Gece gökyüzünde gördüğümüz yıldızların çoğu tek başına değildir. Birçoğunun yanlarında yoldaş yıldızı vardır. Kimilerinin ise birden çok yoldaşı bulunur. Bu nedenle bunlara çift yıldızlar ya da çoklu yıldız sistemleri deriz. Çok daha fazla yıldızın bir arada bulunduğu topluluklara ise yıldız kümesi deriz. Bu yazımızda, Dünya'dan baktığımızda birbirine çekim etkisiyle bağlı iki yıldızdan oluşan çift yıldızlardan söz edeceğiz. Çift yıldızların birçok türü vardır ve bunların tümü, yörünge hareketleri sırasında birbirini örtmez yani bir tutulma göstermezler. Bazılarını bu nedenle çift yıldız olarak ayırt etmek mümkün olmayabilir. Tutulma gösterenler için birkaç saatten birkaç 10 yıla kadar, hatta daha uzun dönemlere sahip olan çift yıldızlar vardır . Bazı çift yıldızlar yalnızca aynı doğrultuda olan ancak çekimle birbirine bağlı olmayan sistemlerdir. Bunlara Optik Çift denir. Bunlar gerçek çift yıldızlar değildir, sadece görsel olarak öyleymiş gibi görünürler . Aşağıda bahsedeceğimiz türler ise bizim gerçek anlamda çift yıldız olarak sınıflandırdıklarımızdır. Bu türde her iki yıldız, teleskopla bakıldığında ayrı ayrı görülebilir. Uzun zaman aralığı boyunca yapılan gözlemlerle bileşen yıldızların birbirine göre konumları belirlenebilir ve bu veri kullanılarak çiftin yörüngesi saptanabilir. Bu tür yıldızlar göreli olarak bize yakın olduklarından yıldızlarını ayrı ayrı görebiliriz. Oysa ki bu yıldızlar birbirinden, Dünya-Güneş uzaklığının yüzlerce katı kadar uzak olabilirler. Bileşen yıldızlar çekimsel olarak birbirlerine bağlıdır ve çekim dışında birbirlerini çok etkilemezler. Parlak olan bileşene A, diğerine B adlandırması yapılır. Toplamda 1.000'den az sayıda görsel çift bilinmektedir. Gökyüzünde gördüğümüz parlak yıldızlardan bazıları görsel çift yıldızdır. Örneğin bize en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri, 4.3 ışık yılı uzaklıkta olan ve Alfa Cen A ve Alfa Cen B olarak adlandırılan iki yıldızdan oluşur. Aralarındaki uzaklık, yaklaşık olarak Dünya-Güneş uzaklığının 23 katı kadardır, başka bir deyişle, Uranüs-Güneş uzaklığından biraz fazladır ve bir dönüşü 80 yılda tamamlarlar. Üçüncü bir yıldız olan Proxima Cen, şu anda Dünya'ya en yakın olan yıldızdır. 4,22 ışıkyılı ya da 1,295 parsek uzaklıktadır ve aynı zamanda Alfa Cen C olarak adlandırılır. Keşfedildiği 1915 yılından beri, çekim merkezine epeyce uzak bir üçüncü bileşen olduğu düşünülmekteydi. Son zamanlarda yapılan gözlemler, sisteme çekimsel olarak bağlı olmayabileceğini göstermektedir. Farklı zamanlarda yapılan gözlemlerle iki yıldızın birbirine göre konumları ölçülerek, parlak bileşen sabit olacak biçimde bir grafik çizilirse, daha sönük olan bileşenin parlak bileşene göre yörünge hareketi görülebilir. Diğer yakın görsel çift yıldız, Canis Major takımyıldızında bulunan ve çok bilinen Sirius adlı yıldızdır. Parlak bileşen olan Alfa CMa A gökyüzünde en parlak görülen yıldızdır. Bileşeni, Alfa CMa B çok daha sönük bir beyaz cüce yıldızdır. Önceleri konum değişimiyle çift olduğu bulunmuş, daha sonra 1862 yılında sönük bileşen olan beyaz cüce gözlenebilmiştir. Birçok çift yıldız çok uzak olduklarından ayrı ayrı görülemeyen bileşenlerden oluşurlar . Bir kısmı ise yine uzak oldukları ve birbirlerine çok yakın konumda bulundukları için ayırt edilemezler. Pek çok çift sistem, tayflarındaki çizgilerin Doppler kayması göstermesi sayesinde bulunmuşlardır. Bu tür çift yıldızlara tayfsal çift yıldızlar diyoruz. Bileşenleri ayırt edilemeyen bir çift sistemin tayfı, her iki yıldızın birleşik tayfı olarak gözlenir. Yıldızlar ortak kütle merkezi etrafında hareket ettikçe, bize göre yaklaşma ya da uzaklaşma durumlarına göre tayf çizgileri kırmızı ya da mavi bölgeye doğru kayar. Böylece yörünge hareketi boyunca alınan tayflardan bu kaymalar kullanılarak yörünge bilgileri ve her iki yıldızla ilgili bazı bilgiler elde edilebilir. Bu tür bir gözlem için bazı koşulların sağlanması gerekir. Çift sistemin yörünge düzlemi bizim bakış doğrultumuza uygun olmalıdır. Eğer yörünge düzlemine tepeden bakıyor konumdaysak Doppler kaymalarını göremeyiz. Eğer bileşen yıldızlar küçük ve birbirinden çok ayrıksa, yörünge hızı düşük olur ve kaymalar da çok az olacağı için belirlenme şansı azalır. Kimi sistemlerde ise bileşen yıldız çok sönük olduğundan tayfta ona ilişkin çizgiler ayırt edilemeyebilir. Bu yolla 1889 yılında ilk belirlenen çift sistem özel adı Mizar olan Zeta UMa adlı yıldızdır. O zamana kadar Mizar zaten bir görsel çift yıldız olarak bilnmekteydi. Yapılan tayfsal çözümlemeyle Mizar A adlı yıldızın aynı zamanda bir tayfsal çift olduğu bulundu. Daha sonra yapılan ayrıntılı gözlemlerle ise, Mizar B adlı yıldızın da ayrıca tayfsal bir çift olduğu bulundu. Yani özetle Mizar, toplamda 4 yıldızdan oluşmaktadır ve biz teleskopla baktığımızda yalnızca iki tanesini görebiliriz. Tüm yıldızların bir uzay hareketi vardır. Bu hareket pek çok farklı etkene bağlıdır. Normal koşullarda bir yıldızın zamana göre uzay hareketini referans noktasına göre ölçtüğümüzde, temel olarak düz bir doğrultuda hareket ettiğini görürüz. Bazı yıldızlar uzun zaman aralıklarında gözlendikleri zaman, uzay hareketlerinin bir doğru değil yalpalı bir yol olduğu görülür. Eğer bu yalpalama dönemli bir hareketse, buna neden olan, görünmeyen bir bileşenin varlığıdır. Bu durumda gördüğümüz yıldıza göre daha sönük ikinci bir yıldızın kütle merkezi etrafında hareketi söz konusudur. Bu yolla bulunan çift yıldızlara astrometrik çift yıldızlar diyoruz. Yukarıda söz ettiğimiz Sirius adlı yıldız bunlardan biridir. Sirius'un bileşeni ilk kez bu yolla bulunmuştur ancak zamanımızda bileşen de ayrı olarak gözlenebildiği için görsel çift olarak da bilinmektedir. Bu tür çift yıldızları belirlemek için çok uzun yıllar boyunca gözlem yapmak gerekir. Bu nedenle bu yolla bulunan çift yıldız az sayıdadır. Sirius bu yolla 1844 yılında belirlenmiş, 1864 yılında bileşeni teleskopla gözlenebilmiştir. Procyon olarak bilinen Alfa Canis Minoris ilk olarak astrometrik çift olarak belirlenmiş başka bir yıldızdır. Yine teleskopla günümüzde gözlenebilen beyaz cüce yıldız olan bir bileşeni bulunmaktadır. Günümüzde özellikle robotik teleskoplarla, uzun zaman aralıklarını kapsayan gözlemler yapılabilmektedir. Bu gözlemlerde elde edilen görüntüler özel bir yazılımla tarandığında, pek çok görsel ya da astrometrik yıldız belirlemek mümkündür. Yine daha önceki yazılarımızın birinde anlattığımız mikro mercek yöntemi ile çift ya da ötegezegen bileşenli yıldızların belirlenebildiğini biliyoruz. Onlara göre bu tür yıldızların belirlenmesi çok daha kolaydır. Yapılması gereken, bu tür veriyi ele alarak konum ölçümlerini karşılaştırmak yoluyla, beklenen gökyüzü hareketlerinin görülüp görülmediğini saptamaktır.


Çin Ulusal Uzay İdaresi , birkaç ay içerisinde Mars'a araç göndermek için çalışmalarını hızlandırdı. Geçtiğimiz günlerde yapılan bir açıklamaya göre, bu görev Çin'in gerçekleştireceği ilk Mars görevi olacak. "Tianwen 1" olarak adlandırılan görevin anlamı ise gayet manidar: Göksel hakikat arayışı. Görev, adını Çin'in önemli şairlerinden Qu Yuan'ın eserinden alıyor. Çin, Mars görevine bu yıl başlamayı planlıyor. Çin Ulusal Uzay İdaresi'ne göre, görevin Temmuz ayında başlaması planlanmıştı ancak tarih öne alındı ve önümüzdeki aylarda gerçekleşecek. Hükümetin haber ajansı XinhuaNet'e göre, bu isim 2000 yıldan fazla bir süre önce yazılmış olan bir şiirden geliyor. Parçada, eski şair Qu Yuan, çağın mitolojisi hakkındaki geleneksel anlatıları, özellikle de uzay, Dünya ve diğer doğal fenomenlerle ilgili olarak birçok şeyi sorguluyor. Çin Ulusal Uzay İdaresi'nin bildirdiği üzere, araştırmada Mars'ın toprak özellikleri, jeolojik yapısı, çevre ve atmosferi incelenecek. Çalışmada bir uydunun, gezegenin yüzeyine inecek bir aracın, güneş panelleri ve 13 bilimsel alet taşıyan 6 tekerlekli yüzey aracının yer alacağı aktarıldı. Çin, uzay araştırmalarına ve eğitimine milyarlarca dolar yatırım yapmaya devam ediyor. Chang'e-4 Ay araştırmasının geçen yıl Ay'ın en uzak kısmına başarıyla inmesi ile Çin, uzay programı açısından büyük bir başarı elde etmişti. Bu görevin başarılı şekilde tamamlanması halinde de Çin, ABD ve Rusya'dan sonra kızıl gezegene başarılı bir şekilde insansız keşif görevi gerçekleştiren 3. ülke olacak. Ancak şunu da unutmamak gerekiyor ki diğer uzay ajansları COVID-19'dan oldukça etkilendi.Bu nedenle CNSA' nın da beklenmedik gecikmelerle karşılaşması mümkün. Bir yandan da ülkede şuanda, Ay'a insan göndermenin planları yapılıyor. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.


Science dergisinde yayınlanan makaleye göre Çin Bilimler Akademisinden araştırmacılar, kuantum uydusunun dolaşık fotonları birbirine 1200 km uzaklıkta bulunan 3 farklı yer istasyonuna başarılı bir biçimde gönderdiğini ilan etti. Deneyin sonunda kuantum dolaşıklık teorisi uygulanarak şimdiye kadar kurulan en uzak mesafeli iletişim gerçekleştirilmiş ve ilk kez uzay ile dünya arasında dolaşık fotonlar aracılığıyla iletişim kurulabileceği gözlemlenmiş oldu. Çalışmada yer alan Çinli bilim insanlarından Jian-Wei Pan Dünya çapında bir kuantum uzay yarışı başlattığımızı düşünüyorum dedi. Avusturya'nın da işbirliği içinde olduğu kuantum çalışmasının istasyonları Çin ve Viyana'da bulunmakta ve ayrıca tüm bilimsel çalışmaların yaklaşık 100 milyon dolara mal olduğu ifade edilmekedir. 500 km yukarıdaki yörüngesinde dolanan, 600 kg ağırlığında olan ve her 90 dakikada dünyanın çevresinde bir tur atan uydu, dolaşık fotonlar üreten özel bir kristale sahip. Uydu, kamuoyunda Çinli düşünür Micius'ın ismiyle bilinmesine karşın tam adı aslında Uzay Ölçeklerinde Kuantum Deneyleri Uydusu. Günümüzde karşı tarafa çok gizli bir veri iletmek için veriyi şifrelemeniz gerekmektedir. Alıcının, gelen kriptolu veriyi okuyabilmesi için aynı zamanda bir anahtara ihtiyacı vardır. Yani verinin yanında anahtarı da alıcıya göndermelisiniz. Ancak, kullandığınız iletişim kanalının bir şekilde gizlice dinlenmesi veya anahtar iletiminin sekteye uğratılması durumunda üçüncü kişiler gönderdiğiniz mesajın kriptosunu kolaylıkla kırarak mesajı okuyabilir. Daha kötüsü de, alıcıya mesaj ve anahtar iletilse dahi muhtemelen gizlice dinlendiğinizin farkında olamayacak ve mesajınızın güvende olduğundan emin olamayacaksınız. Einstein'ın uzaktan hayaletimsi etki şeklinde tanımladığı kuantum dolaşıklık teorisine göre dolaşık haldeki iki parçacık evrenin neresinde olursa olsun birbirlerini anında etkileyebilir ve iletişim kurabilirler. Buna göre anahtarın, iki farklı yerde konuşlu olan A ve B ismindeki dolanık foton çiftinden -çizgisel ve/veya doğrusal şekilde polarize edilen fotonların titreşimleri kullanılarak- A fotonuna (bilgisayarların verileri 0 veya 1 ikili sisteminde kodlaması gibi) kodlanması demek anahtarın anında ikiz B fotonuna ışınlanacağı anlamına gelir. Ancak belirtmek gerekir ki, bilimkurgu filmlerinde ve kitaplarında gördüğümüzün aksine kuantum ışınlanma ile insanları değil, sadece çok küçük boyutlardaki bilgiyi ışınlayabiliriz. Çin yeryüzündeki bir istasyondan klasik iletişim kanalları vasıtasıyla Viyana'daki istasyona şifreli bir mesaj gönderecek. Uzay aracı Viyana'da konuşlu istasyonun üzerinden uçarken istasyonla kuantum bağlantısı kuracak, uydu ile Avrupa'da konuşlu istasyon arasında bir anahtar üretilecek. Bir süre sonra uydu Çin'de konuşlu istasyonun üzerinden geçecek ve Çin'deki istasyonla ikinci kuantum bağlantısını kurup anahtarı güvenilir duruma getirecek. Her iki şifre de uyduda bulunacak ve bu iki şifre birleştirilerek tek şifre oluşturulabilecek. Daha sonra klasik bir iletişim kanalıyla her iki istasyona da, iki şifre kombinasyonuyla oluşturulmuş olan tek anahtar gönderilecek. Bu işlem kamuya açık olarak yapılabilir. Çünkü kombine anahtardan kimse bilgi sızdıramaz. Yeryüzünde konuşlu istasyonlardan birisi tek bir anahtara sahip olduğu için kombine anahtarı çözüp diğer istasyonun anahtarını öğrenebilir. Bu teknik, gönderilen mesajın üçüncü kişiler tarafından kırılmasını, dinlenmesini veya ele geçirilmesini imkansız kılıyor. Kuantum anahtarı bir şekilde gözlemlenirse yani ele geçirilmeye çalışılırsa, veri iletimi başarısız olur. Çünkü Heisenberg'in belirsizlik ilkesindeki gözlemci etkisi gereği dışarıdan bir gözlem ya da müdahale fotonların kuantum durumlarını değiştirecektir. Yani ele geçirilen anahtar artık işe yaramaz haldedir. Ayrıca bozuk olan anahtar alıcı istasyona da ulaşacak ve istasyon, üçüncü kişiler tarafından dinlendiğinin farkına varacaktır. Kuantum kriptolu haberleşme henüz emekleme aşamasında olmasına karşın, teknik olarak asla kırılamayan, yani üçüncü kişiler tarafından hiçbir şekilde bilgi sızdıralamayan ve dinlenemeyen gelişmiş bir iletişim olanağı sunarak başta askeri haberleşmede ve siber saldırılara karşı yüksek güvenlikli internette olmak üzere ultra güvenlik gerektiren tüm iletişim teknolojilerinin gelecekte temelini atacak bir alandır. Baştan belirtmek gerekir ki, kuantum haberleşme günümüzde kullandığımız iletişim kanalı türlerine alternatif bir iletişim kanalı değildir. Başka bir deyişle, merhaba, nasılsın? şeklindeki bir mesajı fotonlara kodlayarak gönderemezsiniz. Kuantum haberleşme, kuantum kriptografi yardımıyla günümüzde kullandığımız iletişim kanallarını sadece ultra güvenli hale getirecek bir alandır. Kauntum kriptografi fikri kuantum enformasyon teknolojisine büyük katkılar sunan Stephen Wiesner'in ilk kez ortaya attığı 1970'li yıllara kadar dayanır. En çok bilinen ve kullanılan kuantum kriptografi uygulamalarından biri olan Kuantum Anahtar Dağılımının BB84 protokolü 1984 yılında iki IBM araştırmacısı Charles Bennett ve Gilles Brassard tarafından geliştirildi. Askeri amaçlar dışında kuantum haberleşme ultra güvenlikli internet için de büyük umut vaad ediyor. Bu sebeple gerek Avrupa ülkelerinde gerek de ABD'de son on yılda fiber optik kablolar üzerinden onlarca kilometre uzaklıktaki parçacıkları birbirleriyle dolaşıklığa sokarak kuantum internet testleri yapıldı ancak güneş ışığı ya da ortamdaki diğer parçacıklar dolaşık parçacıklarla etkileşime girmeye çok meyilli olduğu için çok uzun mesafeler kat edilemiyordu. Bu problemi, kuantum fiziğinde öncü isimlerden biri olan Avusturyalı fizikçi Anton Zeilinger Dolaşık fotonları yeryüzünde hava veya fiber optik kablolar üzerinden 200 km'den daha öteye taşıyamazsınız. Gerçekten uzak mesafeler kat etmek istiyorsanız, uzay boşluğundaki bir kuantum uydusu tek şansınızdır şeklinde ifade ediyor. Linkte, kuantum haberleşme testlerinde kullanılan bilimsel ekipman ve aletleri görebilirsiniz.


Yukarıdaki CMB haritasından da görüldüğü üzere, CMB üzerinde bazı bölgeler diğerlerine göre daha soğukken bazıları da diğerlerine göre daha sıcaktır . Fakat ortalamaya baktığınızda 2.73 K'lik bir sıcaklık görülür, bu dalgalanmalar yalnızca mikrokelvin (0.001 K) düzeyindedir. Buna rağmen, evrenin dinamiği hakkında oldukça önemli bilgiler taşır. Fourier analizinden bildiğimiz üzere fonksiyonlar, ayrı ayrı dalga fonksiyonları şeklinde ifade edilebilir. Fizikte bunu yapmaktaki amaç, orada gerçekleşen fiziksel olayları ayrı ayrı ele alabilmektir. Her dalga, ayrı bir anlam taşır. Üst üste binmiş bin dalgayı tek seferde anlamak mümkün olmadığından, bunları küçük alt parçalara ayırıp, bu şekilde her bir parçayı ayrıca anlayarak en sonunda birleştirip bütün hakkında fikir edinebilirsiniz. Fizikte dalga analizi ile yapılan işlem, kabaca bunu ima eder. CMB, her yönden geldiği için, bir küre üzerinden bu dalga analizinin yapılması gerekir. Bunu da Laplace denklemini küresel koordinatlarda çözerek elde ederiz. Bunun çözümü ise küresel harmoniklerdir. Aslında çoğunluğun da kuantum mekaniğinden aşina olduğu l ve m sayıları buradan gelmektedir. Buradaki l sayısı kabaca, CMB'de gördüğümüz öbeklenmelerin açısal boyutuna denktir. l sayısı ne kadar büyükse, CMB'de incelenilen öbeklenmenin boyutu da o kadar küçüktür. Sonuç olarak, açısal boyuta karşılık, sıcaklık dalgalanmalarının karesinin grafiği çizildiğinde, kuvvet tayfı elde edilir. Buradaki kuvvet kelimesi, üstel bir fonksiyon kullanılmasından gelir. Bu yüzden burada power kelimesini güç olarak değil, kuvvet olarak çevirmek gerekir ve bu bizim bildiğimiz kuvvet kavramına değil, bir sayının kuvveti, üssü anlamına gelir. Kuvvet TayfıGrafikten de görüldüğü üzere, farklı değerlere karşılık gelen çeşitli pikler ve bunların farklı genlikleri söz konusudur. Örneğin ilk pikinl~220 değerine karşılık geldiği görülmektedir (gökyüzünde kabaca 1 derecelik açısal boyuta karşılık gelir). İlk pikin bu değerde olması, evrenin düz bir geometriye sahip olduğuna işaret eder. Eğer l>220 olsaydı, yoğunluk parametresinin değeri 1'den daha küçük olurdu, yani evren açık bir geometriye sahip olurdu. Benzeri bir şekilde eğer l<220 olsaydı, bu da evrenin kapalı bir geometriye sahip olduğuna işaret edecekti. Yani ilk pikin konumu, evrenin geometrisi hakkında bir bilgi taşımaktadır. Aynı zamanda grafikte noktaların sayısı, grafikte daha büyük l değerlerine gidildikçe artmaktadır. Bu durum, istatiksel analiz ile alakalıdır. CMB'yi çeşitli büyüklükte parçalara bölüyorsunuz ve küçük parçalara böldüğünüzde, parçacık sayınız daha fazladır bu da istatistiksel hatanın daha az olacağı anlamına gelir. Başlangıçtaki değerlerde ise, örneğin l=2 için (90 derecelik bir alan için) gökyüzünü yalnızca birkaç parçaya bölebilirsiniz. Burada istatistiksel hata fazla olacaktır. Bunu bir ülkedeki seçim sonucunu, on kişilik bir anketle belirlemeye çalışmak olarak düşünebilirsiniz. Ne kadar çok kişiye sorarsanız, o kadar kesin sonuç elde edersiniz. Yani gökyüzünü ne kadar çok parçaya bölerseniz, hatanız o kadar azalır. Grafiğin sol tarafındaki mavimsi-yeşilimsi bar bu durumdan kaynaklı hatayı gösterir ve kozmik varyans olarak adlandırılır. Kuvvet tayfına bakıldığında dikkat çeken şeylerden biri, l=2 değerinden başlamasıdır. Oysa ki l=0 ve l=1 değerleri de mevcuttur. l=0 momenti, basitçe tüm gökyüzündeki sıcaklık dalgalanmasının ortalamasını ima eder. Fiziksel açıdan önemli bilgiler taşımasına karşın, değerini kozmik varyans sebebiyle belirlemek zordur. l=1 dipol momenti ise, CMB'nin durgun referans sistemine göre uzaydaki hareketimizi ifade eder. İçerisinde bulunduğumuz uzayda bir hareketimiz olduğundan, bir yönden gelen CMB fotonları kırmızıya kayarken, diğer yönden gelenler maviye kaymaktadır. Dipol momentinin haritası aşağıdaki gibidir. Kuvvet Tayfının BiçimiKuvvet tayfının biçimi, kozmolojik parametrelerin ne olması gerektiğini bize söylüyor. Böylelikle sadece CMB'ye bakarak , evren hakkında bilgi edinebiliyoruz. Yukarıdaki çalışmada; evrenin geometrisi, karanlık enerji yoğunluğu, baryonik madde yoğunluğu ve madde yoğunluğu parametrelerinin değişimi durumunda, kuvvet tayfının biçiminin nasıl değiştiği gösterilmiştir. grafiği, daha önce de bahsettiğimiz gibi l~220 de olan ilk pikin, toplam yoğunluk azaldıkça l>220 bölgesine kaydığını göstermektedir. Toplam yoğunluğun azalması (1'in altına düşmesi) demek, evrenin açık bir geometriye sahip olacağı anlamına gelir. Dolayısıyla yeşil eğri düz bir evren için kuvvet tayfını, mor eğri ise, açık bir evren için kuvvet tayfını gösterir. Düşük-l değerleri bölgesinde, grafiğin sadece ötelenmekten ziyade, bir pik yapması gerektiği de görülmektedir. Fakat elde ettiğimiz kuvvet tayfı böyle bir bilgi taşımıyor. Bu sebeple, elimizdeki verilerin evren için düz bir geometriye işaret ettiğini söyleyebiliyoruz. Benzeri şekilde grafiğinde karanlık enerji yoğunluğu azaldıkça, grafiğin sağ tarafa doğru ötelendiği görülmektedir. Günümüzde Planck 2015 sonuçlarına göre karanlık enerji yoğunluğu 0.69 olarak belirlenmiştir. Ayrıca yüksek karanlık enerji yoğunluğunun kuvvet tayfında düşük-l değerlerinde kendini belli ettiği de görülmektedir. grafiğinde baryonik madde yoğunluğu arttıkça, ilk pikin değerinin arttığı, ikincisinin azaldığı görülmektedir. Kabaca tek sayılı pikler artarken, çift sayılılar azalmaktadır. Evrenin Başka Bir Yerinden CMB'yi GözlemlemekEvrenin başka bir yerinden kozmik mikrodalga arkaplan ışımasını gözlemleyebilseydik, bu durum çok yardımcı olabilirdi. Göreceğimiz şey, aynı fiziksel sonuçları veren fakat piksel-piksel eşit olmayan bir harita olurdu. Elimizde bu sefer büyük boyutlu parçacıklar için daha çok veri olacağından, kozmik varyanstaki hata azaltılmış olurdu. Başka bir noktada, harita farklı fiziksel sonuçlar vermemelidir. Çünkü içerisinde bulunduğumuz evren aynı evrendir. Fakat ölçümler sırasında ufak sapmalar olacaktır, bunlar da özellikle düşük-l değerlerindeki hatayı azaltmamıza yardımcı olurdu. Ne yazık ki henüz böyle bir imkana sahip değiliz ve bu düşük-l değerleri için hiç de hoşumuza gitmeyen bir hata aralığına sebep oluyor. Grafik, bu aralık içerisinde herhangi bir yerden geçebilir ve tam olarak nereden geçtiğini bilmemek, çıkarım yapmamızın önüne bir engel koyuyor. Kozmoloji konularını detaylı olarak ele aldığımız başlıklara yazı dizilerimize giderek ya da aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.


Klasik elektrodinamiğe göre, elektromanyetik dalga elektronun üzerine düştüğünde, elektron salınım yapmaya başlar. Bu sayede elektron, gelen ışığı her yönde yayar. Elektronun salımının frekansı, gelen ışığın frekansıyla aynıdır. Bu sebeple klasik olarak, saçılan ışığın dalga boyu, elektrona düşen ışığın dalga boyuna eşittir. Lakin, 1923 yılında Arthur Compton ve ekibi tarafından, X-ışınları ile yapılan deneylerde, elektronun üzerine düşen ışığın dalga boyu ile saçılan ışığın dalga boyu arasında fark olduğu gözlemlenir. Işığın kuantum modeline göre ışık, parçacık gibi davranır. Arthur H. Compton saçılan X ışınlarının dalga boyunun değişme sebebini, 1905 yılında Albert Einstein'ın öne sürdüğü ışığın kuantumlu modelini kullanarak açıkladı. Compton Saçılması olarak adlandırılan bu olay, ışığın parçacık özelliğinin en önemli ispatlarından birisidir. Compton saçılmasını açıklamak için elektron ve fotonlar, iki bilardo topunun çarpışmasına benzer şekilde modellenmektedir. Compton Saçılması DeneyiCompton saçılması deneyinde, X ışını tüpünde oluşturulan X ışınları, karbon bloğa gönderilir. Bu bloktan saçılan ışınlar, Bragg spektrometresiyle gözlemlenir ve bu sayede, saçılan fotonların dalga boyu tespit edilir. İç bölgeler daha sıkı şekilde birbirine bağlı olduğu için, foton nispeten serbest haldeki elektronlardan değil, atoma sımsıkı bağlı elektronlardan saçılır. Bu saçılma sonucunda, atoma sıkıca bağlı olan elektron hareket etmeyeceğinden, fotonun dalga boyunda ciddi bir değişim gözükmez. Yüzeye yakın bölgelerden yansıyan x ışınlarının dalga boyu ise, compton saçılması adı verilen etki sebebiyle değişir . Bu değişimin büyüklüğü, saçılan fotonların düzlemle yaptığı açı ile değişmektedir. Değişim, yukarıdaki figürde görülebilir. Artan açı, dalga boyundaki değişimi de arttırmaktadır. Compton SaçılmasıSaçılan ışığın dalga boyunun, elektrona çarpan ışığın dalga boyundan farklı oldğunu görmek bir şey, bunun neden olduğunu anlamak başka bir şey. Deneyin ayrıntılarını konuşurken, bu değişimi nasıl gözlemleyeceğimizi gördük. Şimdi de, neden bu değişimi gördüğümüzü, yani Compton saçılmasının ardındaki fiziği tartışalım. halini alır. Bu sayede, frekansı olan fotonun momentum ifadesini yazmış oluruz. Hatırlarsanız, bildiğimiz iki şey olduğundan, birinin enerji korunumu, diğerinin de momentumun korunumu olduğundan bahsetmiştik. haline gelir. Burada açısı saçılan fotonun, ise saçılan elektronun yatay eksenle yaptığı açı anlamına gelir. Elimizdeki tüm bilgi, yukarıda yazdıklarımızdan ibaret. Şimdi, fırça darbeleriyle önündeki tuvalde harikalar yaratan bir sanatçı misali, bu bilgileri kullanarak, saçılan fotonların frekansındaki değişimi bize veren bir ifade bulma zamanı. Öncelikle, daha rahat düzenleyebilmek adına yukarıdaki iki denklemi c ile çarpalım. Şimdi, sinüs ve cosinüs ifadelerini azaltmak adına, her iki denklemin karesini alalım ve ardından bu iki denklemi taraf tarafa toplayalım. haline gelir. Şimdi, bulduğumuz bu ifadeyi, ilk elde ettiğimiz p c denklemiyle eşitleyelim. Böylece, haline gelecektir. Bu sayede, 1923 yılında Arthur H. Compton tarafından keşfedilen bu konseptin, yani Compton saçılmasının yine Arthur H. Compton tarafından yapılan matematiksel açıklamasını ispat etmiş olduk. Yazımızın başında, atoma daha sıkı şekilde bağlı olan elektronlardan yapılan saçılma sonrasında, fotonun dalga boyunda değişim görülmeyeceğini söylemiştik. Bu durumda, saçılma atomdan yapılıyormuş gibi düşünülebilir. Böyle bir durumda da, fotonun çarptığı parçacığın kütlesi çok daha büyük olacağından, denklemimizdeki "m" çok daha büyük bir değer alır. Bu da, denklemin sağ tarafının sıfıra yakın olmasına sebep olur. Yani parçacığa düşen ve saçılan fotonun dalga boyundaki değişim, sıfır olmuş olur. Nükleer fizik yazı dizimizde ele aldığımız gama radyasonunun, madde ile etkileşim yöntemlerinden birisi olan Compton saçılması, son derece kritik bir etkileşim çeşididir. Gama radyasyonunun biyolojik etkileri hesaplanırken, bu yüksek enerjili fotonların, dokuyla olan etkileşiminde, Compton saçılması da göz önünde bulundurulur.


Bu aslında hepimizin aklına takılan bir soru. Hepimiz için yeni olan koronavirüse neyin neden olduğunu, COVID-19'un neden ortaya çıktığını, bu durumu tamamen nasıl önleyeceğimizi veya süreci nasıl yöneteceğimizi henüz bilmiyoruz. Bu cevaplaması zor bir soru, çünkü bağışıklık sistemi kolayca ölçebileceğimiz bir şey değil. Birçok farklı bileşeni olan karmaşık, hassas bir sistem. Vücudumuzun bir kısmı için yararlı olan şeyler başka bir kısma zarar verebiliyor veya belirli bir kısmı güçlendirmek de virüsle mücadelede çok etkili olmayabiliyor. Belli bir yaşın üstündeyseniz veya daha farkına vardığınız/varmadığınız bir sağlık durumunuz varsa , ne yazık ki semptomlar ciddi olabiliyor. Bunu önlemek için her türlü önlemi almanızı öneriyoruz. Genç ve sağlıklıysanız, komplikasyon riskiniz çok daha düşük. Virüsü kaparsanız, muhtemelen hafif semptomlarla atlatabilirsiniz ve birkaç hafta içinde tamamen iyileşebilirsiniz. Fakat bu süreçte hastalığı risk grubundan birine bulaştırabilirsiniz, bu nedenle herkesin hasta olmaması çok önemli. Ayrıca genç olup, hiçbir sağlık sorunu olmadığı halde ne yazık ki hayatını kaybedenler de oldu. Yani bu virüs için, hepimizin önlem alması şart. Belki de herhangi bir belirti göstermiyorsunuz ancak enfekte oldunuz. Bu da bir ihtimal. Bu nedenle, hijyeninize dikkat etmekve sosyal mesafe kuralını uygulamak virüsün risk altındaki kişilere bulaşmasını önlemek için oldukça önemli. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Az önce de bahsettiğimiz üzere, bilmediğimiz birçok konu var ancak yine de her bakımdan tedbirli olmakta fayda var. Bunlardan biri de bağışıklığınızı güçlü tutmak. İşte bağışıklık sisteminizi güçlendirmek için kolayca uygulayabileceğiniz basit bir yöntemler! Sağlıklı bir beslenme şekli, bağışıklık sisteminizi güçlendirmekle beraber, sizi bağışıklığınızın zayıflamasına neden olacak şeylerden de uzak tutar. Meyve ve sebzeler, vücudunuzun hastalıklarla savaşmak için ihtiyaç duyduğu temel vitamin ve minerallerisağlar. Aynı zamanda sağlıklı kalmak için günlük takviyeler ve vitaminler de kullanabilirsiniz. C vitamini bağışıklık sisteminizi güçlendirmek için mükemmel bir tercihtir, fakat eksikliğini çekmiyorsanız fazlasının size bir katkısı olmayacaktır. Çinkonun her türlü virüsle savaştığı bilinmektedir ve COVID-19 için de benzersiz bir kalkan görevi görebilir. Keza kurkumin veantosiyaningibi vücudunuzu güçlendirecek takviyeleri de tercih edebilirsiniz. Ayrıntılar için bu videoya da bakabilirsiniz. Egzersiz yapmanın vücudumuza ne kadar faydalı olduğunu bilmeyenimiz yoktur. Fakat sizi güçlü, sağlıklı ve zinde yapmanın yanında, bağışıklık sisteminize de faydası oldukça büyüktür. Bu nedenle düzenli olarak kısa bir süre dahi olsa egzersiz yapmanız, sizi hastalıklara karşı önemli ölçüde korur. Ayrıca genel sağlık durumunuzu da iyileştirdiği için, hastalık sırasındaki riskinizi azaltır. Susuz kalmamak için her gün yeterince su içtiğinizden emin olun. Vücudumuzun önemli bir kısmı sudan oluştuğu gibi su birçok hayati aktivitede rol alıyor. Elbette abartıya kaçmamalısınız, fakat yeterince su almak oldukça önemli. Eğer az su içiyorsanız, içmekte zorlanıyor veya unutuyorsanız hatırlatması için bir bardak suyu sürekli önünüzde tutabilirsiniz. Karantinadayken nasıl güneş ışığı alacağım diye düşünüyor olabilirsiniz. Ancak bunu için dışarı çıkmanıza gerek yok. Sağlıklı bir bağışıklık sistemini düzenlemede anahtar görevi gören D vitaminitedarikçiniz güneşten evinizde de faydalanabilirsiniz. Elbette dışarı çıkmak kadar olmayacaktır ancak balkonunuza veya camın önünde aldığınız güneş bile fayda sağlayacaktır. Çünkü cildimiz güneş ışığına maruz kaldığında, vücudumuz bu vitamini doğal olarak üretmeye başlıyor. Aksi durumda ise D vitamini takviyesi yapabilirsiniz. Evet, hazır karantinaya girmişken dikkatli olmakta fayda var. Sağlığımız için iyi olan ürünleri abartmadan tüketmeli ve bağışıklık sistemimizi zayıflatan aşırı şeker, alkol ve kafein gibi ürünlerden kaçınmalıyız. Doğru uyku olmadan, vücut savunma mekanizmamız ciddi şekilde tehlikeye girebilir. ABD Ulusal Uyku Vakfı, yetişkinlerin günde 7 ila 9 saat uyuması gerektiğini belirtiyor. Az uyuyan insanların bağışıklık sistemin zayıflayıp, hastalıklara daha duyarlı hale geldikleri bilinmektedir. Evet yine karantinadayken yapamadıklarımız arasında. Ancak odamızı ve eşyalarımızı havalandırarak bu yöntemden de faydalanabiliriz elbette. Sürekli kapalı ortamda aynı havayı solumamaya gayret gösterin.


Koronavirüse Karşı Hayat Kurtaran İlk İlaç Bulundu! İngiltere'deki kontrollü ve rastgeleleştirilmiş çalışmalar sonucunda ucuz ve yaygın bir steroid olan bu kaçış yolunun ağır COVID-19 hastalarının hayatını kurtarabileceği görüldü. Deksametazon adındaki bu ilaç, dünya çapında 430.000'den fazla insanın ölümüne yol açan koronavirüsten kaynaklanan ölümleri azaltabilen ilk ilaç oldu. Yapılan çalışmada deksametazonun, koronavirüs enfeksiyonu nedeniyle ventilatör kullanan hastalarda ölümleri yaklaşık üçte bir oranında azalttığı keşfedildi. Ölüm riskini, ventilatöre bağlı hastalarda %40'tan %28'e, oksijen tedavisine ihtiyaç duyan hastalarda ise %25'ten %20'ye düşürdü. İngiltere'nin Edinburgh Üniversitesinde yoğun bakım uzmanı ve aynı zamanda bu ŞİFA adı verilen çalışmanın idari komitesinde olan Kenneth Baillie, bunun oldukça şaşırtıcı bir sonuç olduğunu ve bu steroidler sayesinde yürütülen çalışmanın küresel boyutta etkili olacağını düşünüyor. ŞİFA çalışması, 16 Haziran'da bir basın açıklaması yoluyla mevcut bulgularını açıkladı. Araştırmacılar sonuçları hızlı bir şekilde yayınlayarak, hedeflerini ve bulgularını İngiltere'de ve uluslararası ortamlarda olmak üzere yetkililerle paylaştıklarını bildirdi. ŞİFA çalışmaları, Mart ayında başlatılan koronavirüs tedavileri arasında dünyanın en büyük randomize, kontrollü çalışmalardan biri olmakla beraber bir dizi potansiyel tedavi üzerinde çalışmaktadır. Çalışmalarda, on gün boyunca günde altı miligram, düşük veya orta dozda deksametazon alan 2.100 katılımcı kaydedildi ve COVID-19 sebebiyle standart bakım alan yaklaşık 4.300 kişiyle durumları karşılaştırıldı. Deksametazon'un etkisi özellikle durumu ciddi ve ventilatöre bağlı hastalar üzerinde görülebiliyordu. Oksijen tedavisi görüp ventilatöre ihtiyaç duymayan hastalarda da gelişmeler mevcuttu ve ölüm riski %20 oranında azalmıştı. Steroidin COVID-19'u hafif geçiren ve dolayısıyla ventilatöre ihtiyacı olmayan ve oksijen tedavisi almayan hastalar üzerinde ise bir etkisi görülmedi. İngiltere hükümeti, sonuçlar açıklandıktan kısa bir süre sonra, ventilatöre bağlı olanlar dahil olmak üzere oksijen tedavisine ihtiyaç duyan COVID-19 hastaları için bir çeşit kortikosteroid ilaç olan Deksametazon'un kullanımına izin verildiğini duyurdu. Aynı zamanda stoklarında 200.000 adet ilaç bulunduğunu ve NHS hastaları için Deksametazon sağlanacağını bildirdi. Başbakan Boris Johnson, konuyla ilgili "İngiltere için olağanüstü bir bilimsel başarı sözlerini kullandı ve bunun kutlanması gereken bir gelişme olduğunu söyledi. "Virüsün ikinci bir dalgası durumunda bile yeterli malzemeye sahip olduğumuzdan emin olmak için adımlar attık."İngiltere Kamu Sağlığı İdaresi Başkanı Prof. Chris Whitty bunun dünyanın dört bir yanında birçok hayat kurtaracağını söyledi. Oldukça Sıkı Bir ÇalışmaOxford Üniversitesinde enfeksiyon hastalıkları uzmanı ve çalışmanın baş araştırmacılarından birisi olan Peter Horby, bunun oldukça büyük çaplı bir atılım olduğunu söylüyor. COVID-19 gibi viral solunum yolu enfeksiyonlarının tedavisinde steroid kullanımının tartışmalı bir konu olduğunu ekliyor. Aynı zamanda, koronavirüs sebepli SARS ve MERS salgınları sırasında yapılan steroid çalışmalarından edinilen bilgiler ışığında pek bir sonuca varılmadığını söylüyor. Buna rağmen, Deksametazon'un ulaşılabilirliği ve yakın zamanda steroid üzerine yapılan bazı umut vadedici çalışmalar göz önüne alındığında, ŞİFA araştırmacılarının bu tedaviyi titiz bir klinik denemesinden geçirmenin doğru olacağını düşündüğünü söylüyor. Steroid Deksametazon, kontrollü ve randomize bir çalışma aracılığıyla binlerce ağır COVID-19 vakası üzerinde denendi. Dünya Sağlık Örgütünün tedavi kılavuzları da buna dahil olmak üzere birçok ülke, COVID-19'lu hastaları steroidler ile tedavi etme konusunda uyarılar yapmıştı ve bazı araştırmacılar yaygın steroid tedavileri hakkında duyulan bazı raporlardan ötürü endişeliydi. 'Koronavirüs Nedir ve Ne Yapmalı?' yazımızda açıkladığımız üzere COVID-19 hastalığının asıl tehditlerinden birisi kendi bağışıklık sistemimizi bize düşman hale getirebilmesiydi. Bu, ağır COVID-19 vakalarında karşılaşabildiğimiz sitokin fırtınası da diyebileceğimiz aşırı yanıt hali, ölümcül sonuçlara yol açabiliyordu. Söz konusu ilaçlar ise böyle bir durumda bağışıklık sistemini bastırıyordu ve bu da fazlasıyla aktif olan bağışıklık yanıtı sonucu tahrip olmuş akciğerleri olan hastaları rahatlatabiliyordu. Ama bu tip hastalar yine de virüsle savaşabilmek için sağlıklı çalışan bir bağışıklık sistemine ihtiyaç duyacaktı. ŞİFA çalışmalarıyla test edilen dozlarda devam edilirse, steroid tedavisinin yararlarının potansiyel riskleri gölgede bırakabileceği öne sürüldü. Araştırmacılar tedavinin göze çarpan bir yan etkisi görülmediğini söylediler. Horby ise bu tedavinin hemen hemen herkese uygulanabileceğini söylüyor. Bu mucizevi steroid zaten eklem iltihabı, astım ve bazı cilt hastalıkları dahil olmak üzere bir dizi iltihap sorununa karşın kullanılmaktaydı. ABD Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü Başkanı Anthony Fauci ise alınan tepkinin genellikle ağır COVID-19 vakaları üzerinde çok daha büyük çaplı ve hafif vakalarda az olduğunu veya hiç olmadığını, aşırı etkin bir bağışıklık yanıtı durumunun ise uzun vadede zararlı olacağını söylüyor. Londra'daki İngiliz Biyomedikal Araştırma Kuruluşu Wellcome'daki COVID-19 tedavi bilimi başkanı Nick Cammack, bu gibi etkili tedavilerin bulunmasıyla COVID-19 salgınının dünya çapında yaşamlar ve ekonomiler üzerindeki etkisinin değişeceğini söyleyerek şunları ekledi: Bu çalışma ile deksametazon'un yalnızca ağır vakalarda işe yaradığını görsek de dünya çapında sayısız hayat kurtaracağını söyleyebiliriz. Daha Kolay Bir TedaviŞu ana kadar, COVID-19 hastalarına yönelik geniş çaplı, yine randomize ve kontrollü uygulanan ve faydası görülen tek klinik çalışma, antiviral bir ilaç olan Remdesivir ile yapılmıştı. Remdesivir, hastaların hastanede geçirdiği süreyi kısaltır gibi görünse de ölümler üzerinde istatistiksel bir etki yaratmadı. Remdesivir'in aynı zamanda kolay ulaşılabilen bir ilaç olmaması da büyük bir dezavantajdı. İlacın imalatçısı Kaliforniya, Foster City'den Gilead Bilim, ilacın üretimini arttırmaya çalışsa da şu an ilacın stoğu dünya çapında yalnızca sınırlı sayıda hastanede mevcut. Ek olarak, Remdesivir ile tedavi de oldukça karmaşıktı ve birkaç gün boyunca enjeksiyon yoluyla verilmesi gerekiyordu. Bu durumun aksine, Deksametazon, dünya çapında eczacı raflarında kolayca bulunabilecek temel ürünlerden olmakla beraber hap formunda bir ilaçtır. Bunlar da sağlık hizmetlerine sınırlı erişimi olan ülkelerde artan COVID-19 riski açısından oldukça önemli bir avantaj sağlamaktadır. Oxford Üniversitesi'nde epidemiyolojist olan ve ŞİFA çalışmalarının bir başka araştırma yetkilisi Martin Landray, 50 sterlinden daha az bir miktara 8 hastanın tedavisi yapılabilir ve bir hayat kurtarılabilir. dedi. Ancak insanların bu ilacı evde kullanmak amacıyla satın almaması gerektiğini, hafif semptomları olan COVID-19 hastaları üzerinde bu steroid tedavisinin herhangi bir etkisi olmayacağını ekledi. Baillie, bulguların diğer ağır solunum yolu hastalıkları açısından da işe yarayabileceğini ekledi. Örneğin, Akut Solunum Sıkıntısı Sendromu olarak bilinen bir hastalık için de steroid tedavileri hala tartışmalıdır. Baillie, Ölüm oranları bu sayede düşebilir ve bu gerçekten de durumu daha yakından incelememiz için bir sebeptir. diye ekleyerek şu sözleri söyledi: "Bence bu, COVID-19'un etkilerini azaltmakla kalmayacak.


Çoğu insan trikromattır. Yani, renkleri görmek için üç tip koni hücresine sahiptir. Ancak, kuzey İngiltere'de yaşayan bir kadın, çalışan 4 tip koni hücresine sahip. Yani, bizim görebildiğimizden çok daha fazla rengi görebilme yeteneğine sahip. 25 yıldan daha uzun süren bir araştırmanın ardından, İngiltere'deki sinir bilimciler fazladan bir koni hücresine sahip bir kadın ile karşılaştıklarını duyurdu. Tahminlere göre, kadının sahip olduğu bu fazla reseptör, onun bizden 99 milyon daha fazla renk görmesini mümkün kılıyor. Bilim insanlarına göre, o süper vizyona sahip, diğer deyişle tetrakromat olan birçok insandan yalnızca birisi. Her bir koni hücresi, yaklaşık 100 tonu ayırabilmektedir. Yani, tüm muhtemel kombinasyonları göz önünde bulundurursak, 3 koni hücresine sahip olan bizler, yaklaşık 1 milyon farklı rengi ayırt edebiliriz. Renk körü olan insanların çoğu, çalışır halde 2 koni hücresi bulundurur. Bu yüzden yalnızca 10.000 farklı tonu seçebilirler. Diğer memelilere baktığımızda da, köpekler ve yeni dünya maymunları da dahil olmak üzere bir çok canlı, renk körü insanlar gibi dikromattır. Tetrakromat fikrinin kökenleri Hollandalı bilim insanı HL de Vries'in renk körü insanlar hakkında yaptığı ilginç buluşa, yani 1940'lara dayanmakta. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Renk körü birey yalnızca iki normal koni hücresine sahipken, mutasyona sahip koni hücresi ya yeşil ya da kırmızı ışığa daha az hassastır. HL de Vries, yaptığı çalışmalarla gösterdi ki, renk körü bireyin annesi ve kızı, bir mutant koni hücresine ve üç tane de normal koni hücresine sahiptir. Bu da demek oluyor ki, onlar aslında 4 tane koni hücresine sahipler. Yalnızca 3 tanesi düzgün çalışsa da, bu daha önce duyulmamış bir şeydi. Bu buluşun önemine rağmen, 80'lerin sonlarına kadar hiç kimse tetrakromatlara ilgi göstermedi. 80'lerin sonunda, Cambridge Üniversitesi'nden John Mollon, dört normal koni hücresine sahip bir kadın aramaya başladı. Renk körü erkeklerin bu 4. koni hücresini kızlarına geçirdiğini kabul edersek, Mollon'ın yaptığı hesaplara göre, kadın popülasyonunun yüzde 12'si tetrakromat olmalıdır. Ancak Mollon'ın yaptığı tüm testler, bu kadınların bizim gördüğümüzle aynı renkleri algılayacağını gösteriyordu. Yani bu da yalnızca üç koni hücrelerinin çalıştığı anlamına geliyordu. Onlar gerçek tetrakromatlar değillerdi! Daha sonra 2007 yılında, Mollon'ın yanında çalışmış olan, Newcastle Üniversitesinden sinirbilimci Gabriele Jordan biraz daha farklı bir test geliştirerek süper vizyona sahip insanları aramaya koyuldu. dördüncü koni hücresini bulunduran 25 kadın aldı ve onları karanlık bir odaya koydu. Bu kadınların gözleri önünde üç renkli ışık yanıp sönüyordu. Bir trikromat için, hepsi aynı gözükmekteydi. Fakat Jordan, gerçek bir tetrakromatın, sahip olduğu dördüncü koni hücresi sayesinde farkı söyleyebileceğini düşündü. İnanılmaz şekilde, test edilen kadınlardan biri olan cDa29, her testte 3 farklı renkteki ışığı ayırt edebiliyordu. Öncelikle, ekip yalnızca İngiltere içinde çalışıyordu. Ancak bu kadar zor bulmamızın gerçek sebebi, bir çok gerçek tetrakromat, asla dördüncü koni hücresini kullanmaya ihtiyaç duymuyor. Bu yüzden asla özel bir görüşleri olduğunun farkına varamıyorlar. "Tetrakromatların var olduğunu artık biliyoruz. Ancak bir çok dört koni hücreli kadın fonksiyonel bir dördüncü koni hücresine sahip değilken, bazı kadınların gerçek bir tetrakromat olmasını neyin sağladığını hala bilmiyoruz" diyor Gabriele Jordan. Washington Üniversitesi'nde vizyon araştırmacısı Jay Neitz, tetrakromatların gücünü gerçekten açığa çıkarmanın özel olarak tasarlanmış tonlar yardımıyla mümkün olabileceğini düşünüyor. Başka bir deyişle, kullantığımız renkler öylesine kısıtlı ki, dördüncü koni hücresini gerektirmiyorlar. cDa29 üzerinde yapılan çalışmalar henüz hakem tarafından incelenmedi ve yayınlanmadı. Jordan ise çalışmalarına devam etmekte ve başka tetrakromatlar aramakta. Yapılması gereken daha çok iş var ve Jordan'ın sonuçları çoğaltılmalı ve doğrulanmalı. Ancak tetrakromatların var olduğunu ispatlayabilirsek, bize yalnızca insan algılarının sınırlarını göstermeyecek. Aynı zamanda, daha iyi sanal algı cihazları üretmemize de yardım edecek ve tabii ki görme olayının nasıl gerçekleştiği ile ilgili daha çok şey öğrenmiş olacağız. Ne yazık ki belki de hiç anlayamayacağımız şey ise; cDa29'un gözlerinden Dünya'nın nasıl göründüğü.


Peynir üretimi fermantasyon denilen bir işlemle gerçekleşir. Fermantasyon aslında pek de yabancı olduğumuz bir terim değil. Mayalanma olarak da bilinen ve mutfakta birçok besinde uyguladığımız bir yöntem. Olayın bilimsel yanı şu şekilde: Glukozun, pirüvat denen moleküle parçalanması ve bu sırada enerji elde edilmesi olayına glikoliz denir. Hücre sitoplazmasında gerçekleştiği için tüm canlılar glikolizden enerji elde edebilir. Eğer ortamda yeterli oksijen varsa hücre, pirüvatı oksijenli solunuma katarak daha fazla enerji elde eder. Fakat ortamda yeterli oksijen bulunmaması durumunda glukozun laktik aside veya alkole parçalanması olayına fermantasyon denir. Fermantasyon işlemlerinde başlangıç kültürü olarak en çok kullanılan bakterilerden biri laktik asit bakterileridir. Gıda endüstrisinde, özellikle süt ve süt ürünlerinde sık kullanılan bu bakteriler, ürüne kendine has bir yapı, koku ve tat verir. Laktik asit bakterileri glukozu, homofermantatif ve heterofermantatif olacak şekilde iki türlü katabolize ederler. Homofermantatif fermentasyonda, laktik asit bakterileri glukozu, glikolizin Embden Meyerhoff Parnas yolunu kullanarak parçalar ve açığa laktik asit çıkar. Heterofermantatif fermentasyondaysa, glukoz, heksoz mono fosfat yoluyla parçalanıp laktik asit yanında etanol, asetik asit ve CO2 gibi yan ürünler oluşturur. Bu tip fermantasyonun belirteci genelde gaz CO2 çıkışıdır. İsviçre Peynirindeki Deliklerin Oluşumuİsviçre peynirinin üretiminde inek sütüne üç farklı bakteri karıştırılmaktadır: Streptococcus salivarius subspecies thermophilus,Lactobacillus , Propionibacterium . Bunların içinden P. Shermani denen propionibacterium bakterisi heterofermantatif bir bakteri olup, glikoliz sonucu süt şekeri olan laktozu glikolizle parçalar ve CO2 gazı açığa çıkarır. Bu gaz peynirin içinde sıkışarak baloncuklar oluşturur. Peynirin yapısı yumuşak olursa bu gaz baloncukları peynirden dışarı sızabilir fakat İsviçre peyniri sert peynirler sınıfından bir peynir türü olup, oluşan gaz baloncuklarının çıkmasına müsaade etmez. Gaz baloncuklarının sıkışıp patlamasıyla peynirde bıraktıkları delikler de göz olarak adlandırılır ve bu gözlerin boyutları asiditenin, sıcaklığın ve zamanın ayarlanmasıyla kontrol edilebilir. Uzun zamandır bu şekilde bilinen açıklamanın üzerine, İsviçre'de Agroscope denen bir ziraat enstitüsü yeni bir iddia ortaya attı. Yaptıkları çalışmalara göre, mikroskopik düzeyde küçük olan saman tozlarının süt sağımı sırasında süte düştüğünü ve peynirin olgunlaşma döneminde bu delikleri meydana getirdiğini belirttiler. Araştırmacılar bu sonuca peynir yapımında süte belirli miktarlarda saman tozu ekleyerek ulaştılar fakat araştırma henüz doğrulanmadı.


Denizanaları Hakkında Bilinmeyenleri Öğrenince Çok Şaşıracaksınız! Denizanalarının yüz milyonlarca yıldır aramızda olduğunu biliyor muydunuz? Bilinmeyenlere geçmeden önce, hep beraber biraz tanıyalım. Denizanalarının vücutları genelde yayvan ya da kubbeli bir şemsiye şeklindedir. Bu şemsiye sayesinde yüzebilir ve ileriye doğru hareket ederler. Beyinleri yoktur bunun yerine ışığa ve kokuya duyarlı olan sinir sistemleri vardır. Küçük deniz canlılarıyla beslenirler. Bu avları, dalgalanma yaratarak yakalarlar. Yumuşak ve yapışkan denizanaları muhtemelen deniz ürünleri denildiğinde akla gelen ilk canlı değiller ancak, aslında oldukça şaşırtıcı özelliklere sahip yaratıklar. Ve bugün hala hayatta olan dünyanın en eski hayvanları arasındalar. Denizanalarıyla ilgili bu ilginç gerçekleri öğrenmek için birkaç dakikanızı ayırın. Bu tuhaf karizmatik jelatinimsi canlılar hakkında bilmediklerinize şaşırabilirsiniz. 1) Denizanalarının geçmişi 650 milyon yıl önceye dayanıyor. Denizanalarının kemikleri yoktur, bu yüzden de fosillerini bulmak oldukça zor. Bununla birlikte, bilim insanlarının çalışmalarına göre tüm dünya denizlerinde yaşayan bir canlı türü olan denizanaları, paleontolojik kayıtlara göre 650 milyon yıldır aramızda. Ki bu dinozorlardan çok daha öncesine giden bir tarih! Bir denizanasına baktığınızda bu oldukça açık olarak görünen bir özellik. Ancak, onlar aslında balık değiller. Onlar, Knidliler sınıfından omurgasız canlılar ve oldukça fazla türü bulunmakta. Birçok bilim insanı ayrım yapmaktansa, onları "jelatinimsi zooplankton" olarak adlandırıyor. 3) Beyinleri ve kalpleri yoktur. %98'i sudan oluşuyor. Denizanaları şeffaf yapılarından dolayı çevresini yansıtıyor. Okyanusun akıntıları ile hafifçe dalgalanıyorlar ve bunun aslında ilginç bir nedeni var: Vücutlarının yaklaşık %98'i sudan oluşuyor. Karaya çıkarlarsa, vücutları buharlaşmaya başlıyor ve birkaç saat sonra da yok olabiliyorlar. İlkel bir sinir sistemleri olmakla birlikte beyinleri yok. Ayrıca kalpleri de yok. Jelatinimsi vücutları o kadar ince ki, sadece difüzyonla nefes alıyorlar. Basit vücut tasarımlarına rağmen, bazı denizanalarının gözleri vardır. Aslında, birkaç tür için görme olayı, oldukça karmaşık bir yapıda olabilir. Örneğin kutu denizanası, karmaşık görsel sensörler dizisi olan 24 gözü sayesinde, dünyayı 360 derece görebilen birkaç canlıdan biri. Bilim insanlarının, özelliklerini insana aktarmaya çalıştığı ölümsüz canlı Turritopsis Dohrnii, oldukça eşsiz bir denizanası türü ve ölümsüz! Bu tür, organizma hücrelerinin esasen tekrar yeni hale geldiği bir süreç olan "hücresel transdiferansiyasyona" girebilir. Başka bir deyişle, bu denizanası kalıcı bir gençlik çeşmesine sahiptir. Teorik olarak ölümsüz!


Lakin Mars'tan Dünya'ya veri yollamak o kadar basit bir iş değil. Curiosity aracı Dünya ile kurduğu iletişim sırasında yalnızca 32 kbps hızına sahip. Yani 25 mbps fiber bir internetten yaklaşık 800 kat daha yavaş! Lakin bu araçlar Mars yörüngesinde dolaşan Mars Reconnaissance Orbiter and Odyssey Orbiter sayesinde bu hızlar 2 mbps seviyelerine ulaşabiliyor, yani yakın geçmişte ve günümüzde bazı yerlerde hala kullanılan internet hızı kadar. Fakat yörüngedeki uydularla olan bu iletişim, günde yalnızca 8 dakika sürebiliyor! Bu durumdan, oradan neden sadece görüntü alıp, video alamadığımızı anlayabilirsiniz. Ayrıca Mars'ta harekete neden olacak bir durum olmadığı için, video aktarımına da pek gerek görülmüyor. Lakin buradaki Mars videosunda, Curiosity ve Opportunity araçlarından elde edilmiş 4K görüntülerin mozaik hallerini görüyoruz. Her ne kadar fotoğraf olsalar da yapılanmozaik işleme tekniği bunu bir Mars videosu izlenimiyle bizlere sunuyor. Böylece Mars üzerinde bakınıyormuş hissiyatına kapılabiliyorsunuz. Üstelik detaylı 4K çözünürlükte!


Eğer %70 alkol mikropları öldürüyorsa, %100 daha çok öldürmez mi düşüncesi hatalıdır. İşler her zaman bu kadar basit değildir. Dezenfektandaki Alkol Mikropları Nasıl Öldürür?Alkol mikroorganizmalar üzerindeki etkisini protein denatürasyonu denilen bir yol ile organizmanın protein yapısını bozarak gösterir. Aynı zamanda hücre membranındaki lipit yapısına da zarar vererek hücre bütünlüğünü bozan alkol, hücre yüzeyinde delikler oluşturup içeri sızarak, oluşturduğu bağlar sayesinde tüm proteinin denatüre olmasına ve protein sentezinin inaktivasyonuna sebep olur. Özetle, mikrop etkisiz hale gelir. E.coli bakterisinde yapılan çalışmalar alkolün, protein sentezinin gerçekleştiği ribozomları ve RNA sentezinde rol alan RNA polimeraz enzimini etkileyerek protein sentezini inhibe ettiğini kanıtlamıştır. Yüzde Kaç Alkol Olmalı?Önceki çalışmalar, etanol konsantrasyonu %50'den daha az olduğunda etanolün antimikrobiyal etkisinde de belirgin bir azalma olduğunu göstermiştir. Özellikle virüslerde yapılan çalışmalarda yüksek konsantrasyonlu alkoller kullanılması gerektiği belirtilmiştir. Dezenfektanlar için ideal alkol oranı %60-90 arasıdır. Optimal %70 tercih edilir. Neden %100 Alkol Tercih Edilmez?%100 alkolün tercih edilmemesinin sebebi %100 alkolün istenilen mikrobiyal hücre ölümünü engellemesidir. %100 alkol ile temas eden bir organizmada, hücre membranı üzerinde yer alan proteinler bir anda koagüle olarak katılaşmış bir protein tabakası oluşturur ve bu tabaka, dezenfektanın hücreye girişine engel olur. Yüzeydeki proteinlerin koagüle olmuş olması hücreyi öldürmez, sadece inaktif hale getirir. Böylece alkol hücre içine giremez ve hücrenin merkezindeki protein denatürasyonu önlenmiş olur. Alkol uzaklaştırıldığında ise hücre yeniden canlılığını kazanabilir. %70 alkol verildiğinde ise membrandaki protein koagülasyonu daha yavaş gerçekleşeceği için, hücre girişi bloke olmadan alkol yavaşça tüm hücreye sızar ve hücre içerisindeki tüm proteinin denatüre olmasını sağlayarak koagülasyon tamamen gerçekleşmeden hücreyi etkisiz hale getirir. Ne yazık ki gündemimizde olan COVID-19 salgını sebebiyle artan alkol satışlarını suistimal eden birçok satıcı bulunmaktadır. Kar amacı güderek, etkinliği çok daha az olan, %60 altı alkol oranına sahip ürünler satarak, halk sağlığını ciddi bir tehlikeye atmaktadırlar. Bu tür satıcılara karşı tedbirli olmak adına, güvenilirliği bilinen markaları tercih etmenizi önemle belirtmek istiyoruz. Eğer birilerinin bu tür bir satış yaptığından şüpheleniyorsanız, ilgili yerlere bildirmekten lütfen sakınmayınız. Diğer FaktörlerAynı zamanda, proteinlerin su içeren ortamda daha hızlı bir şekilde denatüre olduğu, suyun bir katalist gibi davranarak bu işlemi kolaylaştırdığı da bilinmektedir. Yani dezenfektanın hücre içine girişi tamamlandıktan sonra protein denatürasyonu suyun yardımcı olmasıyla daha da hızlı gerçekleşir. Yüksek konsantrasyonda kullanılmamasının bir diğer sebebi ise alkolün uçuculuğudur. Alkolün konsantrasyonu kadar, temas ettiği yüzeydeki temas süresi de önemlidir. Hızlı buharlaşma süresinden ötürü, alkolün tek başına seyreltilmeden kullanımı önerilmemektedir. %100 alkol daha düşük konsantrasyonlu alkolden hızlı buharlaşacağı için gereken etkiyi gösteremeden buharlaşabilir. Bu da alkolün sterilizasyon kabiliyetini azaltır. Çünkü mikropların etkin bir şekilde öldürülebilmesi için, temas süresi oldukça önemlidir. Suyun eklenmesi ile buharlaşma hızı azalırken temas süresi uzar. Böylelikle alkolün bir miktar seyreltilmesi, dezenfektanların daha etkili olmasında oldukça büyük bir öneme sahiptir.


Dikdörtgen, dört kenarı ve dört köşesi bulunan, karşılıklı kenarlarının birbirine paralel olduğu ve komşu kenarlarının birbirine dik (90 derece) olduğu geometrik şekildir. Bilindiği üzere kare de bu tanıma uyar ve bu nedenle her kare bir dikdörtgendir. Ancak tüm kenar uzunlukları birbirine eşit olmadığı sürece her dikdörtgen bir karedir diyemeyiz. Tıpkı her karenin bir dikdörtgen olması gibi, her dikdörgen de bir paralel kenardır. Bu yazımızda, özel olarak dikdörtgenleri ve özelliklerini inceleyeceğiz. Köşegen, bir çokgende ardışık olmayan iki köşeyi birleştiren doğru parçasıdır. Aşağıdaki görselde bulunan|AC| ve |BD| doğru parçaları, ABCD dikdörtgeninin köşegenleridir. Bu şeklin iki köşegeninin uzunluğu her zaman birbirine eşittir. Yani |AC| = |BD| olur. Aynı zamanda bu iki köşegen birbirini her zaman ortalar, yani iki eş parçaya böler. Köşegenlerin uzunluğunu bulmak, şeklimizin kenar uzunlukları bilindiğinde oldukça kolaydır. Bunun için ihtiyacımız olan tek şey Pisagor teoremini kullanmaktır. |AC| köşegeninin uzunluğunu bulmak için ADC üçgenine, |BD| köşegeninin uzunluğunu bulmak için de BCD üçgenine bakalım. Öyleyse, Bu iki köşegenin neden birbirlerine eşit olduğunu görebildiniz mi? İlk başta bu eşitliği görmek her ne kadar zor olsa da, ufak birkaç düzenleme ile bu eşitliği gösterebiliriz. Eğer |AC|'nin ifadesine bakacak olursak, |AD| ve |DC| ile ilişkili olduğunu, |BD|'nin ise, |AB| ve |BC| ile ilişkili olduğunu görebiliriz. Fakat bu köşegenleri yalnızca bir dik üçgen tanımlamaz. |AC| köşegenini, ADC üçgeni ile tanımlamak yerine, ABC üçgeniyle tanımlayabilirdik. Bu da, |AC|'nin uzunluğunu |BC| ve |AB| cinsinden yazmamızı mümkün kılardı. Elde ettiğimiz bu ifadenin, yukarıda yazdığımız |BD| ifadesine eşit olduğunu kolaylıkla görebiliriz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Çizdiğimiz bir köşegen, dikdörtgenin alanını iki eş parçaya, iki köşegen ise dört eş parçaya böler. Bu dört üçgenin eş alanlara sahip olduğunu kanıtlamak için herhangi bir üçgenin alanını nasıl bulduğumuzu hatırlayalım. Öncelikle şekilde gösterildiği gibi bir köşeden karşı kenara dikme indiririz. Bu dikmenin uzunluğu ile dikmeyi indirdiğimiz kenarın uzunlukları çarpımının yarısı bize üçgenin alanını verecektir. Aynı yöntemi şeklimizin içindeki üçgenlere de uyguladığımızda aşağıdaki görselde gördüğümüz gibi her üçgenin yüksekliği, yani aynı köşeden aynı kenara indirilen dikmelerin uzunluğu birbirine eşit olmuş olur . İndirdiğimiz |AH| dikmesi sayesinde hem AOD hem de AOB üçgeninin alanlarını bulabiliriz. Benzer şekilde, |CK| dikmesi de, hem BOC hem de COD üçgeninin alanını bulmada kullanılabilir. Köşegenlerin uzunluğunun birbirine eşit olduğunu ve birbirini ortaladığını söylemiştik, bu da dört üçgenin tabanlarının aynı uzunlukta olduğu anlamına gelir . Hem dikme uzunlukları hem de taban uzunlukları aynı olduğuna göre, dört üçgenin alanlarının birbirine eşit olduğunu söyleyebiliriz. Matematikte simetrinin yansıma simetrisi, döndürme simetrisi, öteleme simetrisi gibi çeşitli türleri vardır. Bu türlere kısaca değinecek olursak; döndürme simetrisi, bir eksen etrafında döndürülen şeklin döndürüldükten sonraki halinin, döndürülmeden önceki haliyle bire bir aynı olması durumudur. Buna örnek olarak çemberi verebiliriz. Çemberi hangi açıyla çevirirseniz çevirin, daima aynı görünecektir. Keza bir kare de her 90 döndürülmesinde aynı görünür. Öteleme simetrisi ise bir şeklin ötelendiğinde de aynı görünümde olmasıdır. Şu anda odaklandığımız ve simetri dendiğinde genellikle akla ilk gelen yansıma simetrisi ise, eksen olarak alınan bir doğruya göre alınan yansımaların birbiriyle aynı olması durumudur. Simetri ekseni ise bu doğruya verilen addır. Kareyi bu yazımızda bahsettiğimiz dikdörtgenlerin dışında tutarsak dikdörtgenlerin iki tane simetri ekseni bulunur. Bunlar şekli tam ortadan olacak şekilde enine ya da boyuna bölen doğrulardır. Kareyi dışarıda tutmamızın nedeni ise kare gibi tüm kenarları birbirine eşit olan dikdörtgenlerde köşegenlerin de birer simetri ekseni olmasıdır. Bu şeklin alanını bulmak için kenar uzunluklarından yararlanırız. Birbirine komşu iki kenarın, diğer bir deyişle iki dik kenarın uzunluklarını çarpmak bize alanı verecektir. Örneğin aşağıdaki şekilde x . y bize ABCD dikdörtgeninin alanını verir. Bunu bilmeyip, üçgenin alanını bildiğinizi varsayacak olursanız. Köşegenler ve indirilen dikmeler aracılığıyla kurulan şekildeki üçgenlerin toplam alanını hesaplayabilirsiniz. Bu toplamın x.y çarpımına eşit olduğu görülecektir. Bu hoş ispatı size bırakıyoruz. Dikdörtgende karşılıklı kenar uzunlukları birbirine eşit olduğundan komşu iki kenarın uzunluğunu bilmek, çevresini bulmamızı sağlayacaktır. İki komşu kenarın uzunlukları toplamının iki katı bize şeklimizin çevresini verir. Yine yukarıdaki görseli baz alırsak 2. dörtgenimizin çevresine eşittir.


Dilimizdeki Mikroplar Kendilerine Yakın Türlerle Komşuluk Kuruyor! Mikroplar, aslında bizimle beraber yaşıyorlar. Bağırsaklarımızda, ağzımızda, her yerde. Yeni bir çalışma, dilimizdeki mikropların rastgele bir araya gelmediğini ortaya koydu. Aslında bakarsanız, farklı farklı gruplara ayrılarak kendi türlerine yakın mikroplarla yaşama eğilimindeler. Araştırmacılar işe 21 sağlıklı gönüllünün dilinden örnek alarak işe koyuldu. Daha sonra, bizim için besin üreten bazı bakteri gruplarını tanımlamak için onlara bağlanarak ışıldamalarını sağlayan floresan problar kullandılar. Böylece her bir bakterinin dilin hangi bölümünde yer aldığını rahatlıkla görebiliyorlardı. Araştırmacıların Cell Reports'ta da belirttiği üzere istisnasız, aynı türden bakteriler birbirine sıkıca kenetlenmiş, sınırları belirli kümeler oluşturmuştu. Kapak görselimizde gördüğünüz üzere kümeler, mikroskop altında mikrobiyal bir gökkuşağı gibi. Örneğin, kırmızı alanda gördüğünüz Actinomyces bakterileri, dilin epitel dokusuna yakın kısımda çoğalıyor. Camgöbeği alanın içindeki gri noktalar ile gösterilen Rothia bakterileri, diğer kümeler arasında uzun lekeler oluşturuyor. Yeşil renk ile gösterilen Streptococcus bakterileri ise, dilin kenarında ince bir kabuk ve iç kısımda ince damarlar oluşturuyor. Araştırmacılar bu alanları inceleyerek kümelerin nasıl oluştuğunu ve zamanla nasıl yayılma gösterdiklerini tahmin edebilme imkanına sahipler.


Dirac delta fonksiyonu, genelleştirilmiş fonksiyon veya dağılımdır ve İngiliz teorik fizikçi Paul Dirac tarafından sunulmuştur. Delta fonksiyonu ; x=0 hariç her yerde değeri sıfır olan, fakat x=0'da sonsuz büyüklüğe sahip olan ve toplam integrali 1'e eşit olan fonksiyondur. Bu fonksiyon, impuls gibi uzun ve dar atımlar gösteren fonksiyonlar için iyi bir yaklaşım sağlar. Bu durumu öncelikle konsept olarak anlamak adına, basit bir örnekle incelemeye başlayalım. Örneğin, x=0'da noktasal bir q yükümüz bulunsun. Bu yük için yük yoğunluğunu 'i nasıl tanımlarız? Bütün yükün x=0 noktasında bulunduğunu biliyoruz. Ancak bunu matematiksel olarak nasıl gösterebiliriz? İşte Dirac delta fonksiyonu bize tam olarak bu noktada yardım etmektedir. Şimdi, bu örneği matematiksel olarak ifade etmek için, bir vektör fonksiyonu tanımlayalım. Aslında, bu ifade bir noktasal yükün elektrik alanıyla oldukça benzerdir. Eğer hayal edecek olursanız, bu vektör fonksiyonunun, merkezden dışarı doğru küresel olarak saçıldığını anlayabilirsiniz. Matematik dilinde saçılmak demek diverjans demektir. Öyleyse, küresel koordinatlarda bu ifadenin diverjansını alalım ve ne buluyoruz inceleyelim. Diverjans ifademiz aşağıdaki gibiydi. Cevap sıfır! "Dışarı doğru saçılan bir fonksiyonun diverjansı nasıl sıfır olabilir ki?" diye sorabilirsiniz. Bu soruya cevap vermeden önce başka bir şey daha deneyelim. Sonuçta diverjans teoremimizin doğru olduğunu biliyoruz. Öyleyse, bir de o teoremi kullanalım ve bakalım diğer taraf da bize sıfır mı veriyor. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. V, r=0 noktası hariç her yerde sıfır olmakta. Yüzey integralinden de görebileceğimiz gibi, sonucu r=0'dan gelen katkıyla 4 olmakta. olmuş olur. Yani, aslında ? , fonksiyonun x=0'daki değerini, integralden "çekip" alır. Her ne kadar vektör fonksiyonu örneğimiz x=0 noktasında sonsuza gitse de, her durumda fonksiyonun sonsuza gittigi nokta x=0 olmak zorunda değil. Örneğin, x=a noktasında fonksiyon sonsuza gitsin. Ya da, keyfimiz gereği, fonksiyonun x=a noktasındaki değerini seçmek isteyelim. Öyleyse, x=a gibi bir noktada da Dirac delta fonksiyonunu tanımlamalıyız. Kullandığımız mantık oldukça basit. ? , sadece içerisi 0 olduğunda 1 sonucunu vermekte. Öyleyse, içerisini x=a noktasında 0 yaparsak, x=a noktasında da Dirac delta fonksiyonunu kullanmış oluruz. Bilime ve bilmeye dair muazzam bir tutku ve bu tutkuyu elle tutulabilir hale getiren bir anlatma becerisi: Nobel Fizik Ödülü sahibi Richard Feynman'ı benzersiz yapan buydu. Bünyesini sarmış merakın, dinleyen herkese bulaşmasını sağlayan bir ifade yeteneği. GÜZEL DEDİNİZ BAY FEYNMAN, 20. yüzyılın en önemli şahsiyetlerinden birinin sadece bilime dair değil, sanattan çocukluğa, doğadan hayal gücüne, dinden politikaya pek çok alandaki zeka ve mizah yüklü sözlerini bir araya topluyor. Kızı Michelle Feynman tarafından derlenen ve giriş yazılarını ünlü fizikçi Brian Cox ile çellist Yo-Yo Ma'nın kaleme aldığı bu kitap, bir dahinin dünyaya benzersiz bakış biçimini ortaya koyan küçük bir hazine sandığı. - Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır. - Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz. - Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir. Benzer sekilde, x=a noktasında sıçrama yapan fonksiyonumuzun tüm uzaydaki integralinin sonucu 1'i verecektir. Elde etmiş oluruz. Bu sayede, herhangi bir a noktasında da Dirac delta fonksiyonunu kullanarak, integralden f 'yı seçmeyi başardık. Benzer şekilde, üç boyutta da dirac delta kullanılabilir. r vektörü 3 boyutta tanımlandığı icin için, 3 boyutta Dirac delta kullanmamız gerekiyor. 3 boyutta Dirac delta, "? " şeklinde ifade edilmekte. Yani ifade, fonksiyonun yalnizca (0,0,0) noktasındaki değerini 4 olarak vermekte. Geri kalan her yerde de 0 sonucunu vermekte.


Doktorlar 15 Yıldır Bitkisel Hayatta Olan Hastanın Bilincini Onardılar! Bitkisel hayatta olan insanlar, komada olan ve tamamen tepkisiz olan hastaların aksine, uyanık halde bulunurlar ve korkutuldukları zaman göz kırpmak gibi basit reflekslere sahiplerdir; fakat herhangi bir farkındalık ya da zihinsel fonksiyon göstermezler. Bitkisel hayattaki insanlar bazen minimal bilinç durumuna geçebilir. Minimal bilinç durumunda bulunan hastalar az da olsa farkındalığa sahip olurlar. Fakat beyin hasarına bağlı bitkisel hayatta bulunma süresi 12 ayı geçtiği zaman genelde hastaların bir daha düzelemeyeceği ve kalıcı olarak o durumda bulunacağı düşünülür. Yazımızda söz konusu olan hasta bir araba kazasında travmatik beyin hasarı geçirmiş ve 15 yıldır bitkisel hayatta olan 35 yaşında bir erkek. Doktorlardan oluşan bir ekip, kafa ile vücudu birbirine bağlayan en önemli sinirlerden olan vagus sinirini uyarmak için medikal implantlar kullandı. Görüntü olarak yuvarlak bataryalara benzeyen vagus siniri uyarıcıları , diğer bir deyişle "beynin kalp pilleri", normalde epilepsi nöbetlerini ve depresyonu tedavi etmek için kullanılıyor. Vagus sinir uyarıcılarını tedavi yöntemi olarak kullanmak rastgele bir seçim değildi elbette. Minimal bilinç durumunda bulunan hastalar üzerinde yapılan bir araştırmada, hastaların talamusunun uyarılmasıyla alınan olumlu sonuçlara dayanarak yapılan bu seçim başarılı bir hipotezin sonucuydu. Vagus siniri, diğer beyin bölümlerinin yanısıra, talamusa doğrudan bağlıdır ve önceden yapılan araştırmalarda vagus siniri uyarımının metabolizmayı hızlandırdığı tespit edilmişti. Bundan dolayı ekip, VNS implantlarının bitkisel hayatta olan bir hastaya yapacağı etkileri test etmek istedi. Etkileri doğru bir şekilde tespit edebilmek için doktorlar hastanın VNS öncesi ve sonrası EEG ile PET taraması sonuçlarını kaydetti. Sonrasında uyarı şiddetini aşamalı bir şekilde arttırdılar. 1 ayın sonunda -cihazdan geçen akım 1 miliampere ulaştığı zaman- hasta; genel uyarılma, uzun süreli dikkat, vücut hareketliliği ve görsel takipte kalıcı gelişmeler göstermeye başladı. Söz konusu hasta, 15 yıl içerisinde ilk defa bilince dair tutarlı ve ölçülebilir belirtiler gösterdi. Bu durumda, hastalarının 15 yıl sonrasında bitkisel hayattan minimal bilinç durumuna geçmesi, doktorlara göre çok önemli bir gelişme. Bir ayın sonunda hasta, gözleriyle cisimleri takip edebilecek, istendiği zaman kafasını çevirebilecek, terapistini kitap okurken uyanık kalıp dinleyebilecek, doktorlardan biri suratını kendi suratına yaklaştırınca şaşırıp gözlerini büyütecek duruma geldi. Tabii bu gelişmeler sadece davranışlarla sınırlı değil; hem EEG hem de PET taraması sonuçları beyindeki bilinçli halin göstergeleri olan bölgelerinde tutarlı ve uzun süreli aktiviteler olduğunu doğruladı. Ekibin raporunda belirttiği gibi bu çalışmanın sonuçları, 12 aydan uzun süre bitkisel hayatta bulunan hastaların geri döndürülemeyeceği kanısıyla çelişiyor. Fransa'da bulunan Algısal Sinirbilim Merkezi'nde baş araştırmacı olan Angela Sirigu bu durumla ilgili Beyin plastisitesi ve beyin onarımı, biz tüm umutların kaybolduğunu sandığımız zamanlarda bile hala mümkün açıklamasında bulunuyor. Ama şunu unutmamalıyız ki; bu araştırmanın sonuçları heyecan verici olsa bile henüz yeni bir tedavi bulunmuş değil. Araştırma sonuçları daha çok yeni ve bir hasta için olsalar bile gayet umut verici ve gelecek vadediyor olduklarını belirtmek gerekiyor. Ekip, bu vakanın sonuçlarını benzer durumdaki hastalarda VNS'nin etkilerini daha geniş çapta inceleyecekleri bir araştırmanın başlangıcı olarak kullanmayı planlıyor. Çalışmanın sonuçları Current Biology bülteninde yayınlandı.


Dünya Gezegeni: Özellikleri, Oluşumu, İç Yapısı, Atmosferi... Güneş sisteminin üçüncü gezegeni, bizim de yuvamız olan Dünya gezegenidir. Üzerinde canlı yaşam ve sıvı halde su olduğu bilinen tek gezegen olan Dünya, aynı zamanda Güneş sistemindeki en büyük beşinci gezegendir. Kayaç yapılı bir gezegen olan Dünya'nın %29'u kıtaları ve adaları barındıran karalardan oluşurken %71'i ise çoğunluğunu okyanusların oluşturduğu göller, nehirler ve diğer tatlı su kaynaklarını da barındıran hidrosferden oluşmaktadır. Üzerinde milyarlarca yıldır yaşam olduğu bilinen gezegenimizde, bizim maceramız ise yalnızca yaklaşık 200.000 yıl önce başladı. İnsanlığın Dünya üzerindeki macerası her ne kadar insan ömrüyle kıyaslandığında çok uzun gözükse de, Dünya'nın yaşıyla kıyaslandığında göz ardı edilebilecek kadar kısa bir süreye karşılık gelmektedir. Dünya, Güneş sisteminde, adını Yunan ve Roma mitolojisinden almayan tek gezegendir. Dünya kelimesinin kökeninin, İngilizcede ve Almancada sırasıyla "yer" anlamına gelen "eor e/ertha", "erde" kelimeleri olduğu, Türkçeye ise Arapçadan geçtiği düşünülmektedir. Bu nedenle astronomide "yer" kelimesiyle Dünya'yı ifade ederiz. Örneğin sözlük anlamı olarak yeryüzü aslında Dünya'yı ve onun yüzey kabuğunu ifade eder. Fakat bu ifade çok daha genelleşmiş bir kalıba döndüğünden sadece Dünya'nın yüzeyini ifade etmek için kullanılmaz. Fakat yer çekimiifadesi Dünya'nın yüzey çekimini ifade etmek için kullanılan bir ifadedir. Bu nedenle evrendeki bir olaydan bahsederken, örneğin galaksilerin birbirine uyguladığı çekimden bahsederken, galaksilerin yer çekimi demek doğru değildir. Yer çekimi, kütle çekimin gezegenimizin yüzeyindeki özel durumudur. Güneş sisteminde radyoaktif tarihleme gibi çeşitli yöntemlerle yapılan ölçümlerle bulunan en yaşlı materyalin 4.568 milyar yıl yaşında olduğu tespit edilmiştir. Dünya gezegeninin oluşum sürecine dair ölçümler ve hesaplar ise 4.54 0.4 milyar yıl önce ilkel formunun oluştuğunu göstermektedir. Bu tarihin Güneş sisteminin yaşına oldukça yakın olması, sistemin bir bütün olarak oluşmasından kaynaklanır.


Dünya'nın herkes tarafından bilinen uydusu Ay'ın dışında bir başka uydusu daha olduğu pek bilinen bir konu değildir. Burada Dünya etrafında dolanan çok sayıda yapay uyduyu Dünya'nın uydusu olarak saymıyoruz. Uydudan kastımız, doğal bir gök cismi olarak anlaşılmalı. Aslında tarih boyunca Dünya'nın Ay'dan başka uydusu olup olmadığı konusunda bazı iddialar vardı. 19. yüzyıldan bu yana diğer doğal uydularla ilgili pek çok araştırma yapılmıştır ancak hiçbiri kanıtlanamamıştır. Gerçekte de daha önceki yazılarımızda konu ettiğimiz Yere Yakın Cisimler olan bazı gök taşları, Dünya ile rezonansta olan yörüngelere sahiptir. Bu gök taşları Güneş etrafında dolanırlar ve Dünya yörüngesine benzer bir yörüngededirler. Asteroid 3753 Cruithne bunlardan biridir. 2010 TK7 adlı asteroid ise yine Güneş etrafında bir yörüngede dolanır ancak Dünya ile önde ya da arkada olarak 60 derece açı yapan bir yörünge üzerinde, Dünya ile aynı yörünge üzerinde bulunur. Bu tür cisimler Jüpiter gezegeninin yörüngesinde bulunan Truvalılar adlı asteroid grubu gibidir. Güneş etrafında yörüngede olan bunlar gibi bazı küçük doğal uydular kimi zaman geçici olarak Dünya etrafında yörüngeye oturabilirler. Bugüne kadar böyle olduğu kanıtlanan yalnızca 2006 RH120 adlı asteroid vardır. Dünya'nın Ay'dan başka bir uydusu olduğunu iddia eden ilk kişi olan Toulouse Gözlemevinden Fransız astronom Frederic Petit, 1846'da elips yörüngede dolanan bir uydu keşfettiğini bildirmiştir. Bu uydu ile ilgili ayrıntı vermiş olsa da uydunun varlığı kanıtlanabilmiş değildir. Bu, daha sonra Jule Verne'e Ay'ın Etrafında adlı romanı için ilham kaynağı olmuştur. 1898 yılında Hamburg'dan bilim insanı Dr. Georg Waltemath Dünya'nın minik bir uydusunu keşfettiğini duyurmuştur. Bu çalışmaya Ay'ı çekimsel olarak etkileyen küçük uyduları bulmak üzere başlamış ve bulduğu uydunun 119 günlük bir yörünge dönemi olduğunu, 700 km çaplı bu uydunun 1,030,000 km uzaklıkta bulunduğunu, Güneş ışığını yeterince yansıtmadığı için ancak teleskopla görülebileceğini belirtmiştir. Aynı yıl Waltemath bir diğer uydu ile ilgili Science adlı bilimsel dergiye makale göndermiş, bu uydunun 464 metre çapında olduğunu ve Dünya'ya daha yakın olduğunu belirtmiştir. Benzer biçimde Kanadalı iklim uzmanı E. Stone Wiggins 1907 yılında bir uydudan sözetmiştir ancak bu da başkaları tarafından belirlenememiş bir uydudur. Bu iddialardan başka, yeni uyduları gözlediğini söyleyen gözlemciler olmuş hatta bir tanesi, ondan fazla uydu gördüğünü bildirmiştir. Yine bu Dünya'nın Ay'dan başka uydusu olduğu iddia edilen cisimlerin hiçbiri yeniden gözlenerek kanıtlanabilmiş değildir. William Henry Pickering 1903 yılında ikinci bir uydu ile ilgili ve çeşitli gök cisimleri ile ilgili bir çalışma yapmış, 1922 yılında Popular Astronomy adlı dergide yayınladığı makalesinde bunlarla ilgili bilgiler vermiştir. 1950'li yıllarda da bu konuda çalışmalar yapılmıştır. Küçük gök cisimlerinin geçici olarak Dünya tarafından yakalandığı, 2006-2007 yılları arasında Dünya çevresinde dolanan 2006 RH120 adlı asteroidle kanıtlanmıştır. 2010 yılında Dünya'nın Truvalısı olan 2010 TK7 adlı asteroid belirlenmiştir. Yarı uydu adı verilen, Dünya ile aynı döneme sahip olan ve Güneş etrafında dolanan bazı asteroidler bulunmaktadır. Bunların yörüngeleri genellikle kararlı değildir. Binlerce yıl içinde farklı yörüngelere geçebilirler. Bunlardan bazıları, 2010 SO16, 2004 GU9, 2006 FV35, 202 AA29, 2013 LX28, 2014 OL339, 2016 HO3 ve 3753 Cruithne'dir. Sonuncusu 1986'da keşfedilmiştir. Basıklığı büyük bir yörüngeye sahiptir ve Dünya'dan bakıldığında, Dünya'nın hareketinin de etkisiyle sanki bir atnalının dış sınırlarını çiziyormuş gibi hareket ettiği görülür. Bu cisimlerden biri olan 2010 TK7, Dünya ile Güneş arasındaki ortak çekim etkisiyle belirlenen ve çekim etkilerinin eşit olduğu Lagrange noktalarından biri olan L4 noktasında Dünya'ya her zaman sabit uzaklıkta olacak biçimde Güneş etrafında dolanmaktadır. Dünya'nın Ay'dan başka uydusu olarak sayılabilecek fakat yarı uydu olarak adlandırılan bu asteroid 2016 yılında keşfedilmiştir. Yüzyıllar boyunca aynı yörüngede kalacağı düşünülen ve Dünya etrafında yörüngede dolanıyor gibi görünen bir gök cismidir. Adı, Güneş etrafında dolanmakta olduğundan verilmiştir ancak aynı zamanda Dünya etrafında da dolanmaktadır. Gerçekte Dünya'nın uydusu olarak nitelemek için uzaklığı çok fazladır ama yarı uydu olarak tanımlanabilir. NASA'nın Yere Yakın Cisimler Merkezinden Paul Chodas, 10 yıl kadar önce de 2003 YN107 adlı asteroidin de benzer bir yörüngesi olduğunun belirlendiğini ancak şimdi uzaklaşmış olduğunu belirtmiştir. Yaptıkları hesaplara göre 2016 HO3 yaklaşık olarak 100 yıldır Dünya'nın yarı uydusu konumundadır ve yüzyıllarca da böyle kalacaktır. 2016 HO3 asteroidinin çapı yalnızca 41 metredir. Şu anda bilinen en küçük, en yakın ve en stabil yarı uydudur. Bu yarı uydu Güneş etrafındaki yıllık hareketi sırasında zamanının yaklaşık olarak yarısını Güneş'e daha yakın olarak diğer yarısını da daha uzak olarak geçirmektedir. Ayrıca yörüngesi biraz eğiktir (8 derece kadar) ve bu nedenle de kimi zaman Dünya yörüngesinin üzerinde kimi zaman da aşağısında bulunmaktadır. Güneş etrafında 365,93 günde dolanmaktadır ve bu bir Dünya yılından 16,6 saat fazladır. Bu durumda zamanla uzaklaşarak bir süre sonra Dünya'dan uzakta ve onun etrafında dolanmıyor gibi görünmesi beklenir. Dünya'nın güçlü çekimi, yörüngesini değişikliğe uğratarak uzaklaşmasını engellemektedir. Paul Chodas'ın verdiği bilgilere göre bu gök cismi kimi zaman Dünya'ya göre önde kimi zaman da arkada olacak biçimde gitmektedir. Dünya'nın güçlü çekimi nedeniyle Ay'ın uzaklığının 100 katından (40 milyon km) daha uzağa gidememektedir. Aynı etkiyle Ay'ın uzaklığının 38 katından (14 milyon km) daha yakına da gelememektedir. Aslında yörüngesine bakıldığında Güneş etrafında dolanmakta, Dünya'dan bakıldığında ise aynı zamanda Dünya etrafında dolanıyor görünmektedir. Bu gök cismi ilk kez 27 Nisan 2016'da, Hawaii, Haleakala'da bulunan Pan-STARRS 1 Asteroid Tarama Teleskobu ile gözlenmiştir. Büyüklüğü henüz tam olarak belirlenememiştir ancak 40 metre ile 100 metre arasında olduğu düşünülmektedir. Bu cismin yakın zamandaki Dünya'ya en yakın konumda bulunabileceği zamanlar, Yere Yakın Cisimler Merkezi'nin internet sayfalarında verilmektedir. Bir olanak bulursak biz de bu cismi gözlemeye çalışacağız. Bu oldukça zor, çünkü en yakın konumunda bile 21 kadir parlaklığında. Bu kadar sönük olunca, ardarda pek çok poz alıp birleştirerek belki görme şansımız olabilir. Belki de tarihçe kısmında verdiğimiz ve bulunduğu iddia edilen ancak daha sonra bir daha gözlenemediği için Dünya'nın uydusu olduğu kanıtlamayan gök cisimleri, 2016 HO3 gibi geçici bir zaman aralığında Dünya'nın uydusu olmuş, daha sonra başka yörüngeye oturarak ayrıldığı için bir daha gözlenememiş asteroidler olabilir. Bu nedenle geçmişte Dünya'nın Ay'dan başka uydusu olup olmadığı sorusu cevapsız kalacak gibi görünüyor.


Astronomlar tarih boyunca çeşitli gözlemler sonucunda gök cisimleriyle ilgili birçok niceliği hesaplamaya uğraşmışlardır. İsa'dan önceki tarihlerde de bu konuda çok başarılı olan bilim insanları olmuştur. Örneğin, günümüzde bile Dünya'nın düz olduğunu iddia eden ya da buna kesin olarak inanan insanlar varken, İsa'dan 240 yıl önce Yunan astronom Eratosthenes Dünya'nın büyüklüğünü hesaplayabilmiştir. O zaman için oldukça büyük başarı olduğunu söyleyebileceğimiz bu hesaplama, bugün bildiğimiz değere oldukça yakındır. Eratosthenes, İsa'dan önce 276 ile 196 yılları arasında yaşamış, Yunan matematikçi, astroonom, coğrafyacı ve şairdir. Burada anlattığımız başarısından başka, artık yılları ilk tanımlayan ve 675 yıldız içeren bir yıldız kataloğu yapan, çeşitli hesaplamalarla ve tutulmaları kullanarak Güneş'in ve Ay'ın uzaklıklarını hesaplayabilmiş bir bilim insanıdır. Eratosthenes, yaz dönencesinde, iki ayrı şehirde gölgelerin açılarını kaydetmiş, bu iki şehir arasındaki uzaklığı da hesaplayarak geometri bilgisi yardımıyla Dünya'nın çevresini hesaplamayı başarmıştır. Bu hesaplamayı yapabilmek için, öncelikle Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmek gerekir. Eratosthenes, o günlerde Mısır'ın kuzeyindeki İskenderiye olarak bilinen, Nil Nehri'nin Akdeniz'e açılan ağzında yer alan kıyı şehrinde yaşamaktaydı. Her yılın belli bir zamanında, yaz dönencesinde, yani 21 Mart'ta gece ile gündüzün eşitlendiği günde, Güney Mısır'da yer alan Syene adlı şehirde, direklerin ya da kuyuların içinde öğle zamanında gölge oluşmadığını bilmekteydi. Eratosthenes aynı zamanda, yaşamakta olduğu İskenderiye'de ise, yaz dönencesi dahil yılın hiç bir gününde, direkt ya da kuyularda gölgesiz hiçbir zaman olmadığını da biliyordu. Yani başka bir deyişle, Yaz Dönencesi'nde öğle zamanı Syene'de çubukların gölgesi olmuyorken, İskenderiye'de çubukların gölgesi oluyordu. Bunun anlamı, Syene'de Güneş ışınları o zamanda yere dik ulaşırken, daha kuzeydeki İskenderiye'de eğik ulaşmaktaydı. Bu durumda İskenderiye'de yaz dönencesinde öğle vakti dikili bir çubuğun gölgesinin çubukla yaptığı açı yeterince duyarlı bir biçimde hesaplanırsa, geometri yardımıyla Dünya'nın eğriliği belirlenebilirdi. Eratosthenes bunun için İskenderiye'deki yüksek bir kulenin gölgesinin uzunluğunu kullandı ve basit geometri kullanarak kule ile gölge arasındaki açıyı 7,2 derece olarak buldu. Eratosthenes, günümüzde geometri derslerinde öğretilen biçimde, gölge açısının, Dünya'nın merkezinden ölçüldüğü biçimiyle İskenderiye ve Syene arasındaki açıya eşit olacağını belirledi. 7,2 derece, büyük çemberin tümünün 50'de 1'i kadardır. Yani, 7,2 derecenin 50 katı, 360 derece eder. Eratosthenes, basit orantı yardımıyla, eğer bu iki şehir arasındaki uzaklığı ölçebilirse, bu uzaklığı 50 ile çarptığında Dünya'nın çevresini hesaplayabileceğini anlamıştı. Eratosthenes, İskenderiye ile Syene arasındaki uzaklığı, o zaman kullanılan stadyon diye bir ölçü cinsinden 5.000 stadyon olarak hesapladı. Onun hesabının ne kadar duyarlı olduğunu belirleyebilmek için, bu stadyon biriminin bildiğimiz ölçülerde ne kadar bir uzunluğa karşılık geldiğini bilmemiz gerekir. İşin kötü yanı, o tarihlerde, stadyon için belirli bir değer bulunmaması, farklı farklı ölçüler kullanılıyor olmasıydı. Yine de yapılan hesaplamalara göre Eratosthenes'in en çok %16, en iyi de %1 kadar hatayla Dünya'nın çevresini hesapladığını söyleyebiliriz. Bu bile, o zaman için oldukça duyarlı bir sonuçtur. Hele ki günümüzde hala Dünya'nın düz olduğunu iddia edebilenler varken, binlerce yıl önce çok basit yöntemlerle bunu ispatlamış olması mı takdire şayandır, yoksa günümüzdeki durum mu acınasıdır, kararı sizlere bırakıyoruz.


Dünyanın En Büyük "Yüzen Güneş Enerji Santrali" Artık Devrede! Sıcak ve havadaki nem oranının yüksek olduğu bölgelerde güneş panellerinin verimlerinde düşüş meydana gelir. Yüzen güneş enerjisi santralleri, birçok uygulamada su buharlaşmasını azaltma kabiliyetleri nedeniyle Dünya genelinde giderek daha fazla popüler hale gelmektedir. Şimdiye kadarki yüzen güneş enerji santrallerinin en büyüğü 2021'de Çin'de devreye girmiştir. Fotovoltaik dönüştürücü sistemlerinin bir üreticisi olan Sungrow firması tarafından inşa edilen 40MW gücündeki santral, Huanian şehrine ve dolayısıyla Çin'in elektrik dağıtım ağına bağlanmıştır. Yüzen santralin kurulduğu alan, eskiden kömür madenciliği operasyonlarının yapıldığı bir yerdedir. Çünkü kömür madeni olan bir bölgedeki su, mineralize yapıda ve çoğunluğu kullanılmaz halde olacaktır. Santralin üzerinde bulunduğu, ismi bile olmayan bu göl insan yapımıdır. Yıllarca madencilik faaliyetlerinden dolayı zeminin çökmesi ve buraya yağmur sularının dolması ile meydana gelmiştir. Yüzen güneş enerjisi santralleri, işe yaramaz su ve toprağın tekrar değerlendirilebilmesi için kullanışlı olduklarından avantajlıdır. Santralin içinde bulunduğu su, doğal olarak sistemi ve ortam sıcaklığını soğuttuğu için uzun süreli ısınmadan dolayı meydana gelebilecek hasarları minimize etmektedir. Bununla birlikte yüksek nem seviyelerine karşı verimli çalışması için özelleştirilmiş, yüzen fotovoltaik panel dizileri tatlı suyun buharlaşmasını engeller. Kurucu ekip, yoğun nüfuslu bölgelerde yer kaplamaktan kaçınmıştır, ki bu durum özellikle Çin gibi bir ülkede mecburidir. Ülke şu anda her biri en az bir milyon kişiden oluşan yüzden fazla şehre ev sahipliği yapmaktadır. Her ne kadar bir zamanlar karbon emisyonları ve iklim değişikliği konusunda dünyadaki büyük suçlular arasında yer alsa da Çin ciddi bir atılımla yeni bir sayfa açmıştır. Şimdi daha yeşil, daha sürdürülebilir bir geleceğe yönelme arayışı ile yenilenebilir enerjilerin kullanılmasında bir dünya lideri haline gelmiştir.


Genel fizikte eğik atış hareketini, mekaniğin temellerini anlamada anahtar bir giriş noktası olarak görmek mümkündür. Fazlaca gözden kaçan bu konu, bazı konseptleri anlayacak bakış açılarını geliştirmemizde kilit bir rol oynuyor. Bu nedenle eğik atışları sadece formüller ve örnekler bağlamında incelemeyip, işin gerçekten fiziğini açıklayarak bu konuyu daha iyi kavramanızı sağlayacağız. - gg yer çekimi ivmesi hareket boyunca sabittir. - Hava sürtünmesinin etkisi ihmal edilmektedir. Birinci maddenin amacı şudur: Yer çekimi ivmesi, yüzeyden uzaklaştıkça azalır yani aslında sabit değildir. Fakat bu tür gündelik örneklerde bu miktar o kadar azdır ki, onu sabit kabul etmemek işleri karmaşıklaştırmaktan başka bir işe yaramaz. İkinci maddenin amacı ise eğrimizi daha pratik bir şekilde tanımlayıp karmaşadan kaçmaktır. Elbette bu ikisini de dahil ettiğiniz hesaplamalar yapabilirsiniz, fakat henüz ihmal ettiğimiz versiyonunun bile nasıl olduğunu bilmiyoruz! Her şey sırayla... Eğik atış hareketini aşağıdaki görselle ifade edebiliriz. Cisim belirli bir başlangıç hızı vi, belirli bir başlangıç açısı i _i ile fırlatılmaktadır. Burada dikkat etmeniz gereken ii alt indisidir, bu başlangıç değerini belirtmek için kullandığımız bir göstergedir . Bazıları "00" ile de gösterir. - Önce yukarıya doğru çıkacak, sonra aşağıya doğru düşecektir. - Bunu yaparken açıya bağlı olarak bir miktar da yatayda yol alacaktır. - Yukarı çıkıp aşağıya indiğine göre, bu hareketin durduğu bir tepe noktası olacaktır. - Eğer çok dik açıyla atarsak yatayda çok az hareket edecektir. - Eğer çok dar bir açıyla atarsak çabuk düşeceği için yatayda yine az hareket edecektir. - O halde bir "ara açı" değeriyle en ileri noktaya fırlatmak mümkün olmalıdır. Belki bunlar şu anda sizin sezgilerinizle tam örtüşmüyor olabilir, hepsine katılmayabilirsiniz. Lakin hepsinin doğru olduğunu ve en önemlisi neden öyle olması gerektiğini göstereceğiz. Öncelikle hareketi adım adım inceleyelim.


Elektrik çarpması denen durum, üzerimizden elektrik akımı geçmesiyle gerçekleşir. Bu noktada, bir insanı öldürenin elektrik akımı mı yoksa voltaj mı olduğunu merak ediyorsanız buradaki yazımızı okuyabilirsiniz. 0.01 Amper'in üzerindeki akımlar, şiddetli ağrılara ve acıya sebep olabilmektedir. 0.1 Amper ile 0.2 Amper arasında akıma maruz kalmak ise, ölüme yol açabilir. 0.2 Amper'in üzerine kısa süreli maruz kalmak ise, ölümcül olmamakla beraber, yanıklara ve baygınlığa yol açar. Elektrik akımı, elektronların hareketiyle gerçekleşir. Bu akım her daim yüksek potansiyelden düşük potansiyele doğrudur. Bunu kafanızda netleştirmek için elektrik devrelerindeki güç kaynağını bir baraja benzetebiliriz. Baraj kapakları açıldığında , su , seviyenin yüksek olduğu taraftan düşük olduğu tarafa doğru akar. Eğer bir potansiyel fark yoksa, elektrik akımı gerçekleşmez. Elektrik akımına dair diğer bir önemli özellik ise, her daim daha düşük dirençli yolu tercih etmesidir. Bunu da bir örnekle pekiştirebiliriz. Evden okula gitmek için önümüzde iki yol olduğunu düşünelim. Bunlardan bir tanesi engebeli ve eğimli toprak yol olsun. Diğeri ise yepyeni asfalt bir yol. Hangisinden gitmeyi tercih ederdiniz? Kuşkusuz asfalt yolu tercih ederdiniz. Tabii eğer macera aramıyorsanız. Ne mutlu ki elektronlar bir macera arayışında değiller! Elektronlar da, tıpkı bizim asfalt yolu tercih etmemiz gibi, düşük dirençli yolu tercih ederler. Bu sebeple, düşük dirence sahip olan koldaki akım, yüksek dirençli koldaki akımdan her zaman daha yüksek olur. Eğer bir koldaki direnç sıfırsa ya da diğer koldaki dirence oranla göz ardı edilebilecek büyüklükteyse, akımın tamamının düşük direncin üstünden geçtiği kabul edilir . Elektrik akımının nasıl davrandığını anladığımıza göre, şimdi kuşların neden çarpılmadığını anlamaya hazırız. Ama önce, önemli ve yaygın bir yanlış inancı düzeltmemiz gerekmektedir.


Elektromanyetik spektrumda insan gözünün görebildiği aralığı tanımlayan "görünür bölge"nin dalga boyu aralığı yaklaşık 380-700 nanometredir. 380 nm tarafı yüksek enerjili bölge olan mor-mavi ışığa, 700 nm tarafı ise düşük enerjili bölge olan kırmızı ışığa karşılık gelir. Görünür bölgede gördüğümüz renkler, sırasıyla gökkuşağında gördüğümüz renklerdir. - Görünür ışığın dalga boyu 380-700 nanometre arasındadır. - Görünür ışık için dalga boyu en büyük olan renk kırmızıdır (700 nanometre tarafı). - Görünür ışık için dalga boyu en küçük olan renk mor-mavidir (380 nanometre tarafı). - Görünür ışık için dalga boyları sıralaması küçükten büyüğe; mor, mavi, yeşil, sarı, turuncu ve kırmızıdır. Elektromanyetik radyasyonu oluşturan elektromanyetik spektrumun tüm bölgeleri ışık olarak adlandırılabilir. Ancak bizler bunun çok küçük bir bölümünü görebiliriz, bu bölgeyi de görünür bölge olarak adlandırırız. Çünkü gözlerimizdeki fotoreseptör hücrelerden olan koni hücreleri sadece küçük bir bant aralığına duyarlıdır. Spektrumun diğer bölgeleri, görsel anlamda, biyolojik algı limitimizin dışında kalmaktadır. Bu nedenle insan gözü, elektromanyetik spektrumun yaklaşık %0.0035'lik bir kısmını görebilmektedir. İnsanın görüş yeteneğinin neden bu aralığın dışına çıkılamamasının nedeni, evrimsel açıdan bu yönde bir seçilim baskısı ve/veya tür içi varyasyon bulunmamasıdır. Keza etrafımızda görünür bölge ışınları Güneş nedeniyle oldukça fazla bulunmaktadır. Oysa ki mikrodalga, X-ışını gibi ışınlar neredeyse hiç yoktur, dolayısıyla bunları görebilmek evrimsel açıdan da neredeyse hiçbir anlam ifade etmez. Hominid atalarımızın besin kaynakları olan meyveler görünür bölge dalga boylarında ışığı yansıtmaktadırlar ve türümüzün göz evriminin bu doğrultuda gerçekleştiği düşünülmektedir. Bununla birlikte görünür bölgeleri bizden farklı olan bazı kuş türlerinin besin kaynakları morötesi ışığı yansıtmaktadırlar. Keza katarakt gibi durumlarda gözdeki lensin ameliyatla aldırılması durumunda, eğer yerine yenisi konmayacak olursa, göz mor bölge tarafında daha çok ışık görmeye başlar. Bu durum gördüğümüz nesnelerin rengini algılayış şeklimizi değiştirir, onları daha mavi-mor tonlarda yapar. Büyük ressam Claude Monet bu durumu tecrübe etmişti ve tablolarındaki farklılık durumu özetler nitelikteydi. Tüm görünür bölgeyi barındıran bir beyaz ışık demeti prizmadan geçerse, farklı dalga boyları farklı açılarla kırılarak ayrılırlar ve renkleri oluştururlar. Çıplak gözle algılayabildiğimiz tüm renklerden oluşan görünür bölge, en küçük dalga boyuna sahip olan mor (380 nm) ve en büyük dalga boyuna sahip olan kırmızı (700 nm) renkleri arasındadır. Burada resimlerden, boyalardan alışık olduğumuz renk kavramı kafanızı karıştırmamalı. Gökkuşağını oluşturan tüm renklerin birleşimi aslında beyaz renktir, fakat boyaların hepsini birleştirecek olursanız koyu bir ton ortaya çıkar. Bu, yansımanın ve soğurmanın doğasıyla alakalıdır. Görebildiğimiz ışığın doğal kaynağı, yıldızımız olan Güneş'tir. Güneş'in rengini çoğunlukla sarımsı olarak tanımlarız ve bu durum onun yüzey sıcaklığı ile doğrudan ilişkilidir. Bu durum ışımanın doğasıyla ilgilidir, bir başka deyişle cisimler sıcaklıklarından ötürü bir ışıma yaparlar. Fakat insan gibi göreli olarak soğuk cisimler, görünür bölgede ışık yayacak kadar sıcak değildir. Bu nedenle geceleri insan gibi nesneleri gözleyebilmek için kızılötesi frekanslarda çalışan gece görüş kameraları geliştirilmiştir. Fakat Güneş'in yüzey sıcaklığı yaklaşık 5780 Kelvin (5500 C) dolaylarındadır ve böyle bir cisim görünür bölgede oldukça fazla ışıma yapar. Bir demirin ısındıkça kızarmasının nedeni de budur.


Mikrodalgalar hava durumlarını izlerken gördüğümüz durağan veya hareketli haritalardan, yemek pişirdiğimiz fırınlarımıza kadar, hatta evrenin erken dönemlerinden bize ulaşan sinyallere kadar, fark edilir bir şekilde günlük hayatımızdadır. Yaklaşık 12.24 cm dalga boyunda (yaklaşık 2.45 GHz frekans) elektromanyetik radyasyon yollayan mikrodalga fırınlar, yiyeceklerin içindeki su ve yağ moleküllerini titreştirirler. Mikrodalga mertebesindeki elektromanyetik radyasyon ile harekete zorlanan moleküller sıcaklığı arttırır ve yiyecek pişirilmiş olur. Mikrodalgalar, radyo dalgaları bölgesinin yüksek frekans ucunda bulunan bir kısımdır ve kullanılan teknolojik yöntemler nedeniyle radyo dalgalarından ayrılırlar. Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi mikrodalgaların farklı dalga boyları farklı bilgiler sağlar. Mesela orta uzunluktakiler bulut, toz, duman, kar ve yağmurdan etkilenmeden Dünya yüzeyini gösterirler. Küresel konumlama sistemi için gerekli olan L-bandı ormanların gölgede kalan bölgesine de nüfuz ederek yağmur ormanlarının toprak nemini ölçebilir. Çoğu haberleşme uydusu C, X ve Ku-bantlarını yerdeki istasyonlara sinyal göndermede kullanmaktadır. Hangi alt bandında olursa olsun temelde mikrodalgalar bulut, yağmur, kar ve dumandan etkilenmez, bu nedenle uydu iletişimi ve Dünya'nın uzaydan incelenebilmesinde büyük fayda sağlar. Quick Scatterometer uydusu üzerindeki SeaWinds cihazı , mikrodalga spektrumunun Ku-bandındaki radar atmalarını kullanmaktadır. Mikrodalga atımlarının enerjisindeki değişimleri ölçer ve okyanus yüzeyine yakın rüzgarın hızını ve yönünü belirleyebilir. Mikrodalgaların bulutlardan geçebilmesi, bilim insanlarının bir kasırganın altındaki koşulları izlemesini sağlar. Radar teknolojisi etkin bir uzaktan algılama sistemi olarak düşünülebilir, çünkü aktif olarak bir mikrodalga atması gönderir ve geriye yansıyan enerjiyi algılar. Doppler radarı, saçılım-dağılım ölçüm cihazları ve radar yükselti ölçerleri mikrodalga frekansları kullanan aktif uzaktan algılama araçlarına örnektir. NASA/CNES Okyanus Yüzey Topografyası Misyonu 'na ait Jason-2 uydusu üzerindeki radar yükselti ölçer cihazı deniz seviyesinin yüksekliğini belirleyebilir. Bu radar yükselti ölçeri, mikrodalgaları deniz yüzeyine iki farklı frekansta (13.6 ve 5.3 GHz) gönderir ve atımların uzay aracına geri dönmesi için gereken zamanı ölçer. Uzay aracının yüksekliğini ölçen ve atmadaki su buharı etkisini düzelten diğer ölçüm cihazlarından elde edilen verileri kendi verileri ile birleştirerek, deniz seviyesi yüksekliğini santimetre duyarlılığında ölçebilir. Pasif uzaktan algılama, uydudan veya enstrümandan kaynaklanmayan elektromanyetik dalgaların algılanmasını işaret eder. Sensör elektromanyetik radyasyonu toplayan pasif bir gözlemcidir. Üzerlerinde pasif uzaktan algılama cihazları bulunan uydular, hava durumu grafikleri ve yüzey sıcaklıklarının incelenmesine getirdikleri yeniliklerle hava tahmininde devrim yaratmışlardır. NASA'nın Tropik Yağış Ölçüm Misyonu'nda bulunan bir mikrodalga görüntüleyici fırtına bulutlarının altından gelen verileri yağmurun yapısını ortaya çıkarmak için yakalayabilmektedir. 1965 yılında, Bell Laboratuvarından Arno Penzias ve Robert L Wilson L-bandındaki mikrodalgaları kullanarak beklemedik bir keşif yapmışlardır. Özel düşük gürültü antenini kullanarak arka plandaki gürültü sinyallerini tespit ettiler. Gürültüyle ilgili garip olan şey ise, her yönden gelmesi ve şiddetinde fazla miktarda değişimlerin gözlenmemesiydi. Bu statik durum, tıpkı havaalanı kontrol kulesi tarafından yapılan radyo yayınları gibi, gezegenimizdeki bir şeyden kaynaklansaydı; tek bir yerden gelmesi gerekirdi, her yönden değil. Bilim insanları rastlantı eseri, evrenin yaklaşık 380.000 yıl yaşından ortaya salınan fotonlar kaynaklı kozmik mikrodalga arka plan ışımasını bulduklarını anladıklarında, tüm evreni dolduran bu radyasyonun evrenin başlangıcı ile ilgili en geçerli modele, yani Büyük Patlama'ya işaret ettiğini de anlamışlardı.