Çoğumuzun bildiği gibi, Dünya etrafında yörüngede dolanmakta olan ve uluslarasası bir çabanın ürünü olan Uluslararası Uzay İstasyonu , her 90 dakikada bir dönüş tamamlamakta ve Dünya etrafında günde 16 defa dolanmaktadır. Bu dolanmalar sırasında, dünyanın çeştili yerlerinin üzerinden geçer. Bu geçişlerin kimi o yerin gündüzüne kimi de gecesine denk gelebilir. Aslında geçeceği zamanı bilebilirseniz, geçerken izleyebilir, hatta fotoğrafını bile çekebilirsiniz. Bu yazımızda Uluslararası Uzay İstasyonu'nu izlemek, bulunduğunuz yerden ne zaman geçeceğini bilmek için bazı ipuçları vereceğiz. ISS, içinde farklı uluslardan astronotların yaşadığı, çalıştığı ve deney yaptığı, yeryüzünden neredeyse 408 km yüksekte, saatte yaklaşık 27.576 km hızla Dünya etrafında dolanan yüksek teknoloji ürünü bir laboratuvardır. İstasyona yıllar boyunca farklı ülkelerin üretimi birçok parça eklenmiştir. Parçaları uzayda bir araya getirilmiş ve böylece insanlığın en iddialı, karmaşık ve riskli inşaat projesi olmuştur. ISS fotoğraflarına bakarsanız, filmlerdeki gibi havalı uzay araçlarına benzemediğini görebilirsiniz. Çünkü filmlerde görülen bazı şeyler gerçeğe uymayabilir. Gerçek hayatta uzay aracının güzel ve estetik olması gerekli değildir. Önemli olan işlevsel olması ve düzgün çalışmasıdır. ISS pek çok farklı parçadan oluşur. En belirgin kısımları, her iki taraftaki epeyce büyük güneş panelleridir. Bunlardan enerji toplanarak Uluslararası Uzay İstasyonu'na gereken güç sağlanır. Bu panellerin arasında, hepsi bir araya getirilmiş, modüller olarak adlandırılan çok sayıda boru veya silindir vardır. Bunlar, astronotların yaşadığı çalıştıkları oda ve laboratuvarlardır. İç basınç dengelendiğinde, bir uçakta olduğu gibi astronotların uzay giysileri giymeleri gerekmez, normal giysiler giyerler. Ancak dışarı çıkıp çalışmaları gerektiğinde bir uzay giysisi giymek zorunda kalırlar. ISS çok yüksekte bulunduğu için, geçtiği yerlerde karanlık bastıktan çok sonra bile güneş ışığı tarafından aydınlatılır . Aslında Ay'ı da bu şekilde görüyoruz. Güneş ışığı, ISS'nin muazzam güneş panel kanatlarından yansır. Bu durum aslında gece gökyüzünde gördüğümüz diğer uydularda da böyledir. Son yıllarda ISS büyümüş ve daha da parlaklaşmıştır. Şu sıralar o kadar parlaktır ki, gece gökyüzünde onu görebilmek için pahalı ekipmanlar gerekmez. Ayrıca gökyüzü bilginizin de çok olması gerekmez. Bilmeniz gereken tek şey, aramaya başlama zamanıdır. Doğru zamanda doğru yere bakmanız yeterli olacaktır. Gerek yok! ISS'yi görmek için teleskop ya da dürbün gerekmez. Aslında teleskop, UUİ'nu görmek için yararlı da değildir, çünkü UUİ çok hızlı hareket eder. Teleskopla izlenmesi çok zordur . Belki çift mercekli bir dürbünle görebilirsiniz. Duruma göre daha büyük ve daha parlak görülebilir. Bu bilgilerden sonra artık ISS'yi görmeye hazırsınız. - ISS'nin bulunduğunuz yerin ufku üzerine ne zaman yükselebileceğini öğrenin . - Gözlerinizin karanlığa alışmasını sağlamak için, geçiş zamanından en az 5 dakika önce dışarıya çıkın ve parlak ışıklardan gözünüzü koruyun. - Batı yönüne doğru dönün. Tam batıda görmeseniz bile yakınında olacaktır. Bekleyin. Sonunda batı ufkunun arkasından yükselmekte olan ya da hemen üstünde hareket eden yıldız gibi bir parlaklık görürsünüz. Bu UUİ olacak! - ISS'nin gökyüzünde geçişini izleyin ve o anların tadını çıkarın! Çok zor değil ama bilmeniz gereken bazı ek şeyler var. Öncelikle, ISS her gece görülmez. Gökyüzünde bir hafta boyunca açıkça görülebildiği bazı dönemler olur. Yalnızca gece de görülmüyor. Bazen gün batımından sonra değil gün doğmadan önce görülebiliyor. Bu durumda sabah çok erken saatlerde bakmak gerekir. Ayrıca, ISS'nin her geçişi muhteşem olmaz. Bazen tam tepenizden geçebilirken kimi zaman ufkun biraz üzerinde görülür. Yüksekten geçiş sırasında UUİ şaşırtıcı derecede parlak görülebilmektedir. Ancak düşük geçiş sırasında gökyüzünde o sırada görülen parlak yıldızlardan biraz daha parlak görünür. Gözlemek için en iyi geçişler, ISS'nin ufuktan yükseldiği zamanlardır. Çünkü o zaman Güneş tarafından aydınlatılma en çok olur ve birkaç dakika boyunca görülebilir. Ne zaman bakılacağını nasıl bilebiliriz? İnternette bununla ilgili bir kaç site var. Buralarda bulunduğunuz yerle ilgili bilgileri girdikten sonra ISS'nin ne zaman ve nerede aramanız gerektiğini görebilirsiniz. Bu iş için hazırlanmış akıllı telefon ve tablet uygulamaları da var. Eğer ISS şeklinde arama yaparsanız ilgili uygulamaları bulabilirsiniz. Özellikle Heavens Above bu tür uydu takipleri için biçilmiş kaftan. Siteye girdikten sonra konumunuzu tanımlarsanız, Uluslararası Uzay İstasyonu seçeneğine tıkladıktan sonra saat kaçta, hangi yönden görülmeye başlayacağını, ne kadar parlak olacağını ve nerede sönümleneceğini görebilirsiniz. Siteye girdiğinizde, sağ üstte bulunan kutudan language yazılı yerden Türkçe dilini seçebilirsiniz. Bu aşamada sayfada pek çok bilgi Türkçe olarak verilir. Gözlem yaptığınız konumu değiştirin seçimi ile örneğin İzmir'i seçebilirsiniz. Bu aşamada Uluslararsı Uzay İstasyonu yazılı bağlantıyı seçerseniz açılan sayfada bir kaç günlük bir çizelgeye ulaşırsınız. Burada dili Türkçe seçtiğiniz için bilgiler de Türkçe olacaktır. Buradan seçtiğiniz yerde UUİ'nun geçiş bilgilerini, parlaklık, zaman, ufuk yüksekliği, yön gibi bilgilere erişmiş olursunuz. Örneğin çizelgede yer alan satırda mavi görünen tarihi seçerseniz, yeni açılan sayfada gök haritası üzerinde belirli zamanlarda UUİ nerede görünecekse görmeniz mümkündür. Gök haritasında Ay ve bazı gezegenlerin yerleri de takımyıldızlarla birlikte bulunur.


1930'lu yıllarda varlığına dair deliller ortaya çıktıktan sonra, 1970'lerde galaksilerin dönme hareketlerinin de incelenmesiyle, karanlık maddenin varlığı benimsenmeye başladı. Bugün, bir galaksideki karanlık madde miktarını ölçebilmek adına, o galaksinin dönme eğrisini inceliyoruz. Böylelikle karanlık maddeyi doğrudan göremesek de, dolaylı yoldan orada olduğunu ve ne kadar olduğunu, galaksinin neresinde toplandığını bilebiliyoruz . Günümüzde galaksilerin oluşumu ve evrimi oldukça iyi anlaşılmış bir konu olmasına karşın, detaylarda hala bazı bilmediklerimiz bulunuyor. Astronomların, uzak galaksiler üzerinde yaptıkları inceleme, onların yakın olanlara göre ilginç bir şekilde daha az karanlık madde içerdiğini gösteriyor. Teorik modeller galaksilerin, karanlık madde haloları içerisinde oluştuğunu ve çekimin etkisiyle kararlı hale geldiğini gösteriyor. Karanlık madde halosu içerisinde yer alan gaz çöktükçe, karanlık maddeden ayrışmaya başlıyor. Eğer bu süreç esnasında gaz, onu dağıtacak herhangi şiddetli bir etkileşim yaşamazsa, sonunda yıldızların oluşabileceği diski oluşturuyor. Gaz, karanlık maddeye göre çevresiyle çok daha güçlü bir biçimde etkileştiğinden ötürü, çok daha hızlı enerji kaybeder. Bu sebeple şu anda gördüğümüz büyük kütleli galaksilerin oluştuğu dönümde (yaklaşık 10 milyar yıl önce), yıldızların ve gazın, karanlık maddeye göre daha çok yoğunlaşmış olduğu düşünülüyordu. Bunun bir sonucu olarak, uzak galaksilerin iç diskleri, yakındakilere göre daha fazla yıldız ve gaz barındırmalıdır. Fakat, uzak galaksilerin iç disklerindeki karanlık madde, yıldız ve gazın dağılımıyla ilgili bazı gözlemsel kısıtlamalar bulunuyor. Genzel ve diğerleri tarafından yapılan çalışmadaki galaksiler iki sebepten dolayı oldukça idealler. İlki; yılda 50-200 Güneş kütlesinde yıldız oluşum oranı gösteriyorlar. Bu da, bu dönemdeki yıldız oluşumu gösteren bir galaksi için oldukça tipik bir oran, yani galaksi herhangi istisnai bir durum sergilemiyor. İkincisi ise; galaksi içerisinde yer alan yıldızların toplam kütlesi, bizim galaksimiz Samanyolununki ile neredeyse aynı . Galaksilerin dönme eğrilerinden bildiğimiz üzere, galaksi merkezinden uzaklaştıkça, dönme eğrisi düz bir seyir gösteriyor. Çünkü galaksilerin dış diskine doğru ilerledikçe, karanlık madde miktarı baskın bir hale gelmeye başlıyor . Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Bu duruma zıt olarak Genzel ve çalışma arkadaşları, çalıştıkları uzak galaksilerin dönme eğrisinin, zirve yaptıktan sonra keskin bir düşüş izlediğini gösterdiler. Bu da, bu galaksilerde yer alan karanlık madde miktarının oldukça göz ardı edilebilir düzeyde kaldığına işaret ediyor. Merkez bölgeleri yıldızlar ve gazlar tarafından işgal edilmiş durumda ve karanlık maddeye oldukça az yer kalmış. Makalenin yazarları bu sonuçlar için iki olası durum öneriyorlar. İlki; galaksilerin erken dönemlerde gazca zengin, intergalaktik ortamdan sürekli bir şekilde üzerlerine gaz akışı sağladığı biliniyor. Bu gaz akışı yerini, kozmik ağları oluşturan, evrenin büyük ölçek yapılarının ana parçalarından biri olan, ince filamentlere bırakıyor. Karanlık madde halosunun içerisine bir kez girdi mi, gaz hızlıca açısal momentum kaybederek, galaksinin merkez bölgelerinde yığılmaya başlıyor. Bu gaz yıldızlar için gerekli yakıtı sağladığından dolayı, gaz ve bundan oluşan yıldızlar, merkez bölgelerinde yoğunlaşmış oluyor. İkincisi ise, karanlık madde halolarının dönemde hızlıca büyümeleri gerektiğinden dolayı, bir denge haline ulaşamamış olmaları olabilir. Bu sebeple düşük karanlık madde yoğunluğuna sahip bölgeler, yerel evrende gördüğümüz karanlık madde halosu yapılarını oluşturmak için yeterli imkanı sağlayamamış olabilir.


Güneş sisteminin en büyük uydusu olan Jüpiter'in yörüngesindeki NASA'nın Juno adlı uzay aracı, bu gezegenle ilgili önceden bilmediğimiz bazı bilgileri açığa çıkarıyor. Yoğun bir bulut örtüsünün altında Jüpiter, astronominin sırlarını saklayabiliyor. Bu nedenle, iç yapısı ile ilgili bilgilerimiz de kısıtlı. NASA genellikle yeni bulguları açıklamak için ya basın toplantısı yapıyor ya da telekonferans yöntemiyle internet üzerinden izlenebilen, planlı duyurular yoluyla bilgilendirme sağlıyor. Juno'nun son bulguları ile ilgili açıklamalar da 2017 Mayıs'ta NASA tarafından yapıldı ve bu sonuçların Science and Geophysical Research Letters dergisinde yayınlandığı belirtildi. Juno uzay aracı, Ağustos 2011'de gönderildi ancak Jüpiter'e Temmuz ayında ulaştı. Uzay aracı o zamandan beri, önceden hesaplanan yörünge hareketleri ile gezegen etrafında, bulutların üzerinde yolculuğunu gerçekleştiriyor. 2022'ye kadar toplamda 1.45 milyar dolara mal olacağı hesaplanan Juno her 53 günde bir, Jupiter'in kuzey kutbundan güney kutbuna yaklaşık iki saatte gidiyor. Uçuşlar sırasında, gözlemler ve veriler Jüpiter'in daha önce görülmemiş olan kutuplarını incelememizi sağladı. Kutuplarda parlak ovallerin, 1500 kilometreye kadar yayılan devasa siklonların olduğu açığa çıkarıldı. Juno ayrıca bulut örtüsünü de inceleyebildi ve atmosferin derinliklerinde dev ve şiddetli hava koşulları yaratan amonyak kuyularını keşfetti. Fakat bu amonyak araştırmacıların düşündüğü gibi değildir ve yüksek yoğunluktan alçak yoğunluğa doğru değişmektedir. Kutuplarda görülen dev siklonlar da araştırmacılar için yeni bir bulgu. Bunlar üzerine yapılacak çalışmalar, bunların, en az 300 yıldır gözlenmekte olan Büyük Kırmızı Leke gibi mi yoksa daha kısa süreli oluşumlar mı olduğunu ortaya çıkarabilecektir. Araştırmacılar bu dev siklonların nasıl şekillendikleri, yapılarının ne kadar kararlı olduğunu ve Jüpiter'in kuzey kutbunun güney kutbuna neden benzemediği konularında şaşkınlık yaşamaktalar. Bunun dinamik bir sistem olup olmadığı bilinmiyor. Belki de önümüzdeki yıllarda kaybolacak olan belirli bir aşama olabilir. Ya da kararlı bir yapı da olabilir. Görüntüleme ilginç bulut özelliklerini ortaya çıkarmıştır. Amonyak ve su buzuyla dolu bu küçük bulut özellikleri daha iyi incelenebilmiştir. Juno, Jüpiter'in manyetik alanının, Dünya'dakine göre 10 kat daha güçlü olduğunu ve araştırmacıların öngördüklerinin iki katı kadar güçlü olduğunu ortaya koydu. İncelemeler sırasında Jüpiter'in manyetosferi incelendiğinde, gezegenin sabit bir şok dalgasına benzeyen, yay biçimindeki şoku ile karşılaşılmıştır. Araştırmacılar, bu yay şokunu, yeryüzünde görülen ve hava akımları ile yükselip alçalan hava hücresi ile karşılaştırdılar. Bu yapılara Hadley hücresi denmektedir. Hadley hücresi kasırga, jet akışı, baskın rüzgarlar ve yağmur geçişleri oluşturan, ekvatorun yakınında yükselen havanın atmosferik dolaşımıdır. Juno bize Jüpiter'in yakınında daha önceden bilemediğimiz yapıdaki manyetik alan görüntüsünü vermiştir. Bu manyetik alan bazı yerlerde daha güçlü ve bazı yerlerde ise daha zayıftır. Bu dengesiz dağılım, alanın metalik hidrojen tabakasının üstünde bulunan yüzeye yakın maddenin yarattığı dinamo etkisi ile oluşabileceğini göstermektedir. Her geçiş, Jüpiter'in dinamosunun nerede ve nasıl çalıştığını anlamayı daha kolay hale getiriyor. Juno ayrıca, Jüpiter'in morötesi ve kızılötesi görüntülerde yakalanan Jüpiter'in büyük auroralarına ve gezegenin üst atmosferine girerek aurora oluşturabilen elektron ışımalarına rastlamıştır. Juno Jüpiter'in çekimi alanını da ölçebilmiştir. Bu veriler, Juno'nun görevi sürerken toplanacak bilgilerle birleştirildiğinde, araştırmacıların Jüpiter'in atmosferinin yapısını belirlemesine ve büyük Gezegenin katı bir çekirdeği var mı? sorusunu yanıtlamasına yardımcı olabilecektir. Önceki modellerde bu öngörülmekteydi, ancak Juno'nun benzersiz verileri gerçek durumu ortaya çıkarabilir. Gezegenin katı bir çekirdeği varsa, gaz devinin büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluştuğu inancı değişebilir. Jüpiter, Güneş sistemimizdeki en büyük gezegen olmasına rağmen, astronomlar onun kökeni hakkında pek fazla şey bilmiyorlar. Juno görevi, gaz devinin kökeni ve evrimini ortaya çıkaracak veriler ve gözlemler toplamak üzere tasarlanmıştır. Diğer hedefleri, Jüpiter'in çekim ve manyetik alanlarını haritalamak, auroraları gözlemek, atmosferdeki su ve amonyak miktarını ölçmek ve katı bir çekirdeğin kanıtını bulmaktır. Gezegenin bulutlu atmosferi, genel bilgilerin gizlenmesine büyük katkıda bulunmaktadır. Juno, gezegenin bu bulutlarının altına bakacak şekilde tasarlanmıştır. Bu da astronomların Jüpiter'in bileşimi hakkında daha ince noktaları belirlemelerine ve su miktarının ne kadar olduğunun belirlenmesine yardımcı olacaktır. Jüpiter büyük olasılıkla Güneş sisteminde oluşmuş ilk gezegendir ve çökerek sistemi oluşturan bulutsuyla aynı içerikte olması gerektiği düşünülmektedir. Jüpiter hakkında daha fazla şey bilmek, onun başlangıcı hakkında daha fazla bilgi sağlayabilir. Gaz devlerinin diğer yıldızlar çevresinde yaygın olması gerçeği göz önüne alındığında, bu durum gelecekte yapılacak ötegezegen ve diğer gezegensel sistemleri gözlemlerine bilgi sağlayacaktır. Juno, Jüpiter çevresinde kutuplardan geçecek bir yörüngededir ve her yörüngenin büyük kısmı gaz devinden çok uzaktadır. Fakat 53 günde bir, yörüngesinde Jupiter'e kuzey kutbunun üstüne yaklaşmakta ve burada sekiz bilimsel aletle veri toplanmaktadır. Kuzey kutuptan güney kutba iki saatlik bir geçişle ulaşmaktadır. Bu geçiş sırasında toplanan altı megabayt verinin indirilmesi 1,5 gün kadar sürebilmektedir.


Hayır, NASA Basitçe Kurşun Kalem Kullanmak Yerine Özel Üretim Uzay Kalemlerine Milyonlarca Dolar Harcamadı! NASA, tükenmez kalemlerin uzayda çalışmadığını fark etti. Astronotların yazı yazabilmeleri için yeni bir araç gerekiyordu. Bu nedenle, uzun yıllar ve milyon dolarlar harcayıp yerçekimsiz ortamda çalışan bir kalem geliştirdiler. Sovyet dostlarıysa çok daha basit bir yol bulmuştu: kurşun kalem... NASA'nın uzay görevleri için kurşun kalem kullanmadığı, bunun yerine yerçekimine karşı çalışan, özel olarak üretilmiş kalemler satın aldığı doğrudur. NASA, uzay görevlerinin ilk dönemlerinde mekanik uçlu kurşun kalemler kullanmıştır. Ayrıca NASA, hikayenin iddia ettiği gibi Rus kozmonotların kurşun kalem kullandığını gördükten sonra kurşun kalem kullanmayı akıl etmemiştir. Kurşun kalem kullanımı, uzay görevlerinde yarattığı tehlikelerinden ötürü, kasten yasaklanmıştır. Sovyetler Birliği de NASA gibi özel uzay kalemleri kullanmıştır. Uzay yarışı ve Soğuk Savaş döneminde bol miktarda propaganda içerikli fıkra ve anekdotal anlatı yayılmıştır. Bu da ilk etapta kulağa komik gelen doğası ve gerçek olaylardan bir miktar ödünç alan içeriği dolayısıyla internet üzerinde bol bol paylaşılan bir halk efsanesidir. NASA tarihçilerine göre geçmişte hem NASA astronotları hem de Sovyet kozmonotları zaten kurşun kalem kullanıyordu. Hatta NASA, 1965 yılında Houston'da bir mühendislik firmasından 34 adet mekanik kalem sipariş etti ve bunlara toplamda $4,382.50 veya kalem başına $128.89 ödedi. Tabii bu fiyatlar halk tarafından duyulunca büyük bir öfkeyle karşılandı; çünkü Amerika'da halk, ödedikleri verginin neye harcandığına karşı sıkı bir tutuma sahiptir. Haliyle bu durum NASA'yı astronotlar için daha ucuz bir yol bulmaya sevk etti. - İnsan Bedeni ve Zihni, Mars Yolculuğuna Hazır mı? Mars'a Gitmek İstiyorsak, İnsan Bedenin Aşması Gereken Engeller Nelerdir? - Rusya'nın Ukrayna İşgali ve Sonrasında Gelen Yaptırımlar, Avrupa Uzay Ajansı'nın "Rosalind Frankin" Mars Rover Projesi'ni Erteleyecek! - Işık Yelkenlisi: Yelkenli Uzay Araçları Sayesinde Mars'a 20 Günde, Alpha Centauri'ye 20 Yılda Gidebiliriz! Bariz bir çözüm olan kurşun kalemle ilgili sorun, ucu kırıldığında ya da ezildiğinde yer çekimsiz ortamda bu partiküllerin etrafa saçılarak hem astronotlar hem de ekipmanlar için tehlike arz etmesiydi. Aynı zamanda kurşun kalemlerle yazılan notlar kolayca silinebildiği için, görev kayıtları için risk teşkil ediyordu. Son olarak, kurşun kalemlerin bağlı olduğu tahtadan gövdeler, alev alabilir materyallerdir. Özellikle Apollo 1 yangınında astronotların hayatını kaybetmesinden sonra, NASA, böyle nesnelerden olabildiğince uzak durmak istiyordu. Paul C. Fisher ve şirketi şu anda "uzay kalemi" olarak da bildiğimiz kalemin geliştirilmesi için 1 milyon dolarlık yatırımda bulundu. Bu yatırımda hiçbir şekilde NASA'nın bir payı yoktu, hatta NASA yalnızca kalem geliştirildikten sonra olaya dahil oldu. 1965 yılında Fisher baş aşağı bir şekilde ve aşırı sıcaklıklarda (-45 C ila 200 C arası) çalışabilen, hatta su altında ya da diğer sıvıların içerisinde bile yazabilen bir kalemi patentledi. Eğer ortam çok sıcaksa, mürekkep normal mavi rengi yerine yeşile dönüşüyordu. Aynı yıl Fisher, NASA'ya AG-7 uzay kalemini teklif etti . Önceki mekanik kalem fiyaskolarından dolayı NASA başlarda biraz çekimserdi. Fakat kalemi çeşitli durumlarda test ettikten sonra NASA, 1967'den itibaren bu uzay kalemini uzay uçuşlarında kullanmaya karar kıldı.


Belli bir yaşı geçkin olanlar, 1966'da başlamış olan, ancak ülkemizde 80'li yıllarda televizyonlarda ilgi ile izlenen Uzay Yolu adlı diziyi hatırlarlar. Bu dizi yüzünden astronot olmaya karar veren çocuklar da çoktu o yıllarda. Bu diziyi izlediğimiz zamanlardaki teknoloji, dizide gördüğümüze göre oldukça basitti. Günümüzde ise bunların bazıları gerçek oldu. Örneğin dizide iletişim için kullanılan küçük ekranlı ve karşılıklı konuşulabilen araçlar, bugün kullandığımız akıllı telefonlara oldukça benziyordu. En büyük üstünlükleri, gezegenle Atılgan adlı uzay aracı arasında da iletişimi sağlayabilecek kadar uzun olan menzilleriydi. Dizideki gerçek adı Enterprise olan, bizde Atılgan adıyla bilinen uzay gemisi, oldukça büyük, birçok insanı barındıran, kendi içinde belirli bir hiyerarşiye sahip yönetimi olan, evreni araştıran ve ışınlama dediğimiz ışık hızını bile aşan bir aktarımla yolculuk yapabilen, her türlü olanağı barındıran, ileri teknoloji bir santralle çalışan bir araçtı. Bu uzay gemisinin bugünkü teknolojiyle gerçeğinin yapılması için yürütülen çabalar var. Hatta, bunun için bir web sitesinde Dünya'daki tüm milyarderlere çağrı bile yapılmış. Bu çağrıya göre bu gemi, önümüzdeki 20-30 yıl içinde varolan teknoloji ile yapılabilir. Elbette Uzay Yolu dizisindeki bazı olanaklar fizik kuralları gereğince mümkün olmadığı için yapılacak bu gemide yer bulamayacaktır. Oldukça büyük olduğu için uzayda yapımı tamamlanacak olan gemi, herhangi bir gezegene doğal olarak konamayacak. Nükleer santral ile enerjisini sağlayıp, itici olarak argon gazı kullanacak. Bu gaz gezegen atmosferlerinden yeniden sağlanabilecek. Warp drive denilen ve uzay gemisinin galaksi içinde bir yıldızdan diğerine atlamasını sağlayan sisteme sahip olmasa da bu yeni gemi Ay'a 3 günde, Mars'a da 3 ayda gidebilecek. Bu gemi, günümüzde Dünya yörüngesinde dolanan ve daha önceki yazılarımızda söz ettiğimiz Uluslararası Uzay İstasyonu ile daha küçük uzay gemilerini barındıran bir uzay limanı birleşimi olacak ve gittiği gezegenlerin yörüngesine oturup, daha küçük Uzay Mekiği benzeri araçlarla gezegene inilebilecek. Böyle bir gemide 1000 kadar insan barınabilecektir. Böyle bir geminin toplan uzunluğu da 960 metre kadar olacak. Tasarıma göre geminin daire biçimli olan ve büyüklüğü geminin yarısı kadar olan kısmı, boşlukta elektromıknatıslarla asılı olarak duran ve dönerek kendi yer çekimini merkezkaç etkisi ile sağlayan özelliğe sahip olacak. Böylece Uzay İstasyonunda uçan astronotların yerine yere basabilen insanların yaşadığı bir yer olacak. Ayrıca yapımda kullanılan kompozit maddeler sayesinde de hem sağlamlığı arttırılacak hem de ışınım kalkanı geliştirilmiş olacak. Bu tasarlanan geminin sorunları da yok değil. 1,5 Gigawatt nükleer santralin soğutulması kolay değil. Icarus Yıldızlararası adlı firmadan Adam Crow bunu söyleyerek, mühendislik fiziğinin bizim estetik anlayışımıza bakmadığını belirtmiştir. Gerçekte de tasarlanan Atılgan uzay gemisi düşünüldüğü gibi kullanışlı bir gemi olmayabilir. NASA'da görevli bazı kişiler de bu geminin düşünüldüğü gibi yapılamayacağını söylemektedirler. Tabii ki bu 2016 yılında ortaya çıkmış bir iddiaydı, şu anda bu konuda gerçekleşmiş ciddi bir atılım yok. Atılgan'ın bazı özellikleri bugün için varolmasa da bazı özelliklerini bugün günlük yaşamımızda kullanıyoruz. Otomatik kayan kapılar 1960'lı yıllarda geleceğin teknolojisiydi ancak günümüzde neredeyse her yerde kullanılıyor. Dokunmatik ekranlar ise, 1990'lı yıllarda Uzay Yolu dizisinin Yeni Nesil adlı yeni bölümlerinde gördüğümüz bir özellikti. Gerçekte de 1990'lı yıllarda bugünkü akıllı telefon ya da tabletleri gösterip bunun 23. yüzyıl teknolojisi olduğunu söyleseydik herkes inanırdı. Günümüzde oldukça yaygınlaşmaya başlayan ve otomobil yapımından gıdaya pek çok yerde kullanılan 3 boyutlu yazıcıların da, böyle bir geminin gideceği yerlerde bulacağı malzemeyi istenen alet-edevat yapımında kullanması, hatta gıda üretimi için kullanması öngörülüyor. 2016 yılı içerisinde yeryüzünde tasarlanan bir el aletinin planının radyo sinyalleriyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na gönderilmesiyle, oradaki 3 boyutlu yazıcı aracılığıyla üretilmesi gerçekleştirildi. Bunun benzeri, gelecekte Mars'ta istasyonda yaşayan insanlara Dünya'daki yeni teknolojinin radyo sinyalleriyle aktarılması biçiminde yapılacağı düşünülüyor. Kavramsal olarak bakıldığında, aslında bu bir tür ışınlama işlemine benziyor. Nükleer santralde üretilen enerjinin geminin enerji gereksinimlerini karşılaması düşünülüyor ama Dünya'da uzun zamandır füzyon yoluyla enerji üretimi üzerine çalışılıyor. Bu işlem verimli bir biçimde yapılabilir hale getirildiğinde, yalnızca yeryüzündeki enerji gereksinimleri için değil, uzay gemileri için de kullanılabilecek. Uzay gemisinde yapay çekim üretme konusu da Atılgan'da herhangi bir fiziğe dayanmıyordu. Yeni tasarımda, yukarıda söz ettiğimiz gibi dönen bir dairesel yapı kullanılacak. Atılgan'ın sahip olduğu ışık hızından daha yüksek hızlarda yolculuk özelliği, günüzümüde bildiğimiz fizikle mümkün görünmüyor. Karanlık enerji bugün evrenin genişlemesinde açıklanamayan bir güç olarak düşünülüyor. Şu ana kadar açıklaması yapılamamış olsa da gelecekte itici güç olarak kullanılabileceğini düşünenler var. Warp hızında yolculuk için çok aşırı miktarlarda enerji gereklidir. Kuramsal hesaplamalar karanlık enerji ile bir uzay gemisini bu yolla sürmek için, Jüpiter gezegeninde varolan enerji kadar büyük miktarda enerji gerektiğini göstermektedir ve bu da ekonomik bir yakıt değildir. Atılgan'da bunun için kullanılan enerji kaynağı anti madde idi. Madde ile anti madde bir araya geldiklerinde büyük miktarda enerji açığa çıkararak kaybolurlar. Ancak bu işlem de gerçek anlamda çok kısa sürelidir. Anti madde konusunda da çalışmalar uzun yıllardır sürdürülmektedir ve böyle bir enerjinin manyetik alan içinde hapsedilmesi yoluyla yeryüzünde de enerji gereksinimi karşılanabilecektir. Buradaki asıl sorun anti maddenin üretimidir ve bugün için bu çok pahalı bir işlemdir. Atılgan'da kullanılan bu özellik sayesinde gemiden gezegene geçiş insanlar için çok kolaydı. Günümüzde buna benzer olarak kuantum taşınımı üzerine çalışmalar sürmektedir. Kuantum taşınımında madde taşınımı yerine başka bir yerde aynısının yapılması söz konusudur. Bu konuda da yolun çok başındayız ve nasıl gelişmelerin olacağını zamanla göreceğiz. Sonuç olarak, Jules Verne'den günümüze geleceğin hayalleri olarak görülebilecek uzay yolculukları artık hayal olmaktan çıkıp gerçek olmaya doğru gidiyor. Günümüz teknolojisi, geçmişte olabileceği düşünülen pek çok şeyin bugün gerçek olmasını sağlamıştır. Önümüzdeki on yıllarda bile ne gibi teknolojik ilerlemelerin sağlanacağını şu an bilemiyor olsak bile, geçmişe göre çok daha hızlı yeni teknolojilerin ortaya çıkacağını öngörmek hayal değil. Bir gün insan Güneş sistemini fethettikten sonra, yakın yıldızlardan başlayarak galaksiyi de fethedecektir.


İnsanoğlunun sahip olduğu derin merak ve araştırma güdüsü, onu binlerce kilometre yukarıya; uzaya ve hatta uydumuz Ay'ın üstüne kadar çıkardı diyerek konuya romantik ve iyimser bir başlangıç yapmak isterdik. Ancak ne yazık ki, insanı uzaya ve Ay'a kadar götüren olgu merak ve araştırma güdüsü değil, insanoğlunun kendini kendine üstün gösterme çabasıydı. Hatta daha da trajik bir şekilde insanın bu başarılara imza atmasının en büyük sebebinin savaş olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü gerek uzay yarışı sürecinin, gerekse uzay yolculuklarında kullanılan teknolojinin tarihsel arka planında insanların birbirlerini öldürme isteği yatıyor. Bunun bir örneği olarak, uzay araçlarının bugünkü güçlerine ulaşmalarında büyük etkisi olan roketlerden biraz bahsedelim. Roketler temelde Newton'un etki-tepki prensibiyle çalışırlar ve kısa sürede yüksek hızlara ulaşabilirler. Vakum ortamında da çalışabildiklerinden, uzay yolculuklarında kullanılan teknolojinin temelini oluştururlar. Hatta roketler vakum ortamında sürtünme olmadığından, uzayda daha efektif bir biçimde çalışabilirler. Barut gücüyle çalışan roketler ilk olarak 13. yüzyılda Çin'de geliştirilmeye başlandı. 13. yüzyılın ortalarında ise savaşlarda ciddi avantaj sağlayan bu teknoloji Çin'den Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarına yayılmaya başladı. 16. yüzyıla kadar roket teknolojisi adım adım gelişirken roket adını da bu dönemde aldı. Bobin ve küçük mil anlamlarına gelen İtalyan kökenli rocchetta kelimesi, roket teknolojisi ile ilgili yazılmış kitaplarla İtalyanca'dan Almanca'ya, Almanca'dan da İngilizce'ye çevrilerek nihayet rocket ismini aldı. 17. yüzyılda ise Dünya'daki ilk insanlı roket uçuşu IV. Murat zamanında yaşamış Türk mühendis Lagari Hasan Çelebi tarafından gerçekleştirildi. Evliya Çelebi'nin ünlü Seyahatname eseri ile bütün bilgilerine erişebildiğimiz tarihi olay 1633 yılında gerçekleşmiş. İcat ettiği yaklaşık 60 kilogramlık barut macunu ve 7 kanatlı roketiyle Sarayburnu'ndan Sinan Paşa Köşkü'ne kadar uçan Hezarfen Ahmet Çelebi'nin kardeşi Lagari Hasan Çelebi, böylece tarihe adını yazdırmıştı. Ancak kardeşinin aksine Lagari Hasan Çelebi IV. Murat tarafından ödüllendirilmişti. Napolyon Savaşları'nda kullanılacak olan daha gelişmiş roketler ise ancak 18. yüzyılın sonlarında geliştirilecekti. Belki de en önemlisi, yani insanlı uzay yolculuklarını mümkün kılacak roket teknolojisi ise 1903 yılında Konstantin Tsiolkovsky sayesinde ortaya çıkacaktı. Tsiolkovsky'den sonra 1920'li yıllarda Amerikalı mühendis Robert H. Goddard'ın roket teknolojisi üzerine yazdığı kitabın yayınlanması ve ilk sıvı yakıtlı roketin Goddard tarafından icat edilmesiyle insanlı uzay uçuşlarına bir adım daha yaklaşılacaktı. İkinci Dünya Savaşı sırasında da gelişmeye hızla devam eden roket teknolojisi sayesinde savaştan sonra ilkler yaşanmaya başlanacaktı. Örneğin roket teknolojisindeki gelişmeler, ses hızını aşan ilk uçağın yapımına öncülük edecekti. Ses hızını aşan ilk insanlı uçak XS-1 adıyla da bilinen Bell X-1 uçağıydı ve bu uçak sayesinde ABD, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yaşanacak olası bir savaş için Sovyetler Birliği'ne karşı psikolojik üstünlük kurmaya başlamıştı. Bell X-1 her ne kadar ABD için oldukça önemli bir üstünlük göstergesi olsa da, uzaya araç gönderme konusunda ilk başarıyı Sovyetler Birliği gösterecekti. Sovyetler Birliği, 4 Ekim 1957'de Dünya'nın ilk yapay uydusu Sputnik 1'i yörüngeye yerleştirerek soğuk savaş döneminde hız kesmeyecek olan uzay yarışını da başlatmış oldu. 80 kg ağırlığındaki Sputnik, Sovyetlerin her ne kadar ABD'ye karşı üstün olduğunu göstermek için uzaya gönderilmiş olsa da, bilimsel açıdan yararları da elbette vardı. Dört uzun anteni ve iki radyo vericisi bulunan Sputnik, ilk kez iyonosferde elektron yoğunluğunu ölçme gibi bilimsel amaçlar için de kullanıldı. Sputnik ancak üç hafta kadar Dünya'ya sinyal gönderebildi ve bu süreden sonra aracın kendisi yalnızca gözlemlerle takip edilebildi. 1958'e kadar yörüngede dönmeye devam eden Sputnik'in dış çeperinde herhangi bir darbeye rastlanılmaması, ayrıca gelecekteki uzay uçuşları için Dünya'nın yörüngesinin tahmin edildiği kadar tehlikeli olmadığını işaret ediyordu. Sputnik ilkleri başardıktan sonra 4 Ocak 1958'de Dünya atmosferine girerek parçalandı. Kalıntıları bulunamayan Sputnik'in bugün halen bazı bölge ve müzelerde gerçek boyutlu maketleri sergilenmeye devam ediyor. Sovyetler'in Sputnik 1 ile yakaladığı başarı ve ABD'ye karşı teknolojide üstün olduklarını göstermeleri ile ABD adeta paniğe kapıldı ve uzay programları üzerine çalışmalar hızlandırıldı. Ayrıca ABD'nin Sputnik 1 ile şaşkınlığa uğramasıyla ABD ve Sovyetler Birliği arasında başlayan gergin mücadele Sputnik Krizi olarak da bilinir. Sovyetler Birliği Sputnik 1'den sonra 3 Kasım 1957'de Sputnik 2'yi de uzaya göndermeyi başardı. Ancak bu defa ilginç olan aracın içerisinde bir canlının da olmasıydı. Dünya yörüngesine çıkan ilk hayvan olma ünvanını elde eden Layka isimli köpek insanlı uzay uçuşlarından önce bir denek olarak kullanılmıştı. Ancak Layka beklenen süreden çok daha önce, fırlatmadan birkaç saat sonra araçta yaşanan aşırı ısınmadan dolayı hayatını kaybetti. Yine de Layka, bilim insanlarına gelecekte gerçekleşmesi düşünülen insanlı uzay yolculukları için önemli bilgiler sunmuş oldu. Sputnik 2, 162 günlük yolculuğun ardından Dünya'ya düştü. Uzay yarışı açısından ise bu yolculuk Sovyetler'in ABD'ye karşı gerçekleştirdiği bir başka önemli darbeydi. Sovyetler Birliği'nin ilk başarısının yaklaşık 4 ay sonrasında 31 Ocak 1958 tarihinde ABD ilk yapay uydusu Explorer 1'i uzaya göndermeyi başardı. 14 kg ağırlığındaki uydu yörüngede kaldığı süre boyunca gönderdiği sinyaller ile Van Allen Radyasyon Kuşakları'nın da keşfedilmesini sağlayarak bilim adına önemli bir katkı sağlamış oldu ve nihayet uzay yarışında kendini gösterebildi. - Sovyetler Birliği, 4 Ocak 1959'da Luna 1 uzay aracı ile, Güneş yörüngesine ilk uyduyu oturttu. - ABD, Explorer 6 aracı ile 7 Ağustos 1959'da Dünya'nın uzaydan ilk fotoğrafını çekti. - Sovyetler Birliği'nin Luna 2 aracı, 14 Eylül 1959'da Ay'a ulaşan ilk uzay aracı oldu. - Sovyetler Birliği, 7 Ekim 1959'da Luna 3 ile Ay'ın arka yüzünün ilk fotoğrafını çekti. Bu sözlerden sonra uzaya fırlatılan Vostok-1, toplamda 108 dakika yörüngede kalıp Dünya'nın çevresini bir kez dolaştı. Daha sonra inişe geçen Vostok-1'in yaşadığı bazı teknik sorunlardan dolayı Gagarin, inişe 7 km kala kendini kapsülden dışarıya fırlattı ve paraşütüyle iniş yaptı. Gagarin'in kendini fırlatma koltuğuyla dışarı fırlatıp iniş yaptığı bilgisi, Sovyetler Birliği tarafından uzun bir süre Uluslararası Havacılık Federasyonu'nca projenin başarılı sayılması için gizli tutuldu. Ve ayrıca hayır; Yuri Gagarin'in uzaya çıktığında Burada Tanrı falan göremiyorum dediğine dair resmi bir kayıt yoktur. Sovyetler Birliği'nin gerçekleştirdiği ve gerçekleştirmeye devam ettiği bu inanılmaz başarılar karşısında elbette ABD'de bir şeyler yapmak istiyordu. Dönemin ABD başkanı Kennedy'nin Bence milletimiz, bu on yıl bitmeden Ay'a bir insan indirme ve onu sağ salim Dünya'ya geri getirme hedefine kendini adamalıdır sözleri öncülüğünde Apollo Programı başlatılıyordu. Programın başlangıcından 8 yıl sonra ABD nihayet uzay yarışında Sovyetler'in önüne geçebilecek müthiş bir başarıya imza atıyordu. 16 Temmuz'da Florida'da bulunan Kennedy Uzay Merkezi'nden Saturn V ile fırlatılan Apollo 11 uzay aracı, tarihler 20 Temmuz 1969'u gösterdiğinde Ay'a başarılı bir iniş gerçekleştirmişti. 21 Temmuz'da ise Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins mürettabından oluşan Apollo 11 aracından Neil Armstrong, Ay'a ayak basan ilk insan oldu. Ay'a ayak basan ikinci insan ise Armstrong'un ardından Buzz Aldrin olmuştu. Mürettabatın üçüncü ismi Michael Collins ise görev gereği beklemedeydi. Ay'a iniş ve dolayısıyla Armstrong'un ünlü İnsan için küçük, insanlık için büyük bir adım sözleri tüm Dünya'ya canlı yayın ile aktarıldı. Apollo 11 mürettabatının Ay'a inişi ve Dünya'ya sapasağlam dönüşleriyle birlikte uzay yarışı da fiilen sonlanmış oldu. Uzay yarışı ABD'nin Apollo 11'i ile sonlanana kadar sayısız proje ve uçuş aynı zamanda başarısız da oldu. Hatta uzay yarışı içerisinde yer alan pek çok astronot kazalarla hayatlarını kaybetmişlerdi. Her ne kadar uzay yarışı sonlanmış gibi gözükse de, uluslararası alanda büyük devletlerin uzay teknolojileri ve bazı büyük hedefler üzerine yarışları soğuk savaş dönemine göre daha yapıcı bir şekilde devam ediyor. Biz mi? Ne yazık ki bizim bu yarışa ve gelişmelere karşı yaptığımız tek katkı Lagari Hasan Çelebi'nin 17. yüzyılda gerçekleştirdiği ilk insanlı roket uçuşuyla kalakalmış. Umarız gelecekte yapılacak çalışmalarla bugün için büyük devletlerin içerisinde olduğu resmi olmayan uzay ve uzay yolculukları yarışına ülke olarak biz de katılır ve kendimizi bu alanda gösterebiliriz.


Nanometre, SI birim sisteminde bir metrenin milyarda birine karşılık gelen uzunluk birimidir. Yani 1 nanometre 0.000 000 001 metre uzunluğa karşılık gelir. Matematiksel olarak 1x10-9 m ya da 1E-9 m olarak da ifade edilir. Nano kelimesi etimolojik olarak Yunanca "cüce" anlamına gelen "nanos" kelimesinden gelmektedir . Bir kıyaslama olması açısından nanometreyi ; milimetre ve mikrometre ile kıyaslayabiliriz. Neredeyse hepimiz milimetreye aşinayız, gündelik hayatta çok ufak olarak kabul ettiğimiz ölçüler artık bunlar oluyor. Yaptığımız mekanik tasarımların önemli bir kısmı, milimetrik hataları tolere edebiliyor. Bu noktada 1 milimetrenin, 1 metrenin 1000'de 1'i ya da 1 santimetrenin 10'da 1'i olduğunu hatırlayalım. Mikrometre ise artık bizim sınırlarımızın dışına çıkılmaya başlanan nokta. Hücre seviyesindeki olayların önemli bir kısmı artık mikrometre ölçeğine girmiş oluyor. Bakteriler ve hücreler mikrometre ile ifade edilebiliyor. Örneğin kloroplastlar yaklaşık 5 m (5 mikrometre) boyutundalar. Yani bir milimetrenin 1,000'de 5'i ya da bir metrenin 1,000,000'da 5'i boyutunda. Nanometre ölçeğine geldiğimizde ise artık işler iyice değişmeye başlıyor, çünkü 1 nm 1 m'nin 1000'de 1'i ölçeğinde. Bu da 1 metrenin 1 milyarda 1'i olduğunu ifade ediyor. Ölçek bu kadar küçülünce artık atomik boyutlar söz konusu oluyor ve kuantum etkileri devreye girmeye başlıyor. Artık bu ölçeği mikroskop ile göremiyoruz. Çünkü görünür ışığın dalga boyu yaklaşık 450-700 nm arasında kalıyor. - Yan yana dizilmiş 10 hidrojen atomu = 1 nm - DNA sarmalının çapı = 2.5 nm - Mavi ışığın dalga boyu ~ 450 nm - Kırmızı ışığın dalga boyu ~ 700 nm - Kırmızı kan hücresi = 7000 nm - Bir kağıdın kalınlığı ~ 75,000 nm - İnsan saçının kalınlığı ~ 50,000 - 100,000 nm . Bir uzunluk birimini diğer bir uzunluk birimine çevirmek için aşağıdakiUzunluk birimlerini birbiri arasında kolaylık dönüştürebilmek adına aşağıdaki listeden ve tablodan faydalanabilirsiniz. - 1 nm = 106 fm - 1 nm = 103 pm - 1 nm = 10 A - 1 nm = 10-3 m - 1 nm = 10-6 mm - 1 nm = 10-7 cm - 1 nm = 10-8 dm - 1 nm = 10-9 m - 1 nm = 10-12 km - 1 km = 1012 nm - 1 m = 109 nm - 1 dm = 108 nm - 1 cm = 107 nm - 1 mm = 106 nm - 1 m = 103 nm - 1 A = 0.1 nm - 1 pm = 10-3 nm - 1 fm = 10-6 nm


Angström , bir metrenin on milyarda birine karşılık gelen uzunluk birimidir. Yani 1 angström, 0.000 000 000 1 metre uzunluğuna karşılık gelir. Matematiksel olarak 1x10 10 m ya da 1E-10 m olarak ifade edilir. İsmini İsveçli fizikçi Anders Angström'dan almaktadır . Bir angström, bir metrenin on milyarda biridir (0.000 000 000 1). Matematiksel olarak 1x10 10 m ya da 1E-10 m olarak da ifade edilir. Kafamızda bir ölçüm cetveli oluşturmak adına nanometre ve santimetre ile karşılaştırabiliriz. Santimetre günlük hayatta sıklıkla kullandığımız bir ölçektir, 1 metrenin 100'de birine karşılık gelir. 1 A ise 10 8 cm; yani 1 santimetrenin yüz milyonda biridir. 1 A aynı zamanda 1 nanometrenin onda biridir (1 A = 0.1 nm). Hücre seviyesinde gerçekleşen olaylar artık mikrometre (1 m = 10-6 m) mertebelerine düşer. Örneğin kloroplastlar yaklaşık 5 m (5 mikrometre) boyutundadır. Yani bir milimetrenin 1,000'de 5'i ya da bir metrenin 1,000,000'da 5'i boyutunda. Nanometre ölçeğine geldiğimizde ise artık işler iyice değişmeye başlıyor, çünkü 1 nm 1 m'nin 1000'de 1'i ölçeğinde. Bu da 1 metrenin 1 milyarda 1'i olduğunu ifade ediyor. Ölçek bu kadar küçülünce artık atomik boyutlar söz konusu oluyor ve kuantum etkileri devreye girmeye başlıyor. Artık bu ölçeği mikroskop ile göremiyoruz. Çünkü görünür ışığın dalga boyu yaklaşık 450-700 nm arasında kalıyor. Bu aralığı aynı zamanda 4500-7000 A olarak da ifade edebiliriz. Yaygın olarak kristallografi, katı-hal fiziği, astronomi ve kimyada bir birim olarak sıklıkla kullanılır. Uluslararası tanınan bir birim olmasına rağmen resmi olarak SI birim sisteminde yer almaz . Moleküllerin üç boyutlu yapılarının belirlenebilmesi için, kristallerinin X-ışınlarını nasıl kırdıklarının gözlenmesi ile bir model oluşturulması, X-ışını kristallografisi tekniği ile mümkündür. Yukarıda gördüğümüz 1.0 A çözünürlükteki model, gerçeğe en yakın çözünürlükteki modeldir. 1.0 A mesafesindeki kimyasal bağlar bile gözlenebilmektedir. Bu görselin, mikroskop altında elde ettiğimiz gerçek görsel gibi olmadığına, elde edilen veriyle bilgisayarda çizildiğine dikkat edin. Bir diğer sık kullanıldığı alan da astronomidir. Özellikle ışığın dalga boylarından bahsederken, nanometre yerine tercih edildiği olur. Nanometrede kullanılan ondalık basamağına ihtiyaç duymamak için ya da tamamen geleneksel nedenlerden dolayı kullanıldığı görülmektedir. Fakat yaygın olarak, yerine nanometre tercih edilir. - 1 A = 105 fm - 1 A = 102 pm - 1 A = 0.1 nm - 1 A = 10-4 m - 1 A = 10-7 mm - 1 A = 10-8 cm - 1 A = 10-9 dm - 1 A = 10-10 m - 1 A = 10-13 km - 1 km = 1013 A - 1 m = 1010 A - 1 dm = 109 A - 1 cm = 108 A - 1 mm = 107 A - 1 m = 104 A - 1 nm = 10 A - 1 pm = 10-2 A - 1 fm = 10-5 A


Orta çağın en korkulan salgın hastalıklarından biri de şüphesiz veba idi. Halkın bu amansız hastalıktan korunabilmek için yapabildiği tek şey boyunlarına Hint cevizi olarak bilinen bir baharat türünü kolye yapıp asmaktı. Batıl bir inanış olarak düşünülen bu durumun, aslında Hint cevizinin iç yapısına daha yakından bakıldığında oldukça bilimsel olduğu görülmektedir. Endonezya'da bir ağacın tohumu olarak yetişen bu bitki, içerisinde birçok esansiyel yağı bir arada bulundurmaktadır. Bu yağlardan biri de izoöjenol maddesidir. İzoöjenol maddesi, aynı aileden olan karanfildeki öjenol maddesi ile aynı kokuya sahiptir ve bu koku, veba hastalığının ısırıklarıyla bulaşmasına neden olan bit, kene ve fare gibi hayvanların insanlardan uzak durmasına neden olmuştur. İzoöjenol, bir fenilpropen türevidir ve yılang yılang gibi bitkilerin esansiyel yağ bileşimlerinde önemli oranlarda bulunmaktadır. Öjenolden sentezlenebildiği gibi vanilin üretiminde başlangıç maddesi olarak da kullanılabilmektedir. Cis ya da trans izomer formlarında bulunabilmektedir. Trans izomeri kristal yapısında iken, cis izomeri sıvı formdadır. Sabun, şampuan, deterjan ve bölgesel uygulanabilen kozmetik ürünlerinde koku verme amaçlı izoöjenolden oldukça fazla faydalanılabilmektedir. Ancak bu maddenin hassas bünyelerde alerjiye neden olduğu da saptanmıştır.


Skaler ve vektörel kavramlarını tanımlarken de ifade ettiğimiz gibi fizikte yalnızca sayılara değil, aynı zamanda onlara fiziksel anlam katan niceliklere de bakarız. Sıcaklık gibi skaler bir niceliği 32 C ile ifade ederken, hız gibi vektörel bir niceliğe ise 50 km/sa demenin yanında bir de ek olarak yön belirterek kullanırız. Yani vektörler, hem büyüklükleri hem de yönleri olan fiziksel nicelikleri ifade etmek için kullandığımız bir araçtır. Bu yazıda iki farklı çarpma tanımını göreceksiniz ve bu, muhtemelen size biraz tuhaf gelecek. Örneğin şu zamana kadar "A çarpı B" ile "B çarpı A"'nın aynı sonucu verdiğini bir mutlak gibi kafanıza yerleştirdiniz; fakat vektör matematiğinde bu, biraz daha farklı bir anlam ifade eder ve her zaman doğru olmayabilir. Bu nedenle skaler çarpım ve vektörel çarpım konularındaki bazı tanımlar size tuhaf gelebilir, neden böyle şeylerden bahsediliyor diye düşünebilirsiniz. Lakin bunun nedenlerini konuya girdikçe daha iyi anlayacaksınız. Bu ayrımı anlamak oldukça elzemdir. Yön kavramı işin içerisine dahil olduğundan, iyi tanımlamalar yapabilmek için koordinat sistemlerine ihtiyacımız var. Hiç kuşkusuz ilk akla gelen kartezyen koordinat sistemleridir. Burada bir noktayı, karşılık geldiği x ve y değerleri ile \text şeklinde ifade ederiz. Fakat her ne kadar göze çok basit görünse de fizikte kartezyen koordinatları seçmek çoğunlukla baş ağrıtır. Onun yerine, yaptığımız bir takım fiziksel işlemleri kolaylaştıran temellere sahip kutupsal koordinat sistemlerini kullanacağız. Elbette durumdan duruma, bunları değiştirmenizde ya da birbiri arasında dönüştürmenizde bir sakınca yoktur. Kutupsal koordinat sisteminde, orijinden ilgili noktaya olan uzaklık r ile gösterilir. Genellikle de pozitif x-ekseninden saat yönünün tersinde ölçülen \text açısı buna eşlik eder. Dolayısıyla kutupsal koordinatlarda \text gösterimine sahip oluruz. Elbette kartezyen koordinatlar olan \text 'den, kutupsal koordinatlar olan \text 'ya dönüşüm yapabiliriz. Bu eşitlik hiç kuşkusuz trigonometrinin en temel tanımlarından gelmektedir. Bunları kolaylıkla bulabileceğiniz için, en azından bir kere kendinizin bulmasını tavsiye etmek durumundayız. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Keza \text açısının tanjant değeri de aşağıdaki gibi ifade edilir. Vektör, büyüklüğü ve yönü olan geometrik bir niceliktir. Kimi zaman geometrik vektör, uzaysal vektör veya Öklidyen vektör de denilir. En basit tabiriyle, yön kavramı eklenmiş skaler nicelik gibi düşünebilirsiniz. Vektörleri ifade ederken, onları diğerlerinden ayırmak için genellikle iki temel yöntemden biri kullanılır. Örneğin bir A\text vektörünü ifade etmek istiyorsak ya kalın harflerle A\bold yazarız ya da A \vec şeklinde üzerinde bir ok işaretiyle gösteririz. A\bold vektörünün büyüklüğü ise A\text olarak veya |A|\text olarak yazılır. Örnek bir vektör gösterimi ise aşağıdaki gibidir. Genellikle böyle bir gösterimde OA vektörünü göstermek için üzerinde ok işaretli bir gösterim tercih etmeyiz . Bunun yerine bu vektöre herhangi bir harf veririz, örneğin a\bold vektörü deriz ve aşağıdaki gibi tanımlarız. Eğer A\bold ve B\bold vektörü aynı büyüklüğe ve aynı yöne sahipse bu iki vektör eşit alınabilir. Bir başka deyişle paralel doğrular boyunca eşit büyüklüktelerse A=B\bold =\bold denilebilir. Aşağıdaki görsel bu durumu özetlemektedir. Bu durum bize vektörün büyüklüğünü ve yönünü değiştirmeden onu ötelememize olanak sağlar. Şu zamana kadar kullandığınız matematikte toplama ve çıkarma için özel incelemeler yapmanız gerekmediyse bu durumu biraz yadırgayabilirsiniz. Fakat vektörler, matematiğin özel bir alanı olduğundan ayrıca irdelenmeyi gerektirir. Bildiğimiz şekilde toplanıp çıkarılmadıklarından ya da çarpılıp bölünmediklerinden emin olmamız lazım. Geçtiğimiz yüzyılda dikkat tacirliği endüstrisi, envaiçeşit oyalama ve şaşırtma yöntemiyle, uyanık olduğumuz her dakikayı bizden çalar hale geldi ve bu amacında da başarılı oldu. Dikkat tacirlerinin bu başarısı dikkati dağınık bir topluma bağlı, zira doğamız gereği dikkatimiz dağınıkken satılmak istenen şeye kolayca rıza gösteriyoruz. Kitap okumak, bir müzik enstrümanı çalmak ya da yalnızca derin düşüncelere dalmak gibi konsantrasyon gerektiren durumlar dikkat tacirlerinin arzu ettiği durumlar değil; onlar daha çok açık hava ilanlarına bakmamızı, araya reklamların girdiği kısa televizyon programlarını izlememizi ya da 90'larda Playboy tarafından geri çevrilen ünlüler sekmesini tıklamamızı istiyorlar. Reklamcılığın Madison Bulvarı öncesi döneminden mobil internet sitelerinin artışına, e-postanın doğduğu günden dikkatin Google ve Facebook'un tekeline geçtiği güne, Ed Sullivan'dan Oprah Winfrey, Kim Kardashian ve Donald Trump gibi marka olmuş günümüz simalarına kadar geçen sürede Dikkat Ticareti dediğimiz en temel iş modeli tahtını korumaya devam ediyor. Tim Wu Dikkat Tacirleri kitabında, bu iş modeline karşı bağışıklık kazanabilmek adına kumandanın icadından Apple'ın reklam kovucu son sürümüne kadar türlü girişimlerde bulunulduğunu dile getiriyor, ne var ki sektör her zaman bir yolunu bulup kendine yeni kapılar açmayı başarıyor. Bu kitap, dikkat tacirlerinin tarihini anlatırken, bir yandan da elde ettikleri zaferlerle insanların hayatını nasıl şekillendirdiğini anlamanıza yardım edecek. Dikkat tacirlerinin zihnimize girmek adına doğamızı bilişsel, toplumsal, siyasal ve daha birçok yönden kökünden değiştirdiğine tanık olacaksınız. şeklinde yazılır. Burada \text bir skalerdir. Bunu bir nevi vektörün önüne gelen bir katsayı olarak görebilirsiniz, hiç kuşkusuz etkisi vektörün büyüklüğünü artırmak ya da azaltmaktır, onun yönü üzerinde bir etkisi yoktur. Bu noktada vektörlerde çıkarma işlemini ele almak gerek. Çıkarmayı yaparken, o vektörün ters işaretlisi ile toplamaya odaklanalım, aslında yaptığımız şey budur. Yani bir A\bold vektöründen B\bold vektörünü çıkarmak istiyorsak, B\bold 'nin yönünü ters çevirir ve A\bold ile toplarız. Şu noktada, bütün bu yazdıklarımızı biraz görselleştirmeye ihtiyacımız var. En nihayetinde vektörler geometrik bir anlam taşıyor. Bunun için paralelkenar yöntemi adını verdiğimiz oldukça sıradan bir yöntem kullanırız. A\bold ve B\bold vektörleri aşağıda oldukları gibi uç uca eklenir. A+B\bold +\bold toplamından elde edilen vektör ise başlangıç noktasından, bitiş noktasına çizilen vektör olur. Burada komütatifliği de doğrudan görebilirsiniz, paralelkenarın bir tarafı bir işlemi, diğer tarafı öbür işlemi tanımlar fakat sonuç aynıdır. Vektörlerde çarpım, toplama kadar sıradan değildir. Vektörlerle yapacağımız iki farklı türden çarpım söz konusudur. Bunlar skaler çarpım ve vektörel çarpımdır. Buradaki teta açısı , A\bold ve B\bold vektörü arasındaki açıdır. Geometrik olarak bu çarpım, A defa B\bold 'nin A\bold boyunca olan izdüşüm çarpımından ibarettir. Bu yorumu anlamak için paralel ve dik olma durumlarını ele alabilirsiniz. Paralel olması durumunda kosinüs ifadesi birdir ve çarpım bu iki vektörün büyüklükleri çarpımından ibaret olur. Dik oldukları durumunda ise sonuç sıfırdır, çünkü diğeri üzerine bir izdüşüm yoktur. Ayrıca bu çarpımın sonucunun bir skaler olduğuna dikkat edin, bu nedenle skaler çarpım olarak adlandırılır. Girdide iki vektör vardır, fakat sonuç bir skalerdir. Skaler çarpımda da, toplamada olduğu gibi komütatiflik özelliği bulunur. olduğunu bulursunuz. Bunu düzenlediğimizde ise aşağıdaki gibi kosinüs teoremini elde ederiz. Bir diğer çarpım olan vektörel çarpımı ise çarpı işareti olan "x" işaretiyle gösteririz . A\bold ve B\bold 'nin vektörel çarpımı ise aşağıdaki gibi tanımlanır. Burada ilk dikkat edilmesi gereken bu çarpımın sonucunun da bir vektör olduğudur, skaler çarpımda sonuç bir skalerdi. Bunu da buradaki n^\hat{\bold } vektörü sağlar. Bu, A\text ve B\text düzleminden dik yönelmiş bir birim vektördür. Fakat bu düzleme dik iki ayrı yön söz konusudur. Bu durumu açıklığa kavuşturmak için sağ el kuralı kullanılır. Eğer parmağınızı herhangi bir vektör yönünde doğrultur ve ardından diğer vektörün olduğu yöne doğru bükerseniz, baş parmağınız çarpımın sonucunun yönünü gösterecektir. Yani vektörel çarpım komütatif değildir. Fakat dağılma özelliğini gösterir. Ayrıca AxB |\bold \times \bold | ifadesi A\bold ile B\bold tarafından oluşturulan paralelkenarın alanını ifade eder. Bu nedenle bu iki vektör paralelse, sonuç sıfırdır . Herhangi keyfi bir A vektörü alırsak, bunu baz vektörlerini kullanarak aşağıdaki gibi ifade edebiliriz. Burada x^\hat{\bold }, y^\hat{\bold } ve z^\hat{\bold } ifadeleri kartezyen koordinatlardaki üç baz vektörüdür. Bu birim vektörlerin, önlerine gelen ilgili eksenin katsayısıyla çarpıldığında, o eksendeki bileşenini ifade eden vektörü vereceklerdir. Bu üç eksendeki bileşenler de uç uca eklenip toplanınca, ilgili vektörün kendisini verecektir. Böylelikle bir vektör, bileşenlerine ayrılmış olur. Burada kolaylık açısından koordinat sistemimizi, kartezyen koordinatlar olarak seçtik. Şu durumda hani kartezyen koordinatlar bize zorluk çıkarıyordu diye düşünebilirsiniz. Fakat amacımız sadece tanımlamalar yapmak, durumu işlemlere girdiğinizde daha iyi kavrayacaksınız. Bu durumda iki vektör, bileşenleri göz önüne alındığında aşağıdaki gibi toplanır. Bir skalerle çarpıldığında ise aşağıdaki durum gerçekleşir. Bu durum oldukça akla yatkındır. Çünkü bir vektörü skalerle çarpmak, onu belirli bir oranda küçültmek ya da büyütmek anlamına gelir. Bunun gerçekleşebilmesi için her bir bileşen aynı oranda değişmelidir. Bir vektörün skalerle çarpımı onun doğrultusunu değiştirebilir. Vektörün doğrultusu işaretle belirlenir , dolayısıyla negatif bir skalerle çarpmak onun doğrultusunu değiştirir. Eğer -1 ile çarpılırsa dolayısıyla sadece yönü değişir ama büyüklüğü değişmez. Skaler çarpma işleminde ne olduğunu görmek için birim vektörlerin birbirlerine dik olmalarından kaynaklı sonucu göz önünde bulundurmak gerekir. Nokta çarpımda gelen ifade kosinüs olduğundan, bu birim vektörlerin kendileriyle çarpımı 1 değerini (çünkü cos(0 )=1\cos(0 )=1), kendileri arasındaki çarpımı ise 0 değerini (çünkü cos(90 )=0\cos(90 )=0) verir. Dolayısıyla skaler çarpımlarda bileşenlerle ilgili aşağıdaki ifadeye ulaşırız. Böylelikle neden iki vektörün skaler çarpımının bir skaleri verdiği daha rahat bir şekilde görülür. Çünkü birim vektörlerin çarpımlarından ya 1 değeri gelerek sadece ilgili katsayı çarpımlarını bırakır ya da 0 gelerek tüm terimi yok eder. Ayrca herhangi bir A\bold vektörünün, herhangi bir birim vektörle olan skaler çarpımı, A\bold 'nın o doğrultudaki bileşenini verir. Bu durumun bir benzerini aşağıdaki eşitlikte görebilirsiniz. Vektörel çarpımda ise birim vektörlerin çarpımı daha önce bahsettiğimiz sağ el kuralı ile belirlenebilir. olacaktır. Bunu ilk bakışta karışık bulabilirsiniz. Fakat aslında bu bir determinant olarak yazılabilir ve böylesi oldukça akılda kalıcıdır. Şu zamana kadar gösterdiklerimiz ikili ilişkileri inceliyordu. Fakat elbette olay iki taneyle sınırlı olmak zorunda değil, bunun için üçlü çarpımları da ele almakta fayda var. Bazıları biraz uğraştırıcı olsa da aslında bunları kendiniz de bulabilirsiniz. Buradaki geometrik anlama dikkatinizi çekmek isterim. Bunları sadece tuhaf sembollerle ifade edilen bir matematik olarak görmemeli ve bir fizikçi bakış açısıyla anlamına odaklanmalısınız. Daha önce BxC |\bold \times \bold | için taban alanı ifadesini kullanmıştık, bu durumda A |\bold \cdot | ifadesi A\bold , B\bold ve C\bold tarafından oluşturulan paralel yüzlünün hacmidir. Çünkü Acos |\bold \cos | yüksekliktir. Son ifadede skaler çarpımla vektörel çarpımın kendi arasında yer değişebildiğine dikkat edin. Bunun manasını artık çıkarabiliyor olmalısınız, eğer neden böyle olduğunu anlayamıyorsanız, önceki paragrafın anlamı üzerinde biraz daha durmalısınız. Ayrıca, olacaktır. Bu da vektörel çarpımın asosiye olmadığını gösterir. Bunu ispatlamak için keyfi birim vektörler alarak bir karşılaştırma yapabilirsiniz. Koordinatları, bir cismin ya da bir olayın nerede gerçekleştiğini ifade etmek için kullandığımızdan bahsetmiştik. Bu noktada yeni bir tanım yaparak, başlangıçtan ilgili noktaya olan bir vektör tanımlayıp buna konum vektörü adını vereceğiz. olarak ifade edebiliriz. Bu durumda ilgili birim vektör aşağıdaki gibi tanımlanır. Sonsuz küçük yer değiştirme vektörü ise aşağıdaki gibi tanımlanır. Genellikle iki nokta arasındaki kıyaslamalarımız söz konusu olduğundan, bu iki cisim veya olay arasındaki ayrıklığı ifade etmek için ayrıklık vektörü tanımlarız. Büyüklüğü ise aşağıdaki gibi ifade edilir. Birim vektör ise aşağıdaki gibi tanımlanır.


Venüs Gezegeni | Özellikleri, Atmosferi, Manyetik Alanı... Venüs,Güneş sisteminin ikinci gezegenidir. Fiziksel özellikleri, boyutunun Dünya'ya çok benzer olması ve Güneş'e olan yeterli yakınlığı sebebiyle ilgi odağı olan gezegen, aynı zamanda gökyüzünde görülenen parlak gök cismidir . Bu nedenle çoğu kişi Venüs'ü ilk defa gökyüzünde gördüğünde onu parlak bir yıldız sanar. Dilimizde Çoban Yıldızı olarak geçen bu gezegen, Akşam Yıldızı ya da Sabah Yıldızı olarak da bilinir. Bunun nedeni, Güneş'e olan yakınlığı sebebiyle daima gün doğum ve gün batımlarında görülmesidir. Boyut, yoğunluk ve diğer bazı özellikler açısından Dünya ile ciddi benzerlik gösteren Venüs, "Dünya'nın kız kardeşi" olarak da bilinir. Birçok özelliği bakımından Dünya'yı andırsa da temelde ciddi farklılıklar taşır. Bu nedenle gezegenleri anlamak adına önemli bir örnek teşkil eder. Venüs'ün boyutu, Dünya'nın boyutuna oldukça yakındır (yarıçapı Dünya'nın yarıçapının %95'i kadardır). Kütlesi ise Dünya'nın kütlesinin %82'si kadardır. Gökyüzündeki en parlak yıldız olan Sirius yıldızından dahi 10 kat daha parlak olabilen gezegenin böylesine parlak olmasının nedeni, Venüs'e çarpan Güneş ışınlarının yaklaşık %70'ini geri yansıtan bir atmosferi olmasıdır. Bu oran Merkür ve Ay için yalnızca %10 civarlarındadır. Elbette Dünya ile olan yörünge hareketleri sebebiyle zamanla birbirlerine yakın ve uzak olmaları da durumu etkiler. Aynı zamanda Dünya ile Güneş arasında kalan bir gezegen olduğundan, konumuna göre tıpkı Ay'daki gibi hilal benzeri görünümlere sahip olur. Bu da gökyüzündeki parlaklığını etkiler. Söz konusu bu bulutlar astronomlar ve fizikçiler için çoğunlukla problem yaratır. Bu bulutlar sebebiyle yüzeyi hakkında bilgi edinmek pek mümkün değildir. Bu nedenle 1960'larda yapılan radar gözlemlerine kadar, hakkında oldukça az bilgiye sahiptik. - Kendi ekseni etrafındaki dönüşünün periyodu 243 Dünya gününe eşittir. - Kendi ekseni etrafındaki dönüşünün yönü, Dünya'nın dönüş yönünün tam tersidir. Venüs'ün dönüş yönünün diğer gezegenlere göre ters olup, neredeyse bir yıl ile kıyaslanabilecek sürede bir güne sahip oluşunun nedeni tam olarak bilinmemektedir. Lakin yapılan çalışmalar sonucu tahminler, Dünya'ya çarparak Ay'ı oluşturan büyüklükte bir asteroitin buna neden olduğunu düşündürmektedir.


Sıcak Gazdan Termal Emisyon10^5 Kelvin üzerindeki sıcaklıklarda, atomlar iyonlarına ayrışır ve gaz, pozitif ile negatif iyonlarla doludur . Bu gazın içerisinde, termal enerji, parçacıklar arasında paylaşılmıştır ve parçacıkların çarpışmaları ile birbirlerine aktarılırlar. Bir elektron pozitif yüklü bir iyona yakın geçtiği zaman, güçlü elektriksel güçler, elektronun rotasını saptırır. Elektronun böyle bir etkileşim sonucu ivmelenerek enerji kazanması, parçacığın elektromanyetik enerji yaymasına sebep olur. Bu ışımaya Bremsstrahlung ışıması denir. Kelime anlamıfrenleme ışımasıdır. Termal denge: Gazın içindeki parçacıkların, neredeyse hepsinin aynı ortalama enerjiye sahip olma durumuna denir. Termal dengedeki elektronlar, Maxwell'in hız dağılımı yasalarına göre hareket ederler ve çarpışmalar sonucu ortama salınan enerji, sıcaklık tarafından belirlenen karakteristik bir spektrum sunar. Sıcaklık arttıkça, elektronlar daha hızlı hareket eder, yani dışa salınan enerji miktarı daha fazla olur. Sıcak gazlarda çizgisel emisyonlar da önemli bir termal X-ışını üretim mekanizmasıdır. Yüksek hızlı bir elektron, yörüngesinde elektronlar bulunduran bir iyona çarptığında, enerjisini genelde bu iyona aktararak yörüngedeki elektronların daha yüksek bir enerji seviyesine yükselmesine sebep olur. Bu uyarılmış hal, çok kısa sürer ve iyon tekrar kararlı yapısına döner. Dönmek için çarpan elektrondan, aldığı enerji miktarına eşit enerjide foton saçar . Bu ışıma, spektrumda iyon türüne bağlı olarak değişen çizgiler şeklinde görünür.


Yamuk, yalnızca iki kenarı paralel olan dörtgendir ve paralel kenarlarının uzunlukları her zaman birbirinden farklıdır. Paralel olmayan diğer iki kenarının ise uzunlukları eşit olabileceği gibi olmayabilir de. Eşit olduğu durumlarda bu yamuğa, ikizkenar yamuk adı verilir. Elbette tek özel yamuk, ikizkenar yamuk değildir. Bunun dışında bir kenarı, iki paralel kenara dik olan yamuğu, dik yamuk olarak adlandırırız. Aşağıdaki görselde yamuk türlerine örnekler görebilirsiniz. Tüm dörtgenlerde olduğu gibi, yamuğun da iç açıları toplamı 360 'dir . Bununla birlikte, ikizkenar ve dik yamuk hariç, tüm iç açıları birbirinden farklıdır. Tabii her açının birbirinden farklı olması rastgele oldukları anlamına gelmez. Türü fark etmeksizin, karşılıklı paralel kenarlardan olan açılar için, iki açının toplamı daima 180 'dir. Yani a+d ve b+c daima 180 olur. Bu durum, tanımından da anlaşılacağı üzere paralelliğin doğurduğu bir sonuçtur, neden böyle olduğunu düşünmeyi size bırakıyoruz. Bahsettiğimiz üzere şekilde gösterilen yamukta a + d = b + c = 180 olur. Bu bağıntı U kuralı diye adlandırdığımız, geometride kullanılan bir kuraldan gelir. Bu kurala göre iki paralel doğruyu birleştiren üçüncü bir doğru parçasıyla bu doğrular arasında kalan açılar birbirinin bütünleridir; yani toplamları 180 'yi verir. Köşegen, bir geometrik şekilde komşu olmayan iki köşeyi birbirine bağlayan doğru parçasına verilen addır. Yamukta, ikizkenar yamuk hariç, köşegen uzunlukları birbirinden farklıdır. İkizkenar yamuğun ise iki köşegeninin de uzunlukları birbirine eşittir. Bu nedenle ikizkenar yamuğun köşegenlerinin yamuğu böldüğü dört parçadan ikisinin alanı birbirine eşittir. Birbirine eşit olan bu alanlar aşağıdaki görselde renkli gösterilen kısımlardır. İster ikizkenar olsun ister olmasın herhangi bir yamuğun kenar uzunlukları bilindiğinde iki köşegeninin de uzunluklarını hesaplamak mümkündür. Bunun için aşağıda gösterilen bağıntılar kullanılır. Yamukta alan bulabilmek için tabanların uzunluğuna ve yüksekliğine ihtiyacımız vardır. Taban olarak adlandırdığımız yer yamuğun paralel kenarları, yükseklik ise bu iki kenar arasındaki en kısa uzaklıktır. Paralel olmayan diğer iki kenar ise bacak olarak adlandırılır.


Bu ultra ince süper materyalden yapılmış yapay retinalar milyonların tekrar görmesine yardımcı olabilir. Grafenin süper materyal olarak adlandırılmasının bir sebebi var. Sadece bir karbon atomu kalınlığında olmasına rağmen, grafen; fazlasıyla güçlü, esnek ve hafif bir materyaldir. Aynı zamanda elektriği iletir ve biyoçözünür bir maddedir. Şimdi uluslararası bir araştırma ekibi yapay retina üreterek bu süper materyalleri kullanmanın bir yolunu buldu. Retina, görüntüleri beynin yorumlayabileceği impulslara dönüştürmekten sorumlu olan gözün arkasındaki ışığa duyarlı hücre tabakasıdır ve çalışmayan bir retina ile görmeniz mümkün değildir. Grafen, tüm benzersiz özellikleriyle, daha iyi bir yapay retina yaratmamızı sağlayabilir. Texas Üniversitesi ve Seul Ulusal Üniversitesinden araştırmacılar; grafen, molibdenum disülfür (başka bir 2D malzeme), altın, alüminyum oksit ve silikon nitratın bir kombinasyonunu kullanarak, doğal bir retinanın mevcut modellerinden daha iyi bir yapay retina oluşturdular. Laboratuarda ve hayvanlarda yapılan çalışmalara dayanarak, araştırmacılar yapay retinalarının hem biyo-uyumlu olduğunu hem de insan gözünün özelliklerini taklit edebildiğini belirlediler. Üstelik doğal retinanın ölçülerine de daha iyi uyum sağlıyor. Araştırmacı Nanshu Lu bir basın açıklamasında, Bu, yapay bir retinayı başarılı bir şekilde üretmek için az katmanlı grafen ve molibden disülfür kullanabileceğimizin ilk gösterimdir dedi. Bu araştırma hala başlangıç evresinde olsa da, bu malzemelerin insanların tekrar görebilmesi için kullanılması çok heyecan verici bir başlangıçtır. Araştırmacılar grafen içeren yapay retina ile ilgili araştırmalara devam ederse, süper materyal görme engelli insanların tekrar görebilmesini sağlayabilir.


Eğer kontrol edilmezse, önyargılı bir yapay zeka ile karşı karşıya kalabiliriz. Yapay zeka dünyayı yönetiyor olsaydı, bu o kadar da kötü olmazdı. Yapay zeka, insanlar olarak berbat etmeye elverişli olduğumuz şeyler üzerine objektif kararlar alabilirdi. Ancak ipleri yapay zekaya vereceksek, bu adil olmalı. Bu durum şu ana kadar böyle değildi. İnsanların açıkladığı veya düzenlediği veri kümeleri konusunda eğitilen yapay zeka; bu insanların ırkçı, cinsiyetçi ya da diğer önyargılı eğilimlerini de öğrenebilir. Yavaş olsa da programcılar bu önyargıları düzeltiyor gibi görünüyor. Fakat kendi önyargımızı kodumuzdan uzak tutmayı başarabilsek bile, yapay zeka artık her şeyi kendi başına geliştirebiliyor. Yayınlanan yeni bir araştırma, yapay zeka ajanlarının bir ağının, kendi kendilerine hem benzer ajanlara karşı grup içi tercih hem de farklı olanlara karşı aktif önyargılar geliştirebildiklerini göstermektedir. Aslında, bilim insanları bu önyargıları geliştirmek için oldukça az bilinç seviyesi gerektiği sonucuna vardılar. Bu da kolayca önyargı yaratabilecekleri anlamına geliyor. Yapay zeka ajanları, karşılığını almak üzere diğer ajanlara sanal para bağışlayabilmeleri için kurulmuştur. Temelde, ne kadar paylaşacaklarını ve hangi paylaşımcılarla paylaşacaklarını seçmeleri gerekiyordu. Araştırmacılar iki eğilimin ortaya çıktığını gördü: Yapay zeka ajanları, benzer özellikler tanınmış olanlara, bağışlama konusunda daha eğilimliyken, aktif önyargıya sahip olduklarına karşı durumun daha farklı olduğu görüldü. Yapay zeka ajanları, grup içi yapılan bir bağışta daha fazla karşılık sağlanacağını ve diğerlerine bağışta bulunmanın aktif bir şekilde onlar için bir kayba yol açacağını öğrenmiş görülmektedir. Bu dünyamızda, algoritmaların özellikle siyahi insanları baskılamak ve hedef göstermek için kullanıldığı bir yerde, karşılaştığımız önyargının oldukça soyut bir şeklidir. Yapay zeka ajanları, bazı kişilerin sahip olduğu gibi belli bir azınlık grubuna karşı herhangi bir küçümseme geliştirememektedir. Bunun yerine, kendinden başkasına, ötekine olan bir önyargı taşır ve bu özel simulasyon ile sınırlı bir önyargıdır. Ancak araştırmanın gerçek dünyadaki uygulamalar için büyük etkileri var. Kontrolsüz bırakılırsa, bunun gibi algoritmalar daha fazla kurumsallaşmış ırkçılığa ve cinsiyetçiliğe ve belki de insan düşmanı bir önyargıya sebep olabilir. Makaleye göre bunu düzeltmek için oldukça fazla yol var. Örneğin, araştırmacılar yapay zeka ajanlarını küresel öğrenme dedikleri şeylere zorlayarak veya kendi çevreleri dışındaki farklı yapay zeka ajanlarıyla etkileşime sokarak önyargı düzeylerini azaltabileceklerini buldular. Yapay zeka ajanlarının popülasyonları genel olarak daha fazla özelliğe sahip olduğunda, önyargı düzeyleri de düşüyordu. Çünkü daha fazla çeşitlilik vardı. Araştırmacılar da gerçek hayatta önyargılı insanları başka bakış açılarına maruz bırakmaya yönelik paralel bir fikir çizdiler. Bu faktörler, toplumun çoğulluğunu; bireyin ötesindeki refah politikası, hükümet, tarihi çatışma, kültür, din ve medya gibi sorunlardan etkilenmeyi yansıtır. Bu, yapay zekayı kendi cihazlarına bırakıp her şeyin iyi gideceğini varsayamayacağımız anlamına geliyor. The Wall Street Journal dergisinde yayınlanan Merhaba Dünya: Algoritma Çağında İnsan Olmak başlıklı kitabında, matematikçi Hannah Fry, yaşamımızı şekillendiren algoritmalara karşı, bizi daha eleştirel ve daha şüpheci olmaya çağırıyor. Bu, araştırmanın da gösterdiği gibi, yanlış bir tavsiye değil. Yapay zeka sistemlerinin objektif, tarafsız makineler olduğuna inanmak istersek, sistemde her zaman aksaklıklar olabileceğini kabul etmeliyiz. Bu şimdilik, kendimize ve algoritmalara dikkat etmemiz anlamına geliyor.


Uzayda belli bir yörüngede dolaşan asteroidler, tıpkı gezegenler gibi kendi etraflarında da dönerler. Bu esnada, yine gezegenlere benzer biçimde asteroidlerde de gece ve gündüz oluşur. Gündüz olarak adlandırabileceğimiz kısmı, yani asteroidin yıldızına dönük kısmı, yıldızdan gelen ve momentum taşıyan fotonlara maruz kalır. Bu fotonların bir kısmı yansıtılırken bir kısmı da soğurulur. Bu soğurulma, asteroidin yüzeyinin ısınmasına neden olur. Asteroid dönmeye devam ettikçe, ısınan yüzeye gelen fotonların sayısı git gide azalır, diğer bir deyişle bu bölgede artık gece hüküm sürmeye başlar. Tıpkı dünyamızda olduğu gibi, gece geldiğinde, gün boyu soğurulmuş olan fotonlar geri salınmaya başlar . Fotonlar salınırken, bizim minik asteroidimize kuvvet uygularlar ve asteroidin dönüş yönüne bağlı olarak onu yavaşlatır ya da hızlandırırlar. Bu etkiye Yarkovsky etkisi denir. Eğer şekildeki gibi ok yönünde ilerleyen asteroid saat yönünde dönüyorsa, bir süre sonra 2. resimdeki konuma gelecek, kırmızıyla gösterilen alan soğumaya başlayacak ve emdiği fotonları yaymaya başlayacak. Bu sırada fotonlar asteroide geri tepme kuvveti uygulayacaklar. Bu kuvvet asteroidin ilerleme yönünde uygulandığı için asteroid hızlanacak ve yörüngesi genişleyecektir. Ancak eğer asteroidimiz saat yönünün tersine dönüyorsa bu kez salınan fotonlar tersine bir etki yapacak ve asteroidi yavaşlatacaktır. Yavaşlayan asteroid ise yıldızına daha çok yaklaşacak, yani yörüngesi daralacaktır. Burada bahsettiğimiz Yarkovsky etkisinden kaynaklanan bir başka etki de YORP etkisidir. Adını dört bilim insanından alan bu etki , küçük asteroidlerin dönme hızını ve eğimlerini değiştirebilen bir dönme momentidir. YORP etkisinin nedenleri, ışınım basıncından ve fotonların anizotropik yayılımından kaynaklanan geri tepmedir. Bu ikisini kısaca açıklamak gerekirse, ışınım basıncı dediğimiz şey, elektromanyetik dalganın bir yüzeye çarpmasından sonra, elektromanyetik kuvvetin taşıyıcıları olan fotonlarla yüzey arasındaki momentum takasından kaynaklanan basınçtır. Fotonların anizotropik yayılımı ise, anizotropinin yöne olan bağımlılığı ifade etmesinden dolayı, asteroidin yıldıza dönükken soğurduğu fotonları, dönünce farklı yönde geri yaymasını ifade eder. YORP etkisi, asteroidleri çok hızlı döndürmesi sonucunda parçalanmalarına ve ikili asteroid sistemleri oluşturmalarına neden olabilir. Yarkovsky etkisinin bir varyasyonu olan bu etki de tıpkı Yarkovsky etkisi gibi, asteroidi hızlandırmanın dışında onu yavaşlatabilir ve bunun sonucunda çok uzun dönüş periyotlarına sahip olmalarına yol açabilir. Çok küçük bir etkisi olduğundan ölçülmesi zordur ancak milyonlarca yıl geçtiğinde bu etki artık kayda değer bir hal alır.


Bilim insanları, erişkin fare beyinlerinin amigdalasının ilk kez yeni hücreler ürettiğini duyurdu. Bu bulgu, anksiyete ve depresyon gibi durumların daha iyi tedavi edilmesinin yanısıra genel olarak beynin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir. Amigdala, duygusal yanıtlarımızın birçoğunu, özellikle de korku ile ilgili olanları ele alır ve içindeki kırık bağlantılar, tramva sonrası stres bozukluğu gibi anksiyete sorunlarına yol açabilir. Avustralya'daki Queensland Üniversitesinden bir ekibe göre beynin amigdaladaki nöronları yenileme yeteneğine sahip olması, bu zihinsel sağlık sorunlarıyla savaşmanın bir yolu. Yeni nöronlar üretme süreci olan nörojenez şimdiye kadar sadece erişkin insan beyninin uzun süreli hafızayı kontrol eden ve duygusal tepkilerle ilgilenen kısmı olan hipokampüs ve striatumda görüldü. Yetişkin nörojenezi ilk olarak 1960'larda kabul edildi, ancak 1990'larda yetişkin farelerdeki bölünebilen ve diğer hücrelere dönüşebilen beyin kök hücrelerinin kısmi keşfi sayesinde daha fazla kabul gördü. Bu keşif, Queensland Beyin Enstitüsünden bir başka ekip tarafından yapıldı ve o zamandan beri bilim insanları aynı işlemi insanların da yaptığını doğruladılar. Bu üretim süreci şimdi başka yerlerde de yaşanıyor gibi görünüyor: Araştırmacılar, fareler üzerinde yapılan yeni çalışmalara dayanarak, amigdaladaki aynı kök hücrelerin orijinal haline dönüşebilen, tam işlevli nöronlar olduğunun kanıtını buldular. Şimdi görev, aynı sonuçları insanlarda da bulmak. Şu anda bu yeni nöronların ne yaptığı veya beynin bunları nasıl kullandığı netleşmiş değil ancak konumlarının ilginç olması bunu daha fazla çalışma yapmaya değer kılıyor. Sırları yavaş yavaş açılsa da beynimiz hakkında henüz bilmediğimiz çok şey var. Örneğin, Nörojenezin ilerlemesi, içki içmekten vazgeçme sürecini tersine çevirmesine rağmen, içki hakkındaki bir oturumun işlemi yavaşlattığını biliyoruz. Bu arada, Temmuz ayında yayınlanan bir çalışma, beynin içine kök hücre yerleştirmenin farelerin ömrünü uzatmaya yardımcı olabileceğini gösterdi ve benzer bir yaklaşımın da olumlu bir etkisi mümkün olabilir. Amigdalada yeni hücrelerin üretimini teşvik etme yollarını bulmak, korku, anksiyete, tramva sonrası stres bozukluğu ve depresyonun tedavisine ilişkin bizlere yeni yollar sunabilir diyor, ekipten Dhanisova Jhaveri.


0 Kelvin ya da -273.15 C olan ve parçacıkların mümkün olan en düşük hareketliliğe ulaştığı nokta olan mutlak sıfır, bu sınır teorileştirildiğinden beri bilim adamlarını meraklandırıyor. Mutlak sıfıra ulaşmanın imkansız olduğu söylenebilir. Bir gazdan soğutmak için ısı alırsanız, ısıyı yok etmek için gereken iş artacaktır. Bu sıcaklıkta eklenmiş sıcaklığı yok etmek için gereken iş ise sonsuza ulaşacaktır. Ancak, buna rağmen bilim insanları denemekten vazgeçmiyor. Geçtiğimiz günlerde Basel Üniversitesi'ndeki bir grup, bizi soğuğun sınırlarına, mutlak sıfırın yakınlarındaki tuhaf fiziğe, hiç yaklaşmadığımız kadar yaklaştırabilen bir cihaz geliştirdi. Ekip, 2.8 millikelvin'e kadar soğutulabilen bir nanoelektronik çip geliştirdi. Cihaz, çipin elektrik bağlantılarını 150 mikrokelvin'e düşürmek için uygulamalı manyetik bir alan aracılığıyla manyetik soğutma kullanıyor. Ekip aynı zamanda ısıyı ölçmek için tasarlanan manyetik alan sistemi kullanarak bir termometreyi soğuttu ve bu şekilde çipi yedi saat boyunca soğuk tuttu. Bu zaman dilimi; ekibin, bu oldukça soğuk olan bölgeyi keşfetmesini sağladı. Çipin kendisi her ne kadar etkileyici olsa da, bu deneyde ondan daha heyecan verici noktalar var. Bu çip, mutlak sıfır'a yakın noktalarda neler olduğunu daha iyi anlamamız için oldukça büyük bir potansiyel taşıyor. Bu potansiyel, araştırmacılar cihazı geliştirmeyi hedeflediği sürece büyümeye devam edecektir. Geçtiğimiz yıl içerisinde, bir nesneyi teorik olarak ne kadar soğutabileceğimizin gözlemlenebilir sınırı deneyler yapılarak sorgulandı. Araştırmacılar bir nesneyi kuantum tepki limitinin iki desibelden daha fazla altında iterek bir kuantumun beşte birinden daha azına kadar soğutabilmeyi başardı. Ancak daha sonra, mutlak sıfıra kadar soğutmanın matematiksel olarak imkansız olduğunu göstererek termodinamiğin üçüncü yasasını kanıtlamış oldular. Deneysel olarak ulaşılması zor olduğu için, mutlak sıfırın farklı fiziksel özellikleri henüz keşfedilememiştir. Bu yeni, fazlasıyla soğuk bölgeyi araştırma yeteneğimizle hala bu derecelerdeki fizik hakkında öğreneceğimiz çok şey var. Buna ek olarak, mutlak sıfırın anlaşılması, modern elektroniği potansiyel olarak geliştirebilir. Transistörlerin performansı, sıcaklıktan büyük ölçüde etkilenir. Geleneksel transistörler, fazla ısınırlarsa birçok problemle karşılaşabilirler. Bilgisayarlarda, akıllı cihazlarda ve diğer piyasada bulunan elektronik cihazlarda kullanılan transistörlerin, mutlak sıfırın yakınlarında olduğu gibi son derece düşük sıcaklıklarda çok daha verimli olduğu görülmüştür. Aşırı düşük sıcaklıkların kullanımı sadece ev elektroniğini geliştirmekle kalmaz, aynı zamanda evrenin uzak noktalarını keşfetmek için kullandığımız teknolojileri de destekleyebilir. Uzay görüntüleme için üretilen kızılötesi kameralar, maksimum hassasiyetle ancak mümkün olan en düşük sıcaklıklarda çalışabileceklerdir. Bu sıcaklıklar, ilerleyen medikal görüntüleme teknolojilerinde de çok önemli gelişmeler sağlayabilir. Termodinamik Üçüncü Kanunu: Bir ideal kristalin entropisi, mutlak sıfır kelvinde, tam olarak sıfıra eşittir. Yani -273.15 santigrat derecede, ideal kristalin entropisi tam olarak sıfıra eşit olmaktadır ve madde bu sıcaklıkta sabit ve hareketsizdir. Bu sıcaklık uzay sıcaklığına da denktir. Bu açıklamaya, Tofur kanunu da adı verilir.


Söz konusu uzay işleri olunca ABD ve Rusya sık sık ön planda olurken Avrupa'da Birleşik Krallık'ın yeni bir uydu fırlatacak olması uluslararası partnerlerinde bir şaşkınlık yaratacak gibi görünüyor. Airbus firmasınca imar edilen The Eutelsat Quantum uydusu, yörüngede şekil değiştirecek ilk ticari uydu olacak. Operatörler, frekansı ve dünyada kapsadığı bölgeler gibi özelliklerini modifiye ederek uyduyu gerçek zamanda yeniden şekillendirebilecekler. 2021'de gönderilmesi planlanmış uydunun 15 yıl ömrü olacak ve yeniden şekillenme özelliğini, değişen piyasa şartlarına ve değişen mevzuat parametrelerine ayak uydurmak için kullanacak. Uyduyu imar edenlerin piyasayı tahmin etmek zorunda kalması ya da uydularının hızla eskimesi yerine, the Eutelsat Quantum uydusu onu rakiplerinden avantajlı kılacak muazzam esnekliğiyle övünüyor . Bu derece esnekliğin gelecekte yaygın olup olmayacağı kesin değil ancak bu yeni modelin yetenekleri umut vadedici. Kesin olan şey ise Birleşik Krallık'ın uzay endüstrisinin bu hırslı yarışında önemli bir ilerleme kaydediyor oluşu.


Yeşil çay, Camellia sinensis yapraklarından elde edilen, ancak oolong çayı veya daha aşina olduğumuz siyah çay gibi kurutma ve oksidasyon süreçlerinden geçirilmediği için siyah gözükmeyen bir çaydır. Yeşil çay, ilk olarak Çin'de üretilmiştir ve o gün bugündür tüm dünyaya yayılmıştır . Her ne kadar "yeşil çay" dendiğinde tek bir çeşit çaydan söz edilse de aslında bazı alt çeşitleri de vardır. Dünya genelinde tüketilen çayın %78'ini siyah çay oluştururken %20 kadarını yeşil çay oluşturmaktadır. Sosyal medyada, ana akım medya kuruluşlarında ve internet sitelerinde yeşil çayın adeta "mucizevi" bir içecek olduğu, kanserden kalp ve damar hastalıklarına, kan şekerinden yağ oranlarının denetim altında tutulmasına, enflamasyondan kilo kaybına kadar her alanda fayda sağladığı söylense de akademik camiada yeşil çayın faydalarına yönelik objektif bulgular oldukça tartışmalıdır. Bu durum, yeşil çayı potansiyel olarak bir diğer "abartılı diyet objesi" haline getirmektedir. Bu yazıda, yeşil çay ile ilgili araştırmaların genel problemlerine, bugüne kadar yeşil çayın faydaları ile ilgili olarak ileri sürülen iddialara ve bu konuda tekil makalelerin ve saha taramalarının ne tür sonuçlar verdiğine bakacağız. Beslenme ile ilgili birçok araştırmada olduğu gibi, yeşil çay ile ilgili de araştırmalarda da hem pozitif hem negatif sonuçlar bulunmaktadır: Yani bir dizi araştırma yeşil çayın belli bir sağlık unsuruyla pozitif ilişkisi olduğunu bulurken, diğer çalışmalar bu pozitif ilişkiyi gösterememekte ve hatta negatif ilişkiler ortaya koyabilmektedir. Bilim insanlarının, doğal gerçeklerle ilgili bildiklerimizi zenginleştirmeye çalışırken, çok farklı ve çeşitli sonuçlara ulaşmaları normaldir. Ancak bunların medya aracılığıyla yanlı olarak sunulması , halk arasında yeşil çay veya diğer besinler hakkındaki görüşlerin yanlı bir şekilde çarpıtılmasına ve hatalı algıların oluşmasına neden olmaktadır. Birçok kaynak, yeşil çayın faydalarını bulan araştırmaları cımbızlamakta ve manşete taşımakta, aynı konuda pozitif etki bulamayan ve hatta negatif etkiler bulan diğer çalışmaları görmezden gelmektedir. Anlaşılması gereken şudur: Sadece pozitif sonuç veren çalışmalara bakarak yeşil çayın fayda ve zararları hakkında fikir elde edemeyiz. Yapmamız gereken, sonuçlarından bağımsız olarak bütün literatürü göz önüne almak, bu çalışmaları istatistiki güç sırasına koymak ve buna bağlı olarak bütüncül bir sonuca varmaktır. Bu yapıldığında, işler yeşil çay ile ilgili iddiaların fazlasıyla abartılmış olduğu görülmektedir. Bugüne kadar yayınlanmış sonuçları bir arada inceleyen meta-analiz makalelerinde, yeşil çay araştırmalarının herhangi bir sağlık faydası olduğu konusunda bilimsel olarak güvenilir miktarda kanıt ortaya koyamadığı bulunmuştur. , Örneğin 2011 yılında Avrupa Komisyonu'nun talebi üzerine bir bilim insanı paneli yeşil çay araştırmalarını incelemiş ve ortaya konan bulguların, iddia edilen sağlık faydalarını desteklemediği sonucuna varmıştır. Her ne kadar kafeine bağlı etkisinden ötürü yeşil çay tüketmek de zihinsel uyarılmışlığı artırabilse de, yeşil çayın kanser, kardiyovasküler risk veya kilo kaybı üzerinde anlamlı bir etkisi bulunamamıştır.


Araştırmacılar ilk kez, göktaşı sonucu hayatını kaybeden bir insanın varlığına dair güvenilir kayıtlar buldular. TC Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nde bulunan çeşitli belgelere göre, 22 Ağustos 1888'de, Irak'taki Kürdistan bölgesinde yer alan Süleymaniye şehrine düşen meteorit, bir kişinin felç olmasına neden olurken, bir başkasının ise hayatına mal oldu. Araştırmacılara göre bu, meteorit darbesi kaynaklı ölümün ilk bilinen kanıtı ve aynı zamanda arşivlerde keşfedilmeyi bekleyen daha başka kayıtların da olabileceğinin de işareti. Dünya, yıkılmaz bir hisar değil; sürekli olarak göktaşı bombardımanı altında. Her gün bu göktaşlarının milyonlarcasının atmosferimize girdiği tahmin ediliyor. Elbette bunların çoğu, atmosferden sağ kurtulamıyor. Yine de NASA'nın Fireballs veri tabanına göre, 1988'den beri en az 822 gök taşı, atmosferde patlayacak ve kalıntılarını dünyaya yağdıracak kadar büyüktü. Ayrıca bilim insanları, her gün 17 kadar meteorun dünya yüzeyine çarptığına inanıyor. Bu yüzden, geçen onlarca yıl içerisinde bir kişinin, düşen bu göktaşı kalıntılarının çarpmasıyla ölmüş olacağını düşünebilirsiniz ancak tarihsel kayıtlarda garip bir şekilde bu olayın gerçekleştiğine dair güvenilir bir bilgi yok. 2013'te atmosferimizde patlayan ve 654 kilograma varan kalıntılar yağdıran büyük Chelyabinsk meteoriti bile hiçkimsenin ölümüne neden olmadı. Kaydedilen bütün hasarların nedeni, meteorun yaydığı şok dalgasıydı, meteoritin ya da parçalarının çarpması değil. 2016 yılında Hindistan'daki bir patlama sonucu trajik bir şekilde hayatını kaybeden bir vatandaşın ölümü, dünya dışı sebeplerle gerçekleşen ilk ölüm olarak bildirilmişti. Ancak NASA'da çalışan uzmanlara göre, bu patlamanın nedeni dünya dışı etkenler değildi. Bildiğimiz kadarıyla, göktaşı kaynaklı ölümler yok denecek kadar az. Bir göktaşı çarpmasının onaylanmış tek kurbanı, Ann Hodges adındaki bir kadın. 1954 yılında, kanepesinde uyurken çatısına düşen bir göktaşı, kalçasına denk gelerek yaralanmasına neden oldu. Düşen parçanın dünya dışından geldiği de doğrulandı. 1888 raporunu doğrulamak için elimizde hiçbir taş parçası olmamasına rağmen -görünüşe göre bir tane vardı ancak araştırmacılar bunu bulamadı- arşiv belgeleri son derece ikna edici. Araştırmacılar olayı tanımlayan üç ayrı belge buldular. Bu belgeler yakın zamanda dijital arşive aktarıldı. Çevrilmesi zor bir Osmanlı Türkçesinde kaleme alınmışlardı ki bu da neden bu zamana dek keşfedilmediklerini açıklıyor. Belgeler, yerel yöneticiler tarafından, olayı hükümete haber vermek amacıyla yazılmış mektuplardı. Mektuplar, günümüz takvimine göre 22 Ağustos, öğleden sonra saat 08.30'da gökyüzünde büyük bir ateş topu görüldüğünü bildiriyor. Bu olaydan sonra, küçük bir köyde, meteoritler yaklaşık on dakika boyunca gökten yağmur gibi yağdı; bu olay, ismi bilinmeyen bir adamın ölümüyle ve bir diğerinin felç kalmasıyla sonuçlandı. Buna ek olarak, ekinlere zarar geldiği de rapor edilmişti ki bu da göktaşından kaynaklanan şok dalgalarının oluşturacağı sonuçla tutarlıdır. Göktaşının irtifasını, hızını, boyutunu ya da yerini tam olarak bilmek imkansız. Ancak araştırmacılar, göktaşının görüldüğü köylere bakarak parçaları Süleymaniye'deki piramit şeklinde bir tepeye varmadan önce göktaşının güneydoğudan doğru geldiğine inanıyorlar. Ekip hala arşivleri tarıyor ve bu konu hakkında daha fazla bilgi edinmeye çalışıyor. Sultandan gelen bir yanıtın henüz düzenlenmemiş ve dijital ortama aktarılmamış olabileceğine ya da dijital ortamda hali hazırda var olan belgelerin henüz incelenmemiş olabileceğine inanıyorlar. Araştırmacılar, bu bulgunun bilgimizde büyük bir boşluk olduğunu gösterdiğine dikkat çekiyorlar. Bunun tek nedeni tarihsel kayıtların muazzam büyüklükte olması ya da az çalışılmış olması değil; aynı zamanda İngilizce dışındaki dillerde yapılan çalışmaların azlığı. Araştırmacılar, Bu zorlukların üstesinden gelebilmek için özveri ile çalışmak ve tarihçiler, kütüphaneciler ve çevirmenlerle disiplinlerarası işbirliği yapmak zorunludur. diye yazdılar. Araştırma Meteoritics & Planetary Science'da yayımlandı.


Medusa, Yunan mitolojisinde yılan saçlı, gözlerine bakanı taşa çeviren ölümcül ve ölümlü bir dişi canavardır. Bu yazımızda da içerdiği ışıltılı ve kıvrımlı gaz iplikleriyle Medusa'nın yılanlı saçlarına benzeyen ve adını ondan alan Medusa Bulutsusu'na bir bakacağız. İlk olarak 1955 yılında George Ogden Abel tarafından keşfedilen Medusa Bulutsusu, yaşlı bir gezegenimsi bulutsudur. 1980'lere kadar bir süpernova kalıntısı olduğu düşünülen bu bulutsu, Abell 21 ve PK205+14.5 isimleriyle de bilinir. Yaklaşık 1500 ışık yılı kadar uzaklıkta, İkizler Takımyıldızı'nın güneyinde bulunan Medusa Bulutsusu yaklaşık 4 ışık yılı genişliğinde bir alana yayılmıştır. Gezegenimsi bulutsular, yıldızların yaşamlarının son evrelerinde kütlelerini kaybetmeleriyle dış katmanlarını uzaya saçmaları sonucu oluşurlar. Aynı şekilde Medusa Bulutsusu'nun bu oluşumuna, kırmızı devden beyaz cüceye dönüşen yıldızın dış katmanlarını bırakması sebep olmuştur. Bu beyaz cüce, bulutsu oluşumunun sağında mavi renkte parlayan bir yıldız olarak görülebilir. Aslında Medusa Bulutsusu ve oluşumuna sebep olan beyaz cüce Güneş'imizin de nihai sonunun nasıl olacağını temsil ediyor olması açısından önemli bir bulutsudur. Medusa Bulutsusu 4 ışık yıllık geniş bir alana yayılmış olduğundan yüzey parlaklığı çok düşüktür. Kadir değerinin +15.99 ila +25 arasında olduğu düşünülmektedir. Medusa Bulutsusu'nun genişleme hızı saniyede yaklaşık 50 kilometredir. Bu, bir süpernova kalıntısının genişleme hızına kıyasla çok düşük bir hız. İşte tam da bu nedenle Medusa Bulutsusu'nun ancak 1970'li yıllarda içerdiği maddelerin hızı hesaplanınca bir süpernova kalıntısı olamayacağı anlaşılmaya başlanmıştı. Medusa Bulutsusu'nun hilal benzeri kıvrımlı bir yapıda olmasının sebebi ise hayatının son aşamasına gelen yıldızının içerdiği maddeleri dış uzaya belirli aralıklarla, aşama aşama atmasıdır. Medusa Bulutsusu'nun büyüleyici yapısına yakından ve detaylı bir bakış atmak isterseniz aşağıdan ESO'nun VLT ile aldığı görüntüleri izleyebilirsiniz. Not: Ana görsel Medusa Bulutsusu'nun ESO'nun Şili'deki Çok Büyük Teleskop ile aldığı en ayrıntılı ve en net görüntüsüdür. Fotoğrafı asıl boyutlarında görüntülemek isterseniz buraya tıklayabilirsiniz.


Bütün yıldızların, gaz ve toz bulutlarının, kendi kütle çekimleri altında çökerek oluştuklarını biliyoruz. Çökme süresi, kabaca bu çökmenin meydana geleceği yaklaşık zamanı ifade eder. Kütle çekim, gerekli koşullara sahip bir gaz bulutunun, kendi üzerine çökmesini sağlamak için yeterli bir kuvvettir. Bunun yanında süpernova patlaması sırasında çıkan şok dalgası gibi bazı tedirginliklerin de yıldız oluşumunu destekleyebileceği düşünülmektedir. Fakat bu kesinlikle bir gereklilik değildir, aksi takdirde ilk yıldızların oluşumunu açıklamakta bir hayli zorlanırdık. Zaten kütle çekimin yeterli koşulları sağlamadığını düşünmek için hiçbir geçerli nedenimiz yok. Çökme süresi, aşağıdaki şekilde ifade edilir. Başlangıçta denkleme baktığımızda bu denklem, yarıçap ve kütleye bağlı görünüyor. Fakat bu iki parametre aslında tek bir parametreyi işaret eder; o da yoğunluktur. Küresel bir hacme sahip cisim için kütle, yukarıdaki gibi ifade edilir. Burada küresellik varsayımı yaptığımızı es geçmeyin. Normalde büyük gaz ve toz yapıları dağınıktır ve küresel değildir. Fakat fizikte, bazı çıkarımlar yapabilmek için bazı kabullenmeler yapmalıyız. Daha detaylı analizlerde daha farklı metotlar izlenmesi gerekecektir, burada sadece basit bir yaklaşım yapıyoruz. Bu ifadeyi yerine koyarsak, çökme süresi için aşağıdaki eşitliği elde ederiz. Böylelikle görüyoruz ki, bir gaz ve toz bulutunun çökme süresi, onun yalnızca başlangıç yoğunluğu ile alakalı. Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da budur. Çöktükçe yoğunluğunun değişeceğini unutmayın. Buradaki yoğunluk ifadesi, bulutun, incelediğimiz andaki başlangıç yoğunluğunu ima eder. Yoğunluk ifadesi, paydada yer aldığına göre, yoğunluk arttıkça, çökme süresi kısalacaktır, ki bu da beklediğimiz bir şeydir. Daha yoğun bir gaz ve toz bulutunun daha kısa sürede çökecek olması, akla yatkın geliyor. Çünkü çökmeye sebep olan şey kütle çekimin kendisidir. Yoğunluğun fazla olması da yeteri kadar maddenin, birbirine yeteri kadar yakın olduğunu söyler. Bu da kütle çekimin kısa sürede yanıt vermesi demektir.


Evrende gördüğümüz birçok yapı, disk şeklinde bulunmaktadır. Bu disk oluşumu çok temel fizik yasalarının sonucunda gerçekleşir. Bu disk benzeri yapılardan belki de en dikkat çekici olanı spiral galaksilerken, Güneş sistemi gibi yıldız sistemlerindeki gezegenler de yıldızın doğumu sırasında oluşan bir disk üzerinde doğmuştur. Böylesine disk benzeri yapıların görülmesinin ardındaki fiziksel sebep, gündelik hayattan da tecrübe ettiğimiz bir etkiye dayanır: Merkezkaç etkisi. Arabayla hızla giderken, aniden bir virajdan döndüğünüzde, adeta yan taraflara savrulursunuz. Burada hissettiğiniz şey, aslında eylemsizliktir. Hareketinizin bir vektörü vardır ve vektörler daima doğrusaldır. Fakat dönüş yaptığınız için vektörünüzün yönü değişmektedir. Eylemsizlik ise, tam olarak sizin mevcut hareket vektörünüzü korumak istemenizdir. Bu sebeple vektör değiştikçe, siz de savrulmayı hissedersiniz. Evrende dönmeyen bir yapıya rastlamak neredeyse imkansızdır, çünkü her şeyin, bir şekilde hareketi vardır. Hiçbir şey sabit değildir. En ufak bir başlangıç hareketi, tüm sistemin bir çalkantı yaşamasına sebep olur. Bu yüzden evrenin her yerinde hareketli yapılar görmek pek de şaşırtıcı değildir. Yeterli kriterlere sahip gaz ve toz bulutlarının, çökerek yıldızları oluşturduğunu biliyoruz . Aslında gördüğümüz tüm cisimler, bir şekilde kütle çekimsel topaklanmaların bir ürünüdür. Bir devasa gaz ve toz bulutu ele alalım. Bu gaz ve toz bulutunun içerisindeki parçacıklar bir şekilde harekete sahipler. Bulut, çok yavaş da olsa bir dönme hareketi yapıyor. Bulut, zamanla çökmesine devam ettikçe, dönme hızı artacaktır. Bu durum, buz pateni yapanlarda gördüğümüz durumla aynı prensibe dayanır. Buz patencisi kolları açıkken var gücüyle döner ve ardından kollarını kapatır. Kollarını kapatmasının ardından patenci daha da hızlı dönmeye başlar! Bulutlarda da gerçekleşen şey tam olarak budur. Olay, açısal momentumun korunumuna dayanır. Kollar açık haldeyken sahip olunan açısal momentum L1, kollar kapalıyken sahip olunan açısal momentuma L2 eşit olmalıdır. Açısal momentumu, eylemsizlik momenti I ve açısal hız cinsinden aşağıdaki gibi ifade ederiz. Eylemsizlik momenti de I=mr2 olduğuna göre, açısal momentumu, kütle, yarıçap ve açısal hız cinsinden aşağıdaki gibi ifade edebiliriz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Şimdi bir kıyaslama yapabiliriz. Bildiğimiz şey kütlenin değişmediği, yarıçapın azaldığı ve açısal momentumun korunması gerektiği. İlk durumdaki yarıçapa r1, açısal hıza w1 dersek, Çökme gerçekleştiği için r1>r2 olduğunu biliyoruz. Bu durumda eşitliğin sağlanabilmesi için 1 < 2 olmalıdır. Bu da çökmekte olan bir cismin, açısal momentumun korunumu gereği, giderek hızlanması gerektiğini gösterir. Çökmekte olan bir bulut, giderek daha hızlı döneceği için, dönme düzlemi üzerinde merkezkaç etkileri baskın hale gelecektir. Normalde bir yıldızın oluşumu sırasında çökmekte olan bulutun kütle çekim kuvveti, giderek sıkıştırdığı gazın artan basıncının oluşturduğu basınç kuvveti ile dengelenerek, küresel bir yapıda dengeye gelir. Fakat işin içerisine ek bir kuvvet girdiğinde, simetri bozulur. Örneğin çok hızlı bir dönme gerçekleşiyorsa yıldız, en hızlı dönmenin gerçekleştiği ekvator düzleminden dışarıya doğru şişecektir. Çünkü artık merkezcil ivmeden gelen üçüncü bir etki söz konusudur ve bu etki en çok ekvator bölgesinde hissedilir. Yıldız oluşumu sırasında oluşan disk de tam olarak bu sebeple buradadır. Bu disk, merkezdeki yıldızın dönüş düzlemi üzerinde oluşur. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe, merkezcil ivmenin payı azaldığından, burada bulunan madde yıldızın üzerine doğru çöker. Fakat dönüş düzlemindeki materyal, kuvvetler dengesi sağlandığından, olduğu yerde kalır. Bu sayede burada kalan materyaller, zaman içerisinde öbeklenerek gezegenleri oluşturur. Burada bu diskin bir kalınlığı olacağına da dikkat edin. Bu yüzden gezegenler, Güneş'in dönme düzlemine çok yakın düzlemlerde yörüngelere sahiptir. Fakat ufak da olsa açısal farklılıkları vardır, çünkü diskin de bir kalınlığı vardır. Kaba bir yaklaşımla tüm yörüngeler, bu diskin kalınlığı içerisinde kalır denebilir.


Bulut kendi üzerine çöktüğü esnada, kaybettiği kütle çekimsel potansiyel enerjinin bir kısmını, termal enerjiye dönüştürür . Bu da, bulutun çöktükçe ısınmaya başlaması anlamına gelir. Bir noktada dengeye gelecek olan bu bulut, eğer nükleer tepkimeleri başlatacak yeterli sıcaklığa ulaşamadan hidrostatik dengeye gelirse, bir yıldız oluşmaz. Bu durumda bir taş yığını, gezegen ya da kahverengi cüce oluşturabilir. Gezegenler, hatta atmosferimiz de hidrostatik denge halindedir. Atmosferi Dünya'nın yüzeyine yapışmaktan alıkoyan şey, kütle çekimi altında çökmeye çalışan gazın, aksi yönde oluşturduğu basınç kuvvetidir. Burada konuyu yıldızlar özelinde işliyor olsak da, atmosfer örneğinden de gördüğünüz üzere, hidrostatik denge daha genel bir kavramdır. Aslında hidrostatik dengeye geldikten sonra bir yıldız her ne kadar belirli bir yarıçapa oturmuş olsa da, bu kuvvetler ortadan kalkmamıştır. Söz konusu kuvvetler hala oradadır, fakat birbirlerini dengelemektedir. İç yapıda meydana gelebilecek olası değişiklikler, bu kuvvet dengesinin bozulmasına neden olabilir. Örneğin bazı yıldızlar, belirli periyotlarla şişip büzülmektedir . Bu durum, basınçta meydana gelen ani değişikliklerin, kuvvetler dengesini belirli bir süreliğine bozmasından kaynaklanır. Benzeri bir şekilde, eğer yıldız kendi ekseni etrafında çok hızlı dönüyorsa, özellikle ekvator bölgelerinde merkezkaç etkisi fazlaca hissedileceğinden, yıldız ekvator düzleminden dışa doğru şişerek küresel yapısını kaybedecektir. Güneş, oldukça yavaş dönen bir yıldız olduğu için bu durumdan etkilenmez, dönüş hızı saniyede 2 kilometre kadardır. Fakat VFTS 102 gibi bazı yıldızlar, saniyede 500 kilometre gibi muazzam dönüş hızlarına sahip olabiliyor. Böyle bir durumda yıldızın küresel yapısı ekvator düzleminden bozulmaya başlar. Dolayısıyla hidrostatik denge denklemine üçüncü bir parametre eklenmek zorundadır. Fakat Güneş gibi düşük hızlarda dönen yıldızlarda bu etki ihmal edilebilir düzeyde kalır. Fakat ihmal edilebilir düzeyde de olsa bu durum ekvator çapıyla kutup çapının bir nebze farklı olması üzerinde etkilidir. Kuvvetler dengesini incelemek için, yapılabilecek birçok yaklaşım bulunuyor. Bunlardan birisi yıldızın herhangi bir katmanı üzerinde bir hacim elemanı alıp, bu hacim elemanın taban ve tavan yüzeylerine uygulanan basınç kuvvetleri ile kütle çekim kuvvetlerini eşitlemektir. Ardından çıkan ifadeler sadeleştirilerek hidrostatik denge denklemine ulaşılabilir. Fakat daha basit bir yaklaşımla da olayı çözebiliriz. Yine benzer bir şekilde dV hacminde ve dA yüzey alanına sahip bir hacim elemanı düşünelim. Kalınlığı dr, merkezden uzaklığı da r olsun. Bu durumda bu elemana uygulanan kütle çekim kuvveti,


Hertzsprung Russell diyagramı , yıldızların ışıtma güçleri ile tayf türleri arasındaki ilişkiyi veren bir dağılım grafiğidir. Aynı zamanda renk-parlaklık diyagramı olarak da bilinir. Basit bir şekilde, yıldızların mutlak parlaklıkları ile sıcaklıkları arasındaki ilişkiyi göstermekten çok daha fazla şey anlatır ve yıldız astrofiziğinin en önemli araçlarından biridir. İlk defa Danimarkalı kimyager ve astronomEjnar Hertzsprung ve Amerikalı astronom Henry Norris Russell tarafından 1910'da tanımlanmıştır. HR Diyagramını anlamadan, yıldızları tam olarak anlamak mümkün değildir. HR diyagramı genellikle, dikey eksende ışıtma gücü, yatay eksende ise etkin sıcaklık olacak şekilde kullanılır. Yatayda etkin sıcaklık sağdan sola doğru artarken, dikeyde ışıtma gücü aşağıdan yukarıya doğru artar. Yani en sıcak ve en çok ışıtma gücüne sahip yıldızlar, diyagramın sol üst köşesinde yer alırken; en soğuk ve en az ışıtma gücüne sahip yıldızlar da sağ alt köşesinde yer alır. Soğuk yıldızlar aynı zamanda kırmızı yıldızlar, sıcak yıldızlar da mavi yıldızlar demek olduğundan; HR diyagramında soldan sağa doğru gidildikçe sıcaklık azaldığından, yıldızların rengi maviden kırmızıya doğru değişir. Ortalarda beyaz rengin olmasının, bir gök kuşağı gibi görünmemesinin sebebi, renklerin karışımından kaynaklanmaktadır. Tüm renkler birbirine karıştığında yıldızın rengi beyaz görünür. Eğer buna biraz daha mavi ışıma dahil olursa yıldızın rengi mavileşmeye başlar. Tersi şekilde eğer kırmızı ışıma maviye göre daha baskınsa, yıldız daha sarı ya da kırmızı görünür. HR diyagramında yatay eksen, tayf türünü ifade eder. Bu sınıflandırma O, B, A, F, G, K, M tayf türleri olmak üzere çeşitli gruplara ve bunlar da kendi içlerinde çeşitli alt gruplara ayrılır. Bunlar yıldızın kimliğini oluşturan, tayfsal özelliklerine göre belirlenir. Fakat bu durum doğrudan yıldızın etkin sıcaklığı , ile ilişkili olduğundan, basit bir şekilde yatayda etkin sıcaklık ifadesi yer alabilir. Benzeri şekilde dikey eksende yer alan ışıtma gücü de yıldızın mutlak parlaklığı ile ilgili olduğundan, bazen ışıtma gücü yerine, mutlak parlaklık ifadesini de görebilirsiniz. HR diyagramı üzerinde, sağ alttan, sol üste kadar uzanan, çeşitli ışıtma ve etkin sıcaklıklara sahip yıldızların yer aldığı bir bant bulunur. Bu banttaki yıldızlara anakol yıldızları ya da cüce yıldızlar denir. Yıldızlar evrimleri sırasında, ömürlerinin büyük bir bölümünü burada geçirirler. Güneş de şu anda anakol üzerinde yer alan cüce bir yıldızdır. Yıldızlar oluşurken çöken gaz bulutunun giderek ısınmasıyla, merkezde hidrojenin helyuma dönüşümünü gerçekleştiren nükleer füzyon tepkimeleri başlar. Bu tepkimelerin gerçekleşme hızı, temel olarak yıldızın kütlesine bağlıdır. Çünkü nükleer tepkimeler sıcaklığa aşırı duyarlıdır ve merkezin ne kadar sıcak olacağını, yıldızın ne kadar çöktüğü belirler; bu da en temel olarak onun kütlesine bağlıdır. Fakat bunun yanında metallik ve diğer faktörler de önemli bir rol oynar. Yine de bir yıldızın ömrünü, en temelde onun kütlesi belirler. Anakol üzerindeki yıldızlar aynı zamanda hidrostatik dengededir .