Morötesi ışınlar, elektromanyetik spektrumun görünür bölgesindeki en küçük dalgaboyuna sahip olan mor renkten sonra başlamaktadır. Görünür bölgenin dışına çıktığı için insan gözüne görünmez olmasına rağmen, yabanarısı gibi böcekler tarafından görülebilirler. Bu durum, duyma aralığı insanlardan çok daha geniş olan köpeklerin bizim işitme menzilimizin hemen dışındaki bir ıslık sesini duymasına benzer. Sinek öldürücü olarak bildiğimiz lambalar da, özellikle yaz gecelerimizin baş belası olan sivrisinekleri bu şekilde çekerler. 1801'de, Johann Ritter görünür bölgenin mor ucunun ötesindeki olası bir dalga boyunun varlığını araştırmak için bir deney yapmıştır. Fotoğraf kağıdının mavi ışığa maruz kaldığında kırmızı ışıkta olduğundan daha hızlı bir şekilde siyahlaşacağını bilerek, kağıdın daha da yüksek enerjili bir ışıkta, daha hızlı siyahlaştığını gözlemlemiştir. Böylece morötesi ışınların varlığı ispatlanmıştır. Morötesi ışınların dalga boyları 100-400 nm arasındadır. Güneş, ultraviyole radyasyonun tüm türlerinin kaynağıdır. UV-A, UV-B ve UV-C ultraviyole radyasyonun tam spektrumunu oluşturur. UV-C ışınları en yüksek enerjili dolayısıyla en zararlı olanlardır ancak, neredeyse tamamen atmosferimiz tarafından soğurulmaktadır. UV-B ışınları güneş yanığına neden olan yine zararlı ışınlardır ki uzun süre maruz kalınması canlılarda DNA ve diğer hücresel hasar riskini artırır. Bir kaç saat güneşe maruz kalan bir kişide meydana gelebilen güneş yanığı, UV ışınlarını soğurmak ve ısı olarak dağıtmak için deride toplanan melanin pigmentinin sonucudur. Güneş kremi, özellikle açık renkli ciltlerde UV ışınlarına karşı gerekli bir önlemdir. Çünkü UV-A ve UV-B ışınlarını soğurabilecek koruyucu bir tabaka sağlar. Güneş ışığına korunmadan uzun süre maruz kalması durumunda, bir kişinin cilt kanseri ve diğer tehlikeli hücresel rahatsızlık riski büyük ölçüde artar. Bununla birlikte gözler de UV-A ve UV-B ışınlarını engellemek için tasarlanmış güneş gözlüğü takarak korunmalıdır. Aksi takdirde photokeratitis gibi kısa süreli etkiler ya da direk görme kaybına yol açabilen katarakt gibi uzun süreli etkiler ortaya çıkabilir. Dünyanın atmosferi yüksek enerjili morötesi ışınımın çoğunu emdiği için bilim insanları, Güneş'ten ve diğer astronomik cisimlerden gelen UV radyasyonu algılamak için Dünya'nın yörüngesindeki uydulardan gelen verileri kullanırlar. Yıldız oluşumunu morötesi dalga boyunda inceleyebilirler. Çünkü genç yıldızlar ışıklarının çoğunu bu dalga boylarında verirler. NASA'nın Galaxy Evolution Explorer uzay aracından alınan yukarıdaki görüntü, M81 gökadasının sarmal kollarındaki yeni genç yıldızları ortaya koymaktadır. Atmosferin üst katmanlarındaki kimyasal süreçler, Güneş'in zararlı UV radyasyonunun çoğundan bizi koruyan atmosferik ozon miktarını etkileyebilir. Atmosferik ozon incelmesi ile meydana gelen bir delik Güney Kutbu üzerinde genişlemektedir. Ozon tabakasındaki bu delik, bazen Güney Amerika'nın yüksek nüfuslu bölgelerine uzanır ve zararlı morötesi ışınlarının seviyesini artırır. NASA'nın Aura uydusunda bulunan Ozon İzleme Cihazı'ndan elde edilebilen bu tip görüntüler, atmosferik ozon miktarını göstermektedir ve bu renk haritasında mavi ve mor bölgeler ozon tabakasının çok inceldiği yerleri göstermektedir. Bu veriler, Dünya yüzeyine ulaşan morötesi radyasyon miktarınının tahmin edilmesini ve halk sağlığı bilinci için yüksek UV-indeksi içeren günlere dair uyarıların yapılmasını sağlar.


Radyo dalgaları, elektromanyetik spektrumda en büyük dalga boyuna, yani en küçük frekansa sahip elektromanyetik dalgalardır. Öyle ki Dünya'nın boyutuyla kıyaslanabilecek ölçüde büyük bir dalga boyuna sahip olabilirler. Radyo dalgalarının frekans aralığı 300 gigahertz ile 30 hertz arasındadır. Bu değerler dalga boyu olarak 1 milimetre ile 10,000 kilometre aralığına karşılık gelir. Radyo dalgaları ivmelenmekte olan yüklü parçacıklar tarafından üretilir. Her ne kadar radyo kelimesiyle özdeşmiş olsa da sadece yapay olarak üretilmezler. Yıldırımlar ve bazı astronomik olaylar da doğal radyo dalgası kaynağıdır. Radyo dalgası mekanik dalga değil, tıpkı görünür ışık gibi bir elektromanyetik dalgadır. Bu nedenle ışık hızında ilerlerler. Yalnızca dalga boyları çok daha büyüktür . Radyo dalgaları ilk olarak 1867 yılında İskoç matematiksel fizikçi James Clerk Maxwell tarafından teorik olarak öngörülmüştür. Günümüzde Maxwell denklemleri olarak da bilinen bu teori, ışığın bir elektromanyetik dalga olduğunu göstermiştir. 1887 yılında Alman fizikçi Heinrich Hertz, laboratuvarında deneysel olarak radyo dalgaları üreterek, Maxwell'in teorisini doğrulamıştır. Bu deneyde radyo dalgalarının ışık ile aynı özellikleri taşıdığını göstermiştir. 1894-1895 yılları arasında İtalyan mucit Guglielmo Marconi, ilk radyo alıcı ve vericisini geliştirmeyi başarmış ve bu başarısıyla 1909 Nobel Fizik Ödülü'nü kazanmıştır. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Radyo dalgaları ivmelenen yükü parçacıklar tarafından oluşturulur. Yapay olarak bunu sağlamak için zamanla değişen elektrik akımları kullanılır. Bu amaçla özel olarak şekillendirilmiş metal iletkenler olan antenler icat edilmiştir. Radyo vericisi adı verilen elektronik aygıt, antene salınım yapan bir elektrik akımı gönderir. Böylelikle anten bu gücü radyo dalgaları olarak yayar. Yayıldıktan sonra bir radyo alıcı bu sefer tersi prensiple bu dalgaları yakalar. Radyo dalgaları antene çarptığı zaman metaldeki elektronları ileri geri hareket ettirir. Böylelikle alıcı tarafından tespit edilebilir bir osilasyona neden olur. Radyo dalgaları müzikleri, görüşmeleri, fotoğrafları ve veriyi görünmez olarak ve genelde milyonlarca kilometre öteye hava üzerinden iletirler. Bu her gün binlerce farklı yolda gerçekleşir. Radyo dalgaları görünmez ve insanlar tarafından tamamen fark edilmez olsa bile, hayatımızı tamamen değiştirmişlerdir. Özünde radyo, inanılmaz basit bir teknolojidir: Bir antene zamanla değişen bir elektrik akımı uygulanması sonucunda radyo dalgaları antenden yayılır. Alıcı bir antene çarpan bu dalgalar, elektronları titreştirerek tespit edilebilir bir osilasyona neden olur. Ardından bu dalgalar, radyo içerisinde çeşitli işlemlerle mekanik ses dalgalarına dönüştürülür. Bugün tüm radyolar bilgi iletmek için sinüs dalgaları kullanır. Binlerce radyo dalgası mevcuttur. TV, radyo yayınları, polis ve itfaiye radyoları, uydu aktarımları, cep telefonu görüşmeleri, GPS sinyalleri vb. Her bir farklı radyo dalgası, farklı bir sinüs dalga frekansı kullanır ve bu şekilde birbirinden ayrılırlar. Radyo, alıcı ve vericiden oluşur. Verici anten, bir çeşit mesajı veya bilgiyi alarak bunu bir sinüs dalgasına kodlar ve radyo dalgaları ile iletir. Alıcı radyo dalgasını alır ve aldığı sinüs dalgasındaki mesajı çözer. Bir antene elektrik verip bu elektriği keserseniz radyo dalgası oluşur. Elektriğin gücü kapsama alanını, kesme oranı frekansını oluşturur. Fakat buna bir bilgi yüklemek için ayarlayıcı kullanmalısınız. Ayarlayıcı, bilgiyi sinüs dalgası olarak radyo dalgasının üzerine bindirir, yani elektrik akımını kontrol eder. Bilgi bir çeşit telgraf gibi iletilir. Verici şifreler, alıcı çözer, tıpkı iki insanın konuşması gibidir. Elektronik cihazların çalışma şekli böyledir. Radyolarda istediğimiz kanalı dinlemek için frekans ayarı yaptığımızda aslında dalga boyunu da ayarlamış oluruz. Elbette radyoya ulaşan bu dalgalar birer elektromanyetik dalgadır ve insanlar tarafından tespit edilemez. Bu nedenle ona yüklenen veri dönüştürülmelidir. Radyolar, isimlerini radyo dalgalarından alırlar. Radyo dediğimiz cihazın anteni, havada ışık hızıyla hareket eden elektromanyetik dalgaları tespit ederek, onları ses hızında yayılan mekanik dalgalar olan ses dalgalarına çevirir. Dolayısıyla radyo isimli cihaz, iki farklı dalga tipi arasındaki bir dönüştürücü olarak da düşünülebilir. Aynı zamanda doğal radyo kaynakları da bulunur: Şimşekler bunun iyi bir örneğidir. Çünkü burada da ivmelenen yüklü parçacıklar söz konusudur. Bununla birlikte manyetik alanı değişen, astronomik cisimler de radyo dalgaları yayınlarlar. Wind uzay aracı üzerindeki bir radyo astronomi ölçüm cihazı olan Waves, Güneş'in koronası ve diğer gezegenlerden gelen radyo dalgalarını kaydetmiştir. Dünya dışı doğal radyo dalgası kaynaklarının bu özelliklerinden ötürü radyo teleskopları, gezegenlerin, kuyruklu yıldızların, dev gaz ve toz bulutlarının, yıldızların, galaksilerin, kara deliklerin ve daha birçok gök cisminin gözlemini yapmaktadır. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarını inceleyerek cismin bileşenleri, yapısı ve hareketi gibi nicelikler belirlenebilmektedir. Radyo astronominin büyük bir avantajı, büyük dalga boyundan ötürü ölçümün Güneş ışığından, bulutlardan ve yağmurdan etkilenmemesidir. Radyo dalgaları, görünür bölgeden çok daha büyük oldukları için radyo teleskoplar, daha çok bilinen görünür bölge teleskoplarından yapısal olarak farklıdır. Öncelikle çok daha büyüktür ancak çanağı bir ölçüde hafifletebilmek için üzerine küçük delikler açılabilmektedir. Ancak görüntülemelerinde çözünürlük herhangi bir optik teleskoba göre bile küçüktür. İyi çözünürlüklü bir görüntüleme için genellikle tek bir teleskop gibi davranan daha küçük teleskopların dizilimli bir birleşimi kullanılır. Böylece çözünürlük teleskopların bulunduğu tüm alana göre olur. Bu teknikle New Mexico'daki VLA toplamda 36 km'lik bir genişliğe sahiptir. Yıllarca çok satan listelerinde kalan ve 35 dile çevrilen Bizsiz Dünya, yazarın pandemiden sonra güncellediği önsüzü ve gözden geçirilmiş yeni edisyonuyla tekrar okur karşısına çıkıyor. Alan Weisman, yayımlanmasının üzerinden on beş yıl geçmesine rağmen güncelliğini yitirmeyen ve pandemiyle birlikte daha da önem kazanan Bizsiz Dünya'da, insanlığın gezegenimize yaptığı etkiyi orijinal bir yaklaşımla irdeliyor. Bizim olmadığımız bir dünyada şu an kullandığımız gündelik eşyalar fosil olarak ölümsüzleşecek. Bakır borular ve teller birbirlerinin içine geçerek kırmızımsı kayalara dönüşecek. İlkel yapılarımız son mimari eserler olarak dünya yüzünde kalacak. Plastik, bronz heykeller, radyo dalgaları ve insan yapımı moleküller belki de sonsuza kadar evrene verdiğimiz son armağanlar olarak kalacak. Bizsiz Dünya insanlar yeryüzünden silindikten, New York metrosu sular altında kaldıktan, İstanbul dahi yok olduktan sonra gezegenin olası durumunu gözler önüne seren sıra dışı bir eser. Mesela 408 MHz'e ayarlanmış bir radyo teleskopla gökyüzüne bakarsak, görünür bölgenin bize göstereceklerinden daha farklı şeyler görürüz. Uzaklardaki yıldız oluşum bölgeleri, süpernova kalıntıları ve pulsarlar bunlara örnektir. Radyo teleskopları ile ayrıca kuazarları da gözlemleriz. Bu çok uzak gök cisimlerinin görünür bölge ışıkları aramızda kalan diğer gök cisimleri tarafından bloke edilir. Ancak radyo teleskoplar ile gözlendiklerinde daha net ve parlak görülürler. Astronomi gözlemlerinin belki de en önemlilerinden birisi, hidrojenin 21 santimetre çizgisidir. Frekans olarak 1420 MHz değerine karşılık gelen bu çizgi, hidrojenin 1s temel durumundaki iki farklı seviye arasındaki geçişten gelir. Bu durum elektron spini ve nükleer spin ile alakalıdır. Bu iki spinin aynı yönlü olduğu durumdan, zıt oldukları duruma geçişi sırasında 21 cm dalga boyuna karşılık gelen (1420 MHz) bir radyo dalgası yayınlanır. Evrende bolca hidrojen bulunduğundan, hidrojenin 21 cm çizgisi gözlemi birçok noktada aydınlatıcı veriler sunar. Şehir şebekesinden alınan elektriğin geçtiği her kablo da aslında bir radyo dalgası kaynağıdır. Unutmamak gerek ki ivmelenen yüklü parçacıklar bu dalgaları üretecektir. Bu nedenle radyo teleskopların sinyal-gürültü oranını yüksek tutmak için, bu tür kaynaklardan uzak ıssız yerler tercih edilir. Aksi takdirde arka plandan gelen parazit, veriyi daha anlaşılmaz kılacaktır. Bazı bilim kurgu filmlerinde görülebilen, Dünya'daki yayınların uzaya yayıldığı bilgisi tam olarak doğru değildir. Antenden çıkan dalgalar belirli bir açıyla çıktığı için, mesafe kat ettikçe daha büyük bir alana dağılırlar. Bu nedenle belirli bir mesafe sonra, birim alana düşen sinyal o kadar azalacaktır ki bir gürültü haline gelecek, hatta yok olacaktır. - Birer elektromanyetik dalgadır . - Mekanik dalga olmadıklarından, adlarının ima ettiği gibi ses hızında değil, ışık hızında hareket ederler. - Elektromanyetik dalga olduklarından dolayı yayılmak için bir ortama ihtiyaç duymazlar. - Elektromanyetik spektrumun en yüksek dalga boylu, en düşük enerjili bölümünde yer alırlar. - Frekansları 30 hertz ile 300 gigahertz arasında değişir . - Dalga boyları 1 milimetre ile 10,000 kilometre arasında değişir . - İvmelenen yüklü parçacıklar tarafından üretilirler. - Verici antenler zamanla değişen elektrik akımları aracılığıyla radyo sinyalleri yayar. Alıcı antene vuran bu dalgalar aynı şekilde elektronları osilasyona maruz bırakır ve bu dalga radyo tarafından analiz ederek çözümlenir. - Radyo dalgalarıyla aktarılan veriler, daha sonra uygulamaya göre diğer türlere dönüştürülür. Örneğin radyoda ses dalgalarına dönüştürülür. - Yıldırım ve şimşek gibi yüklü parçacıkların hareketini içeren doğa olayları sırasında üretilebilirler. - Yüklü parçacıkların ivmelenmesini içeren, özellikle manyetik alana sahip gök cisimlerindeki çeşitli süreçlerle üretilebilirler . - Radyo teleskoplar yapısal olarak optik teleskoplara benzer fakat farklılıkları bulunur. - Radyo teleskopların çözünürlüğünü artırmak için, dizi halinde birçok radyo teleskop bir arada kullanılır. - Hidrojenin 1s temel durumunda, nükleer spini ve elektron spiniyle alakalı geçiş sırasında 21-cm dalga boyuna (1420 MHz frekansa) denk düşen bir radyo dalgası üretilir. Evrende hidrojen en yaygın bulunan element olduğundan bunun gözlemi astronomide büyük bir öneme sahiptir.


X-ışınları, morötesine göre çok daha yüksek bir enerjiye ve çok daha kısa bir dalga boyuna sahiptir. Bilim insanları genellikle X-ışınlarının dalga boylarından ziyade enerjilerine atıfta bulunurlar. 0.03 ile 3 nanometre arasında değişen dalgaboyları çoğu elementin tek bir atomundan daha büyük değildir. Ancak 100 ile 100000 elektronvolt aralığında enerjilere sahip olmaları onları yüksek enerjili elektromanyetik radyasyon sınıfına sokmaktadır. Wilhelm Röntgen, Almanya'da Würzburg Üniversitesi'nde ışık ve dalga boyları üzerine çalışan bir bilim insanıdır. 1895 yılında bir kasım gecesinde, karanlık bir laboratuvarda çalışırken, yanlışlıkla tıbbın kaderini sonsuza dek değiştirecek olan ve nihayetinde 1901 yılı Nobel Fizik Ödülü'ne layık görülen X ışınlarını keşfetmiştir. Röntgen'in X Işınlarını keşfetmesinden yıllar önce, katot ışınları keşfedilmişti. On dokuzuncu yüzyılda William Crookes, kendi tasarladığı Crookes Tüpü ile yaptığı deney sonucunda, insan gözüyle görülebilen dalgaboyunda bir ışın olan katot ışınlarını keşfetti. Crookes Tüpü'nde, iki elektrot arasında yüksek voltaj oluşturulması sonucunda, katot ışınları tarafından vakumlu bir tüp içerisinde yeşil-sarı bir ışıma meydana getirilir. Günümüzdeyse, Crookes Tüpü'nün daha modern hali olan Katot Işını Tüpleri kullanılmaktadır. Katot ışınları , vakum tüplerinde gözlemlenen elektron akımlarıdır. Boşaltılmış bir cam tüpe iki elektrot konulursa ve bir voltaj uygulanırsa, negatif elektrotun karşısındaki camın katottan yayılan elektronlarla parladığı gözlenir. Elektronlar da ilk olarak katot ışınlarının bileşenleri olarak keşfedilmiştir. Katot ışınları, bir vakum tüpünde negatif elektrot veya katot tarafından yayıldıkları için bu şekilde adlandırılır. Röntgen ise 1895 yılında bir gün Crookes Tüpü üzerinde, asıl amacı olan elektriğin etkilerini gözlemlemek için çalışıyordu. Ama deney sırasında elektrik açıkken hemen arkasındaki fosfor kaplı levha üzerinde bir parlama fark etti. Bunu gördükten sonra nasıl mümkün olduğunu merak edip, Crookes Tüpü'nün üzerini tamamen parlamayı emeceğini düşündüğü siyah bir kartonla kapladı. Ama yine de fosfor kaplı levha parlamaya devam ediyordu. İşte bu noktada, daha önceden bu deney üzerine çalışmış bilim insanlarından farklı olarak Röntgen, tüp içerisinde katot ışınlarından farklı bir ışının daha varlığını keşfetti. Wilhelm Conrad Röntgen'in X ışınları üzerine yaptığı çalışmalar, eşi Anna Bertha Ludwig'in desteği ve katılımıyla çok daha gelişti. X ışınını denemek için elini radyoaktif madde ve floresan plaka arasına yerleştiren Anna Bertha, 15 dakika boyunca o şekilde bekledi. Bu işlem sonucunda, elinde bulunan kemiklerin görüntüsüne ulaştılar. Böylece Anna Bertha, o andan itibaren milyonlarca kez hayat kurtaran bu yeni tıp disiplinini ilk tecrübe eden kişi olmuş oldu. Dünyanın ilk röntgen tetkiki uygulanan insan olan Wilhelm Röntgen'in eşi Bertha Röntgen'in el grafisi, tanısal amaçlı olmadığı, sadece X-ışınlarının etkilerinin gösterilmesi amaçlandığı için, el pozisyonu günümüz el grafilerinden farklılıklar göstermektedir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Günümüzde el grafilerinde hastanın ön kolu ve eli kasete paralel olarak masaya ve kaset üzerine yerleştirilir. El ayası kasete bakan yüzde ve parmaklar aralık olacak şekilde yerleştirilir. Görüntüleme alanında yüzük, bileklik gibi yabancı objelerin olmamasına dikkat edilir. Üçüncü metakarpofalangial eklem santralize edilir. Tüp açısı kasete ve el arka kısmına dik olarak ayarlanır. Baş parmak oblik seyirde izlenir. Bertha Röntgen'in filminde yüzüğe ait olabilecek metalik yabancı cisim görüntü alanını kapatmaktadır. Parmaklar simetrik konumda değildir. El bileği orta hatta olmayıp, el bileği laterale deviyedir. Özellikle ikinci ve üçüncü distal falankslarda laterale deviasyon saptanmaktadır. Parmak araları nispeten eşit mesafeye gelmiş, ancak birinci falanks net olarak değerlendirilememektedir. Eldeki bütün kemik yapıları görüntü içerisinde değildir. Parmaklar ekstansiyon konumunda olmayıp, hafif öne esneme görülmektedir. Ancak üçüncü metakarpofalangial eklem santralize görünümdedir. Bu ve bunun gibi pek çok farklılıklar saptansa da bu tetkik hastalık tanısı amacıyla yapılmamış, X ışınlarının görüntülenmesi esası göz önünde tutulmuştur. Bu buluştan sonra insan vücudunu, kemikleri ve deri altını görüntülemek için artık neşterle kesmeye gerek kalmamıştı. X ışınlarının keşfi başta tıpta olmak üzere güvenlik, fizik vs. gibi birçok alanda hayatımızı kolaylaştırmıştır. Hatta Wilhelm Röntgen'in anısına medikal alanda genellikle hastaların iskelet sistemindeki kırık ve çatlakları görüntülemek için kullanılan röntgen cihazına da ismi verilmiştir. Halen Röntgen filmimiz çekildiği zaman vücudumuzun bir tarafına X-ışınına duyarlı bir film tabakası yerleştirilmekte ve ışın demeti direkt vücudumuzdan geçirilmektedir. Kemiklerimiz diğer dokularımıza göre daha yoğun olduğu ve daha fazla X-ışını soğurduğu için röntgen filminde görülen de aslında kemiklerimizin gölgesidir. X-ışınları tıbbi tanılarda 100 yıldan uzun zamandır kullanılmaktadır. Bu zaman zarfında çeşitli mitler ve yanlış bilgiler de işin içine girmiştir ki en yaygını X-ışınlarının kansere sebebiyet vermesidir. Elbette X-ışınları vücudumuzdan geçerken hücrelere ve DNA'ya zarar verebilir. Ancak tıbbi görüntüleme sırasında alınan doz, çevremizde her gün aldığımız radyasyon miktarı ile karşılaştırılabilecek düzeydedir. Öyle ki yapılan tek bir uçak yolculuğunda dahi yolcunun aldığı doz, röntgen filmi çekilen kişiden üç kat fazla olabilmektedir. Çünkü yükseldikçe incelen hava üzerimize gelen kozmik ışınları daha az engelleyebilir. Her sene bir kaç kez diş röntgeniniz çekilse bile kanser oluşumu riskiniz ihmal edilebilecek kadar düşük bir miktarda artmaktadır. Aynı durum bir çok yerin girişlerinde güvenlik amacı ile kullanılan vücut tarayıcıları için de geçerlidir. Tabii uçak örneğindeki gibi kozmik ışınlardan bahsedildiği zaman, bize en yakın kaynağa da değinilmesi gerekir. Güneş'in radyasyonu görünür bölgede epey yüksektir, ancak koronası çok sıcaktır ve çoğunlukla X-ışını yaymaktadır. Bilim insanları koronayı incelemek için yörüngede bulunan uydulardaki X-ışını dedektörleri tarafından toplanan verileri kullanmaktadırlar. Japonya'nın Hinode uzay aracı, bilim adamlarının korona içindeki enerji akışlarını görmelerini ve kaydetmelerini sağlayan, Güneş'in X-ışını görüntüsünü oluşturmuştur. Bir nesnenin fiziksel sıcaklığı, yaydığı radyasyonun dalga boyunu belirler. Nesne ne kadar sıcak olursa, yayınlanan radyasyonun dalga boyu da o kadar kısa olur. X-ışınları, sıcaklıkları milyonlarca dereceyi bulabilen pulsarlar, süpernova kalıntıları ve kara deliklerin kütle aktarım diskleri gibi yerlerden, yüksek miktarlarda yayınlanır. X-ışını teleskopları, gökyüzünün belirli bir bölgesinden gelen fotonları toplar. Fotonlar, emildikleri dedektöre yönlendirilir ve enerjileri, süreleri, yönleri kaydedilir. Bu ölçümler uzak göksel bölgelerin bileşimleri, sıcaklıkları ve yoğunlukları hakkında ipuçları sağlar. Uçak örneğinde değinildiği gibi Dünya'nın atmosferi, en azından havanın yoğun olduğu deniz seviyesine yakın bölgelerde, X-ışını radyasyonunu engellemektedir. Bu nedenle X-ışını dedektörlü teleskoplar atmosferin üzerinde konumlandırılmalıdır. X-ışını verileri, patlamayla saçılan maddelerin çevrelerindeki gaz ve toza çarptığı zaman ortaya çıkan, milyonlarca derece sıcaklıktaki bölgeleri vermektedir. Yukarıdaki görselde X-ışını ve görünür bölge görüntülerinin beraber incelenmesiyle birlikte özel bir tür nötron yıldızı bulunmuştur. Günümüzde astronomlar çeşitli sistemlerden edinilen kızılötesi ve X-ışını görüntülerini de karşılaştırarak, X-ışını üreten sıcak gaz içindeki daha soğuk toz taneciklerinin nasıl bulunabileceği hakkında araştırmalar yapmaktadırlar.


Elektromanyetik spektrum , bütün elektromanyetik dalgaları barındıran bir ölçektir. Işık dediğimizde, aklımıza ilk önce gözlerimizin gördüğü ışığın gelmesi oldukça muhtemeldir. Ancak ışık, sadece görünür ışıktan ibaret değildir. Aslında ışık dediğimiz olgu, bir elektromanyetik dalgadır. Daha teknik bir dille söyleyecek olursak, ışıktan bahsederken sıklıkla onu, taşıyıcı parçacığı olan foton ile ifade ederiz. Cep telefonlarımızdaki radyo dalgalarından, mikrodalga fırınlardaki mikrodalgaya, uzaktan kumandalardaki kızılöte LED'lerden, hastanelerdeki moröte sterilizasyon cihazlarına kadar elektromanyetik dalgalar , hayatımızın hemen hemen her yerinde, farklı şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Dahası gözle gördüğümüz ışık, elektromanyetik dalgaların yalnızca ufak bir bölümünü oluşturur. Elektromanyetik spektrum da, oldukça farklı şekilde karşımıza çıkan ışığı sınıflandırma yöntemimizdir. Radyo dalgalarından gama ışınlarına kadar, evrende bulunan tüm elektromanyetik dalgalar, elektromanyetik spektrumda sınıflandırılır. Başka bir deyişle elektromanyetik spektrum, var olan tüm ışık aralığını barındıran bir ölçektir. Işık, periyodik olarak değişen elektrik alan ve manyetik alandan oluşmaktadır. Bu dalgaların frekansı , ışığın fiziksel özelliğini ve elekromanyetik spektrumdaki yerini belirler. Elektromanyetik dalganın spektrumdaki yeri, frekansı ya da dalga boyuyla belirlenir. Frekans bir saniye içerisinde herhangi bir noktadadan geçen dalga sayısını, dalga boyu ise iki dalga tepesi arasındaki mesafeyi ifade etmektedir. Bu sebepledir ki dalga boyu ve frekans, ters orantılıdır. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. şeklindedir. Öyleyse, elektromanyetik dalganın frekansı arttıkça enerjisi de artar diyebiliriz. Bir başka deyişle, frekans arttığında dalga boyu azalacağından, dalga boyu azaldığında da enerjinin arttığını söyleyebiliriz. Elektromanyetik spektrum, elektromanyetik dalgaları enerjilerine göre sınıflandırır. Yukarıdaki figürde, soldan sağa doğru gittikçe frekans artmakta yani enerji artmaktadır. - Yüksek frekanslı elektromanyetik dalgalar, düşük frekanslılara göre daha yüksek enerjiye sahiptir. Bu sebeple, yüksek frekanslı elektromanyetik dalgalar, cisimlerin daha derinlerine işleyebilir. - Yüksek frekanslı elektromanyetik dalgalar, birim zamanda daha fazla bilgi taşıyabilirler. - Dalga boyu ne kadar kısaysa , elektromanyetik dalga, düştüğü yüzeyin detaylarını o kadar iyi gösterir. Bu üç maddeden de görebileceğimiz gibi, farklı frekansa sahip elektromanyetik dalgalar, farklı fiziksel özelliklere sahiptir. Benzer şekilde, bu özelliklerin farklılığı sebebiyle kullanım alanları da değişmektedir. - Radyo dalgaları: Radyolarımızda dinlediğimiz müziği bize getiren elektromanyetik dalgalar, radyo dalgalarıdır. Özellikle letişimde kullanılan bu dalgalar, aynı zamanda evrendeki yıldızlardan ve gaz bulutlarından da yayılmaktadır. - Mikrodalga: Yukarıda bahsettiğimiz gibi, frekans arttıkça birim zamanda taşınan bilginin arttırılması mümkündür. Bu sebeple, mikrodalgalar uydularla iletişimde kullanılmaktadır. Benzer şekilde, radar teknolojileri de mikrodalgalar kullanılarak geliştirilmiştir. Tüm bu bilimsel ve teknolojik kullanımların yanı sıra, evimizdeki mikrodalga fırınlar da, mikrodalga kullanarak yemeklerimizi ısıtır. - Kızılötesi : Mikrodalgaların sonundan, görünür bölgenin düşük enerjili kısmına kadarki alanı kaplayan kızılötesi bölgedeki elektromanyetik dalgalar, atmosferde bulunan CO2 ve H2O molekülleri tarafından yakalanmaktadır. Bu da, atmosferin sıcaklığının artmasına sebep olmaktadır. Kızılötesi görüntülemeye sahip teknolojiler, bedenimizden ve cisimlerden saçılan kızılötesi ışınları kullanarakgörüntüleme yapmaktadır. - Görünür Bölge: 400 nm ile 750 nm arasında dalga boyuna sahip olan elektromanyetik dalgaların oluşturduğu bu bölge, insan gözünün gördüğü aralıktır. Spektrumun, bizim için yaşamı "renkli" kılan kısmı bu bölgedir. - Moröte Bölge: 400 nm ile 10 nm arasında dalga boyuna sahip elektromanyetik dalgaların oluşturduğu bu bölge, 1801 yılında Johann Ritter tarafından, Güneş'in tayfını incelerken keşfedilmiştir. Güneş'in cildimizi bronzlaştırmasının sebebi, morötesi ışınlardır. - X-ışınları: Oldukça yüksek frekansa sahip olan bu elektromanyetik dalgalara X-ışını denmesinin sebebi, özelliklerinin ve doğasının bilinmemesindendir. 0.01 nm'den daha küçük dalgaboylarını da içinde barındıran bu bölge, havaalanlarındaki güvenliğin kullandığı cihazlardan kristal yapılarını görüntüleyen yüksek teknoloji ürünlerine kadar, pek çok farklı görüntüleme teknolojisinde sıkça kullanılmaktadır. - Gama ışınları: En tehlikeli ve delici radyoaktif bozunumlardan birisi olan gamma ışınları, 1890'lı yıllarda, radyoaktivite keşfedildikten hemen sonra keşfedildi. Gıda sterilizasyonundan görüntülemeye kadar pek çok alanda kullanılan bu ışınlar, Elektromanyetik spektrumdaki en yüksek enerjili dalgalardır.


Herhangi bir elektromanyetik teoriye giriş kitabını elimize aldığımızda, konu akışı çoğunlukla noktasal parçacıkların, Coulomb yasası yardımıyla elektrik alanının bulunmasıyla başlar. Ardından, aynı yasa, integral kalkülüsü kullanılarak 2 ve 3 boyutlu objelere de uygulanır. Lakin, bu işlemler çoğu zaman hayli uzun matematiksel adımlardan oluşur. Ne mutlu ki, biraz sonra bahsedeceğimiz matematiksel yöntemler yardımıyla, küresel ya da silindirik simetrinin söz konusu olduğu durumlarda, bu uzun adımlardan kurtulmak ve komik sayılabilecek kadar kısa bir sürede aynı sonuca ulaşmak da mümkündür. Gauss TeoremiBu isimler gözünüzü korkutmasın. Fiziğin her alanında olduğu gibi, tüm matematiksel ifadelerimiz, fiziksel bir anlam ifade eder. Gauss teoremi söz konusu olduğunda bu fiziksel anlam, bir noktadan saçılan madde miktarı ile bu noktayı kapsayan herhangi bir yüzeyden çıkan madde miktarı arasındaki ilişkiyle özetlenebilir. Daha anlaşılır olması adına bir örnek ele alalım. Uzayda bir yerde bir ışık kaynağı düşünelim. Bu ışık ne kadar parlaksa, saçılan foton miktarı o kadar fazladır diyebiliriz. Şimdi, bu ışık kaynağını içinde barındıran çeşitli boyda küreler çizelim. Rastgele bir yapıdaki, farklı bir üç boyutlu cisim de çizebilirdik. Küre seçmemizin sebebi, küresel simetri kavramının, işlerimizi hayli kolaylaştırmasıdır. Kürenin boyutu ne olursa olsun, kürenin toplam yüzey alanından çıkacak olan foton miktarı, ışık kaynağından çıkan foton miktarıyla aynı olacaktır. Bu kürelerimizin dışında herhangi bir ışık kaynağı varsa, bu ışık kaynağı toplam saçılmada bir değişime yol açmaz. Bunun sebebi de, tahmin edebileceğiniz üzere, kürenin bir yüzeyinden giren fotonların, diğer yüzeyden çıkacak olması ve foton sayısına bir katkı sağlamamasıdır. Buradaki d hacim, d ise alan anlamına gelir. Bir vektörün diverjansının, onun herhangi bir yöndeki saçılma miktarını verdiğini biliyoruz. Öyleyse, eşitliğin sol tarafının, verilen hacimdeki saçılma miktarını ifade ettiğini söyleyebiliriz. Sağ taraf da benzer şekilde, yüzey alanının dışına doğru olan akışı temsil eder. Noktasal Yük ve Gauss YasasıAz önce noktasal ışık kaynağı ile verdiğimiz örnekte, noktasal ışık kaynağı değil, noktasal bir yük düşünelim. Bu sefer noktasal yükü pek çok küre çizmek yerine, yarı çapı r olan hayali bir kürenin merkezine yerleştirelim. Elektrik potansiyeli yazmayı da küresel koordinatlarda birim alan vektörünü yazmayı da biliyoruz. İkisini de yukarıdaki integrale yerleştirelim ve ne sonuç çıkacağına bakalım. Böylece Gauss yasasını türetmiş olduk. İspatımız sırasında en dikkat çekici kısım, yarıçap ifadesinin yok olmasıdır. Bu da demek oluyor ki noktasal yükümüzü çevreleyen kürenin yarıçapı ne olursa olsun, çıkan sonuç aynı olacaktır. haline gelir. Bu ifadenin doğruluğunu, elektrik alanın diverjansını hesaplayarak gösterebiliriz. Bu sayede, Gauss yasasının diferansiyel formunu ifade etmiş olduk. İfadeyi düzenleyelim. Şimdi, Gauss teoremindeki ifadeye benzetmek için, bu diferansiyel formun integralini alalım. Böylece denklem, halini alır. İfadenin sağ tarafındaki d , integralin alındığı hacimdeki toplam yük anlamına gelmektedir. Öyleyse, Böylece Gauss yasası yardımıyla, Gauss teoremini ispat etmiş olduk.


Doğada hız, çoğu zaman bir ölüm kalım meselesidir. Herhangi bir avcının daha hızlı hareket etmeye başlaması demek, onun avladığı türün de hızlanmak zorunda olması demektir. Öyle ki, bu rekabet sonunda bugün vahşi yaşamda gördüğümüz inanılmaz hız makinelerini ortaya çıkarmıştır. Dünya üzerindeki en hızlı canlı türünün hangisi olduğu sorusuna yanıt bulmaya çalıştığımızda bütün türlerin aynı kulvarda yarışmadığı gerçeğini dikkate almamız gerekir. Karada yaşayan bir tür olduğumuz için hız dediğimizde genelde koşan bir organizma aklımıza gelir hemen. Ne var ki, bir yere süratle gitmek için uçmayı ve yüzmeyi tercih eden türler de vardır. Her kulvarın farklı bir rekortmeni mevcuttur. Örneğin küçük bir kene türünün bile birinci olduğu bir hız kulvarı bulunur. Bu durumun nasıl mümkün olduğuna daha sonra değineceğiz. Şimdi isterseniz ilk olarak adı hızla özdeşleşmiş bir kedigiller üyesini sahneye alalım. Karada yaşayan organizmalar söz konusu olduğunda altın madalyayı çitaya vermemiz gerekir. Çitaların saatte 120 kilometre hıza ulaşabildikleri bilinmektedir. Ağırlıkları 21 ile 72 kg arasında değişen çitaların avlanabilme konusunda en büyük avantajı bu yüksek hızlara sadece 3 saniye gibi bir sürede çıkabilmeleridir. Ancak çita bir kez hızlandığında avını yakalayabilmesi çok önemlidir. Çünkü bu türün bireyleri maksimum hızlarında en fazla 20 saniye civarında kalabilirler. Bir çita kovaladığı avı yakalayamadığı takdirde 3 saniyede 100 km/saat hıza çıkmak için harcadığı önemli miktarda enerji boşa gitmiş demektir. Çitaların bu enerji tüketimi ayrıca, avlarını yakaladıktan sonra halsiz kalmalarını fırsat bilen büyük kedi türlerinin de iştahını kabartır. Bu yüzden avlarını kaptırmamak için de dikkatli olmak durumundadırlar. Koşmak yerine gökyüzünde süzülmeyi tercih eden türler arasında ise şampiyon yere doğru dalışa geçtiğinde saatte 389 kilometre hıza ulaşabildiği kaydedilen ala doğandır. Ala doğan, bu denli hızlı bir şekilde hareket etmek için yer çekimini kullanır ve kendisini kontrollü bir biçimde serbest düşmeye bırakır. Ancak yatay şekilde yol alırken bu kadar hızlı değildir. Bu kategoride,saatte 170 km hıza ulaşabilen iğne kuyruklu ebabiller birincilik ipini göğüslemektedir. Bu kuşlar hemen hemen bütün yaşamlarını havada geçirirler ve nadiren yere konarlar. Denizler ve okyanuslar, diğer yaşam alanlarına göre hız açısından daha zorlu bölgelerdir. Çünkü su ortamı, havaya göre çok daha yoğundur. Bu yoğun ortamı yararak ilerleyen türler bu açıdan saygıyı hak etmektedir diyebiliriz. Suyun içinde hız rekorunun sahibi 130 km/saat ile Istiophoridae familyasına mensup siyah marlin adlı bir türdür. Peki daha adil bir karşılaşmaya ne dersiniz? Hayvanlar çok farklı cüsselere sahip olabilirler ve bir hız karşılaştırmasında aslanlar ile karıncaları yarıştırmak çok da sağlıklı olmayabilir. O yüzden vücut büyüklüklerine göre alınan yolu hesaplamak ufak vücutlu türleri biraz olsun rekabetin içine sokabilir. Böyle bir kategoride ne çitanın, ne de ala doğanın esamesi okunmaz. Zira bir kene türü olan Paratarsotomus macropalpis saniyede vücut uzunluğunun 322 katı kadar yol alacak şekilde zıplayabiliyor. Bunun ne kadar büyük bir hız olduğunu kavramak için saatte 100 km hızla yol alan bir çitanın her saniye için vücut uzunluğunun 16 katı yol aldığını anımsamak yeterlidir. Bizler insan türü olarak Paratarsotomus macropalpis gibi saniyede vücudumuzun 322 katı kadar gidebilseydik bu durumda hızımız 2100 km/saat olurdu. Görüldüğü üzere çoğu karşılaştırma gibi kim daha hızlı sorusu da hangi açıdan baktığınıza göre değişiklik gösteriyor. Bu durumda her kulvarın şampiyonunu ayrı ayrı tebrik etmekten başka çaremiz yok. Bu arada belki kendi türümüzü de kutlamaya zaman ayırabiliriz. Çünkü sadece vücudumuz söz konusu olduğunda bir hız şampiyonu olmasak da vücudumuzun bir parçası olan beynimizin tasarladığı araçlar doğanın limitlerine meydan okuyor.


Sırasıyla, bütün bu sorulara yer vermeye çalışalım. Nedir? Ne Değildir?Genetiği değiştirilmiş organizmalar ya da kısaca GDO'lar , adından da anlaşılacağı üzere, genetiği yapay olarak değiştirilen ve çoğunlukla doğada bulunmayan özelliklere sahip organizmalara denir. Genel tabiriyle tarım ve yiyecekler başlık altında anılsa da, GDO'ların kullanıldığı alanlar pek de soframızdaki besinler ile sınırlı kalmamakta. Bunlardan önemli bir tanesi, biyomedikal GDO'lardır. Mikrop, bitki ve hayvanların genetiklerinde değişim yapılarak geliştirilerek daha ucuz ve kolay üretilen ilaçlar, aşılar; özellikle parazitik hastalıklarla savaşmak adına kullanılan genetiği değiştirilmiş böcekler gibi yöntemler, bu alanda sıkça kullanılmaya devam edilmekte. Henüz test aşamasında olsa bile yakın gelecekte "yenilenebilir aşı" gibi yeni yöntemler de hayatımızın bir parçası haline gelebilir: Böylelikle, modern hayatın önemli bir parçası haline gelen aşıların sadece daha kolay yollarla uygulanması değil, aynı zamanda belirli tıbbi malzemelere erişimi olmayan insanların da bu aşılara erişimi sağlanabilecek. GDO karşıtı argümanlar ise çoğunlukla onun tıbbi yönlerini gözardı eden, daha çok tarımsal faaliyetlerine odaklanan bir yol izliyor. Bu tip argümanlar altındaki genel kanı, GDO'ların insan sağlığına büyük oranda etki ettiği, kanserojen ve çeşitli hastalıklara yol açtığı ve dolayısıyla yasaklanması gerektiği yönünde. Her ne kadar biyomedikal GDO'ların, tarımsal GDO'lardan herhangi bir farkı bulunmasa da, halk arasında pratikte aynı olan bu iki konuya farklı tepkiler vermesinin, en nihayetinde GDO'lara karşı sürülen endişelerin asılsız olduğunu söylemek, sanırız ki yersiz bir iddia olmaz. Son 15 yılda GDO'lar üzerinde yapılan sayısız araştırmaların, GDO'lu yiyeceklerin GDO olmayanlardan daha sağlıksız olduğunu sunan bir belirti göstermemesi ise, hiç şüphesiz böylesine bir iddiayı destekler nitelikte olacaktır. Ne var ki, GDO karşıtı her iddia ve argümanı bilim düşmanı diye etiketlemek, kolaya kaçmak olurdu. Olayın bu denli siyah/beyaz bir çerçeve altında bulunmaması, neticede onun birkaç sektörel yönünden kaynaklanmakta. Bunlardan bir tanesi, tarımın olmazsa olmazı pestisitlerdir. Pestisitler"Kimyasal" kelimesini sürekli duyarız: Soframızdaki kimyasallar, soluduğumuz kimyasallar, çevremizdeki kimyasallar... Yapay olan her şeyin koşulsuz, şartsız tehlike teşvik ettiği fikriyle eş anlamlı hale gelen bu sözcüğün, anlamı açısından fazlasıyla suistimal edildiğini iddia etmek çok da tuhaf olmasa gerek. Soluduğumuz havadan içtiğimiz suya; anatomimizin her yapısını oluşturan etmene kadar her şeyin kimyasallardan oluştuğunu belirtmek ise, nitekim geçersiz bir karşı argüman olmaz. Pestisitler , tarımda önemli boyutta kullanılan ve korunması planlanan bitkilere zarar verebilecek böcekleri, kemirgenleri ve vahşi bitkileri öldürmek için tasarlanmış kimyasal bileşimlere denir. Doğası gereği, pestisitler birçok organizma için zararlı bileşimlerden oluşur ve sırf bu yüzden de sorumluca ve dikkatlice kullanılması her daim vurgulanan bir araçtır. Genetiği değiştirilmiş organizmaların özellikle kullanıldığı endüstrilerde pestisitler, kullanımı sınırlanmaya çalışılan bir yöntem olsa dahi, kimi zaman, örneğin BT'li ekinler gibi, kendi pestisitini oluşturan tohumlar da kullanılabiliyor. Pestisitlerin özellikle insanlar üzerindeki toksiklik, miktarı onların nasıl kullanıldığı ile ilgili olduğu kadar, konunun hangi yönünden bahsettiğimizle de alakalıdır. Bir diğer deyişle, pestisitlerin toksisiteliği, göreceli bir kavramdır. Örneğin glifosat. Tarımda en yaygın kullanılan pestisittir. Genellikle kullanım aşamaları, asıl hasatın yanında bulunan ve istenmeyen geniş yapraklı bitkileri ile otları öldürmektir. Glifosatın sodyum tuz formu ise yetiştirilen bitkinin büyümesini ve olgunlaşmasını regüle etmek için kullanılır. Tıpkı diğer pestisitlerde olduğu gibi, glifosat insan sağlığına zararlıdır her ne kadar piyasada bulunan diğer pestisitlere nazaran bir hayli güvenli olsa da. Pür glifosatın insan sağlığına zararı minimum olsa da, pestisit olarak kullanılması onun farklı içeriklerle kullanılmasını gerektirir. Böylesine bir bileşenin bulaşması sonucu semptomlar arasında; üzerinde glifosatın bulunduğu ürünler tüketildiğinde göz ve ağız tahrişi, serpinti haline maruz kalındığında burun ve boğaz tahrişi bulunur. Glifosatlı ürünleri yutmak salya seviyesinin artması, ağızda ve boğazda yanma, mide bulanması, kusma ve ishal gibi sonuçları doğurabilir. Evinizde bulunan evcil hayvanlar da üzerine yeni püskürtülen glifosat ürünlerini tükettiğinde benzeri semptomlar gösterebilir. Elbette bu tip yan etkileri önlemek mümkün. Birçok pestisit, üzerinde bulunan ürünün yıkanılmasıyla önlenebilir. Kalan semptomların oluşmaları ise pestisitlerin tarımcılar tarafından sorumsuzca, belirli önlemlerin alınmamasıyla yaşanmakta. Kendi pestisitlerini oluşturan genetiği değiştirilmiş tohumlarda ise önlem açısından durum pek farklı değil. Bu ekinler, basit bir sudan geçirmeyle kurtulanamadığı gibi, pratikte yediğimiz ürünlerle bir olarak nitelendirilebilir. Bu durum, halk arasında BT'li ekinlerin insan sağlığına zararı konusunda endişeler yaratıp, pestisitli yiyeceklerin sağlığımız açısından etkileri hakkında kafalarda soru işareti bıraktı. Ancak, BT'li ekinlerin sunduğu toksikitenin insan sağlığına olan zararları neticesinde, en azından alternatife oranla, endişelenmemiz gerektiğini gösteren herhangi bir çalışma bulunmuyor. Aksine, zamanla uygulanan ezici miktardaki araştırmalar ise, BT'li ekinlerin tarımdaki geleneksel ve riskli pestisit kullanımını azalttığı yönünde sonuçlar göstermekte. Bunun ana sebeplerinden biri, bu ekinlerin içerisinde bulunan pestisitlerin yapay olarak belirli organizmalara zararlı kılınmasından kaynaklı. Yani kullanılan aynı pestisit, ekini tehdit eden yabancı organizmalara ölümcül iken, insanlara ve benzeri hayvanlara karşı nötr kalabiliyor. Herhangi bir toksik için de bunu söyleyebiliriz. Çünkü kimyasalların zarar/yarar karşılaştırması göreceli bir kavramdır. Bir türe ölümcül olan aynı kimyasal, diğeri için besleyici nitelikler taşıyabilir. Alkol, örneğin, bir çay kaşık kadarı özellikle kedilerde ciddi hastalıklar yaratırken, insanlar için nispeten zararsız olarak görülür. Aynı şekilde tuz, birçok anlamda yiyeceklerimizi leziz kılan bir unsurken, salyangozlar için en ufak bir temasta ölümcül sonuçlar doğurmakta. GDO'lu yiyeceklerin pestisit kullanımındaki rolleri, pestisitlerin ağır ve vurdumduymaz kullanımlarını cesaretlendirmektense, bilakis isminin de önerdiği şekilde, genetiği değiştirilen organizmalarla sınırlandırmayı amaçlar. Söz konusu pestisitler olduğunda ise, endişelenmemiz gereken şey, kimyasalların kendilerinden ziyade, onun kullanım sorumluluğu. Bu ise bizi, sorumluluğu ve işlevselliği uygulamakta başarısızlığa uğrayan sektöre yönlendiriyor: yani endüstriyel tarım sistemimize. Endüstriyel TarımEndüstriyel tarım hakkında konuşulacak çok fazla konu bulunmakta. Hiç şüphesiz, genetiği değiştirilmiş organizmaların sıklıkla kullanıldığı bir sektör olan endüstriyel tarım, aynı zamanda GDO karşıtı argümanları besleyen en büyük faktörlerden biri. Sanayi devriminin seri üretimiyle iç içe bir tarihe sahip olan endüstriyel tarım, paralel olarak diğer sektörlerden beslenerek günümüz standartlarının karakteristiklerine ulaşabildi. Bu gelişmeler, tarımsal anlamda bize daha organize ve seri faaliyetleri sunarak soframızı daha besleyici ve çeşitli yiyeceklerle dolmasına yardım etmesiyle birlikte, çoğu zaman bizim onu sorumsuz ve işlevsizce kullanmamızla da sonuçlanabiliyor. Endüstriyel tarıma "alternatif" olarak ele alınan tarımsal yöntemler aslında bulunur. Bunlardan belki de en önemlisi organik tarım olarak bilinir: Suni gübrelemeden biyolojik haşere kontrollerine kadar daha organik yöntemler kullanarak "sağlıklı ve çevreci" faaliyetler pekiştirdiğini iddia eden tarım yöntemi. Ancak özellikle çevresel olarak düşünüldüğünde, organik tarımın endüstriyel tarıma bir çözüm olarak kullanılması daha büyük felaketler yaratabildiği son zamanlarda fark edilen bir şey. Almanya'da yapılan bir araştırmaya göre, organik tarım alanlarının işletilme yönünde, endüstriyel tarıma nazaran %40 oranında daha fazla karbon ayakizi yarattığına rastlandı. Bu, çoğunlukla organik tarımın daha fazla tarım alanına ihtiyaç olması ve bu vesileyle ormansızlaşmaya yer açması, daha çok su kullanımıyla sonuçlanıp kaynak tasarrufunu denklemin dışına çıkması gibi sebeplerden gelmekte. Yani uzun vadede gerek çevresel, gerekse ekonomik anlamda organik tarım, şimdiki ziraat sistemimize rakip olacak bir alternatif değil. Bu ise bizi endüstriyel tarımın yarattığı ilk sorunlara döndürüyor. Pestisitleri ele alalım. Pervasızca kullanımları sonucu belirli sorunlara zemin hazırlayan pestisitlerden yukarıda bahsetmiştik. Özellikle çeşitli pestisitlere dayanıklı GDO'lu ekinlerin sunulmasıyla birlikte, çiftçilerin kendi ekinleri pestisitler tarafından mahvolma kaygısı olmaksızın kullanımlarına yol açıyor. Sonuç? İşe yaradığı için bir tek bu yönteme başvurarak tarımcılık faaliyetlerine girişen çiftçiler... Salt bu yöntemin herhangi bir alternatif sunulmaksızın sürdürülmesi ise çiftçi ve ziraatçileri pestisit sektörünün tekeline sokuyor. GDO'lara karşı yapılan eleştirilerin kayda değer bir kısmı da işte buradan gelmekte! Sorun, GDO'ların tarıma ve insan sağlığına olan sözde zararları değil. Asıl sorun, tarımsal faaliyetlerimizi bilimsel gelişmeler doğrultusunda en işlevsel yöntemlere evrilme vaadiyle kullanmaktan çok, onu büyük bir sektör gibi düşünüp bu doğrultuda kar gütmek için işleten ziraat sistemimiz ile alakalı. GDO'ların bahsi geçen vaadi gerçekleştiremeyip adeta bir günah keçisi olarak kullanılması ise nitekim onu problemin değil; çözümün bir parçası haline getirir. Bir sorunu çözmedeki ilk adım genellikle onu kabul etmekten geçer. İkinci adım ise, problemi çıkaranın kim veya ne olduğunu doğru teşhis edebilmektir. Bilimsel gelişmelerin her geçen gün daha fazla münakaşalara konu olması, onların gitgide laboratuvarların soğuk odalarından uzaklaşıp, günlük hayatımız ile iç içe geçmesinin kaçınılmaz bir sonucu olsa gerek. İster genetiği değiştirilmiş organizmaların kötü amaçlı bir silah olduğunu düşünün, ister gelecek için umut vaad eden bir araç; konunun çevresinde dolanan münakaşalar, doğal olarak tek bir tarafın bütünüyle haklı olmadığını itiraf edebilmesi kadar karmaşık bir yapıya sahip. GDO'ların bir öcü yahut insan açgözlülüğüne bir örnek kılarak günah keçisi olarak kullanılması, her iki tarafın yakındığı dertlere herhangi bir çözüm getirmemekte. Asıl önemli olan, problem kaynağını doğru teşhis edebilmektir. Hiç şüphesiz, bunu başaramadığımız her geçen gün, çözüm de bir o kadar erişilemez kalacak. İklim değişikliği, aşırı nüfus, küresel açlık krizi... Bunlar, türümüzü ve bu gezegendeki hayatı tehdit eden dolayısıyla üstesinden gelmemiz gereken büyük problemlerden yalnızca birkaçı. Gelecekte baş etmemiz gerekecek nice zorluklara karşı bilimsel ilerlemelerin bahşettiği nimetlerden yararlanmak, bir lüks değil, çözümün kaçınılmaz bir parçası diye düşünülmelidir.GDO'ların sayılan bu problemlere karşı çok güçlü bir müttefik olması ise, ne var ki, onu rafa kaldırabileceğimiz bir teknoloji değil; pragmatik bir çözüm kılıyor. Nitekim, önümüzdeki seçenekler gayet açık. Kararı da, sonuçları da akıllıca değerlendirmemiz yararımıza olacaktır.


Enzim, canlıda meydana gelen biyokimyasal reaksiyonları katalize eden ve genelde protein yapılı biyolojik katalizödür. Onlarsız gerçekleşen az sayıda ve spesifik reaksiyonlar olmasına rağmen, canlı vücudundaki tüm reaksiyonlar genelde bunlar sayesinde yürür. Gündelik hayatımızda karşılaştığımız birçok ürünün içerisinde ya da üretiminde de yer alırlar. Örneğin antibiyotiklerin sentezlenmesi sırasında kullanılabilirler. Ya da evlerimizde çamaşır deterjanlarında belirli yağ, protein ve nişasta parçalama amacıyla yer almaktadırlar. Tarihçe17. yüzyılın sonlarında etin mide salgısıyla sindirimi, nişastanın bitki özleri ve tükürük tarafından şekere dönüştürülmesi aslında biliniyordu. Fakat bunun mekanizma ilk defa Anselme Payen tarafından 1833 yılında diastase enziminin keşfiyle açıklanabildi. Diastase, nişastanın maltoza dönüşümünden sorumluydu. Takip eden yıllarda mayanın şekeri alkole fermente etmesini incelerken Louis Pasteur tarafından, maya hücrelerinde bunu gerçekleştiren "fermente edici" bir şeyler olması gerektiği düşünüldü. Bu gözlemden dolayı bunun, sadece canlı hücrelere özgü olduğu fikri ortaya çıkmıştı. İlk defa 1877 yılında Wilhelm Kühne tarafından "enzim" tanımlaması kullanıldı. Bu kelime Yunanca "mayanın içinde" anlamı taşıyordu. Pasteur tarafından ifade edilen "fermente edici" ifadesi ise sadece canlı organizmalar tarafından üretilen kimyasal aktiviteyi tanımlamak için kullanılmaya başlandı. Ne oldukçları fark edilmiş olmasına rağmen, biyokimyasal olarak nasıl bir şey oldukları uzun süre belirsiz kaldı. Bilim ve teknolojinin gelişimiyle ilk defa 1926 yılında James B. Sumner tarafından üreazın bir protein olduğu, kristalize edilerek gösterildi. Keza 1937 yılında da catalase için bunu yaptı. Fakat tam olarak, proteinlerin birer enzim olabileceği kesin olarak John Howard Northrop ve Wendell Meredith Stanley tarafından 1930 yılında pepsin üzerinde gösterildi. Keza trypsin ve chymotrypsin için de bunun gösterilmesi bu üç kişiye 1946 Nobel Kimya Ödülü'nü getirdi. İsimlendirme ve Örneklerİsimleri genellikle substratından ya da kataliz ettiği kimyasal reaksiyondan gelir ve sonuna -ase eklenmesiyle oluşturulur. Örneğin süte tatlığını veren laktozun sindirimi için laktaz gerekir. Laktaz eksikliği durumunda laktoz intoleransı dediğimiz durum gerçekleşir. - Alkol dehidrogenaz - DNA polimeraz - Amilaz - Maltaz - Ribonükleaz - Lipaz - Fumarase - Trypsin - Arginase - Urease - Cellobiase Enzimlerin GöreviEnzimlerin görevi temelde, reaksiyonların aktivasyon enerjisini düşürerek tepkimenin daha hızlı gerçekleşmesini sağlamaktır. Aktivasyon enerjisi, kimyasal bir reaksiyonun gerçekleşebilmesi için gereken minimum enerji miktarıdır. Reaksiyona girecek moleküller reaksiyonun gerçekleşmesi için bu enerji seviyesini aşmak zorundadırlar. Aktivasyon enerjisi ne kadar büyük olursa, reaksiyonun gerçekleşme hızı o kadar yavaş olur. Bir kimyasal reaksiyonun enerji durumları. Kesikli çizgiyle gösterilen durum, substratların geçiş durumuna ulaşıp daha düşük enerjili ürünlere ayrışabilmesi için gereken fazlaca enerjiyi göstermektedir. Düz çizgiyle gösterilen ise enzim katılarak kataliz olduğunda: Substrata bağlanması , enerjiyi düşürerek geçiş durumunu stabilize etmesi ve gerekli ürünleri üretmesi . Enzimlerle katalizlenen reaksiyonlar, katalizörsüz gerçekleşen reaksiyonlarla karşılaştırıldığında; enzimatik reaksiyonların 105 ila 1017 kat daha hızlı gerçekleştiği görülmüştür. Enzim Substrat İlişkisiEnzimlerin bir diğer özelliği de özgül moleküller olmalarıdır. Yani yalnızca belirli reaksiyonları katalizlerler ve kendi yapılarına uygun substratlarla etkileşime girerler. Yani her enzim, her substratla bir etkileşime girmez. Bunlar birbirlerine özgüdürler. Üzerinde bir aktif merkez barındırır. Ancak kendisine özgü substrat bu aktif merkeze bağlandığı zaman reaksiyon gerçekleşebilir. Bu merkez her enzimde yapıca farklılık gösterebildiğinden ötürü, her biri yalnızca belirli substratlarla çalışabilir. Ayrıca canlının amacına uygun olarak görev yerlerine göre kompartmanlaşmıştır. Yani farklı enzimler farklı hücre organellerinde bulunabilirler. Örneğin glikoliz enzimleri hücre sitoplazmasında yer alır. Bunun amacı mitokondri taşımayan ve enerjisini üretecek yeteneğe sahip olmayan hücreler için enerji sağlanmasına aracı olmaktır. DenatürasyonProtein yapılı katalizörler oldukları için yüksek sıcaklıklarda denatüre olabilirler. Yani konformasyonel yapısı bozularak işlevini kaybedebilir. Yüksek ateşli hastalıkların tehlikeli olmasının bir nedeni de budur. Ateşin yükselmesinden etkilenip, vücutta gerçekleşen temel ve önemli reaksiyonların aksamasına sebep olurlar. Bir reaksiyonda katalizör olarak kimyasal katalizörler de aynı amaçla kullanılmaktadır. Fakat %100 verimli olmaları açısından kimyasal katalizörlere göre çok daha avantajlıdırlar. Burada %100 verimden kasıt, enzimin belirli bir substratı katalizlemesinden ötürü hiç kayıp olmaması ve tüm substratın ürüne dönüşmesidir. Kimyasal katalizörler spesifik olmadığı için ve ortam şartlarının değişmesinden dolayı bunu sağlayamazlar. Ayrıca, kimyasal katalizörlere göre daha hızlı çalışırlar. Bu sebeple artık pek çok alanda kullanılmaktadırlar. Fakat genelde pahalı olmaları nedeniyle, kimyasal veya biyolojik katalizör seçiminde önemli bir parametreyi oluşturmaktadır. - Jan Koolman & Klaus-Heinrich Roehm - Biyokimya Atlası - <http://www.rsc.org/Education/Teachers/Resources/cfb/enzymes.htm> - <https://www.genome.gov/genetics-glossary/Enzyme> - 1946 Nobel Kimya Ödülü, <https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1946/summary/>


Tüm bilim dalları ilgi çekici olsa da evrenbilim tümünden farklı bir dikkati hak ediyor. Çünkü varlığımıza ilişkin en temel soruları soruyor: Evren nasıl ortaya çıktı? Nasıl şu anki duruma gelebildi? Elbette bu sorular geçmişe yönelik. Dolayısıyla günümüzde, geçmişe ilişkin elimizde ne gibi izler kaldığı çok önemli. Bu izlerin her ayrıntısı, evrenbilimciler için son derece önemli. Söz konusu ayrıntılardan biri nükleosentez; yani atom çekirdeklerinin oluşumu. Büyük Patlama Kuramı, erken evrenin hangi elementleri içerdiğine ilişkin yüksek doğruluklu öngörüler yapıyor; lityum dışında. Lityum ya bir şekilde saklanıyor ya da ortada lityum yiyen bir şeyler var. Bilimciler lityumu tüketen bir şey olduğuna ilişkin kanıt bulmaya çalışmak yerine, öncelikle lityum oluşumunu neyin baskılamış olabileceğini araştırıyordu. Görünüşe bakılırsa yeni bir parçacık, bu sorunun yanıtı olabilir. Evrenin başlangıç evrelerinde, bugün bildiğimiz anlamda atom ve moleküller yoktu. Evren, birbirlerine bağlanamayacak kadar fazla enerjiye sahip olan proton ve elektronlar ile doluydu. Bunlar birbirlerinin çevresinde akıp karışarak, bir nevi sıvı oluşturuyorlardı. Fakat evren genişledikçe bu sıvı benzeri ortam soğudu ve protonlardan bazıları birbirlerine bağlanmaya başladı. Ardından bir ya da iki nötron yakalayarak, biraz daha ağır olan ilk elementleri oluşturmaya başladılar. Yani tek bir protondan ibaret olan hidrojenin yanı sıra, bir proton ve bir nötrondan oluşan döteryum da arada-sırada oluşuyordu. Peki ne sıklıkta? Yaklaşık olarak 1 milyon hidrojene karşılık 25 döteryum düzeyinde gerçekleşiyordu. İnanılmaz olan şu ki sadece Standart Model'i ve sıradan maddenin fotonlara oranını alarak, evrenbilimciler bu oranı öngörebiliyor. Gözlemler bu öngörünün %1,6 oranında doğru olduğunu gösteriyor. Evrenbilimciler başka elementlerin oranlarını da öngörebiliyor. Ancak bunlar için yapılan gözlemler biraz kuşkulu; çünkü ağır elementlerin yıldızlarda da üretilme ve tüketilme olasılığı var. Dolayısıyla onların ne kadarının Büyük Patlama kaynaklı olduğunu söylemek güç. Örneğin Büyük Patlama Kuramı, her 10 milyar hidrojen atomuna karşılık 5 lityum atomunun (burada sadece Li7izotopundan söz ediyoruz; üç proton ve dört nötrondan oluşan en yaygın lityum izotopudur) oluşmasını öngörüyor. Fakat yapılan gözlemler her 10 milyar hidrojen atomuna karşılık en fazla 2 lityum atomunun oluştuğunu gösteriyor. Evrenbilimcilerin bu tutarsızlıktan kendilerini sorumlu tutmamalarının nedeni, gözlemleri suçlayabilmeleriydi. Yakın zamana kadar lityumun yıldızlarda sanılandan daha fazla tüketiliyor olma olasılığından söz ediliyordu. Ya da döteryumun hidrojene oranı öngörülenden biraz farklı olabilirdi. İşte kayıp lityum konusu bu nedenle askıda kalıyordu. Ne yazık ki hidrojenin döteryuma oranı artık oldukça doğru biçimde biliniyor. O yüzden hem hidrojen-döteryum oranını, hem de hidrojen-lityum oranını açıklayabilecek olan tutarlı bir fiziksel yasalar ve sabitler kümesi bulmak hiç kolay değil. Bu heyecan verici olurdu. Ortalıkta dolaşan söylentileri duymuşsunuzdur: Yeni Fizike ilişkin kanıtlar olabilir mi? Evet, belki de olabilir. Andreas Goudelis, Maxim Pospelov ve Josef Pradler adlı üç araştırmacıya göre, sadece yeni fizik değil, yeni bir parçacık da söz konusu olabilir. Düşüncenin temeli şu: Lityum izotopunun kaynağı, kararsız bir berilyum izotopudur. Dolayısıyla, şayet berilyum oluşumunu baskılayan bir parçacık varsa, lityum sorunu da kendiliğinden çözülmüş demektir. Araştırmacılar birkaç aday parçacık öneriyor. Aslında konu, berilyumun nasıl oluştuğu ile ilgili. Kurama göre iki helyum izotopunun füzyonu sonucunda berilyum oluşuyor. Bu da oldukça yavaş gerçekleşen bir süreç. Olasılıklardan biri, berilyum ile tepkimeye giren bir parçacık olması ve berilyumun yeniden iki helyum izotopuna bozunmasına neden olduğu yönünde. Durum böyleyse, hidrojen-döteryum oranı değişmeden lityum bolluğunda düşüş gerçekleşmesi mümkün. Üstelik böyle bir parçacık, helyum bolluğunu sadece çok ufak bir miktarda yükseltir. Biraz daha karmaşık olan ikinci bir çözüm var: Döteryumdan bir nötronu dışarı atan bir parçacık. Bu fazlalık nötronlar çevrede dolaşarak, berilyum oluşumunu baskılamış olabilir. Bunun tam olarak nasıl gerçekleştiğini anlamak güç, fakat fazlalık nötronların iki helyum izotopu arasındaki dengeyi değiştirdiği ve böylece berilyum oluşumunu yavaşlattığı düşünülebilir. Normalde nötron eklemek durumu kötüye götürürdü; çünkü nötronlar aynı zamanda daha fazla döteryum yaratır. Bununla birlikte, bu nötronlar döteryumun parçalanmasından geliyor ve çoğu yeniden döteryum yapmaya gidiyor. Böylece denge yine kurulabiliyor. Araştırmacıların önerdiği çözümün geçerli olabilmesi için, sözü geçen yeni parçacığın kısa ömürlü olması gerekiyor. 1 saat mertebesindeki yaşam süreleri için herşey yolunda gibi görünüyor. İyi ama bu yeni parçacık nerede? Halen kayıp! Aslına bakarsanız, Standart Model'in ötesinde olduğu söylenen modellerin büyük bir bölümü, ekibin gereksinim duyduğu özelliklere sahip bir parçacığın varlığını kabul etmiyor; aksiyonlar dışında. Aksiyonlar pek çok grup tarafından yoğun biçimde inceleniyor. Şu anda işletilmeyen eski bir deney düzeneğinin, bu yeni parçacıklara duyarlı olabileceği düşünülüyor: Sıvı Sintilatör Nötrino Algılayıcı . Belki de yeni parçacık, zaten elde edilmiş olan eski verilerin içinde keşfedilmeyi bekliyor olabilir.


Eşkenar dörtgen, dörtgenlerin özel bir halidir. Bunu anlamak için öncelikle dörtgenleri nasıl ele aldığımızı irdeleyelim. - Yamuk - Paralelkenar - Kare - Dikdörtgen - Deltoid - Eşkenar dörtgen Dörtgenleri basitve karmaşıkşeklinde iki gruba ayırabiliriz. Basit dörtgenlerde komşu olmayan iki kenar kesişmezken, karmaşık dörtgenlerde durum tam tersidir. Karmaşık dörtgen, kelebekşeklini de andırdığı için bazen bu şekilde anılır. Basit dörtgenler kendi içlerinde dışbükey ve içbükey olarak ikiye ayrılır. İçbükey dörtgenlerde 180 'den daha büyük bir açı mutlaka vardır, dışbükeylerde ise böyle bir durum söz konusu değildir. Eşkenar dörtgen, dışbükey bir dörtgendir ve aynı zamanda bir tür paralel kenardır. Yani karşılıklı kenarları muhakkak birbirine paralel olmak zorundadır. Ancak sıradan bir paralelkenardan onu ayıran özelliği, aynı zamanda bütün kenarlarının uzunluklarının da birbirine eşit olmasıdır. Bu size bir yerden tanıdık geldi mi? Evet, karede de böyle bir durum söz konusu. Kare için eşkenar dörtgenin özel bir durumu diyebiliriz. Yani tüm kareler, bir eşkenar dörtgendir fakat tüm eşkenar dörtgenler kare değildir. Matematikte aynı zamanda kareleri, eşkenar dörtgenlere dahil etmeyen bir eşkenar dörtgen tanımı daha bulunur. Buna harici tanımlama, diğerine ise dahili tanımlama denir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Buradan anlayabiliriz ki, bütün eşkenar dörtgenler aynı zamanda paralel kenardır, ancak tersi her zaman doğru değildir. Benzer biçimde, bütün kareler de birer eşkenar dörtgendir ve tersi geçerli değildir. Köşegen, bir çokgende ardışık olmayan iki köşeyi birleştiren doğru parçasıdır. Eşkenar dörtgenin köşegenlerinin, onları düzgün olmayan diğer dörtgenlerden ayıran özelliği her zaman dik kesişiyor olmalarıdır. Dik kesişmelerinin yanında bu iki köşegen birbirini iki eş parçaya böler. Eşkenar dörtgenin köşegenlerini çizdiğimizde aynı zamanda açıortaylarını da çizmiş oluruz. Açıortay, bir açıyı ölçüleri birbirine eşit olan iki açısal bölgeye ayıran doğru parçası demektir. Çizdiğimiz bu köşegenler de her bir köşedeki açıyı iki eş parçaya ayırır. Köşegenler yalnızca açıları değil, dörtgenin alanını da eş parçalara böler. Yukarıdaki şekilde gösterilen renkli alanların her biri, birbirine eş dik üçgenlerdir. Buradan şöyle bir sonuç da çıkarabiliriz: Bir eşkenar dörtgenin iki köşegeni de onun alanını iki eş parçaya böler. Ancak burada dikkat etmelisiniz ki alanını iki eş parçaya bölmesi köşegenleri, şeklin simetri ekseni yapmaz! Geometride Çevrel çember ve İç teğet çember diye adlandırılan iki terim bulunur. Çevrel çember, bir çokgeni çevreleyen ve tüm köşelerini üzerinde bulunduran çembere denir. İç teğet çember ise bir çokgenin içinde bulunan ve çokgenin tüm kenarlarına teğet olan çemberin adıdır. Tüm üçgenlerin, düzgün çokgenlerin ve bazı düzgün olmayan çokgenlerin çevrel çemberi ve iç teğet çemberi vardır. Her ne kadar tüm kenar uzunlukları aynı olsa da tüm açıları birbirine eşit değildir. Bu nedenle geometrik olarak düzgün sayılmayan şeklimizin etrafına çevrel çember çizmek de, içine iç teğet çember oturtmak da mümkün değildir. 1.Dörtgenimizi herhangi bir kenarı etrafında döndürdüğümüzde bir ucu içbükey , bir ucu dışbükey koniler olan silindirik bir yüzey elde ederiz. 2. Bu dörtgenin iki karşı kenarının orta noktalarını birleştiren doğru parçası etrafında döndürdüğümüzde ise iki ucu da içbükey koniler olan silindirik bir yüzey elde ederiz. Kesit görünümü aşağıdaki gibi olur. 3.Dörtgenimizi köşegenlerinden biri etrafında döndürdüğümüzde ise tabanlarından birbirine yapışık iki koni elde ederiz. Bu konilerin çapı ise hangi köşegeni seçtiğimize bağlı olarak değişir. Uzun olan köşegeni seçtiysek çap, kısa olan köşegen kadar olacaktır ve tam tersi de geçerli olur. Dikdörtgenlerde alan bulurken iki dik kenarı çarparız; dik üçgende alan bulurken de birbirine dik kenarları çarpar bu kez sonucu ikiye böleriz. Benzer biçimde eşkenar dörtgende de alan bulurken yine bir diklikten yararlanılır ama hangi diklikten? Bildiğiniz üzere şeklimizde herhangi bir dik açı bulunmuyor, tabii köşegenleri çizene kadar! Daha önce de belirttiğimiz gibi bu dörtgenlerin köşegenleri her daim dik kesişir. Köşegenlerin uzunluklarını çarpıp sonucu ikiye böldüğümüzde ise şeklimizin alanını elde etmiş oluruz. Alanı bulmanın tek yolu köşegenlerden yararlanmak değildir. Aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi bir köşeden karşı kenara dikme indirip bu dikmenin uzunluğu ile indirdiğimiz kenarın uzunluğunu çarptığımızda da şeklimizin alanını bulmuş oluruz. Bu aslında herhangi bir paralelkenarın alanını bulmak için kullanılan bir yöntemdir. Belirttiğimiz gibi eşkenar dörtgen de bir paralel kenar olduğundan, bu yöntem burada da kullanılabilir. Dave Saunders'ın belgesel sinemaya giriş niteliği taşıyan bu eseri kurgusal olmayan sinemanın tarihini, kültürel bağlamını ve gelişimini, yaklaşımlarını, anlaşmazlıklarını ve işlevlerini sunuyor. Saunders bir taraftan belgeselin anlam aktarmada kullandığı yöntemleri incelerken, diğer taraftan sahip olduğu farklı toplumsal amaçları açımlıyor. Erken dönem tek makaralık gerçekliklerden son yıllardaki büyük gişe başarısı yakalayan örneklerine kadar, sanatsal karmaşıklıklar kurgusal olmayan sinemanın her daim bir parçası olmuştur ve bu kitabın amacı bu konulara bir açıklık getirebilmektir. Yazar, uluslararası belgesel film üretiminin tarihini değerlendirdikten sonra kurgusal olmayan sinemanın üretimi, dağıtımı ve seyri üzerinde etkili en son teknolojik gelişmeleri inceliyor. Bunun yanı sıra, anlaşılması gittikçe zorlaşan gerçekçi ve dramatik belgesel formatlarının farklarını realite TV, belgedrama, animasyon ve gerçekliğin fantastik yorumları gibi alışılmışın dışındaki yaklaşımları tartışarak ortaya koyuyor. Belgesel, okuyucunun belgesel sinemanın en büyük yönetmenleri, önemli uzmanları, odaktaki tartışmaları ve kritik öneme sahip fikirleriyle tanışmasını sağlayarak kurgusal olmayan sinema hakkında geniş çeşitlilikte bir akademik söylemi bünyesinde barındırıyor. Bu kapsamlı rehber 1920'lerden 2009'a kadar uluslararası alanda gösterime girmiş Nanook of the North (1922),The Man with the Movie Camera (1929),Night Mail(1936),Night and Fog (1955),Roger and Me (1989),Tarnation (2003),My Winnipeg (2007),Sicko (2007),Waltz with Bashir (2008),Say My Name (2009),Anvil: The Story of Anvil (2009) gibi birçok filme yer veriyor. Eşkenar dörtgenin alanını bulmak için kullanabileceğimiz bir yöntem daha mevcuttur: Sinüslü alan teoremi. Birbirini 180 'ye tamamlayan açıların, diğer bir deyişle birbirinin bütünleri olan açıların, sinüs değerleri eşittir. Ve eşkenar dörtgendeki komşu iki açı birbirinin her zaman bütünleridir. Bu nedenle yine yukarıdaki görsele göre şu şekilde de alan bulabiliriz:|CD| . sin ya da |CD| . sin . Eğer bir kenar uzunluğunu biliyorsanız çevresini bulmak için yapmanız gereken şey oldukça kolay olacaktır; bu sayıyı dörtle çarpmak. Ancak bir kenarı yerine iki açıortayının uzunluğunu biliyorsanız korkmayın, işiniz yine de çok zor değil. Bu sefer kullanmanız gereken şey Pisagor teoremidir. Aşağıdaki görseli inceleyerek ne demek istediğimizi daha rahat anlayabilirsiniz. Köşegenlerin uzunluklarını biliyorsak "x" ve "y" bu uzunlukların yarısına eşit olacaktır. Pisagor teoreminin bize söylediğine göre bu duurmda şeklin bir kenarının uzunluğu y + x eşitliğini kullanarak buluruz. sonra da bulduğumuz sayıyı 4 ile çarpmak yeterli olacaktır ya da bu noktada yine üçgenin alanından faydalandığımız yöntemi de kullanabiliriz.


Üç kenarı bulunan ve tüm kenar uzunlukları ile açıları birbirine eşit olan geometrik şekle eşkenar üçgen denir. Tüm üçgenlerin iç açıları toplamı 180 derecedir . Buradan hareketle diyebiliriz ki eşkenar üçgenin her iç açısı 60 'ye eşittir. Eşkenar dörtgen ile kare ve dikdörtgen ile kare arasında gördüğümüz birinin diğerini kapsamasıyla ilgili bağlantı, üçgenler arasında da mevcuttur. Her ne kadar bu yazımızın konusu olmasa da birazdan bahsedeceğimiz bağlantıyı anlamak adına kısaca ikizkenar üçgenin ne olduğundan bahsetmekte yarar var. İki kenarı ve ilgili iki iç açısı birbirine eşit olan üçgenlere ikizkenar üçgen denir. Bu tanımdan yola çıkarak her eşkenar üçgenin aynı zamanda bir ikizkenar üçgen olduğunu söyleyebiliriz. Tabii tersi geçerli değildir, yani her ikizkenar üçgen bir eşkenar üçgen değildir. Köşegen, bir çokgende ardışık olmayan iki köşeyi birleştiren doğru parçasıdır. Herhangi bir üçgene baktığımızda ise ardışık olmayan, yani bir kenar ile birbirine bağlanmamış olan, iki köşe bulunmadığını görürüz. Yani eşkenar üçgen de dahil olmak üzere hiçbir üçgenin köşegeni yoktur. Bir açıyı, ölçüleri birbirine eşit olan iki açısal bölgeye ayıran doğru parçasına açıortay denir. Benzer şekilde bir çokgenin bir kenarını iki eş parçaya ayıran doğru parçasına ise kenarortay denir. Eşkenar üçgenin herhangi bir köşesinden karşı kenara çizeceğiniz açıortay, aynı zamanda o kenarın kenarortayı olacaktır. Şekilde de görüldüğü üzere herhangi bir köşeden çizdiğimiz açıortay, karşı kenarı iki eş parçaya ayırmakla kalmaz, aynı zamanda bu kenara dik iner. Bu özel üçgenin tüm açıortaylarını çizdiğimizde bunların hepsi tek bir noktada kesişir ve birbirlerini 1:2 oranında bölerler. Aşağıdaki şekli inceleyerek ne demek istediğimizi daha net anlayabilirsiniz. Eşkenar üçgende açıortayın özellikleri bu kadarla da sınırlı değil. Kendisi aynı zamanda üçgenimizin simetri eksenidir. Yani elinizde eşkenar üçgen şeklinde bir kağıt varsa ve bunu açıortay doğrusu boyunca katlarsanız her iki tarafın tam birbirinin üstüne geldiğini göreceksiniz. Bu durum üç açıortay doğrusu için de geçerlidir. Burada bu özel üçgenin 60 'lerde oluşturduğu simetrilere dikkat etmek isteyebilirsiniz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Eşkenar dörtgen yazımızda bahsettiğimiz gibi, çevrel çember, bir çokgeni çevreleyen ve tüm köşelerini üzerinde bulunduran çembere denir. İç teğet çember ise bir çokgenin içinde bulunan ve çokgenin tüm kenarlarına teğet olan çemberin adıdır. Tüm üçgenlerin, düzgün çokgenlerin ve bazı düzgün olmayan çokgenlerin çevrel çemberi ve iç teğet çemberi vardır. Üçgenimizin açıortaylarının tek bir noktada kesiştiğinden bahsetmiştik. Bu nokta aynı zamanda üçgenimizin hem çevrel hem de iç teğet çemberlerinin merkezi olur. Eğer ki üçgenin bir kenar uzunluğu biliniyorsa bu çemberlerin yarıçaplarını ve alanlarını bulmak mümkündür. Tabii bu noktada işin içine biraz da trigonometri karışıyor. Bir kenarı bilinen eşkenar üçgenin alanını bulmak için bir de yüksekliğe ihtiyacımız vardır. İhtiyacımız olan yükseklik, kenar uzunluğu kullanılarak elde edilebilir. Pisagor teoreminden veya basit trigonometri bilgimizden faydalanarak, bir kenar uzunluğu a olan eşkenar üçgende yükseklik aşağıdaki şekilde bulunur. Daha sonra alan , taban çarpı yüksekliğin yarısı olarak aşağıdaki şekilde bulunur. Burada yükseklik 'yi yerine yazdığımızda oldukça sıradan bir alan formülüyle karşılarız. Eşkenar üçgende alan formülü bu şekilde tanımlanır. Keza eşkenar üçgende çevrenin hesabı oldukça basittir. Hemen göreceğiniz üzere, bir kenara a dersek, toplam çevre 3a olacaktır. Çünkü bu üçgende tüm kenarlar birbirine eşittir. Hiç kuşkusuz bu özel üçgenle ilgili birçok şey söylenebilir, özellikle simetrilerinden ötürü tanımlanabilecek bir sürü özelliği bulunur. Lakin bunlar bu yazının amacı dışında kaldığından, bunlara henüz değinmiyoruz. Yine de tüm bu bilgiler ışığında, sizin buna biraz kafa yormanızı ve farklı neler görebileceğinizi sorgulamanız önemli!


Evren'in nereden geldiğini düşündüğünüzde, muhtemelen sıcak bir Büyük Patlama'nın başlangıç noktamız olduğunu varsayarsınız. Büyük Patlama'ya göre her şey, sonradan genişleyecek, soğuyacak ve içinde yaşadığımız Evren'i oluşturmak üzere bir araya gelecek olan yüksek enerjili madde ve radyasyonun erken, yoğun ve sabit durumuyla başladı. Fakat Büyük Patlama'dan önce Evren, şimdiki evrenimizin beraberinde oluştuğu başlangıç koşullarını düzenleyen bir Kozmik Enflasyon Dönemi geçirdi . Bu süreç sırasında Evren, uzaydaki küçük bir alanın yapısının saniyenin yalnızca küçük bir biriminde günümüzdeki Gözlenebilir Evren'den çok daha büyük olmasını sağlayacak şekilde, katlanarak genişledi. Bu durumda, herhangi iki parçacıktan biri, diğerinin kendisinden ışık hızından daha büyük bir hızla uzaklaştığını görürdü - ki bu da bir paradoks yaratıyor: Hiçbir şey ışık hızını geçemediğine göre, kozmik enflasyon nasıl gerçekleşiyor? Bunun yanıtı, tam anlamıyla Evren'e bakış açınızı değiştirecek. Genişlemeyi anlatmadan önce, bugünkü Evren'imizde gördüğümüz benzer bir etkiyi, kozmik genişlemeyi anlatalım. Az sonra daha detaylıca anlatacağımız gibi, uzak galaksilere baktığımızda, daha uzakta olan galaksilerden gelen ışıkların, daha yakındaki galaksilerden gelen ışıklara oranla daha fazla kırmızıya kaymış olarak bize ulaştığını görürüz. Günümüzde, cisimler bizden uzaklaşıyorlarsa, onlardan gelen ışığın da Doppler Etkisi'nden ötürü kırmızıya kayabileceğini biliriz. Bu sebeple, galaksilerden gelen ışığın kırmızıya kaymasına bakarak, bu galaksilerin bizden uzaklaştığını ileri süreriz. - İlk tür kırmızıya kayma Özel Görelilik Teorisi'nin bir özelliğidir ve uzaydaki cisimlerin göreli hareketinden kaynaklanır. - İkinci tür ise Genel Görelilik Teorisi'nin bir özelliğidir, uzayın genişlemesinden kaynaklanır. - Eğer ki kırmızıya kayma, cisimlerin birbirine göre hareketinden kaynaklanıyorsa, uzak galaksilerden gelen ışık, galaksiyi terk ederken kırmızıya kayar; dolayısıyla ışık bize ulaştığında aynı zamanda daha soluk da olur. - Eğer ki kırmızıya kayma kozmik genişlemeden kaynaklanıyorsa, ışık o uzak galaksiyi kırmızıya kayma gerçekleşmeden terk eder, dolayısıyla soluklaşmaz. Ancak sonradan, uzayın genişlemesinden ötürü kırmızıya kayarak bize ulaşır. Bu da, uzaktaki süpernovalardan gelen ışıkların parlaklığını birbiriyle kıyaslayarak şiddet-kırmızıya kayma ilişkisi olarak bilinen değeri hesaplayabilirsiniz. Bu ilişkiyi hesapladığımızda zaman gördüğümüz şey, bu ilişkinin kozmik genişlemeyle harika bir şekilde uyumlu olduğudur. Bu değer, göreli hareket modeliyle tamamen uyumsuzdur. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Kozmik genişleme, Hubble Sabiti olarak bilinen bir değer ile ifade edilir. Bugüne kadar bu sabitle ilgili yapılan en isabetli ölçüm, 1 milyon ışık yılı başına saniyede 20 kilometredir. Bu, şu anlama gelir: Uzayda birbirinden 1 milyon ışık yılı uzaktaki iki nokta, uzayın genişlemesinden ötürü birbirinden saniyede 20 kilometre hızla uzaklaşır. Tüm uzay genişliyor olduğundan, noktalar arasındaki mesafe arttıkça, birbirinden uzaklaşma hızı da artmaktadır. Yani birbirinden 10 milyon ışık yılı uzaktaki iki nokta, birbirinden saniyede 200 kilometre uzaklaşmaktadır. Bu sebeple, eğer ki birbirinden yeterince uzak iki noktayı ele alacak olursanız, nihayetinde birbirlerinden ışık hızında uzaklaştıklarını görürsünüz. Işık hızı saniyede sadece 300.000 kilometredir; dolayısıyla elimizdeki Hubble Sabiti'ne göre, birbirinden 15 milyar ışık yılı uzaktaki iki nokta, birbirinden ışık hızında uzaklaşmaktadır (şu anda Gözlenebilir Evren'in çapının 93 milyar ışık yılı olduğu hesaplanmaktadır; konuyla ilgili bilgileri buradaki yazımızdan alabilirsiniz). Bu durumda şunu düşünebilirsiniz: "Öyleyse birbirinden örneğin 16 milyar ışık yılı uzaktaki cisimler, birbirlerinden ışık hızından daha hızlı uzaklaşmaktadır!" Yani bir galaksinin ışıktan daha hızlı hareket ettiğini iddia edebilirsiniz. Burada çok dikkatli olmak gerekir: Newton fiziğinin aksine, görelilik fiziğinde mutlak hız diye bir kavram yoktur; bütün hızlar, bir referans çerçevesine göre belirlenmek zorundadır. Dolayısıyla her hız, bağıl hız, yani göreli hız olmak zorundadır. Bir diğer deyişle, her cismin hızını bir başka cisme/gözlemciye göre söylemek zorundasınız. Buna göre, birbirinden 15 milyar ışık yılından daha uzak olan cisimlerin, birbirine göre "ışık hızı" dediğimiz saniyede 300 milyon metreden daha hızlı uzaklaştıkları doğrudur! Ancak "ışık hızında gitmek" derken çoğumuzun kastettiği bu tür bir göreli hız değildir. Örneğin siz de şu anda Evren'deki bazı galaksilere göre ışık hızından hızlı uzaklaşıyorsunuz! Ama böyle bir hıza sahip olduğunuzu hissetmiyorsunuz ve sizin için zaman, örneğin gerçekten ışık hızında giden bir cisimde olacağı gibi, o galaksiye nazaran daha yavaş akmıyor. Çünkü ışığın mutlak olarak ışık hızında gitmesi ile, sizin göreli olarak ışık hızından hızlı gitmeniz farklı şeylerdir: Odanızdaki lambadan çıkan ışık, sadece size göre saniyede 300 milyon metre hızla ilerlemez; bütün gözlemcilere göre bu hızda ilerler. Bu, Özel Görelilik Teorisi'nin iki temel postülatından ikincisidir. Dolayısıyla ışık, vakumda ilerlerken, her şeye göre Evren'in mutlak hız sınırında ilerler. Bu, "mutlak hızların var olmadığı" ilkesinin bir ihlalidir ve kütlesiz fotonlar gibi elektromanyetik yayılımın vakumdaki hızına özel bir durumdur. Ve kütleli hiçbir cisim, lokal olarak bu hızı aşamaz. Dolayısıyla Evren'in hiçbir parçası, lokal olarak ışık hızında genişlemez. Sadece göreli olarak bazı parçaları diğerlerine nazaran ışık hızında ve hatta ötesinde ilerleyebilir. Bu hız limitinin göreli olarak aşıldığı noktaya Hubble Küresi denir. Yani söz genişleme, kozmik bir genişlemedir, galaktik bir hareket değil! Ve kozmik genişlemenin kendisi ışıktan hızlı değildir; yukarıda da söylediğimiz gibi, 1 milyon ışık yılı başına saniyede 20 kilometre civarındadır. Ama yeterince uzak galaksileri ele aldığınızda, söz konusu hız ışıktan hızını aşıyor gibi gözükür. Bunu daha iyi anlamak için, Özel Görelilik Teorisi ve Genel Görelilik Teorisi'ne biraz daha giriş yapalım ve oradan Enflasyon Teorisi'ne geçerek, Evren'in bu temel özelliğini daha iyi anlayalım. Özel Görelilik Teorisi: Işık Hızı, "Yerel Olarak" Aşılamaz! Einstein'ın Özel Görelilik Teorisi, 20. yüzyılın en önemli buluşlarından biridir. Teori, Evren'de bir hız sınırının olduğunu öne sürmektedir: ışık hızı. Ve kütlesiz olsa bile hiçbir iki parçacık, birbirine göre bundan daha hızlı hareket edemez. Ancak insanların birçoğu, bu "birbirine göre" kısmının tam olarak ne demek olduğunu anlamamaktadır. Einstein'ın teorisinin asıl öne sürdüğü, uzay-zamanda aynı olaydaki herhangi iki gözlemcinin birbirine göre vakumdaki ışığın hız değeri olan cc'den daha hızlı hareket edemeyeceğidir. Peki, "olay" ne demektir? Bu, hem uzay hem zamandaki aynı konumu ifade etmektedir. Başka bir deyişle, cc'nin evrendeki hız sınırı olduğu gerçeği, yalnızca aynı anda, aynı noktada bulunan iki cisim için geçerlidir. Elbette bu, cisimlerin kozmik hız sınırını geçebilecekleri anlamına gelmez. Fakat, aynı anda aynı konumda bulunmadıkları sürece, farklı gözlemcilerin cisimlerin ne hızla hareket ettiği konusunda aynı görüşte olmayacakları anlamına gelir. Eğer iki roketten biri solunuzda diğeri sağınızda olmak üzere, roketler sizden ışık hızının %60'ı hızla uzaklaşırsa, siz onların ışık hızının %120'si hızla birbirlerinden uzaklaştıklarını gözlersiniz. İkisi de, sizin kendilerinden ışık hızının %60'ı hızla uzaklaştığınızı, diğer roketin ise yalnızca ışık hızının %88'i ile uzaklaştığını görür. Ama işte, eğer ki genişleyen bir evrende yaşıyorlarsa, her şey daha da garipleşir. Hız sınırları, yalnızca aynı uzay-zamandaki iki cisim için geçerli olduğundan, birbirinden -örneğin, uzaysal açıdan- ayrılan cisimler, uzayın yapısının değişmesi nedeniyle meydana gelebilecek ek hareketlere tabidir. Sizinle, gözlemlediğiniz cisim aranızdaki uzay genişliyorsa , sizden daha hızlı uzaklaşıyormuş gibi görünecektir: Göreli hareket , sizin özel göreli hareketiniz ve gelişen uzayın genel görelilik fenomeninin bir birleşimidir. Uzay hangi hızda genişliyorsa , bu ondan gelen ışığın belirli bir miktarda kırmızıya kaymasına neden olacak ve bu cismin özel göreceli hareketi sıfır olsa bile sizden uzaklaşıyormuş gibi görünmesine yol açacaktır. Bugün Evren'de uzak bir galaksiden gelen ışık, Evren genişlediği için kırmızıya kaymaktadır. Genişleme hızı geçmişte daha büyük olduğundan, daha uzaktaki cisimler, genişleme hızının gözlem ötesi tahminlerinin göstereceğinden çok daha hızlı bir şekilde uzaklaşıyor gibi görünüyor: Bunun nedeni, Evren'imizin sadece madde ve radyasyonu değil, karanlık enerjiyi de içermesidir. Genişleme hızının zaman içinde değişme şekli, Evren'in neyden oluştuğu tarafından belirlenir. Büyük Patlama'dan sonraki ilk birkaç bin yıl boyunca Evren'e en çok radyasyon hakim olmuştu. Bundan milyarlarca yıl sonra, onun yerini madde aldı. Günümüzde ise maddenin yerini, karanlık enerji almış durumda. Fakat Büyük Patlama'dan önce uzay, katlanan bir hızla genişledi, bu da Evren'i düz bir şekilde gerdi ve ona her yerde sabit özellikler verdi. Tüm bunlar, kozmik enflasyon döneminde oldu. Aşınmış bir baston, gözden kaçmış bir aile portresi, firari bir katil ve bir hayalet köpek üzerine kurulu eski bir lanet... Sherlock Holmes'un karşısına çıkmış en meşhur, en karmaşık dava. Her bir yeteneğini sergilemek ve sadık dostu Dr. Watson'ın koşulsuz desteğini almak zorunda. İngiltere'nin çizgi roman dünyasındaki önemli temsilcilerinden Ian Edginton ve I.N.J. Culbard tarafından uyarlanan bu dört Arthur Conan Doyle klasiğinden üçüncüsü Baskerville Laneti Kutlukhan Kutlu çevirisiyle karşınızda. Evrenin katlanarak genişlemesi, zaman geçtikçe genişleme hızının yavaşlaması ve uzak noktaların giderek daha yavaş hızlarda birbirinden uzaklaşması yerine, genişleme hızının hiç düşmediği anlamına geliyor. Sonuç olarak, uzak cisimler -zaman adım adım geçtikçe- önce iki kat, sonra dört kat, sonra sekiz, on altı, otuz iki kat vb. kat uzaklaşır. Genişleme sadece üssel değil, aynı zamanda son derece hızlı da olduğu için, "ikiye katlama" yaklaşık 10-35 saniyelik bir zaman ölçeğinde gerçekleşir. Yani 10-34 saniye geçtiğinde, evren başlangıç boyutunun yaklaşık 1000 katı; 10-33 saniye geçtiğinde başlangıç boyutunun yaklaşık 1030 (veya 100010) katı; 10-32 saniye geçtiğinde ise boyutunun yaklaşık 10300 katı büyüklüğünde olacaktır. Bu üssel genişleme, hızlı olduğundan değil, aralıksız olduğundan çok etkilidir. Kozmik enflasyon durumda iki cisim birbirine çok yakın konumlarda oluşsa bile, yine özel görelilik kurallarına uymaları gerekir: Birbirlerine göre ancak ışık hızından daha düşük hızlarda hareket edebilirler. Ama aralarındaki uzay da, evrenin belirlediği oranda genişleyebilir. Eğer bu, göreli hareketin ve genişleyen uzayın etkilerini birleştirerek, cisimlerin göreli hızlarının ışık hızından daha büyük olduğu sonucuna varacağınız anlamına geliyorsa, var olan teorilerimiz bu sonucunuza karşı gelmezdi: Evet, o cisimlerin, göreli olarak ışık hızından hızlı hareket ettiklerini söyleyebilirdiniz. Yalnızca, görünen kozmik hareketin tamamını özel göreliliğe yorarak hata etmiş olurdunuz. Ve bu tür bir problemle karşılaşmak için kozmik enflasyon durumuna gitmenize bile gerek yoktur! Günümüzde de Bizden Işık Hızından Hızlı Uzaklaşan Galaksiler Var! Bugün evrenimizdeki galaksilere bakarsanız, yaklaşık 15 milyar ışık yılı ötesindekilerin bizden zaten ışık hızından daha büyük bir hızla uzaklaşıyor gibi göründüklerini fark edersiniz. Bugün bir uzay gemisine binip ışık hızıyla onlara doğru yola çıksanız, onlara asla ulaşamazsınız. Evren'in genişlemesi bize uzay "dokusunun" esneme hızının, ışık hızında bile katedebileceğimiz mesafeden daha büyük olduğunu gösteriyor. Aramızdaki mesafe, her geçen yıl, 1 ışık yılından fazla artıyor. Evren'de kritik bir mesafenin ötesinde bulunan tüm galaksiler de zaten sonsuza kadar erişilemez durumda. Genişleme hızı üzerinde teorik bir sınır yok, çünkü kendisi bir hızdan çok, Evren'in, içerdiği enerji miktarı tarafından belirlenen bir özelliği. Bugün bu hız yaklaşık 70 km/s/Mpc değerinde, ancak kozmik enflasyon sırasında bu değer muhtemelen bundan 1050 kat daha büyüktü. Kozmik enflasyon evreninde, herhangi iki parçacık, saniyenin küçücük bir parçasında diğerinin ışıktan hızlı görünen hızlarda kendisinden uzaklaştığını görecektir. Ancak bunun nedeni, parçacıkların hareket etmesi değil, aralarındaki uzayın genişlemesidir - ve Evren, istediği hızda genişleyebilir; Evren'in içindeki cisimler için geçerli olan hız sınırına tabi değildir! Parçacıklar artık uzay-zamanda aynı konumda olmadıklarında, genişleyen Evren'in, kendi hareketlerinin özel görelilik etkilerine ağır basan genel görelilik etkilerini deneyimlemeye başlayacaklar. Yalnızca genel göreliliği ve uzayın genişlemesini unuttuğumuzda ve bunun yerine uzaktaki bir parçacığın hareketinin tamamını özel göreliliğe bağladığımızda, kendimizi onun ışıktan daha hızlı hareket ettiğine inandırırız. Halbuki Evren'in kendisi statik değildir. Bunu fark etmek kolaydır; asıl zor olan, bunun nasıl gerçekleştiğini anlamaktır. Burada yapılan bir hata, Evren'in genişlemesini bir "hız" gibi düşünmektir. Fakat evrenin genişleme hızı derken, aslında bildiğimiz hız kavramından söz etmeyiz. Hız dediğimiz şey, bir noktadan diğer bir noktaya ne kadar sürede gidildiğinin bir ölçütüdür. Halbuki evren bir hareket yapmamaktır, sadece genişlemektedir ve bu genişleme bir noktadan değil, her noktadan gerçekleşir. Dolayısıyla bir noktada göreceğiniz genişleme hızı, bir diğer noktada göreceğinizden farklı olacaktır. Hızı, genellikle km/s birimiyle ifade ederiz. Bu tanım, bir cismin bir saniyede kaç kilometre ilerlediğini bize söyler. Fakat evrenin genişlemesi söz konusu olduğunda bu birim km/s/Mpc'dir. Yani bir megaparsek (kısaca "Mpc", yani 3.26 milyon ışık yılı) uzaklıktaki bir cismin bir saniyede kaç kilometre ilerlediğini bize söyler. Aramızdaki evren genişlediği için, bizden bir Mpc uzaklıktaki bir cisim, hiçbir hareketi olmasa dahi sırf aradaki evrenin genişlemesinden ötürü, bizden yaklaşık 70 km/s hızla uzaklaşır. Eğer 2 Mpc uzaklığa bakarsanız bu değer 140 km/s, 3 Mpc uzaklığa bakarsanız 210 km/s olur; bunu yukarıda da anlatmıştık. Hubble Küresi'nin ötesine geçtiğinizdeyse, ışık kaynaktan çıkar, fakat bu sürede aramızdaki evren sürekli genişlediği için, ışık sürekli olarak yoluna devam eder. Bir diğer deyişle, ışığın önündeki yol bitmez. Bu tıpkı koşu bandı üzerinde koşmak gibidir. Sabit bir hızınız vardır, fakat altınızdaki bant kaydığı için asla hedefe ulaşamazsınız. Bu durumu anlatmak için hoş bir analoji olması bir yana, esas olay evren genişlerken gelen fotonun kırmızıya kaymasıdır. Dolayısıyla enerjisini sürekli olarak kaybeder. Bu yüzden, evrenin genişleme hızı, aslında bir hız olmadığı için, ışık hızı ile kıyaslama yapmak fiziksel olarak anlamsızdır. Bu tıpkı bir arabanın hızını santigrat derece ile ifade etmek gibidir, birimler uyumsuz olduğu için bir karşılaştırma yapılması doğru değildir. Fizikte, sayıların değerinden çok anlamları önemlidir. Burada Hubble sabitinin birim saniyede gerçekleşen bir şeyi ifade ettiğini görüyoruz. Örneğin ışığın frekansı da bir saniyedeki toplam dalga sayısını verir. Bu durumda Hubble sabiti, bir saniyedeki dalga sayısı gibi bir fiziksel durumu mu ima etmektedir? Elbette hayır. Çünkü genişlemeyi izah eden bir tanımı olması gerektiğini biliyoruz. Bu yüzden onu bu şekilde yorumlamak pek doğru olmayacaktır. Aslında bakarsanız Hubble sabitinin bu değeri, evrende aldığımız birim bir alanın, boyutunun bir saniyede %2.2x10-16 kadar büyüyeceğini söyler. Yani Evren'in kaç saniye sonra, boyutunu kaça katlayacağını bu şekilde hesaplayabiliriz. Özetle, Evren'in herhangi bir anındaki genişlemesini, bir hız ile kıyaslamak hatalıdır. Evet, Evren gerçekten de saniyeden de küçük bir zaman diliminde şu anki boyutlarına genişlemiştir. Fakat bu muazzam genişlemeyi, bir hız ile ifade etmek doğru değildir.