14 Kasım günü Ay, 1948'den beri Dünya'ya hiç olmadığı kadar yakın görünecek. Bundan sonraki en yakın Süper Ay ise 2034'de gerçekleşecek. Ay, yörüngesi etrafında dolandığı sırada Dünya'ya en yakın konumundaysa ve aynı zamanda bu sırada dolunay ya da yeni ay evresindeyse, biz bu tesadüfi olaya Süper Ay diyoruz. Yani fiziksel hiçbir anlamı yoktur. Ay yörüngesi etrafında dolanırken bazen Dünya'ya yakın, bazen uzak olur ve evreleri de sürekli değişir. Elbet bir noktada bu ikisi denk gelir ve bu ender olay gerçekleşir. Teleskopla İzlemek İyi Bir Fikir Değil! Dolunay evresindeyken bu kadar yakın olması, ciddi bir parlaklığı olacağı anlamına geliyor. Biz Ay'ı, dolunay zamanı gözlemeyiz. Çünkü çok ciddi bir parlaklığı vardır ve teleskobun da topladığı ışıkla gözü ciddi anlamda yorar. Bu yüzden eğer özel bir Ay filtreli teleskoptan bakmıyorsanız, çıplak gözle bu manzaranın tadını çıkarmanız, kesinlikle daha keyifli olacaktır. Aslında hoş bir tesadüf olmasının yanında önemli bir fiziksel anlam ifade etmiyor. Bu durumu en güzel sayılarla ifade edebiliriz. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384,399 kilometredir. Fakat bu ortalama bir değerdir. En yakın konumundayken 362,600 km uzaktayken, en uzak konumunda da 405,400 km uzaklıkta yer alır. Kaldı ki, bu değerler de sürekli sabit değildir, zaten bu olayı ender hale getiren de bu değişimlerdir. En yakın konumu aslında 356,400 km ile 370,400 km arasında değişir. En uzak konumu ise 404,000 km ile 406,700 km arasında değişir. Haliyle en yakın olduğu zaman bile, sabit bir değer değil. Bu hareketlerin hepsini belirli mekanik yasaları çerçevesinde hesaplayıp, rahatça bilebiliyoruz. 14 Kasım tarihinde Ay'ın en yakın konumu bizden tam olarak 356,511 km olacak. Bu değerin, az önce verdiğimiz değerleri göz önüne alınca, gerçekten de sınıra çok yakın olduğunu görüyoruz! Fakat bu durum öyle çok özel bir durum değil! Bu yıl 7 Nisan'da Ay, tam olarak 357,163 km uzaklıktaydı. Bu değer 14 Kasım'da göreceğimizden yalnızca 652 km daha fazla. Mevcut ortalama uzaklığına bakınca bu değer, bize yalnızca %0.17 daha yakın olacağını söylüyor. Hatta 16 Ekim'de de 357,859 kilometre kadar yakındaydı. Her ay, bir en yakın konumu, bir de en uzak konumu olduğunu unutmayın. Bu değerlerin değişimini aşağıdaki kaynaktan inceleyebilirsiniz. Şu zamana kadar, Ay ile depremler arasında bir ilişki yakalamak için birçok araştırma yapıldı. Bunların hiçbirisinde doğrudan bir ilişki yakalanamadığı gibi, bir ilişki olmadığı sonucu da paylaşıldı. 2004 ve 2011 yılında gerçekleşen deprem ve tsunamiler ile Süper Ay arasında bir ilişki varmış gibi söylentiler olsa da, hiçbir zaman bilimsel bir kanıt bulunamadı. Tesadüfi bir şekilde bu satırları yazdığımız gün, Yeni Zelanda'da 7.8 şiddetinde deprem oldu. Tam da Süper Ay'dan bir gün önce! Fakat burada rahatlıkla tesadüfi diyebiliyoruz, nasıl bu kadar eminiz, biraz daha iyi anlayabilmeniz için örneklendirelim. Elinizde bir zar var ve 600 defa atıyorsunuz. Zarın üzerinde altı farklı sayı olduğundan her bir sayı yaklaşık 100 defa gelmiştir. Yaklaşık diyoruz, çünkü olasılıklar belirli bir istatistiksel dağılım görünmesine sebep olabilir. Bu dağılımı 68-95-99.7 kuralı dediğimiz kurallar gibi bazı istatistiksel yöntemlerle ölçeriz. Eğer sıradışı bir durum varsa, bunu matematiksel olarak fark edebiliyoruz, fakat bu durumun neye sebep olduğunu iyi görmek lazım: İstisnalara. Yani sıradışı görünen tesadüfi olaylar, aslında gayet doğal bir matematiksel sonuç olabilir. Kesin bir ilişki kurabilmemiz için, bir ayın içerisindeki 30 gündeki depremlerle karşılaştırma yaparız. Tıpkı atılan bir zar gibi, depremler her güne eşit paylarda düşüyorsa, sıradışı bir şey beklememek gerekir. Şu anda gerçekleşen de tam olarak bu. Süper Ay gibi olaylar olduğunda gerçekleşen depremler dikkat çekiyor, bir algıda seçicilik yaratıyor, fakat diğer günlerde de bu depremler yaşanıyor. Hatta, Süper Ay olduğu zaman neredeyse hiç deprem olmuyor. Dolayısıyla Süper Ay ile veya Ay'ın herhangi bir durumu ile depremler arasında bir ilişki kurmak, pek bilimsel görünmüyor. Zaten % 0.17'lik bir değerin, muazzam bir fark yaratmasını beklemez anlamsızdır. Zira 652 km'lik bir yakınlık değişimi, bir ay içerisinde yörüngesi üzerinde gidip gelirken yaptığı 50,000 kilometrelik değişimin yanında bir hiçtir. Eğer 652 kilometre ciddi bir fark yaratsaydı, her ay, Ay'ın bu düzenli yakınlaşıp uzaklaşmasından kaynaklanan 50,000 kilometrelik fark neler yaratırdı siz düşünün. Bu yüzden, Ay'ın bu tesadüfi yakınlaşma olayını, doğal afetlere bağlamak bilimsel durmadığı gibi, bilimden de bir yanıt alamamıştır. Buraya sadece basit bir hayır yazmak istiyoruz. Çünkü genelde bu fikri savunanlar; hiçbir bilimsellik esamesi barındırmadığı halde, bilimsel olduklarını iddia eden, astrologlar oluyor. Açık bir şekilde söyleyebiliriz ki, Ay'ın veya diğer gök cisimlerinin sizin üzerinizde fiziksel hiçbir etkisi yoktur.


Süperlüminal hareket, ışıktan hızlı gerçekleşen ya da gerçekleşiyor gibi gözüken olayları tanımlamakta kullanılan bir ifadedir. Einstein'ın Özel Görelilik Teorisi'ne aşina olanlar hemen karşı çıkıp, "hiçbir şey" ışıktan hızlı hareket edemez diyebilir. Lakin Özel Görelilik Teorisinin kendisi tam olarak bunu ifade etmemektedir ve "bazı şeyler" ışıktan hızlı hareket edebilir ya da öyle görünebilir. Fakat bu durum, ışıktan hızlı bir iletişimi mümkün kılmamaktadır. Özetle bugüne kadar, ışıktan hızlı hareket eden bir "parçacık" gözlenmemiştir. Bunun tek istisnası kuantum dolanıklık gibi gözükse ve hatalı bir şekilde öyle sanılsa da; aslında kuantum dolanıklık ile de ışıktan hızlı bir iletişim söz konusu değildir. Bu, naif bir hesaplama yöntemidir; zira görünürdeki hız, cismin gerçek hızı değildir. Çoğu durumda sadece bir yanılsamadan ibarettir; bunun örnekleri aşağıda verilecektir. Benzer şekilde, bugüne kadar gözlenen ışıktan hızlı hareket vakalarında da gerçek bir bilgi transferi bulunmamaktadır ve hatta söz konusu hareketi yapan cisim, çoğu zaman gerçek bir cisim bile değildir; bunun da örnekleri aşağıda verilecektir. - Işığın boşluktaki hızından yavaş, lakin içerisinde bulunduğu ortamdaki hızından hızlı hareket edilmesi durumu . - Gerçekten de ışık hızının boşluktaki hızından hızlı bir hareketin gerçekleşmesi, lakin bunu gerçekleştirenin bir fiziksel nesne olmayışı nedeniyle, klasik hareket kavramından farklı olması. - Özellikle ışık hızına yakın hızlarda gözlemciye bağlı olarak hareketin ışıktan hızlı görünmesi/ölçülmesi . Görülebileceği gibi süperlüminal hareket , literatürde birkaç farklı başlıkta karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle bunların ayrımını yapmak, sonra her birinin ne olduğuna odaklanmak önemlidir. Not: Belirtmekte fayda var ki bu yazıda süperlüminal hareket ile yalnızca, şu ana kadar gözlemi yapılmış ve doğruluğu bilinen olayları listeliyoruz. Bunun dışında takyonlar ve Warp Drive gibi teorik konular bulunsa da bu konuları bu makalenin dışında tutuyoruz . Benzer şekilde, kuantum dolanıklık gibi kuantum mekaniksel ve Evren'in Büyük Patlama'dan sonra ışık hızından hızlı genişlemiş olabileceği gibi kozmolojik durumları da burada tartışmayacağız. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. İlk anlaşılması gereken nokta, "Işık hızı aşılamaz!" ifadesiyle kastedilenin, "ışığın boşluktaki hızı" olduğudur. Işığın farklı ortamlarda ölçülen hızı bu değerden kayda değer miktarda daha düşüktür. Böyle bir ortamda başka bir parçacık, ışığın o ortamdaki hızını geçebilir ve bu olduğunda Cherenkov ışıması ortaya çıkar. Bu, nükleer reaktörlerde sık rastlanan ve su altı nötrino dedektörlerinin de temel çalışma prensibini oluşturan bir olaydır. O halde ışık hızının aşılabileceği ilk durumu, ışık hızının boşluktaki hızından yavaş ama içinde bulunduğu ortamdaki hızından hızlı hareket edilmesi durumu olarak açıklayabiliriz. Bu durum, ışıktan hızlı hareketin kendisi kadar etkileyici görünmese de bunun gerçekleştiği ortamlarda özel ve algı dışı bazı olaylar gerçekleşir. Bunların detayına girmeden önce, ışıktan hızlı hareketin diğer durumlarını ele almakta yarar görüyoruz. Bazı "şeyler", ışığın boşluktaki hızından da hızlı hareket edebilir ve bunu engelleyen hiçbir fizik yasası yoktur. Örneğin bir lazer ışığının duvarda bıraktığı nokta şeklindeki iz, kolaylıkla ışık hızını aşabilir: Eğer elimize bir lazer işaretleyici alır ve bileğimizi döndürerek duvarda lazeri gezdirirsek, bir "noktanın" hareketini görürüz. Burada bileğin dönüş açısı sabittir ve belirli bir sürede hareketini tamamlar. Öyle ki, eğer duvarı yeteri kadar öteye, mesela Ay kadar uzağa götürecek olursak, lazer noktası bileğimizin hareketiyle bu sefer çok daha uzun bir mesafeyi aynı sürede tarayacaktır, dolayısıyla noktanın hızı artacaktır. Eğer duvarı yeterince uzağa taşırsak, elimizle yaptığımız tarama hareketi sonucunda o lazer noktasının duvardaki hızı, ışık hızının boşluktaki hızına eşit olur ve hatta bunu aşar. Ancak bu durum, herhangi bir fizik yasasını ihlal etmez; çünkü aslında lazer noktası fiziksel bir nesne değildir ve bir bilgi taşımaz. Buradaki "bilgi" ifadesi önemlidir ve özetle şunu söyler: Bunu kullanarak ışık hızından hızlı iletişim kurmanız mümkün değildir. Lazer noktası olarak yorumladığımız şey, aslında her an o yüzeyin farklı bir noktasına çarpan farklı fotonlardır. Bunu biz "gezen bir nokta" olarak yorumlarız, ama aslında ortada "gezen" bir şey yoktur; sadece fotonlar arka arkaya başka noktalara düşer ve biz, o nokta hareket ediyormuş sanarız. Elbette bu keşfin önemli sonuçları vardır. Bunu anlayabilmek için, olayı "lazer noktası" örneğinden daha genel bir duruma genişletmeliyiz. Örneğin cisimlerin gölgeleri de ışık hızını rahatlıkla aşabilir; çünkü gölgeler de fiziksel nesne değillerdir. Sadece ışığın daha az düştüğü bölgeler, düşen bölgelere göre bir kontrast oluşturur, biz de onu bir "gölge" olarak algılar ve tanımlarız. Eğer uygun bir düzenek kurarsak, gölgemizin çok uzaklarda oluşmasını sağlayabiliriz ve bu gölgeyi oluşturan ışık kaynağını hafifçe hareket ettirerek bile, uzaktaki gölgemizin ışık hızından daha hızlı yer değiştirmesini sağlayabiliriz. Yine altını çizmekte fayda var ki burada bahsettiğimiz hareket kavramı, bir parçacığın hareketinden algısal olarak biraz farklıdır. Çünkü gerçekte konumunu değiştiren bir şey yoktur. Bu, sadece optik bir etkiden ibarettir. Öyleyse süperlüminal hareketin ikinci bir durumu, gerçekten de ışıktan hızlı hareket eden ama fiziksel olmayan bazı şeyleri tanımlar. Lazer noktası ve gölge... Örnekler çoğaldıkça aslında ne tür bir durumdan bahsetmeye çalıştığımız, zihinlerimizde bir kavramın doğmaya başlamasına yardımcı olmaktadır. Fakat iki örnek, bir genellemeye varabilmek için çoğu durumda yeterli değildir. Bazen elde daha fazla örnek olmadığı için yapacak bir şey yoktur, ama bizim değinebileceğimiz bir örnek daha var: ışık ekosu. Işık ekosu, uzak bir cisimden ışık yayılması sonucunda, çevresindeki aydınlattığı ortamdan yansıyan ışığın, gözlemciye farklı zamanlarda ulaşması sonucunda oluşan bir etkidir. Özetle mesafe farklarından ötürü aslında aynı anda aydınlanan iki noktayı, farklı zamanlarda gördüğümüz için, farklı hızlarda algılarız. Bu durum optik bir fenomendir ve bu tür gözlemlerde ışık hızını geçen hiçbir şey olmamasına rağmen, ışıktan hızlıymış gibi görünebilir. Astronomide bu tür gözlemler yapılmış ve halen daha yapılmaktadır. Yapılan gözleme göre aslında ölçülen değer, ışık hızının onlarca katına kadar erişebilen hızlarda hareketin gerçekleştiğidir. Elbette aklı selim hiçbir fizikçi, böyle bir gözlemin peşine, hemen ışık hızının aşılabileceği düşüncesine kapılmaz. Ya gözlemsel bir hata aranır ya da başka bir açıklama... Bu noktada da konuyu açıklığa kavuşturan açıklama, ışık ekosudur ve aslında oldukça basit bir izahı bulunur. En yaygın olarak bilinen örnek olarak, V838 Monocerotis'i ele alabiliriz. Bu, aslında bir "değişen yıldız"dır ve 2002 yılında "patlama" benzeri bir olay geçirmiştir. Gözlenen olay, bir parlamanın ardından dışarıya doğru genişleyen bir bulutsu yapısıdır. Fakat ölçüldüğünde bu genişlemenin yalnızca 1 ay gibi bir sürede 4-7 ışık yılı kadar genişlediği bulunmuştur - ki hesaplayabileceğiniz üzere bu, ışık hızının 48-84 kat üstündedir. İlk akla gelen şey, bunun dışarıya materyal fırlatmaya neden olan bir süpernova patlaması olması olsa da hiçbir fiziksel cismin bu absürt hızlara ulaşamayacağını biliyoruz. Aynı zamanda bunun bir süpernova patlaması olmadığını da, süpernovaların bizlere gösterdiği spektral kimliklerinden anlayabiliyoruz. Sonradan anlaşıldı ki gerçekte bu değişen yıldız, birtakım astrofiziksel süreçler sonrasında , bir anlık parlaklığında bir artış gösterdi. Bu ani artış, tıpkı bir flaşın patlaması gibi etrafında daha önceden de var olan ama yeterli ışık olmadığı için görülemeyen materyali aydınlatarak ilerledi. Yani aslında orada ışıktan hızlı yayılan bir bulutsu yoktu; tam aksine bulutsu daha önceden de zaten oradaydı, ama ilk defa bu ışık dalgasıyla aydınlatıldı. Işık dalgasının bu ilerleyişi tam da sözünü ettiğimiz ışık ekosunun oluşmasına neden olur. Tek bir noktadan yayılan ışık, küresel olarak çevresindeki materyali aydınlatır. Bu hayali kürenin yüzeyindeki her nokta aynı anda aydınlanır. Fakat kürenin bir tarafı bize daha yakınken, diğer noktaları daha uzaktadır. Dolayısıyla yakın olan noktalardan bize ışık daha erken ulaşır. Uzak ucunu gördüğümüzde ise yakındaki kısmı epey bir ilerleme kaydetmiştir. Bu nedenle yakın uçlarda ölçülen hız, ışık hızından hızlı gibi algılanır. Öyleyse süperlüminal hareketin üçüncü bir durumu, aslında ışıktan hızlı olmayan fakat öyleymiş gibi görünen olayları içerir. - Boyut: 13,519,5 - Sayfa Sayısı: 495 - Basım: 3 - ISBN No: 9786053555414 Özellikle astronomik açıdan ele aldığımızda, bazı gök cisimleri ışık hızına çok yakın hızlarda gerçekleşen bazı olaylar sergiler. Bunlardan birisi de relativistik jetlerdir. Bunlar kara delik gibi kompakt cisimler aracılığıyla iyonlaştırılmış maddeler ışık hızına yakın hızlara ivmelendirilirler. Genelde bu tür gözlemler aktif galaksi çekirdekleri olan kuazar gibi gök cisimlerinde gözlenir. Bu tür bir jet atımının geometrik modellemesini yapıp, gözlenen hızının ne olacağını inceleyebiliriz. Aşağıdaki görselde A noktası jet atımının gerçekleştiği gök cismini, AB doğrusu jetin kendisini, O noktası ise gözlemciyi ifade ediyor. Bu tür gök cisimleri çok uzakta yer alırlar ve boyutları, uzaklıklarıyla kıyaslandığında çok küçük kalır. Bir başka deyişle bu jet atımı, gökyüzünde çok küçük bir açıya karşılık gelir. Dolayısıyla gözlemcinin gördüğü açısı için küçük açı yaklaşımı yapılarak, işleri basitleştirmek adına OB=OC\text kabul edilebilir. Buna DLD_L mesafesi diyelim. olacaktır. Şimdi jetin t1t_1 zamanında A\text noktasından yola çıktığını ve t2t_2 zamanında B \text noktasına vardığını düşünelim. Bu durumda t=t2 t1 t=t_2-t_1 olur. İkinci bir zaman tanımı yapıp A\text noktasından çıkan ışığın gözlemciye ulaşma süresine t1 t_1' ve B \text noktasından çıkan ışığın gözlemciye ulaşma süresine de t2 t_2' diyelim. Bu durumda bu süreler, jetin bu noktalarda görünme süreleri artı, ışığın o noktadan gözlemciye ulaşma süresidir. Böylelikle iki süre - gözlenen ve A\text 'dan B\text 'ye gerçek varış süresi - arasındaki ilişki aşağıdaki gibi olur. Burada beta , v/cv/c'dir. Şimdi, gözlenen yanal hızı bulmak için elimizde zamanlar olduğuna göre, yanal mesafeye bakalım. Hiç kuşkusuz gözlemcinin gördüğü hareket BC \text doğrusu boyuncadır, çünkü bakarken üç boyutu değil iki boyuttaki izdüşümünü görürüz. Bu durumda BC\text için iki ayrı üçgen kullanılarak iki ayrı eşitlik yazılırsa aşağıdaki denklem elde edilir. Bunu BC\text boyunca geçen süre olan t t' ifadesine bölecek olursak BC\text boyunca görünen yanal hız ifadesini buluruz. Işık hızıyla kıyaslama yapabilmek için ifadeyi cc'ye bölüp, ışık hızı biriminden bir hız ifadesine dönüştürebiliriz. Burada ifadesinin ışığın boşluktaki hızından küçük olduğuna dikkat edin. Jetin kendisi bu hızı aşmıyor, yani 0< <10< <1. Burada T _T ifadesinin hangi theta açısında maksimum yaptığını bulmak için ilgili türevini sıfıra eşitleriz. olur. Burada ifadesinin özel görelilikteki Lorentz faktörü olduğuna dikkat edin. Kendisi karşımıza buradaki basit işlemde de çıkıyor. İfadeyi sonuçlandıracak olursak, olduğunu buluruz. Bu, şu demektir: Eğer gamma birden çok büyükse ( >>1 >>1), yani jetin hızı relativistikse , görünen yanal hız birden büyük olacaktır Tmax>1\beta_T^{\text }>1 . Bu durum, \beta'nın kendisi 1'den küçük olduğu ( <1 <1), yani hızın kendisinin aslında ışık hızından düşük olduğu relativistik durumda, gözlenen hızın süperlüminal olacağını ifade eder.


Sürtünme kuvveti, cismin hareket karşı olan direncidir. Genel fizikteki sürtünmeyi, iki katı yüzeyin birbirine göre olan hareketi sırasında ortaya çıkan direnç olarak kullanacağız. Fakat sürtünme kuvveti sadece katı cisimler arasında olmaz, birbirleri arasında kayan cisimlerde ve akışkan katmanları arasında da gerçekleşir. Her ne kadar lise konu anlatımlarda problemi kolaylaştırmak için ihmal edilen unsur olarak akıllarda yer etmiş olsa da, sürtünme gündelik hayatta tecrübe ettiğimiz birçok olayın temelinde yer alır. Örneğin sürtünme kuvveti olmadan ayakta duramaz ya da koşamayız. Araçlar hareket edemez, çünkü hareket için tekerlerin yola sürtünüp onu itebilmesi gerekir. Birçok hareket, sürtünmenin varlığını mutlak kılar. Yani sürtünme, ekstra bir durum değil, doğal olarak var olan ve varlığı etrafımızdakileri açıklamamız için gerekli olan bir kuvvettir. Sürtünme çeşitli türlere ayrılabilir, bunlar: kuru sürtünme, akışkan sürtünme, kayganlaştırılmış sürtünme, yüzey sürtünmesi ve iç sürtünmedir. Kuru sürtünme , birbirine temas eden iki katı cismin, birbirlerine göre olan hareketi sırasındaki dirençtir. Bu yazının konusu olan sürtünme biçimi, kuru sürtünmedir ve iki parçaya ayrılır: Statik sürtünme ve kinetik sürtünme. Bu sürtünmeye neden olan, en kaba düzeyde, yüzeylerin pürüzlülüğüdür. Akışkan sürtünme , viskoz akışkan katmanlarının, birbirlerine göre olan hareketi sırasındaki dirençtir. Her ne kadar sürtünme deyince akla ilk gelen kuru sürtünme olsa da akışkan sürtünmeyi gündelik hayatta sıkça tecrübe ederiz. Örneğin bal, yüksek viskoziteye sahiptir. Bunun nedeni içteki sürtünmenin fazla olmasıdır. Viskozite kavramı da buradan gelir. Kayganlaştırılmış sürtünme , aslında akışkan sürtünmesiyle ilgilidir. Bu durumda bir akışkan, iki katı yüzey arasına girerek kayganlaştırıcı görevi görür. Böylelikle iki katı cisim, normal duruma göre daha az kuvvet gereksinimiyle hareket eder. Oldukça basit gibi görünen bu durumun fiziği aslında bir o kadar da detay içerir. Örneğin çeşitli senaryolarda kayganlaştırıcı akışkanın nasıl hareket ettiği bambaşka bir konudur. İlginç bir şekilde bazı durumlarda cisim ileri giderken, akışkan geri gitmektedir! Yüzey sürtünmesi , bir akışkanın içerisinde ilerleyen bir cisme uygulanan dirençtir. Akışkanların viskoziteleri nedeniyle ortaya çıkan bu sürtünme, laminar ve türbülent etkiler gibi akışkan olaylarıyla şekillenir. En kaba tabiriyle havada ilerleyen bir uçak, denizde ilerleyen bir gemi bu tipte bir sürtünmeye maruz kalır. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. İç sürtünme , bir cisim deforme olurken, onu oluşturran elementlerin hareketi sebebiyle ortaya çıkan dirençtir. Örneğin cismin şeklinde kalıcı değişikliğe neden olan plastik deformasyon ve cismin şeklinde geçici değişikliğe neden olan elastik deformasyon, bir iç sürtünme yaratır. Bunlar haricinde tanımlanmış radyasyon sürtünmesi gibi çeşitli tanımlar da bulunur. Fakat bunlar şu an için konumuzun dışında ve odaklanacağımız nokta kuru sürtünme olacak. Genel fiziğin, yani mekaniğin en güzel yanı, sezgilerimize hitap etmesidir. Gündelik hayatta tecrübe ettiğimiz birçok olayla, mekanik yasalarını rahatlıkla ifade edebiliriz. Hiç kuşkusuz, biraz gözlerden uzak olsa da, sürtünme de bunlardan biridir. Kuru sürtünme olarak tanımladığımız olayı, statik sürtünme ve kinetik sürtünme olarak ikiye ayırırız. Neden böyle olduğunu anlamak için bir örnek verelim. Bir kanepeyi, pürüzlü bir zemin üzerinde, örneğin bir halının üzerinde hareket ettirmeye çalıştığımızı düşünelim. Başlarda kuvvet uygulasak da kanepe hareket etmeyecektir. Onu yerinden oynatmak için ciddi anlamda bir kuvvet uygulamamız gerekir. Fakat sonra kanepe birden kayarak ilerler. Bunun nedeni, kanepeyi hareket ettirmek için gereken kuvvetin, kanepenin hareketini sürdürmek için gereken kuvvetten daha büyük olmasıdır. Biraz daha fizik dilinden konuşmak adına, kanepeyi F\bold kuvvetiyle sağa doğru ittiğimizi düşünelim. Uyguladığımız bu F\bold kuvveti kanepeyi hareket ettirmek için yetersiz olabilir. Bu durumda kanepenin hareketini önleyen sürtünme kuvvetine de f\bold dersek, bu da sola doğru olacaktır. Bu durumda kuvvet sıfırdır , dolayısıyla kanepe ivmelenmeyeceği için hareket edemez. Kanepe bu kuvvet uygulandığı süre boyunca hareketsiz olduğundan, ona karşı duran sürtünme kuvvetine, statik sürtünme kuvveti denir . Eğer uyguladığımız kuvveti artırırsak, bir noktada kanepe bir anda hareket edecektir. Bu noktada statik sürtünme maksimum değerindedir ve bu noktadan sonra kuvvette bir düşüş yaşanır. Elbette kanepe artık ivmelenmiştir ve hareket etmektedir. Bu noktada kanepe hiç kuşkusuz hala bir sürtünme etkisi altındadır, statik sürtünme kuvvetinin maksimum değerinden düşük olan bu sürtünme kuvvetine de kinetik sürtünme denir . Geleneksel bir tercih olarak statik sürtünme kuvveti fs\bold , kinetik sürtünme kuvveti ise fk\bold ile gösterilir. Eğer F>fs\bold > \bold ise, ilgili doğrultu boyunca ivmeli bir hareket gerçekleşir. Çünkü bu noktada kuvvetler eşit değildir . Dolayısıyla net kuvvet sıfırdan farklıdır ve ivme vardır. Eğer F=fk\bold =\bold ise, sabit hızla bir hareket yapar. Eğer uygulanan F\bold kuvveti tümden kaldırılırsa, hareket boyunca etki eden sürtünmeden dolayı cisim yavaşlayarak bir noktadan sonra durur. Yani sürtünme kuvveti harekete ters yönde olduğundan, yavaşlatıcı bir ivmeye neden olur. Statik sürtünme ve kinetik sürtünme ile ilgili durumları aşağıdaki maddeler ve formüller ile özetleyebiliriz. s _s ile gösterilen birimsiz bir katsayıdır ve buna statik sürtünme katsayısı denir. n\bold ise normal kuvvetin büyüklüğüdür. Buradaki eşitsizliğin manasını anlamak oldukça önemlidir. Eşitsizliğin sağ tarafındaki değerin, sol tarafa bir sınır oluşturduğunu görürüz. Yani soldaki değer, daima sağdakinden küçüktür. Eğer tanımımızı hatırlayacak olursak bu akla oldukça yatkındır. Bu durum, kanepeyi itmeye çalışırken uyguladığımız yetersiz kuvveti ifade eder. Onu hareket ettirmek için, eşitsizliğin sağ tarafındaki kadar kuvvet uygulamak gerekir, aksi takdirde kanepe hareket etmez. Dolayısıyla bu ifadenin bir eşitlik haline dönüştüğü durum, tam olarak kanepenin hareket ettiği, statik sürtünmenin maksimum olduğu andır. Buradaki k _k tıpkı bir önceki durumdaki gibi birimsiz, kinetik sürtünme katsayısıdır. Bu katsayıları pratik amaçlar için sabit kabul ederiz, fakat aslında sabit olmadıklarını bilmekte yarar var. Örneğin kinetik sürtünme katsayısı hızın değişmesiyle değişim gösterir.


Düzgün dairesel hareketten bahsederken, merkezcil ivmeye değinmiştik. Şimdi bu tür bir harekete benzer bir harekette ivmenin ne şekilde olduğunu inceleyelim. Bunu daha kolay anlamak için ivmeyi iki parçaya ayıracağız: teğetsel ivme veradyal ivme . Aşağıdaki şekildeki gibi bir yörüngede hareket eden parçacığımız olsun. Bu gezegenler etrafından dolanarak yörüngesini değiştiren bir uzay aracı ya da kıvrımlı bir yolda ilerleyen araç olabilir. Hız vektörünün daima yola teğet olacağını biliyoruz, fakat ivmenin doğrultusu değişecektir. Bunu anlamak için ivmenin olmadığı bir senaryoyu düşünebilirsiniz. Bu durumda hız yola teğet olduğundan, araç dümdüz ilerlerdi. Lakin hareket doğrultusu sürekli olarak değişiyor, o halde bir ivme olmalıdır. Bu değişim de şekilde bir aşağı bir yukarı olup, sürekli sabit olmadığı için, demek ki ivmenin de yönü sürekli değişiyor olmalıdır. Fizikte, bu tür bir değişim gördüğümüzde, bunu direkt ifade etmek oldukça kompleks görünebilir. Bu nedenle problemi mümkün mertebe alt problemlere bölmeye çalışırız. Burada da yapabileceğimiz en iyi işlem, ivmeyi onun bileşenlerine ayırmaktır. Bu nedenle ivmeyi, teğetsel ivme ve radyal ivme olarak ikiye ayıralım. Bunlar, doğal olarak birbirlerine diktirler. Eğer şekli dikkatlice inceleyecek olursak, teğetsel ivmenin parçacığın hız vektörü yönünde olduğunu görürüz. Hatırlayın, hız vektörünün daima yola teğet olduğundan bahsetmiştik. Teğetsel ivme de aynı yöndedir. O halde teğetsel ivme, parçacığın hızının büyüklüğündeki değişim ile ilişkilidir. Teğetsel ivmenin büyüklüğü aşağıdaki formülle ifade edilir.


Teleskop kundağı bir teleskobun olmazsa olmazıdır. Hiçbirimiz teleskobun yalnızca tüpünü alıp gözlem yapma şansına sahip değiliz. Öncelikle teleskobu sağlam bir şekilde, yere oturtacak bir yapıya ihtiyacımız var. Bu yapı gerektiğinde, Dünya'nın dönüş hareketinden dolayı gece boyunca yer değiştiren yıldızları da takip etmeli. Aksi halde baktığımız bir bölgedeki yıldızlar sürekli görüntüden çıkacaktır. Eğer astrofotoğrafçılık yapıyorsanız, bu kesinlikle istemediğimiz bir şeydir. Tüm bunlara değinmeden önce, gökyüzündeki koordinat sistemlerine biraz değinmeliyiz. Çünkü teleskobun baktığı yer gökyüzüdür ve her baktığınız noktanın bir koordinatı bulunur. Her ne kadar bunu düşünerek yapmasak da teleskobun hareketini anlamak açısından oldukça önemli bir konudur. Türkçelerine genelde pek aşina değiliz fakat, kavramları anlamak açısından önemli olduğunu düşünüyorum. Yükseklik, bildiğimiz şekilde yüksekliği ifade eder. Gök cisminin yerden , dik açısal uzaklığıdır. Ufuk açısı ise, ufukta kuzeyden açısal olarak ne kadar doğuda olduğunu ifade eder. Yukarıdaki görüntü Stellarium adlı programdan çekilmiş bir görüntüdür. Buradaki ufka paralel çizgiler ve ufka dik çizgiler bahsettiğimiz Yükseklik ve Ufuk Açısı sistemini gösteriyor. Yere paralel çizilen çizgiler Yükseklik , yere dik olan çizgiler ise kuzeyden doğuya doğru artan Ufuk Açısı'nı temsil ediyor. Bu koordinat sisteminde, zaman geçtikçe yıldızın Alt-Az değerleri de değişir. Çünkü yıldızlar gece boyunca, Dünya'nın yaptığı dönüş hareketinden ötürü Kutup Yıldızı'nın etrafında dolanıyor gibi görünür. Bu koordinat sisteminin dezavantajları için tekrar bu konuya döneceğiz. Alt-Az teleskop kundakları başlangıç ürünü olarak satılan, çoğunlukla da ne yazık ki "oyuncak" kategorisinde olan teleskoplarda kullanılır. Astrofotoğrafçılık açısından pek tercih edilmez. Lakin profesyonel olarak go-to olduğu halde Alt-Az teleskop kundağı da bulunur. Bunun da kendi içlerinde sorunları vardır. Sistem hakkında bilgi vermeden önce şunu açıkça söyleyebiliriz ki, her ne kadar üstteki sistem basit ve pratik gibi görünse de profesyonel olan herkes ekvatoryal sistemi kullanır. Bu sistemin temelinde Dünya'nın kendisi vardır. Yukarıda bahsettiğimiz Alt-Az sisteminde tepe noktası sizin başucunuzdur. Fakat burada Kutup Yıldızı, daha doğru ifade edecek olursak Dünya'nın dönüş ekseni referans alınır. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Dolayısıyla Dünya dönüş hareketi yaptıkça, koordinat sistemi de bir bütün olarak döner. Bu sistemin en büyük avantajı buradadır. Anlaşılması kolay olması açısından dönüş ekseninden uzaklığı demek yerine, aşağı yukarı bu noktaya denk gelen Kutup Yıldızı'ndan olan uzaklığı diye ifade edeceğim. Bu koordinat sistemindeki iki eksenden birisi dik açıklık , diğeri ise sağ açıklıktır . Dik açıklık, kutup yıldızından olan dik uzaklığı ifade eder. Sağ açıklık ise bir saat gibidir. Kutup yıldızı saatin merkezinde ise, saatin merkezinden uzaklık dik açıklıkken, saatin kaç olduğu sorusunun cevabı da sağ açıklıktır. Başka bir ifadeyle, merkezi Kutup Yıldızı olan bir çember çizdiğimizi düşünürüz. Bu çemberin yarıçapı, bizim dik açıklığımızdır. Çemberin neresinde olduğumuz ise sağ açıklığın ifadesidir. Eğer Stellarium'u veya başka bir programı açıp yıldızların dik açıklık değerini kontrol edecek olursanız, dik açıklık değerinin kutup yıldızında 90'dan başlayarak, uzaklaştıkça 0'a gittiğini göreceksiniz. Halbuki ben yukarıda Kutup yıldızından olan uzaklık olarak ifade etmiştim. Esasında dik açıklığın tam tanımı, ekvator düzleminden olan uzaklıktır. Fakat ben örneklendirmesi kolay olduğundan ve böyle daha kolay benimsendiğini düşündüğümden bu şekilde ifade ettim. Dolayısıyla Kutup yıldızından hesap yaparken bulduğumuz değeri 90'dan çıkarırız. Örneğin Vega, kutup yıldızından 52 derece kadar uzakta, dolayısıyla dik açığı 90-52=38 derece olur. Bu sistemi anlatırken kutup noktası ve ekvator tanımlarını kullandık, Dünya referanslı olduğunu söyledik. Bunu daha iyi anlamak için aşağıdaki şekli inceleyebilirsiniz. Yazının amacı bu koordinat sistemlerini açıklamak olmadığı için, terimlerin bilimsel açıklamaları yerine anlaşılabilir olması açısından farklı ifadeler kullandım. Dolayısıyla eğer bu koordinat sistemleri ile ilgili bilgi edinmek istiyorsanız bu yazıyı referans almamanızı öneririm. Teleskop denilince akla gelen ilk görüntüdeki teleskop kundağıdır. Teleskop Alt-Az koordinat sisteminde dolaşır. Yani daha basit ifade edecek olursak, teleskop sağa-sola ve yukarı-aşağı hareket eder. Oldukça basit ve pratik görünmesine karşın çok kullanışsızdır. Her ne kadar ucuz olduğu için cazip de olsa bununla özellikle yüksek yakınlaştırmalarda çok sorun yaşarsınız. Çünkü çıplak gözle pek fark etmeseniz de yakınlaştırma yaptıkça gök cisimlerinin hareketi çok belirgin hale gelir. Ay'ın kraterlerini izlerken Ay'ın birkaç dakika içinde görüntüden çıktığını görürsünüz. Alt-Az teleskop kundağı kullanarak Ay'ı elle takip etmeye çalışmak gerçekten zorlayıcı olabilir. O nedenle teleskop alırken Alt-Az kundağa sahip bir kundak genellikle tercih edilmez. Bunlar tripod kullanmakla eş değerdir. Bu kurgu türü de Alt-Az kurgu sistemini kullanır, fakat birazdan bunun bir istisnasına değineceğiz. Bu kurgu yapısı itibariyle bir çatal gibi teleskobu tuttuğu için bu şekilde anılır. Bu kundaklar da Alt-Az kundaktır, fakat mekanik sistemi bakımından daha farklı tasarlanmışlardır. Çoğu profesyonel teleskop ve gözlemevlerindeki devasa teleskoplar bu tarz kurgu üzerine kuruludur. Çünkü söz konusu büyük ağırlıklar olunca dengeyi en iyi şekilde sağlamak şarttır, bu da yapısı bakımıyla çatal kundaklarda daha kolaydır. Bu teleskoplar çoğunlukla birGo-To sistemine sahiptir. Birazdan buna ayrıca değineceğiz. Ufak teleskoplarda ikinci bir kol denge için gerekli olmadığından bunlar tek kollu da olabilir. Her ikisini de temel olarak Alt-Az olarak düşünebiliriz. Önemli olan hareketin gerçekleştiği koordinat sistemidir. Dobson teleskoplardaki kundak türü de Alt-Az koordinat sistemini kullanır. Özellikle amatör teleskop yapanların tercih ettiği kundak türüdür, çünkü yapımı son derece basit ve düşük maliyetlidir. Dolayısıyla sadece gözlem amaçlı bir teleskop alacaksanız bu kurgu türüne sahip bir teleskop alabilirsiniz. Çünkü teleskobun fiyatına kurgu sistemi de dahildir. Dobson kurgular ucuz olduğundan verdiğiniz paranın çoğu teleskoba gider, dolayısıyla aynı fiyata daha büyük bir teleskop alabilirsiniz. Eğer amacınız astrofotoğrafçılık ise bu yukarıdaki üçlüden hiçbiri sizin için uygun değildir. Bunun için aşağıdaki kurgu türlerini incelemelisiniz. Eğer amacınız astrofotoğrafçılık ise sahip olmanız gereken teleskop kundağı, ekvatoryal kundaktır. Bunun yanında bir de birazdan değineceğimiz takip motoru gereklidir. Bu kundak türü ekvatoryal koordinat sisteminde hareket ettiğinden ötürü, gece boyunca Dünya dönüş hareketi yaparken tam tersi yönde kendisi de döner . Dolayısıyla baktığı noktadaki yıldızları yalnızca tek bir eksende hareket ederek sorunsuzca takip edebilir. Fakat belirtmekte fayda var ki bu takip için bir takip motoru gereklidir. Burada değinmeye çalıştığımız şey, bu teleskop kundağının takip için uygun olan sistem olduğudur. Bu teleskop kundağı eşlek koordinat sistemini kullandığından ötürü kutup ayarı dediğimiz ayar yapılmalıdır. Teleskop kundağının bakış doğrultusu, kutup yıldızına denk getirilmeli ve gözlem boyunca hareket ettirilmemelidir . Çünkü Dünya gece boyunca dönüş hareketini sürdürürken, siz de teleskop kundağını bu eksene göre ayarlayıp ters yönde hareket yaptırırsınız. Yani Dünya ile aynı dönüş eksenine sahip bir sistem oluşturursunuz, böylece tersine hareket yaparak yıldızı gece boyunca olduğu yerde duruyormuş gibi izleyebilirsiniz. Yukarıdaki fotoğrafta görüldüğü gibi kutup ekseni Kutup yıldızına doğru yönlendirilir. Kutup yıldızı bulunduğunuz yerin enlemi kadar yerden yüksekliğe sahip olduğundan ötürü, sizin sisteminiz de bir eğime sahip olur. Bundan sonra yapılan hareket sağ açıklık ekseni boyunca dönmektir. Yani kurgu sistemi bir çember çizer. Dik açıklık hareketi ise, teleskobu sağa sola doğru döndürmektir. Bir diğer anlamıyla bu eğim verilmiş Alt-Az sistemdir. Az önce bahsettiğimiz çatal kundağı ekvatoryal koordinat sistemine göre uyarlayabilirsiniz. Böylece Alt-Az kurgu sisteminden ekvatoryal kundak sistemine geçersiniz ve artık astrofotoğrafçılık ve gözlemler için uygun bir teleskobunuz olmuş olur. Normalde ekvatoryal kundağın avantajları da olmasına karşın gözlemevlerindeki devasa teleskoplarda bu sistem tercih ediliyor. Bunun sebebi de teleskobu iki yönden tutarak iyi bir denge sağlamasıdır . Çünkü denge, takipte oldukça önemlidir ve devasa bir teleskobu devasa bir ekvatoryal sistem üzerine oturtmak pek de akla yatkın değildir. Alacağınız bir teleskop kundağı hangi sistemine sahip olursa olsun, eğer astrofotoğrafçılık yapmak istiyorsanız haricen başka şeyler de olması gereklidir. Teleskobunuzdan baktığınızda Dünya'nın dönüş hareketinden ötürü yıldızlar bir süre sonra görüntüden çıkacaktır. Ne kadar çok yakınlaştırırsanız görüntü o kadar hızlı kayar. Çıplak gözle geniş bir alanı gördüğümüzden ötürü bunu pek fark edemeyiz, fakat yakınlaştıkça hareket barizleşir. Astrofotoğraf çekmek için gerekli olan en önemli unsur uzun pozlama yapabilmektir. Burada basitçe uzun pozlama kavramına değinmemiz gerekiyor. Diyaframı açarsınız ve istediğiniz süre boyunca ışık toplarsınız. Bu sayede çok sönük şeyleri görmeniz mümkün olur. Çünkü saniyede 100 foton alıyorsanız ve görmeniz için 1000 foton gerekiyorsa, 10 saniye pozlamanız yeterli olacaktır. Eğer aydınlık bir ortamda bunu yaparsanız görüntü ışığa aşırı doyarak bembeyaz olur. Yıldızlar da çok sönük objeler olduğundan, daha sönük olanları görebilmek için uzun pozlama yaparız. Bu bazen 10 dakika hatta 1 saat bile olabilir. Eğer bu hareket boyunca görüntü hareket ederse, yıldızınız bir çizgi gibi uzar. Çünkü başlangıçta görüntünün ortasından size foton yollarken, zamanla hareket ettiği noktalardan yollayarak ilerlemesine devam eder. Bu sayede yıldız izi fotoğrafları çekebilirsiniz. Fakat eğer daha sönük objeleri görmek istiyorsanız yıldız olduğu yerde durmalıdır. Yani iyi bir takip şarttır. Eğer işleri biraz daha kolaylaştırmak istiyorsanız, teleskop kundağını Go-To özelliğe sahip olarak seçebilirsiniz. Bu özellik, teleskobunuzu kumanda ederek, gerek bilgisayardan gerek el kumandasından istediğiniz yere yönlendirebilmenizi sağlar. Gerekli ayarları yaptıktan sonra "şu cisme git" dediğinizde, teleskop yazılımı sayesinde oraya gider ve o gök cismini takip etmeye başlar. Fakat takdir edersiniz ki, böyle bir teleskop kundağının maliyeti oldukça fazladır. Koordinat sisteminizi ekvatoryal koordinat sistemine göre ayarlamazsanız, gök cismi gece boyunca Kutup yıldızı etrafında döneceğinden, görüntü de kendi etrafında döner. Buna alan dönmesi adı verilir . Her ne kadar bu hareket çok bariz olmasa da belirli sürede pozlama süresinin üstüne çıkmanıza engel olur. O sebeple en iyi takip için sisteminiz ekvatoryal sistem olmalıdır. Fakat yine de normal çatal kurgulaya sahip teleskop kundağıyla da hedefi yüksek tutmayacağınız fotoğraflar çekebilirsiniz. Eğer teleskop kundağınız ekvatoryal olursa, teleskop da gök cismiyle birlikte döneceğinden görüntüde hiçbir değişiklik olmaz. Sonuç olarak, teleskop kundağı için iki çeşit önemli unsur bulunur. Bunlar, tasarımı-mekaniği ve kullandığı koordinat sistemidir. Sizin takip yapıp astrofotoğraf çekip çekemeyeceğini belirleyen, kullandığı koordinat sistemidir. Eğer astrofotoğrafçılık yapmak istiyorsanız, öncelikle ekvatoryal sisteme sahip bir teleskop kundağı almalısınız. Ayrıca bu teleskop kundağının bir Go-To özelliği olmasa bile bir takip motoru bulunmalıdır. Tasarımı, mekaniği ise bu noktadan sonra sizin tercihinize kalıyor.


Teleskop denilince akla ilk gelen genelde üç ayak üzerinde duran, arkasından gözümüzle baktığımız uzun ince bir tüp ya da gözlemevlerinde yer alan etrafında ne olduğuna anlam veremediğimiz bir sürü ekipmanla donatılmış aygıtlar geliyor. Halbuki birçok türü bulunmaktadır. Seçeceğiniz türü belirleyen esas faktör nasıl bir amaç için teleskop kullanmak istediğinizdir. Teleskobun en temel iki amacı vardır: Yakınlaştırma yapmak ve daha fazla ışık toplayarak görünmeyen gök cisimlerini görünür hale getirmek. Ticari amaçlarla satılan oyuncak olanlarda , pek de önemli olmayan yakınlaştırma özelliğine vurgu yapılır. Fakat ışık toplama özelliği daha önemlidir. Çünkü, eğer ışık toplama yeteneği kötüyse, yakınlaştırma yaptığınızda eldeki ışığı kaybeder ve kötü bir görüntüyle karşılaşırsınız. Kaldı ki, çoğu zaman da yakınlaştırmaya ihtiyaç duymaz, hatta istemezsiniz. Kullanım amacına göre almanız gereken teleskop değişecektir. Özellikle bir teleskop almaya karar verdiyseniz bu yazıyı baştan sona okumanızı tavsiye ediyoruz. Aksi halde yanlış tercih yapılmanız neredeyse kaçınılmaz olacaktır. Her ne kadar yakınlaştırma teleskoplarla bağdaşık görünse de çoğunlukla istemediğimiz ya da aramadığımız bir özelliktir. Temelde üç tipte incelenebilir: Mercekli , aynalı ve katadioptrikteleskoplar. Eğer bunları detaylıca merak ediyorsanız doğrudan yalnızca mercekli teleskop veya aynalı teleskopla ilgili başlığımızı aşağıdaki bağlantıdan inceleyebilirsiniz. Kaliteli bir mercekli teleskop oldukça pahalıdır. Çoğumuzun aklındaki teleskop modeli mercekli olarak yer ettiği için, piyasada kalitesiz merceklerle donatılmış ticari amaçlı birçok oyuncak teleskop bulunmaktadır. Ne yazık ki, bu hobiye yeni başlayan büyük bir çoğunluk da bunları güzel gayeler için alıp, hayal kırıklığı yaşamaktalar. Bunu yaşamanızı istemiyoruz. O yüzden bütün bilgileri sizin önünüze açık bir şekilde koyuyoruz ki, görün ve doğru tercihinizi yapın. Benzeri fiyatlara alabileceğiniz dürbünler ise amatör astronominin vazgeçilmezidir ve her amatör astronomda bir dürbün muhakkak bulunmalıdır. Normalde mercekli teleskoplar daha pahalıdır ve mercek çapı büyüdükçe bu fiyat aşırı bir şekilde artar. Bu pahalılığın kaynağı, merceklerde doğal sebeplerden ötürü oluşan kusurları gidermek için bazı eklemeler yapılması gerekliliğidir. Mercekli teleskopların en büyük dezavantajlarından biri olan ışığın farklı dalga boylarında farklı kırınımlara uğraması sonucu renk sapınçları oluşması, görüntüde tatsız renklenmelere sebep olur ve gözlem kalitesini bozar. Ay gibi nesnelere bakarken, Ay'ın etrafında mavi, kırmızı hareler görüyorsanız bu merceğin kalitesizliğinden kaynaklanan renk sapınçlarının bir göstergesidir. İyi mercekler bunun önüne geçen özel yapılara sahiptir ve ne yazık ki daha pahalıdır. Bunu sadece bir renk bozunumu olarak düşünmeyin. Bu esasında bir odak problemidir. Tüm dalga boylarından ışıklar aynı noktaya düşmeliyken, farklı noktalara düşmektedir. Bu nedenle, görüntü de netliğini yitirmektedir.


Önünüzde tavadan yeni aldığınız, üstünde dumanları tüten, lezzetli mi lezzetli krepimiz olsun. Elbette yemek için dilimlememiz gerekecek, ama dilimlemeyi en iyi şekilde yapmak istiyoruz. Öyle bir dilimleyelim ki, her dilimleme işlemi sonucunda önümüzde, olabilecek en fazla sayıda dilim olsun. Akla ilk gelen, her seferinde tam ortadan ikiye bölme yöntemi bu konuda maalesef başarısız. Bu yüzden bu sayı dizisine, tembel şefin dizisi deniyor . Çünkü dilimlemeyi, abuk subuk yapmanız gerekiyor. Yani en azından, gözümüze pek estetik görünmeyecek, adaletli dilimler ortaya koymayan bir yöntem. Fakat sonucunda ortaya çıkan sayı dizisi, oldukça basit bir dizi. Böylesine basit bir sayı dizisinin, fiziksel bir anlam taşıyor olması, aslında matematiğin ne denli harika bir araç olduğunu bir kez daha gösteriyor. En çok sayıda dilim elde etmek için yapmamız gereken aslında basit bir algoritma var. Yukarıdaki örnekte çember üzerine çizilen doğrularla, çeşitli parçalara bölüyoruz. İlk doğru, ne olursa olsun iki parçaya bölecektir. İkinci doğru ise bu doğru ile bir noktada kesişebilir veya kesişmeyebilir. Kesişmezse üç, kesişirse dört parça çıktığına dikkat edin. Üçüncü doğruyu koyduğumuzda ise, işin sırrı ortaya çıkmaya başlıyor. Diğer iki doğruyu kesen bir doğru tanımlıyoruz. Dördüncü için de diğer üç doğruyu kesen bir doğru... Yani her tanımladığımız doğru, önceki doğruların hepsini bir noktada kesmeli. Bu yüzden sondaki şekil gibi farklı bir desen ortaya çıkıyor. Çünkü kesişimi sınırlı bir açı aralığında sağlayabiliyoruz. İşin geometrik yorumu, sayısal yorumundan çok daha zor. Fakat ardında öyle basit bir matematik var ki bunun üç boyutlu halini dahi basit bir hesapla bulabiliyorsunuz. Her hamlede elimizde kaç dilim olduğunu sırayla yazalım. İlk başta turtamız bir bütün olduğu için 1, ardından bölerek 2, tekrar bölerek 4... Yani aşağıdaki sayı dizisinde dilim sayıları elde ettik. Dolayısıyla sıradaki sayıyı tahmin etmek oldukça basit. Sıradaki eklenmesi gereken sayı 6 olduğu için, 16+6'dan, sıradaki dilim sayısını 22 olarak bulabiliriz. Bu sayı dizisinin de fiziksel bir anlamı var aslında. Bir doğru parçasını, noktalar ile parçalara bölüyoruz. Nasıl bizim örneğimizde bir yüzeyi, doğrular ile bölüyorduysak, bunda da boyutlarımızı birer azaltarak işlem yapıyoruz. Eğer bir doğru üzerinde bir nokta işaretlersem, iki ayrı doğru parçası, bir nokta daha koyarsak, üç doğru parçası şeklinde giderek artan ve bu sayı dizisini veren bir dizilim elde ederiz. Geriye doğru giderken boyut azalıyorsa, ileriye doğru giderken de boyut artıyor olabilir. Şanslıyız ki üç boyutta yaşayan canlılarız ve bu bize ilk üç diziyi inceleyip, bir çıkarım yapma olanağı sağlıyor. Aksi halde elimizde yeterli veri olmayabilirdi. Yeni bir dizi tanımlayalım ve bu sefer, (1) nolu dizimizi buna ekleyerek ilerleyelim. Bu dizi 1 sayısı ile başlasın ve an dizisinin 1. elemanı buna eklensin. Bu şekilde ilerleyelim. İlk üç işlemin , 2 sayısının katları olduğuna dikkat edin. Bu bizim esas dizimizde yalnızca iki taneydi, fakat burada üç tane. Orada; yüzey üzerinde doğrularla kesim yapıyorduk. Şimdi ise üç boyutta; katı bir cisim üzerinde, yüzeyler ile bölme yapıyoruz. Bir küpünüz olduğunu düşünün ve bunu keserek bölmeye başlayın. İlk hamle ile ikiye, ardından buna dik olarak keserek dörde, sonra yine bunlara dik olarak sekize bölebilirsiniz. Bundan sonra yapacağınız hamlelerin değişmesi gerekiyor. Aslında bu bize harika bir sonuç veriyor! İkinin üssü olan bu sayıların adedi, o uzayda birbirine dik vektörlerin sayısını ifade ediyor aynı zamanda! Yani doğrudan kaç boyutlu bir uzayda olduğumuzu ifade ediyor! Bu işlemi bir adım daha öteye götürerek, hayal edemediğimiz dört boyutlu uzaydaki cismi, üç boyutlu cisimlerle en çok sayıda dilim oluşturacak şekilde nasıl bölebileceğimizi bulabiliyoruz. Çok basit bir sayı dizisi sayesinde, böylesine hayal etmesi zor bir işlemin sonucu, basitçe karşımıza çıkmış oluyor. Dilimleme sayısı n için elde edilen en çok sayıda dilim p olsun. n sıfırdan büyük eşit için, Krep üzerinde verdiğimiz iki boyuttaki örnek için tembel şefin dizisi ya da merkezcil poligonal sayılar çevirilerini yaptık. Üç boyutta geçen dizinin adı ise kek sayısı 'dır.


Fizik bilim dalı, günlük hayatımızda karşılaştığımız birçok doğa olayını en temel ve en basit geçerli ilkeler ve kurallar ile açıklamaya çalışmaktadır. Enerji, madde ve harekete dair tüm bağlantıları, metodolojik bir yaklaşım ile incelemektedir. Parçacık fiziği ise fiziğin bir alt çalışma dalıdır; madde ve radyasyonun en temel bileşenlerini ve aralarındaki bağlantıyı incelemektedir. Sıklıkla yüksek enerji fiziği olarak da adlandırılır, çünkü incelenmek istenen temel parçacıklar ancak yüksek enerjilerde ortaya çıkabilmektedirler. Temel parçacık fiziği, büyük ölçekte doğayı incelemek yerine, etrafımızdaki tüm maddeleri, uzaktaki yıldızları hatta gökadaları oluşturan en temel bölünemeyen parçacıkları araştırmaktadır. Bilindiği üzere, 20. yüzyılın başlarında bilim insanları en küçük yapı taşı olarak atomları düşünüyorlardı. Fakat atom çekirdeğinin nükleer bozunumlar ile bölünebildiği anlaşılınca, çekirdek içinde bulunan +1 yüklü proton ve yüksüz olan nötron ile çekirdek etrafındaki elektron parçacığı, kimyacıların tüm elementleri içine koyduğu periyodik cetveli açıklamaya yeterliydi. Ta ki, yapılan deneyler ile elektron ile aynı yüke sahip fakat elektrona kıyasla çok daha ağır ve müon adı verilen bir parçacık keşfedilene kadar... Bu parçacığın keşfi ile kozmik ışınlarda, daha sonra elektrik alanları ve manyetik alanlar kullanılarak yapılan hızlandırıcılar sayesinde birçok yeni parçacık daha keşfedildi. Temel parçacık fiziği işte tüm bu keşfedilen parçacıklar arasındaki bağlantıyı, bu parçacıkları en basit kurallar ile tüm davranışlarını açıklamaya, daha temel parçacıklardan oluşup oluşmadıklarını, enerji, madde, uzay ve zamana en temelde neyin hükmettiğini açıklamaya çalışmaktadır. Uzay ve zaman arasında en büyük ölçekten, en küçük ölçeğe kadar nasıl bir bağlantı olduğunu keşfetmeyi, matematiksel denklemler ve ilkeler oluşturmaktadır. Bu soruların cevaplarını verebilmek için, parçacık fizikçileri evrenin en temel bileşenlerini bulmaya, onları kontrollü şekilde yaratıp, izole etmeye ve kimliklerini bulmaya çalışmaktadırlar. Bu amaç doğrultusunda, ilk yöntem hızlandırıcıları kullanarak temel parçacıklardan oluşan bir demet oluşturup, farklı materyallere çarpmasını ya da başka bir parçacık demeti ile çarpıştırılması sağlanarak, çarpışma sonucu ortaya çıkan son ürünleri ve parçacıkları incelemektir. CERN ve Fermilab gibi laboratuvarlarda bu çarpıştırma deneyleri yıllardan beri yapılmaktadır. Çarpıştırma deneylerinin sonucunda birçok parçacık ortaya çıkmaktadır. Bu parçacıkların saçılma açıları, enerjileri ve momentumlarından, evreni ifade ettiği düşünülen olası teoriler sınanarak hangisinin doğayı daha iyi ifade ettiği anlaşılmaya çalışılıyor. Başka olası yol ise, doğal yoldan ortaya çıkan parçacıkları incelemektir. Örneğin; Güneş ya da Dünya atmosferine çarpan kozmik ışınlar, incelenerek içerisinde yeni parçacıklar ya da keşfedilmiş olanların sahip olduğu özellikler incelenmektedir. Bazı deneylerde madde ile etkileşmesi çok az olan neredeyse hayalet parçacıkların, çok büyük dedektörler içerisinde çok nadir görülebilen etkileşmeler yapması sağlanarak bu parçacıkların özellikleri ortaya çıkartılmaktadır. Bilim insanları, tüm bu deneylerle oldukça karmaşık dedektör teknolojilerinden yararlanarak parçacıkların izlerini kaydetmektedirler. Parçacıkların tüm olası özelliklerini ortaya çıkartabilmek için, yeni teknolojiler geliştirmekte ve daha sonra bu teknolojileri insanlığın yararı için günlük hayatımızı kolaylaştıracak ürünlere dönüştürmektedirler. Parçacık fizikçileri, yer altında ve üstünde hatta uzayda bulunan teleskoplardan alınan verileri inceleyerek de temel parçacıkların, aralarındaki etkileşmelerin ve onlara hükmeden kuralların üzerinde çalışmaktadır. Bir gün insanlık, bu evrenin nasıl var olduğunu, ona hükmeden en temel fizik kurallarının neler olduğunu, varlığımız için ihtiyaç duyduğumuz enerji probleminin çözümünü ya da madde ve enerjiyi kendi yararına kullanmanın bir yolunu bulacaktır.


Atom Modelinin Tarihsel GelişimiMÖ. 5. yüzyılda Demokritos bu soruyu cevaplamaya çalışanlardan biriydi. Demokritos'a göre, madde parçalara ayrıldığında, en sonunda bölünemeyen bir tanecik elde edilir ve bu tanecik atomdur. Bu basit önerme, parçacık fiziğine giden çok uzun ve dolambaçlı yolun yalnızca başlangıcıydı. Demokritos'un önermelerinin ardından günümüz atom modeline giden yolda diğer bir adım, John Dalton tarafından atıldı. John Dalton'un önermelerini 3 başlık altında toplayabiliriz. - Atomlar, kimyasal tepkimelerle oluşamaz ve alt parçalara bölünemez. - Bir elementin atomlarının kütlesi ve diğer kimyasal özellikleri aynıdır. - Kimyasal bileşikler, element atomlarının birleşmesi ile oluşur. Thomson Atom ModeliJ. J. Thomson, çok kısa bir süre önce William Crookes'un icat ettiği katot ışın tüpleri ile deneyler yapıyordu. Yapılan tüm deneylerde olduğu gibi onun deneylerinde de ışınlar katot uçtan anot uca doğru hareket ediyordu. Thomson bu deneyi biraz geliştirmek istedi ve tüpün sonuna bir floresan ekran koydu. Koyduğu bu floresan ekran sayesinde ışınların yönlenmesini inceleyebilecekti. Katot ışınlarının yüklü olup olmadığını anlamak için ışınların geçtiği yola iki adet zıt yüklü levha koydu ve ışınların bu levhalar arasından geçmesini sağladı. Yaptığı deneyler sırasında ışınların pozitif yüklü levhaya doğru kırıldığını gözlemledi. Bu tek bir sebepten olabilirdi: Işınlar negatif yüklü olmalıydı! Thomson, sapma açısı ve potansiyel fark sayesinde katot ışınlarının hızını ve kütlesini bulabilecekti. Gördüğü şey gerçekten çok büyüleyiciydi. Deneyde kullandığı maddeleri değiştirse de sonuç değişmiyordu. Işınlar hidrojen atomundan 1000 kat küçük ve 1800 kat hafifti. Bu ise tek bir şeyi gösteriyordu. Hidrojen atomu maddenin en küçük birimi değildi. Thomson tüm bu bulguların sonucunda atomların alt parçalardan oluştuğu fikrini ortaya attı. Bu fikir bilim tarihi için önemli dönüm noktalarından biriydi. Atomun, negatif yüklerin pozitif yük içerisinde dağıldığı bir yapıya sahip olduğunu önerdi. Keşfettiği negatif yükler ise George Johnstone Stoney'in elektrik paketçiği olarak tanımladığı elektron adını aldı. Ortaya attığı modeli basitçe birüzümlü keke benzetmişti. Pozitif yük keki, negatif yükler ise içerisindeki üzümleri temsil ediyordu. Rutherford Atom ModeliThomson atom modeli kusursuz değildi. Thomson'ın öğrencisi Rutherford kontrolünde çalışan Hans Geiger ve Ernest Marsden tarafından yapılan deneyler, Thomson atom modeli ile açıklanamıyordu. Geiger ve Marsden'in yaptığı deney, alfa parçacığı (2 proton + 2 nötron) gönderen bir kaynak ve karşısında da altın bir plakadan oluşuyordu. Plaka, floresan ekran ile çevrelenmişti ve bu sayede plakadan saçılan parçacıkların yöneldiği bölgeler gözlemlenebiliyordu. Eğer gerçekten atom Thomson'ın modellediği gibi olsaydı, pozitif yük çok büyük bir alanda bulunacağından alfa parçacığına etki edecek kuvvet çok küçük olurdu. Bu da alfa parçacığının saçılmadan atom çekirdeğinden geçebilmesini sağlardı. Ancak işler tahmin edildiği gibi gitmiyordu; parçacıklar saçılıyorlardı! 1911 yılında Rutherford'un yaptığı deneylerde bir miktar saçılma gözleniyordu. Bu da tek bir şeye, pozitif yükün çok küçük bir hacimde toplanmış olduğuna işaret ediyordu. Yapmış olduğu deneyler ışığında Rutherford, hocası olan Thomson'ın atom modelini reddetti ve ortaya yeni bir atom modeli attı. Bu model Rutherford atom modeli olarak anılacaktı. Merkezde çok küçük bir hacimde toplanmış pozitif yük ve etrafında da negatif yükler bulunmaktaydı. Bu büyük bir şeydi çünkü modern atom modeline en benzer yapı, Rutherford atom modeli tarafından ortaya koyulmuştu. Bohr'un geliştirmesi ile devam edecek olan bu süreç, bizim şu an bildiğimiz atom modeline giden çok önemli bir basamaktı. Modelinde her ne kadar yanlış önermeler varsa da, Thomson atom modeli bize çok önemli bir şey göstermişti. Atom, alt parçacıklar içeriyordu. Öğrencisi Rutherford'un geliştirdiği model ise Bohr'un devrim niteliğindeki çalışmaları ile devam edecek olan uzun yolda adeta bir dönüm noktasıydı. Kuantum fiziğinin temellerinden standart modele kadar her şey, bu iki bilim insanının önermeleri ile ilk adımlarını atmıştı.


Bakteriler; enzimatik aktiviteleri, üreme özellikleri, morfolojik özellikleri, nükleer materyal yapısı gibi pek çok özelliklerine göre sınıflandırılmıştır. Fakat günümüzde geliştirilen detaylı analiz ve tanılama metotlarıyla bu sınıflamada genetik bilginin önemi, çok daha ön sıralarda göze çarpmaktadır. Hibridizasyon yöntemleriyle DNA-DNA karşılaştırması, DNA-tRNA karşılaştırması, DNA rRNA karşılaştırması en sık kullanılan kıyas yöntemleri olup, genetik dizide %70'in üzerinde homoloji yakalanan türler, aynı tür olarak kabul edilmektedir. Mevcut teknoloji ile bu konuda en duyarlı test DNA-rRNA karşılaştırmasıdır. Zira rRNA, mutasyondan en az etkilenen genetik materyaldir. Bu amaçla araştırılan 16 Sr RNA, rRNA 30 S alt ünitesinde yer alan bir dizidir. Tüm diğer canlı hücrelerde olduğu gibi iki lipit tabakası içinde dağılmış proteinlerden oluşmaktadır. Ökaryot hücrelerden farklı olarak yapısında sterol bulunmaz . - Seçici geçirgenlik ve moleküllerin hücre içine taşınmasını sağlar. Hücre duvarının sentezi, fosfolipit sentezi için gerekli enzimler burada yapılır . - Hidrolitik enzimlerin yapımını sağlar. - Ekzotoksinlerin sentez/salgı birimidir. - Duyusal ve kemotaktik proteinlerin çoğu sitoplazma zarı ile ilişkilidir. Kemoreseptörler de sitoplazmik membranda bulunurlar. - Bakterilerde solunum işlevini gören sitokromlar sitoplazma zarında bulunurlar ve bu özelliği ile sitoplazma zarı ökaryotların mitokondri işlevini görmektedir denilebilir. - Elektron transport sistemi ve oksidatif fosforilasyonun gerçekleştiği organeldir.


Gerçek hücre yapısına sahip olan mikroorganizmalar temelde nükleus varlığı ile belirlenen özelliklerine göre prokaryot ve ökaryot olarak ikiye ayrılırlar. Gerçek hücre yapısı içermeyenleri ise; virüs, viroid, virüsoid ve prionlar olarak sınıflıyoruz. - Gerçek bir çekirdekleri bulunmaz. - Haploid canlılardır. - Kromozom, dairesel çift iplikli DNA molekülünden oluşur. - Çekirdek zarları ve çekirdekçikleri bulunmaz. - Ribozomları 70S büyüklüğündedir. - Hücre zarı çift katmanlıdır ve sterol içermez Nükleik asit ve sıklıkla protein kapsitten oluşurlar. En temel farklılıkları nükleik asit olarak ya sadece RNA ya da DNA içermeleridir. Aynı anda her iki genetik materyali bir arada bulundurmazlar. Enerji üretmek ve çoğalmak için mutlaka konak hücreye ihtiyaç duyarlar. Kapsidsiz tek telli RNA yapılarıdır. Otonom olarak hücre çekirdeğinde replike olabilir ve genellikle bitki hastalıklarına neden olurlar. Diğer çıplak RNA'ların aksine nükleaz diye adlandırılan parçalayıcı enzimlere dirençlidirler. Protein kodlamamaları grubun genel özellikleriyle çelişen en bilindik nitelikleridir. Viroidlerden farkları, genomlarının bir proteini kodlamasıdır. Hepatit D virüsü, bu yapıya çok benzeyen tek insan hastalık etkenidir. DNA ve RNA içermeyen, nükleazlara, ısı ve dezenfektanlara çok dirençli, immün yanıtı ve antikor oluşturmayan protein yapılardır. Nöronlarda vakuolizasyon ve amiloid plak birikimi ile karakterize olan süngerimsi ensefalopati, grubun tipik lezyonudur. İnsan prion hastalıkları, sterilize edilmeyen beyin elektrodları vb. cerrahi aletlerle, kornea transplantasyonu ile veya enfekte dokunun yenerek tüketilmesi ile bulaşmaktadır. En çok bilinen Prion hastalıkları; Deli Dana, Creutzfeldt-Jakob, Kuru ve Fatal familial insomniadır.


20 yıl öncesine kadar, ülkemizde uzun yıllardır çalışmakta olan, başta Ege Üniversitesi Gözlemevi olmak üzere Ankara ve İstanbul üniversitelerinin gözlemevleri bulunmaktaydı. Bu gözlemevlerine sonradan Orta Doğu Teknik Üniversitesi kampüsü içine kurulan gözlemevi eklendi. 1997 yılında ise TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi kuruldu. Ardından 2001'de Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesine de bir gözlemevi kuruldu. 2012'de ise Malatya'da İnönü Üniversitesi Gözlemevi açıldı. Bunlardan başka, gözlemevi olarak tanımlamasak bile, Çukurova Üniversitesi bünyesinde UZAYMER çatısı altında, Adıyaman Üniversitesi Gözlemevi kurulma çalışmaları sürmekte, Erzurum Atatürk Üniversitesi bünyesinde de Türkiye'nin en büyük teleskobunun kurulacağı bir proje yürümektedir. Sonuncusu, bittiğinde ülkemizin en kapsamlı gözlemevi olacak ve DAG adıyla çalışacaktır. Bu yazıda, ülkemizin şu anki en büyük gözlemevi olan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevini tanıtacağız. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinin kuruluşu oldukça eski tarihlerde başlamıştır. 1960'lı yıllarda İstanbul Üniversitesinden Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan ve Ege Üniversitesinden Prof. Dr. Abdullah Kızılırmak tarafından ilk kez dile getirilen bir Ulusal Gözlemevi düşüncesi, ancak 1979 yılında TÜBİTAK bünyesinde kurulan Uzay Bilimleri Araştırma Ünitesinin kurulmasıyla hayata geçme aşamasına gelmiş ve 1983 yılında Ulusal Gözlemevi Yerseçimi Güdümlü Projesi olarak çalışmalara başlanmıştır. Bu projede araştırmacı olarak yer alan akademisyenler Ankara, İstanbul, Ege, Boğaziçi ve Orta Doğu Teknik üniversitelerinden toplamda 7 kişiydi. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi için başlangıçta 17 farklı aday konum belirlendi. Bunların çeşitli özellikleri incelenerek, sonuçta dört tanesi seçildi. Birkaç yıllık bir dönemde, İzmir Ödemiş Bozdağ (2159 m), Muğlu Kurdu Tepesi (1612 m), Adıyaman Nemrut Dağı (2206 m) ve Antalya Saklıkent'te Bakırlıtepe'de (2547 m) kurulan istasyonlarda, astronomlar nöbetleşe zor şartlarda çalışarak, bu istasyonların gözleme elverişliliği üzerine ölçüm, gözlem ve çalışmalar yaptılar. Kurulan bu istasyonlar çoğunlukla çadır, bazıları ise çok küçük kulübelerden ibaretti ve deniz seviyesinden yüksekte bulunan bu istasyonlarda, özellikle kışın zorlu koşullar olduğundan gözlemlere ara verilmek zorunda kalınıyordu. Çoğu zaman hava koşulları iyi olduğunda bile, istasyon yeri olarak belirlenen noktalara ulaşım için önceden yapılmış yollar bulunmadığından ya da herhangi bir yerleşim söz konusu olmadığından, su ve yiyecek bile sırtta taşınarak götürülüyor, ortalama 1 hafta boyunca uygarlıktan uzak bir çalışma süreci sonucunda tekrar nöbet değiştiriliyordu. Bu yerlerden en iyi koşullara sahip olanı, Muğla Kurdu İstasyonu idi. Çünkü seçilen noktada aynı zamanda Orman Bölge Müdürlüğü'nün Yangın İstasyonu bulunduğundan ve Bölge Müdürlüğü de bu çalışmalara destek verdiğinden, burada çalışmak bir derece daha kolaydı. Bu istasyonlarda yapılan çalışmalarda elde edilen veriler ve gözlemler titizlikle değerlendirilerek, bu aday yerlerden en iyi koşullara sahip olan yer belirlendi. Belirleme ölçütlerinden biri de ulaşım, elektrik ve suyun kolaylıkla erişilebilir olmasıydı. Antalya'da bir kayak merkezi olan Saklıkent'e yakın aday yer Bakırlıtepe, bu ölçütler açısından da en iyi durumdaydı. Sonuç olarak yeni kurulacak TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinin yeri belirlenmiş oldu ancak bir sorun vardı. Yer seçimi için yürütülen proje seçim yapılarak tamamlandığında, gözlemevinin kuruluşu için herhangi bir bütçe ya da yeni bir proje söz konusu değildi. Kısaca söylemek gerekirse, TÜBİTAK'a gözlemevinin kuruluşu için gidildiğinde, TÜBİTAK projenin yer seçmek için onaylandığını, TÜBİTAK'ın gözlemevinin kurulması ile ilgili henüz bir planının olmadığı yanıtı alındı. Bu konuda yeniden çalışmaların başlaması, 1991 yılında yeni göreve gelen TÜBİTAK yönetiminin Türk Astronomi Derneği Başkanlığından Devlet Planlama Teşkilatı'na sunulmak üzere 5 yıllık bir Ulusal Gözlemevi Kuruluş Projesi istemesiyle oldu. İstenen proje TÜBİTAK tarafından DPT'ye sunuldu ve 1992 ile 1996 yılları arasında yürütülmek üzere 7 milyar TL bütçeyle kabul edildi. 1992 yılında projenin yürütücüsü olarak seçilen Prof. Dr. Zeki Aslan'ın, o yıl için 541 milyon TL'lik bir bütçeyle ek bir proje sunmasıyla 1 Ekim 1992'de çalışmalar başlatıldı. Kuruluş çalışmalarında, birçok devlet kuruluşunda yapıldığı gibi, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi Kuruluş ve İşletme Yönetmeliği hazırlandı ve 17 Temmuz 1995'te Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe kondu. Bunun hemen sonrasında da Prof. Dr. Zeki Aslan ilk müdür olarak atandı. Öncelikle Antalya'da boş bulunan bir okulda ilk çalışmaların yürütüldüğü gözlemevinin kuruluşunda pek çok iş yapıldı. Bügün de etkin bir biçimde kullanılan TUG Hizmet Binası, Akdeniz Üniversitesi Yerleşkesi içinde yapıldı. Gözlemevinin asıl yapıldığı yer olan Bakırlıtepe'ye, yoldan önce elektrik ulaştırıldı. Daha sonra oldukça dik olan dağın zirvesine çeşitli keskin virajlarla ulaşan bir yol yapıldı. Uzun yıllar su, Saklıkent'ten taşınarak kullanıldı. İlk önce yaşam binası yapılmaya başlandı. Daha sonra Hollanda'dan bağış olarak alınan 40 cm.lik bir teleskop için bina yapıldı. Sonrasında da burada gözlemler başlıyorken, 150 cm ayna çapına sahip ve Rus'larla ortak kullanılacak RTT150 adlı teleskop için bina yapılmaya başlandı. 5 Eylül 1997 tarihinde dönemin Cumhurbaşkanı ve Başbakanı tarafından açılışı yapılan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinde 40 cm çaplı teleskopla ilk ışığın alınması, Ocak 1997'de Zeki Aslan ve İlhami Yeğingil hocalarımla birlikte yaptığımız gözlemle oldu. Bu gözlemde, oldukça iyi bilinen örten değişen yıldız W UMa'nın tam bir ışık eğrisi elde edildi. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinin kuruluşunda öncelikle yaşam alanı olan binanın yapımına başlandı. Bu bina güney yönüne bakan 2 katlı bir bina olarak tasarlanmış, batı tarafında da atölyesi bulunan oldukça özel bir binadır. 2500 metre kadar bir yükseklikte kışın kimi zaman 5 metre kadar kar yığılmasına karşın, bu binada kalorifer sistemi yoktur! Bunun nedeni, ısınma için kullanılacak doğalgaz gibi yakıtların yanması sonucu atmosfere salacağı sıcak ve zararlı gazlardan gözlemlerin etkilenmesini önlemektir. Tabii ki -10 C'nin altına düşebilen sıcaklıklarda bu binada yaşamın olağan olarak sürebilmesi için bazı önlemler alınmıştır. Öncelikle resimde de görülebileceği gibi, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinin binasının güney yönüne bakan cephesinin neredeyse tümü camla kaplıdır. Dışarıdan bu biçimde görünmesine karşın camdan hemen sonra yer alan bir bölme bulunur ve bu bölmenin duvarları siyaha boyalıdır. Bunun amacı, camdan geçen Güneş ışınlarının bu duvar tarafından soğurularak bu ara bölmedeki havaya ısı aktarmasını sağlamaktır. Böylece bir seraya çok benzer bir tasarımla, gelen Güneş ışınlarından en yüksek düzeyde yararlanılarak binada ısıtma sağlanmaktadır. Bu ısınan hava, bölmelerin üst kısmında bulunan denetimli geçiş yerleri kullanılarak binanın diğer yerlerine aktarılabilmekte, orada soğumuş hava da alt kısımlarda yer alan mazgallardan bölmelere aktarılarak sürdürülebilir bir hava akışı sağlanmış olmaktadır. Bu tasarım sayesinde, kapalı havalarda bile bina içi sıcaklık sıfır derecenin altına inmemektedir. Yine de gerektiğinde kullanılmak üzere, hem dinlenme alanlarında hem de diğer oda ve kısımlarda elektrikli radyatörler bulunmaktadır. Yaz aylarında ise anlattığımız biçimde ısınan hava bina içindeki havayı çok ısıtabileceğinden, ısınan hava denetimli olarak dışarıya yönlendirilebilmekte, böylece bina içinde serinleme sağlanabilmektedir. Zaten en sıcak Ağustos ayında bile, 2500 metre kadar yükseklikte bunaltıcı bir hava koşulu olmamaktadır. Hatta çoğu zaman geceleri gözlem zamanlarında, mont ya da benzer giyim eşyaları kullanılacak kadar serin bir hava söz konusudur. Yaşam binası, teleskoplarda yapılan gözlemlerin uzaktan yapılabileceği olanaklara sahiptir ve gözlemciler isterlerde bu binadan ayrılmadan teleskoplarla gözlemlerini sürdürebilir. Gözlem dışında yemek yemek, dinlenmek ve çalışmak için bu yaşam alanları kullanılmaktadır. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi başlangıçta Hollanda'dan bağışlanan 40 cm'lik bir teleskopla gözlemlere başlanmıştı. Bu teleskop artık kullanılmıyor. Onun yerine konan teleskop bile artık yerini daha iyi bir teleskoba bırakmış durumda. Bu 40 cm'lik teleskop ilk kurulduğunda, ona uygun olacak resimdeki iki katlı bina yapılmıştı. Yine teleskobun bulunduğu kısım için yurt dışından, açılıp kapanabilen bir yarığa sahip, dönen bir kubbe satın alınmıştı. Gözlemlere başlayabilmek için, yapılan gözlemleri elde edip kaydedebilmek amacıyla gerekli ışıkölçer , yıldız ışığını farklı dalga boylarında inceleyebilmek için optik filtreler ve sürücüsü, ayrıca gözlemleri kaydetmek için bilgisayarlar sağlandı. İlk kullanılan ışıkölçer, Malatya İnönü Üniversitesine ait SSP3 kodlu ışıkölçerdi. Kısa bir süre sonra Ankara Üniversitesinden geçici olarak sağlanan ve bu ışıkölçerin bir üst modeli olan SSP5 kodlu ışıkölçer kullanılmaya başlandı. Bu aletin aynısı Ege Üniversitesi Gözlemevinde kullanılmaktaydı ve bu aletle yapılacak gözlemleri kaydedilebilecek gözlem yazılımını ben yazmıştım. Bu yazılımı TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi için uyarladım ve bu ışıkölçer kullanıldığı sürece bu yazılım da kullanıldı ve pek çok gözlem bu biçimde elde edildi. Daha sonra ışıkölçerden daha duyarlı olan ve aynı anda birden çok yıldızın gözlenmesini sağlayan, bir anlamda bir sayısal fotoğraf makinesi gibi çalışan CCD adını verilen gözlem kamerası satın alındı. Işıkölçerin algılayabildiği ışık miktarı %15 dolaylarında iken, bu aletin duyarlılığı %70'in üzerindeydi. Böylece çok daha az poz süresi verilerek çok daha duyarlı gözlemler elde etmek mümkün oluyordu. Bu CCD haricinde Rus ortaklar tarafından büyük teleskopta ilk gözlemler için alınan ancak daha sonra Türk tarafınca yurt dışında yaptırılan sıvı azot soğutmalı CCD'nin kullanılmaya başlanmasıyla boşa çıkan ST-8 kodlu CCD de ara sıra gözlemlerde kullanıldı. 2006 yılına kadar kullanılan bu 40 cm'lik teleskop sökülerek yerine bilgisayar denetimli, GPS uydularından zaman ve konum bilgisi alabilen yeni bir teleskop onun yerine kullanılmaya başlanmıştır. Bu aşamalarda teknolojideki gelişmeler ve bilgisayarların daha yetenekli hale gelmesiyle, bu teleskop ve kubbesi uzaktan kullanılabilmeye başlanmıştır. 2 yıl kadar kullanımda kalan bu teleskopla yapılan gözlemlerin pek çoğu İzmir'den, Ege Üniversitesinden internet üzerinden bağlantı kurularak yapılabilmiş, böylece hem Antalya'ya gözlem için gidip gelmek açısından zaman kazanılmış hem de maddi tasarruf sağlanmıştır. Bu tür uzaktan gözlemlerin ilkini, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden Prof. Dr. Kadri Yakut'la birlikte gerçekleştirdik. Bu gözlem, ülkemizde yapılan uzaktan erişimli gözlem olması açısından bir ilktir. Daha sonra bu biçimde uzaktan gerçekleştirilen gözlemlerin bazılarını ben kendi evimden ADSL bağlantısı ile yapabilmiştim. Bugün için bu teleskop da sökülerek, yerine robotik 60 cm'lik bir teleskop yerleştirilmiştir. Kubbe de tam otomatik hale getirilmiş ve böylece artık buradaki gözlemler önceden sıraya konarak, zamanı geldiğinde, eğer koşullar uygunsa otomatik olarak yapılmaktadır. Bu nedenle uzaktan gözlem yapmak ya da teleskobun başında bulunma zorunluluğu kalmamıştır. Tabii ki zaman zaman özellikle hava koşullarının sertliği nedeniyle ortaya çıkabilen sorunları gidermek amacıyla teknik elemanlar çalışmakta, zaman zaman bakım yaparak sorunların en aza indirilmesini sağlamaktadırlar. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevindeki T60 teleskobu, ilk kurulan 40 cm'lik teleskobun binasına konan son teleskoptur. Bu teleskobun sağlanması için Devlet Planlama Teşkilatına teklif verilmiş, kabulünün ardından ABD'de yaptırılmıştır. 2 yıldan fazla bir zaman süren tasarım ve üretiminden sonra, 2008 yılında kurulumu tamamlanarak 5 Eylül'de ilk ışık alınmış ve 2010 yılında da genel kullanıma sunulmuştur. Bu teleskopta yapılacak gözlemler, önceden araştırmacılara başvuru duyurusu yapılarak toplanmakta, bunlar teleskop bilgisayarına işlenerek, istenen geceler ve zamanlarda insan eli deymeden gözlenmesi sağlanmaktadır. Bu haliyle bu teleskop robotik teleskop olarak tanımlanır. Gözlemlerde farklı dalga boylarında filtreler kullanılabilmektedir. Filtreler tekerleğinde, araştırmacıların taleplerinin de gözönüne alınmasıyla belirlenmiş 12 adet filtre bulunmaktadır. Araştırmacılar gözlemek istedikleri gök cisimlerinin farklı filtreler kullanılarak gözlenmesini talep edebilmektedir. Gözlemlerin kaydedildiği CCD kamera, 2048x2048 piksel çözünürlüğe sahiptir. Bir teleskobun robotik çalışabilmesi için, kubbesinin de teleskobun hareketlerine kendiliğinden uyması gereklidir. Bu nedenle bu teleskop çalışmaya başladığında kubbe otomasyonu da yapılmıştır. Ayrıca, ani hava koşulları değişimi söz konusu olursa, sistem bunun gereğini kendiliğinden yapmalıdır. Örneğin yağmur yağması ya da nemin aşırı yoğunlaşması veya rüzgarın çok artması gibi durumlar sürekli gözlenerek, belli sınırlar aşıldığında kubbenin ve teleskobun kendiliğinden kapanmasının sağlanması gerekir. Teleskobu yönlendiren, gözlemlerin alınıp kaydedilmesini sağlayan, kubbe ve meteoroloji sistemini yöneten yazılım Linux tabanlıdır. Bu teleskop10 yıldır, ülkemizdeki birçok üniversiteden araştırmacılara hizmet vermektedir. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevindeki T100 teleskobu da DPT Projesi ile sağlanmıştır. T60 gibi robotik bir teleskop olmasa da tümüyle uzaktan kullanılabilmektedir. Örneğin İzmir, Ege Üniversitesinden araştırmacılar, bu teleskop için verdikleri gözlem projesi onaylanıp kendilerine belli zamanlarda bu teleskop tahsis edildiğinde, isterlerse Antalya'da teleskobun bulunduğu gözlemevine giderek bizzat gözlem yapmayı tercih edebildikleri gibi, isterlerse Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünde, kendi odalarında gece kalarak internet üzerinden kurulan bir bağlantıyla gözlemlerini yapabilmektedirler. Bunun iki ana yararı olmaktadır. Araştırmacının Antalya'ya gidip gelmesi gerekmediğinden hem yolda geçecek zaman kazanılmakta, hem de maddi açıdan tasarruf sağlanmaktadır. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, gözlem için gelenlerin yol ve barınma giderlerini karşılar. Uzaktan yapılan gözlemlerle, gözlemevi de maddi tasarruf sağlamış olmaktadır. Gerçekte, gözlemevine gidip gözlem yapan araştırmacılar da anlattığımız ana binada yine internet üzerinden teleskop bağlantısı kurarak gözlem yapmaktadırlar. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi T100 teleskobu geniş bir gökyüzü alanında çok renkli, ya da çok filtre kullanılarak ışıkölçüm yapmak ve gök cisimlerinin konumlarının duyarlı bir biçimde belirlenmesi için kullanılmaktadır. 2006 yılında kabul edilen DPT Projesi ile ABD'de yaptırılmış, 2009 yılı Eylül ayında kurulumu tamamlanmıştır. İlk ışık ise 7 Ekim 2009 tarihinde alınmıştır. Teleskobu yöneten yazılım, T60 teleskobunun aksine Windows tabanlıdır. Bu teleskopta genellikle her farklı gece, farklı bir araştırma projesine ait olarak kullanılmaktadır. 100 cm ayna çapına sahip teleskoba bağlı CCD kamerası 4096x4096 piksel çözünürlüğe sahip, gökyüzünde 21 dakika kare alan gören bir CCD'dir. Her birinde 8 adet yuva olan iki adet filtre tekerleği kullanılmaktadır. Teleskop 2010 yılı Ekim ayından beri hizmet vermektedir. Bu teleskobun bulunduğu binadaki kubbe de teleskobu otomatik olarak izleyebilen bir yazılımla yönlenmektedir. T100 teleskobu, GAIA adlı uydu ile bağlantılı çalışacak biçimde tasarlanmış, DPT Projesi bu amaç belirtilerek sunulmuştur. GAIA uydusunun amacı, galaksimizin üç-boyutlu bir haritasını çıkarırken, galaksinin bileşim, oluşum ve evrimi ile ilgili işlemleri araştırmaktır. Uydu 1 milyar yıldızın konumunu ve hızlarını çok duyarlı bir biçimde belirleyecektir. Bu gözlemler sırasında belirlenebilecek bazı kaynakların yeryüzü gözlemlerini yapacak teleskoplardan biri de T100'dür. Ayrıca asteroit gözlemleri de yapılacaktır. Bu teleskoplardan başka, şu anda TUG'da dört teleskop daha vardır. Bunlardan biri Akdeniz Üniversitesi ile TUG arasında yapılan protokol ile kurulmuş, Akdeniz Üniversitesinin kullanımında olan bir teleskoptur. Bu teleskobun ayrıntısından söz etmeyeceğiz. Bu teleskop gibi ana bina sağ ön cephesinde bulunan küçük tepeye kurulan bir diğer teleskop, daha önce T60 teleskobunun kubbesinde bulunan, o kullanılmaya başlayınca boşta kalan 40 cm'lik teleskoptur. Buna yeni bir kubbe binası alınarak, tümüyle robotik hale getirilme çalışmaları sürdürülmektedir. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevine ait RTT150 teleskobu, şu anda ülkemizde çalışmakta olan en büyük çaplı aynalı teleskoptur. Adı, Rus Türk Teleskobu kısaltmasıyla RTT olarak verilmiştir. TUG'un kuruluşundan hemen önce, bu teleskobun Türkiye'ye kurulması konusunda Rusya ile anlaşmaya varılmıştır. Aslen bu anlaşma, Rusya'nın da dahil olduğu uluslararası bir yüksek enerji astrofizik gözlemevi uydusu ile bağlantılı olarak yapılmıştır. RTT150 teleskobu, bu ortaklık çerçevesinde, bu uydu gözlemevi ile gözlenecek x-ışın kaynaklarının, yeryüzünden gözlenerek optik karşılıklarını bulmak üzere kurulmuştur. Kuruluşu TUG'un açılışından hemen sonra, 1998 yılıdır. Pek çok ayrıntısı olan bu teleskopla ilk ışık 2001 yılının Eylül ayında alınmıştır. Teleskop aslen Tataristan'daki Kazan Üniversitesine aittir. Bu nedenle Rusya Bilim Akademisi Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nin yanı sıra Kazan Federal Üniversitesi de ortaklığa dahildir. Teleskop 70'li yıllarda Rusya'nın Leningrad şehrinde Leningrad Optik Mekanik Birliği adlı optik fabrikasında üretilen eş iki teleskoptan biridir. İkizi ise Özbekistan'ın, Uluğ Bey Astronomi Enstitüsüne ait olan Maydanak Gözlemevinde bulunmaktadır. Teleskop toplamda 37 ton ağırlıktadır. Sadece ana aynası bile 970 kg ağırlığındadır. 24 cm kalınlıkta camdan yapılmıştır. 150 cm ayna çapına sahip olan bu teleskopla ilgili yapılan prokol ile 20 yıllık bir süre için TÜBİTAK %40, Kazan Üniversitesi %45 ve Rusya Bilim Akademizi %15 olarak gözlem zamanını paylaşmışlardır. Ülkemize düşen zaman payı %40 olmasına karşın, kimi gözlemsel projeler ortaklarla birlikte yapıldığından, biraz daha gözlem zamanı kazanılabilmiştir. 2015'te biten süre, yeni bir protokol ile yenilenmiştir. Teleskobun kurulduğu yer Bakırlıtepe'de, yer seçim çalışmalarının yapıldığı noktadır. Bu tepe bina için bir miktar düzleştirilmiştir. Bina termos yapısında çelik konstrüksiyonlu, üç katlı bir binadır. Böyle bir bina yapılmasının ana nedeni, teleskobun birden çok sayıda odağa sahip olmasıdır. Bu odaklar, özellikle ana aynadan yansıtılan ışığı geri yansıtmakta olan ikincil aynanın değiştirilmesiyle birbirinden ayrılmaktadır. Burada amaç, gözlenecek gök cismi ya da alanın özelliğine göre aynı teleskopta farklı özellikte görüntüler elde edebilmektir. Binanın en üst katında 10.5 m çapındaki teleskop kubbesi bulunmaktadır. Orta katta ise, teleskobun çatal kollarından birinden aynalar yardımıyla aktarılan ışığın yönlendirileceği bir bölüm bulunmaktadır. Burada ışığın ulaştığı noktaya yerleştirilen algılayıcı optik aletlerle gök cisimlerine ilişkin gözlemler elde edilmektedir. Bu kadar uzatılan ışık yolu, özellikle ışığın dalga boylarına daha ayrıntılı biçimde ayrılmasını sağlamak amacını taşır. Daha önceki yazılarımızda sözettiğimiz ötegezegen araştırmaları ile ilgili gözlemler bu bölümde elde edilmiştir. Son aşamada, ışığın önüne yerleştirilen iyot hücresi sayesinde, gelen ışığın dalga boyu çok daha duyarlı bir biçimde belirlenebilmiştir. Işık, teleskobun ana aynasının hemen altında bulunan ve Coude Odağı adı verilen bölüme yönlendirilirdiğinde, buraya yerleştirilebilen çeşitli gözlem araçlarıyla gök cisimlerinin gözlemleri kaydedilir. Teleskop ilk kurulduğunda bu odakta gözlem yapılmaya başlanmış, küçük bir CCD kullanılarak gözlemler başlatılmıştır. Daha sonra ABD'de yaptırılan sıvı azot soğutmalı bir CCD gözlem aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Sıvı azotla soğutma yapılmasının nedeni, aletin elektroniği tarafından ortam sıcaklığına bağlı olarak üretilen elektronların minimum düzeye indirilmek istenmesidir. Böylelikle elde edilen gözlemsel verinin duyarlılığı oldukça arttırılmaktadır. Bu CCD ile başta değişen yıldızlar olmak üzere, galaksiler, yıldız kümeleri ve bulutsuların gözlemleri yapılmış, çok sayıda bilimsel makalede, bu teleskopla yapılan gözlemlerden elde edilen sonuçlar yayınlanmıştır. Bu yayınların çoğu Rus ortaklara ait olsa da bunun temel nedeni gözlem zamanının onların lehine daha fazla olmasıdır. Ötegezegen araştırmaları gibi, Rus ortakların da katılımıyla yapılan gözlemlerle de yeni gözlem zamanı kazanılmıştır. Burada yer alan yazılar 2016 yılının ilk aylarında ele alınmıştır. Bazı bilgilerin güncelliği kontrol edilmelidir.


Ankara Üniversitesi ve Ege Üniversitesinden dört bilim insanı; Rus ve Japon bilim insanlarıyla ortak yürütülen çalışmanın sonucunda, 212 ışık yılı uzaklıkta Jüpiter benzeri bir ötegezegen keşfettiklerini duyurdular. Bu keşif, tarihimizde keşfettiğimiz ilk ötegezegen olarak kayda geçti. Ankara Üniversitesinden Mesut Yılmaz'ın baş yazarı olduğu makalede, Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden Selim Osman Selam ve doktora öğrencileri İbrahim Özavcı ile Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden Varol Keskin yer alıyor. TÜBİTAK projesi ile desteklenen çalışmada, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevinde yer alan 1.5 metre çaplı Rus-Türk teleskobu ile Japonya Okayama Astrofizik Gözlemevinde yer alan 1.88 metre çaplı teleskop kullanıldı. Yapılan hassas ölçüm ve analizlerin sonucunda gözledikleri yıldızın hareketindeki değişim incelendiğinde, kaynağın Jüpiter benzeri bir gezegen olduğu fark edildi. Jüpiter'den 1.5 kat daha büyük boyutlara sahip olan bu gezegen, yıldızı etrafındaki turunu neredeyse bir yılda tamamlıyor. Yıldızına olan uzaklığı ise 1 astronomik birim, yani neredeyse Dünya'nın yerine bu gezegeni koymuşsunuz gibi. Yıldız ise, metalce zengin bir yıldız ve kırmızı dev kolu evresine çıkışın erken dönemlerinde yer alıyor. Gözlemler 2007'de, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevindeki RTT150 teleskobu kullanılarak, 50 G-K tipi dev yıldızın Doppler etkisinin incelenmesiyle başlıyor, ardından 2012'de Japonya da gözlemlere katılıyor. Gezegenin keşfedilmesini sağlayan yöntem, RV yöntemi olarak geçiyor. Bu yöntem kabaca, yıldızdan gelen ışığı ve yıldızın bize doğru olan ileri geri hareketini inceler. Gezegen, yıldıza göre yeterince büyük kütleli olursa ve yıldıza yeterince yakınsa, yörünge hareketi sırasında yıldızı bir miktar ileri geri oynatabilir. Bu sayede gezegenin varlığı, yıldızın üzerine olan etkisi sayesinde keşfedilmiş olur. Şu zamana kadar keşfedilen 3500 ötegezegenden yaklaşık 640 tanesi RV yöntemi sayesinde keşfedildi. Gaz devleri, tamamen gazdan ve/veya sıvı bir çekirdekten oluştukları ve oldukça sert şartlar içerdekilerinden ötürü yaşama pek elverişli değiller. Fakat gaz devlerinde gerçekleşen birçok olay, doğada gördüğümüz diğer olaylara ışık tuttuğu için, oldukça önemli bir araştırma konusu durumunda. Yılmaz, 212 ışık yılı uzaklıkta keşfettikleri bu ötegezegene Türk ismini koymak istediklerini, bununla ilgili bir oylama yapabileceklerini belirtti. Bildiğim kadarıyla Japonya, ABD, Fransa ve Kanada, keşfettikleri ilk gezegene bir isim verdiler. Bizde de neden olmasın? Böyle bir düşüncemiz var. Benim Türk, Türk1 ve Atatürk isimleri aklımdan geçti ifadelerini kullandı. Çalışma, astronomi literatürünün en saygın dergilerinden olan Astronomy & Astrophysics'te yayınlandı.


Tutulmalar en basit ifadesiyle, bir gök cisminin önüne başka bir gök cisminin geçerek onu kısmi ya da tam olarak örtmesi olayıdır. Güneş tutulmasında Güneş ile aramıza Ay girer ve duruma göre bu parçalı ya da tam tutulma gerçekleşir. Fakat Ay her ay önümüzden geçiyor, olmasına rağmen her ay tutulma görmemekteyiz. Bunun sebebi, Güneş Sistemi'nde yer alan hiçbir cismin, bir masa üzerindeymiş gibi dizili olmamasıdır. Yani hepsi aynı düzlemde hareket etmezler, yörüngeleri belirli bir açıyla durur. Bu yüzden aslında aradan geçtiği sırada, biraz daha yukarıda veya biraz daha aşağıda olduğu için tutulma gerçekleşmez. Burada açık bir şekilde; tutulmanın gerçekleşebilmesi için yörünge eğimi, cisimlerin birbirlerine olan uzaklıkları ve boyutları arasında bir ilişki olduğunu görüyoruz. Eğer cisimler birbirlerine çok uzaklarsa, ufak bir açı farklılığı dahi sonucu ciddi anlamda etkileyecektir. Örneğin uydumuz Ay, Dünya ekvatoruna yaklaşık 5.1 derecelik bir açıda dolanır. Bu da, Güneş Dünya ve Ay'ın aynı düzlemde bulunduğu dönemlerde (her ay 2 kere) birbirlerini perdelemeyecekleri anlamına gelir. İşte, Ay ve Güneş tutulmalarının yılda sadece birkaç kere görülebilmesi bu 5.1 derecelik yörünge eğikliği yüzündendir. Güneş tutulmalarının halkalı veya tam olması ise, Ay'ın bize olan uzaklığının yörünge hareketi sırasında değişmesinden kaynaklanır. Ay bize bazen daha yakın olduğundan, daha büyük görünür. Tesadüfen, Güneş ile Ay'ın gökyüzündeki açısal boyutları hemen hemen aynıdır. Ay, bizden uzak olduğu zamanda gökyüzünde Güneş'ten küçük görünmektedir. Eğer bu esnada bir Güneş tutulması gerçekleşirse, o tutulma, Ay Güneş'in tamamını örtemediğinden halkalı olur.


Öncelikle şunu belirtmemiz gerekiyor. Bu minber gerçek anlamıyla muhteşem bir sanat eseridir. Sanat tarihi açısından, Selçuklu oyma sanatından Osmanlı ahşap oymacılığı sanatına geçişin en önemli örneklerinden biri olarak gösterilir. Hacı Abdülaziz oğlu Mehmed isimli bir sanatkar tarafından yapıldığı bilinen minber , ceviz ağacındandır ve kündekari dediğimiz yöntemle inşa edilmiştir. Yani, minberin parçaları çivi veya yapıştırma ile değil, birbirine geçip bir arada tutunabilecek biçimde tasarlanmıştır. Evliya Çelebi bu minberi şöyle anlatır; Üzerindeki çiçek resimleriyle yazılarını, cihan ressamları toplansa yapamazlar, örneği yoktur. Bu cümle son derece doğrudur, çünkü Osmanlı'nın daha sonraki dönemlerinde bu kadar ince işlenmiş ve sanat değeri yüksek cami minberlerine son derece nadir rastlanır. İddia: Güneş ve etrafında dönen gezegenlerin gerçek uzaklıklarına göre işlendiği tarihi minber, bugün dahi bilim dünyasının görevini net tespit edemediği çift yıldızlar hakkında da ipuçları veriyor. Yüzlerce parça ahşabın çivi kullanılmadan bir araya getirilmesiyle oluşturulan minber göz kamaştırıyor. Gerçek uzaklıkların orantılı olduğu iddia edilmiş. Öyleyse biz kendi modelimizi oluşturup test edelim bakalım gerçek oranlarla nasıl bir Güneş Sistemi kurabiliyoruz. Gerçek: Eğer Dünya'yı 1 cm'lik bir daire şeklinde çizseydik, Jüpiter'i 10 cm, Güneş'i 100 cm çizmemiz gerekirdi. (Hesabımız kolaylaşsın diye Dünya'nın yarıçapını 7000 km kabul edip hesap yaptık) Bunlar sadece boyutlarının oranları. Şimdi de boyutlar böyle olduğunda aradaki mesafelerin ne olacağına bakalım. Küçültme oranımız 7.000 kilometreyi 1 santimetreye indirgemek. Yani 700.000.000 santimetreyi 1 santimetreye düşürdük. Bu oranla sadece Güneş Dünya arasındaki mesafe olan 150 milyon kilometreyi çizebilmek için yaklaşık 21.500 santimetre, yani 215 metreye ihtiyacımız olurdu. Bu yalnızca Dünya'nın konumu. Jüpiter için ise bu değer 1 kilometreyi buluyor. Yani eğer Dünya'yı 1 cm kabul edip bir gerçek oranlı model yapsaydık, Jüpiter caminin çok dışında bir yerlerde olmalıydı. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Bir diğer kendini bilmezce yapılmış iddia ise bilim dünyasının bugün dahi görevini net tespit edemediği çift yıldızlar hakkında ipuçları vermesi. Belli ki bu cümleye kuran kişinin çift yıldızlar hakkında en ufak bir bilgisi yok. Bugün bilim dünyası çift yıldızlar hakkında minbere kazıyabileceğinizden çok daha fazlasını biliyor. Hatta minbere kurşun kalemle yazmaya başlasanız şu anki bilgilerimizi aktarmak için on binlerce minber gerekirdi. Çift yıldızlar öylesine geniş bir alandır ki, sadece bu konuda ansiklopediler dolusu bilgi yer alır. Üstelik astronomi konusunda kolay kolay Türkçe kitap bulunmamasına rağmen bu alanda kendi hocalarımızın dahi kitapları bulunuyor. Kozmik Anafor'da çift yıldızlar hakkında yazdığımız detaylı makaleler de yer alıyor. İddia: Ulu Cami'nin minberi, Galileo'nin Dünya dönüyor dediği için engizisyon mahkemesince idama mahkum edildiği tarihten tam 230 yıl önce yapıldı. Minberdeki güneş sisteminin planını, Osmanlı'nın ilk şeyhülislamı büyük İslam alimi Molla Fenari Hazretlerinin tasvir edip ustaya verdiği tahmin ediliyor. Bursa'da kendi adını taşıyan semtte medfun bulunan Molla Fenari hazretlerinin el yazması bir astronomi kitabının İngiltere'de olduğu biliniyor. Gerçek: Galileo idama mahkum edilip ölmemiştir. 1615 yılındaki engizisyon mahkemesinde söylediklerini inkar ederek kendini idam sehpasından kurtarmış, 1632 (230 yıl) yılında ikinci engizisyon mahkemesine çıkarak ömür boyu hapse sonrasında da ev hapsine mahkum edilmiş 1648 yılında da ölmüştür. Kaldı ki konunun Dünya'nın dönmesiyle yakından uzaktan ilgisi yoktur. Gezegenlerin varlığının bilinmesi o kadar eskiye dayanıyor ki tam olarak kim ilk keşfetmiş bunu bile bilmiyoruz. Çünkü Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn çıplak gözle görülebilirler. Dolayısıyla milattan öncelerinden beri bu beş gezegenin varlığı biliniyordu. Çünkü yıldızlara kıyaslandığında çok farklı hareketleri vardı. Gökyüzünde başka bir gezinme hareketi yaptıkları için gezginler zamanla da gezegenler denilmiştir. İddia: 1980 yılında Ulu Cami'nin minberindeki Güneş Sistemi'ni ilk fark eden emekli öğretmen Feyzi Ülgü, Ulu Cami'nin içini dolaşırken minber dikkatimi çekti. Minberi incelemeye başladım. Cuma namazını kıldım, yine gözlemeye başladım. İkindi, akşam ve yatsı namazından sonra da incelemeye devam ettim. Biri yanıma geldi, 'Camiyi kapatacağız' dedi. Sanat tarihi öğretmenim bana çok önemli bir tavsiyesi vardı; 'Geniş yüzeye yapılan ahşap süslemelerde simetri yoksa o yapıda mutlaka mesaj vardır' derdi.Ben minberin üzerinde inceleme yaparken gördüm ki simetri yok, hemen o öğretmenimin sözü aklıma geldi ve burada ne mesaj var diye araştırmaya başladım. Minberin doğu cephesine baktım. On tane küresel kabartma motifi var, bunlardan bir tanesinin çevresinde boyutları farklı dokuz tane küresel kabartma var. Ben eski bir fen öğretmeniyim, hemen aklıma güneş ve dokuz gezegen geldi. Daha sonra Ulu Cami'ye çok sık gelerek bunları dikkatlice inceledim. Bunları astronomi bilgileriyle karşılaştırdığımda bire bir büyüklük, uzaklık ve yakınlık ölçülerine uygun olarak yerleştirilmiş olduğunu belirledim. Güneş ve dokuz gezegen olduğunu gördüm dedi. Bahsedilen minber ve gezegen olduğu varsayılan işlemeler aşağıdaki fotoğrafta yer alıyor. Her ne kadar simetri ile mesaj ilişkisi mantıklı bir yaklaşım olsa da aksi de yanlış değildir. Sanat her zaman homojen veya simetrik olmak zorunda değildir. Ayrıca dikkatlice bakarsanız, işaretliler haricinde de motifler görebilirsiniz. Ancak bu diğer motifler iddia sahipleri tarafından görmezden geliniyor. Yani görünen tamamen bir algıda seçicilik ve veya ilgi çekme amaçlı bir iddia gibi duruyor. Yine de, biz biraz daha bilimsel yaklaşıp neler bulacağımıza bakalım. Gerçek: Gezegenlerin boyutlarını bilip de sadece bu fotoğrafı gören birisi dahi bunların gerçek oranlar olmadığını anlayacaktır. Kaldı ki hatırlarsanız 10 cm kabul ettiğimiz Jüpiter'in Güneş ile arasındaki mesafe 1 kilometre kadar olmalıydı. Bırakın gerçek bir oran olmasını, daha gezegenler kendi aralarında bile orantılı değil. Şunu bilmek ve kabul etmek gerekiyor ki; muazzam mesafelerin söz konusu olduğu Güneş Sistemi'ni bir kağıda, bir duvara, bir minbere gerçek uzaklık oranlarıyla işleyemezsiniz. Gezegenlerin büyüklük ve sıralamasını bir şekilde doğru verebilmeniz mümkündür ama, minber üzerine yapılan haberde görüyoruz ki zaten sıralama ve büyüklük oranları da yanlıştır. Çıplak gözle gökyüzüne baktığımızda Satürn dahil olmak üzere 5 gezegeni görebiliriz. Uranüs ise 6 kadir parlaklığı ile insanoğlunun tam görme sınırına denk geldiği için 1781 yılına kadar keşfedilememiştir ki, bu tarih Galileo'nun ilk olarak Jüpiter'in uydularını gözlediği 1610 yılından 171 yıl sonradır. Teleskopla dahi keşfi bu kadar zaman almıştır. 1846 yılında ise son gezegenimiz olan Neptün keşfedilmiştir. Uranüs'ü keşfeden William Herschel, Neptün'ü keşfedenler ise Galle ile Le Verrier'dir. Plüto ise 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Çıkarım: Haberi uyduranlar öyle bir uydurmuşlar ki yazıda yüzyıllar önce bunların bilindiği ile ilgili bir övgüyü söz konusu edip, nasıl olup da bu bilginin gerçekten ortaya çıkmasının yüzyıllar sonra başkaları tarafından olabileceğini açıklama gayreti içerisine girmemişler. Ayrıca haberde verilenin aksine diğer gezegenler tek bir düzlemdeyken Plüto başka düzlemde değildir. Sadece Plüto'nun yörünge düzleminin eğikliği biraz daha fazladır. Onu cüce gezegen sınıfına yerleştirmemize sebep olan başka faktörler var. Gerçek: Hangi detayın göründüğünü yine merak etmekle kalıyoruz. Çift yıldızlar hakkında söylenen cümle ise tamamen saçmalık. Bizim Güneş'imizin aksine yıldızların çoğu çiftli sistemler halinde bulunur. Bırakın bunların devasa gökadalar arası etkileşim sağlamasını, çoğunlukla birbirlerini dahi zor etkilerler. Öyle ki çok nadiren birbirlerine yakın olup yapısal olarak etkileşirler. Ek bir bilgi daha vermemiz gerekiyor. Minberi inşa eden ustaya bilgi verdiği söylenen Molla Fenari'nin astronomi ile ilgili yazılarında Uranüs, Neptün ve Plüton hakkında hiçbir bilgi bulunmaz. Hatta, bu gezegenlerin varlığının olasılık dahilinde olduğu şüphe kaynaklı olarak dahi belirtilmez. Varlığı, tarihi, işçiliği ve sanat değeri açısından başlı başına muhteşem bir değer olan Ulu Cami Minberi üzerinde hiçbir biçimde astronomik bir bilgi bulunmaz. Burada yer alan işlemeler Evliya Çelebi'nin de açık biçimde belirttiği gibi çiçek motifleridir. Abartılı ve bazen gerçek üstü anlatımlarıyla ünlü olan Evliya Çelebi dahi fezadaki seyyareler ile ilgili tek bir kelime etmemiş iken, kündekari çiçek desenlerini geçmiş insanların sır bilgileri üzerine yormak, tam anlamıyla işgüzarlıktır. Time dergisi tarafından 2010 yılının tüm dünyada en etkili 100 insanı arasında gösterilen ve Dünya Sağlık Örgütü'nün Güvenli Cerrahi Hayat Kurtarır programını yürüten Dr. Atul Gawande, sıradan bir kontrol listesinin şaşırtıcı gücünü ortaya koyuyor. Modern dünya bize akıl almaz düzeyde teknik bilgi sunuyor. Yine de sağlık hizmetleri, devlet yönetimi, hukuk ve finans alanlarında, örgütlü etkinliklerin hemen hepsinde yapılan önlenebilir hataların acısını çekmeye devam ediyoruz. Ve bunun nedeni son derece basit: artık sahip olduğumuz bilgi hacmi ve karmaşıklık düzeyi, bireyler olarak bu bilgiyi uygun yoldan, tutarlı, doğru ve güvenli biçimde iletme becerimizi aşmış durumda. Daha uzun süre eğitim görüyor, daha fazla uzmanlaşıyor, daha ileri teknoloji kullanıyor ama yine de hata yapıyoruz. Geniş bir okur kitlesine sahip yazar ve cerrah Atul Gawande, daha iyisini başarabileceğimiz görüşünü savunuyor ve çözüm olarak, olabilecek en mütevazı yolu gösteriyor bize: kendi halinde bir kontrol listesi. Gawande, kontrol listelerinin, uçakları uçurmaktan akıl almaz derecede incelikli teknik gerektiren gökdelenler inşa etmeye dek, yaptığımız en zor işlerden bazılarını nasıl altından kalkılabilir hale getirdiğini açıklıyor. Kendi deneyimine dayanarak, bu düşüncenin cerrahinin son derece karmaşık ve çeşitlilik gösteren dünyasında hayata geçirilmesiyle hazırlanan doksan saniyelik bir kontrol listesinin, dünyanın dört bir yanındaki sekiz hastanede, hemen bütün cerrahi girişim türlerinde, ölümleri ve komplikasyonları, ek maliyet getirmeksizin, üçte biri aşan oranda azaltmayı nasıl başarabildiğini gözler önüne seriyor. Gawande, anlattığı sürükleyici öykülerle bizi, acil durum kontrol listesinin, suyun altında yarım saat kalan bir boğulma vakasında kurbanın kurtulmasını sağladığı Avusturya'dan, yoğun bakım birimlerinde kullanılan temizlik kontrol listesinin ölümcül bir hastane enfeksiyonu türünü ortadan kaldırdığı Michigan'a, ardında da düşmek üzere olan bir uçağın kokpitine götürüyor. Bu yolculuk sırasında, kontrol listelerinin neler yapıp neler yapamadığını, yalnız tıp alanında değil, ulusal güvenlikten yatırım bankacılığına, her çeşit meslek grubu ve iş alanında sağlayabileceği çarpıcı ilerlemeleri ortaya koyuyor. - Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır. - Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz. - Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir. Ancak, Ulu Cami minberine atfedilen bu gizemler tek örnek değil. Dünya'nın birçok yerinde insanlar, eski uygarlıkların çizim ve işlemelerinde gökyüzüne ait sırlar saklı olduğunu dile getirmekten uzak durmuyorlar. Antik Mısır, Maya'lar ve İnkalar ile ilgili uydurulan birçok efsane, Piri Reis'in haritası üzerine anlatılan hikayeler de bu gizem sevdasının bir sonucu.