Etkileyici bir jeolojik tarihe sahip olan Galapagos Adaları, eşsiz bitki ve hayvan yaşamı örnekleriyle karmaşık bir ekosisteme ev sahipliği yapmaktadır. Adadaki bitkiler ve hayvanlar, meşhur doğabilimci Charles Darwin'e evrim teorisini ortaya koymada ilham kaynağı olmuştur. Binlerce turist ve bilim insanı her yıl buradaki vahşi yaşamı incelemek amacıyla adalara akın etmektedir. 13 büyük ada, 7 daha küçük ada ve yaklaşık 125 adacık ve kayalıktan oluşan Galapagos Adaları Ekvador'un Pasifik Okyanusu kıyısında yaklaşık 1000 km boyunca uzanır. Ekvatorun üzerinde olmalarının bir sonucu olarak adaların bir kısmı güney, bir kısmı ise kuzey yarımkürede yer almaktadır. En büyük ada olan Isabela 4670 kilometrekarelik bir alanı kaplar ve rakımı 1707 metreye kadar ulaşır. Ana adaların en küçüğü olan South Plaza'nın yüzölçümü ise 0,13 kilometrekaredir, yani yaklaşık 20 apartman sitesi alanı kadar. Galapagos Adaları, Güney Amerika levhası boyunca doğu-güneydoğuya doğru hareket eden Nazca levhası üzerinde yer alan volkanik adalardır. İki tektonik levhanın buluşmasıyla Nazca levhası Güney Amerika levhasının altına kayarak bir dalma zonu yaratmıştır. Bu olayın sonucu olarak And Dağları oluşmuştur. Nazca levhası Galapagos kızgın noktasının -magmanın kabuğa ulaştığı nokta- üzerinden geçerken yanardağlar patladı ve bunun neticesinde Galapagos Adaları biçimlendi. Kızgın noktanın en azından 20 milyon yıldır aktif olduğu ve bugün gördüğümüz haliyle adaların son 3 ila 4 milyon yılda oluştuğu tahmin ediliyor. Kızgın nokta üzerinde çağlar boyunca belirgin olan hareket kabaca aynı doğrultuda artmaya devam ediyor. En yaşlı adalar Isla Espanola ve South Plaza 3-4 milyon yaşında. Darwin Adaları, Fernandina, Genovesa, Isabela, Marchena ve Santiago ise yaklaşık 700.000 yıllık adalar. Yanardağların çoğu hala aktif durumda. Philadelphia'daki Drexel Üniversitesinden yanardağ bilimci Loyc Vanderkluysen'in belirttiğine göre Isabela'yı altı farklı yanardağ oluşturuyor. 1990 yılından bu yana Galapagos'un üç farklı adasındaki altı yanardağda patlamalar oldu. Tropiklerde bulunmalarına karşın Galapagos Adalarında gür yağmur ormaları yoktur. Cornell Ünivesitesinin verdiği bilgiye göre adaların konumu kesişen üç okyanus akıntısının yolu üzerindedir. Humboldt Akıntısı Antarktika'dan soğuk suları getirir, kuzeyden gelen Panama Akıntısı daha sıcaktır ve Cromwell Akıntısı ise derindeki soğuk suların yüzeye çıkmasına neden olur . Daha soğuk sular iklimi ılıman ve kuru tutar. Adalar her yıl iki mevsim yaşar. Kuru mevsim temmuz ayından aralık ayına kadardır. Bu zamanda sıcaklıklar 20 oC derecelerin ortalarında seyreder ve yağış miktarı ortalamaları aylık 1 cm'den biraz fazladır. Kuru mevsim boyunca yüksek kesimlerde sıklıkla sis görülür ama yağmur çok azdır. Sıcak mevsim ocaktan hazirana kadar sürer. Bu mevsimde sıcaklık 30 oC civarındadır ve aylık yaklaşık 3 cm yağış miktarına ulaşılır. Mart ve Nisan volkanik kayalara ve toprağa karışan yağmurlarla birlikte en yağışlı aylardır. El Nino, iki ila sekiz yılda bir daha sıcak, besleyicilik açısından daha fakir suları getirir. Çoğu tür, besin zincirinin aksadığı bu zaman boyunca sıkıntı yaşar. 1982-1983 ve 1997-1998'in El Nino vakaları oldukça yıkıcı geçmiş, deniz iguanaları popülasyonu yaklaşık yüzde 90 azalmış ve penguen popülasyonu yüzde 75'ten fazla düşmüştür. Deniz aslanı popülasyonu yüzde 50 civarında azalırken 3 yaşın altındaki bütün deniz aslanları yok olmuştur. İklim değişikliğinin El Nino vakalarının şiddetini ve sıklığını etkilemesiyle birlikte yeni normalin, tüm yıl boyunca daha sıcak hava, daha çok su ve artan yağış miktarıyla El Nino dönemlerine benzer olacağının tahmin edildiği doğal Hayatı Koruma Vakfı tarafından belirtiliyor. İklim değişikliği aynı zamanda deniz seviyelerini ve asitlik oranlarını arttırabilir. Galapagos'a özgü 600 bitki türü vardır ve bunların en azından yüzde 30 kadarı endemiktir; yani dünyanın başka bir yerinde bulunmaz. Ayrıca yaklaşık 800 kadar dışarıdan gelmiş tür bulunur ki bunların bazıları işgalci türler olup çevrelerindeki yerli bitki ve hayvanlara zarar verir. Kinin, guava ve böğürtlen bunlar arasındadır. Plantwise'ın bildirdiğine göre tropikal japonsarmaşığı gibi birkaç işgalci tür başarıyla ortadan kaldırılmıştır. Galapagos'ta üç temel bitki örtüsü bölgesi vardır: kıyı, kurak topraklar ve nemli yüksek araziler. Kıyı bölgesi adaların sahil şeridini takip eder ve burada yetişen mangrov ağaçları birçok kuş, iguana, deniz aslanı ve deniz kaplumbağasına korunak ve gelişme alanı sağlar. Ağacın kökleri karides, yengeç ve küçük gibi balıklar gibi deniz canlıları için güvenli bir ortam temin eder. Bu bölgede yetişen diğer bitkiler tuzçalısı ve sahil gündüzsefasıdır. Kurak bölge, adalarda en büyük alanı kaplar ve buralarda daha ziyade kaktüsler, sukkulentler ve yapraksız çalılar gibi çöle özgü bitkiler yetişir. Bu bölge sahil şeridinden başlayıp 60 m yüksekliğe kadar uzanır. Kurak bölge ile nemli yüksek araziler arasında bir geçiş bölgesi yer alır. Burası, küçük ağaçlar ile çeşitli türlerden eğrelti otlarının egemen olduğu yoğun bitki örtüsüyle hem kurak hem de nemli bölgelerin özelliklerine sahiptir. Yaklaşık 300 m yükseklikten itibaren nemli yüksek araziler yer alır. Burada yetişen scalesia ağacı ile Miconia robinsoniana çalısının adalardaki soyu en fazla tehlike altındaki bitki türleri oldukları düşünülmektedir. Bu alanlar adalardaki en verimli topraklara sahiptir ve büyük kısımları adalarda yaşayan insanlar için tarıma açılmıştır. 600 m yüksekliği aşan birkaç adada ağaçsı eğrelti otları egemen bitki örtüsüdür. Galapagos birçok eşsiz hayvanlarıyla ünlüdür. Bunlar arasında dev kaplumbağalar, iguanalar, Darwin'in ispinozları ve Galapagos penguenleri sayılabilir. Adalardaki kuşların yüzde 80'i, sürüngenlerin ve kara memelilerinin yüzde 97'si ve deniz canlılarının en az yüzde 20'si sadece bu adalara özgü endemik türlerdir. 1,8 m'ye varan uzunlukları ve 250 kg'dan fazla ağırlıklarıyla dünyanın en büyük kaplumbağaları Galapagos'tadır. 100 yılı aşkın süre yaşayabilen bu hayvanların en yaşlı üyesi 170 yaşına kadar ulaşmıştır. Galapagos Conservancy tarafından belirtildiği üzere vahşi doğada WWF tarafından tehlikede olduğu kabul edilen türlerden yaklaşık 20.000 ila 25.000 kadar Galapagos kaplumbağası vardır. Dört türün soyu tükenmiştir. Pinta Adasına özgü Chelonoidis abingdoni türünün yaşayan son üyesi 2012 yılında ölmüştür. Dev kaplumbağaların yaşamına yönelik tehditler arasında işgalci türler ve iklim değişikliği bulunur. Dünyadaki tek deniz iguanaları -ayrıca karada yaşayan üç türle birlikte- Galapagos'a özgüdür. Deniz iguanalarının 1,2 m uzunluğa ulaşabildikleri bilinmektedir, kara iguanaları da 1 m'yi aşabilir. Hem denizde hem de karada yaşayan deniz iguanaları beslenmek için suda, dinlenmek ve çiftleşmek için ise karada bulunurlar. Denizde görece daha az avcıyla karşı karşıya iken karada hem deniz hem de kara iguanaları şahinler, balıkçıllar ve kedilerle köpekler gibi yabancı türler tarafından avlanırlar. Bazı bölgelerde yabancı türler nedeniyle sayıları fark edilir ölçüde azalmıştır. Bununla birlikte koruma çalışması neticesinde popülasyonlarının arttığı ve sağlıklı oldukları düşünülmektedir. Galapagos Adalarının yerlisi olan sadece birkaç memeli türü vardır: Galapagos deniz aslanları , Galapagos kürklü fokları , dört pirinç sıçanı türü ve iki yarasa türü . Yunuslar ve balinaların da adaları ziyaret ettikleri görülmektedir. Galapagos deniz aslanı adaların en büyük hayvanıdır, erkeklerinin ağırlığı 250 kg'a kadar çıkabilir. Bu hayvanlar sıklıkla sahillerde ve rıhtımlarda uzanırlarken görülmektedir. Deniz aslanları, baskın bir erkeğin birden fazla dişiyle harem kurduğu ya da bekarların oluşturduğu koloniler halinde yaşar. Galapagos kürklü fokları -ki aslında bir deniz aslanı türüdür- yüzmedikleri zamanlarda kayalık ve gölgeli sahilleri tercih ederek buralarda dinlenir. 1800'lerde kürklü foklar yalıtkan kürkleri için neredeyse yok olmalarına neden olacak derecede avlanıldı. Bugün ise deniz aslanlarına sayısına yakın olacak şekilde popülasyonlarının geri dönüş yaptığı gözlemleniyor. Adalarda karada 29 kuş türü bulunuyor ve bunların 22 tanesi endemik türler, 4 tanesi de endemik alttürler. Darwin'in ispinozlarının çeşitleri, endemik türlerin 13 tanesini oluşturuyor, bunun yanında 4 adet alaycı kuş türü mevcut. 22 endemik türden 8'inin tehlike altında olduğu düşünülmekte. Galapagos Conservancy'nin bildirdiğine göre özellikle 2 türün soyu -mangrov ispinozu ve floreana alaycı kuşu- büyük tehlike altında. Darwin'in ispinozları adadaki en büyük popülasyon grubunu oluşturuyor. Darwin'in belirttiği üzere her bir tür, beslenme şekillerine bağlı olarak kendine özgü şekil ve büyüklüğe sahip gagalara sahip. Yiyecekleri; tohum, çiçek ve yapraklardan böceklere, kaplumbağa ve iguanaların üzerinde buldukları kenelere, deniz kuşlarının kanına kadar çeşitlilik gösteriyor. Darwin'in, ispinozların arasındaki farklara dair çalışmaları ona doğal seleksiyon ve evrim teorilerini geliştirmede yardım etmiştir. 6 endemik deniz kuşu türü vardır: Galapagos pengueni , uçamayan karabatak , dalgalı albatros , en büyük kuşlar; Galapagos fırtına kuşu , lav martısı ve kırlangıç kuyruklu martı . Bunlara ek olarak adalar; üç farklı sümsük kuşu türüne, büyük ve görkemli fregat kuşlarına ve kırmızı gagalı tropik kuşlarına ev sahipliği yapar. Galapagos pengueni ekvatora yakın yaşayan tek penguen türüdür. 2000 penguenin büyük çoğunluğu Fernandina ve Isabela adalarında yaşar. Bu penguen El Nino yıllarında dalgalanan küçük popülasyonu nedeniyle Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliğinin hazırladığı Tehlike Altındaki Türlerin Kırmızı Listesinde yer almaktadır. Biological Conservation dergisinde 2005 yılında yayımlanan bir makaleye göre artan El Nino vakalarından dolayı sayıları azalmaya devam etmektedir. El Nino vakaları penguenlerin bulabildikleri kadar besini depoladıkları üreme mevsiminin başında, besin kaynaklarında şiddetli düşüşlere neden olmaktadır. Galapagos çevresindeki sularda yaşayan büyük deniz yaşamı popülasyonları arasındaki türlerin yaklaşık yüzde 20'si endemiktir. 2016 itibariyle adaların korumalı sularında 544 balık türü tanımlanmıştır. Bunların 79'u endemik ve 452 tanesi de Galapagos'un yerli türleri olup başka yerlerde de bulunabilen türlerdir. Bur türlerden 30 kadarı köpekbalığıdır. Bunlardan balina köpekbalığı -dünyadaki en büyük balık- 12 m uzunluğa ve 20 ton ağırlığa ulaşabilir. Ayrıca çeşitli vatoz türleri (yaklaşık 6 m genişliğindeki büyük manta vatozu gibi) ve birçok tropik balık türleri de bu sularda bulunmaktadır. Kaşif Thor Heyerdahl 1950'lerde Galapagos'ta çömlekler ve başka eserler buldu. Güney Amerika'dan insanların Kolomb döneminin öncesinde adayı ziyaret ettiğini öne sürdü. Galapagos'u ziyaret eden ilk Avrupalı o zamanın Panama piskoposu olan İspanyalı Fray Tomas de Berlanga idi. Mart 1535'te gemisinin rotasını kaybetmesi ile yanlışlıkla adalara ulaştı. De Berlanga tatlı su kaynağı bulma zorluğu ve kullanılabilecek hayvan ve bitki sayısının kısıtlı olması nedeniyle burasının değersiz olduğu kanısına vardı. Adalar dünya haritalarında ilk kez 1570 yılında Gerardus Mercator ve Abraham Ortelius tarafından yapılan haritalarda Insulae de los Galopegos olarak yer aldı. İspanya İmparatorluğunun yükselişte olduğu yıllarda korsanlar, adaları Avrupa'ya giden İspanyol gemilerine yaptıkları saldırılar için üs olarak kullandılar. Korsanlık eğilimlerine karşı İngiltere tarafından görevlendirilmiş olan kaşif Sör Francis Drake 1578 yılında adaları bu yönde kullanan ilk kişi oldu. 18. yüzyılın sonundan itibaren balina avcıları korsanların yerini almaya başladı. Balina avcıları sadece balinaları değil kaplumbağaları, kuşları ve kürklü fokları da soylarını tehlikeye atacak ölçüde avlıyorlardı. Sadece 19. Yüzyılda tahminen 200.000 kaplumbağa avlanmıştır ve yüzyılın sonuna kadar kürklü foklar neredeyse tükenme seviyesine gelmiştir. 1812 Savaşı sırasında Kaptan David Porter tarafından kumanda edilen USS Essex adalara ulaşmış Britanyalı balina avcılarının filosunun büyük kısmını yok etmiştir. Porter aynı zamanda Floreana yanardağının patlayışının betimlemelerini, çeşitli dev kaplumbağaların bazı farklılıklarını ve ayrıca adaların kıyıları gösteren çizimleri içeren ayrıntılı notlar yazmıştır. Galapagos'un ilk Avrupalı yerleşimcisi Floreana adasına 1805 yılında varan ve orada kaldığı süre boyunca şarhoş halde yaşayan Patrick Watkins adlı bir İrlandalıydı. Watkins, adalarda kalmaları için tuzağa düşürdüğü bir avuç insanla birlikte 1809 yılında bir gemi çalarak Ekvador'a kaçtı. Ne var ki büyük olasılıkla gemidekileri yolculuk boyunca öldürdüğü için karaya yalnız indi. Adalara geri dönmeyi planlasa da söylentilere göre gemisi varır varmaz hapse atıldığı için bunu muhtemelen hiç yapamadı. Moby Dick'in yazarı Herman Melville, ki kendisi de yıllarca balina avcılığı yapmıştır, 1841 yılında adaları ziyaret etmiş ve Watkins onun 1854 yılında yayımlanan Las Encantadas adlı öyküsüne ilham kaynağı olmuştur. Adaların kolonizasyonu 1830'larda başlamıştır. Kolonicileri buraya Ekvadorlu General Jose Maria de Villamil getirmiştir. Floreana adasına getirilen bu koloniciler öncelikle askerlerdi. 15 yıl sonra bu yerleşim başarısızlıkla sonuçlandı. Bunun ardından Floreana'da 1858 ve 1893 yıllarında iki kolonileşme denemesi daha oldu. 1920'lerde Norveçli yerleşimciler Floreana, San Cristobal ve Santa Cruz adalarına ayak basmışlardır. Aslında balinacılık tesisi kurmayı planlarlarken bunu balıkçılık ve konservecilik işiyle değiştirmişlerdir. 1929'da Alman koloniciler, Norveçli çiftçi ve balıkçılarla çalışmak üzere bölgeye ulaşmaya başlamışlardır. 19. yüzyılın ortalarında Floreana ve San Cristobal'de, 1940'larda da Isabela'da ceza kolonileri kurulmuştur. Isabela hapishanesinde 1958 yılında çıkan bir isyanın ardından 1959 yılında ceza kolonileri kapatılmıştır. UNESCO'nun bildirdiğine göre, kara alanlarının çok büyük kısmı -%97'si- 1959 yılında koruma altında ulusal park yapılmıştır. Adaların dördü, -Floreana, Isabela, San Cristobal ve Santa Cruz- toplam 25.000 civarı sürekli insan nüfusuna sahiptir. Kalacakları yerler adalardaki toplam kara alanlarının yüzde 3'ü ile kısıtlanmıştır. Evrimin babası olarak bilinen Darwin aslında eğitimli bir jeologtur. Darwin 1835'te Galapagos'a varmadan önce yaklaşık dört yıldır Güney Amerika etrafında seyahat ediyordu. Bu zaman boyunca Darwin anakaradaki çeşitli iklimlerde ve geminin yolu üzerinde ziyaret ettiği Atlantik Okyanusu üzerindeki adalarda birçok bitki ve hayvanın yaşamına yakından tanıklık etmiştir. Darwin HMS Beagle ile yolculuğuna başladığında bir yaratılışçıydı ama yolculuk boyunca fikirleri yavaş yavaş değişti. Özellikle Galapagos ve çevresindeki yaşam üzerine çalışmaları bu değişimi tetikledi. Darwin çeşitli büyüklüklerde, birbirine yakın ve jeolojik olarak genç birçok adada benzer ama birbirinden farklı hayvan ve bitki türlerinin yaşamını gördü. Darwin, Galapagos'taki yaşamın, yaratılışçılığın mevcut görüşleri ile mantık çerçevesinde uyuşmadığı sonucuna vardı. Darwin'in yolculuktan eve dönüp evrimi ve doğal seçilimi destekleyen bu yapbozu tamamlaması 23 yılını aldı. Evrimin gelecek nesillere belli özelliklerin nasıl geçtiğini açıkladığını biliyoruz. 1859 yılında yayımlanan Darwin'in meşhur Türlerin Kökeni kitabı, ondan önceki çalışmalar ve onun üzerine koydukları ile beraber evrime dair çalışmaların temelini oluşturdu. Bu evrimi destekleyen kanıtları ortaya koyan belirleyici bir çalışma idi. Teorinin ortaya konulmasından sonra bilim çevreleri 10 yıl içerisinde yaratılışçılık yerine evrim ve doğal seçilimi kabul ettiler ve bu dünyayı dönüştüren fikirler yaklaşık 160 yıl sonra bugün hala canlı ve gündemde. UNESCO'ya göre Galapagos açısından öncelikli tehditler; işgalci bitki ve hayvan türleri, artan turizm, demografik büyüme, yasadışı balıkçılık ve denetim sorunlarıdır. Küresel ısınma adaları etkilemeye başlayan bir başka tehdittir. Adalar gibi yalıtılmış yaşam alanlarında bir denge vardır ki bu da tür tiplerinin, popülasyonların ve yok oluşların arasında varlığını sürdüren tür çeşitliliğini etkiler. İşgalci hayvan ve bitki türleri çevreye insanlar, hava ya da su aracılığıyla ulaşır. İşgalciler doğal dengeyi allak bullak edebilir ve böylece soyları yok olan yerli hayvan ve bitki türlerinin soylarının tükenmesinde büyük bir artış ortaya çıkabilir. İşgalci türlerin yayılması önleyici önlemlerle yavaşlatılır. Yerel halkın ve adaya gelen gezginlerin eğitilmesi, yerel ekosistemi eski doğal dengesine getirecek bilinçli kararlar verilmesinde kilit faktördür. Yerel ekosisteme bir başka büyük tehdit yasadışı balıkçılıktır. Örneğin köpekbalıklarının yüzgeçleri için avlanılması ekosistemde bir dengesizlik yaratmaktadır. Deniz aslanları gibi diğer avcı türleri popülasyonları artacaktır, bu da birçoğu ticari olarak değerli balık türlerinin tükenişinde bir artışla sonuçlanacaktır. Dengesizlik sonunda hem av hem de avcı için sürdürülemez bir ortama neden olacaktır. Araştırmacılar adalar çevresinde balıkçılığı denetleme konusunda var olan kuralların daha da güçlendirilmesinin ve köpekbalıklarını belirli durumlarda avlamaya izin verilmesi gibi bazı yasal boşlukların doldurulmasının adanın doğal biyoçeşitliliğinin ve sağlığının sürdürülmesi açısından gerekli olduğu kanaatindeler. Carthage Üniversitesinden Dr. Jeffrey Roberg, adalardaki doğal dengeyi aksatmada en başta gelen işgalci türün turistler olduğuna inanıyor. Mümkün olduğunca dikkatli olsalar bile turistler, çevre üzerinde negatif etkiler bırakabilirler. Bir yandan koruma çabalarının para kaynağı olan turistler konusunda böyle bir sıkıntı söz konusu. Belirli kurallar dahi olsa Roberg'e göre daha fazla insan bu kuralların daha fazla çiğnenmesini beraberinde getirebilir. Adalardaki oteller, gemiler ve diğer kalacak yerler 2015 yılında 250.000 kadar turisti ağırladı. Herhangi bir limiti olmayan bu sayının gerekli yasal önlemler alınmazsa çok daha artacağı tahmin ediliyor. Artan turizm, artan yaya trafiğini ve turistlerin kendileri için belirlenen yollardan ayrılma potansiyelini de beraberinde getiriyor. Daha fazla malzeme ve su kullanımı ve ayrıca 2001 yılındaki petrol sızıntısı kazası benzeri vakaların artma ihtimali de cabası. Artan çöp miktarları da çevre için bir başka tehdit olarak karşımıza çıkmakta. Turistler öncelikli olarak gemilerde yatıp kalksalar da gemilerin ışığı geceleri böcekleri çekebilir ve bu böcekler başka adalara, kendilerine ait olmayan ortamlara taşınarak buralarda yıkım yaratan işgalci türler haline gelebilir. Sonuç olarak adaların görece saf durumunu korumak için kurallara uymak çok önemli. Bir Galapagos yolculuğu her zaman yunuslarla, köpekbalıklarıyla, dev kaplumbağalarla ve sümsük kuşlarıyla geçecek bir macera demek. Bunun yaşatılmasının sorumluluğu da biz insanların üzerinde.


Göreli ifadesi açıkça, birbirine göre değişim gösteren, başkaları için farklı yorumlanabilen anlamına gelir. Fakat fizik yasaları kişiden kişiye göre değişim göstermez. Herkes aynı fizik yasasını, farklı şekillerde yorumlayabilir. Fakat buradaki olay, gerçekten birbirine göre göreli bir durum olduğudur. Bu durum, aslında fiziğin en temel noktasından başlar: Referans sistemleri ya da başka bir deyişle, koordinat sistemleri. Bir hareket tarif edileceği zaman, hareketin tarif edileceği bir nesne ve bu hareketi gözleyen bir gözlemci vardır. Örneğin; siz dışarıda sabit bir şekilde durmaktasınız ve size bir araba 50 km/sa hızla doğrudan yaklaşıyor. Arkanızdan size doğru gelen 40 km/sa hıza sahip bir araç daha var. Siz, önünüzdeki arabanın, size 50 km/sa hızla yaklaştığını görüyorsunuz, fakat arkanızdaki araç, iki aracın hızının toplamını 90 km/sa olarak görecektir. Bu hareketlerin tümü, hareketliler ve gözlemciler için referans sistemleri oluşturularak ifade edilir. Galileo Görelilik İlkesiEinstein'ın özel göreliliğini anlayabilmek için öncelikle, algılarımızın temelini oluşturan Galileo görelilik ilkelerini ve dönüşümlerini anlamamız gerekiyor. olduğundan, cismin bir ivmesi de yoktur. Bu nokta oldukça önemlidir. Özel göreliliği, genel görelilikten ayıran en temel şey, birinin hız, diğerinin ivme ile ilgileniyor oluşudur. Özel görelilikte referans sistemleri, kesinlikle eylemsizdir. Eylemsiz deniyor olmasının ardındaki temel mantık da, ivme kazandığınızda bir eylem hissetmenizden kaynaklanır. Tıpkı hızlanan bir arabada koltuğa yapışmak gibi. Bu durumda, sabit hızlı bir hareketin de eylemsiz referans sistemi sayılacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Çünkü hız sabitse, ivme yoktur. Başta da belirttiğimiz gibi, bütün mekanik yasaları, tüm eylemsiz referans sistemlerinde geçerli olmalıdır. Asla, birbirlerine göre bir değişim yoktur. Şimdi bir düşünce deneyi yapalım. Sabit hızla hareket etmekte olan bir kaykayın üzerinde, bir çocuk olduğunu düşünelim. Bu çocuk, hareketi sırasında, elindeki topu havaya doğru fırlatsın. Gözleyeceği şey, topun, başladığı noktaya geri düşeceğidir. Top, dikey bir çıkış yapıp, serbest düşmeyle aynı noktaya düşmüştür. Fakat, dışarıdan bir gözlemci bu hareketi izlediğinde gördüğü şey; topun bir eğri izleyerek ilerlediğidir. Çünkü top, kaykaydan gelen, yatay bir hız bileşenine daha sahiptir. İki gözlemci her ne kadar farklı şeyleri görseler ve gördüklerinde fikir birliğine varamasalar da; enerjinin korunumu, momentumun korunumu ve Newton yasaları gibi ilkelerin geçerli olduğu konusunda fikir birliğine varacaklardır. Bu iki farklı durumun, hiçbir mekanik yasasıyla ifade edilemiyor oluşu, ortada göreli bir durum olduğunu gösterir. Spesifik bir referans sistemi yoktur ve mutlak hareket kavramını düşünmek anlamsızdır. Fizik, yerel olarak incelendiğinde basittir. Olayın matematiğine girmeden önce, bazı okuyucularımızı sıkmamak adına, bu durumun sonuçları üzerine yorumları açıklamak istiyorum. Tüm bu bahsettiklerimiz, özel göreliliğin başlangıç noktasıdır ve referans sistemlerinin, çok basit bir yaklaşımla, göreliliği nasıl doğurduğunu gösterir. Aslında gözler önünde olup da fark edemediğimiz şey, basit bir şekilde hızların toplanmadığıdır. Örneğin, 300 km/sa hızla giden bir uçaktan 200 km/sa hızla aynı yönde fırlatılan bir kapsül, 500 km/sa hızla gitmemektedir! Standart olarak hayatımızda kullandığımız bu basit işlem, aslında doğru bir hesaplama değildir. Fakat, hızlar ışık hızına kıyasla o kadar küçüktür ki, bu yüzden bu değer 500 km/sa değerine oldukça yakındır. Aslında gerçek değeri 499.9999999753274 km/saattir. Fakat biz bu küçücük farkı hissetmeyiz. Özetle, hızlar doğrudan toplanmaz. Her ne kadar garip gelse de, bu ifade daha farklı bir formülle ifade edilir ve hızlar ışık hızına yaklaştığında, toplam hiçbir zaman ışık hızını aşmayacak şekilde çıkar. Dolayısıyla, ışık hızına yakın bir hızda giderken, ışık hızına yakın bir hızla aynı yönde çıkan herhangi bir şey, sadece ışık hızına daha yakın bir hızla hareket eder. Asla ışık hızını geçmez. Galileo Dönüşüm EşitlikleriR ve R' adını verdiğimiz iki adet eylemsiz referans sistemi tanımlayalım. R' sistemi, R sistemine göre xx' ekseni boyunca sabit bir v hızıyla hareket ediyor olsun. Burada, tanımlama kolaylığı açısından, bir noktada gerçekleşen eylemi olay olarak adlandıracağız. Diyelim ki, bir olay gerçekleşti. Bu olayın yerini ve zamanını R referans sistemi için ile ifade edebiliriz. Benzeri şekilde, R' sistemi için de aynı olayın yeri ve zamanı olsun. Eğer t=0 anında, iki referans sisteminin orijinlerini aynı kabul edersek, bu iki referans sistemi arasındaki dönüşüm bağıntıları aşağıdaki gibi olacaktır. Burada dikkatleri çekmesi gereken, iki zamanın da aynı olduğu postülatıdır. Bu durum, her ne kadar klasik mekanikte geçerli olsa da, hızlar ışık hızına yaklaştığında problem olacaktır. Şimdi, bir cismin R sistemindeki bir gözlemciye göre, dt süresi boyunca dx kadar hareket ettiğini düşünelim. Bu durumda, yukarıdaki Galileo dönüşüm bağıntılarına göre, R' sistemindeki gözlemcinin ölçeceği hareket dx'=dx-vdt kadar olur. R' sistemi R'ye göre v hızıyla hareket ettiğine ve dt'=dt olduğuna göre, sonucu ortaya çıkar. Bu formül, tam olarak gündelik hayatta kullandığımız formüldür. Oldukça yavaş hızlar içerisinde gerçekleşen gözlemlerimiz, sezgisel olarak bunun doğru olduğunu söyler. Fakat söz konusu hızlar ışık hızına yaklaştığında, durum farklı olacaktır.


Keskin ölçümler yapmak, bilim söz konusu olduğunda en önemli niteliklerden birisidir.Elektrik ve manyetizma söz konusu olduğunda da, galvanometreler tarihsel olarak son derece önemli ölçüm cihazlarıdır. Geçmişi 1870'lere kadar dayanan galvanometrelerin ilk örnekleri, Hans Christian Orsted tarafından geliştirilmiştir. Galvanometreler, adını Luigi Galvani'den almaktadır. Her ne kadar pek çok farklı amaç için farklı tasarımlar söz konusu olsa da, modern galvanometreler ise, Jacques-Arsene d'Arsonval tarafından 1881'de geliştirilen tasarıma sahiptir. Galvanometreler, elektrik akımı taşıyan bir kablonun yanına yerleştirilen pusulanın iğnesinin sapması konseptinden esinlenilerek geliştirilen; bir devredeki akımı tespit etmek için kullanılan cihazlardır. Gerekli ekipmanlar yardımıyla, voltmetre ve ampermetre olarak kullanılabilirler. - Sabit bir merkez etrafında dönebilen, yüksek sayıda sargı içeren dikdörtgen şeklinde bir bobin - Düzgün ve radyal manyetik alan oluşturan bir mıknatıs Manyetik alan kuvvetini güçlendirmek için, sabit bir merkez etrafında dönebilen bir silindire, 1 numaralı figürde görüldüğü gibi sarılan bobin, düzgün ve radyal manyetik alanın içerisine yerleştirilir. Sarılı olan bobinden akım geçtiğinde, bobine etki eden manyetik alan sebebiyle tork oluşur. Oluşan bu torku dengelemek için, silindirin üzerine bir yay bağlanmıştır. Bobinden geçen akım arttıkça, bobine etki eden tork da yükselir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. diyebiliz. Hatırlayacak olursanız, düzgün manyetik alanın radyal olduğunu söylemiştik. Manyetik alanın bu özelliği bize, bobine etki eden torkun, bobinin açısından bağımsız olmasını kazandırmaktadır . Yukarıdaki işlemlerden görebileceğimiz gibi, galvanometredeki sapma, üzerinden geçen akımla doğru orantılıdır. Bu özelliği, onunla çeşitli ölçümleri yapmamızı mümkün kılar. - Düşük değere sahip bir dirence paralel bağlayarak, galvanometre yardımıyla akım ölçümü yapabiliriz. - Yüksek değere sahip bir dirence seri bağlayarak, galvanometre yardımıyla voltaj ölçümü yapabiliriz. Eğer ki, galvanometrenizin kaç amperlik akımda maksimum sapmayı gösterdiğini ve ampermetrenin iç direncini biliyorsanız, yukarıdaki formül yardımıyla, istediğiniz aralıkta ölçüm yapabilen ampermetreyi oluşturabilirsiniz. Örneğin, maksimum sapması 0.1A'de gerçekleşen ve iç direnci 50 olan bir galvanometre ile, 1A'e kadar okuma yapmak için, Rs değerini hesaplayalım. Rg değeri 50 , galvanometrenin sapmasının maksimum olduğu akım değeri 0.1 A olduğu için Ig değeri de 0.1A'dır. Öyleyse: 0.1A x50 =(1A-0.1A)xRs olduğundan, Rs değerini yaklaşık olarak 5.56 ohm olarak hesaplarız. Ampermetreye benzer şekilde, iç direncini bildiğimiz galvanometremizi yapacağı ölçüm aralığına uygun dirence seri olarak bağlayarak, voltmetreyi oluşturabiliriz. Voltmetrenin ölçeceği maksimum voltaj değerini belirledikten sonra, galvanometrenin maksimum sapmaya ulaştığı amper değerine o voltajda ulaşmak için gereken direnç, yukarıdaki eşitlikle kolaylıkla hesaplanabilir. İnsan biyolojisine yapacağınız bu büyüleyici yolculuğun her aşamasında size ben eşlik edeceğim. Önce sahneye bir iskelet olarak çıkacağım ve her bölümde kostümüme yeni bir katman eklenecek, ta ki vücudum tamamen oluşana kadar. Bu anatomik yolculukta konunun kalbine kadar ineceğiz. Oyunumuz eğlenceli, hatta o kadar eğlenceli ki bedenimiz hakkında bunca şeyi ne ara öğrendiğinize şaşıracaksınız. İnsan Vücudu Tiyatrosu, çocukların vücudumuzun işleyişini derinlemesine ve keyif alarak öğrenebilmesi için harika bir kaynak. Benzer bir örneği de voltmetre için yapacak olursak, maksimum sapmayı 0.01A'da gösteren ve iç direnci 50 olan galvanometremizin maksimum 5V ölçüm yapması için gereken R değeri, 5=50x0.01+Rx0.1'den, 45 olarak hesaplanır.


Daha önce yörüngeye uzanan bir asansör hayal etmiş miydiniz?Yuri N. Artsutanov bunu düşledi. Hem de 1960'lı yıllarda. Peki böyle bir şey gerçekten mümkün mü? Şimdilik teoride olsa da konuyla ilgili çalışmalar çoktan başladı. Bu hayali gerçekleştirmek için en önemli aşama, belki de insanlığın bildiği en sağlam malzemeyi üretebilmekte. Bunun yolu da nanoteknolojiden geçiyor. Bilimle ilgisi olsun olmasın hemen herkes, nanoteknoloji sözcüğünü bir yerlerden duymuştur. Her geçen gün hayatımıza daha fazla giren bu kavramın ne olduğunu hiç merak ettiniz mi? Gözlerinizin göremeyeceği kadar küçük bir dünyanın içinde, kısa bir yolculuğa çıkalım. Nano sözcüğü etimolojik olarak Yunanca kökenli ve aslında "cüce" anlamına geliyor. Bugün bu sözcüğü, metrenin milyarda biri ölçülerine denk gelen fiziksel boyutları tanımlamakta kullanıyoruz. "Boyutları 1 ile 100 nanometre arasında değişen maddeler üzerinde yapılan çalışmalar da nanobilim ve nanoteknoloji dediğimiz alanları oluşturuyor." Başka bir deyişle, maddenin atomik ve moleküler düzeyde işlenmesi... 1959 yılında ünlü fizikçi Richard Feynman, There's Plenty Of Room at the Bottom adlı bir konuşma yaptı. Bu meşhur konuşmada Feynman, gelecekte çok küçük boyutlarda maddelerin kontrol edilip bunların üzerinde çalışmalar yapılabileceğini öngörüyordu. Bu ilham verici tahminler, yıllar sonra gerçeğe dönüşmeye başladı. Aslında nanoteknoloji sözcüğü 1974'e kadar hiç kullanılmamıştır. Japon bilim insanı Norio Taniguchi'nin bu tarihte bir konferansta nanoteknoloji teriminden bahsettiğini görüyoruz. Ancak bu terimin popülerleşmesi başka bir isim sayesinde oldu: K. Eric Drexler, 1976 yılında yayımlanan Engines of Creation: The Coming Era Of Nanotechnology adlı kitabında bu yeni dünyaya adeta hoş geldin diyordu. Bugün, canlı vücuduna enjekte edilebilecek nanorobotlar üzerine araştırmalar yapılıyorsa; tüm bu gelişmelerde, yıllar önce yaşamış öncülerin payları yadsınamaz. İnsanlık, onların gösterdiği yol boyunca, uzay araştırmalarından gıda endüstrisine, savaş sanayinden sağlık sektörüne, pek çok alanda yeni keşiflere imza attı. Yıllar önce geçirdiği bir trafik kazası sonucunda felç geçirerek uzuvlarının kontrolünü yitiren Ian Burkhart adlı bir hasta; beynine yerleştirilen nanoteknoloji ürünü küçük bir mikroçip sayesinde artık kollarını kullanabiliyor. Nanoteknoloji her yıl daha parlak fikirlerle gelişiyor. İlerleyen yıllarda bizleri çok büyük sürprizlerin beklediğinden şüphemiz yok. Yazının başında değindiğimiz uzay asansörü fikri, uzay yolculukları ve yörüngeye nakliye maliyetleri açısından büyük önem taşıyor. Bunun gibi olağanüstü projeler belki nanorobotlar sayesinde gelecekte sıradanlaşacak. Vücudunuzda, hücreleriniz gibi uyum içinde çalışan küçük robotların bulunduğunu hayal edin. Hastalıklarınızı erkenden algılayıp tedavi edebilecek minik doktorlar. Besin ihtiyacınızı minimalize etmek için çabalayacak mikro aşçılar. İletişim gereksiniminizi cihaz ve aksesuarlardan arındıracak küçük asistanlar... Daha iyi bir dünya için, hayal etmekten vazgeçilmemeli. Zira, dünün hayalleri günümüzü şekillendiriyor. Nanoteknoloji şu an için büyük bir geleceğin küçük ayak sesleri olsa da, bu sese kulak verilmeli.


Hücre, tüm yaşam formlarının en küçük ve ortak birimidir. Hücre, aynı zamanda, canlılığın belli çevresel koşullar altında metabolik olarak sürdürülebilmesini ve nesilden nesile aktarılabilmesini sağlayan dinamik bir sistemdir. Sistemin sürekliliği ve dinamik yapısı, temelde genetik materyalin kendini eşleyebilmesinin yanında, hücre bölünmesi gibi süreçlerin bir fonksiyonu olarak ortaya çıkar. Genel olarak tüm hücreler, nükleik asit yapısında genetik materyale sahip olmalarına rağmen, prokaryot ve ökaryot organizmalar, genetik materyalin hücresel organizasyonu açısından önemli ölçüde farklıdır. Bakteri ve arkealar gibi tek hücreli prokaryotik canlılarda genetik materyal, hücrenin sitoplazması içinde bulunur. Buna karşın, bizi de içeren ve çok daha büyük çeşitlilik gösteren canlı gruplarını kapsayan tek ya da çok hücreli ökaryotik organizmalarda, genetik materyal ayrı bir membranla çevrilmiş olarak çekirdek içinde bulunur. Bu temel yapısal farklılıklara bağlı olarak, prokaryot ve ökaryot organizmalarda, hücre bölünmesi gibi biyolojik süreçlerin işleyişinde önemli ölçüde farklılıklar bulunur. Hücre bölünmesi sırasında, milyonlarca baz çifti uzunluğundaki DNA molekülünün, eksiksiz ve hatasız olarak yeni hücrelere aktarılabilmesi açısından, kromozomal düzenlenme önemli bir adımdır. Mesela ökaryotik kromozomlar, hücre bölünme sinyali ile 2 nm çapındaki uzun DNA molekülünün kendini eşlemesi ve her iki DNA zincirinin histon proteinleri etrafında ve kendi üzerinde 1400 nm çapında lineer bir yapı oluşturacak şekilde katlanmasıyla oluşur. Hücre içinde temel metabolik olayların ve hücreye özel fonksiyonların gerçekleştirilmesi, hücrenin iç ve dış uyaranlara karşı adaptif yanıtlar üretebilmesi, diğer hücrelerle iletişim ve hücre bölünmesi süreçleri, DNA'nın kontrolü altında gerçekleşir. DNA, hücre içerisindeki bütün görevlerden sorumlu ana mekanizmadır. Peki, tüm bu görevler düşünüldüğünde, DNA kendi içerisinde nasıl organize olmaktadır? Tek başına bir karar mercii midir, yoksa yetkili elemanlardan oluşan bir yönetim kurulu mu? Cevap ikincisidir. DNA, gen adı verilen her bir elemanın oluşturduğu bir yönetim kuruludur. Genler, DNA üzerindeki belli nükleotit dizilerine verilen addır (Şekil 1). Organizmaların tüm özellikleri genler tarafından belirlenir. Her bir genin, ayrı bir görevi vardır ve gen ifadeleri hücre içerisindeki biyokimyasal parametrelerin durumlarına ve üzerilerindeki etkilerine göre aktif veya inaktif durumlarda bulunurlar. Hücrelerin karmaşık fonksiyonlarının gerçekleşmesinde birbiri üzerine aditif olarak etki eden bir çok gen ürününün bir arada çalışması söz konusudur. Gen ifadesi, DNA'da saklanan genetik bilginin bir mRNA molekülü şeklinde kopyalanması ve yazılması transkripsiyon ve mRNA dizisinin yapısal veya enzimatik bir protein zincirine dönüştürülmesi- translasyon süreçleriyle gerçekleşir (Şekil 2). Ökaryotik organizmalarda gen ifadesinin düzenlenmesi, hem transkripsiyon hem de translasyon seviyesinde gerçekleşir. Bu durumda bazı spesifik transkripsiyon faktörleri gen dizisi içinde ya da dışında, bazı özel tekrar dizilerine bağlanarak gen transkripsiyonunun aktivasyonunu ya da engellenmesini sağlayarak, ilgili geni aktif veya inaktif hale getirirler. Ayrıca, gen transkripsiyonunun gerçekleşmesi sonrasında, hücre içinde spesifik faktörlerin varlığına bağlı olarak gerçekleşen mRNA prosesi, molekülün yarılanma ömrünün belirlenmesi ve gen fonksiyonunun ortaya çıkmasında etkili proteinlerin sentezlenmesini sağlar. Bu genetik düzenlenme mekanizmasının temel tanımıdır. Genetik düzenlenme, gelişimin ya da hayat döngüsünün herhangi bir zamanında, bir hücrede ifade edilen gen ürünlerinin miktar ve ifade zamanlarının geri döndürülebilen mekanizmalarla kontrolüdür. Düzenlenme sistemi; genler, genlerin ifadelerini kontrol eden gen dışı DNA bölgeleri olan cis-elemanları ve regülatörleri içerir. Genler, düzenleyiciler ve düzenleyiciler arası bağlantılar, canlının genotip kavramını, yani gen düzenleyici ağlarını oluşturur (Şekil 3). Eğer bu mekanizma olmasaydı, hepimiz tek tip hücreden oluşurduk; yani dokularımız olmazdı. Karaciğer hücremizin karaciğer, deri hücremizin deri, kemik hücremizin kemik, sinir hücremizin sinir, kan hücremizin kan vs. olmasını sağlayan gen düzenleyici ağlardır. Bir hücre içerisindeki genlerin ifadeleri ile gerçek deneysel veriler doğrultusunda hangi fonksiyondan sorumlu olduğu ve gen düzenleyici ağın etkileşim yönelimlerinin, ilgili zamanda nasıl olduğu tam olarak ortaya çıkarılabilirse, bunlarla birlikte kararlılığı doğrulanırsa; kanser ve kalıtsal hastalıklar dahil hemen her durumun kolayca açıklanabilmesi olasıdır. Bilgi ve teknoloji, teori ve deneysel altyapı doğru orantılı olarak geliştiği için yapılacak her çalışma bu uzun yolculuğa katkıda bulunacaktır. 1) Watson, J. D., Baker, T. A., Bell, S. P., Gann, A., Levine, M. and Losick R., 2004, Molecular Biology of the Gene, Pearson, New Jersey, 244p. 2) Lodish, H., Berk, A., Kaiser, C. A., Krieger, M., Scott, M. P., Bretscher, A., Ploegh, H. and Matsudaria, P., 2008, Molecular Cell Biology, W. H. Freeman and Company, New York, 323p. 3) Mayr, E., 1982, The Growth of Biological Thought, Harvard University Press, London, 851p. 4) Aluru, S., 2006, Handbook of Computational Molecular Biology, Chapman & Hall/CRC, Florida, 27p.


Gen, RNA sentezi için gerekli bilgiyi taşıyan DNA bölümüdür. Her kromozom DNA'dan oluşur ve bunun spesifik bölümleri gen adını alır. Bir organizmanın tüm DNA'sı ise genom olarak adlandırılır. Genler, kodlayan bölgelerin yanı sıra regülasyon için de bölümler içerirler . Bunun yanında ökaryotik genler, doğrudan bilgi içeriği sunmayan intronları da içerir. Basit bir deyimle gen, kalıtımın fiziksel ve fonksiyonel bir birimidir. Prokaryotik genlere sahip olan mikroorganizmalar, küçük genoma sahiptirler. Buna rağmen, büyük genoma sahip olanlara kıyasla görece fazla protein içerirler. Bakteriyel genler ise intron içermezler ve sıklıkla gruplar halinde düzenlenirler. İnsanlarda genler boyut olarak, birkaç yüz DNA bazından, 2 milyondan fazla DNA bazına kadar farklılık gösterebilir. İnsan Genom Projesi , insanların 20.000 ile 25.000 arasında gene sahip olduğunu hesaplamıştır. İnsanlar arasında çoğu gen birbirinin aynısıdır, fakat %1'den daha küçük bir birim olarak birbirimizden farklılık gösteririz. Alleller ise DNA baz dizilimlerinde ufak farklılıklar olan aynı genin farklı bir formudur. Bu ufak farklılıklar her bir bireyin kendine özel fiziksel farklılıklarına katkıda bulunur. Bilim insanları genleri tanımak için onlara özel isimler verir. Gen isimleri uzun olabileceğinden genlere, ayrıca harflerin ve sayıların kısa kombinasyonları olan semboller atanır. Örneğin kromozom 7 üzerindeki kistik fibroz ile alakalı olan gene, kistik fibroz transmembran iletim regülatörü adı verilmiştir, sembolü ise CFTR'dır.


Einstein 1915 yılında yılında yaptığı yayınla, enerji-momentum ile uzay-zaman eğriliği arasında bir ilişki olduğunu ortaya koydu. Yani daha basit bir ifadeyle, madde ile geometri arasında sıkı bir ilişki bulunuyordu. Wheeler'ın sözünde olduğu gibi; madde, uzay-zamanı büküyor ve bükülmüş uzay-zaman da maddeye jeodezikler boyunca hareket etmesi gerektiğini söylüyordu. Bugün bunu ifade eden denklem setine, Einstein Alan Denklemleri diyoruz. Denklemin sol tarafında yer alan Gik ifadesi, Einstein tensörünü ifade ederken, sağ tarafta yer alan Tik ifadesi stres-enerji tensörünü ifade eder. Yani denklemin sol tarafı geometriyi, sağ tarafı ise maddeyi ifade etmektedir. Denklem sıklıkla aşağıdaki gibi yazılır. Burada sol taraf Gik'nın açık halini ifade eder. Rik terimi Ricci eğrilik tensörü, gik metrik tensör, Reğrilik skaleri, ise kozmolojik sabittir. Bazen Einstein alan denklemlerinin kozmolojik sabitsiz halini de görebilirsiniz. Burada i ve k alt indisleri, kaç boyutlu uzayda-zamanda çözüm yaptığınıza göre değerler alır . Sıklıkla çözümler dört boyutlu uzayda-zamanda ele alınır ve bunlardan biri zaman, diğer üçü ise uzay bileşenidir. Örneğin kartezyen koordinatlarda koordinatları kullanılır. Bu da i ve k'nın (0,1,2,3) değerlerini alacağını gösterir (bazı yerlerde (1,2,3,4) şeklinde de görebilirsiniz). Bazı kitaplarda notasyon farklı olsa da sıklıkla 0 koordinatı t'ye karşılık gelir, biz de öyle alacağız. Burada bir diğer dikkat edilmesi gereken nokta, zaman bileşeninin işaretinin uzaya göre zıt işaret aldığıdır. Yani eğer (0,1,2,3) notasyonunu kullanıyorsak işaret ya da olarak alınır. Tek bir denklem gibi görünen bu denkleme neden Einstein alan denklemleri dendiğini indislerden anlayabilirsiniz. i ve k için dörder tane seçenek olduğundan, 4x4=16 farklı denklem olduğu ortaya çıkar. Bunları aşağıda daha açık bir şekilde görebilirsiniz. Fakat bunlardan altısı birbirinin aynıdır. Yani toplamda 16 denklem olması gerekirken, simetriden ötürü , Einstein alan denklemlerinde yalnızca 10 tane farklı bileşeni bulunur. Seçtiğinizi metriğe göre ise, elde ettiğiniz denklem sayısı azalır. Örneğin Schwarzschild çözümünde yalnızca 4 tane denklem ortaya çıkar. Bazen i ve k alt indisleri sayılar yerine, koordinatları ifade eden terimlerle de kullanılabilir. Örneği R00 yazmak yerine, Rtt yazmak tercih edilebilir. Notasyon tercihi size kalmış. Bazen bunlar bir takım kurallara göre kullanılır. Aslında Einstein alan denklemleri, bize bir diferansiyel denklem seti verir. Mesele bu diferansiyel denklem setini çözerek, tıpkı Newton'ın F=ma'sında olduğu gibi, bir hareket denklemi elde etmektir. Yani Einstein alan denklemlerinin çözümünden, çözümü yapılan geometride maddenin davranışının ne olması gerektiği bulunur. Örneğin boş bir uzayda, dönmeyen, küresel simetrik, yüksüz bir karadelik için Schwarzschild çözümünü elde ederiz. Bu da böyle bir karadeliğin etrafındaki uzay-zamanı nasıl etkilediğini bulmamızı sağlar. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Elde edilen çözüm, koordinat tercihinizden bağımsızdır. Yani kartezyen koordinatları kullanarak yaptığınızda elde ettiğiniz çözüm ile, küresel koordinatları kullanarak yaptığınızda elde ettiğiniz çözüm aynıdır. Dilerseniz başlangıçta koordinat dönüşümü yaparsınız, dilerseniz sonuçta dönüşüm yaparsınız. Aynı sonucu verecektir. Yalnızca burada seçtiğiniz metriğin matrisinin daima tersinin bulunuyor olması gerekir. Einstein alan denklemlerinde yer alan Rik, Ricci eğrilik tensörü, aşağıdaki şekilde ifade edilir. Burada Rlijk Riemann tensörüdür ve Rik'nın hesaplanabilmesi için Rjijk'nın hesaplanması gerekir. Burada i ve k değerleri bizim seçimimiz iken j ve p değeri seçimimizde yoktur. Bunun hesaplanabilmesi için j değerlerinin tümü için toplam alınır. Bu hesaplandığında seçilen i ve k'lar için Rik hesaplanmış olur. Burada oldukça fazla parametre bulunması sebebiyle fazla miktarda sonuç olduğu görülür. i, j ve k değeri için dörder değerden toplamda 64 ifade gelir. Ayrıca her birinin içerisinde dört değer daha alan p değeri üzerinden toplam alınmalıdır, bu da 256 değer yapar. Fakat bunların çoğu sıfırdır. Özellikle Schwarzschild ve Friedmann çözümlerinde hatta çoğunda 10 bileşenin tamamı bulunmaz. Genellikle Rtt, Rrr, R , R bileşenleri sıfırdan farklıdır. Böyle bir durumda i=k olduğu görülür, bu da hesabı tekrar 64 parametreye düşürür. Fakat, dönen bir karadelik için tanımlı metrik olan Kerr metriğinde, dönmenin sebep olduğu açılar da devreye girerek bu sayıyı artırır. Bu yüzden metriğin davranışını anlamak, hesabı anlamak adına önemlidir. Yukarıda Riemann tensöründe yer alan ifade olan Gamma ikl ise Christoffel sembolüdür ve kabaca metrik bağlantıyı inceler. Bağıntısı aşağıdaki gibi verilir. Burada m değeri üzerinden toplam alınır. Her bir parametre eğer tek tek denenirse; i, k, l ve m değerlerinin her biri için 4 değer bulunduğundan, toplamda 4x4x4x4=256 tane Christoffel sembolünün hesaplanması gerektiği görülür. Fakat bunların da bazıları simetriktir ve aynı değeri verir . Ayrıca seçilen metriğe göre, çoğunun değeri sıfır çıkacaktır. Örneğin metriğiniz sadece Rtt, Rrr, R , R değerlerini barındırıyorsa, gim değerinde i=m olmalıdır. Bu da Christoffel sembölünde i=m için çözüm yapmanızın yeterli olduğunu, gerisinin zaten sıfır çıkacağını gösterir. Bu gibi çıkarımlarla yapılan hesap sayısı oldukça aşağıya çekilebilir. Özetle göz korkutuyor gibi görünse de çoğu değer bu şekilde sıfır çıkmaktadır. Basit yaklaşımlarla ve dikkatli bir hesaplamayla diferansiyel denklem setine ulaşılabilir. Mesele diferansiyel denklemleri çözebilmektir ya da seçtiğiniz metriğin zorluğuna göre bunu düzenleyebilmektir. Elbette günümüzde bunları elle tek tek çözmek yerine, Mathematica gibi programlama dilleriyle kolaylıkla gerekli denklemlere ulaşabiliyoruz. Fakat bunlar işin sadece hamallık kısmını ortadan kaldırıyor. Eğrilik skaleri ise, adından anlaşılacağı üzere herhangi bir vektörel bileşene sahip değildir, yani sıfırıncı mertebeden bir tensördür. Birinci mertebeden bir tensörün ise bir vektör olduğunu hatırlayın. Eğrilik skaleri aşağıdaki gibi ifade edilir. Metrik tensör , seçtiğiniz uzay-zaman koordinatlarının geometrik yapısını ifade eder. Daha basit bir deyişle, tanımladığınız uzay-zamanda iki nokta arasındaki geometrinin nasıl olduğunu anlatır. Örneğin Schwarzschild metriği aşağıdaki gibi tanımlıdır. Bu metrikte verilen uzay-zamanda iki nokta arasındaki ayrılığın ; dtdt, drdr, d d ve d d bileşenleri ile ifade edildiğini görüyoruz. Dolayısıyla metrik tensörümüz aşağıdaki gibi olur. Metrikte dtdr gibi bir ifade olmadığından g01 0'a eşittir. Yalnızca köşegen elemanlarının sıfırdan farklı olduğunu görüyoruz. Fakat bu her zaman böyle değildir. Örneğin Kerr metriğinde dtd terimi de bulunur, yani g03'ün bir değeri vardır.


Genel görelilik kelimesi, özel göreliliğin genelleştirilmesini ima eder. Özel görelilikte; ışık hızının tüm eylemsiz sistemlerde sabit olduğunu kabul ederseniz, mutlak bir zaman kavramı olmadığı sonucuna varırsınız. Zaman gözlemciden gözlemciye göreli olarak değişecektir. Benzer şekilde üç boyutlu uzayda iki nokta arasındaki mesafe de gözlemciden gözlemciye farklı ölçülecektir. Einstein kütle çekimi tanımlarken oldukça önemli anlama gelen bir şey fark etti. Aslında kütle çekim ile ivme temelde aynı şeydi. Bunu anlamak için, temellerinin bulunduğu eşdeğerlik ilkelerine bakmalıyız. denklemi ile eşitliği sağladığımızda aşağıdaki sonuca varırız.


Merkür'ün Enberi Noktasının PresesyonuDiğer gezegenlerin aksine Merkür, ilginç bir yörünge hareketine sahipti. O zamanlar Newton mekaniği ile yörünge hareketleri gayet başarılı bir şekilde açıklanabiliyordu, lakin Merkür'ün bu garip hareketini açıklamak o kadar kolay değildi. Çünkü denklemler, normal koşullarda böyle bir hareket olmasını mümkün kılmıyordu. Belki de henüz fark edilememiş başka bir gezegen, Merkür'ün yörüngesinde değişimlere sebep oluyordu diye düşünüldü. Bu gezegenin bulunması çok kolaydı, fakat ortada bir gezegen yoktu. Yörüngenin yaptığı bu kayma hareketini Einstein'ın genel görelilik teorisi kusursuz bir biçimde açıklıyordu. Çünkü bu hareket sebep olan şey, cisimlerin birbirine uyguladığı çekim değil, bükülen uzay-zamanda yaptıkları hareketti ve böylesi bir fizikte, böyle bir yörünge hareketi öngörülebiliyordu. Hatta diğer gezegenler de bu hareketi yapıyordu, yalnızca bu durum Merkür'de daha barizdi. Gözlemler, genel görelilik teorisinin öngördüğü kayma miktarını kusursuz bir biçimde örtüşüyordu. Çekimsel Alanda Işığın SapıncıGenel görelilikte, eğer cisimler uzay-zamanı büküyorsa ve cisimler yine bu bükülen uzay-zamanda hareket etmek zorundalarsa; ışık, çekimsel bir alandan geçerken yönünü değiştirmelidir ve bu ölçülebilirdir. Nitekim Eddington 1919 yılında, bir Güneş tutulması sırasında arka plan yıldızlarının görüntüde ne kadar yer değiştirdiklerini inceledi. Böylece ışıklarının, Güneş'in oluşturduğu çekimsel alan tarafından saptırılıp saptırılmadığını görebilecekti. Sonuçlar, gerçekten de ışığın bir sapınca uğradığını gösteriyordu. Üstelik miktar da, tam olarak teorinin öngördüğü miktardı. Bu gözlem genel görelilik teorisini doğrulayan ilk güçlü keşif oldu. Bugün bu olaydan faydalanarak, galaksi kümelerinin, arkaplanlarında kalan cisimlerin görüntülerini merceklemesinden faydalanarak, kümenin kütlesi gibi önemli ölçümler yapabiliyoruz. Bu sebeple çekimsel merceklenme, hala güncel ve önemli bir çalışma alanı. Aynı zamanda eğer teorinin küçük mertebelerde kaçırdığı bir detay varsa, teknolojinin de gelişmesiyle bunun da sınanmasına imkan tanıyacak harika bir araç konumunda. Kütle Çekimsel Kırmızıya KaymaÇekimsel bir alandan bir foton fırlatıldığını düşünelim. Foton, kütle çekimsel alandan kurtulduğu sırada, enerjisinin bir kısmını buraya harcar. Enerjisinin azalması, dalga boyunun kırmızıya kayması demektir. Yani farz edelim ki güçlü bir kütle çekimsel alandan mavi bir foton bırakılıyor. Dışarıdaki bir gözlemci bu fotonu kırmızı olarak görebilir. Çünkü yolculuğa mavi bir şekilde başlayan foton, enerjisini bir miktar kaybederek, yoluna kırmızı devam etmiştir. Bu durum da pek ala ölçülebilirdir ve ilk olarak 1971 yılında Greenstein tarafından Sirius B yıldızında ölçülmüştür. Bu da genel görelilik teorisinin önemli sonuçlarından birini doğrulamaktadır. Radar Yankılanması Uzayda yer alan bir uyduya gönderilen sinyalin gidiş geliş süresi düz bir uzay için kolaylıkla hesaplanabilir. Yapılan denemeler, gelen-giden sinyal arasında bir zaman farkı oluştuğunu göstermiştir. Bu durum, kütle çekimsel etkiler sebebiyle arada kalan uzay-zamanın bükülmesiyle genel görelilik teorisi tarafından açıklanabilir. Daha ilginç bir deneme, çok hassas iki saatten birini yüksek bir zirveye çıkarıp, diğerini deniz seviyesinde bırakarak yapılabilir. Deniz seviyesine yakın olan, çekimsel alandan daha çok etkilendiği için, zaman onun için çok az bir miktar da olsa daha yavaş akacaktır. Her ne kadar bu miktar kara delik gibi sıkışık cisimler için oldukça fazla olabilse de Dünya için bu değer, milyar yıllık yaşı süresinde çekirdek bölgesinin, yüzeyinden yalnızca 2.5 yıl daha yaşlı olduğunu söyler. Genel Görelilikte Çekimsel DalgalarEinstein'ın genel görelilik teorisinden tam 100 sene sonra, varlığını öngördüğü çekimsel dalgalar gözlemsel olarak 2015 yılında doğrulandı. Biri 39 Güneş kütleli, diğeri 29 Güneş kütleli olan iki karadeliğin birleşmesi sonucunda, 62 Güneş kütleli bir kara delik ortaya çıktı. Geriye kalan 3 Güneş kütlesi ise, çekimsel dalga olarak ortama yayıldı ve Dünya'ya ulaştı. Bize ulaşan bu dalga, bir atom çekirdeğinden daha küçük bir ölçekte Dünya'nın büzülüp genişlemesine neden oldu ve bu dalga, LIGO tarafından tespit edildi. Teori, böylesi dalgaları öngörüyordu ve teknolojinin gelişmesiyle bu ilk defa 2015 yılında mümkün oldu. Böylelikle genel görelilik teorisi bir kez daha doğrulanmış oldu. Kozmoloji konularını detaylı olarak ele aldığımız başlıklara yazı dizilerimize giderek ya da aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.


Işığın doğasını ve çevresiyle olan etkileşimini anlamaya çalışacağımız bu yazı dizimize, milattan önce 2.yüzyılda yaşamış olan İskenderiye'li Heron'un görüşleri ile başlayacağız ve ardından, 17. yüzyıla atlayıp Fermat prensibini konuşacağız. Son olarak da Fermat prensibini kullanarak Snell yasasını türetmeye çalışacağız. Heron'a göre, ışık iki nokta arasında ilerlerken en kısa yoldan ilerler. Eğer ortamlar aynıysa, ışığın takip edeceği yol bu iki noktayı birleştiren doğru parçasıdır. Benzeri bir yorumu yansıma için yaparsak, aşağıdaki figürde A noktasından çıkan ışığın hangi yolu takip ederek B'ye ulaşacağını bulabiliriz. A'dan çıkıp yansıyan ışığın B'ye nasıl ulaşacağını bulmak için, A noktasının yansımasını alabiliriz. Bu noktaya A' diyelim. A'den B'ye giden en kısa yol, bize yansıyan ışığın izleyeceği yolu verecektir. Öyleyse ışık, ADB yolunu izleyerek yansımayı gerçekleştirir. Görünen o ki durum pek de öyle değil. Çünkü yukarıdaki görselde en kısa mesafe kesik çizgilerle gösterilmişken; gözlemlerimiz bize ışığın AOB'yi takip ettiğini söyler. Şimdi, bu probleme cevap bulmak için zamanda biraz daha ileriye, 17. yüzyıla gidelim. Pierre de Fermat isimli Fransız matematikçi, Heron'un bu fikrini genelleştirir ve kırılma olayını da açıklayabilir hale getirir. Ancak, ne yazık ki tıpki Heron prensibinde olduğu gibi, Fermat prensibinin de doğru sonucu vermediği örnekler vardır. Fermat prensibinin daha geniş bir uygulama alanına sahip olması için, tanımda ufak değişiklikler yapılması gerekir. Fermat'ın ortaya attığı prensibe geri dönecek olursak; Fermat, Heron'un prensibini daha özel bir hale getirerek, ışık, iki nokta arasındaki en kısa yolu takip etmez. Işık, iki nokta arasını en kısa sürede alacağı yolu takip eder der. Yani, eğer ki ışık ikinci bölgede daha yaval hareket etmekteyse; ışık, en kısa sürede diğer noktaya ulaşacağı şekilde bükülür. Bu sayede A ve B noktası arasındaki toplam süre minimuma indirgenmiş olur. Yazımızın bu kısmında ise, bu prensibi kullanarak Snell yasasını türetmeye çalışacağız. Işığın minimum sürede diğer noktaya ulaşması fikrini matematiğe uyarlamak istersek, her iki bölgede de bunu mümkün kılmak için ayrı ayrı alınan yolu minimum hale getirmemiz gerektiğini söyleyebiliriz. Bu da, aslında yola göre türev alıp bunu sıfıra eşitlemekten başka bir şey değildir . Öyleyse, yukarıdaki ifadenin yola göre türevini almamız ve sıfıra eşitlememiz, bizlere minimum süreyi verecektir. Biraz kalkülüs kullanarak, yukarıdaki denklemden aşağıdaki denklemi elde edebiliriz. Şimdi, yukarıdaki figürde verilen açıları için sinüs ifadelerini yazalım. Görebileceğimiz gibi, bu sinüs ifadeleri, eşitliğimizin sağ kısmıyla birebir aynıdır. Öyleyse, yukarıdaki denklemimize ufak bir düzenleme yapabiliriz. Bu eşitliği basitleştirirsek, Biliyoruz ki, v dediğimiz şey; ışık hızının, ortamın kırıcılık indisine bölümü. Yani v=c/n. Bunu da yerine yazarsak, Snell yasasını elde etmiş oluruz. Bu sayede, ışığın geliş açısı ve çıkış açısı arasındaki ilişkiyi veren Snell yasasını türetmiş olduk.


Gerçekliğin Biz Onu Ölçene Kadar Var Olmadığı Doğrulandı! Elinizde hem parçacık hem de dalga gibi davranabilen bir cisim varsa, cisim nasıl davranacağına hangi noktada karar verir?Genel kanaatimize göre nesne, doğası gereği hem dalga hem de parçacık gibi davranamaz ve ölçümün, sorunun yanıtıyla alakası yoktur. Fakat kuantum teorisi, cevabın yolculuğun sonunda cismin nasıl ölçüldüğüne tamamen bağlı olduğuna öngörüyor. Australian National University'den bir grup araştırmacının ispatladığı şey de tam olarak bu! Çalışmayı gerçekleştiren grubun başındaki isim olan fizikçi Andrew Truscott basına verdiği bir demeçte Deney, ölçümün her şey demek olduğunu kanıtlıyor. Kuantum ölçeğinde gerçeklik siz ona bakmıyorsanız var olamaz diyor. John Wheeler'ın gecikmiş seçim deneyi olarak bilinen bu ünlü düşünce deneyi ilk kez aynalardan yansıtılan fotonların kullanılması planlanarak 1978 yılında öne sürüldü ancak teknolojik yetersizlikler nedeniyle deney bugüne kadar asla gerçekleştirilemedi. Avustralyalı ekip, ortaya atıldığı tarihten neredeyse 40 yıl sonra lazer ışınlarının saçtığı helyum atomlarını kullanarak deneyi tekrarlamayı başardı. Çalışmada yer alanlardan doktora öğrencisi Roman Khakimov Kuantum fiziğinin girişime ilişkin öngörüleri ışığın üzerinde uygulandığında ışığın hem dalga hem de parçacık gibi davranması zaten yeterince tuhaf yetmezmiş gibi, deneyin hem kütleye sahip olma hem de elektrikli alanlarla etkileşime girme gibi karmaşık özellikler barındıran atomlarla yapılması olaya daha da fazla tuhaflık katıyor dedi. Prof. Truscott'ın ekibi ilk olarak maddenin Bose-Einstein yoğuşumu olarak bilinen haline inerek askıda bulunan helyum atomlarını hapsetti. Ardından ortamda tek bir atom kalana kadar enjeksiyon uyguladı. Sonrasında bu seçilen atom ters yayınım yapan lazer ışını çiftlerine doğru düşürüldü. bu sayede katı/opak bir ızgaranın ışığı saçmasına benzer şekilde kavşak gibi davranan ızgara deseni oluşturuldu. Atomun yalnızca ilk ızgaradan geçmesi durumunda yolları tekrar birleştirmek için rastgele ikinci bir ızgara eklendi. Ancak bu kez atom her iki yolda da ilerliyormuş gibi yapıcı ve yıkıcı girişimlere neden oldu. İkinci ızgaranın eklenmediği durumdaysa atom sanki tek bir yolu seçmiş gibi, herhangi bir girişim gözlemlenmedi. Atomun ilk kavşağın içinden geçmesinin ardından ikinci ızgaranın eklenmesi, ikinci kere ölçülmeden önce atomun doğasının henüz belirli olmadığını ortaya koyar. Eğer biri o atomun gerçekten belirli bir yol veya yollar izlediğine inanırsa, o atomun geçmişinin gelecek ölçümünü etkileyeceğini kabul eder diyen Trusscott, Atomlar A'dan B'ye hareket etmezler. Onlar, dalga veya parçacık hareketini ortaya çıkaran hareketin sonunda ancak ölçülebilirşeklinde de ekliyor. Tüm bu anlatılanlar kulağa oldukça garip gelmesine karşın hepsi çok küçük ölçekteki evreni hükmeden kuantum teorisinde geçerli olan kavramlar. Bu teoriyi kullanarak bizler şimdiye kadar LED'leri, lazerleri ve bilgisayar yongalarını geliştirmeyi başardık. - ScienceAlert "Reality Doesn't Exist Until We Measure it Quantum Experiment Confirms"<http://www.sciencealert.com/reality-doesn-t-exist-until-we-measure-it-quantum-experiment-confirms> - ScienceDaily "Experimet Confirms Quantum Theory Weirdness" <https://www.sciencedaily.com/releases/2015/05/150527103110.htm>


- Kendi kütle çekimi sayesinde küresel yapı oluşturacak kadar ağır olmalıdır. - Termonükleer füzyona sebebiyet vermeyecek kadar da hafif olmalıdır. - Çevresini gezegen oluşumundan kalan gaz ve tozlardan temizlemiş olmalıdır. - Kayalık Gezegenler - Gaz Devi Gezegenler Ayrıca gezegenlerin, yörüngeleri üzerinde bulunan artıkları süpürüp süpürmediği de önemlidir. Bunun yanında bir de yörünge eğikliği önem teşkil ediyor. Tüm bu gelişmeler ışığında Plüto'nun da bir cüce gezegen olduğu konusunda fikir birliği sağlandı. ÖtegezegenlerGüneş Sistemi dışında yer alan başka yıldız sistemlerindeki gezegenleri ötegezegen adıyla tanımlıyoruz. 2009'da NASA, başka yıldızların yörüngelerindeki Dünya benzeri gezegenleri keşfetmek için, yörüngeye Kepler Uzay Teleskobu'nu yerleştirdi ve araştırmalar derhal sonuç verdi. Keşfedilen ötegezegen sayısı, günümüzde binleri buluyor ve bu sayı her geçen gün artıyor. Evrende milyonlarca gökada, bu gökadalarda milyonlarca yıldız ve bu yıldızların bir nevi uydusu olan onlarca gezegen olduğu düşünülürse keşfettiğimiz ötegezegen sayısı eksponansiyel bir şekilde artacak gibi gözüküyor.


Cardiff Üniversitesi'nden uzmanlar, gezegenimizin her 100.000 yılda bir buz devrine girip çıkmasına bir açıklama getirdi. 100.000 Yıl Sorunu olarak adlandırılan bu gizemli olay, geçmiş milyonlarca yılda meydana gelmiş ve Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya'yı kapsayan geniş buz tabakalarını oluşturmuştur. Şimdiye kadar bilim insanları bunun neden gerçekleştiğini açıklayamamıştı. Gezegenimizin buzul çağları, her 40.000 yılda bir meydana gelir ve Dünya'nın mevsimi tahmin edilebilir şekilde değiştiği için bu durum bilim insanlarına mantıklı gelirdi. Bu dönemlerin ardından her seferinde biraz daha soğuk yazlar yaşanırdı. Ancak, milyonlarca yıl önce Orta-Buzul Çağı Geçişleri diye adlandırılan bu dönemlerin aralıkları 40.000 yıldan 100.000 yıla kadar değişti. Geology adlı dergide yayımlanan yeni araştırma, bu değişimden okyanusların sorumlu olduğunu ve bunu özellikle atmosferden karbondioksit emerek yaptıklarını öne sürüyor. Ekip, okyanus tabanlarındaki küçük fosillerin kimyasal makyajını inceleyerek, düzenli aralıklarla 100.000 yılda bir yaşanan buzul dönemlerinde okyanus diplerinde karbondioksit miktarının daha fazla olduğunu keşfettiler. Bu, şu anlama geliyor: Okyanus diplerindeki bu fazla karbondioksit önceden atmosferde bulunuyordu ama şu an okyanuslarda bulunuyor. Okyanuslar Dünya'nın sıcaklığını sonradan düşürerek geniş buzul tabakasına sahip kuzey yarıküreyi içine çekiyor. Okyanusların karbondioksidi emip, tekrardan saldığını düşünebiliriz. Okyanuslar atmosferden karbondioksidi emdiğinde buzul levhalar genişler, gezegeni daha soğuk hale getirir. Okyanuslar karbondioksidi atmosfere saldığında buz levhaları küçülür ve atmosferdeki karbondioksit miktarı artar. Atmosferdeki artan karbondioksit ısıyı emerek havanın ısınmasına neden olur. Deniz yosunları fotosentezin vazgeçilmez bir unsuru olduğundan, atmosferden karbondioksit çekilmesinde kilit rol oynarlar. Derin okyanus suları yükselme adı verilen işlemle yüzeye çıktığında karbondioksidi atmosfere tekrardan verir. Ama yüzeyde çok miktarda deniz buzu bulunduğunda, bu tabaka karbondioksidin salınımını önler ve buz tabakalarının daha da büyümesine neden olur. İşte bu durum, buzul çağını uzatan etmendir. Okyanusların karbondioksidi emdiğini ve saldığını düşünürsek, yüzeyde büyük miktarlarda buzun varlığı bir kapak gibi davranır. Okyanusun yüzeyindeki dev bir kapak... diye devam ediyor sözlerine, Prof. Lear. Dünya'nın iklimi şu an buzul dönemleri arasındaki sıcak bir dönemdedir. Son buzul çağı 11.000 yıl önce sona ermişti. O zamandan bu yana sıcaklıklar ve deniz seviyeleri yükselmiş, buzullar ise kutuplara doğru çekilmiştir. Bu doğal döngülere ek olarak, insan kaynaklı karbon emisyonları da iklimin ısınmasında büyük bir etki yaratmaktadır.


Merkür, Güneş sisteminin 1. gezegenidir. Güneş'e en yakın gezegen olan Merkür aynı zamanda Güneş sisteminin en küçük gezegenidir ve görsel olarak uydumuz Ay'a oldukça benzer. Ayrıca bu gezegenin bir günü, bir yılından daha uzundur. İnce bir atmosfere sahip olan gezegende gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı son derece yüksektir. Kayaç bir gezegen olan Merkür'ün uydusu ise bulunmamaktadır. Merkür, adını Yunan tanrısı Hermes'ten almıştır. Merkür gezegeninin yörüngesi hakkında söylenebilecek ilk şey, onun tuhaf gün ve yıl kavramıdır. Gezegenin kendi etrafındaki bir tam turu yaklaşık 59 gün sürerken, Güneş etrafındaki dolanması yaklaşık 89 gün sürer. Yani Güneş etrafında 2 tam tur atarken kendi etrafında 3 tam tur atmış olur. Bir başka deyişle Dünya için 1:365 olan oran, burada 2:3'tür. Bu durum Merkür'ün bir yılı kavramına farklı bir durum ekler. Gezegen kendi ekseni etrafında dönerken, Güneş etrafında da kayda değer miktarda yol aldığı için, bir günün süresi beklenenden biraz daha uzundur. Normalde gezegen 59 günde kendi ekseni etrafında dönse de bir Güneş günü 176 Dünya günü sürmektedir. Yörüngesiyle ilgili bir diğer ilginç sonuç, basıklığınındiğer gezegenlerin yörüngesinin basıklığından dikkat çekici miktarda fazla olduğudur. Basıklığın bu denli fazla olmasından dolayı gezegenin Güneş'e olan uzaklığı, Güneş'e en yakın olduğu konumda yaklaşık 47 milyon kilometre, en uzak olduğu konumda ise yaklaşık 70 milyon kilometredir . Venüs'ün yörüngesinin basıklığı 0.006, Dünya'nın yörüngesinin basıklığı ise 0.016 iken, Merkür'ün yörüngesinin basıklığı yaklaşık olarak 0.20'dir (Dünya'nınkinin neredeyse 13 katı). Eksen eğikliğine bakıldığında gezegenin, Güneş etrafındaki dolanma düzlemine neredeyse dik olduğu görülür. Eksen eğikliği yalnızca 2 derecedir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Gezegenlerin yörünge hızı, Güneş'e yaklaştıklarında, Kepler yasalarının bize söylediği gibi artmaktadır. Yörünge hızındaki bu değişim, zaten kendi etrafında düşük bir hızla dönen Merkür'ün gün kavramının, Dünya'dakinden farklı olmasına yol açmıştır. Dünya'nın kendi etrafındaki bir tam turu, Güneş'in doğuşu ile batışı arasında geçen süreyle tanımlanabilir. Merkür'de ise, özellikle gezegenin yörünge hızı arttığında, gezegen kendi etrafında henüz bir tam tur atmamışken, gezegenin bazı yerlerinde doğan Güneş hızlıca batıp sonra tekrar doğabilmektedir . Merkür boyut olarak, Dünya'nın yalnızca 3'te 1'i kadardır. Ekvatoryal yarıçapı kutupsal yarıçapına neredeyse eşit olan gezegeninyarıçapı2440 km'dir. Bu sebeple basıklaşma değeri 0 olarak alınır. Merkür'ün kütlesi3.3x1023 kilogramdır, bu değer Dünya'nın kütlesinin yalnızca %5'ine karşılık gelir.. Gezegenin ortalama yoğunluğu5.427 g/cm3olarak hesaplanabilir. Bu yoğunluk değeri onun en yoğun ikinci gezegen olduğunu bize gösterir (en yüksek yoğunluğa sahip gezegen 5.514 g/cm3ile Dünya'dır). Ay'dakilere benzer pek çok kratere sahip olan gezegenin yüzeyindeki yapılara, hayatını kaybetmiş ünlü sanatçıların isimleri verilmiştir . Yalnızca krater yapılarıyla değil, aynı zamanda rengiyle de Ay'a benzeyen gezegenin yüzeyinde düzlükler olduğu kadar birkaç kilometre derinliğe ulaşabilen uçurumlar da bulunmaktadır. Merkür Güneş'e en yakın gezegen olduğu için, sezgisel olarak Güneş sisteminin en sıcak gezegeninin o olduğu düşünülebilir. Ancak hatırlayacak olursak, Venüs'ün atmosferinin çok kalın olduğunu ve bu yüzden, gezegendeki ısının önemli bir miktarının sera gazlarınca hapsedildiğini anlatmıştık. İşte tam olarak bu durum sebebiyle, Güneş sistemindekien sıcak gezegen Merkür değil Venüs'tür. Merkür'ün oldukça ince olan atmosferi, ısıyı hapsetmede son derece başarısızdır. Öyle ki, Güneş ışınlarının vurduğu bölgelerde sıcaklık 430 C'ye ulaşabilirken, Güneş ışığının vurmadığı bölgelerde -190 C'ye düşebilmektedir. Merkür'ün çok ince atmosferi, Güneş rüzgarlarının ve çarpan meteorların gezegenin yüzeyinden koparttığı materyallerden oluşmaktadır. Aslında tam olarak bu sebepten, atmosfer yerine egzosfer demek daha doğru olacaktır. Bu yapı, ağırlıklı olarak oksijen, sodyum, hidrojen, helyum ve potasyumdan oluşmuştur ve atmosfer basıncı neredeyse sıfırdır. Gezegenin çekirdeği, yaklaşık 2074 km'lik yarıçapa sahiptir. Başka bir deyişle, Merkür'ün yarıçapının %85'lik kısmı, gezegenin çekirdeğine karşılık gelmektedir. Alice Harikalar Diyarında hikayesi hiç bu kadar eğlenceli olmamıştı! Haydi en sevdiğin boya kalemlerini al, hayal gücü şapkanı tak. Noktaları birleştir, aradaki farkları bul, bulmacaları çöz, ilginç bilgiler öğren! Ayrıca boyanacak birçok resim de seni bekliyor. Alice'in meşhur macerasını yeniden keşfet ve eğlenceli aktivitelerin tadını çıkar. Merkür'ün manyetik alan şiddeti, Dünya'nınkinin yaklaşık %1'i kadardır. Her ne kadar oldukça küçük bir gezegen olsa da Merkür manyetik alana sahiptir. Gezegenin manyetik alanı, kısmi olarak eriyik haldeki ve demir zengini çekirdeğinin hareketi sebebiyle oluşmaktadır. Bu etkiye dinamo etkisi de denmektedir. 1900'lü yılların başlarında Newton mekaniği ile gezegenlerin hareketi oldukça iyi bir şekilde açıklanabiliyordu, fakat Merkür için durum biraz farklıydı. Bu gezegen, Newton mekaniğinin öngörmediği bir presesyon hareketi yapıyordu. Başlarda bunun, henüz gözlemi yapılmamış bir başka gezegenin olası kütle çekimsel etkisi nedeniyle olabileceği düşünülse de bu gözlenmemiş gezegen asla bulunamadı. - Merkür gezegeni Güneş sisteminin birinci gezegenidir. - Yarıçapı 2440 kilometredir. - Kütlesi 3.3x1023 kilogramdır. - Ortalama yoğunluğu 5.427 g/cm3'dür. - Yüzey yapısı Ay ile oldukça benzerdir. - Uydusu yoktur. - Atmosferi yok denecek kadar incedir. - Geceleri -190 C'ye düşebilirken gündüzleri 430 C'ye çıkabilir. - Manyetik alanı Dünya'nınkinin %1'i kadardır. - Eksen eğikliği yaklaşık 2 'dir. - Güneş etrafında 2 tam tur attığında kendi etrafında 3 tur atmış olur (2:3 oran). - Kendi ekseni etrafında 59 günde dönse de bu sıradaki yörünge hareketi nedeniyle bir gün 176 Dünya günü sürer. - Yörünge basıklığı diğer gezegenlere göre oldukça fazladır (eliptik yörünge, e=0.206) - Belirgin şekilde farklı yörünge hareketi, genel göreliliğin gözlemsel ispatı olmasını sağlamıştır.


Evrimlerinin sonlarına yaklaşan yıldızların parlaklıklarında dramatik değişimler meydana gelebiliyor, fakat KIC 8462852 yıldızı henüz yaşamının ortalarında bulunan F tayf türünden bir yıldız. Daha önce bu tür cisimlerin, bu kadar kısa dönemlerle parlaklıklarında böylesi değişimler gösterdiği görülmemişti. Sonuç olarak, Kepler Uzay Teleskopu KIC 8462852 yıldızının parlaklığında böylesi büyük düşüşler gözlediğinde, bizimle yıldızın arasına giren bir şey olduğu öne sürüldü. Ortaya atılan teoriler uzaylılar tarafından inşa edilmiş mega yapılardan, yoğun kuyrukluyıldız geçişine ve yıldızın Galaktik gaz bulutlarından geçişine kadar çeşitlilik gösteriyordu. Bu önerilerin tümü devam eden süreçte gözlenen uzun dönemli bir parlaklık düşüşü nedeniyle sürdürülebilir öneriler değiller. Illinois Üniversitesi Fizik Bölümü'nden bir grup fizikçi yıldızda meydana gelen parlaklık değişimlerinin yıldızdan kaynaklanabileceği ile ilgili bir teori ve birkaç da kanıt ortaya attılar. Physical Review Letters'da yayınlanan makalede, Tabby'nin yıldızını ünlü yapan derin parlaklık değişimlerinin yanısıra, yıldızda aynı zamanda küçük değişimlerin de meydana geldiği belirtiliyor. Bu değişimler bir bütün olarak, kuvvet yasası adı verilen, gerçekleşen olayların sayısının olayların büyüklüğüne göre azaldığı bir yasayla uyumluluk gösteriyor. Küçük değişimler, büyük değişimlere kıyasla daha sık gerçekleşiyorlar. Çok sayıda farklı kuvvet yasası bulunmakta, fakat makalenin yazarları KIC 8462852'nin durumunun bir çığ düşmesinden önce karın erimesi, hassas malzemenin kırılmak üzere olduğu andaki durumu ve beyindeki nöronların bir nöbetten hemen önceki haline benzer bir yapıda olduğunu söylüyorlar. Bunların tümü önemli bir değişimin meydana gelmek üzere olduğu, bir evre geçişine yakın sistemlerde çığ istatistiği adı verilen bir istatistiksel sonuçla uyumluluk gösteriyor. Çığ istatistiği ayrıca Güneş ve Gama-ışın patlamaları gibi olgularla da uyumluluk gösteren bir yapıya sahip. Bu bağlamda Tabby'nin yıldızının katı, sıvı, gaz veya plazma gibi maddeler arasındaki geçişlerdekine benzer bir evre geçişi gösterdiği düşünülüyor. Bu evre geçişininse Güneş patlamaları ve Güneş rüzgarları gibi oglularla ilişkili olabileceği düşünülmekte. Sonuç itibariyle KIC 8462852 yıldızı dışa attığı madde nedeniyle kendi ışığını engellemiş oluyor. Başka türlü ifade edecek olursak, bu yıldız henüz nedeni tam olarak anlaşılamamış şekilde büyük bir manyetik aktivite gösteriyor. Ve sonuç olarak dışa atılan madde yıldız ışığının sönümlenmesine neden oluyor. Bu yazı ilk olarak 23 Aralık 2016 tarihinde yayınlanmıştır.


Göçmen kuşlar, göç ederken binlerce kilometre yol kat edebilirler. Bunu yaparken de her yıl yaklaşık olarak aynı rotayı takip ederler. Peki göçmen kuşlar nasıl yönlerini buluyorlar? Bu konu tam anlamıyla açıklığa kavuşturulamamış olsa da, çeşitli hipotezler ve yapılan deneyler sonucunda elde edilmiş önemli fikirler var. Bu nedenle her birini ayrı ayrı ele alıp, karşılaştırmasını yapmak gerek. Aynı rotayı takip edebilmek için gerekli yön bilgisini nasıl edindiklerine dair yapılan deneyler, işin içinde birden fazla etmenin olduğunu ortaya koymuştur. Bunlar; coğrafi işaretler, dünyanın manyetik alanı ve gök cisimleri olarak listelenebilir. Kuşların belli bir mesafeden yuvalarına geri dönebilmeleri üzerine yapılan deneyler, onların bulundukları bölgedeki yer şekillerinden yararlanarak yönlerini saptayabildiklerini göstermiştir. Bu deneylerde, hayvanlar belirli bir noktadan uzaklaştırılıp çeşitli mesafelere götürülmüş, geri ne hızda döndükleri ve başarı dereceleri incelenmiştir. Aşağıdaki tabloda bu deneyler sonucunda hangi tür kuşun hangi mesafeden yuvasına geri dönebildiğini görebilirsiniz. Tabloda gösterilen kuşlarla yapılan deneylere ek olarak sümsük kuşlarıyla da benzer deneyler gerçekleştirilmiş ve benzer sonuçlar elde edilmiştir. Sümsük kuşlarıyla yapılan bu deneyde de kuşların belli bir mesafeden serbest bırakıldığında bölgeyi inceledikleri ve belirli coğrafi yer işaretleri aradıkları gözlemlenmiştir. Bu yer işaretleri topoğrafik , ekolojik ya da iklimsel olabilmektedir. Yapılan bu deneyler her ne kadar bölgenin coğrafyasının, kuşların göçündeki yeri hakkında önemli bilgiler sağlasa da binlerce kilometrelik bir göç güzergahını tek başına açıklayamamaktadır. Bunun için kuşların dünyanın manyetik alanından yararlandığına ya da Güneş'i ve yıldızları izleyerek yön bulduklarına dair hipotezler mevcuttur.


Atlas, Türk Dil Kurumu tarafından iki ayrı tanımla veriliyor. İlki coğrafya ile ilgili ve Dünya'nın, bir ülkenin, bir bölgenin fiziksel ve siyasal coğrafyası ile ekonomi, tarih vb. konularda toplu bilgi vermek için bir araya getirilmiş coğrafya haritaları derlemesi olarak tanımlanıyor. Gök atlası, ikinci tanıma uymaktadır. İkinci anlamı ise, Bir konuyu açıklamak için hazırlanmış resim veya levhalardan oluşmuş kitap biçiminde tanımlanıyor. Gök atlası temel olarak gökyüzünü tanımak ve gökyüzünde belirli bir zamanda nelerin görülebildiğini belirleyebilmek için kullanılan, özellikle de gözle bakıldığında gökyüzünü daha iyi tanıyabilmek için hazırlanmış görsel bir bilgi levhasıdır. Genellikle kartondan yapılır ve iki parça olarak kullanılır. Birinci parça, yeryüzünde belirli bir yerde, tüm yıl boyunca görülebilen gökyüzünü, özellikle takımyıldızları da işaretleyerek hazırlanmıştır. İkinci parça ise tüm yıldızları içeren ilk parçanın üzerine konur ve böylece yalnızca belirli zamanda görülebilen yıldızları gösterecek, diğerlerini örtecek biçimde olan saydam bir malzemeden üretilir. Temel olarak gök atlası, yeryüzünde belirli bir yerde bulunan bir gözlemci için, yılın belirli bir gününde ve belirli bir saatinde, o gözlemcinin ufku üzerinde kalan gökyüzünün belirlenmesi için kullanılır. Gök atlasını kullanarak istenen zamanı ayarladığınız zaman, o zamanda gökyüzünde gördüklerinizi atlasta görülen gökyüzü ile karşılaştırarak gökyüzünü daha iyi tanıyabilirsiniz. - Gece gökyüzünü daha iyi tanımaya yardımcı olmak. - Gök küresi ile ilgili tanımlamaları öğrenmek. - Yıldızların gece boyunca olan hareketlerini anlamak. - Belirli bir tarihte hangi takımyıldızların görülebildiğini belirlemek. - Kutup yıldızına yakın yıldızların hareketlerini anlayabilmek. - Yılın belirli zamanlarında aydınlık saatleri belirleyebilmek. Çağımızda akıllı cep telefonlarının çoğuna yüklenebilen yıldız haritası yazılımlarıyla gökyüzünü tanımak artık oldukça kolaylaşmış durumdadır. Bu yazılımlar, telefonlarda bulunan konum ve zaman belirleyici ile yön ve yer çekimi algılayıcılarını kullanarak, kullanan kişinin telefonunu gökyüzüne kaldırmasıyla o anki gökyüzü ile ilgili anlık bilgi verebilmektedir. O sırada gözle görülebilen ya da teleskopla görülebilecek parlaklıkta olan gezegenlerin ve Güneş sistemi cisimlerinin yeri bu yazılımlarla öğrenilebilmektedir. Yine de bu programları kullanabilecek özellikte telefona sahip olmayan, ya da kullanmak istemeyenler gök atlası kullanabilirler. Gök atlaslarında gezegenler ve Güneş, yıldızlara göre hareketli cisimler oldukları için işaretlenmezler. Yine de bulundukları bölgeyi kabaca belirlemek mümkündür. Gök atlası ile görülen gökyüzü karşılaştırılarak gezegenlerin bazılarını belirleyebilirsiniz. 4 Aralık günü, her yıl olduğu gibi ölüm yıl dönümünde andığımız, Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü ve Gözlemevinin kurucusu Prof. Dr. Abdullah Kızılırmak'ın pek çok eserinden biri de, gök atlasıdır. Onun hazırlamış olduğu gök atlası, genel olarak ülkemizin her yerinde kullanılabilmekteydi. Bu gök atlası, pek çok öğrenci için gözlemsel uygulamalarda yol gösterici olmasının yanında, aslında astronomiye ilgi duyan pek çok kişinin de gökyüzünü daha iyi tanımasını sağlamıştır. Uzun yıllar sonunda baskıları tükenince bu gök atlası güncellenmiş ve görsel olarak çok daha iyi bir yapıda kullanıma sunulmuştur. Şu anda bu yeni baskısı da tükenmiştir. Yine de bunları yabancı kaynaklardan ücretsiz bir şekilde indirerek kendiniz yapabilirsiniz. Bunun için Planisphere ya da Sky Atlas olarak arama yapmanız yeterlidir. Fakat günümüzde birçok kişi bunlar gibi basılı materyaller yerine Stellarium, SkyView gibi bilgisayar ve telefon programlarını tercih etmektedir.


Gezegenler gibi diğer bütün gök cisimleri, kusursuz olarak gördüğümüz çember yerine, eliptik yörüngelerde dolanmaktadır. Hiçbir ama hiçbir gök cismini, ne çift yıldızları ne de gezegenleri, diğer bir gök cisminin etrafında çembersel bir yörüngede dolanırken göremezsiniz. Çember olmaya çok yakın bir elips olabilir, fakat asla bir çember olmaz. Yörüngelerin eliptik olması gerektiğini Kepler yasaları sayesinde biliyoruz. Fakat bu yasalar yörüngenin nasıl olduğunu söylüyor, neden böyle olduğunu değil. Dolayısıyla neden çember yörüngelerle karşılaşmadığımızı anlamak için bu yasaların kökenini incelememiz gerekiyor. Daha basit bir yaklaşımda bulunarak örnekler üzerinden de gidebiliriz. Bazı kuyruklu yıldızların yörüngesi açıktır. Bir başka deyişle Güneş'in yanından bir kez geçip bir daha dönmemek üzere giderler. Bir dolanma hareketi yapmazlar. Gezegenlerin hareketini ise kapalı yörüngelerle tanımlarız, çünkü belirli bir dolanma hareketi yaparlar. Sınır da tam olarak burada başlar. Geometrik olarak bu iki yörüngeyi tanımlamak için basıklık adını verdiğimiz bir parametre tanımlarız. Eğer e=0 ise bu bir çemberi, eğer 0<e<1 ise bu bir elipsi, eğer e=1 ise bu bir parabolü, eğer e>1 ise bu bir hiperbolü temsil eder. İddiamız açıkça e=0 şeklinde. İlk aklımıza gelen düşünce, e değerini belirleyen denklemde sıfırın bir şeyleri karıştırıp tanımsız yaptığı ya da daha doğrusu fiziken anlamsız kıldığı bir nokta olabileceğidir. Bu yüzden denklemi incelemekte fayda var.


Gök taşıve hatta meteorhepimizin duyduğu kavramlardır. Bunun yanında bir de asteroit, meteoroitve meteoritgibi kelime olarak birbirine çokça benzeyen, fakat bir takım farklılıkları bulunan tanımlar da vardır. Elbette bir de kuyruklu yıldızlar... Bunları anlamak için önce Güneş sistemine bakalım. Evet asteroitlerden, gök taşlarından ve kuyruklu yıldızlardan bahsediyoruz. Kimi zaman ıssız bir yerde gökyüzünü izlerken görebileceğimiz yıldız kaymalarına konu olan, kimi zamansa haber sitelerinde ilgi uyandırmak için kullanılan gök taşları, asteroitlerle ve kuyruklu yıldızlarla çoğu zaman karıştırılmaktadır. - Meteoroit ile gök taşı, eş anlamlıdır. - Meteorlar, atmosfere girerek hava sürtünmesi sonucu yanarak iz bırakan gök taşlarıdır. - Meteorit, yeryüzüne düşen gök taşlarıdır. Yukarıda meteorları tanımlarken, "atmosfere giren gök cisimleri" ifadesini kullandık. Bunun sebebi, gerçekten de herhangi bir gök cisminin atmosfere girerek bu etkiyi yaratabilecek olmasıdır. Ancak çoğu zaman bu gök cismi bir gök taşıdır. Bunun sebebi gök taşlarının, kuyruklu yıldızlara ve asteroidlere göre oldukça yaygın olmasıdır. Bu sebepledir ki Türkçede hem "göktaşı yağmuru" ifadesiyle hem de "meteor yağmuru" ifadesiyle karşılaşabiliriz. Gök taşları, asteroitlere göre nispeten daha küçük kaya parçalarıdır. Genel olarak, 100 metreden daha küçük çapa sahiptirler. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Gök taşlarını iki başlıkta inceleyebiliriz: Küçük gök taşları ve büyük gök taşları. Oluşumları açısından, bu iki tür gök taşı çoğunlukla birbirinden farklıdır. Oluşumlarındaki söz konusu bu farklılık, yoğunluk karşılaştırılmalarında da görülebilir. Küçük gök taşları bir kuyruklu yıldızın, çoğunlukla Güneş yakınından geçerken parçalanmasıyla oluşur. Kopan bu parçalar, kuyruklu yıldızın yörüngesinde hareketlerine devam ederler. Zaman geçtikçe daha geniş bir alana yayılan bu gök taşı sürüsü, yörüngesindeki hareketi sırasında Dünya ile karşılaşırsa, nefes kesici bir olayın gerçekleşmesine sebep olur: Gök taşı yağmuru! Söz konusu bu karşılaşma bir yılda en fazla 2 kere gerçekleşebilir. Bu gök taşı yağmurlarıyla ilgili asıl ilginç olay ise yılın aynı döneminde gerçekleşiyor olmalarıdır . Hızları ve geldikleri yön, bize hangi kuyruklu yıldızın kalıntıları olduklarını söyleyebilir. Aşağıdaki tabloda, bazı göktaşı yağmurlarını, kaç gün sürdüklerini ve hangi kuyruklu yıldızdan saçılan parçalardan kaynaklandıklarını görebilirsiniz. Boyut olarak daha büyük olan gök taşları ise genellikle kuyruklu yıldız kaynaklı değildir. Bu gök taşları, çoğunlukla asteroit kuşağındaki asteoridlerin birbiriyle çarpışması sonucu oluşur. Oluşan bu büyük gök taşlarının gözle görülür en büyük etkisi, Ay'ın yüzeyindeki kraterlerdir. Ay'ın atmosferi olmadığı için, bu çarpışmalar sonucunda oluşan kraterler günümüze kadar aşınmadan gelebilmiştir. Dünya atmosferine girip, artık bir meteor adını alan bu gök taşları, oldukça yüksek hızlara sahiptir (saniyede ortalama 20 km). Bu yüksek hız, meteorların yüzeyinin oldukça yüksek sıcaklıklara ulaşmasına sebep olur ve onlara bir alev topu görüntüsü kazandırır. Boyut olarak nispeten büyük olan gök taşlarının bazıları, atmosferin sürtünme kuvvetine rağmen, Dünya yüzeyine ulaşmayı başarır ve oldukça büyük kraterlerin oluşmasına sebep olur. Oluşan kraterlerin boyutu, çarpan gök taşı hakkında bilgi vermektedir. Nispeten yakın zamanda gerçekleşmiş olan ve Sibirya'da bulunan Tunguska'ya düşen gök taşı , yaklaşık 30 metre genişliğe sahipti ve bölgedeki etkisine bakılacak olursa, yüzeye çarpmadan birkaç kilometre önce patlamıştı. Düşen bu gök taşı, 10 megatonluk nükleer patlama ile eşdeğer bir güce sahipti. Bu olay tam olarak çözülememiş ve alternatif fikirler olsa da en çok kabul gören fikir budur. Çünkü ne yazık ki hiçbir zaman gök taşının kendisi bulunamadı, çarpmaya yakın inflak ettiği ve şok dalgasıyla ağaçları yere yatırdığı düşünülüyor. Büyük ve küçük gök taşları, fiziksel ve kimyasal açıdan ciddi farklılıklar gösterirler. Çoğunlukla buz ve kozmik tozdan oluşan küçük gök taşlarının yoğunluğu 500-1000 kg/m mertebesindeyken, büyük yapılı olan ve asteroit temelli göktaşlarının yoğunluğu, 5000 kg/m 'e kadar ulaşabilir. Fiziksel özellikleri bakımından meteoritleri iki alt başlıkta değerlendirebiliriz. Kaya yapılı meteoritlerin yapısı, kaya yapılı gezegenlerle oldukça benzerlik gösterir. Bu meteoritler silisyum bakımından da zengindir. Gök taşının atmosfere girişi sırasında bu silisyum erir ve meteorit koyu renkli bir dış kabuğa sahip olur. Demir yapılı meteoritler ise isimlerinden de anlaşılabileceği gibi demir ve nikel barındırırlar. Lakin demir yapılı meteoritlere nispeten daha az rastlanır. Hayvanlar aleminin coğrafi dağılımını gösteren küremiz, sevimli grafikleri ile çocuklarımıza yaban hayatın hayvanlarını eğlenceli bir şekilde öğretmektedir. - Harita Türü: Çocuklar İçin Hayvanlı - Çap: 20 santimetre - Işık Durumu: Işıklı Yoğunlukları ve içerdikleri materyaller üzerine yaptığımız incelemeye ek olarak, yapılan radyoaktif tarihlemeye göre, meteoritler ortalama 4.5 milyar yıl yaşındadır. Bu yaş hiç kuşkusuz, Güneş sisteminin yaşı hakkında bize önemli bilgiler vermektedir.Dünya'da milyonlarca yıl hüküm süren dinozorların neslini tükettiği var sayılan meteor aslında bir gök taşı değil, bir asteroittir. Çünkü boyut olarak son derece büyük olduğu (10-15 km genişlikte) düşünülmektedir.


Uluslararası bir araştırma ekibi tarafından yürütülenVASCO projesinde, gökyüzünde zaman içinde kaybolan yıldızların tespit ve analizi için, halka açık ve en eskisi 1950'lere kadar uzanan gökyüzü görüntü verileri kullanıldı. Yüzyıllık Gözlemler Süresince Kaybolan & Görünen Işık Kaynakları projesi çerçevesinde, 1950'lere ait askeri gökyüzü kataloglarında bulunurken günümüz gökyüzü incelemelerinde görülmeyen cisimler özellikle aranıldı. Ekibin bu projede aradığı fiziksel göstergeler arasında Samanyolu'nda kaybolan yıldızlar vardı. Bir yıldız, ömrü dolduğunda ya çok yavaş bir değişimle beyaz cüceye dönüşür ya da süpernova olarak bilinen ani bir patlama ile parçalanır. Bir yıldızın aniden kaybolması ise ya yeni bir astrofizik olgusuna ya da Dünya dışı akıllı yaşam faaliyetlerine bağlanabilir. Gerçekten de böyle bir durumun, Dünya dışı akıllı yaşamile ilgisi olmayan tek açıklaması, aşırı nadir görülen başarısız süpernova olayı olabilir. Başarısız süpernova, devasa kütleli bir yıldızın herhangi görünür bir patlama olmadan karadelik oluşturması olayıdır. Araştırmacıların Dünya dışı akıllı yaşama ait aradıkları diğer fiziksel göstergeler ise yıldızlar arası iletişim lazerleri ve Dyson küreleridir. Dyson küresi kavramı, bir yıldızın enerjisini toplamak için onun etrafına örülen dev bir yapıya dair bir tahmindir . Araştırmacılar mevcut verilerdeki 150.000 aday gök cisminin %15'ini dikkatle incelediler ve yaklaşık 100 kırmızı geçişken buldular. Bu cisimlerden bazıları çok kısa sürede yaklaşık 8-9 kadirlik bir parlama (1000 katlık bir parlaklık değişimi) gösteriyordu. Şu an araştırmacılar yapay zekadan faydalanan bir halk destekli bilim projesi düzenlemenin mümkün olup olmadığını değerlendiriyorlar. Eldeki verilerden tespit edilen 150,000 aday cismin tamamının incelenebilmesi için, görsellerdeki anomaliliklerin tanımlama sürecini hızlandırmak zorundalar. 1) Tespit edilen obje 69 yılda 4-4.5 kadirlik değişim geçiren bir değişen yıldız olabilir. 2) 1950'deki pozlama sırasında flare geçiren bir M yıldızı olabilir. 3)Plakadaki çizikten kaynaklanabilir ama noktasal olduğundan pek olası görünmüyor. VASCO projesi, SETI ile benzer amaçlar güdülerek başlatılmış. Fakat henüz bu konuda elde bir şey olmadığını da kendileri belirtmişlerdir.


Bulutsuz ve güneşli bir bahar gününde, doğanın her parçası gibi gökyüzü de nefes kesici bir güzelliğe sahiptir. Kuşkusuz, gökyüzüne bu güzelliği bahşeden şey rengidir. Bu nedenle hemen hemen herkes hayatının bir döneminde gökyüzünün güzelliği karşısında büyülenirken "Gökyüzü neden mavidir?" sorusunu kendine sormuştur. Oldukça temel bir soru olmasına karşın, gökyüzünün neden mavi olduğu 19. yüzyıla kadar tam olarak anlaşılamamıştır. Kısa cevap: Rayleigh saçılması nedeniyle Dünya'nın atmosferindeki moleküller, ışığın her yönde saçılmasına sebep olur. Bu saçılma sırasında en fazla kırılma mavi dalga boyunda görüldüğü için, gökyüzü mavi renkte görülür. Pek çoğumuz, beyaz ışığın renklerine ayrılması deneyini bir yerlerden hatırlarız. Ünlü İngiliz müzik grubu Pink Floyd'un Dark Side of the Moon albümünün kapak fotoğrafı olarak da karşımıza çıkan bu deneyde, prizmaya gönderilen beyaz ışık saçılır ve onu oluşturan renklere ayrılır. Yukarıdaki görselde de görebileceğimiz gibi, bu saçılma sonucunda beyaz ışığı oluşturan renkler farklı miktarlarda kırınıma uğrar. En az kırılan ışık kırmızı, en çok kırılan ise mordur. Bir ışığı diğerinden ayıran özellik enerjisidir. Planck-Einstein ilişkisine göre, ışığın enerjisini E=hf ya da E=hc/ ifadesiyle hesaplayabiliriz. Bu ifadedeki h Planck sabitini, c ışık hızını, f frekansı, ise dalga boyunu temsil etmektedir. Yani, ışığın dalga boyu, bize enerjisi hakkında bilgi verir. Başka bir deyişle, bir elektromanyetik dalgayı diğerinden ayırmak için onun dalga boyuna bakabiliriz. İnsan gözünün görebileceği en yüksek enerjili ışığın dalga boyu 380 nm'dir. Bu dalga boyu mor renge karşılık gelmektedir. Benzer şekilde, görebileceğimiz en düşük enerjili ışığın dalga boyu ise yaklaşık 800 nm'dir. Bu dalga boyu da kırmızı renge karşılık gelmektedir. 380 nm ile 800 nm arasındaki bu bölgeye görünür bölge adı verilir. Elektromanyetik spektrum ve elektromanyetik dalgalar hakkında daha detaylı bilgi için, bu konuda hazırladığımızyazı dizisiniinceleyebilirsiniz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Güneş'ten gelen ışığın spektrumuna baktığımızda, görünür bölgedeki tüm renkleri kapsadığını görebiliriz. Yani, beyaz ışık yerine Güneş ışığı kullandığımızda da yukarıdakine benzer bir görüntüyle karşılaşırız. Prizmalarla yapılan deneyler oldukça eskiye tarihlenebilir. Yani yüzlerce yıldır kırmızı ışığın mor ışıktan daha az kırıldığını biliyoruz. Bu noktada, bu deneyi yapan tüm bilim insanları, kırmızı ışığın neden daha az kırıldığını düşünmüş olsa gerek. Ancak ne yazık ki, böylesine basit bir gözlem için bile, "neden" sorusuna cevap vermek kolay olmayacaktı. Gökyüzü neden mavidir sorusuna cevap verebilmek için, bizim de bu keşif sürecinden geçmemiz gerekiyor. Neden sorusuna cevap verişimizin hikayesi, John Tyndall ile başlıyor. Tyndall, 1859 yılında yaptığı çalışmalar sırasında, süspanyon durumundaki karışımdan geçen ışığın düşük dalga boyuna sahip kısmının daha fazla, yüksek dalga boyuna sahip kısmın ise daha az kırınıma uğradığını keşfetti. Bu durumu, suyu az miktarda süt ile karıştırıp, ardından bu karışımı beyaz ışık ile aydınlarak gözlemleyebiliriz. Örneğin, kabı yan tarafından aydınlatmış olalım. Eğer bu kaba kenarlardan bakarsak, mavi ışık saçılacağından, göreceğimiz renk maviye yakın olacaktır. Benzer şekilde, ışığı tuttuğumuz bölgenin tam karşısından kaba baktığımızda göreceğimiz renk ise, kırmızıya yakın olacaktır. 1871'e geldiğimizde ise, hikayemizin baş kahramanı Lord Rayleigh, Tyndall etkisi denen bu durumu, su damlacıkları üzerinden göstedi ve matematiksel olarak inceledi. İşte tam olarak bu çalışma, "neden" sorusuna cevap vermemizi mümkün kıldı. "Işığın elektromanyetik teorisi üzerine" isimli makalesinde, bulgularını elektromanyetik teori perspektifinden de destekleyen Rayleigh, ışığın rengi ve polarizasyonu hakkında oldukça detaylı açıklamalar yaptı. Yazımızda her ne kadar Lord Rayleigh'nin çalışmalarının detayına girmeyecek olsak da, bu çalışmaların önemli bir sonucunu, "gökyüzü neden mavidir?" sorusunu cevaplamak için kullanacağız. Rayleigh saçılmasına göre ışığın kırılma miktarı, dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır (I= 1/ 4). Başka bir deyişle, daha küçük dalga boyuna sahip olan mor ışık çok daha fazla kırılmaktadır. Işığın kırılma miktarıyla dalga boyu arasındaki ilişkiyi de öğrendiğimize göre, "gökyüzü neden mavidir?" sorusuna cevap vermeye hazırız. Biyoloji bilgilerimizi yoklarsak görme olayının, ışığın herhangi bir cismin üzerinden yansıyarak ya da doğrudan gözümüze gelmesiyle gerçekleştiğini hatırlayabiliriz. Şimdi, bu bilgiyi kenarda tutalım ve Dünya'nın atmosferinde olup biteni anlamaya çalışalım. Dünya'ya ulaşan Güneş ışınları atmosfere girdiğinde, atmosferdeki moleküllerle etkileşmeye başlar. Bu etkileşim sonucunda, Rayleigh saçılması sebebiyle, kırmızı ışık daha az kırılmaya uğrayarak yoluna devam eder. Daha düşük dalga boyuna sahip olan mavi ışık ise, yine aynı sebepten, daha fazla kırılır. Başka bir deyişle mavi ışık daha fazla saçılmış olur. Saçılan mavi ışığın bir kısmı gözümüze geleceğinden, gökyüzünü mavi renkte görmüş oluruz. Rayleigh ve Tyndall, bu saçılmaya toz ve su moleküllerin sebep olduğunu düşünüyordu. Ancak eğer bu doğru olsaydı, havanın nem miktarı değiştiğinde, gökyüzünün renginin, gözlemlenenden daha fazla değişmesi gerekirdi. Bu sebeple, atmosferdeki azot ve oksijenin saçılmaya sebep olduğu düşünülmeye başlandı. Albert Einstein 1911 yılında, saçılmayı oldukça detaylı bir hesapla açıkladı. Çalışmaları, deneysel verilerle de örtüşüyordu. Şu an biliyoruz ki, elektromanyetik dalgalar , oksijen ve azot moleküllerine çarptığında elektrik dipol momenti indüklemektedir. Bu durum sebebiyle, bu moleküllere çarpan elektromanyetik dalgalar saçılmaktadır. Başka bir deyişle, gökyüzünün mavi olmasından oksijen ve azot molekülleri sorumludur. Gökyüzü neden mavidir sorusunun cevabını Rayleigh saçılmasıyla açıklarız, lakin bu yeterli değildir. Rayleigh saçılması birçok yerde olabilir, ama gökyüzünü illa mavi yapmak zorunda değildir. Baskın gelebilmesinin nedeni, Dünya'nın atmosferinde yer alan azot ve oksijen molekülleridir. Başka bir gezegende durum farklı olabilir. Gökyüzü neden mavidir sorusuna cevap vermeye başlamadan önce, en çok kırılan ışığın mor ışık olduğunu söylemiştik. Bu noktada, mor ışık mavi ışıktan daha da fazla kırıldığı için, gökyüzünün neden mor yerine mavi olduğunu merak etmiş olabilirsiniz. Yaptığınız çıkarımlar aslında oldukça doğrudur. Ancak, Güneş ışığının spektrumuna baktığımızda mor ışığın yoğunluğunun, maviye kıyasla düşük olduğunu görebiliriz. Yani, Güneş'ten gelen ışık daha fazla mavi, daha az mor ışık içermektedir. Bunun yanı sıra, gözümüz, mor ışığa, maviye olduğu kadar duyarlı değildir. Bu iki durum sebebiyle, gökyüzünü mor yerine mavi renkte görürüz. - Boyut: 20,025,0 - Sayfa Sayısı: 549 - Basım: 1 - ISBN No: 9786053556480 Gökyüzü neden mavidir sorusuna verilen cevaplarda atlanan bir diğer nokta, gökyüzünün neden mor olmadığıdır. Çünkü açıklama gereğince mor daha çok kırılmaktadır. Gökyüzünün mor olmama nedeni, Güneş'ten gelen mor ışığın maviye göre daha az olması ve maviyi daha iyi algılamamızdan kaynaklanır. Böylece, gökyüzü neden mavidir sorusuna tam teşeküllü bir cevap vermiş olduk. Bu noktada aklımıza benzer bir soru gelmesi kaçınılmazdır. "Peki ya gökyüzü Güneş batarken neden kırmızılaşıyor?" Bu sorunun cevabı da Rayleigh saçılmasıyla ile verilebilir. Güneş ufka yakın konumdayken Güneş ışınlarının aldığı mesafe, dik konumdakinden çok daha fazladır. Bu da, mavi ışığın, Güneş ufuktayken çok daha fazla kırılması ve bize ulaşamaması anlamına gelir. Öte yandan, kırmızı ışık ise çok daha az kırılacaktır. Bu durumda, gözümüze ulaşan ışık kırmızı olacaktır. Böylece, Güneş batarken gökyüzü gözümüze kırmızı görünmeye başlar .