20 kadar aminoasiti uygun sıralarla birleştirebilmek ve proteinlerimizi üretebilmek için, her bir harfi yerli yerinde olması gereken milyarlarca harfe ve milyonlarca cümleye sahiptir. Böyle anlamlı ve iş gören bir kütüphanenin kendi kendine ve kaza eseri ortaya çıktığını düşünme eğiliminin bu devirde aydınlık sanılması, aldatmacaların en kallavilerindendir. Aynı şey, fiziğin, kimyanın, jeolojinin ve aklınıza gelen tüm bilimlerin konularında her satırda karşınıza çıkan o incelikli kural ve kanunların özü için de geçerlidir. Kısacası, inanmak, inanmamaya göre çok daha akılcı, rasyonel, mantıki ve vicdanidir. Sağduyu, bir Yaratıcı var der; bunun aksine ikna olmanız için modern seküler eğitim tarafından iyice eğitilmiş olmanız gerekir. Günümüzün modern militan ateizminin önde gelen temsilcilerinin kitapları bu aralar adeta yok satıyor. Dawkins, Dannett gibi düşünür ve bilim adamları, dine ve inanca savaş açmış durumda. Dini geleneklerin insanı kısıtlayıcı cenderesine savaş açmak namuslu her insanın elbette görevidir ; fakat, inanca savaş açmak, insanı ve kainatın temel kurallarını bilmemekten, pozitivit bakış açısıyla gözlerinden körleşmesinden kaynaklanır. Ünlü bir atesit ve maymun davranışları uzmanı olan Frans de Waal, Bonobo ve Ateist başlıklı önemli kitabının girişinde, Dawkins gibi inanca savaş açmış ateistleri, bir ateist olarak asla anlayamayacağını söyler. Zira de Waal'ın da gayet iyi bildiği gibi, inanç, insan aklının zorunlu olarak vardığı bir sonuçtur ve insan toplumlarından bunu kaldırdığınızda yerine koyabileceğini hiç bir şey, evet hiç bir şey yoktur. İnancın yanlış uygulamalarını, kısıtlılıklarını tartışabilir, geliştirmeye-değiştirmeye çalışabilirsiniz; ama onu toplumlar bazında ortadan kaldırmaya hiç bir insanın gücü yetmeyecektir. Zira inancı ortadan kaldırayım derken, yerine gayet insan yapısı ve ideolojiyle süslenmiş yeni dinler ikame etmek zorunda kalırsınız. Günümüzün sekülarizmi de işte böyle dinlerden birisidir. Dawkins'in Tanrı Yanılgısı adlı kitabı, kendini tamamen din ve Tanrı inancıyla savaşma amacına adamış bir yazarın eseri. Kitaptaki temel sav, aslında basit: Evrenin varlığını açıklamak için, evrenden daha karmaşık bir şey olan Tanrı'yı öne sürmek, bir totolojidir ve bu aslında bir açıklama değildir, diyor Dawkins. Yani, evrenin karmaşıklığının çok ötesinde karmaşık olması gereken Tanrı, gereksiz bir eklemedir ve bu sanrıdan kurtulmamız gerekir, diyor. Zira, neden bilinmez, açıklamanın açıklanmaya çalışılan şeyden daah basit olması gerekir diye bir inanç var. Fizik kuralları, sanki bir açıklayıcılıkları varmış gibi, buna örnek gösteriliyor. Yine bir bilim adamı ve aynı zamanda Hıristiyan inancının savunucusu olan John Lennox ise, bir tartışmalarında Dawkins'in bu argümanını şu basit cümleyle yerle bir ediyor: Tanrı Yanılgısı adlı kitap, kitaptan çok daha karmaşık olan Dawkins adlı bir yazar tarafından yazılmıştır . Tanrı kavramını gereksiz bir varsayım olarak gören ve açıklama özelliği yok diyen ateizm savunucuları, açıklama düzeyleri kavramını kaçırıyorlar. Yine Lennox'un ifadesiyle, Ford marka otomobil motorunun varlığının açıklamanın iki farklı düzeyi vardır. Birincisi, dört zamanlı motorun çalışma prensibi ve diğer fizik-mühendislik mekanizmaları cinsinden yapılan mekanizma açıklaması; ikincisi ise Henry Ford tarafından üretilmiştir denilerek yapılan fail-agent açıklamasıdır. İkisi de farklı düzeylerde gerekli ve aslında birbirini tamamlayıcı açıklama alanlarıdır. Bu pencereden bakınca, inanç ve bilginin, yahut din ile bilimin, başka bir deyişle, Tanrı ile insanın bilgi dünyasının çatıştırılmaya çalışılması anlamsızdır. Zira ikisi de inançlara dayanır, ikisi de farklı alanları açıklar ve ancak bu açıklamaların birlikte değerlendirilebilmesiyle anlam dediğimiz ve bazen hayatımız pahasına cevaplanmasını arzu ettiğimiz o büyük soru, bir nebze de olsa cevap bulabilir. Dawkins'in masum ve mantıklı görünen bir başka sorusunu Tanrı evreni yarattı ise, hemen ardından gelecek soru Tanrı'yı ne yarattı? sorusu olmalıdır şeklinde özetleyebiliriz. İlkokul seviyesinden itibaren çocukların da sıklıkla aklına gelen bu soru, biraz mantık biliyorsanız, soru değil, saçmalıktır; zira bir şeyi ne yarattı diye sorduğunuzda, sorunun içinde, o nesnenin yaratılmış bir şey olduğu iması vardır. Yani Tanrı'yı kim yarattı sorusu, Tanrı'nın yaratılmış bir şey olduğu kabulüne dayanır ve hiç bir din yaratılmış bir Tanrıya dayanmaz. Soru, bu haliyle tam bir mantık faciasıdır; ama akıl aydınlanmasını savunan Dawkins gibi modern bir zihin bile bu çocukça tuzağa kolaylıkla düşebilmekte. Aptal olduğundan mı? Hayır; esas neden, inancın, tüm mantık kuralları açısından ilk ve tek gereklilik olmasından dolayı, ondan kaçınmanın ne kadar zor ve anlamsız olduğu gerçeğinden dolayıdır bu. Göze indirilmiş akıl, aklı da gözü de kör eder. Madem argümanlar böylesine çürük ve temelsiz, neden ateistler ve seküler dünya görüşünü savunan insanlar hala var? Onların kafaları benim kadar çalışmıyor mu? Yahut inanmadıkları şeyleri savunacak kadar sahtekarlar mı? Hayır, hiç birisi değil. Esas neden, bu dünyada çoğunluğu teşkil eden inanan insanların inandıkları şeylerdir. İslam inancının temelleri, bu kainatta, geçmişte, bu gün ve gelecekte, hiç bir zerrenin Allah'ın ilminden bağımsız hareket edemeyeceği gerçeğine dayanır. Tüm yaratılmışlar, hali hazırda yaratılanlar ve yaratılacak olanlar, ancak O'nun yaratmasıyla mümkündür. O aynı zamanda, bizzat kendi kitabında sünnetinde değişiklik bulamayacağımız garantisini de bize verendir. Yani evrendeki İlahi kanunların değişmeyeceğinden hareketle, onları anlama görevi bize verilmiştir. Bilim ne bulursa o Sünnetullah'tır. Belki bazen yanlış anlar, ama düzeltmek de ancak bilgiyle ve araştırmakla mümkündür. Bilmek için Kuran'ın bizi yönlendirdiği tek yer yaratılmış ayetler, yani şu muhteşem kainattır. Ve O'ndan hakkıyla korkanlar, O'na hakkıyla saygı duyanlar, ancak bilenlerdir... Bu son okuduğunuz ifadelerin tamamı Kuran-ı Kerim'de değişik biçimlerde bolca zikredilir. İddiam basittir: Kur'an-ı Kerim, anlamına uygun yaşayan Müslümanlarla buluştuğu anda, Dawkins ve benzerlerinin söyleyebilecekleri hiç bir geçerli argümanları kalmayacaktır. Onları düşman yahut alt edilmesi gereken rakipler olarak görenlerden değilim. Tam aksine, günümüzün bilimsel ateistleri, inancımızda neyin eksik olduğunu bize en güzel anlatan örneklerdir. Onlar, Kuran'ı ve gerçek İslam'ı bilmedikleri için, kiliseleşmiş tüm inançlarla birlikte Tanrı kavramına da savaş açmak zorunda kalan insanlardır bana göre. Zira bu dünyada öyle sinir bozucu dünya görüşleri vardır ki, namuslu bir insanın bunları elinin tersiyle reddetmemesi, varlığına ve yaratılış amacına zıttır. Bu inançlardan bazılarına muhakkak sizler de şahit olmuşsunuzdur; hafızanızı dürüstçe yoklarsanız, bu tip inançların çok da uzağımızda olmadığını görebilirsiniz. Yeni bir medeniyet kurmak isteyen, bunun hayalini kuran herkes, özellikle bir sonraki nesli yetiştirme sorumluluğunu üzerinde hissedenler, bu temel sorunlar üzerinde ciddi olarak düşünmelidir.


On üçüncü yüzyıl başlarında Moğol istilası koca bir Beyt-ül Hikme kitaplığını yok etti. Katolik Vatikan yönetimi dönem dönem nice basılı eseri yakarak yok etti. Adolf Hitler görüşüne uymayan tüm kitapları toplatıp meydanlarda yaktı. Cumhuriyet Türkiyesi daha dün evlerden kitaplar toplatıp imha ederdi. Evvelki gün de serserinin biri, bir Kur'an nüshasını yaktı. Bu bir ifade midir? İfade özgürlüğüne girer mi? Saçma! İfade edecek fikri olsa, yakmaz, söndürürdü. Fikri olsa anlatırdı; anlatılanı yok etmeyle uğraşmazdı. Kitaplar, içinde insani fikirlerin, öğütlerin, mesajların, hayallerin veya kurguların, öğretilerin yazıldığı sayfalardan oluşur. Kitap okundukça bu içerikler zihinlere yayılır, şekillenir, farklı farklı anlaşılır, insanların düşüncelerine yön verir. Söz etkileyicidir, kitap da öyle. Hele ki etkili fikirlerin, öğütlerin ve kurguların olduğu kitaplar bizi bambaşka insanlar yapma potansiyeli taşırlar. Fikirlerimizi değiştirebilirler. Bize görmediğimiz, düşünmediğimiz, belki düşünemeyeceğimizin fikirlerin kapılarını açarlar. Bizi her zaman düşündüğümüzden farklı düşünmeye zorlarlar. Bazı kitaplar, düşünceleri ve ezberleri değiştirdiği için düzenleri değiştirme potansiyeli taşır. O düzenleri koruyanlar, o düzenlerden ve sistemlerden beslenenler, böyle kitapları sevmezler. O kitapların yokluğu, varlıklarından daha iyidir onlar için. Bazı kitaplar ise zihinler inşa eder. Başka zihinlerle yaşamaya alışık olanlar, o farklı zihinleri sevmezler. O nedenle o zihinleri inşa eden metinleri de sevmezler. Onlar için o kitapların yok edilmesi daha iyidir. Yahut bazı kitaplar etrafında bir kültür, bir medeniyet inşa eder. O kültürü, o medeniyeti düşman görenler, kitabı da düşman görür ve yok etmek isterler. Ama kitap yakanda bir başka duygu daha vardır. Kitabı yakan, kitaptakinden korkar. Korktuğu için maddeleşmemiş, gerçekleşmemiş düşünceleri, mesajları yakarak ortadan kaldırmak ister gibidir. Bir medeniyetin kutsiyet atfettiği bir metni uluorta ateşe veren bir sersem, aslında o medeniyetten korkar. Ona savaş ilan etme, onu yok etme isteğiyle yanar tutuşur. İşte o ateş, kitaba sıçrar önce. Kitabı yakan korkak olandır. Kitabı yakan güçsüz olandır. Öyle kitaplar vardır ki insanda yepyeni bir zihin inşa eder. İnanan Müslümanlar için Kuran öyledir. Ona Kur'an-ı Kerim deriz biz. Yani okunanların, seslendirilenlerin en mütekamili, en gelişmişi. Bizzat o kitaptan biliriz ki esas okunacak olan şu evrendir, okumanın amacı da şu insandır. İnsana işaret eden bir öğüttür o, bir hatırlatıcıdır. Kutsiyeti işaret ettiğinden gelir. Ama o kitaba gösterilen hürmet seviye seviyedir. O kitabın içeriği ile hal eden, onun mesajını yaşayan, kitabı yakmaya kalkana üzülür. Onun habersizliğiyle kederlenir ve dertlenir. Kitabı sözlerinden değil de harf, mürekkep ve kağıdından ibaret sanan, duvarına asıp, kitaplığına dizip kendince hürmet gösteren ise, korkusundan kitap yakana kızar, öfkelenir, galeyana gelir. O kitap garezde ve öfkede değil, akletmede ve inşa etmede birleşmeyi öğütlerken, adeta kitabı yakana alkış tutarcasına, onun tam da istediği gibi, öfkeden yanan tehlikeli bir yığına dönüşebilir. Bunu kitabın kudsiyeti adına yaptığını zanneder. Kitabı yakanın muhatabı zaten onlardır. Bir de kitabım yakıldı diye rant devşiren siyasi yüzsüzler vardır. Sistem beslemeli, dalkavukluktan gayrı sermayesi olmayan, düşmansız var olma yolu bilmeyen, düşük ve düşkün tiplerdir bunlar. Kanaat önderi görünüp de hiç kanaati olmamışları bile vardır. Tel'in ettikleri eylemin yarattığı düşmanlıktan maddi-manevi rant devşirme sevdalısı alçak ruhlardır çoğu. Kalabalıkların galeyanına benzin döküp kendi hiçliklerini kara çevirmeye çalışmaktan geri duramazlar. Bu alçaklar, insanlığın dibi, şu dünyanın yüz karası varlıklardır. Olmaz. Olursa daha çok kitap, daha çok insan yanar. Bu aslı cennet olan dünya, bu aptallıklarla cehennem olamaya devam eder gider.


Beyin bilimleri ile uğraşan insanlar kendilerini çoğunlukla zorlu sorularla karşı karşıya bulurlar. Ruh, bilinç, özgür irade, yaratıcılık ve sanat gibi mevzular, soru olarak sıklıkla karşımıza çıkar. Zira beyin bilimleri ile uğraşmak demek, insanın davranışlarını yönlendiren, onun tepki repertuarının programlarını içeren en üst kontrol merkezinin bu işleri nasıl yaptığını anlamaya soyunmak demektir. Basit refleks ve işlerimizi dahi nasıl yaptığımızı anlamakta oldukça esaslı zorluklar çekerken, bu tip yüksek insani faaliyetler belirsiz, müphem kavramların nereden çıktığını, beynin bunlara nasıl aracılık ettiğini anlamak, şüphesiz kolay iş değildir. Bizim gibi beyin üzerine çalışan insanların en fazla kafa yorması gereken mevzuların belki de en başında, bizim beynimizi dünyayı paylaştığımız ve beyinleri olan diğer canlılardan ayıran temel farkların neler olduğu meselesidir. Eğer maddi yapı anlamında beyinlere göz atarsanız, aralarındaki yapının çok da farklı olmadığını hemen görebilirsiniz. Tek önemli fark, gelişmişlik derecesidir. İnsan beyni, yapı ve bölümlenme olarak, bir yunusun, bir filin, yahut bir maymunun beyninden çok fazla farklılık taşımaz. Ama küçük görünen farklılıklar, muhtemelen bu bahsi geçen canlılarla insan arasındaki büyük nitelik uçurumuna ev sahipliği yapabilecek gizemli devreleri ve merkezleri içerir. İnsanın tarihini geriye doğru izlediğimizde, geçmişe doğru gittikçe, insanlara it buluntular arasında zaman boşlukları büyür ve kesintiler artmaya başlar. İnsanın bu yeryüzünde ne kadar bir süredir bulunduğunu tam bilmesek de, 150-200 bin yıl kadar geriye uzanan bir tarihten bahsetmek mümkün gözüküyor. İnsanın bu dünyada arz-ı endam ettiği günden itibaren ilk ortaya koyduğu farklılık nedir diye baktığımızda, ne teknolojik eserleri, ne işlevsel tasarımları ne de başka şeyleri görürüz. Bize kalan ilk işaretler hep sanat ile ilgilidir. Sanatın zihnimizdeki yahut beynimizdeki kaynağı, en zor sorularımızdan birisi. Bu gün elimizdeki teknolojilerle sanatsal bir üretim yapan insanların beyinlerini görüntüleyebiliyor, kimyasal madde seviyelerini ölçebiliyor ve daha 20-30 yıl önce aklımıza hayalimize gelmeyecek nice tekniklerle beyinlerimizi izleyebiliyoruz. Her gün yığınla biriken bilgilerimize rağmen, sanat ve benzeri zor sorulara dair çok fazla bir fikrimiz yok, bunu itiraf etmek gerek. Fakat bence yakaladığımız çok önemli noktalar, bize kendimiz hakkında; yaratılışımızda her birimize üflenen o öz hakkında ilginç ipuçları fısıldıyor. Beynimizi diğer bize benzeyen canlılardan ayıran en önemli fark, özellikle ön kısmındaki bölgelerin ileri düzeyde gelişmiş olması. Alnımızın hemen altında kalan ön beyin lobu, diğer bütün canlılara göre bizde anormal oranlarda büyük. Onun dışındaki kısımlar ise neredeyse aynen diğer canlılarda gördüklerimize benziyor. Üst ve ön beynimiz o kadar büyük ki, sırf bu yüzden yavrularımızı bayağı erken doğurmak ve beynin gelişimi için doğum sonrasındaki ilk bir kaç yılı beklememiz gerekiyor. Beynimizin bu ön bölümündeki devreler, bize diğer canlılarda olmayan bir çok yeteneğin bahşedilebilmesi için gerekli alt yapıyı sağlıyor aslında. İrademiz, sosyal becerilerimiz, gelecekteki bir ödül için anlık hazları erteleyebilmemiz, ahlak kurallarına bağlı bir yaşam, konuşma, akıl yürütme ve problem çözme gibi daha nice beceriler, buradaki devrelerimizin arasında gezinen karmaşık sinirsel hesaplamalar üzerinden gerçekleşiyor. Bu devreler hasar gördüğünde, bu özelliklerin çoğunu yahut bir kısmını hayta geçiremeyen hasta insanlarla karşı karşıya kalıyoruz. Beynin bu ön bölgelerinin bize sağladığı bir başka özellik de beynimizin derinliklerindeki alanlar tarafından yürütülen duygusal işlevlerimiz üzerinde sınırlı da olsa bir kontrol sağlaması ve daha da önemlisi, duygusal sistemimizde gerçekleşen o eşsiz deneyimleri, yani duyguları, çeşitli yöntemlerle ifade edebilmemizi mümkün kılması. Şiir, roman, resim ve müzik gibi, duygularımızın anlatılabilir farklı biçimlerdeki ifadelerine hayat verebilmemizi sağlayan yeteneklerimiz, işte bu gelişmiş devrelerin henüz çözemediğimiz koordinasyon özellikleri sayesinde hayat buluyor. Koordinasyon, yahut eşgüdüm, sanatsal zihni anlamada aslında çok önemli bir kavram. Beyinde özel bir sanat merkezi, yahut insanlara doğuştan sanat yeteneği bahşeden özel bir sanat çekirdeği yok. Sanatlı eserler ortaya koymak, beynin bir çok farklı bölgesinin eşgüdümlü bir şekilde çalışmasını ve bu karmaşık orkestrasyondan anlamlı bir takım nağmelerin, yani çok çeşitli sanat eserlerinin zuhur etmesini sağlıyor gibi görünüyor. Sanat, belli bir bölgenin işlevi olmaktan ziyade, yaşam boyunca beyinde ve zihinde biriktirilmiş olan tüm tecrübelerin müşahhas neticelerini, benzersiz ve tekrarlanamaz derecede karmaşık bir süreçler dizisiyle hayata geçirme süreci olarak karşımıza çıkıyor. Bu açıdan bakılınca, her insan bu devrelere sahip olduğundan, aslında hepimiz, değişik düzeylerde sanatçı bir beyne sahibiz. Sanatı sadece üretmek değil, anlamak ve anlamlandırmak da insan düzeyinde gelişmiş bir beyin gerektiriyor. Bir resimde, bir müzik parçasında, bir şiir dizesindeki duygularla, ifade edilmek istenen düşüncelerle aynı frekansı yakalamak, onunla duygudaşlık kurarak adeta o hisleri kendi içinde tekrar yaşamak, sanat eserlerinden keyif almanın temelini oluşturan ilginç bir özelliğimiz. Sanatın üretilmesindeki kişiye özellik, öznellik gibi, sanatın algılanmasında da insanlar adedince bir çeşitlilik var. Dolayısıyla, sanatı ancak sanat yapan beyin anlayıp algılayabilir dersek, bu minvalde yanlış söylemiş olmayacağız. Özetlersek: Sanat, bizi diğer beyni olan canlılardan ayıran belki de en önemli özelliğimiz. İnsan, yeryüzünde gezinmeye başladığı günlerden itibaren, etrafındaki dünyaya, kendi zihninde ürettiği sanatlı tasarımları ilave etmeye, çevresini böyle değiştirmeye başladı. Bir çok teknolojik icadın dahi ilk önce sanatsal çizimler ve fikirler şeklinde hayat bulduğunu biliyoruz. Gelin görün ki, sanayi devriminin bir çocuğu olarak başımıza bela olan günümüzdeki temel eğitim mantığı, teknik ve sorun çözmeye dayanan, ekonomik kıymete haiz zihinsel özelliklerimizi hep öncelikli olarak ele almayı ve sanatla alakalı yüksek ve insani zihin işlevlerine bigane kalmayı, yüzyıllar içinde bir yaşam tarzı olarak adeta içimize yerleştirmiş gibi görünüyor. Öyle ki, sanatı artık sadece bir zengin uğraşına; yahut esas mesleğin yanında arada sırada ilgilenilmesinde zarar olmayan, rahatlama amaçlı bir hobiye indirgemiş durumdayız. Bunun bedeli ise aslında oldukça ağır: Mağara duvarlarına resim çizdirecek kadar temel donanım bileşenlerimizden birisi olan üst düzey bir çok zihinsel faaliyetimize yabancılaşmış ve onu hayatımızdan gittikçe daha çok uzaklaştırarak güdükleştirmiş, dumura uğratmış durumdayız. Birbirimizi derinlikli bir şekilde anlayamamak, dünyadaki tabii süreçlere yabancılaşmak, kendi medeniyetimizi teşkil edememek gibi temel sorunlarımızın altında büyük oranda da bu yabancılaşmanın yattığını düşünenlerdenim. Beynimizin sağ yarısının daha ziyade sanatsal ve yenilik içeren hadiselerde görev aldığını; sol kısmın ise daha çok yeknesak ve tekrarlı işlerde uzman olduğunu biliyoruz. Görünen o ki, hayatımızın büyük çoğunluğunu ve dahi içinde yaşadığımız medeniyeti, büyük oranda otomatik sol beynimiz üzerine kurmaktayız. Elbette sadece sağ beynimizin kuracağı bir sistem de bize yaşam şansı vermezdi; zira her şeyin belirsiz, muğlak, öznel ve tekrarsız olduğu bir dünyada yaşamak da imkansız olurdu. Fakat bu halimiz de iyi değil; Estetik düzeyimize bir daha bakın, neleri kaybettiğimizi görebileceksiniz.