Elbette aradan yıllar geçti ve hem sinema teknolojisi, hem de üç boyutlu film teknikleri oldukça ilerledi. Bu gün neredeyse gözde filmlerin bir çoğu 3D (3-Dimensional 3-Boyutlu) etiketi ile vizyona giriyor. Elbette bu durumda, artık evlerimizdeki televizyonların sinemalarla yarışan boyutlara gelmesi ve çok yüksek kalitede dijital kayıtlara internetten rahatlıkla ulaşılabiliyor olması büyük rol oynuyor. Fakat insan görme sistemini kandırmanın yollarından birisi olan 3 boyutlu film teknolojisi, aslında oldukça kolay anlaşılabilir bir algısal özelliğimizin kötüye kullanılmasına dayanıyor. Bildiğiniz gibi, insanların iki tane gözü var ve bunlar kafanın ön kısmında sağlı-sollu olarak yerleşmiş durumdalar. Gözlerimizin yerleşimlerindeki bu ufak fark, her iki gözün görme alanının birbirinden biraz farklı olması sonucunu doğuruyor. Mesela, sağ elinizi yumruk yapıp, başparmağınız yukarıda olacak şekilde kolunuzu ileri uzatın ve havada olan başparmağınıza önce bir gözünüzü, sonra diğerini kapatarak bakın ve bu işlemi ard arda tekrarlayın. Arka plana göre baş parmağınızın hareket ettiğini göreceksiniz. Bunun nedeni, her iki gözünüzün, konumları gereği, parmağınızı arka plana göre farklı noktada görmesidir. İki gözün dünyayı böyle hafifçe farklı görmesinin bizim açımızdan önemli bir avantajı var. Beynimiz, gözlerden aldığı görsel bilgiyi bir araya getirirken, iki gözün bu farklı manzaralarından yaptığı karmaşık bir hesaplama dizisi sonucu, stereoskopik yani 3 boyutlu görme dediğimiz yeteneğimizi ortaya çıkartabiliyor. Her iki gözden gelen bilgiler birleştirilerek, karşımızdaki sahnenin derinliği algılanabiliyor; nesnelerin önde mi arkada mı olduğu konusunda bir yargıya varılabiliyor. 3 boyutlu filmlerdeki teknoloji de aslında beynimizin bu yeteneğinden faydalanıyor. Sinema perdesinde, birbirinden hafifçe farklı açılarla konumlandırılmış iki farklı kamera merceği ile çekilen sahneler, özel yöntemlerle üst üste bindiriliyor. Gözlerimize taktığımız gözlükler ise bu farklı merceklerden gelen görüntülerin her birini farklı gözlerimize yönlendiriyor: Daha sağda olan merceğin görüntüsü sağ göze, soldakinin görüntüsü ise sol göze geliyor. Beynimiz böylece bu iki görüntüyü birleştirerek, nesneleri gerçek dünyadakine benzer şekilde beride-ileride yani 3 boyutlu olarak algılayabiliyor. İkili merceklerin görüntülerini aynı perdeye yansıtmak için kullanılan teknikler de farklı olabiliyor. Mesela en eski üç boyutlu filmlerde, filmin bu iki kopyası, farklı renk filtrelerinden geçirilmiş bir halde ekrana veriliyordu. Dolayısıyla izleyiciler, bu filtrelere uygun renkli camlı gözlükler kullanarak, görüntüleri ayrı ayrı görebiliyorlardı. Günümüzde bu teknik, hala bir çok alanda kullanılıyor. Bu gün sinemalarda uygulanan daha gelişmiş tekniklerde ise ışığın farklı yönelimlerini kullanarak görüntüler üst üste bindiriliyor ve polarize camlı gözlükler kullanan izleyiciler de böylece 3 boyutlu görüntülerin keyfini çıkartabiliyorlar. Bu günlerde sinemalarda, özellikle gençlere hitap eden yüksek tempolu aksiyon, fantezi ve macera filmlerinde 3 boyut uygulaması çok yaygın. James Cameron'un Avatar'ı ile ünlenen Real 3D teknolojisi, bu gün sinema salonlarının vazgeçilmezleri arasında. Fakat bu filmleri izleyen bir çok insan, bazen belli-belirsiz, bazen de ileri düzeyde bir rahatsızlık hissediyor. Sinemadaki görüntüleri olabildiğince gerçeğe yakın deneyimlemeye çalışırken, çoğu zaman görüntülerin olağanüstü yapısı, izleyenleri bir hayli yorabiliyor. Bunun arka planında ise, tabiatta milyarlarca yılda şekillendirilmiş olan görme ve görsel algı sistemimizin yanında oldukça ilkel kalan modern teknolojimizin yetersizlikleri yatıyor. Derinlik ipuçları: Bilimsel literatürde binoküler görüş olarak bildiğimiz iki gözle görme özelliği, üç boyutlu görmek için çok önemli bir özellik elbette; fakat karşımızdaki sahnenin derinliğini ve nesnelerin bizden uzaklığını sadece iki gözümüzün görüş farkından çıkartmıyoruz. Önemli bir başka ipucu, büyüklüğünü bildiğimiz nesnelerin beyin tarafından kıyaslanmasıdır. Yaşadıkça bilinçsiz olarak öğrendiğimiz dış dünya bilgileri, karşımızdaki sahnenin derinliğini algılamak konusunda bize önemli ipuçları verir. VİDEO: Nesnelerin büyüklüğüne bağlı derinlik algısını, hareketsiz bir kamera kullanarak böyle yanıltmak da elbette mümkün! Diğer bir ipucu ise hareket paralaksı dediğimiz durumdur. Bir araçla seyahat eden herkesin gözlemlediği bir göz yanılmasıdır aslında bu. Otomobil ile seyahat ederken camdan dışarı baktığınızda, karayolunun hemen kenarındaki korkuluklar size göre çok hızlı hareket eder. Yolunb iraz dışındaki tarlalar ise onalra göre daha yavaş geride kalır. Uzaktaki dağlar, size göre çok az hareket eder ve nihayet, gökyüzündeki ay veya yıldızlar, siz ne kadar hızlı giderseniz gidin, yerlerinden kıpırdamıyor gibi gözükürler. Bu durum, nesnelere olan uzaklığınızın bir fonksiyonu olarak, onlara göre farklı oranlarda geçrekleşen açısal yer değiştirmenizden kaynaklanır. Sadece karayolunda seyahat ederken değil; önünüzde çeşitli objelerin bulunduğu bir yerde bedeninizi hafifçe sağa ve sola hareket ettirseniz bile, size yakın cisimlerin göre uzaktakilere göre daha hızlı yer değiştirdiğini fark edebilirsiniz. VİDEO: Sıradan iki boyutlu fotoğraflardan paralaks etkisi ile elde edilen ve üç boyutlu izlenimi veren sahnelere bir örnek. Demek ki dış dünyayı 3 boyutlu algılamak, sadece iki gözden kaynaklanan bir ilüzyonla olmuyor; başka bir çok karmaşık algı desteği kullanılıyor. Tek gözle 3 boyutlu görüş: Tek gözünüzü kapatip etrafa baktığınızda her şeyi kağıda basılmış gibi 2 boyutlu görüyor musunuz? Elbette hayır. Bunun nedeni, az önce yukarıda saydığımız ilave ipuçlarının da yardımıyla, tek gözünüz olsa bile çevrenizi derinliğiyle birlikte algılayabiliyor olmanızdır. Elbette detaylarda çok emin olamayabilirsiniz ama bedeniniz hareket ettikçe, tek bir gözünüz bile derinlik ve perspektif algınızı sağlamaya yetecektir. Sakkadik hareket: Gözlerimizin kameralardan en önemli farkı, sürekli hareket eden bir organ olmasıdır. Etrafımızdaki görsel dünyayı sabit kameralar gibi izlemekten çok öte işler yapan gözlerimiz, sürekli sıçramalı ve sert hareketlerle ortamı bizim için tarar. Bu hareketler, fizyolojide sakkadik göz hareketleri olarak bilinir. Elbette bu küçücük görüntüleme cihazlarının bu kadar sık ve hızlı hareketler yapması, görüntüde bir hayli sallanmaya neden olmalıydı ama, beynimiz sağolsun, bu tip sinir bozucu yan etkileri büyük bir maharetle bizden gizler ve biz bu hareketleri çoğu zaman fark etmeyiz . - Öncelikle, gözümüz çevremizdeki dünyayı sabit kameralar gibi görmez. Fakat filmlerde, belli noktalara odaklanmış kameraların gösterdiklerini takip etmek durumunda kalırız ki, bu 3D fimlerin yorucu temposunun en önemli nedenlerinden birisi. - Gözlerimiz, sıçramalı tarama hareketleri sırasında, sürekli olarak odak değiştirir ve nereye bakıyorsa, oradaki cisimlerin en net görüntüsünü alacak şekilde odak noktasını sürekli ayarlar. Biz ize bu karmaşık işlemler olup biterken hiç bir şeyin farkına varmayız. Fakat filmlerde, kameralar öndeki ve önemli olan nesne yahut olaylara doğal olmayan bir zaman süresince odaklanır ve bizi de oraya odaklanmaya zorlar. Sahnenin arka planında bulanık olarak görülen kısımlara elimizde olmadan göz gezdirdiğimizde ise, gerçek tecrübelerimizde karşılığı olmayan bir bulanıklık sorunu ile karşılaşırız ve bu da izleyenlerin görsel değerlendirme sistemlerini bir hayli meşgul eder. - Normal bir film izlerken aman ne kadar da iki boyutlu! diye şikayet edeniniz veya sıkılanınız oldu mu? Örneğin insanlara izletilen ilk sinema filmlerinden birisi olan ve ilk olarak 1896 yılında gösterilen L'Arrivee d'un train en gare de La Ciotat adlı kısa siyah-beyaz belgesel gösterimi sırasında, insanların bir çoğunun, kameraya doğru gelen trenin üzerlerinden geçeceğinden korkarak hareketlendikleri anlatılır. - Gerçekten de normal bir filmi izlerken, derinlik algısında aslında hiç bir sorun yaşamayız ve beynimiz, günlük hayattaki diğer ipuçlarından öğrendiklerini de kullanarak, sıradan filmlerde bize gayet doyurucu bir gerçeklik deneyimi sağlar. Üç boyutlu filmler, derinlik algısına dair ipuçlarımızdan sadece birisinin beyaz perde üzerinde ileri düzeyde abartılmasına dayandığı için, genel algımız açısından aslında bir hayli rahatsız edici ve gerçeğe aykırı bir deneyim sunarlar. - Baskın göz sorunu: Son olarak, iki gözünüzün dünyayı eşit görmediğini hatırlatalım. Bir elimizi genellikle diğerinden daha iyi kullandığımız gibi, gözlerimizin birinin de görme alanı, bir çok insanda, diğer göze göre daha baskındır. Bunu test etmenin en kolay yolu, iki eliniz açık ve avuç içleriniz karşıya bakarken, ellerinizin arasında ufak bir üçgen bırakacak şekilde elleri birleştirmeniz ve kollarınızı ileriye uzattıktan sonra, iki gözünüz açık bir şekilde, aradaki bu ufak delikten karşınızdaki uzak objelerden birisine bakmanızdır. Obje delikten göründükten sonra, önce bir gözünüzü, sonra diğerini kapayarak delikten bakmaya devam edin ve bu sırada kafanızla ellerinizi sabit tutmaya çalışın. Muhtemelen, gözünüzün bir tanesi açıkken objeyi görmeye devam edecek, fakat diğer gözünüzle bakarken, az önce gördüğünü obje, bu kez deliğin kapsama alanının dışına düşecektir. Objeyi hangi gözünüzle görmeye devam ediyorsanız, o gözün görme alanı, görme bilgisini değerlendiren beyniniz için öncelikli ve baskın demektir . Hal böyle olunca ve kameralarda böyle bir baskınlık durumu söz konusu olmayınca, her iki gözümüze eşit miktarda gönderilen görsel sahneler de yine hafif de olsa bir algı karmaşası yaratabilir. Özetle: 3 boyutlu filmler günümüzde en güncel modalardan birisi. Hatta evlerinde 3D televizyonlar olan insanların sayısı hızla artıyor. Fakat biyolojik görme sistemimizin karmaşıklığı ve maharetleri ile karşılaştırıldığında bu teknolojiler son derece ilkel ve oyuncak gibi kalmaya mahkum. Dolayısıyla, 3 boyutlu filmleri vesile ederk görme sistemimizin harika yapısı üzerinde düşünmek, belki de 3D teknolojisinin bize getirdiği en büyük fayda olacaktır. Hayatı izlemeyi unutmayın; zira dışarıda çok ama çok boyutlu bir dünya var!


TÜM yetkilileri bu tip konularda UZMANLARA danışmaları konusunda tekrar uyarmak isterim. Bu saçmalıklardan yüzlerce yıldır çektik, daha fazla ihtiyacımız yok. Biraz HAYA, biraz EDEP ya hu! İSLAM DİNİ BU KAFAYI KINAMAKTA ve YASAKLAMAKTADIR! Bu gibi durumlar bu gün artık paçozluğu aşan hallerdir ve ciddi önlem alınması elzemdir.


Evrim, bir olgudur, açık bir vakıadır. Dışarı bakınca canlılık hakkında görebileceğiniz TEK izahtır. Yerçekimi gibidir; hakkında bir çok teori olabilir; fakat gerçekte olan şey, kütlelerin birbirini çektiği vak'ası yahut olgusudur. Birileri de çıkar, bu gibi açıkça görülen meselelerin mekanizmasını, yani nasıl olduğunu açıklamak için hipotezler ve kuramlar ortaya koyar. Fiziğe dair mesela; kanun diye bildiğimiz ne varsa, neredeyse tamamı teorilerden ibarettir. Darwin'in evrim kuramı da bunlardan birisidir. Tarih boyunca canlılığı açıklamak için girişilen tüm gözlem tabanlı açıklamalar temelde evrim dediğimiz olguyu esas almak zorundadır. Zira TABİATA BAKTIĞINIZDA BAŞKA BİR AÇIKLAMA GÖREBİLME ŞANSINIZ YOKTUR. Sadece canlılık değil, evrendeki tüm maddenin yaratılışı evrim esasına dayanır. Kozmolojik olarak gazdan-tozdan evrilen yıldız ve gezegenleri anlamakta dini bir sorun yaşamayanların canlılık söz konusu olunca dertlenmeleri, meseleyi bilmemekten kaynaklanır. Tabiata bakıp, biyoloji, tıp ve diğer doğa bilimlerini incelerseniz açıkça görünen şudur ki: İnsan dahil tüm canlılar ortak bir kökenden ortaya çıkmıştır. Tabiata baktığınızda bundan başka bir izahı çağrıştıracak herhangi bir ipucu göremezsiniz. Katolik kilisesi kendi duvarları arasında uydurduğu evren görüşüne uymadığı için Müslümanların yüzyıllar boyunca geliştirdiği ve dünyaya hediye ettiği evrim-tekamül bakışını sürekli reddetmiş ve bunu en son formüle edenlerden birisi olan Darwin'e de sırf bu nedenle karşı çıkmıştır. Evrimin mekanizması, aynen kütle-çekim gibi, çekirdek kuvvetleri gibi, manyetik alan gibi, halen açık ve net değildir. Muhtemelen yakın bir zamanda da tam olarak bilinemeyecektir. Bu sorun, bildiğimiz neredeyse tüm teoriler için geçerlidir. Bilimin doğası zaten bizzat budur. Teoriyi yeterli bulmayabilirsiniz; bu durumda yenisini geliştirme imkanınız her zaman vardır. Fakat temel sorun, canlıların akrabalığı ve kökenlerinin ortaklığından başka HİÇ BİR bilimsel teorimizin var olmamasıdır. Yani evrim meselesinin aksini yahut alternatifini düşündürecek hiç bir kanıtımız veya gözlemimiz yoktur. Hal böyle iken, bu zamanda, bu bilgi deryası içinde, ben evrimi reddediyorum demek, ancak inatçı bir cehaletle mümkündür. İslam inancına sahip olan birisi için, Allah'ın kanunlarını, yarattıklarını, yani AYETLERİNİ inkar etmek, şirk ve küfürdür. Zira Kur'an'da hem yazılı mesajlara hem de yaratılmışlara AYET denir. Öyleyse, evrim de, kütleçekim gibi, elektrik ve manyetizma gibi yaratılmış ayetlerden bir ayettir. İnkarı İslam'ın temel mantığına aykırıdır. Evrimi bilmek, anlamak, biyolog olmak zorunda değilsiniz; fakat nasıl ki tıpla ilgili meselelerde doktorun dediğine, fizikle ilgili meselelerde fizik bilginlerine dikkat kesiliyorsanız, evrim ve biyoloji söz konusu olduğunda da sözü biyologlara, tabiatta çalışan insanlara bırakmalısınız. Din adamları, felsefeciler ve düşünürler, bu tip konularda ancak bilimin bulgularını bilerek konuşurlarsa hakikat anlamında doğru bir nokta yakalayabilirler. Nobl ödüllü Dr. Aziz Sancar hocamızın ben Müslümanım ve evrim olsun olmasın fark etmez; bunu devlet meselesi yapmak ve üzerinde kavga etmek saçmadır mealindeki sözleri çok açık bir şekilde bir Müslümanın evrimle hiç bir sorunu olamayacağının da altını bir daha çizer . Fakat bu sözleri sanki Sancar, Evrim yerine Allah'a inanıyormuş gibi saçma sapan bir çarpıtmayla veren yayın organları, ezberlerinin gereği olarak çarpık duyup çarpık aktarıyorlar. Evrim, tanrıtanımazlık yahut materyalizmle eş anlamlı olmak zorunda değildir; her görüş veya ideoloji, fiziği, kimyayı antropolojiyi kullanabileceği gibi, evrim fikrini de kullanabilir. Bir Müslüman olarak SEN bilmez ve kullanmazsan, elbette başkaları kullanır; ve hatta rahatlıkla suistimal eder. Evrim, canlılık adına olup bitenlerin bir tarifi ve açıklama çabasıdır. Bu açıklamanın en başına Allah böyle yarattı parantezini açtığınızda her şey gayet İslami ve Kur'ani oluverir. Tüm İslam medeniyeti boyunca evrim ve ortak yaratılış fikri temel dünya görüşünü oluşturmaktaydı. İslam düşünürlerinin asla kuramlarına dahil etmedikleri ve materyalizm etkisiyle ortaya atıldıktan sonra en fazla itiraz ettikleri tek şey rastgelelik ve kaza eseri ortaya çıkıverme meselesiydi. Örneğin Türkiye'de evrim karşıtı argümanlara sıklıkla kaynak gösterilen Said-i Nursi'nin Tabiat Risalesi adlı kitapçığı, hemen tamamen tesadüf ve kuralsız maddeci açıklamaya karşı argümanlardan oluşur. Canlıların yaratılış yöntemlerine dair herhangi bir şey göremezsiniz. Hatta şecere-i hilkat'in en mütekamil meyvesi olan insan-ı kamil sözü de ona aittir ve bizzat insanı yaratılış ağacının bir meyvesi olarak niteleyerek, evrim görüşünün en temel sonucunu tekrar eder. Zaten yaratılmış her zerrenin Allah'ın emri ve bilgisi dahilinde hareket etmek ZORUNDA olduğu bir evrende rastgelelik ve kuralsızlık vehmetmek, imansızlık anlamına gelecektir. Dolayısıyla, bu cansız maddeden canı var eden, onu çeşitlendirip dallandırarak evrimle terbiye etmeyi ve neticede insanı da bu kökten yaratmayı dilemiştir. Bize düşen, elimizden geldiğince ve zamanımızın bilgisi uyarınca, bu süreci ve bize yansımalarını anlamaktır... Yoksa, sırf kafamıza sığmadı diye bu ayeti inkar edersek, Bakara 85'deki uyarıya muhatap olanların safına katılırız . Osmanlı'nın son dönemlerinde Darwin'i anlatan kitapların yazıldığını, 70'lerin sonuna kadar ders kitaplarında evrim fikrinin gayet detaylı olarak mevcut olduğunu biliyoruz. 1980'lere kadar Türkiye'deki insanların evrim görüşü ile doğru dürüst bir sorunu ve derdi yokken, ne oldu da 80'lerden sonra bir anda kaotlik kilisesinin söylemlerinin aynısını benimseyiverdik? Bu kadar önemli bir meseleden uzak tutulmamızın, bilime, özellikle de günümüzün ve yakın geleceğin en önemli konularından birisi olacağı kesin olan biyolojiye bu kadar yabancı ve uzak olmamız GEREKTİĞİNİ bilen bir takım odakların planlı ve programlı çabaları sonucunda, bugün Evangelist kilisesinin hükümranlığı altındaki ABD ile birlikte evrim fikrine en yabancı topluluklardan birisi haline geldik. Bir bakın bakalım, senelerdir parasal kaynağı belirsiz yayınlar, kitaplar, TV kanalları ve muhtelif propagandalarla evrim yalandır telkinini bıkıp usanmadan işleyen malum yapılar, acaba bu kadar masraf ve çabayı hangi motivasyonla sergiliyorlar? Bu evrim düşmanlığı gibi gözüken çaba, aslında İslam toplumunun bilerek ve isteyerek anlamsız gündemlerle, siyasetle ve hamasetle meşgul edilip, gerçek sorunlarla uğraşmasını engellemek için oldukça başarılı bir projedir. Uzunca bir zamandır sistemli olarak pompalanmaya çalışılan evrim ve bilim düşmanlığı, aslında bizzat İslam toplumunun geleceğini hedef almış açık ve planlı bir saldırıdır. Evrim maalesef hala maymundan gelme meselesi olarak anlaşılmaya, böyle karikatürize edilmeye nadiren de olsa devam edebiliyor. Evrim, tüm canlıların ortak bir atadan geldiğini söyler. İnsan da buna dahildir. Modern evrim kuramları, Darwinci olanı da dahil, insan ve bugünkü maymunların atalarının ortak olduğunu söyler. İnsan, maymunların da dahil olduğu primatlar denen bir canlı gurubu içinde sınıflandırılır ve bu sınıflandırma Darwin'den önce de vardı. Milyonlarca yıl önce yaşamış ne maymun, ne insan olan ortak bir ata, uzun bir süreç boyunca bugünkü maymunları ve nihayetinde insanı oluşturacak soylara kaynaklık etmiş gibi görünüyor. Evet, görünüyor; zira elimizdeki yüzlerce fosil kaydı, kemik ve jeolojik veri, başka bir şey düşünmemize imkan vermiyor. Kur'an-ı Kerim'de geçen tüm yaratılış öykülerinde İnsan'ın çamurdan; yani ilkin ve dünyevi bir özden yaratıldığını söyler. Pat diye gökten düşürülmediğin, dünyevi hammadde ile zaman içinde şekillendirildiğini ve en güzel kıvama getirildiğini açıkça belirtir. Biyolojiyi biraz bildiğinizde, bu ayetler modern biyolojinin şiirsel bir türevi olarak karşınıza çıkar. İnsan'ı Adem yapan şey ne ise, Kur'an'da insana üflenen bir özellik olarak anlatılır. Bu üflenen özellik her ne ise, antropologların, biyologların ve insan biyolojisinin farklı alanlarında uzman olanların bir türlü çözemediği, bedenimizin gayet sıradan ve diğer hayvanlara benzeyen özelliklerinin yanısıra, zihinsel melekelerimizdeki bu ilginç sıçramanın Kur'ani bir ifadesi olarak değerlendirilebilir. Neticede bedenimiz bir kabuktur; milyarlarca yıl içinde şekillendirilmiş ve en sonunda insana ev sahipliği yapacak kıvama geldiğinde, insan olmakla şereflendirilmiş ve görevlendirilmiş gibi gözükmektedir. Böyle bakınca, modern evrim kuramlarıyla İslam inancı arasında bırakın zıtlığı, müthiş bir tamamlayıcılık ve uyum vardır aslında. Adem ismi Kur'an-ı Kerim'de yaratılıştan ziyade insana verilenlerin anlatıldığı kısımlarda geçer, Havva'nın ismi hiç geçmez ama biz ne hikmetse biz bu hikayeyi her zaman Tevrat ve İncil versiyonuyla ezbere biliriz. Kur'anda cennetteki yasak ağaç, şeytanın kandırması, Adem ve eşinin buna kanması, utanmaları ve cennetten çıkarılmaları gibi anlatımlar, açıkça alegorik anlatımlardır ve aklı başında bir Müslüman, bu anlatının önemine binaen, mevcut antropolojik, arkeolojik ve evrimsel bulgulara bakarak bu meselenin aslını anlamaya çalışmalıdır. Dünya ve canlılık hakkında hiç bir şey bilmeden bu hikayeleri anlamaya çalışmak, mitolojik bir edebiyat çalışmasından öteye geçemez (Bakara Suresi-164: Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılmasında, gece ile gündüzün birbiri peşinden gelmesinde, insanlara fayda veren şeylerle yüklü olarak denizde yüzüp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip de ölü haldeki toprağı canlandırdığı suda, yeryüzünde her çeşit canlıyı yaymasında, rüzgarları ve yer ile gök arasında emre hazır bekleyen bulutları yönlendirmesinde düşünen bir toplum için birçok deliller vardır.).


İslam dünyası olarak başımız dertten kurtulmuyor. Yüzlerce yıldır, dünyadaki mazlumlar listesinde başı, maalesef Müslümanlar çekiyor. Ebette hepsi değil; kendilerine dünyevi zenginliklerden orantısız miktarda pay nasip olmuş küçük bir azınlık, kendi midelerinin ve rahatlarının derdiyle ruhlarını karartırken, İslam dünyasının geri kalanı şedid ve kesintisiz bir zulüm dalgası altında inliyor. Hem de dünkü yahut bir kaç gün önceki bir durum değil bu; görebildiğimiz kadarıyla yüzlerce yıldır bu haldeyiz ve maalesef durumumuzda bir iyileşme görünmüyor. Katliamlarda şehit düşen insanların, hele hele kadın ve çocukların haberleri ve fotoğrafları haber ajanslarına düştükçe, lanet ediyor, kızıyor, bazen ellerimizi açıp en samimane dua ve beddualarımızı sıralıyoruz. Zulmün tavan yaptığı her menfur hadisede, bir bedenin uzuvları gibi olmamız gereken kardeşlerimizin hali, aklımıza, hissiyatımıza ve benliğimize şiddetle dokunuyor. Fakat ne çare ki, şehit haberleri ve katliam görüntüleri medyayı işgal etmediği zamanlarda, sanki yüzlerce yıllık ölü toprağımızın altına gizleniyoruz yeniden. Günlük telaşelerimiz, kısır siyasi tartışmalarımız, futbol maçlarımız, sağlıklı beslenme reçetelerimiz, gelecek kaygımız ve maişet derdimiz, yeniden meşguliyetlerimizin en baş köşesine yerleşiveriyor. Bir sonraki darbeye, bir sonraki zulüm dalgasına kadar, neden bu haldeyiz? sorusunu sormak ekseriyetle aklımıza bile gelmiyor. Elbette, özellikle de kabz zamanlarında, benim gibi herkesin aklına geliyor bu neden sorusu. Her insanın, kendi bakış açısı, tecrübesi ve mesleğiyle ilgili bir görüşü yahut fikri olması da normal. Ben bir bilim adamıyım. Kainatın en esrarlı parçalarından birisi olan canlılığı anlamaya çalışan, onun gizemli mantığını anlayabildiğim kadarıyla çözebilmek adına, kevni ayetlerden bilgi ve ders devşirmeye çalışan bir fizyoloğum. Elbette herkes gibi ben de kendi mesleğim penceresinden bakıyorum hayata; ve gördüklerim, zulüm altında inleyen İslam dünyası ile ilgili bana da bazı fikirler veriyor, beni bazı çözüm arayışlarına itiyor. Sonra kendime bakıyorum. Gördüğüm manzara güzel değil. İçine doğduğum İslam geleneği, maddi alemin bilgisi konusunda pek de iç açıcı bir tablo çizmiyor. Temel rehberi olan Kur'an-ı Kerim'in açık ve sarih emirlerine ve ikazlarına rağmen, kainata bakma iştiyakını, gördüğünden hayrete düşme kaabiliyetini ve Sünnetullah'ın gizli yönlerini anlama tecessüsünü neredeyse tamamen yitirmiş! Günde beş vakit, zamana bağlı bir ibadeti ifa ile yükümlü kılınan Müslümanlar, her nasıl oluyorsa, son bir kaç asırdır ciddi bir astronom çıkartamamış. Her gün en az beş defa aynı kıbleye yönelmesi istenen Müslümanlar arasından, son bir kaç yüzyıldır nam salmış bir coğrafyacı duyulmamış. Ankebut Suresi'nin 20 numaralı ayetinde tüm Müslümanlara açık ve net bir emir olarak yaratmanın nasıl başladığını anlamak için yeryüzünü gezip dolaşma talimatı verilmiş olmasına rağmen, son bir kaç yüzyıldır adını bildiğimiz hiç bir Müslüman biyolog, jeolog, palentolog yahut antropolog çıkartamamışız. Kısacası, sadece Kur'an'ın açık işaretlerine bakarak, bu gün bilim ve teknoloji anlamında bulunduğumuz nokta, başımızı öne eğdiriyor ve bizi Rabb'imiz karşısında mahcubiyetten suskun bırakıyor. Maddenin ilmini neredeyse bu gün tamamen Batıdan alıyoruz. Bu kainatın nasıl yaratıldığına, yıldızların nasıl teşekkül ettiğine, canlıların nasıl bu dünyaya dağıldığına, fiziğe, kimyaya, nanoteknolojiye, tıbba, psikolojiye, sosyolojiye ve dahi bilginin tüm alanlarına dair elimizdeki malumatın neredeyse tamamı, İslami değil, seküler ve materyalist temelli batı biliminin ürünleri. Maddeci bir saikle işe koyulan batı, maddeyi anlamakta özellikle geçtiğimiz yüzyılda çok ciddi mesafeler kat etti. Size derdimi arz etmeye çalıştığım bu yazının yazılmasını ve şu anda sizin bunu okumanızı mümkün kılan teknolojinin neredeyse her kademesi, modern batı biliminin ürünü. Bu gelişmişlik, çoğu zaman bizi hayrete düşürecek boyutlara ulaşıyor. Müslüman bilim meraklıları ve bilim alanının profesyonelleri, her gün onlarca yeni keşif haberlerini tercüme yoluyla takip etmeye çalışıyorlar. Elbette arada Müslüman bilim emekçilerinin isimleri de okunuyor; ama hala bilim kitabının kurallarını, madde temelli batı bilimi yazıyor. Bazen, bilimsel keşiflerden bir kısmı özellikle ilgimizi çekiyor. Yeni bulunan galaksiler, Büyük Patlama gibi kuramlar, birbirine karışmayan denizler, karadelikler, canlılar dünyasındaki harikalar, bedenimizdeki akıl durduran mekanizmalar... Özellikle bu gibi bilimsel bulgular ile Kur'an ayetleri arasında ilişkiler bulmayı çok seviyoruz. Fakat tüm bu bilgilerin işaretleri Kur'anda mevcutken, bunları neden Müslüman bilginlerin bulamadığı çok sık gelmiyor aklımıza. Daha da ilginci, ekserisi inançsız olarak bilinen bilim adamlarının çalışmaları sonucu Kur'an'daki bilgileri teyit ediyor oluşumuz, bizde görünür pek bir rahatsızlık oluşturmuyor gibi. Öte yandan, batı biliminin bazı netameli mevzuları bizim için tartışma konusu dahi olmadan reddediliyor. Bunların belki de en ünlüsü, canlıların evrimi konusu. Canlıların nasıl yaratıldığı ve bu dünyaya hangi kurallar çerçevesinde yayıldığı son bir kaç yüzyıldır Müslümanların ilgi alanına hiç girmemiş olmasına rağmen ve bu konuda hemen hemen hiç bir fikrimiz yokken, bu konuda yapılan araştırmaların sonuçlarını şiddetle reddetme ve görmezden gelme eğilimimiz hala çok yaygın. Hem de aslında reddiyemizin, Hristiyan kilisesi ile bilim adamları arasındaki asırlık bir kavganın doğudan ithal versiyonu olduğunu tamamen göz ardı ederek yapıyoruz bunu. Dünyayı gezip araştırma işini hiç yapmadan, bu işi yüz yılı aşkın bir zamandır rutin olarak yapan batılı bilim adamlarını bir kalemde silmekte beis görmüyoruz. Üzerinde bulunduğumuz coğrafyada yaşayan insanlar, aslında hiç de sıradan bir insan topluluğu değil. Bu coğrafya, tüm semavi dinlerin ve neredeyse bütün önemli felsefi fikirlerin dölyatağı. İnsanlığın başlangıcından beri Mezopotamya ve Anadolu coğrafyası, hemen her dönemde, insanlığa yön verecek bilgilerin neşet etmesi için hazırlanmış, özel bir mekan gibi görünüyor. Bin yılı aşkın zamandır İslam bayrağı altında medeniyetler kuran dedelerimizin bıraktığı kültür ve toplumsal kodlar, ister fark edelim ister etmeyelim, adeta genlerimize işlemiş halde bizimle birlikte. Fakat son bir kaç yüzyıldır, sebepleri benim ilmimi aşan bir fetretin pençesinde kıvranıyoruz. Bütün bunlara rağmen, ümmetler yarışında gerilere düşmüşüz. Sebepleri elbette muhteliftir, elbette ki sadece benim bilgimle bu büyük hastalığın teşhisi konamayabilir. Fakat yine Kur'ana bakarak, Allah'ın ipine sımsıkı sarılma, yani O'nun bize bahşettiği mesajı her devirde yeniden ve yeniden okumaya üşenme rahatsızlığının tam da meselenin merkez noktasını oluşturduğunu görmek, çok zor değil. Teşhis bu şekilde belirlendiği zaman da çözüm aslında kendiliğinden ortaya çıkıyor. Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Mehmet Görmez'in Kültür Ajanda Dergisi'nin Haziran 2014 sayısında yayınlanan mülakatı, bu konuda şahsıma ve benim gibi düşünenlere umut veren mesajlar içeriyordu. Bunlardan belki de en önemlisi Kainatın ayetlerini anlamayanlar, Kur'an'ın ayetlerini de anlayamazlar ifadesidir. Her 5-10 yılda bir Kur'an'ın yeniden tefsir edilmesi gerektiğini belirten Görmez, bu tercüme faaliyetinin sadece tefsir uzmanlarınca değil, bilim alanında uzman insanların da katılımıyla amacına ulaşabileceğinin defaatle altını çiziyor. Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanı'nın ağzından bu sözleri duymak, gelecek adına umutlarımızı yeşerten müthiş bir müjdedir aslında. Anlayalım diye Arapça olarak indirilen hayat rehberi Kur'an-ı Kerim'in, günümüzün bilgisine hakim bilim adamlarıyla birlikte yeniden, yeniden ve tekrar yeniden okunması, yeni baştan anlaşılması ve anlatılması gerekiyor. Kur'an'ın asli mesajlarından en önemlisi olan kevni ayetlere dikkat çekme mesajının, yeni nesillere doğru biçimde anlatılması gerekiyor. Bu görev, bu gün bizlerin omuzlarındadır. Eğer bu görevi hakkıyla yerine getirmeye niyet edersek, yani mesleği ve uzmanlığı ne olursa olsun, dünyanın ve kainatın güncel bilimsel bilgisine sahip insanlarımızla, kainatın ezeli tercümesi olan Kitabımız'a bakmaya karar verebilirsek, yüzyıllardır avuçlarımız arasından kayıp duran o kutlu ipi tekrar sımsıkı kavramak yolunda büyük bir aşama kaydedeceğiz. Geleneğin ve geçmişin sırtımıza yüklediği tüm zan ve ön yargılardan kurtulup, Kadir-i Mutlak'ın bize ne mesaj verdiğini yeni baştan anlamaya çalışırsak, önümüzde açılacak yeni ufukların bizi bambaşka diyarlara ulaştıracağını ve tüm insanlığın beklediği kurtuluşun tohumlarının bu çabada saklı olduğunu, imanen kat'iyet derecesinde biliyoruz.


Sıradan ve görece sağlıklı dönemlerini, kendi tabiatıyla diyalog kurma ihtiyacını hiç hissetmeden geçiren modern insanın, bitkisel veya alternatif tedavi yöntemlerine de eczanelerde satılan ilaçlar gibi bakmasında anormal bir yan yoktur. Şundan şu kadar al, şunu şu kadar yap, hastalığın geçer denmesine alışmış insanların bütüncül sağlık yaklaşımlarını hemen kavrayıvermeleri o kadar da kolay değildir. Fakat hekimlik mesleğini yapma yetkisi bulunan insanların, bu farkı anlamak için daha ciddi çaba göstermelerini beklemek de sanıyorum hepimizin hakkı olsa gerektir. Sonuçta, hayatını lineer ve determinist reflekslerle yaşayan; sağlığı sadece boğazından geçen besinlerin kalori değerleri ve çeşitliliğinde aramaya alışmış, yaşamının ruhsal yönüne yabancı insanların, alternatif tedavi yöntemlerinden fayda görme şansı da zayıf olacaktır. Fransız herbalist Maurice Messegue, İnsanlar ve Bitkiler adlı otobiyografik kitabında İngiliz Başbakanı Winston Churchill'in tedavi sürecini anlatır. Churchill'e, tedavi için öncelikle tütünü bırakmasını salık veren bitki uzmanı, ünlü devlet adamından ummadığı bir yanıt alır: Bunu bırakırsam zaten iyileşirim, o zaman sana ne gerek var?. Messegue, Churchill'i haklı bulduğunu ve tedavi uygulamasına bunun üzerine başladığını belirtiyor; fakat bu anlatıda Churchill'in yaşam tarzını değiştirmekte ne kadar isteksiz olduğunu ve iyileşme dediği şeyi kendisinden ne kadar uzakta aramaya şartlanmış olduğunu rahatlıkla görüyoruz.


İlk defa bir üniversite öğrencisi olduğum sıralarda, kişisel gelişim kitaplarının önderlerinden olan kitaplardan birisi o günlerde bir çok insanın olduğu gibi benim de gündemime girmişti. Anthony Robbins'in yazdığı İçinizdeki Devi Uyandırın başlıklı kitap, ardından gelecek binlerce taklit ve benzerlerinin ilk ve en etkili örneklerinden birisidir; bilenler bilir. Kitabı süratle okuduğumu hatırlıyorum . Kitapta, motivasyon anlamında bir çok ilginç ve dikkate değer tavsiye ve olay aktarılıyordu. Ama bunlar arasında o dönemde bana en garip gelen tavsiye, her sabah, hatta fırsat bulduğumuz her durumda, bir aynanın karşısına geçip, kendi kendimize sırıtmamızı öneren kısımdı. Robbins bunu önerirken, yüzünüzeki gülme kaslarıın faaliyetlerinin beyninize etki yaparak sizi mutlu bir ruh haline sokacağını anlatıyordu. Bir kaç kez denedim tabii; fakat alışmamış birisi için ayna karşısında sabahın köründe kendi kendine maymunluk yapmak gerçekten de zor bir iş ve ciddi motivasyon istiyor! Fikir o dönemlerde bana ne kadar saçma gelse de, bu ilginç tavsiyeyi defaatle denediğim için hiç unutmadım. Ayrıca bana sorarsanız, işe de yarıyordu, ama bunu kimseye anlatmaya cesaret edememiştim. Yıllar sonra, sinirbilimleri alanında eğitimimize başladığımız dönemler içinde, sinir sisteminin çalışmasına dair hayret verici bilgiler ardı ardına yapmaya başladı. Bunların bir kısmı öğrenmemiz gereken teknik detaylardı; bir kısmı ise, bildiklerinizi birleştirerek yeni anlamlar üretmenizi zorunlu kılan birleştirici sinirbilimlerine dair konulardı. Ayna karşısındaki kendi kendime sırıtma tecrübelerimin de etkisiyle, benim dikkatimi en çok çeken konu Bedenlenmiş Biliş denen meseleydi. Aslında felsefi bir mesele olan bedenlenmiş biliş, bilişsel durumların, insan vücudunun duruş ve hareketleri tarafından belirlendiğini öne süren bir görüştü. Fakat günümüzde elde ettiğimiz deneysel bulgular, meseleyi sadece düşünsel bir yorum olmaktan çıkarıp, ciddiye almamız gerektiğini gösteriyor. Beynimiz ve omuriliğimizden oluşan merkezi sinir sistemimiz, bedenimizdeki bütün süreçlerin üst kontrol santrali gibi görev yapar. Bunu yaparken, bedenin her noktasından, çeşitli duyu organlarımız aracılığıyla aldığı verileri kullanır ve bu verileri değerlendirerek, nasıl bir tepki veya tepkiler dizisi üretilmesi gerektiğini hesaplar. Merkezi sinir sistemimize bilgi taşıyan temel duyularımızı biliyoruz: Görme, işitme, koku, tat ve dokunma, bildiğimiz o ünlü beş duyumuzu oluşturur. Bunun dışında ağrı, kaşınma, gıdıklanma gibi duyulara da aşinayız. Zira bu tip duyuları kimi zaman tamamen, kimi zaman da kısmen, bilinçli olarak algılayabiliyoruz. Fakat merkezi sinir sistemimize bunların hepsinden çok daha fazla bilgi aktaran başka duyu sistemlerimiz de var. Biz bunları bilinçli olarak hissetmediğimiz için genellikle varlıklarından haberdar bile değilizdir. Bu duyu, bedenimizin durumu hakkında son derece detaylı bilgileri beynimize ve omuriliğimize aktaran beden duyuları dediğimiz duyulardır. İç organların gerginliği, eklemlerimizin açısı, derimizin gerginliği, kaslarımızın boyu ve boylarındaki değişimin hızı, tendonlarımıza binen yük miktarı, derimizin altındaki katmanlardan taşınan farklı tipte hisler... Bu ve bunlar gibi onlarca farklı duyu tipi, biz farkında olmasak da, her saniye milyonlarca bitlik duyu bilgisini merkezi sinir sistemimize aktarır. Bu duyular sayesinde beynimiz, bedenimizin nasıl bir hareket yaptığını, uzaydaki üç boyutlu bedensel durumumuzu, az sonra yapacağımız bir hareket için yüzlerce kasımızın her birine nasıl emirler göndereceğimizi ve daha nice karmaşık hesaplamayı, bize hiç fark ettirmeden her an gerçekleştirir. Kısacası, bedenimizin her türlü durumuna dair bilgiler, hiç durmaksızın sinir sistemimize adeta akmaktadır desek, yeridir. Hal böyle olunca, bedendeki her türlü değişiklik, beynimize bilgi olarak gönderilir ve beynin tepki vermesin sürecinde bu bilgiler esas olarak alınır. Ayna karşısında sırıtmak, gerçekten de insan beyninin kendini daha mutlu hissetmesine neden oluyor! Yüzümüzdeki gülme kaslarından çıkan geri bildirim sinyalleri, beynimize komik ve keyif verici bir durum olduğunda verilern sinyallerle aynı olduğu için, beynimiz, daha önceden devreye soktuğu bağlantıları yine devreye sokuyor ve biz daha mutlu hissediyoruz. Bu konuda bir başka deney, mizahi bir yazı okuyan insanların bir grubuna dişlerinin arasında yatay olarak bir kalem tutmaları söylendiğinde neler olduğunu göseriyor. Bu şekilde, bir kalemi dişlerinizin arasında yatay olarak ısırıp dudaklarınızı gerecek bir duruşla metni okursanız, metni ağızlarında kalem olmadan okuyanlara göre daha komik buluyorsunuz! Yanak kaslarındaki kasılmalar, espri anlayışınızı doğrudan etkiliyor. - Kendinizi zayıf veya güçsüz hissediyorsanız; yahut topluluk karşısında konuşmak gibi cesaret isteyen bir göreviniz varsa, mikrofona geçmeden önce, sessiz-sakin bir yerde, sadece iki dakika boyunca açık duruş dediğimiz bir duruşta bekleyin . İki dakika sonunda kan dolaşımınızda stres işareti olan kortizol hormonunun miktarı ciddi oranda azalırken, cesaret verici testosteron miktarında ölçülebilir bir artış olacak. Etkilerini de hemen hissedeceksiniz. - İrade gücünüzü artırmak istediğinizde, kaslarınızı hafif sıkıp gevşeterek yapacağınız bir egzersiz çok faydalı olacaktır. Gergin kaslar, iradeyi kuvvetlendiriyor . - Çözülmesi zor bir probleme daha iyi yoğunlaşmak istiyorsanız, bir dakika kadar kollarınızı kavuşturmayı deneyin. Çaprazlanmış kolların sebatı artırdığı deneysel olarak gösterilmiş durumda. - Kısa bir süre sırt üstü uzanmanın alternatif düşünceler üretmenizi kolaylaştıracağını biliyor muydunuz? Kolları kavuşturmak yeterli gelmezse, bir de bunu deneyin... - Hazır yere uzanmışken bir 10 dakika kestirmeye ne dersiniz? 10 dakikalık hafif bir uyku bilişsel performansı dikkat çekici ölçüde artırıyor. - Konuşurken elimizin kolumuzun sürekli hareket ettiğine dikkat ettiniz mi? Boşuna değil: Konuşmanıza eşlik eden beden hareketleri hem daha kolay konuşmanızı, hem de mesajın karşıya daha net ulaşmasını sağlıyor. İnanmıyorsanız, ağzınızla evet derken, başınızı hayır anlamında iki yana sallamaya çalışın; yahut tersini yapın! - Karşınızdaki insanın duygularını daha iyi anlamak istiyorsanız tek yapmanız gereken onun hareketlerini taklit etmek. Fazla abartmazsanız, empati kurmanın en iyi yollarından birisidir. - Farklı bir aksanda konuşulan dili anlamakta zorlanıyorsanız, o aksanı taklit etmeye çalışın. Taklit ettikçe, daha iyi anlamaya başladığınızı fark edeceksiniz...


Lise veya üniversite çağlarında mısınız? Akademisyen olmak hayallerinizi mi süslüyor? Bütün negatif örneklerine, içine düşebileceğiniz maddi kısıtlılıklara, akademinin yüz karası kimi geçmiş örneklerine rağmen, halen toplum içinde saygınlığını korumaya devam eden üniversite hocalığı payesi yüreğinizi mi kıpırdatıyor? O zaman bu yazı ilerideki 10-15 yıl için işinize yarayabilir. Size basit bir kaç tavsiye sunmaya çalışacağım. Bunlar benim kişisel görüşlerim olacak; ama biliniz ki, bir üniversite doçenti olarak bunları kafamdan uydurmuyorum. Bilim ve akademi dünyasının geçmiş yıllardaki tecrübelerine dayanarak tahmin ettiğim yakın gelecek hakkında sizlere bir fikir vermeye, bir öneri sunmaya çalışacağım. Eğer haklı çıkarsam, ve siz de buradaki önerileri takip etmeye karar verirseniz, yakın bir gelecekte bilimin yönünü belirleyen insanlardan birisi olabilirsiniz. Biliyorum, bir çoğu alışılagelmiş tavsiyelerin dışında; ama zamanla haklı olduğumu göreceğinizi umut ediyorum. 1. Öncelikle yaşayabileceğiniz maddi darlık durumlarına karşı manen ve maddeten hazırlık yapmaya çalışın. Akademik dünyada alacağınız ücretler sizi her yıl okyanus ötesi adalarda tatile götürmeye yetmeyecektir; fakat hem biraz tutumlu olarak, hem de akılcı projelerinizden alabileceğiniz ödeneklerle, gayet rahat bir hayat yaşayabileceğinizi hatırınızda tutun. 2. Erken evlenmeye çalışın ve mümkünse eşlerin her ikisinin de akademisyen olmayı düşündüğü birlikteliklerden kaçının; zira bir eve iki deli her zaman fazladır! 3. Akademik hayatınızda standart çalışma disiplinlerinde ve bilim dallarında başlasanız da, disiplinlerarası alanlarda bilgi sahibi olmayı ve fikir geliştirmeyi öncelemeye çalışın; zira yakın geleceğin dünyasında, bildiğimiz disiplinlerin buharlaşmasına bağlı olarak disiplinler arası sınırlarda ortaya çıkacak yeni kros-disipliner yaklaşımlar büyük önem kazancak. A. Okumayı hayatınızın birinci öncelikli işi haline getirin. Okurken bilmediğiniz her konuyu, çözemediğiniz her soruyu yazdığınız bir defteriniz mutlaka olsun. Sık sık defterinize dönerek, eldeki tüm kaynaklarla cevapları kendiniz bulmaya çalışın. B. Hangi alanda çalışacak olursanız olun ; temel fizik kuramlarını, psikolojinin temellerini; karmaşıklık bilimi , kaos kuramı ve sistem kuramı gibi modern birleştirici alanların temellerini ve fraktal geometrinin esaslarını mutlaka öğrenin. C. Matematiksel düşünce yeteneğinizi geliştirmek için egzersizler yapın. D. Okulda öğrendiklerinizin bilim ve insan hakkında size neredeyse hiç bir şey söylemediğini ve hemen her şeyi yeni baştan öğrenmeniz gerektiğini sıklıkla kendinize hatırlatın. E. Her şeyi okumak sizi bilge yapmaz; okurken bir yol ve yöntem belirleyin. Temel felsefi ve bilimsel sorunlarınıza yanıt verecek okumalara her zaman öncelik verin. F. hangi bilim dalına ait olursa olsun, karşılaştığınız tüm yöntemlerin temellerini öğrenmeye çalışın; zira bilim adamının hayal gücü bildiği yöntemlerle sınırlıdır. 5. Ne yapıyor olursanız olun, neyi neden yaptığınızı bilin. Ezbere hiç bir iş yapmaya kalkmayın; ama hiç bir şey! 6. Felsefenin temellerini muhakkak iyice öğrenin. Bilim feslefesi okuyun. Modern bilimin temel felsefesini iyi anlayarak, eksikliklerini görebilecek bir seviyeye doğru çalışmalarınızı sürdürün. 7. Bilimsel alanda hazır olarak size gelen hiç bir genellemeyi ve tanımı peşinen kabul etmeyin. Bilimin yanılgılar ve yanılgılardan çıkartılan derslerden oluştuğunu asla unutmayın. 8. Önünüzdeki 5-10-20 ve 50 yıllık gelecek dönemlerde çalıştığınız alanların gelişim yönlerine dair tahminler üretmeye çalışın. 9. Bu gün neredeyse bütün eğitim sistemleri beyninizin sol yanı ile temsil edilen analitik bölümüne hitap eder. Beyninizin derin özelliklerini kullanmayı öğrenmek için, sanata, yaratıcı faaliyetlere, hobilere ciddi ve programlı zaman ayırmaya gayret edin. Bu faaliyetler sağ beyninizle temsil edilen yaratıcı yeteneklerinizin kapısını açacak ve bu gibi faaliyetlere ayırdığınız zamanlar, size hesaplayamayacağınız kadar büyük faydalarla geri dönecektir. 10. İlgilendiğiniz konularda yazabildiğiniz kadar yazın. Hemen, şimdi, bu gün başlayın. Mümkünse bir günce oluşturarak internet üzerinden yazılarınızı paylaşın. Diğer insanlarla iletişimin ve bilgi paylaşımının inanılmaz faydalarından sonun kadar istifade etmeye çalışın. 11. Bilginizi başkalarıyla paylaşmak ve bilgilerini paylaşmayı seven insanlarla bir arada olmak için mümkün olan her fırsatı değerlendirin. Bazı sohbetler size ciltlerce kitap okumaktan daha fazla bilgi verebilir; bunu kaçırmayın! 12. Sırf moda, yahut havalı olduğu için, bilimsel-sosyal-sanatsal, hiç bir konuyla ilgilenmek zorunda olmadığınızı sıklıkla kendinize hatırlatın. Gerçekten zevk aldığınız ve size bir şeyler kattığını düşündüğünüz faaliyetleri samimi ve dürüst bir şekilde tespit edin. 13. Evinizde mutlaka, çok küçük de olsa bir çalışma ortamı yaratın ve orada çalışmayı alışkanlık haline getirin. Aşırı konfordan kaçının ama rahat olabileceğiniz bir ortam tasarlamaya özen gösterin. Zamanla en mükemmel çalışma ortamını oluşturacaksınız; acele etmeyin. 14. Bilimi abartmayın. Hislerinizin, inançlarınızın, itkilerinizin ve kültürünüzün çok ciddi bilgi kaynakları olduğunu aklınızdan çıkartmayın. Bilimsel bilginin tek başına hiç bir büyük soruya yanıt veremeyeceğini akılda tutarken, bilimin dilini bilmeden soru dahi soramayacağınızı da unutmayın. 15. Her ne yapıyorsanız, aşkla yapın. Sıradan işler, ne kadar şaşaalı olursa olsun, sizde ve çevrenizde kalıcı etkiler bırakmazlar. 16. İnançlı olun. Yaptığınız ve yapacağınız işlerin nasıl yapılacağının yanı sıra neden yapılması gerektiğine, felsefesine ve büyük resim içindeki önemine dair sistematik fikir egzersizleri yapmayı ihmal etmeyin. 17. İnsanları okuma yeteneğinizi geliştirmeye çalışın; zira akademik dünyada yaşayacağınız sorunların çok büyük bir çoğunluğu insan kaynaklıdır. 18. Küçük de olsa tek bir işte en iyi ve vazgeçilmez olmaya çalışın. 19. İşinizi dünyanın her yerinde yapabilecek şekilde kendinizi eğitmek için her fırsatı kullanın. 20. Yabancı dili sınavları geçmek veya engellerden aşmak için değil; kendinizi bütün dünyaya ifade etmek için öğrenin.


Her öğrendiğimizde, her algımızda, her düşüncemizde değişiriz. Yeni doğmuş bir bebeğin beyninde her saniye 1.8 milyon yeni bağlantı kurulduğunu hesaplıyor bilim adamları. Statik bir et parçası gibi görünen o muhteşem orkestra, her an yeni evrenler kuruyor, yeniden organize oluyor. Bu değişim ömür boyu devam ediyor. Boyutlarını öğrendikçe, ne kadar inanılmaz, ne kadar muhteşem bir rutinimiz olduğunu biraz daha iyi anlıyoruz. Bu döngü içinde, iradesi, istekleri, arzuları, umutları ve gelecek tasavvuru ile benzersiz faillerden birisidir İnsan. Aynen diğer türdaşları gibi, yaşadıkça değişir ve değiştirir. Hem kendisini, hem de herkesi. En uzak insanın 6-7 kişilik mesafede olduğu bu küçük dünyada, her karar, her deneyim, her düşünce, kısa zamanda hepimizi değiştiriyor.


Alternatifiydi, gelenekseliydi, ortodoksuydu derken, tıbbi yontem ve yaklaşımlar arasındaki tartışma gittikçe alevleniyor. Bir yandan tıbbi herhangi bir eğitimi olmayan insanların da aralarında bulunduğu bir kesim her derda deva bitkiler hakkında kitaplar yazıp tedaviler öneriyorlar. Diğer yandan bir kısım tabipler, ilaçlar ve kanıta dayalı tıp dışında herhangi bir sağaltım yöntemini kabul etmemek konusunda ileri düzeyde bir tutuculuk içindeler. En geniş nüfusa sahip olduğunu düşündüğüm bir başka grup ise, ilaçların bir çoğunun tabiattaki bileşimlerden elde edildiği gerçeğinden de hareketle, ilaçlara destek olabilecek bitkisel rejimlerin varlığını kabul ediyor, hatta ara sıra uyguluyor; fakat iş bunları tıbbi olarak ciddi bir biçimde gündeme almaya gelince, o noktada oldukça çekinceli yaklaşıyorlar. Bu yazıyı okuyorsanız, bir şekilde bitkisel tedavi ve modern tıp arasındaki bu tartışmaya müdahil olmuşsunuz demektir . Şimdi size konuyla ilgili elimden geldiğince farklı bir bakış açısı sunmaya çalışacağım. Bu konuda daha önce bolca konuşma fırsatı bulduğum klinik hekim arkadaşlarımızın görüşlerini ve geleneksel tıp felsefesinden gelen bilgileri, sistem bakışı ve karmaşıklık bilimi gözlüğüyle kısca aktarmaya çalışacağım. Vücudumuzda meydana gelen işlev bozukluklarına genel olarak hastalık diyoruz. Daha doğru bir ifadeyle, vücudumuzun iç ortamını sabit tutabilme yeteneğini sekteye uğratan ve vücudun dinamik dengesini bozan uzun süreli değişiklikleri hastalık olarak nitelendiriyoruz. Hastalıklar, iç ve dış faktörlerden kaynaklanabildiği gibi, genetik ve yapısal bazı eksikliklerden ve kusurlardan da kaynaklanabiliyor. Ayrıca hastalıkları temel olarak geçici ve süreğen olarak da ikiye ayırabiliyoruz. Geçici rahatsızlıklar, genellikle ilaçlarla tedavği edilebilen, kendisini ortaya çıkaran etken ortadan kaldırıldığında iyileşen hastalıklar olarak düşünülebilir. Süreğen, yahut kronik hastalıklar ise uzun süre bedenimizi etkileyen ve onun bir parçası haline gelmeye başlayan hastalıklardır. İlaç, vücudumuzdaki düzensizlikleri ve rahatsızlıkları tekrar düzene sokmakta kullandığımız madde veya bileşiklere verdiğimiz genel bir isim. İlk ilaçlar tabiatı ve özellikle de hayvanları gözlemleyerek, bitkilerden veya doğal minerallerden elde ettiğimiz özütlerdi. Sözgelimi, bir insanın ishalini tedavi etmek için, hastaya ishal hayvanların yediği otları yedirmek veya bu otlardan hazırlanmış bir çay yahut macunu uygulamak sorunu çözebilmenin en doğal ve mantıklı yoluydu. Daha sonra bu doğal terkipleri rafine etme yolları araştırılmaya ve bulunmaya başladı ki geleneksel bitkisel kürler böylece ortaya çıktı. Farklı bitkilerin yüzyıllar süren tecrübelerden yola çıkarak değişik oranlarda hazırlanan bileşimleri ile bir çok hastalık tedavi edilmeye çalışıldı. Bu sürecin en son perdesini ise ilaç olarak kullanılan kaynaklardaki etken maddelerin yalıtılmış bir şekilde elde edilmesi ve yoğun bir halde hastalıklara karşı kullanılması oluşturdu ki bu gün ilaç bilimi dediğimiz alan da işte bu uğraştan doğdu. Modern tıbbın temelini oluşturan ilaçlar işte bu şekilde doğal kaynaklardan elde edilen, yahut daha sonraki dönemlerde yapay yollardan elde edilen maddelerin uygun dozlarda kullanılmasına dayanır. Elbette, sözgelimi, bir bitkisel terkibin içindeki etken maddeleri saflaştırarak, bunları hastalıkların tedavisinde kullanmanın oldukça pratik yanları var. Hastalıkları en hedefe odaklı ve hızlı bir biçimde tedavi etmek, bitkilerin yılın belirli dönemlerinde bulunabilmesine mukabil ilaçlara her zaman ulaşabiliyor olmamız, ucuzluk ve doz kontrolü gibi avantajlar elbette inkar edilemez. Fakat ilaçların bu günkü yoğunlukta hayatımıza girmesi aynı zamanda direnç, yan etkiler, doz aşımları gibi istenmeyen sonuçların da ortaya çıkamasına sebep olmakta. Uygun durumlarda ve uygun bileşimlerde hazırlandığı takdirde bitkisel tedavi kürlerinin bir çoğunda görülmeyen yan etkiler, modern farmakolojinin ürünü ilaçlarda sıklıkla karşımıza çıkıyor. Mesela, söğüt ağacının kabuğundan hazırlanan bir çay kürü ağrı kesici etki gösterirken genellikle midenizde fazla bir sorun yaratmaz; fakat aynı ağacın içindeki ağrı kesici etken madde olan asetil salisilik asit adlı maddeyi saflaştırıp aspirin adlı bir ilaca dönüştürdüğünüzde, bir tarafta etkisi çok hızlanır, diğer yandan da mide ve kan pıhtılaşma problemlerini daha sık yaşamaya başlarsınız. Zira aspirinin içindeki asetilsalisilat miktarı hem doğal kaynaklara göre çok yüksektir, hem de o ilacın içinde etken madde olarak sadece asetilsalisilat vardır. Halbuki doğal terkip bundan çok daha farklıdır ve bu etken maddenin beraberinde, çoğunun etkisini bilmediğimiz bir çok organik ve inorganik bileşen mevcuttur. Antibiyotikler de tıp uygulamalarında çığır açan ve bakteri kökenli hastalıklarla mücadelemizde bize çok önemli avantajlar sağlayan silahlarımızdır. Daha doğrusu yakın zamana kadar öyleydi. Fakat özellikle bilinçsiz ve yersiz antibiyotik kullanımı sonucu, antibiyotik tedavisine dirençli bir çok bakteriyi kendi ellerimizle ürettik ve biz antibiyotiklerimizin gücünü ve etki aralığını artırdıkça, ileride soyumuzu tüketmeye aday, yepyeni dirençli hastalık bakterilerinin oluşumunu sağlıyoruz. Hastalıkları kontrol altına almakla yetinmeyip, kökünü kazımak motivasyonuyla yola çıkıyoruz artık. Modern tıbbın dayandığı temel bilimsel yaklaşım indirgemeci anlayıştır. Buna göre, bir bütünü anlamanın yolu, onu oluşturan parçaların özelliklerini anlamaktan geçer ve bütün dediğimiz şey, parçalarının özelliklerini toplamıdır. Buna mukabil, son yıllarda bilimv e düşünce dünyasında önemli etkiler yapan kaos ve karmaşıklık biliminde ise bütüncül bir algı ve beliren davranışlar söz konusudur. Yani parçaları ne kadar iyi bilirseniz bilin, bütünün özelliklerini tahmin etmekte bunlar size çok sınırlı bir fayda sağlar; zira bu tip karmaşık sistemler, farklı düzeylerde, doğrudan nedensellikle açıklanamayan, zuhur eden özelliklere ve davranışlara sahiptirler. Canlı bedenler, ister bitki, ister insan olsun, son derece karmaşık, farklı düzeylerde çok farklı görüntüler veren, çok düzeyli hiyerarşiye sahip karmaşık sistemlerdir. Bedenlerin ürettikleri ve kullandıkları bileşimler de aynı şekilde, çok üst düzeyde karmaşık bir içeriğe sahiptir. Canlı bedenlerin kurallarına ve türeyişlerine baktığımızda, biyoloji biliminin bize söyleyebildiği en net gerçek, canlı bedenlerde lüzumsuz bir şeyin var olmadığıdır. Canlılardaki bütün sistemler ve bileşenler, organizmanın yaşadığı çevre şartlarına en iyi uyuım sağlamasına yönelik ince bir ayarlamanın ürünüdürler. Milyonlarca yıl boyunca ince ayarlamalarla bu günkü halini alan bu bileşimler, sürekli değişen çevre şartları ile de her an yeniden düzenlenmekte ve canlının hayatta kalması için en uygun yoğunluklarda üretilip tüketilmeye devam etmektedir. Canlı bedenler yaşamlarını sürdürmek için gereken kimyasalları üretip tüketirken azami veya asgari oranları gözetmezler; onların temel hedefi en uygun bileşimi yakalamaktır ve bunu da çok mahir bir şekilde yaparlar. Bu tip karmaşık sistemlerin rastgele davranmadığını; önceden öngörülemese bile son derece karmaşık bir düzene sahip olduklarını, karmaşıklık biliminin de yardımıyla artık daha iyi anlayabiliyoruz. Bu mantıkla bakıldığında, karmaşık bir sistem olan canlı bedenin ürünlerinin de değişik seviyelerde karmaşıklık özelliği göstermesi gerektiğini rahatlıkla fark edebiliriz. Bir makina gibi tasavvur etmeye alıştığımız canlı bedenlerin üretimleri hiç de bir makinanın üretimine benzemez. En basit salgılarda bile onlarca farklı bileşen vardır. Örneğin akciğerlerimizden salgılanan ve soluk alırken akciğerlerimizin şişebilmesini mümkün kılan surfaktan adlı salgının içinde bir düzineden fazla etken madde vardır . Bu tip salgıların bir çoğunun içeriğini tam olarak bilemiyoruz; sadece etkilerine bakarak çıkartabildiğimiz bazı belli başlı bileşenlerini tesbit edebiliyoruz. Bu doğal bileşimlerin en önemli özelliği ise, içindeki bileşenlerden bir tanesinin yokluğunda; yahut miktarındaki bir artışta, o bileşimin biyolojik işlevlerinde belirgin bir bozulmanın olması... Yani küçük büyük demeden tüm bileşenler, bu bileşimlerin içinde önemli görevler yükleniyorlar. Endokrinoloji uzmanı Dr. Deepak Chopra, Quantum Healing adlı kitabında, doğal bileşimlerin bir çeşir know-how özelliğine sahip olduğunu öne sürüyor. Yani doğal bileşimlerde bir arada bulunan çok sayıda madde, tek tek saflaştırıldıklarında elde edilemeyen bir maharet sergiliyor; canlı bedeni nasıl iyileştireceklerini biliyormuşçasına, sağaltıcı etkiler gösterebiliyorlar. Chopra'nın doğal bileşimlere atfettiği bu özellik, doğada çokça gördüğümüz gibi, karmaşık sistemlerin zuhur eden özellikleri bağlamında kolayca anlaşılır hale geliyor. Canlı bileşimlerdeki nasıl yapılacağını bilebilme anlamındaki know-how bilgisi, o bileşimlerin canlı bir bedenden elde edilmesi ve o bedende de canlılıkla ilgili belirli görevleri yürütmek üzere hazırlanmış olmasında yatıyor. Tek hücreli organizmalardan bitkilere, sürüngenlerden insanlara ve balinalardan planktonlara kadar bu gezegende yaşayan tüm canlılar olarak hemen hemen aynı biyolojik bileşenleri paylaşıyoruz. Hepimiz dünya dediğimiz bu yaşamküre içinde yaşamak üzere ayarlanmış son derece hassas ve bir çok bileşeni ortak bedensel mekanizmalarla yaşantımızı sürdürüyoruz. Bu büyük ailenin bireylerinin bedenlerindeki bileşimlerin de birbirlerine çeşitli dozlarda ve durumlarda uygun olacağını; hatta tedavi edici özellikleri bulunacağını akletmek gayet kolay. Fakat modern farmakolojinin nimetleri olan ilaçlar ve insanoğlunun doğaya meydan okuyan yıkıcı yaşam tarzı, bizi bu doğal ve yavaş yöntemleri araştırmak ve uygulamak konusunda çok fazla cesaretlendirmiyor. Özellikle modern tıp dünyasının halen bu temel konulara bu denli ilgisiz olması günümüzde anlaşılabilir bir olay değil. Zira tıp bilimi, biyolojik alemin önümüze serdiği bu fırsatlara kulak tıkadıkça, hem bizler tedavi olmak için binlerce yan etkiye katlanmak, her sene direnci artan hastalık etkeni mikrorganizmalarla savaşmak ve kronik hastalıkların tedavisini unutup belirtileriyle uğraşmak gibi bir kadere saplanıp kalıyouz, hem de ortada fırsat kollayan bir çok iyileştirme şarlatanına ardına kadar açık bir pazar bırakıyoruz. Bilimsel bilginin ve yöntemlerin bu gün ulaştığı seviye, bize, başlangıç düzeyinde de olsa, karmaşık sistemler hakkında yepyeni şeyler söyleme şansı verirken, bizim hala 18-19. yüzyıl indirgemeci bilim anlayışı ile tedavi yapmaya çalışmamız anlaşılabilir bir durum değildir.


Hemen hepimizin bildiği gibi, zaman içinde çok sık aralıklarla tekrarlayan bir çok uyaranı sürekli gibi algılama eğilimimiz vardır. Örneğin, evlerimizde yanan ampüllerin aslında saniyede 40-50 kez yanıp söndüğünü biliyoruz; fakat bu gözümüz ve beynimiz için o kadar hızlıdır ki, bizler bu ışığı kesintisiz ve sürekli olarak algılarız. Ses için de aynı şeyler geçerlidir; sık tekrarlanan ses atımları, belli bir sıklıktan (yaklaşık saniyede 20-25 tekrardan) sonra sürekli sesler olarak algılanırlar. Bu boşluk doldurma beynimizin, biz hiç farkında olmadığımız halde bize sağladığı kolaylıklardan birisidir. Göz küremiz, dışarıdan gelen ışığı retina denen sinirsel tabakaya odaklamaya ve dış ortamdaki görüntünün gözün içinde net bir biçimde tekrar üretilmesinden sorumludur. Üretilen bu görüntü, retina üzerindeki özel ışık algılayıcı hücreleri, ışık şiddeti ve dalga boyu özelliklerine bağlı olarak uyarır ve bu uyarılar beynimize gönderilir. Işık algılayıcı hücrelerin oluşturduğu sinyalleri beyne taşıyan hücreler, optik sinir denen bir sinirde bir araya gelerek göz küresinin arka kısmından çıkıp beynin içlerine doğru ilerlerler. Göz küresinden optik sinirin çıktığı nokta retinamızın ortalarında bir yerlerde olmasına rağmen, o bölgede, mecburen, ışık algılayıcı hücreler yoktur. Bir başka deyişle, dış dünyanın retinamız üzerinde oluşturulan imgesinin ortasında aslında kör, yani görmeyen bir alan vardır. İnanmıyorsanız, bunu aşağıdaki basit test ile siz de görebilirsiniz. Gözümüzün sağlıklı bir şekilde işlev görebilmesi için, göz kapaklarımızın arada bir kapanıp açılarak gözü nemlendirmesi ve yabancı maddeleri uzaklaştırması gerekir. Buna göz kırpma diyoruz. Normalde bir insan dakikada ortalama 16 kez göz kırpar. Bu da bir günde 16 binden fazla göz kırpma anlamına gelir. Süresi çok kısa olsa da her göz kırpmada beynimize akan görme bilgisi kesintiye uğrar. Yani her göz kırptığımızda aslında saniyenin kesileri kadar bir süre körleşiriz. Bu süreyi bir gün için hesaplarsanız kabaca birbuçuk saat kadar kör olduğumuzu görebilirsiniz! Fakat ilginçtir, bilinçli olarak dikkat etmezsek bu kararmaları hiç bir şekilde fark etmeyiz. Beynimiz yine, görme duyumuzdaki bu zorunlu boşluğu kapatarak bizim rahat bir şekilde hayatımızı sürdürmemizi sağlar. Atomların %99.99 oranında boşluktan ibaret olduğunu biliyorsunuz; ve kuantum fiziğinin kuralları gereği, hiç bir atom uzayda aynı yeri işgal edemez; yani birbirlerine temas edemezler. Pekala atomlar düzeyinde hal böyle iken, biz nasıl oluyor da, mesela, bilgisayarımızın tuş takımına temas edebiliyoruz? Cevap basit, aslında temas ettiğimiz falan yok. Ölçemeyeceğimiz kadar küçük yakınlaşmaları temas olarak yorumlayan ve minicik boşlukları dolduran bir beynimiz var; hepsi o! Dokunma demişken; bir yüzeyin pürüzlülüğünü elimizle dokunarak nasıl algılayabiliyoruz? Derimiz bir yüzeyle temas ettiğinde, derideki çeşitli algılayıcılar beynimize sinyal göndermeye başlar. Bu sinyallerden bir kısmı da titreşim sinyalleridir. Elinizi pürüzlü bir yüzeye sürttüğünüzde, parmak uçlarınızın derisinde harekete bağlı olarak oluşan titreşim, titreşimi algılamaya özel algılayıcılar tarafından elektrik sinyallerine dönüştürülüp merkezi sinir sistemimize gönderilir. Fakat burada da bir kesiklilik sorunu vardır: Titreşim sinyalleri atlamalıdır ve saniyede belli sayılarda devirler halinde tekrar ederler. Yine burada da beynimiz, bu titreşim verilerini birleştirerek bize kesintisiz bir doku deneyimi sunmakta gayet mahirdir. Duyularımızdan konuşurken bize paha biçilmez avantajlar sağlayan boşluk doldurma özelliği, akıl yürütme süreçlerimiz söz konusu olduğunda başımıza bazı işler açabilir. Beyinde keşfettiğimiz bir çok mekanizma, aslında farklı düzeylerde ve farklı biçimlerde karşımıza tekrar tekrar çıkar. Boşluk doldurma da böyledir: Mesela üç saniye kadar bir süre içinde meydana gelen olayları eş zamanlı olarak algılama eğilimindeyizdir. Bundan dolayı şimdi dediğimiz an, aslında üç saniyelik bir zaman dilimine karşılık gelir. Dolayısıyla kısa süre aralıklarla cereyan eden olayları daha sonra hatırlamaya çalıştığımızda, algımızın bizi oldukça yanıltması mümkündür. Hatta çoğu zaman, yakın zamanlarda birlikte gerçekleşen olaylardan birinin ritmindeki değişikliğin, diğer olayların da ritminin değiştiği şeklinde bir yanılsama yarattığını biliyoruz. İçki servisi yapılan yerlerde bilinen bir müzik parçasının müşterilere biraz hızlı bir devirde dinletilmesinin, insanların içkilerini çok daha hızlı bitirmesine neden olduğunu biliyoruz. Benzeri bir çok deney, eş zamanlı verilen ışık ve ses gibi farklı ve tekrarlı uyaranlardan bir tanesinin sıklığı değiştirildiğinde, zihnimizin bu değişimi, aslında aynı sıklıkta devam eden diğer uyarana da yakıştırması şeklinde ortaya çıkan bir yanılsamanın varlığını göstermektedir . Bilgi boşluklarını doldurmakBoşluk doldurmanın daha fena bir etkisini yaşantımıza yön veren fikirlerimizde görebiliriz. Bir çoğumuz, evrenin işeyişinden arkadaşımızın ne düşündüğüne; bize hangi şapkanın yakıştığından dünyayı kurtaracağına inandığımız inançlarımıza kadar bir çok mevzuda fikir sahibiyizdir. Her birimiz bu fikirleri ölümüne savunmasak da, fikirlerimiz, karar alırken ve yeni fikirler oluştururken bizlere yön veren temel referanslarımızdır. Ciddi ve disiplinli bir düşünme ve araştırma süreci, bildiğimizi sandığımız bir çok meselenin aslında bize hiç de o kadar açık gelmediğini, çoğu kez dehşet içinde fark etmemize neden olabilir. Bunun temel sebebi, beynin ve beynin aracılık ettiği zihnimizin boşluk sevmemesi; olası her türlü bilgi veya fikir boşluğunu, bizi rahat ettirecek bir şekilde örtbas etmesidir aslında. Eğer fikirlerimiz, kararlarımız ve düşüncelerimiz üzerinde düşünme alışkanlığımız yoksa, bu boşlukları hiç bir zaman fark etmeyebiliriz. Ve eğer kendimizi bir fikir çatışması içinde bulursak, kesin olarak bildiğimizi ve inandığımızı sandığımız şeyler uğruna her şeyi yapmayı göze alabiliriz.


Bu yazıyı okumaya başladığınızdaki siz ile yazıyı bitirdiğiniz andaki siz, aynı kişiler olmayacaksınız. Bu durum yazının muhteşem yahut şok edici özellikte bir içeriğe sahip olmasıyla ilgili değil; hepimizin ortak bir özelliğiyle ilgili: Deneyim kazandıkça, öğrendikçe, yaşadıkça, hatta sadece düşündükçe bile, değişiyoruz. Duyduğumuz her söz, okuduğumuz her cümle, işittiğimiz her melodi, görüğümüz her yüz, aklımıza günde onbinlercesi üşüşen düşüncelerimizden her birisi beynimizi ve beynimizin hücreleri arasındaki bağlantıları değiştiriyor. Beynimizin değişmesi demek, her an her birimizin aslında hafif farklarla da olsa başka bir zihine doğru evrilmemiz, dönüşmemiz demek. Tüm deneyimlerimiz bizi hafifçe de olsa farklılaştırıyor; hem bedenen, hem zihnen, farklı insanlara dönüşmemizi sağlıyor. Zaman hızlı akıyor. Bunu hep söylüyor, çoğu zaman bundan şikayet ederken buluyoruz kendimizi. Beynimiz ve zihnimiz, zamanın akışını algılarken yine bilgi işleme sistemini kullanıyor. Belli bir zaman süresinin uzunluğunu, o zaman içinde aklımıza yerleşen anı ve tecrübelerin bir sonucu olarak, uzun yahut kısa algılayabiliyoruz. Hiç bir şey yapmadan oturduğumuz bir on dakika bize oldukça uzun ve sıkıcı gelirken, sürükleyici bir roman okur yahut film izlerken saatlerin nasıl aktığını bile anlayamayabiliyoruz. Fakat bunun psikolojik olarak ilginç bir yönü de var. İçinde yaşayıp maruz kalırken bize çok uzunmuş gelen o sıkılma zamanları, daha sonraları hatırlandığında, belleğimizde çok ufak bir zaman dilimi olarak hatırlanıyor. Anı biriktirmediğimiz süreçler, zihnimiz tarafından sanki yaşanmamış; sadece içinde bulunulmul ve geçilmiş minik dilimler gibi hatırlanıyor. Halbuki roman gibi, film gibi, yeni insanlarla tanışmalar gibi tecrübe açısından yoğun zaman dilimleri daha sonraları olduğundan bile daha uzunmuş gibi hatırlanıyor. Psikolojik araştırmaların gösterdiği bu gerçek, tecrübenin, bire-bir yaşamanın, ömür dediğimiz bu sürecin zihinsel kayıtlarının miktarını ve derinliğini ne düzeyde etkilediği üzerinde düşünmeye zorluyor bizleri. Neden hızla akıyor zaman? Etrafımızdan bilgiler, haberler, dedikodular, -miş'ler, -mış'lar akıp duruyor. Şehirli insanın etrafı da kafası da istiap haddinin üzerinde kalabalık. Neredeyse günlük zihinsel faaliyetlerimizin hiç birinin üzerinde bir kaç saniyeden fazla durup düşünecek zamanımız kalmıyor. İçselleştiremediğimiz, tadına varamadığımız, kününe vakıf olamadığımız milyonlarca an dizisini hızla yaşayıp geçmek zorundayız. Daha sonra dönüp geriye baktığımızda ise, zihnimizdeki kayıtlarının ekserisinin, hatırı sayılır pek bir iz bırakmamış saatler, günler, aylar ve yıllardan ibaret olduğunu fark ediyor ve neticede, zamanın ne kadar hızlı geçip gittiğine hayıflanırken yakalıyoruz kendimizi. Ömür süremiz, bize verilmiş en kıymetli emanet. Süresi belirsiz o süreç içerisindeki asli görevimiz, bana sorarsanız, olabildiğince dönüşmek, olgunlaşmak ve bize verilen benzersiz fırsat ve imtihanlardan olabilecek azami tecrübeyi devşirmek. Buna kemalat yolculuğu da diyebilirsiniz. Yaşamımızın en iyi koşullarda neredeyse üçte birini eğitim denen süreçlerle geçiriyoruz. Aslında her birisi benzersiz ve yegane olan biz insancıklar, yığınlar halinde sınıflara bölünüp, bir kaç meslek grubuna sığsınlar diye, tüm yeteneklerinden, müşahhas özelliklerinden, çocukluk arzularından ve heveslerinden itinayla budanıyorlar bu süreçte. Tepkilerimiz, zevklerimiz, arzularımız, korkularımız, hedeflerimiz otomatikleştiriliyor, aynılaştırılıyor. Bize verilen kutunun dışındaki ihtimalleri düşünme yeteneğimizi tamamen kaybedene kadar eğitiliyoruz. Sitem kaza ve kaçaklarını bir kenara koyarsanız, insana bahşedilmiş sanat, yaratıcı düşünce, aykırı fikir, yeni düşünceler üretme ve yeni ufuklara açılma gibi tabii yeteneklerimiz olabildiğince halının altına süpürülüyor, unutturuluyor. Komplo teorilerindeki gibi muktedir ve gizli örgütler değil bunu yapan; biz bunu bizzat kendi kendimize yapıyoruz. Zira insanız, konforu da severiz ve bildiğimiz rahat yoldan saparak daha iyi bir yola girme riskini almayı çoğumuz pek sevmiyoruz. İşe yaramadığını bile bile, böyle eğitmeye, böyle çalışmaya, böyle telaşlarla ömür geçirmeye ve böyle ölüp gitmeye pek sesimizi çıkartamıyoruz. İnsanı insan eğitir. Evde aile, okulda öğretmen, üniversitede profesör, marangoz atölyesinde usta, ila ahir, yenilerini yetiştirir. İşi aslında boynuza kulağ geçirtmektir. Sadece bidiğiniz göstermek veya öğretmek değil, bilinmeyeni keşfetmesi için talebesine, çırağına, yamağına ufuk açmaktır. Ama hepsinden esası ilham vermektir. Çocukluktan başlayarak aslında bir öğrenme canavarı olan insanın öğrenme sürecinin motoru merak ve ilhamdır. Sebebi ve motivasyonu verebilirseniz, sizin bir şey öğretmenize bile hacet kalmaz. Her koşulda, her imkansızlıkta öğrenebiliriz. Yeter ki kafi itiş gücümüz, kafi adanmışlığımız oluşsun. Eğitimin hangi safhasında, hangi devresinde verebiliyoruz acaba böyle bir itme gücünü? Ufak tefek kazalar dışında, maalesef bu tabii yeteneğimizi kaybetmiş gibi görünüyoruz. Geleceğimiz için gerçekten endişeleniyor, bir şeyler yapmak istiyorsak, ne yapıyor olursak olalım, biraz durup, elimizdeki ana, şu ana, şu anda elimizde olana dikkat kesilmemiz ilk büyük gereklilik. Geçen zamanı unutulmaz deneyimlere, dolu dolu yaşanmış bir ömrün paha biçilmez anılarına dönüştümenin tek yolu, kafamızı toplayıp, elimizdeki tecrübenin keyfine varmaktır. Bir başka görevimiz daha var: Bu alışkanlığı yeni nesillerimize hızla vermemi de gerekiyor. Daha doğrusu, onların elinden bu paha biçilmez ve fıtri yeteneği almaktan vaz geçmeliyiz artık. Oyun oynarken gelecek endişesi yahut geçmiş pişmanlığı ile anını zehir eden kaç çocukla tanıştınız? Bulamazsınız; zira onlar, henüz yeterli eğitim almamışlardır ve içinde yaşadıkları anın sonsuzluğu içinde, zihinlerinin evi olan beyinlerini değiştirmenin, dönüştürmenin keyfini alabildiğine yaşamaya programlanmıştır.


Bu konuların en başta geleni de canlılık konusudur. Canlılık konusunda konuşan bilim adamlarını dinlediğinizde çok bildikleri zannına kapılabilirsiniz. Ama bir insan fizyolojisi doçenti olarak itiraf etmeliyim ki gerçek pek de öyle değildir. Canlıların kökeni ve canlılığın tarihsel seyri üzerine yürütülen tartışmalarda zorunlu olarak bilimsel verileri kullanmamız gerekir. Elimizdeki bilimsel verilerin büyük bir çoğunluğu ise indirgemeci bir anlayışla, doğayı parçalarına ayırarak incelemek ve bütünü parçalarının davranışı cinsinden açıklamak şeklinde özetlenebilecek bir yaklaşımın ürünüdür. Darwin, evrim kuramını formüle ederken doğaya genel bir gözlükle bakmış; büyük ölçekli gözlemlerini, temel bilimsel bakış açısı ile birleştirerek ortaya bu güne kadar ulaşmış bir kuram koymuştu. Bu gün ise Dawin'in zamanında hiç bilinmeyen genetik, mutasyonlar, protein varyasyonları gibi konular bilimin merkezi konularıdır ve evrimsel değişimin mekanizmaları da bu narin ve detaylı alanlarda aranır hale gelmiş durumdadır. Acaba bu gün atomlar boyutunda yürütebildiğimiz araştırmalarımızdan elde edilen anormal miktarda veri, bize canlılık hakkında eskilerin bilmediği ne öğretti? Bu gün biyolojik bilimler ve tıbbi araştırmalar büyük oranda iki kaba ve sözsüz varsayıma dayanır. Bunlardan bir tanesi az önce bahsettiğimiz indirgemeci yaklaşımdır ki bir bütünün, parçalarının özelliklerinin bir toplamından ibaret olduğunu ve parçaların anlaşılmasıyla bütünün de zamanla anlaşılacağını söyler. İkincisi ise, canlılık dediğimiz şeyin, canlı bedeni oluşturan maddesel parçacıkların etkileşimi cinsinden açıklanabileceğini kabul eden varsayımdır. Bu ikinci bakış açısına göre canlılık denen şey, yeterince karmaşıklaşmış madde parçacıklarının son derece kompleks ama anlaşılabilir ilişkilerinin doğal bir sonucudur. Yani canlılığın sürdürülebilmesi için ruh gibi metafizik kavramlara veya fizik alemin ötesinden müdahalelere gerek yoktur. Canlılığın meydana gelebilmesi için belirli bir maddesel çorbanın varlığı yeterlidir; yaşam burada kendiliğinden doğar. Diyelim ki 30'lu yıllarda bir kasabada yaşıyorsunuz ve hayatınızda daha önce hiç elektronik bir bilgisayar yahut hesap makinası görmediniz. İşlerinizi mekanik aletlerle hallediyor, hesaplarınızı mekanik hesap makinalarında yapıyorsunuz. Fakat bir gün yolda bir alet buluyorsunuz. Sizden 70-80 yıl kadar sonra insanların bu cihaza dizüstü bilgisayar adını vereceklerinden ve neredeyse çocuklara kadar yaygınlaşacağından habersiz olarak, merakla bu nesneyi alıp incelemek üzere eve götürüyorsunuz. Cihazın yanında ne bir kullanım kılavuzu ne de ipucu verecek bir doküman var. Acaba elinizdeki 30'lu yılların teknolojisi ile böyle bir cihazı anlama şansınız var mı? Yeterince çalışır ve elinizdeki bütün imkanları kullanırsanız elbette var! İlk bakışta tuşları ve ekranıyla bunun bir nevi daktilo yahut daha karmaşık bir yazı makinası olduğunu kolaylıkla çıkartabilirsiniz. Fakat bu bildiğiniz gibi- bilgisayarın işlevlerinden çok az bir kısmını temsil eder. Yeterince uzun süre cihazı incelerseniz, çalıştırmaya muvaffak olamasanız bile, içindeki bir çok parçanın görevi ve çalışma sistemi hakkında fikir edinebilirsiniz. En sonunda ise, kaçınılmaz bir şekilde, elektronik denen teknolojiyi geliştirir ve bu bilgisayarın bir bezerini dahi üretebilirsiniz. Neticede, bu bilgisayar gibi insan yapımı olan herhangi bir ürün, yeterince ayrıntılı olarak incelendiği takdirde herhangi bir insan tarafından anlaşılabilir. Bunun temel nedeni, tüm insan yapımı nesneler gibi, bilgisayarların dahi kategorik olarak insan zihnine göre çok alt düzeyde bir varlık olması; insan zihnine göre çok basit bir varlık düzeyinde bulunmasıdır. Dolayısıyla ne kadar karmaşık olursa olsun, insan yapısı bir nesne, temel teknolojilere sahip ve o teknolojiyi üreten insanınkine benzer bir zihinsel gelişmişliğe/olgunluğa sahip her insan tarafından anlaşılabilir. Fakat, sözgelimi, mağaralarda yaşadığı varsayılan ilkel insanın bir bilgisayarı aynı düzeyde anlayabilmesi, zihni kapasitesi bilgisayarı üretecek olgunlukta olmadığından, oldukça uzak bir ihtimaldir. Burada dikkat çekmeye çalıştığım konu varlık düzeyleri dir. Ernst F. Schumacher'e göre varlık düzeyleri alttan yukarı doğru sırasıyla cansız, canlı, şuurlu ve kendinin farkında olan şeklindedir. Schumacher'e göre bu varlık düzeyleri birbirlerinden kategorik olarak ve kökten farklıdır; birinin diğerine dönüşmesi için bilinen bir mekanizma önerisi bulunmamaktadır. Tartışmanın birbirine dönüşme bölümünü şimdilik dışarıda bırakarak, bu varlık düzeylerinin kavranabilirliğine dikkat çekmek gerek: Alt varlık düzeyleri, üst düzeylerdeki özellikleri kavrayamazlar; bu durum aynen iki boyutlu varsayımsal bir yaratığın üç veya daha çok boyutlu bir varlığı kavrayamaması gibidir. Alt varlık düzeyleri, üst düzeylerle etkileşebilir, onların tezahürlerini algılayabilir fakat varlıklarını tam olarak kavrayamazlar. Daha da ilginci, bir varlık, ait olduğu varlık düzeyini de tam olarak algılayamaz; zira o varlık düzeyinin kurallarıyla bağlı ve sınırlarıyla da sınırlıdır. Dolayısıyla bir varlık düzeyini tam olarak anlayabilmek için daha üst bir varlık düzeyine ait olmak gerekir. Bu karmaşık görünen örnekten yola çıkarak aslında çok basit bir açmazı daha iyi anlayabiliriz: İnsanoğlu, canlılar aleminden bir canlı olarak, kendisinin de kurallarıyla bağlı olduğu canlılık denen hadiseyi tam olarak anlama konusunda yetersizdir. Yıllardır sürdürülen araştırmalara ve günümüzün başdöndürücü teknolojisine rağmen, halen canlılığın ne olduğu sorusuna tatmin edici bir yanıt verilememiş olması da bundandır. Canlılığı araştırırken, daha önce hiç bir insanoğlunun üretemediği, tekrar edemediği ve ilk oluşumuna şahitlik edemediği; ama aynı zamanda kendisinin varlık sebebi olan bir olayı sorgulamaktayız. Bundan dolayı da canlılığı anlamamız oldukça zor görünüyor. Bu iddiayı temelsiz bulanlara sunabileceğimiz en doyurucu delil, bu kadar bilimsel ilerlemeye rağmen halen yapay olarak canlı bir hücre üretememiş olmamızdır. Bu kadar bilimsel ilerleme derken ne kastettiğimizi biraz açalım: Şu anda canlılığı oluşturan neredeyse bütün maddesel unsurları biliyoruz. Canlılığın temel programını içeren DNA moleküllerindeki şifreler çoktandır çözülmüş durumda. Bağırsaklarımızda yaşayan Escherichia coli bakterisinden meyve sineğine hatta en karmaşık oraganizma olan insana kadar bir çok canlının genetik şifresini harf harf çözmüş durumdayız. Ayrıca bu günkü teknolojimizle istediğimiz canlının genetik programını haftalar içinde deşifre edebilecek durumdayız. Dahası da var: Az önce örnek olarak adı geçen E. coli bakterisini oluşturan bütün kimyasal maddelerin listesi elimizdedir. Fakat halen, listesi belli bu maddeleri aynı ortama koyarak; PCR gibi tekniklerle üretebildiğimiz DNA kodlarıyla bunları birleştirerek sıfırdan bir canlı yapmaya muvaffak olamadık. Bir kere yapmaya çalıştığımız şey, daha önceden sayısız örneği var olan, milyonlarca örneğini incelemiş olduğumuz ve o örneklerden devşirdiğimiz bilgiyle bir araya getirdiğimiz bir ürün olacaktır. Yani bir yaratım değil, ancak bir tekrar üretim yapmış olacağız. Tıpkı ünlü sanat eserlerinin kopyalarını yapan reprodüksiyon ressamları gibi, kopyaladığımız sanatı ortaya koyan faktörleri ve onun esas bilgisini anlamaktan yine uzak kalacağız. Dahası, hücremiz yaşamaya başlasa bile, bu hücrenin nasıl çalıştığını muhtemelen yine tam olarak anlayamayacağız. Kaos teorisinin öngördüğü gibi, bilimsel olarak üç-beş günden daha uzun erimli hava tahmini yapamadığımız bir dünyada, küçücük bir hacmi dolduran ve birbirleriyle akıl almaz derecede karmaşık ilişkiler yürüten milyonlarca molekülün nasıl olup da evsahibine canlılık bahşettiğini muhtemelen hiç anlayamayacağız. Zira bu olaylar o kadar komplekstir ki, bu günkü bilgisayarlarımız bile en basit canlı bir hücrenin içinde olan bildiğimiz tüm olayları eş zamanlı olarak sanal da olsa taklit etmekten uzaktır. ÖNEMLİ NOT: Yapay canlı çalışmaları teknolojik olarak çok büyük başarılardır; bunu kesinlikle yadsıyamayız. Fakat burada, tüm teknolojik gelişmelerimizi komik hamlelere indirgeyen canlılığın karmaşıklığının karşısında bilimin duurmunu konuşuyoruz ki bu ikisini birbirine karıştırmamak çok önemlidir.


Cinsellik, dünya üzerindeki tüm organizmaların en temel işlevine tekabül eder. Beslenme, metabolizma, hareket ve insanda karşımıza çıkan diğer üstün bilişsel özelliklerin tamamı aslında tüm canlılarda, biyolojik olarak üreme işlevine yardımcı olan, genlerin sonraki nesillere başarılı bir şekilde aktarılmasını sağlamak üzere çalışan mekanizmalar olarak düşünülebilir. Böyle söyleyince normal insanlara biraz garip gelebileceğinin farkındayım; ama biyolojik gerçek budur. Biyolojik bedenin en önemli işlevi, genleri sonraki nesillere aktararak türün devamını mümkün kılmaktır. En temel biyolojik işlev üremek olunca, üremeyle ilgili tüm işlevler de canlıların davranışlarında temel belirleyici bir konumda bulunur. Aynı mantıkla, beyin denen sinir sisteminin kontrol merkezine baktığınızda, orası için de bu temel kural geçerlidir. Üreme ile ilgili devreler, hücreler, bağlantılar ve kimyasal haberleşme maddeleri, canlının davranışı üzerinde çok belirgin bir etkiye sahiptir. Bu etki o kadar ileri gidebilir ki, mesela çiftleşme sonrası erkeklerin dişiye yem olduğu bazı böcek türlerinde olduğu gibi, türün selameti açısından bireyin feda edilebileceği bir noktaya kadar ulaşabilir. Canlılar alemindeki davranışların beslenme dışında kalan çok büyük bir kısmı üreme, kur yapma ve çiftleşme süreçleri ile ilgilidir. Eşeyli üreme, erkek ve dişi olarak iki cinsin, eşey hücreleri dediğimiz özel hücreleri çeşitli yöntemler ile birleştirmesine dayanır. Bu birleşme, cinsel ilişki şeklinde olabildiği gibi, balıklarda olduğu gibi, beden dışında sperm ve yumurtaların buluşması şeklinde de olabilir. Milyonlarca canlı türünde son derece karmaşık ve çeşitli yöntemlerle yürütülen bu temel süreç, canlılığın çeşitliliğinin ve değişen koşullara uyum sağlama gücünün temelini oluşturur. Aynı canlının kopyalarının oluşturulduğu eşeysiz üremeye göre, erkek ve dişiden gelen farklı kombinasyonların birleştiği eşeyli üremede, çeşitlilik açısından imkanlar neredeyse sınırsız hale gelir. Gelelim insanlardaki duruma: Özetle, normal bir cinsel gelişim sürecinde erkek ve dişi olarak iki cinsiyete sahibizdir. Henüz anne karnında başlayan bu süreç, cinsiyet hormonları dediğimiz testosteron ve östrojen gibi hormonların etkisiyle, bunların düzeylerine ve salınma ritimlerine de bağlı olarak, daha anne karnında cinsiyet karakterlerinin ortaya çıkmasını sağlar. İlk haftalarda anne karnındaki tüm bebekler cinsiyetsizdir, daha doğrusu hepsi önce kız bebeklerdir. Ne zaman ki erkek bebeklerin cinsiyet sistemleri gelişmeye ve testosteron dediğimiz hormonun miktarı artar, işte o zaman bebek erkek bebeğe dönüşecek değişimler geçirmeye başlar. Bu olayın önemli bir kalıntısı erkeklerdeki meme başlarıdır. Normalde emzirme işlevi olmayan erkeklerde neden meme başı olduğunu merak ediyorsanız, cevabı bu geç devreye giren cinsiyet farklılaşmasındandır. Anne karnındaki bebek henüz erkek olmaya başlamadan önce memeler oluşur; fakat erkek bebek gelişiminde, daha sonra yağ doku ile şişecek meme dokusunu meydana getirecek biyolojik donanım artık gelişmez ve geriler. Bundan dolayı erkeklerde meme olmasa da bir kalıntı olarak meme başı mevcuttur. Hormonların eşliğinde başlayan bu cinsiyet gelişimi sadece bedeni değil, beyni de etkiler. Vücuttaki cinsel organlar şekillenirken, beyinde de erkek ve dişi bebeklere özel değişiklikler oluşmaya başlar. Bunlardan belki de en iyi bilineni, erkek bebeklerde beynin sol yarısının kız bebeklere göre biraz daha yavaş gelişmesidir. Bu küçük gelişim farkı, testosteron denen hormon sayesinde olur ve doğumdan sonraki yaşlarda kız ve erkek bebekler arasındaki bir çok temel davranış farkının ortaya çıkmasına zemin hazırlar. Erkek ve kız bebeklerin beyinlerine daha derinlemesine bakıldığında, beynin özellikle hormon sistemini kontrol eden hipotalamus bölgesinde belirgin farklılılar ortaya çıktığını görebiliyoruz. Henüz anne karnında, hamileliğin ikinci yarısıyla birlikte başlayan bu değişiklikler, özellikle detaylarda, erkek ve kadın beyninin farklı özellikler taşımasını sağlar. - Corpus callosum: İki beyin yarısını birbirine bağlayan kalın bir sinir hücresi uzantıları demeti olan corpus callosum, kadınlarda erkeklere göre daha büyüktür. Bu da iki beyin yarısı arasındaki bağlantıların kadınlarda daha yoğun olmasına neden olur. - Amigdala: Beynimizin korku, stres ve alarm bölgesi olan amigdala ile ilgili raporlar karmaşık sonuçlar verse de, kadınla erkek arasında farklı olduğuna dair çok işaretler var. Sağ ve sol amigdalanın erkek ve kadında farklı çalıştığını, genel olarak duygusal değerlendirmede kadınlarda daha aktif olduğunu biliyoruz. - Hippokampus: Beynimizin hafıza oluşturma, navigasyon ve duygularla ilgili bir bölümü olan hippokampus, kadınla erkek arasında ciddi fark gösteren bölgelerden birisi. Bu bölgenin farklı işlemesine bağlı olarak mesela erkeklerde hafif stres altında öğrenme artarken, kadınlarda tam tersine azalıyor. Ayrıca erkeklerde ve kadınlarda baskın hippokampuslar da farklı. Erkekte sol taraf baskınken, kadında sağ hippokampus daha baskın olarka faaliyete geçiyor. Ayrıca yeni sinir hücrelerinin en fazla üretildiği yer olan hippokampus, bu açıdan erkeklerde daha aktif. - Frontal lob: Ön beynimiz bir çok işlevsel alana ayrılıyor ve işlevleri henüz açık değil. Fakat buranın bazı bölümleri kadın ve erkeklerde farklı organize olmuş görünüyor. Mesela sosyal ve duygusal öğrenme süreçlerinde öneml olan ventromedila prefrontal korteks erkeklerde sağ, kadınlarda ise sol tarafta daha aktif. Orbitofrontal kortesk gibi bazı özel alanlara alınan hasarlar erkeklerde önemli işlev kayıplarına neden olurken kadınlarda pek belirgin soruna yol açmayabiliyor. - Anterior singulat korteks: Davranışları kontrol etme ve karar verme bölgelerinden birisi olan ACC bölgesinde erkeklerde daha az sinirsel doku var ve bu da erkeklerin biraz daha agresif davranmalarının altında yatan nedenlerden birisi olarak yorumlanıyor. Beyin kabuğu: Kadınlar, bir çok işlevsel beyin bölgesi açısınan erkeklerden daha fazla beyin kabuğuna, yahut gri maddeye sahipler. Fakat buradaki toplam hücre sayısı erkeklerde daha fazla. - Beyaz madde: Beyinde uzak alanları birbirine bağlayan sinir hücresi uzantılarından oluşan beyaz madde de bazı bölgelerde kadınlarda daha kalın. - Hipotalamus: Beynimizin otonom sinir sistemi ve hormon sisteminin en üst kontrol merkezi olan hipotalamusta cinsiyetler arasında farklılık gösterdiği bilinen bir çok bölge var. Bunlardan en temel olanları: - Beynimizdeki biyolojik saat merkezi olan suprakiazmatik çekirdek, erkeklerde kadınlara göre iki kat daha büyük (Swaab, 2014) - Ön hipotalamustaki INAH3 , her yaş gurubundaki erkeklerde kadınlara göre belirgin oranda daha büyük (Allen ve ark., 1989). Eşcinsel/Homoseksüel : Kendi görünen biyolojik cinsiyetine sahip bireylere cinsel veya romantik arzu duyan kişi. Biseksüel : Her iki cinsiyete karşı da cinsel yahut romantik ilgi duyan kişi. Transseksüel : Dışsal cinsiyetiyle barışamayan ve genelde tıbbi müdahale ile karşı cinsiyetin cinsel özelliklerine geçiş yapan kişi. Gey : Eşcinsel kişi . Öncelikle temel sonucu bir paylaşayım: Eşcinsel bireylerin beyni, dıştan görünen cinsiyetlerini taşıyan hemcinslerden büyük oranda farklı. Anne karnında meydana gelen ve gelişen bir çok yapı, eşcinsel bireylerde, hemcinslerinden çok karşı cinsin beyin yapısına daha fazla benzerlik gösteriyor. - Suprakiazmatik çekirdek , eşcinsel erkeklerde, heteroseksüel erkeklere göre daha büyük (Swaab, 2014). Bu bulgu, SCN çekirdeğinin eşcinsellere özel bir yapı değişikliği olduğunu düşündürüyor. - INAH-3 çekirdeği eşcinsel erkeklerde, kadın ve erkek boyutlarının arasında bir boyuta sahip (LeVay, 1991). - Hipotalamusun hemen üzerinde yer alan ve sağ ile sol şakak loblarını içten birbirine bağlayan bağlantı da eşcinsel erkeklerde belirgin olarak daha büyük (Swaab, 2014). Eşcinsel erkeklerin corpus callosum bağlantısı, kadınlarda olduğu gibi, heteroseksüel erkeklerden daha büyük (Swaab, 2014). - Erkeklerden elde edilen cinsel feromonlar heteroseksüel kadınlarda ve eşcinsel erkeklerde hipotalamus faaliyetine neden oluyor. Fakat bu faaliyet heteroseksüel erkeklerde görülmüyor (Swaab, 2014). - Heteroseksüel kadınlarda ve eşcinsel erkeklerde, heteroseksüel erkeklere ve lezbiyenlere göre amigdala ile diğer beyin bölgeleri arasında daha fazla bağlantı var (Swaab, 2014). - Heteroseksüel erkeklerde ve lezbiyenlerde, bir kadın yüzü fotoğrafı gösterildiğinde talamus ve prefrontal kortekste çok daha yoğun faaliyet oluşuyor. Eşcinsel erkeklerde be heteroseksüel kadınlarda ise benzer aktivite erkek yüz fotoğrafları gösterildiğinde ortaya çıkıyor (Swaab, 2014). Bunlar belli başlı olarak ortaya konmuş farklılıklardan bazıları. Eşcinsel ve heteroseksüel bireylerin bu işlevsel ve yapısal farklılıkları genel olarak ele alındığında ortaya ilginç ve sade bir manzara çıkıyor: Eşcinsel erkeklerle heteroseksüel kadınların ve eşcinsel kadınlarla heteroseksüel erkeklerin beyin özellikleri birbirlerine benziyor. Yani dış cinsiyeti ne olursa olsun, eşcinsel bir birey, doğuştan karşı cinsin beyinsel özelliklerine sahip olarak doğuyor. - Hamilelikte düşükleri önlemek amaçlı sentetik östrojen alınması - Hamilelik döneminde nikotin ve amfetamin alınması - Birden fazla büyük erkek kardeşi olan erkek çocuklarda, annenin önceki erkek bebeklerine karşı geliştirdiği bağışıklık tepkimeleri, sonraki erkek çocuklarda cinsel işlevlerin değişmesine neden olabiliyor (Swaab, 2014). Burada önemli bir noktayı vurgulamakta yarar var. Genellikle eşcinsel eğilimlerin yetişme çağında karşılaşılan çevreyle veya yetiştirilme biçimiyle ilgili olduğuna dair yaygın bir inanış vardır; fakat bunu destekleyecek herhangi bir bilimsel kanıt veya gözlem yok. Örneğin eşcinsel çiftlerin büyüttükleri çocuklarda artan bir eşcinsellik oranı görülmüyor. Genel olarak bakıldığında eşcinselliğin bir yaşam tarzı seçimi, tercihi olarak görülebilmesi pek mümkün değil. Eşcinselliğin bir hastalık olarak tanımlanmasının kökenleri batıda 19 yüzyılın sonlarına uzanıyor. 1950 ve 60'larda ABD psikiyatristleri arasında eçcinselleri tedavi etmek üzere tiksindirme terapileri uygulanması oldukça yaygın bir uygulamaydı . Zihinsel hastalıkların tanı ve sınıflandırılması açısından temel bir rehber kabul edilen DSM'nin 1968 yılında yayınlanan ikinci baskısında eşcinsellik bir zihinsel hastalık olarak kaydedilmişti. Zaten 19. yüzyıldan beri eşcinseller kilise tarafından günahkar addedilip kiliseden dışlanıyordu ve aydınlanma sonrası da günah terimi hastalık terimine dönüştürülmüş oldu. 1978 yılıdna Amerikan Psikiyatri Birliği üyelerinin yaptığı oylama sonucunda eşcinsellik bir hastalık olarak DSM'den çıkartıldı fakat yerine cinsel yönelim bozukluğu ifadesi yerleştirildi. 1981 yılında ise bu da kaldırılarak eşcinsellik DSM'de yer alan bir hastalık olmaktan çıkartıldı. Farklı uygulama ve anlayışlar halen devam etse de günümüzde batıda gay bireylere yapılan terapilerde kişilerin cinsel kimliklerini kabul etmesine yardımcı olacak teknikler ağırlıklı olarak kullanılıyor. Kısacası bu gün artık dünya ölçeğinde eşcinsellik, transseksüellik ve diğer cinsel yönelim biçimleri, hastalık olarak sınıflandırılmıyor. Özellikle psikiyatrik durumlar söz konusu olduğunda, hastalık denen tanımlamanın toplumun sosyal kodlarına göre çok hızlı evrilmesi ve değişmesi söz konusu. Yarın ne olacağını çok bilemesek de bu gün itibariyle bilimsel açıdan eşcinsellik bir hastalık değil. Biseksüel erkek ve kadınlarda, her iki cinse de ilgi duyma durumu söz konusudur. Eşcinsellerde ise sadece kendi dış cinsiyetiyle aynı cinsiyette insanlara karşı bir cinsel veya romantik ilgi durumu gözlemlenir. Dolayısıyla biseksüellikle eşcinsellik temelden farklı iki hadisedir. Biseksüellerde yapılan çalışmalarda, az önce eşcinsellik için bahsedilen biyolojik bulguların çoğuna rastlamıyoruz. Biseksüel erkek ve kadınların beyin yapısı, az önce sıraladığım farklar açısından heteroseksüellere daha çok benzer olarak karşımıza çıkıyor (Van Wyk ve Geist, 1995). Dolayısıyla eğer cinsel yönelimler açısından bir tercihten bahsedilecekse, biseksüellik bir tercih olarak değerlendirilmeye daha uygundur. Eşcinsellikte ise tercih ve seçim büyük oranda söz konusu değildir; biyolojik devrelerin doğal yönlendirmeleri söz konusudur. Normalde üreme işlevine yaramayan ve türün devamı için olumsuz görünen eşcinsellik davranışı sadece insanda değil bir çok canlıda görülmeye devam ediyor. Bunun biyolojik olarak kesin bir açıklaması yok; en olası ve makul neden, eşcinsellikle ilgili genetik özelliklerin, eşcinsel davranışa neden olmayan taşıyıcı bireylerde cinsel faaliyeti ve üreme şansını artırıcı bir etki yapıyor olabileceği. Benzer bir durumu otizm ve şizofreni gibi zihinsel rahatsızlıklarda da görebiliyoruz. Bunların hafif versiyonları insanların araştırıcı, kaşif ve yaratıcı bir zihne sahip olmasını sağlayabiliyor. Bu da türün selameti için olumlu bir özellik olarak nesiller boyunca korunuyor. Elbette uç durumlardaki davranış değişiklikleri, yani şizofreni ve ağır otizm gibi durumlar da bu çeşitlilik için ödenmesi gereken biyolojik bir bedel olarak düşünülebilir. Hayvanlar aleminde eşcinsel davranışlar şimdiye kadar böceklerden memelilere 1500'ün üzerinde canlı türünde gösterilmiştir. New York hayvanat bahçesindeki çift olarak yaşayan erkek penguenler Roy ve Silo, en bilinen örnekler. Erkek sıçanlarla rahimde yan yana gelişen dişi sıçanlar, erişkinlik dönemlerinde dişilerle çiftleşme davranışı gösterebiliyor. Bu da rahimde fazla testosteron almalarına bağlanıyor. Bazı kuşlar, birden fazla erkek ve dişinin birlikte olduğu üçlü ve dörtlü birlikteliklerle yaşıyorlar. İnsana en yakın kabul edilen bonobo maymunlarında da bu uygulama çok yaygın ve cinsel amaçlardan çok barış ve sakinleşme amacıyla kullanılıyor. Filler, makak maymunları, zürafalar, kuğular ve balinalar başta olmak üzere, bir çok hayvan türünde çeşitli amaçlarla eşcinsel temaslar yaşanıyor. Mezbahalarda kesime götürülen boğaları izleyen herkes, o stresli ortamda bir çok erkek bireyin birbirleri ile çiftleşme davranışına giriştiğini gözlemleyebiliyor. Montana'da birbirlerine binen erkek sığırların beyinlerinde yapılan çalışmalar, insan eşcinsellerdekine benzer farklılıkların bu hayvanlarda da aynen geçerli olduğunu ortaya koyuyor. Bu örneklerin tümüne baktığımızda eşcinsellik, nispeten oranı düşük ama doğal bir varyasyon gibi görünüyor (Swaab, 2014). Sebebi ve faydası ne olursa olsun, cinsel yönelim ve bunun davranışsal nedenleri konusunu henüz yeni yeni anlamaya başlıyoruz. Yüzlerce yıldır dünyadaki bir çok kültürde, özellikle 19 yüzyıldan sonra batıda ve günümüzde doğu toplumlarında yaygın bir sorun olan eşcinsellik meselesini bu yeni bilimsel bulgularla yeniden ele almak şart. Eşcinsellikle ilgili bir çok tepki ve söylem, aslında dini temelli inançlardan ve geleneklerden kaynaklanır. Bir çok insan, eşcinsellik meselesinin özellikle İslam'da kökünden çözülmüş olduğuna emin. Toplumsal bir anomali olarak görülen eşcinselliğin ölüm veya hapis dahil bir çok yöntemle cezalandırılması gerektiği yönünde kesin görüşe sahip olan insanların sayısı az değil. İslam fıkhında çift cinsiyetli doğan, tıpta da hermafrodit olarak bildiğimiz bireylere ilişkin bazı fıkıh hükümleri mevcut. Bunlara ara bir cinsiyet olarak hünsa dendiğini de biliyoruz. Fakat hermafroditizm eşcinsellikten çok farklı bir gelişimsel cinsiyet bozukluğudur. Bundan dolayı, zaten tıbben de dindeki fıkıh hükümlerine benzer uygulamalar yapılan çift cinsiyetlilik durumu, eşcinsellik için herhangi bir hüküm içermez. Geleneksek İslami yaklaşımların bir çoğunda eşcinselliğin cezalandırılması, hapsedilmesi yahut ödürülmesi hükmü getirilmiş durumdadır. Halbuki bu durumu doğrulayacak Kuran'i ve Hz Peygamber'in uygulamalarına dayanan kesin bir kanıt yoktur. Aksine, eşcinsellik konusunda Kuran'dan sıklıkla getirilen bir örnek olan Lut kavmi örneği, aslında dikkatli okunduğunda, bambaşka bir meseleden bahseder. Kur'anda, Lut kavmi erkeklerinin kadınları bırakıp erkeklere şehvetle yöneldikleri için azaba uğramış olduğu anlatılır. Yani Lut erkekleri, eşcinsel olmadıkları ve normalde kadınlara şehvet duydukları halde, sadece zevkçi/hedonik amaçlarla erkeklere yönelen biseksüellerdir. Biseksüellikle eşcinsellik arasında temelde bir çok biyolojik farklılık olduğundan daha önce bahsetmiştim. Dolayısıyla bu örneklerde kadınlara değil erkeklere ilgi duyan eşcinsellerle ilgili hüküm çıkartmak mantıklı değildir. Neticede doğuştan gelen bir yapısal farklılıkları nedeniyle erkeklere ilgi duyan erkekler ve kadınlara ilgi duyan kadınlar, zaten Lut örneğinin dışında kalır (Arslan, 2015). Dahası, zayıf olmakla birlikte hadis kaynaklarında tam zıddı yönde bir örnek de dikkatimizi çekiyor. Vakıdi'den nakledilen ve başka hadis kaynaklarında da rastlanan bir anektoda göre, Asr-ı Saadet'te Mati ve Hit adında iki cinsiyetsiz kölenin birlikte yaşadıkları ve İslam Peygamberi'nin bunlara müdahale etmediği anlatılıyor. Bazı yorumcular bunların hünsa yani çift cinsiyetli olduğunu söylerken, bazıları da muhannes yani eşcinsel olduğunu ifade ediyor. Normalde sahabeyle birlikte yaşayan Mati ve Hit bir gün aralarında konuşurken kadınlardan şehvetle bahseden bahislerini duyunca, Hz. Peygamber onları Medine'ye yakın bir yere göndermiş. Sadece Cuma günleri erzak almak için Medine'ye gelirler ve daha sonra yaşadıkları yere geri dönerlermiş (Arslan, 2015). Daha da önemlisi, sahabelerden birisinin bunları öldür demesi üzerine Hz. Peygamber Müslüman olan kimseyi öldüremeyeceğini açıkça beyan etmiş. Bu anektod farklı hadis kaynaklarında da kabaca benzer şekillerde anlatılan ve yoruma açık, konumuz açısından da ilginç bir anektoddur. İslam, neslin korunmasını en önemli düsturlardan birisi olarak merkeze alır ve zinayı kesin bir dille yasaklar. Zina yasağında sadece fiilin değil, fiilin neticesinde ortaya çıkacak çocukların nesep problemlerinin de önlenmesi amacı güdülür. Onun dışında bir de Kur'anda Lut kıssasında bahsedildiği gibi, cinsel zevkte haddi aşmak; yahut insana fıtri olarak verilen keyfin ötesinde keyiflere dalmak keskin bir dille yasaklanmıştır. Bunun dışında cinsellikle alakalı bir yasağa Kuran'da rastlamıyoruz. Eşcinseller, kadın olsun erkek olsun, doğuştan, yani fıtraten cinsel güdüleri farklı yaratılmış insanlardır. İnsanların kendi itki ve duygularına hakim olamayacakları, onları ancak çok sınırlı oranda kontrol edebilecekleri gerçeği göz önüne alındığında, bir insana sırf eşcinsel olduğu için ceza ve çeşitli yaptırımlar uygulamaya kalkmak, fıtrata aykırı bir zulümdür. Günümüzde, eskiden var olmayan bir çok bilimsel yöntemle artık insanların cinsel davranışlarına ve bunlarla ilgili biyolojik donanımlarına dair çok daha fazla şey bilebiliyoruz. Fakat buna rağmen hala yüzyıllar öncesinin kısıtlı bilgileriyle üretilmiş yorumlardan ve bunların binbir bozulmadan geçmiş günümüz uyarlamalarından kurtulamıyoruz. Bu günkü bilgilerimiz ışığında bir eşcinsel bireyi normal olmaya zorlamanın, solak bir çocuğu sağ elini kullamaya zorlamaktan, yahut doğuştan ayakları olmayan bir insana ayaklarını yıkayamadığı için abdest alamayacağını söylemekten çok da farkı yoktur. Bu bilgiler ışığında, eşcinsel bir çocuğunuz olduğunu düşünün. Ne yapardınız? Müslümanların eşcinsellik konusundaki tavrı, aslında bu sorunun yanıtı kadar net ve sadedir. Alışılmışın, bizim duygu ve düşüncelerimizin dışında da olsa, fıtrat gereği mevcut olan, Allah'ın irade ettiği bir yaratılış çeşitliliği olan eşcinselliğe nasıl yaklaşacağımızı, bilgi, görgü, insaf ve iman belirleyecektir. Tarihin her döneminde ezber ideolojilerin insanlara ne felaketler yaşattığı malumumuzdur. Akılla sorgulanmamış nice slogan ve ideoloji milyonlarca insanı peşine takarak yine milyonlarca türdaşının kanına girmesine bile vesile oldu ve olmaya da devam ediyor. O yüzden insan olarak, hele ki Müslümanlar olarak, bir tepki verip yargı koymadan önce çok ciddi düşünmeli, eldeki verileri çok dikkatle değerlendirmeliyiz. Belki bir yüz yıl yahut beş yüz yıl önce, Allah'ın öyle yaratmayı murad ettiği bir insana sırf yaratılışından dolayı zulmetmek, bilgisizlikten dolayı belki bir nebze mazur görülebilirdi; ama bu gün, bu kadar bilgimizin olduğu bir dönemde, eskilerin ezberleriyle doğru iş yaptığımızdan emin olma konforunu artık terk etmemiz gerekiyor. Eşcinselliğin seküler dünya görüşünün önemli kalelerinden birisi, önemli dayatma noktalarından birisi haline geldiğini de elbette gözden kaçırmıyorum. Zira onur yürüyüşü/gay pride gösterileri, hele ki İstanbul'da 2015 yılı Ramazan ayından düzenleneni başta olmak üzere, her türlü ahlaksızlık, sınır tanımazlık ve toplumsal değerleri tahkir bileşenlerini hakkıyla içeriyordu. Fakat Aliya İzzetbegoviç'in yeryüzünün öğretmeni olmak için göklerin öğrencisi olmak gerek sözlerini bir kez daha hatırlayarak, en azından Müslümanların, tavırlarını terbiyesizliğe göre belirlememeleri gerektiğini düşünüyorum. Eğer İslam dünyasının okur-yazar insanları, eşcinsellik gibi temel ve tartışmalı bir meselede yeni ve insanların önünü açacak ictihadlar/yorumlar üretebilirlerse, başta Hristiyan kilisesi ve gelenekçi İslam ekolleri olmak üzere, dünyanın bir çok yerinde ezber dini inançlar nedeniyle ötekileştiren ve marjinalleşmeye itilen eşcinseller için de bir umut ışığının doğması zor değil. İlk yapılması gereken şey, keyfi ve hedonistik amaçlarla farklı cinsel arayışlar sergileyen insanlarla eşcinselleri ayırabilmektir. Biseksüellik ile eşcinsellik arasındaki fark belirginleştikçe, konuyla ilgili daha serinkanlı değerlendirmeler yapabilir hale geleceğiz diye umuyorum. Eşcinsel çocuklar, çok küçük yaşlarından itibaren dışsal cinsiyetlerine zıt faaliyetler gösterebilirler ve bu durum erken yaşlarda kendini ortaya koymaya başlar. Dolayısıyla insanları mahkum edip zulme uğratmadan önce, tıbbi ve bilimsel yollara başvurmak en akıllıca, en insani ve en İslami yol olacaktır. Özetle, Kuran'a baktığımızda, İslam dini açısından, başkalarına dayatma yapmadıkça, toplum ahlakını bozucu işlere yeltenmedikçe, kendi hallerinde yaşayan ve fıtratlarının gereği olarak herkes gibi rahatça hayatını sürdürmek isteyen eşcinseller için zorlayıcı veya dışlayıcı bir hüküm üretilemez. Eşcinselliğin neden biyolojik bir varyasyon olarak tüm canlılar aleminde var olduğuna, insanda bir avantajı olup olamayacağı konularına odaklanılarak bu konunun yeniden ele alınması gerekiyor. Ve uzunca bir süredir ihmale uğrayan bu tip netameli konuların ele alınması, İslam aydınlarının dünyanın kanayan bir çok ayrasına üretebilecekleri merhemlerin de yolunu açacaktır diye düşünüyorum. Zira ezberlerden hiç birimize fayda yok. - https://www.psychologytoday.com/blog/hide-and-seek/201509/when-homosexuality-stopped-being-mental-disorder - https://www.theguardian.com/science/2014/jan/28/dick-swaab-sex-brain-theories-men-women-sexuality-womb - http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/000689939090350K - http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0165380688902313 - http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0091302211000252 - http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0091302211000203 - http://brainblogger.com/2015/05/14/homosexuality-in-the-brain/ - Van Wyk PH, Geist CS (1995). Biology of Bisexuality: Critique and Observations. Journal of Homosexuality28 (3 4): 357 373. doi:10.1300/J082v28n03_11.PMID 7560936. - Allen LS; Hines M; Shryne JE; Gorski RA (1989). Two sexually dimorphic cell groups in the human brain.. J Neurosci 9 (2): 497 506. PMID 2918374. - LeVay, S (Aug 30, 1991). A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men.. Science 253 (5023): 1034 7.doi:10.1126/science.1887219. PMID 1887219. - Dick Swaab (2014) We are our brains: From womb to Alzheimer's, Spiegel & Grau; S. 55-105. - Esat Arslan (2015) Şeriat Mekke'de tamamlandı. Kapı yayınları; S. 135-139.