Perseid meteor yağmuru her yıl Ağustos ayında gerçekleşen, gözlem şartlarının olumlu olması nedeniyle en belirgin ve en popüler olan meteor yağmurudur. Perseid meteor yağmuru, Swift-Tuttle kuyrukluyıldızının parçaları olan Parlak Perseidler'den kaynaklanan bir göktaşı yağmurudur. Bunları bir yıldız kayması şeklinde görebileceğiniz gibi zaman zaman ateş topları şeklinde de görebilirsiniz. Bu olay, atmosfere girerek yanan gök taşları tarafından oluşturulur. Çekirdeği yaklaşık 26 kilometre genişliğinde olan Swift-Tuttle Kuyruklu yıldızı, Dünya yörüngesinden tekrar tekrar geçtiği bilinen en büyük cisimdir . En son 1992'de Güneş etrafındaki dönüşü sırasında Dünya'nın yakınından geçen kuyruklu yıldız, bir sonraki ziyaretini 2126'da gerçekleştirecek. Ama bir dahaki ziyaretine kadar unutulmayacak; çünkü Dünya'nın her yıl kuyruklu yıldızın geride bıraktığı toz ve parçacıkların içinden geçmesiyle, Perseid Meteor Yağmuru adı verilen görsel şölen ortaya çıkmaktadır. Bir meteor yağmuru izlemek için arkanıza yaslandığınızda, kuyruklu yıldız kalıntılarının atmosfere girerken ısındığını, parlak bir ışık patlamasıyla yandığını ve saniyede 59 km (212.400 km/h) hızla ilerlerken, gökyüzünde parlak bir yol çizdiğini görürsünüz. Uzaydaki enkaz parçalarına "meteoroid" denir. Meteroidler, Dünya atmosferine ulaştıklarında "meteor" adını alırlar. Bir meteor parçası, tamamen yanmadan atmosferi geçip Dünya'ya düşerse "meteorit" ismini alır. Perseidlerdeki meteorların çoğu, bir meteorit olabilmek için çok küçüktür. Her biri, yaklaşık bir kum tanesi büyüklüğündedir; dolayısıyla bu yağmur sırasında kafanıza bir göktaşı düşmesini beklemeyin. Perseid Meteor Yağmuru'nu en iyi şekilde gözlemleyebilmek için verebileceğimiz en iyi tavsiye, her ne kadar bariz olsa da, şehrinizde mümkün olan en karanlık yere gitmeniz ve doğrudan gökyüzüne bakabilmek için mümkün olduğunca geriye yaslanmanızdır . Bir gökyüzü gözlemcisi, bulunduğu konumdaki ışık kirliliği miktarına bağlı olarak saatte yaklaşık 60 Perseid meteorunu çıplak gözle gözleyebilir. Ay ışığının çok parlak olmadığı yıllarda, daha da çok sayıda meteor görmek mümkün olabilmektedir. 2016 yılında olduğu gibi yoğun yıllarda bu oran, saatte 150-200 meteor arasına bile ulaşabilir! Ancak 2019 yılında da olduğu gibi Perseid yağmuru, dolunay ile aynı güne denk gelirse, Ay'ın parlaklığı nedeniyle ilgi çekici düzeyde meteor görmek mümkün olmayabilir. 2019 yılında dolunayın gecenin büyük bir bölümünde gökyüzünü aydınlatmasıyla, gökyüzü gözlemcileri meteor yağmurunun o yılki zirve noktası sırasında saatte sadece 10-15 meteor gördüklerini bildirdiler. Perseid Meteor Yağmurunu en iyi Kuzey Yarımküre'de ve orta-güney enlemlerinde gözlemleyebilirsiniz. Gösteriyi yakalamak için ihtiyacınız olan tek şey karanlık, oturmak için rahat bir yer ve biraz sabır: Kenar mahallelerde veya kırsal kesimlerde karanlık bir alana gidin ve birkaç saat dışarıda oturmaya hazırlanın. Perseid Meteor Yağmuru'nu görmek için kamp yapmayı da düşünebilirsiniz; eğer bunu yapacaksanız, üzerine rahatça oturmak için bir şeyler almayı, uzun gözlem saatlerine hazırlıklı olmak adına yanınızda atıştırmalık bir şeyler ve su götürmeyi ve hepsinden önemlisi, böcek ilacı taşımayı unutmayın. Her şeyi hazırladıktan sonra rahatlayın ve gökyüzü gösterisinin tadını çıkarmak için yukarı bakın.


Bu yazımızda yalnızca güney yarımküreden görülebilen 47 Tucanae veya katalog adıyla NGC 104 küresel yıldız kümesini inceleyeceğiz. Yıldız kümesine geçmeden önce, kümenin içerisinde bulunduğu Tukan Takımyıldızı hakkında biraz bilgi vermekte fayda var. Tukan Takımyıldızı güney gökkürede etrafı Turna, Anka Kuşu, Irmak, Küçük Su Yılanı ve Tavus Kuşu Takımyıldızlarıyla çevrili bir biçimde, gökyüzünde 4 adet yıldızın hayali çizgilerle birleştirilmesinden oluşuyor. Bu takımyıldız adını Latin Amerika'ya özgü Tukan kuşundan alıyor. Tukan Takımyıldızı, 47 Tucanae Yıldız Kümesinin yanı sıra, Küçük Macellan Bulutunu da barındırması açısından önemli bir takımyıldızı. Ayrıca takımyıldızındaki NGC 104 ve Küçük Macellan Bulutu birbirlerine çok yakın gibi gözükseler de aslında birbirlerine çok uzak mesafelerde bulunuyorlar. Şöyle ki; NGC 104 yıldız kümesi bizden yaklaşık 16.700 ışık yılı uzaklıkta bulunurken, Küçük Macellan Bulutu ise bundan yaklaşık 12 kat daha uzakta, yani yaklaşık 210.000 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. İçerisindeki bir milyon yıldızın 120 ışık yıllık mesafeye sıkışması sayesinde NGC 104 kümesi, Omega Centauri (NGC 5139) küresel yıldız kümesinden sonra gökyüzündeki en parlak ikinci küresel yıldız kümesi olma unvanına sahip. NGC 104, 4.9 görünür kadir parlaklığa sahip, yani güney yarımkürede ışık kirliliğinin olmadığı bir gecede çıplak gözle gözlemleme şansınız var ve gökyüzünde dolunayın kapladığı kadar büyük alanı kaplıyor. Kümenin oldukça parlak, ağır ve yoğun bir çekirdeği bulunuyor. Öyle ki eğer Dünyamız bu yıldız kümesinin çekirdeğinin yakınlarında bir yerde konumlanmış olsaydı, geceleri de gündüz olduğu kadar aydınlık olurdu. Elbette bu denli yoğun ve kalabalık bir çekirdekte pulsarların bulunmuyor olması şaşırtıcı olurdu. Kümede şimdiye kadar 22 adet pulsar keşfedilmiş. Yani NGC 104, yıldız kümeleri arasında en fazla pulsar barındıran yıldız kümesi. Tüm bunların dışında, 2017 yılının Şubat ayında bu yıldız kümesinde orta-kütleli bir karadeliğin bulunduğuna dair dolaylı kanıtlar da bulundu. Özetle NGC 104'ün yoğunluğu, gökbilimciler için önemli bir araştırma ve keşif alanı. Hubble Uzay Teleskobu, daha önce bu yıldız kümesinde ötegezegenler keşfetmek için gözlemler yapmıştı ancak ne yazık ki herhangi bir ötegezegen bulunamadı. Kümede gezegenlerin bulunamamasının görünürdeki sebebi ise kümenin metal yönünden fakir olmasıydı. Çünkü metal yönünden fakir yıldızlar, gezegenlerin oluşabilmesi elverişli ortamlar sağlayamıyor. Yine de halen, gökbilimcilerin kümede gaz devi gezegenlerin varolabileceğine dair umutları var. NGC 104 yıldız kümesinin barındırdığı ilginç cisimlerden bir diğeri ise Mavi Başıboşlar . İlk olarak 1953 yılında Alan Sandage tarafından tanımlanan Mavi Başıboş terimi, bazı özel mavi ve sıcak yıldızlar için geçerli. Mavi Başıboşlar, açık veya NGC 104 gibi küresel yıldız kümelerinde bulunuyorlar ve klasik yıldız evriminden sapmalarından dolayı Hertzsprung-Russell Diyagramı'nda ayrı bir yerde bulunuyorlar. Özetle mavi renkteki sıcak yıldızların sıradışı bir döngü göstermesi nedeniyle bu yıldızlara Mavi Başıboşlar adı veriliyor. Son olarak, bu açık yıldız kümesinin kaşifine yazımızda yer vermeden olmaz. NGC 104, ilk olarak 1751 yılında Fransız astronom Nicolas-Louis de Lacaille tarafından keşfedilmişti. Ancak Lacaille, bu kümeyi ilk keşfettiğinde kümenin bir kuyruklu yıldız olduğunu düşünmüştü.


50 Işık Yılı Uzaklıktaki Bir Süpernova Kitlesel Yokoluşa Neden Olabilir! Araştırmacılar süpernova patlamalarının Dünya üzerindeki yaşama nasıl bir etkide bulunabileceğine dair yaptıkları araştırmada, böylesi güçlü bir patlamanın gezegenimizdeki hayatı tehdit edebilmesi için, süpernovanın en az 50 ışık yılı uzaklıkta olması gerektiğini hesapladılar. Geçen sene araştırmacılar, Dünya'ya yakın konumda bulunan bir süpernovanın küresel çapta nasıl bir soğuma etkisine yol açtığını keşfetmişlerdi. Şimdilerde ise farklı bir ekip ölçümleri düzeltip, 2.6 milyon yıl önce gerçekleşen patlamanın uzaklığını yarısı kadar azalttılar. Çalışmaları astrofiziğin en prestijli dergilerinden olan, Astrophysical Journal tarafından kabul edildi. Kansas Üniversitesinden Adrian Melott'un belirttiğine göre şimdilerde bu süpernovaya ilişkin daha fazla delil mevcut. Araştırmacılar bu patlamanın kozmik ışınlarının Afrika'daki Pliocene ve Pleistocene arasındaki habitata ve atmosferdeki değişimlere etkisinin olduğunu düşünüyorlar. Bu etkiler baz alındığında yapılan yeni çalışma, 50 ışık yılı uzaklıktaki bir süpernovanın ölümcül olabileceğini söylüyor. 2003 yılında yapılan bir başka çalışmada hesaplanan ölümcül mesafe ise dünyadan 25 ışık yılı uzaklıktaydı. Süpernova patlamaları sırasında çok kuvvetli ışınım, nötrinolar ve yüksek hızda yüklü parçacıklar yayılır. Sonuncusu kozmik ışınlar olarak da bilinir ve eğer süpernova patlaması yakında gerçekleşirlerse Dünya'nın atmosferine çok hızlı şekilde nüfuz edebilir. 150 ışık yılı uzaklıktaki bir süpernova yılda birkaç bilgisayarlı tomografi taramasının oluşturacağı etkiyi oluşturabilir. Bu ölümcül bir doz değil fakat hayvanlarda kanser ihtimalini arttırmaya yetecek miktardadır. Kozmik ışınlar atmosferin iyonizasyonundaki artışın da kaynağıdır. Bu da daha fazla yıldırım ve yangına sebebiyet vererek, Afrika'da birkaç milyon yıl önceki orman kayıplarının nedeni olabilir. Kozmik ışınların geniş ölçekteki etkileri gösteriyor ki süpernovalar güvenli mesafe olarak düşündüğümüz noktada dahi dehşet verici olaylardır. Fakat endişeye gerek yok çünkü patlamak üzere olan en yakın yıldız neyse ki 600 ışık yılı uzaklıktaki Betelgeuse yıldızı. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.


Bir ağ , en basit tanımıyla çizgilerle birbirlerine bağlanmış noktaları ifade eder. Matematiksel olarak ağlar "çizge", noktalar "köşe" ve çizgiler "kenar" olarak adlandırılır. Bu niceliklerin bilgisayar bilimlerindeki karşılığı ise "ağ", "düğüm" ve "bağlantı" kavramlarıdır. Fiziksel, biyolojik ve sosyal bilimlerdeki birçok sistem ağlar şeklinde ifade edilebilir. Düğüm ve bağlantıların çeşitli sistemlerdeki karşılıkları aşağıda gösterilmiştir. Çoğu ağda iki düğüm arasında tek bağlantı bulunur. Bazı durumlarda çoklu bağlantılar da görülebilmektedir. Bununla birlikte bazı düğümler kendilerine de bağlantı yapabilirler. Ağ biliminde, bir ağda çoklu bağlantı veya kendine bağlantı yoksa bu ağ basit ağ olarak adlandırılır. Eğer çoklu bağlantı varsa ağa çoklu bağlantılı ağ, eğer kendine bağlantı varsa ağa kendine bağlantılı ağ adı verilir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Soldaki bitişiklik matrisinin köşegeni sıfırdır ve matris simetriktir. Sağda ise simetri olmasına rağmen, ağ kendine bağlantı içerdiği için köşegeni sıfır değildir. Kendine bağlantıları içeren köşegen değerlerinin neden 1 değil de 2 olduğu bize, ağlardaki bağlantı türlerinin en başta iki gruba ayrılacağını söyler. Ağ biliminde bir sistemin ağ yapısı altında incelenmesinde ilk belirlenmesi gereken ağın yönsüz mü yoksa yönlü mü olduğudur. Yönsüz ağlar NN adet düğüm ve EE adet çift yönlü kabul edilen bağlantı ile G= G= şeklinde tanımlanır. Örneğin yukarıdaki şekilde 1 ve 4 düğümleri arasındaki bağlantı çift yönlüdür . Yönsüz ağlarda kendine bağlantı varsa, bağlantı yine çift yönlü olduğu için ilgili düğümün matris köşegen değeri 2 olmaktadır. Doğada ve geliştirdiğimiz teknolojilerde, yönlü ağlar ile ifade edilebilecek sistemlerin sayısı oldukça fazladır. Yönsüz ağlardaki gibi, yönlü ağlarda da çoklu bağlantılar ve kendine bağlantılar olabilir. Ancak kendine bağlantılarda artık çift yönlülük olmayacağından bitişiklik matrisinde ilgili köşegen değeri 1 olmalıdır. Bununla birlikte yönsüz ağların bitişiklik matrisleri simetrikken yönlü ağlarınki simetrik olmak zorunda değildir. Ağ biliminde buraya kadar yönsüz veya yönlü ağlarda, düğümler arası bağlantıların hep var olup olmamaları ile ilgili durumlara değindik. Ancak bazı durumlarda bağlantılar gerçel sayılar kümesinde bazı değerler alırlar. Her bir bağlantı için 1 veya diğer pozitif tamsayılardan olma zorunluluğu yoktur. Buna bağlantının ağırlığı, büyüklüğü veya kuvveti denilebilir. Bu tip bağlantılar içeren ağlara ağırlıklı ağlar denir. Gösterimlerinde bağlantının büyüklüğüne göre kalınlığı oranlanmıştır. Yönsüz ve yönlü ağ yapıları ağırlıklı olabilir. Bir ve ikinci düğümler arasındaki bağlantının (Matrisin 1. satır, 2. sütun değeri veya tam tersi olan 2. satır, 1. sütun değeri) 1. ve 3. düğümler arasındakinden iki kat, 2. ve 3. düğümler arasındakinden dört kat daha büyük olduğunu görebiliriz. Ağırlıklı ağlar için tüm topolojik ve dinamik hesaplar, ilgili eşitliklere bağlantı ağırlığının eklenmesiyle farklılaşır. Bununla birlikte ağırlıklı bağlantılar, çoklu bağlantılar şeklinde ifade edilerek çoklu bağlantılı bir ağa dönüştürülebilir. Ağırlıklı olarak modellenen bazı ağlarda ağırlıksız bağlantılara normalizasyon da mümkündür.


Bir ağın analizi; içerisindeki düğüm, bağlantı ve düğüm gruplarını anlayabilmek için çeşitli ölçümlerden oluşur. Nicel ölçümlerin ve görselleştirmenin bir araya gelmesi, düğümler ve bağlantılar arasındaki ilişkileri anlamak için çok önemlidir. Bu yazıda ağlar için bazı temel ölçümler ve bunların gösterimleri incelenecektir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Edebiyat öğretmek ve öğrenmek yalnızca asırlık sorularla klasik metinleri okumamaksa, yakın okuma veya eleştirel bakışın reddi de değildir. İçinde yaşadığımız hakikat sonrası çağ, aynı zamanda insanların inançlarının, estetik anlayışlarının, tüketici alışkanlıklarının, seyahat araçlarının ve inandıkları politikaların bir çembere alındığı bağnaz bölünme çağıdır. Bir edebiyat profesörü olan Christopher Schaberg, hızla değişen dünyada yaşadığı tecrübeleri aracılığıyla, hakikat sonrası siyaset ve ekolojik önceliklerin baş döndürücü çağında edebiyat ve kültürün yolunu bulabilmesi için ne gerektiğini soruşturuyor eserinde. Hakikat Sonrası Çağda Edebiyat Eseri; edebi pasajlardan gündelik yürüyüşlere, vahşi yaşam maceralarından akademik ilhamlara, ekoloji problemlerinden havayolu yolculuğuna kadar çok çeşitli konulara değiniyor. Edebi metinler ve yazma üzerine dersler veren yazar, eserinin, edebiyat bağlamında düşündüğü ve çalıştığı tekrar eden şeylerin bir hikayesi olduğunu ifade ediyor. Yukarıdaki denklemde, ağlarda bir veya daha fazla düğümün kendine bağlantısı varsa maksimum düğüm derecesi farklılık göstereceği için NN yerine yazılmıştır. =N+1 = N+1 gibi düşünülebilir. Çünkü yönsüz ağlardaki kendine bağlantıların matris köşegen değeri 2'dir. Aşağıda örnek bir derece dağılımı gösterilmektedir. Yönlü ağlarda derece dağılımı, iç derece dağılımı ve dış derece dağılımı olmak üzere iki biçimdedir. Olasılıklar iç ve dış dereceler için ayrı ayrı hesaplanmalıdır. N iç,k=1,2,...,NN _ , k=1, 2, ..., N olmak üzere, N dış,k=1,2,...,NN _ , k=1, 2, ...,Nolmak üzere, şeklinde hesaplanabilir. Yönlü bir ağın iç ve dış derece dağılımları aşağıda gösterilmiştir. Eğer iç ve dış derece dağılımları daha sofistike bir şekilde, tek grafikte görülmek istenirse ortak bir dağılım elde edilebilir. Burada olasılıklar, şeklinde hesaplandığında, yönlü ağların bütünleşik derece dağılımı ortaya çıkmaktadır. Dağılımın kendisi iki boyutludur, bu nedenle basit bir histogram olarak çizilemez. İki boyutlu bir renk haritası veya üç boyutlu bir grafik şeklinde gösterilmelidir. Yukarıdaki Zachary Karate Kulübü'nün yönlü ağının olasılık değerleri hesaplanarak üç boyutlu bütünleşik derece dağılımı çizilmiştir. Bütünleşik derece dağılımı kullanılarak iç ve dış dereceler arasında bir korelasyonun olup olmadığı incelenebilir. Örneğin yüksek iç dereceye sahip düğümler aynı zamanda yüksek dış dereceye sahip ise bunun yansımasını kiçk_ ve kdışk_ 'ın büyük değerlerinde yükseltiler olarak görebiliriz. Bu durumun tam tersi de geçerlidir ve her ikisi de yukarıdaki şekilde görülmektedir. Eğer iç ve dış dereceler bütünleşik diyagram yerine ayrı ayrı ifade edilirlerse yönlü ağın derece korelasyonu içerip içermediğine bakılamamaktadır. Bir ağın derece dağılımı, ağ hakkında önemli bilgiler vermektedir. Örneğin derece dağılımı kuvvet yasası formundaysa, yani düşük olasılık değerlerindeki yüksek derecelerin sıfırdan farklı olması durumu varsa, ağlarda merkez düğümlerin olduğuna işaret eder. Bununla birlikte normal dağılım gibi tepeye sahip dağılımlarda düşük ya da yüksek dereceler benzer olasılıklardadır ve merkez düğümlerin olmadığı bir ağ söz konusudur. Ancak aynı derece dağılımına sahip çok fazla sayıda farklı ağ olabilir. Bu nedenle bir ağın tüm yapısı sadece derece dağılımı bulunarak elde edilememektedir. s1s_1 düğümünden s2s_2'ye giden en kısa yol olan ls1s2l_ , s2s_2'den s1s_1'e giden ls2s1l_ yolundan genellikle farklıdır. Ortalama yol uzunluğu <l><l>, ağdaki bütün düğüm çiftleri arasındaki en kısa yolların bir ortalamasıdır. Yukarıdaki eşitlikte her ii'den her jj'ye olan yol uzunlukları ayrı ayrı hesaplanır ve eğer ilgili ii ile jj arasında ulaşım varsa paydaya 1 eklenir. Ortalama yol uzunluğu, ağın düğümleri arasındaki ulaşılabilirliğin bir ölçüsüdür. Yönsüz ağlarda her düğümün arasında bir şekilde bağlantı varken yönlü ağlarda durum farklıdır. Çoğu ağda eğer s1s_1 ve s2s_2 düğümleri bağlı olup s2s_2 ve s3s_3 arasında bağlantı varsa, s1s_1 ve s3s_3 arasında da bağlantı olması olası bir durumdur. Eğer düğümler arası bağlantılar kapalı bir alan oluşturursa, ki en küçüğü üç düğüm arası bağlantıların oluşturduğu üçgendir, bu durum kümelenme katsayısı ile karakterize edilir. Burada nin_i, ki k_i adet komşu arasındaki bağlantı sayısıdır. Başka bir deyişle CiC_i, ii düğümünün içinde yer aldığı üçgenleri verir ve maksimum sayısı ki(ki 1)/2k_i(k_i-1)/2'dir. Her bir düğümün kümelenme katsayısı lokal kümelenme katsayılarını oluşturur ve ağın kümelenme katsayısını elde etmek için ortalaması alınmalıdır. Yönlü ve yönsüz ağlar için bu genel ifadelerin özel durumları da vardır. Kümelenme katsayısı 0 ile 1 aralığında değerler alır. Kapalı bir bağlantısı bulunmayan ağlarda 0, her bir düğümün birbirine bağlı olduğu ağlarda ise 1'dir. Ortalama derece <k><k>, ortalama yol uzunluğu<l> <l> ve ortalama kümelenme katsayısı <C><C> ağdaki düğümlerin ve bağlantıların sayısına bağlıdır. Bu nicelikler ağın topolojisi hakkında kapsamlı bilgiler verebilmektedir.


Yüzük örgü topolojisinde her düğüm, kendi komşusuna bağlıdır. Küçük dünya topolojisinde ise her düğüm birçok komşu düğümüne ve birkaç uzak düğüme bağlıdır. Erdös rassal topolojide her düğüm diğer düğümlere rastgele şekilde bağlıdır. Çekirdek çevresi topolojide düğümler yalnızca merkezi düğümlere, merkezi düğümler de birbirine bağlıdır. Ölçekten bağımsız topolojide birkaç merkezi düğüm diğer düğümlere bağlıdır. Gözeli topolojide ise ağ komünitelere ayrılmıştır; diğer bir deyişle düğüm grupları vardır ve her grup kendi içerisinde sıkı, diğer gruplarla seyrek bağlanmıştır. Ağ biliminin tarihsel gelişimi göz önünde bulundurulduğunda üç adet teorik modelin temel modeller olduğu ve literatürdeki makale ve kitaplarda ağırlıklı olarak geçtiği görülmektedir. Bunlar Rassal ağlar , ölçekten bağımsız ağlar ve küçük dünya ağlarıdır. Rassal ağlar ; düğüm sayısının belli, diğer tüm parametrelerin rastgele olduğu ağlardır. Diğer bir deyişle NN adet düğümün arasındaki EE adet bağlantı rastgele yerleşmiştir. Yani her iki düğüm arasında belli bir pp bağlanma olasılığı vardır ve E E sayısı da buna göre belirlenir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Bu ağ topolojisine Erdös-Renyi modeli de denmektedir. Bu modelde, bir ağdaki düğümler komşu olmadıkları düğümlere bile az sayıda adımda ulaşabilmektedir. Ortalama yol uzunluğunun küçük, kümelenme katsayısının büyük olduğu ağlardır. Watts-Strogatz modeli olarak da bilinen küçük dünya ağları düzenli bir ağ ile rassal ağ arasında kalan bir yapıya sahiptir. Watts tarafından 2003 yılında tanımlanan ve 0 ile 1 arasında değerler alabilen parametresi sıfır durumunda düzenli, bir durumunda rassal ağ oluşturur. Küçük dünya ağları bu aralığının ortalarında yer almaktadır. Derece dağılımı da 'ya ve kümelenme katsayısına bağlı olarak da formülize edilebilir ve =1 =1 durumunda Poisson dağılımını verir. Burada \gamma derece üstelidir. Bu tip ağlarda bir düğümün çok fazla bağlantısının olma olasılığı rassal ağlardan daha yüksektir. Bu da merkez düğümlerin ağın özelliklerinden biri olduğunu göstermektedir. paydadaki çift logaritmik düzeltme ile hesaplanabilir ve düğüm sayısı ile logaritmik şekilde artmaktadır. Bu modelin ortalama yol uzunluğu rassal ağlara göre küçüktür. Ölçekten bağımsız ağ heterojen, rassal ağlar homojen topolojide sayılabileceğinden ötürü ölçekten bağımsız ağ yapısı düğümleri birbirine daha fazla yaklaştırmaktadır. Kümelenme katsayısı da rassal ağlara göre daha büyüktür. Bu katsayı bir kuvvet yasası izleyerek, düğüm sayısının artmasıyla azalmaktadır. Ölçekten bağımsız ağların derece dağılımı hiyerarşik şekilde olduğu için rastgele bir düğümü hedef alan ataklara karşı rassal ağlardan daha savunmasızdır. Merkez düğüm devreden çıktığı zaman ağın bütünlüğü bozulacaktır. Rassal ağlarda ise bağlantılar genellikle homojen bir dağılım gösterdiği için düğüm eksilmelerine daha dayanıklıdır. Diğer düğümler aralarındaki bağlantıları koruyabilir. Buraya kadar değinilen üç temel ağ modeli ile ilgili derece dağılımı, kümelenme katsayısı ve ortalama yol uzunluğunun özeti aşağıdaki çizelgede verilmiştir.


Akdeniz Diyeti, Bilişsel Fonksiyonları Olumlu Etkiliyor! - Günlük sebze, meyve, kepekli tahıl ve sağlıklı yağ tüketimi. - Haftada en az bir kez olmak üzere balık, tavuk, fasulye ve yumurta tüketimi. - Süt ürünleri tüketimi. - Kontrollü düzeyde kırmızı et tüketimi. Akdeniz diyetinin diğer önemli unsurları ise yemekleri aile ve arkadaşlarla paylaşmak, bir kadeh kırmızı şarabın tadını çıkarmak ve fiziksel olarak aktif olmaktır. Ulusal Sağlık Enstitülerinin bir parçası olan Ulusal Göz Enstitüsü liderliğinde yapılan yeni bir araştırmaya göre, Akdeniz diyetine uygun şekilde beslenen kişilerin bilişsel fonksiyonları diğerlerine göre çok daha iyi durumdadır. NEI Epidemiyoloji ve Klinik Uygulamalar Bölümü direktörü Dr. Emily Chew, genelde ne ile beslendiğimize çok dikkat etmediğimizi, bundan dolayı beslenme şeklimizin beynimizi ve gözlerimizi nasıl etkilediğini araştırmamız gerektiğini belirtiyor. Dr. Chew ve ekibi, Akdeniz diyetinin dokuz bileşeninin bilişsel fonksiyonlar üzerindeki etkilerini inceledi. Ekip, uzun bir süre boyunca vitaminlerin yaşa bağlı sarı nokta hastalığı üzerindeki etkisini değerlendiren yaşa bağlı göz hastalığı çalışması ve AREDS2 verilerini analiz etti. AREDS çalışması, sarı nokta hastalığı olan ve olmayan 4.000 kişiyi kapsarken AREDS2 çalışması ise sarı nokta hastalığı olan yaklaşık 4.000 katılımcıyı kapsıyordu. Araştırmacılar, çalışmaların başında AREDS ve AREDS2 katılımcılarının beslenme şekillerini değerlendirdi. AREDS çalışması, katılımcıların beş yıllık bilişsel fonksiyonlarını test ederken AREDS2 katılımcıların kognitif fonksiyonlarını test etti ve iki, dört ve 10 yıl süreyle olmak üzere testleri yineledi. Bilim insanları, kognitif fonksiyonları ve diğer testleri değerlendirirken Değiştirilmiş Mini-Zihinsel Durum İncelemesine dayalı standart testler kullandı. Katılımcıların beslenme şekilleri, bir önceki yıldaki Akdeniz diyeti bileşenlerinin ortalama tüketimini soran bir anketle değerlendirildi. Akdeniz diyetiyle beslenen katılımcıların bilişsel bozulma riski diğerlerine göre çok daha düşüktü. Yüksek balık ve sebze tüketiminin en büyük koruyucu etkiye sahip olduğu görüldü. On yıl içerisinde, en çok balık tüketen AREDS2 katılımcıları, en düşük bilişsel bozulma oranına sahipti. Çoğunlukla Akdeniz diyetiyle beslenen bir katılımcı ile çok nadir bu diyetle beslenen bir katılımcı arasındaki bilişsel fonksiyon puanlarındaki sayısal fark nispeten daha azdı. Bu da diyetin katılımcıların günlük hayatında çok da bir fark yaratmayacağı anlamına geliyor. Ancak genele bakıldığında, sonuçlar açıkça gösteriyor ki bilişsel fonksiyonlar ve sinir sağlığı beslenme şekline bağlı.


Şekil 1. Endüstriyel pigmentler.Örneğin melanin çoğu organizmada bulunan doğal pigmentlerdendir. Teknik olarak tirosin aminoasitinin oksidasyonu ile oluşan bu pigment, öncelikle deri, saç ve göz renklerinden sorumludur. Ayrıca bitkilere yeşil rengi veren klorofil ve turuncu rengi veren karoten de pigment tipleridir. Canlının rengi, diğer bir deyişle gelen ışığı görünür bölgenin hangi dalga boyunda yansıttığı işte bu pigmentlerin miktarlarına bağlıdır. Şekil 2. Klorofil, karoten ve melanin pigmentlerinin farklı miktarlarına göre olası sonuçları. Genetik deformasyon ve anormallikler bir canlıda, her şeyi olduğu gibi biyolojik pigmentleri de etkileyebilir . Pigmentler doğal olarak canlının genetiğine bağlı şekilde değişik miktarda, dolayısıyla renklerde olabilir. Ancak miktarının çok az veya tamamen yok olması da albinizm problemini oluşturur. Albinizme sahip bireyler, albino veya akşın olarak adlandırılmaktadır. Tabii bu noktada pigmentlerin eksikliği sadece beyaz ten, beyaz tüy veya beyaz yaprak olarak görülmemelidir, çünkü organizmanın ışık ile etkileşen yerlerinin bütününe yayılmış bir eksiklik söz konusudur.Albinizm aynı zamanda kalıtsal bir genetik bozukluktur. Nesilden nesile aktarılabilir. Kendi türümüzün istatistiği olarak, dünyada her 17000 insanda bir görülen bu durumun sadece bir cilt hastalığı olmadığı anlaşılmıştır. Pigment eksikliğinin bazı sonuçları olarak; Albino bireyler zamanla görme kaybı da yaşamaktadırlar ve elektromanyetik radyasyona karşı daha savunmasızdırlar. Albinizm bazı bireylerde kısmi olarak da görülebilir. Kısmi albinolara vitiligo denilmektedir. Şekil 5. İnsanda bazı yetişkin ve çocuk albinolar. Pigmentasyon doğal seleksiyonun bir sonucu olarak morötesi radyasyona karşı geliştirilmiş bir mekanizmadır. İnsanların ten renklerinin, coğrafi olarak güneşten gelen kozmik ışınlara göre şekillendiğine dair düşünceler de vardır. Halen araştırmalar devam etmektedir. - RA King, CG Summers - Dermatologic clinics, 1988, Europe PMC - http://www.cnchemicals.com/Page/Industry/101-Pigment.html - http://www.wisegeek.com/what-is-medium-skin.htm - http://www.dementiadiet.com/Glossary.html - http://lifeforaforest.com/2016/01/11/albino-plants/ - https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3024016/


Almanya, 25 Mart Salı sabahı itibariyle yaklaşık 34.000 COVID-19 vakasını doğruladı, ancak toplamda sadece 171 ölüm kayda geçti. Yaklaşık olarak % 0.5'lik bir ölüm oranına denk gelen bu rakam, COVID-19'a neden olan yeni koronavirüsün ölüm oranının Almanya'da; vakaların yaklaşık %4.3'ünün ölümle sonuçlandığı Fransa veya ölüm oranının %1.3 olduğu Amerika Birleşik Devletleri gibi diğer ülkelerden çok daha düşük olduğunu göstermektedir. Washington Post'un bildirdiği üzere bu durumun nedeni, enfeksiyon yayılımının başlarında Almanya'nın, henüz salgın sayılarının artışta değilken, COVID-19 pozitif olanları test etmeye ve karantina altına almaya başlaması. Bazı epidemiyologlar, gazete ile yaptıkları röportajda Almanya'daki yüksek test oranlarının kısmen daha düşük ölüm oranına neden olacağını çünkü daha fazla testin, başlangıçtaki vakaları bile ortaya çıkarabileceğini söyledi. Almanya her ne kadar günde 10.000 testin yapıldığı Güney Kore kadar çok kitle testi yapmasa da bu süreçte oldukça titiz davrandı. Testi pozitif çıkmış bir kişinin tüm temasları yetkililerce takip edildi ve yetkililer temasta bulunulan bu kişileri de test etmeye ve karantinaya almaya başladı. Bu da temelde "enfeksiyon zincirlerini" kırmış oldu. Bunun yanında, virüsün yaşlılar üzerinde daha ciddi etkileri olduğu bilinse de bugüne dek Almanya'da teşhis edilen vakaların çoğu genç bireylerde bulunmaktadır: Wall Street Journal'a göre onaylanmış COVID-19 vakaları için Almanya'da medyan yaş 47'dir. Bununla birlikte, Robert Koch Enstitüsü'ne göre bu ortalama yaş İtalya'da 63 (İtalya koronavirüsten % 9,5 ölüm oranı ile küresel olarak en yüksek ölüm oranına sahip ülkedir). Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. ABD'de, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine göre, koronavirüs kaynaklı ölümlerin yaklaşık 10'undan 8'i, 65 yaş ve üstü bireylerde meydana gelmiştir. 18 Mart'ta online olarak yayınlanan bir araştırma, Çin'de ise COVID-19 ölümlerinin çoğunun 60 yaş ve üstü olduğunu ortaya çıkarmıştır.


En çok, ameobid protistalardan Dev Amip olarak da bilinen Chaos Carolinense'in ait olduğu Chaos cinsinin boyutları 5 mm'ye kadar ulaşabilir. Hetotrofturlar; bakteri, alg, diğer protistalar ve hatta çok hücreli küçük omurgasız canlılarla dahi beslenebilirler. Amiplerin ÖzellikleriBeslenmelerini fagositoz yoluyla gerçekleştirirler. Bu işlemi, yalancı ayaklarını kullanarak yapar. Avının etrafını, yalancı ayaklarıyla çevreleyerek kendi içerisinde kalmasını sağlar. Salgıladığı enzimler yoluyla besinini parçalar, ardından artıkları yine aynı şekilde dış ortama bırakır. Amipler çıplak olabildikleri gibi bazıları kabukludur. Belirgin özellikler gösteren bu kabuklara test denir. Bu kabuklar çoğunlukla kalsiyum karbonattan yapılmıştır. Fakat silika, kitin ve hatta birbirine yapıştırabildiği diğer parçacıklardan bile oluşabilir. Bu kabuklular arasından en bilinen tür foraminiferlerdir ve genellikle kıyı sularında yaşarlar. Kabuğun ağırlığından dolayı, hücre genellikle dibe batar. Bu yüzden diplerde bulunan tortuların üzerinde yer alan bakteri, kırıntı ve döküntülerden oluşan partiküllerle beslenir. Bu beslenme sırasında amip hücresi, kabuğuna gevşek bağlı olduğundan kısmen kabuktan dışarı çıkabilir. Foraminiferlerin kabukları çürümeye karşı nispeten daha dirençlidir. Bu sayede ölü herhangi bir hücre, kolaylıkla fosilleşerek günümüze kadar ulaşabilir. Bu da, bizim incelememiz için, diğer protozoalara göre çok daha fazla fosil kaydı gösterdikleri anlamına geliyor. Öyle ki, tanımlanan 50,000 tür içerisinden 40,000 kadarı, fosil kayıtlarıyla tanımlanmıştır. Entamoeba histolytica adlı tür, amipli dizanteri adı verilen hastalığa sebep olur. Çoğu kez enfekte bireyde açık bir semptom görünmezken, bazılarında E. histolytica, bağırsak boşluğunda amibiyaz adı verilen kanlı ishal durumu ile kendini gösterir. Bu semptom, ülserleşmenin gerçekleştiğinin habercisidir. Bulaşma kist formunda gerçekleşir. İnsandan insana, böcekler aracılığıyla, dışkının bulaştığı yerlerden dolaylı aktarımla ve doğrudan temasla bulaşabilir. Aynı zamanda kontraktil kofulu sayesinde, kasılıp gevşeyerek vücudundan dışarıya fazla suyun atılmasını sağlayabilir. Böylelikle osmotik basıncı tolere eder. Bu organel, canlının dış ortamının kendisine göre hipotonik olmasından dolayı oldukça gereklidir. Aksi bir durumda şişerek yok olurdu. Aşağıdaki videodanun başlarında Amoeba'nın yalancı ayaklarını kullanarak avını nasıl yediğini izleyebilirsiniz.


Andromeda Galaksisi (M31) | Özellikleri, Fotoğrafları, Çarpışması... Çoğumuzun hayatında uzaklara bakıp bakıp iç geçirdiği bir an olmuştur. Ama ne kadar uzağa? 100 metre, 1 kilometre, 10 kilometre? Bu yazımızda sizlere çıplak gözle görebileceğiniz en uzak objeyi anlatıyor olacağız: Andromeda galaksisini (M31 ya da NGC 224), yani yaklaşık 2.5 milyon ışık yılı ötesini. Samanyolu galaksisi ile yaklaşık aynı boyutlarda olan Andromeda galaksisi, 220 bin ışık yılı çapındadır. Kütlesi ise 1.5 tirilyon Güneş kütlesi kadardır ve 1 trilyona yakın yıldız barındırdığı düşünülmektedir. Samanyolu galaksisi ise yaklaşık 170-200 bin ışık yılı çapında, 0.8-1.5 trilyon Güneş kütlesindedir ve 100-400 milyar yıldız barındırdığı düşünülmektedir. Andromeda galaksisinin bilinen ilk kaydı, 964 yılında Fars astronom Abd al-Rahman al-Sufi'nin Sabit Yıldızlar Kitabı adlı kitabında yer almaktadır. Ancak orada Andromeda bir galaksi olarak değil, küçük bulut olarak tanımlanır. Daha sonra Charles Messier 1764 yılında onu Messier 31 (M31) olarak kataloglandırdığında da yine aynı yanılgıya düşerek Bulutsu diye adlandırır ve bunu Alman astronom Simon Marius'a itafen yapar. İlk fotoğrafları ise 1887 yılında Isaac Roberts tarfından çekilir. Bulutsu olmadığı 1920'lerde Edwin Hubble'ın evrenin genişlemesine dair yaptığı gözlemle ortaya çıkar. Hatta Edwin Hubble, evrenin genişlemesi ile ilgili çalışmasında bunlardan ekstragalaktik bulutsular olarak bahseder. O zaman, gökyüzündeki bu yapıların bizden ciddi anlamda uzakta olup, bağımsız yapılar olduğu net bir şekilde anlaşılmaya başlanır. Andromeda Galaksisi (M31 ya da NGC224), Andromeda Takımyıldızı'nda yer alan, sarmal bir galaksidir . Kendisi bizim galaksimize yani Samanyolu Galaksisi'ne en yakın, büyük galaksidir. Bu iki galaksi, Üçgen Galaksisi ve diğer daha küçük yaklaşık 30 galaksiyle birlikte Yerel grubu oluşturur. Yerel grup da birkaç bin galaksiden oluşan ve Başak kümesi adı verilen daha büyük bir galaksi kümesinin içinde yer alır. Ayrıca Başak kümesi de kendinden daha büyük, düzensiz bir süper kümenin içinde bulunur: Başak Süperkümesi. İçinde en az 100 galaksi kümesi ve grubu bulunan Başak süperkümesinin çapı yaklaşık olarak 110 milyon ışık yılıdır. Ayrıca kendisinin gözlenebilir evrendeki milyonlarca süperkümeden yalnızca biri olduğu düşünülüyor. Andromeda galaksisinin evrendeki yerini anladık ama görmek için biz nereye bakalım diyorsanız bunun iki kolay yolu var.


Dan Brown'ın Melekler ve Şeytanlar kitabını okuyan ya da kitaptan uyarlanarak çekilmiş olan filmi izleyenler Prof. Langdon'ın Roma'nın ortasında bulunan Vatikan şehrini, antimadde bombasından nasıl kurtarmaya çalıştığını hatırlayacaktır. Antimadde terimi ortaya atıldığı günden beri birçok bilimkurgu literatüründe kullanıldı ve kullanılıyor. Uzay Yolu filmini izleyenler, evrenin bilinmeyen köşelerini keşfe çıkmış olan Enterprise gemisinin madde ve antimaddenin birbirini yok ederek oluşan itme ile ışık hızından daha hızlı seyahat edebildiğini hatırlayacaktır. Fizik teorilerini ve açıklamalarını öğrenene kadar bu çok güzel bir hayaldi, kütleli hiçbir cisim ya da parçacık, ışık hızında ya da daha hızlı gidemez ve yakıt olarak antimadde kullanan bir gemi henüz yok. Aslına bakarsanız elimizde yeterli antimadde bile yok. En basit sorudan başlayalım. Bilim insanları CERN ve Fermilab gibi laboratuvarlarda ve çarpıştırma deneylerinin yapıldığı yerlerde bu parçacıklar çok sayıda ve kontrollü olarak üretebilmektedirler. Antimadde gerçekten vardır, bilim insanları çok uzun yıllar önce birçok antiparçacık keşfetmiştir. En basit anlatımı ile evreni ve maddeyi oluşturan ve henüz daha küçük bir altyapı taşından oluştuğu keşfedilememiş olan parçacıklar bulunmaktadır. Bu parçacıkların bir kısmı yüksüzdür, bazıları ise +/- ile adlandırılan bir yüke sahiptir. Antimadde terimi, en basit ifadeye göre; kendisiyle spin, kütle ve ölçülebilen tüm özellikleri bakımından tamamen özdeş ve aynı değerlere sahip, fakat elektriksel yükü ters olan parçacıklara verilen isimdir. Peki biraz daha geriye gidip ilk olarak bu terimin nasıl ortaya çıktığı hakkındaki bu sorunun cevabını verelim. 1928 yılında İngiliz fizikçi Paul A.M. Dirac, rölativistik hızlarda hareket eden bir elektronu ifade edebilmek için kuantum fiziği ile rölativite teorisini birleştiren bir denklem yazdı. Daha sonra kendisine Nobel ödülü kazandıran bu denklem, her ne kadar çok güzel olsa da bir problem ortaya çıkartıyordu. Basit olarak bu problem şöyle açıklanabilir, x =4 denklemi çözümlendiğinde x değişkeni iki adet farklı değere sahip olabilir; x=2 ve x=-2. Bu denklemdeki x değişkeninin iki farklı değer alabilmesi gibi, Dirac denkleminin çözümlerinden bir tanesi pozitif enerjili bir elektronu diğeri ise negatif enerjili bir elektronu ifade etmektedir. Fakat klasik fizik kurallarına göre bir parçacığın enerjisi her zaman pozitif olmalıydı, negatif enerjinin bir tanımı yoktu. Dirac bu denklem üzerinde yeterince çalıştıktan sonra, elektron için tüm özellikleri aynı sadece zıt yüklü bir antielektronun daha olması gerektiğini iddia etti. Elektron için aynı kütle ve kuantum özelliklerine sahip fakat sadece yükü zıt olan antielektron adında bir parçacık olmalıdır. Daha sonra elektrona benzer şekilde birçok parçacık için de aynı durumun geçerli olabileceği ortaya çıktı. Gerçekten de sonraki yıllarda yapılan deneyler ile birçok antiparçacık keşfedilmiştir. İlginç bir durum olarak, herhangi bir parçacık kendi antiparçacığı ile karşılaştığında anında birbirlerini yok ederek bir enerjiye dönüşmektedirler. Her ne kadar antimadde bombası ve antimadde kullanılarak itme meydana getiren ya da çalışan uzay gemileri birer bilimsel düş olsa da, antimadde hakkında okuyucuların ilgisini çekecek çok ilginç bilimsel gerçekler bulunmaktadır. 1) Evrenin başlangıcı olduğu söylenen Büyük Patlama sonrasında madde ve antimadde birbirini tamamen yok etmiş olmalıydı. Evren, Büyük Patlama öncesinde ne olduğunu bilmediğimiz bir boşluk ya da hiçlik, uzay-zaman kavramlarının tanımlı olmadığı bir ortam diye tarif edilebilir, yine bilmediğimiz bir sebepten dolayı da bir anda Büyük Patlama adı verilen çok büyük bir enerji patlaması ile evren genişlemeye başladı. Enerjiden muazzam sayıda madde ve antimadde parçacıklar oluştu. Teorik olarak bakıldığında, madde ile antimadde yan yana geldiğinde birbirlerini yok ederek enerjiye dönüşürler. Buna göre madde ile antimadde, Büyük Patlama sonrasında birbirlerini yok ettiklerinden geriye hiç bir şey kalmamış olması gerekirdi. Dolayısıyla, aslında atomlar, Dünya, Güneş, gökadalar ve biz insanoğlu hiç bir zaman var olmamamız gerekirdi. Dünya gezegenine uzaydan bakıldığında o siyasi ve politik sınırların hiç biri gözükmez, dünya masmavi ve huzur içinde güneş etrafındaki yolculuğuna devam eder. Bilim insanlarının yaptığı hesaplara göre, Büyük Patlama sonrasında, her bir milyar tane madde ile antimadde çifti bir araya gelerek birbirlerini yok etmiş ve geriye sadece bir tane madde parçacığı kalmıştır. Etrafımızı dolduran tüm madde, evrende görülen tüm gökadalar, gezegenler ve yıldızlar işte geriye kalan bu tek maddesel parçacıkların birikmesi ile oluşmuştur. Bilim insanları farklı teleskoplar ile uzayı inceleyerek, sürekli gözlem yapmaktadırlar ve evrenin belli bir bölgesinde bir şekilde antimaddenin daha fazla ve daha yoğun olduğu bir yer henüz keşfedilememiştir. Bu antimadde hakkındaki gizemlerden bir tanesidir. Fizikçiler ortaya çıkan bu asimetriyi açıklamak için geçmişten günümüze dek hala devam eden birçok deney yapmaktadır. Henüz bu sorunun tam cevabı ortaya çıkartılabilmiş değil. Dünyamız sürekli olarak Güneş'ten ya da farklı kaynaklardan gelen çok yüksek enerjili parçacıkların bombardımanı altındadır. Hatta bu parçacıklar muazzam yüksek enerjilere sahiptir. Dünya'nın demir çekirdeğinden dolayı etrafını saran manyetik alan çizgileri, bu parçacıkların ciddi bir kısmını yollarından saptırarak yeryüzüne ulaşmasını engellemektedir. Dünya'mızın sahip olduğu atmosferin de eklenmesi ile biz insanlar ve diğer canlılar için yüksek enerjili bu radyoaktif parçacıklardan doğal bir korunak sağlamaktadır. Fakat yine de bu parçacıkların çok çok az bir kısmı Dünya yüzeyine ulaşabilmektedir. Dünya atmosferine gelen bu parçacıkların bir kısmı da uzaydan gelen antimadde parçacıklardır ve bir metrekareye 1 ile 100 parçacık arasında bir ortalama ile yağmaktadırlar. Bilim insanları yeryüzüne düşen yıldırımlarda da yine antimadde oluştuğunu gözlemlemişlerdir. Tüm bunların yanında antimadde oluşumu yapan çok ilginç ve düşündüğünüzden çok daha yakın bir kaynak var, muz meyvesi. Evet, muz meyvesi elektronun antiparçacığı olan pozitronu her 75 dakikada bir tane ortalama ile yayımlamaktadır. Bunun sebebi muz meyvesinin çok küçük miktarda da olsa doğal Potasyum-40 izotopunu içermesidir. Potasyum-40 yaptığı bozunum sayesinde arada bir tane pozitron yayımlamaktadır. Bunların yanında, vücudumuz içerdiği Potasyum-40 izotopu sayesinde muza benzer şekilde pozitron yayımlamaktadır. Fakat bu pozitron yayımlanır yayımlanmaz madde ile etkileşmesi sebebi ile ömrü çok kısadır. oyunca toplamda 15 nanogram antimadde üretilebilmiştir. Benzer şekilde CERN'de bulunan LHC hızlandırıcısında şimdiye kadar toplam 1 nanogram antimadde ancak üretilmiştir. Almanya'daki benzer başka bir hızlandırıcıda yaklaşık 2 nanogram kadar pozitron üretilebilmiştir günümüze kadar. İnsanoğlu tarafından günümüze dek üretilen tüm antimaddeyi, madde ile buluşup enerjiye dönüştürebilsek her halde bir bardak suyu kaynatmaya yetmeyecektir. Antimadde üretebilmek bir sorun iken, üretilenlerin madde ile buluşmasını engelleyecek şekilde saklayabilmek başka bir sorundur. Antimadde üretip saklamak oldukça külfetli bir işlemdir. Yapılan hesaplamalara göre, 1 gram kadarlık bir antimadde üretebilmek 25 milyon kere milyar kilowatt-saat enerji ve finansal maliyet olarak 100 milyon kere milyar tutacaktır. Antimadde üretebilmenin yolunu bulduk diyelim. Peki biz antimaddeyi incelemek istediğimizde nasıl saklayacağız? Antimaddeyi inceleyebilmek için bir kısmını saklayabilmenin de yolunu bulmalıyız. Çünkü biliyoruz ki antimadde madde ile birleştiğinde hızlı şekilde enerjiye dönüşmektedir. Bilim insanları; proton, elektron ve antiproton gibi yüklü parçacıkları Penning kapanı adı verilen cihazların içinde tutabilmektedirler. Parçacıkların manyetik ve elektrik alanlarının sayesinde kapanın duvarlarına çarpması engellenmektedir. Fakat Penning kapanı, yüksüz olan nötr parçacıklar üzerinde çalışmamaktadır, bu sebeple elektrik alanlarının içinde tutulamamaktadırlar. Bunun yerine Loffe kapanı adı verilen sistem ile tüm yönlerde artan bir manyetik alan meydana getirecek şekilde parçacıklar manyetik alanın en zayıf olduğu yerde tutulabilmektedir. Çok ilginç bir keşif, Dünya'ya yağan antiprotonların bir kısmının, Dünya'nın manyetik alanı tarafından antimadde kapanı şeklinde yakalanabildiği Dünya etrafındaki Van Allen radyasyon kuşaklarında keşfedilmiştir. Madde ve antimadde parçacıklarının yükleri dışındaki tüm özellikleri aynıdır. Parçacık fiziğinde temel parçacıkları ifade eden Standart Model'e göre yer çekimi, madde ve antimadde parçacıklarında aynı etkiye sahip olmalıdır. Fakat bu etki henüz deneysel olarak gözlemlenememiştir. AEGIS, ALPHA ve GBAR gibi deneyler bu doğa olayını gözlemlemek için sıkı şekilde çalışmaktadırlar. Böyle bir etkiyi gözlemlemek gerçekten de zor olması sebebi ile bu deneylerde antimadde bir yerde kapana konulmuştur ya da yavaşlatılmış şekilde mutlak sıfır derecenin hemen üzerinde tutulmaktadır. Yer çekimi temel kuvvetler arasında en zayıf olan kuvvet olması sebebi ile bilim insanlarının nötr antimadde parçacıkları kullanmaları gerekmektedir. Böylece yer çekiminden daha güçlü elektriksel kuvvetlerin etkisi ortadan kaldırılmaktadır. Deneylerin sonuçları halen bekleniyor. Parçacık hızlandırıcıları ve çarpıştırıcılarını duymuş olabilirsiniz. Aynı zamanda parçacık yavaşlatma işi yapan deneysel düzeneklerin olduğunu da biliyor muydunuz? CERN laboratuvarı Antiproton Yavaşlatıcısı adı verilen bir makineye ev sahipliği yapmaktadır. Bu makine yavaş hareket eden antiprotonları yakalayıp davranışlarını ve özelliklerini inceleyebilmek için kullanılan bir depolama halkasıdır. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı gibi dairesel parçacık hızlandırıcısında parçacıklar halka üzerindeki her döngüde biraz daha enerji almaktadırlar. Yavaşlatıcı sistemler ise tam tersi şekilde çalışmaktadırlar; parçacıkların enerjisini artırmak yerine parçacıkları yavaşlatmaktadırlar. Antimaddeyi, madde parçacıklarının zıt yüklü olanları olarak tanımlamıştık, böylece parçacık ve antiparçacıkları kolayca ayırabiliyoruz. Peki ya nötrino adındaki hayalet parçacıklar? Dirac'ın elektron için yazmış olduğu teoride bir açık sebebi bazı parçacıklar kendi antiparçacıkları da olabilmektedirler. Bu özellikteki parçacıklara Majarona parçacıkları adı verilmektedir. Nötrinolar kütleli fakat çok küçük bir kütle değerine sahiplerdir ve bu sebeple maddelerin içinden geçebilmektedirler. Nötrinolar, elektriksel herhangi bir yüke sahip değildirler. Fakat fizikçiler, teoriye göre yarım spinli olan nötrino parçacıklarının Majarona parçacığı olabileceğini ve bu hipotezin deneysel veriler ile kesin olarak yanlışlanana kadar olası bir durum olduğunu düşünüyorlar. Majarona parçacıkları, anti-parçacığı kendisi olan parçacıklar şeklinde özel olarak sınıflandırılmışlardır. Majarona Deneyi ve EXO-200 deneylerinin amaçlarından biri de nötrinoların Majarona parçacığı olup olmadığının belirlenmesidir. Bunun için nötrino olmadan meydana gelen çift beta bozunumları gözlemlenmeye çalışılmaktadır. Radyoaktivite, atom çekirdeğinin kendi kendine bozunmasıdır. Bazı radyoaktif bozunumlarda iki adet elektron ve iki adet nötrino yayımlamaktadırlar. Eğer nötrinolar kendilerinin antiparçacıkları ise bozunum sonunda birbirlerini yok edeceklerdir. Bu durumda bilim insanları, çift beta bozunumu sonucunda sadece elektronları gözlemleyeceklerdir. Nötrinoların, Majarona parçacığı olması bize madde-antimadde asimetrisinin neden var olduğunu açıklamakta yardımcı olabilir. Fizikçilerin ortaya attıkları bazı hipotez ve teorilere göre; Majarona nötrinoları, ağır ya da hafif kütleli de olabilirler. Bu durumda, hafif olanlar günümüzde gözlemlediklerimiz olabilir; ağır olanlar ise sadece Büyük Patlama sonrasında var olmuş olabilirler. Ağır Majarona nötrinoları, asimetrik olarak bozunacaklarından evrenin var olmasına sebep olan ve gözlemlediğimiz çok küçük madde asimetrisini açıklayabilir. Bilim insanları antimaddeyi daha fazla üretebilmeye ve tüm özelliklerini keşfetmeye çalışa dursunlar, tıp alanında özellikle vücudun ve iç organlarımızın yüksek çözünürlüklü resimlerini alabilmek için antimadde çoktandır kullanılmaktadır. Pozitron emisyon tomografisi adı verilen yöntem ile belli hastalıkların tanısı yapılabilmektedir. Muzdaki gibi pozitron yayımlayan radyoaktif izotoplar vücudun enerji için doğal olarak kullandığı glikoz gibi kimyasal içeriklere yapışmaktadırlar. Bu izotoplar damardan enjekte edilerek vücutta dolaşımı sağlanmaktadır, daha sonra bu radyoaktif izotoplar pozitron yayımlayarak elektron ile yok olmaktadır. Doğal şekilde yok olan bu pozitronların yayımlanması sonucu ortaya çıkan gama ışıması yakalanarak, vücudun istenen bölgesine ait 3 boyutlu resim çıkarılmaktadır. Böylelikle glikozun fazla olduğu yer kolayca belirlenebilmektedir. Vücut içinde metabolizma süreçleri sonucu fazla kullanılan glikoz bölgesi, metastaz yapan kanser hücrelerinin yerini belirtebilmektedir. Bilim insanları CERN'deki ACE projesi kapsamında antimaddenin kanser tedavisi için potansiyelinin ne olduğunu da incelemişlerdir. Buna ek olarak, hekimler parçacık demetlerini kanserli hücreler sağlıklı dokuya zarar vermeden parçacık demetlerini gönderebilmenin yolunu da keşfettiler. Antiprotonların kullanılması vücut içinde daha fazla enerji patlaması meydana getirebiliyor. Bu teknik deney hayvanlarının üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir, yaygın etkisinin görülebilmesi için insan hücreleri üzerinde deneyler yapılması gerekmektedir. Bilim insanları madde antimadde asimetrisini çözmek için Büyük Patlama sonrasında evrende geriye kalan antimaddeyi gözlemleyebilmek için birçok seçeneği denemektedirler. Bunu için Uluslararası Uzay İstasyonu'nda kurulmuş olan Alpha Manyetik Spektrometresi adlı cihaz ile bu parçacıklar aranmaktadır. AMS uzaydan dünyamıza doğru gelen parçacıkları manyetik alanlar kullanarak eğmekte, her bir eğriye ait izleri inceleyerek parçacık ve antiparçacığı birbirinden kolayca ayırabilmektedir. Üzerinde bulunan dedektörler, içinden geçen her bir parçacığın izini değerlendirerek parçacıkların kimliklerini de tanımlamaya çalışmaktadırlar. Kozmik ışınların madde ile etkileşmesi sonucunda sürekli olarak pozitron ve antiproton üretilmektedir, fakat antihelyum atomu üretebilmek yüksek enerjiye ihtiyaç duyması sebebi ile oldukça düşük bir olasılıktır. Bu sebeple AMS dedektörü tarafından tek bir antihelyum çekirdeği gözlemlemek bile evrenin bir yerlerinde büyük miktarda antimaddenin var olduğuna dair güçlü bir kanıttır. Acaba evrenin başka yerlerinde antimaddeden oluşan gökadalar, yıldızlar ve gezegenler olabilir mi? Bilim insanları bu sorunun cevabını bulmak için çalışmaktadırlar. Az miktarda antimadde büyük miktarda bir güç ortaya çıkarabilmektedir. Fakat bilimkurgu filmlerinden çıkmış bu fikir uyarınca çalışan araçlarda kullanılacak popüler bir yakıt haline gelmesi için henüz çok erken. Antimadde kullanılarak uzay gemilerinde ve roketlerde itme kuramsal olarak mümkün olsa da, bu hayalin önündeki en önemli zorluk yeterli miktarda antimadde biriktirememektir. Günümüzde bu şekildeki bir kullanıma yetecek kadar yüksek miktarda antimadde üretebilmek için bir teknoloji henüz geliştirilememiştir. Yine de bilim insanları durur mu? Antimaddenin kullanımı için itme gücüne ait ve antimaddenin saklanması üzerine simülasyon çalışmalarını çoktan yapmışlardır. Bilim insanları yüksek miktarlarda antimadde üretebilme ve saklayabilme ile ilgili problemleri halledebilirlerse, bu çalışmalar yıldızlararası yolculukta antimadde kullanarak hareket eden uzay gemilerini gerçekliğe taşıyabilir.


Kendinizi bir çiçek bahçesinde hayal edin. Karşınızda kıpkırmızı güller, mosmor menekşeler, güzel kokulu leylaklar... Yanınızda bir de kiraz ağacı var, üzerinde bordo kirazlar; dibinde böğürtlen ve ahududu çalısı, üzerinde kırmızılı morlu meyveleri; yanında bir de mürdüm eriği ağacı, üzerinde mavi mor erikler. Sizin de gözünüzde muhteşem renklere sahip bir bahçe canlandı mı? İşte yazımızın baş karakteri, tüm bu güzel renklerin varlığının nedeni... Antosiyaninler, bitki aleminde bulunan bir grup polifenolik pigmentlerdir. Polifenollerin beyin sağlığından kalp sağlığına, diyabetten bazı kanser tiplerine kadar faydaları bilinmektedir . Bitkilere kırmızı, mavi, mor hatta siyah renklerini antosiyaninler verir. Bitkiler için antosiyaninler, arılar gibi polen taşıyıcıların ve tohum dağıtıcıların ilgilerini çekmesi nedeniyle çoğalmalarında önemli bir etkiye sahiptir. Fakat etkileri sadece bununla sınırlı değildir, aynı zamanda güçlü antioksidan özellikleri sayesinde abiyotik ve biyotik stres faktörlerine karşı da koruma sağlarlar . Antosiyaninler bitkilerin ikincil metabolitlerinin önemli bir kısmını oluşturan flavonoidlerin önemli bir sınıfıdır. Suda çözünebilen pigmentler olduklarından dolayı çoğunlukla hücre kofullarında yer alırlar ve bitkiye verdikleri renk koful içerisindeki ortam tarafından etkilenir. Şu ana kadar doğada 600'ün üzerinde antosiyanin tanımlanmıştır . Bitkilerde en yaygın antosiyaninler, yaygın altı antosiyanid türevleri olan pelargonidin, cyanidin, delphinidin, peonidin, petunidin ve malvidindir . Yunanca koyu mavi çiçek anlamına gelen antosiyanin ismi 1835'te Alman botanikçi Ludwig Marquart tarafından verilmiştir . - Böğürtlen - Ahududu - Yaban mersini - Çilek - Nar - Siyah ve kırmızı kuş üzümü - Mor lahana - Mürdüm eriği - Kiraz - Kırmızı pancar - Siyah fasulye Antosiyaninin faydaları oldukça fazla olmasına karşın yeni popülerlik kazanmakta ve kayda değer çalışmalar yeni yeni duyulmaya başlamaktadır. Bu makalede antosiyaninlerin faydaları hakkında bilimsel kanıtlara dayalı bazı sonuçlar göreceksiniz. Antosiyaninin faydalarının kayda değer bir kısmı bir antioksidan olması dolayısıyla neden olduğu etkilere dayanır. Antioksidanlar, oksidasyon sürecini engelleyen bileşenlerdir. Oksidasyon, organizmada hücre düzeyinde zincirleme reaksiyonlara yol açarak hasara neden olan serbest radikalleri üreten kimyasal bir süreçtir. Bu nedenle antioksidan tüketiminin sağlığa önemli faydaları bulunur.


Aşı Karşıtları COVID Nedeniyle Teker Teker Hayatlarını Kaybediyor! Dünyanın dört bir yanından aşı karşıtlarının COVID nedeniyle ölüm haberleri geliyor. Bazıları COVID'in var olduğunu bile inkar edip, inananlarla dalga geçerken, kendilerini bir anda entübe edilmek üzere buluyor ve acı gerçeği fark ediyorlar. Bazıları aşı olmak için son dakikada doktorlara yalvarıyor, fakat ne yazık ki iş işten geçmiş oluyor. İşin en kötü yanı sadece kendi hayatlarını kaybetmeleri değil. Aynı zamanda hatalı fikirleriyle etkiledikleri birçok kişi bu hastalığı kapıyor, uzun dönemli etkilerine maruz kalıyor ve hatta hayatlarını kaybedebiliyorlar. Lütfen hepiniz dua edin, beni entübe edip solunum cihazına bağlamak istiyorlar. Ne zaman uyanırım bilmiyorum, lütfen dua edin. Harmon bir daha uyanamadı. Yalnızca 34 yaşındaydı. Virüsle geçirdiği mücadelesine rağmen son dakikalarda bile görüşü "iğnelenmek istemediği" ve dini inancının onu koruyacağı yönündeydi. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Curt, COVID'i yalan sanıyordu ve hiç ciddiye almıyordu. Ta ki oksijen desteği olmadan nefes alamayana kadar. Bu bir yalan değil, bu gerçek. Eğer hayatta kalabilseydi eminim ki herkesin hastalığın ne kadar ciddi olduğunu anlamaları ve aşı olmaları için çok çabalardı. Ben ve kızım şimdi onun hatırasına bu görevi üstleniyoruz. Tolleson, Arizona'dan Fernanda Hernandez Vega, aşının olası yan etkilerinden çekindiği için aşı olmadı. Kendisi aşı karşıtı değildi, fakat diğer herkes gibi konunun uzmanı olmadığı için aşıyla ilgili detayları bilmiyordu ve onu ikna edenler ne yazık ki aşı karşıtları oldu. Hernandez, geride 4 çocuk ve bir eş bıraktı. LÜTFEN GİDİN VE AŞINIZI OLUN. Phil hiçbir zaman tam olarak aşı karşıtı değildi, fakat durumun ciddiyetini fark edip aşılara destek olmadığı için çok pişman. Ne yazık ki bu hikayeler yazmakla bitmiyor. Her gün Twitter'da, Facebook'ta, Instagram'da bir başka doktor, bir başka aşı karşıtının ya da bu karşıtlık nedeniyle sahip olduğu kuşkulardan dolayı aşılanmamış kişilerin acı hikayelerini aktarıyor. Bu pandemi, aşısızların pandemisi haline geliyor. Ne yazık ki bu süreçte masum birçok insan hayatını kaybediyor. Bu hikayeler çoğaldıkça, kararsızların aşı olmaya başladığını görüyoruz. Gerçek, her zaman kendini gösteriyor. Fakat gerçeği görmek için bunca hayatı kaybetmemize gerek yok. Bilim, bize gerçeği çoktan gösterdi. Tek yapmamız gereken, kendi hayatlarını insanlığın iyiliğine ve geleceğine adamış bu insanlara güvenmek.


Bu haber 2 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir. İngiltere'den gelen COVID-19 verileri, sadece aşısızların hastalandığı veya ölenlerin çoğunlukla aşılı olduğunu yalanlıyor. Hastalanen ve ölenlerin çoğu aşılı, demek ki aşılar çalışmıyor. Dünya genelindeki her ülkeden gelen veriler, aşıların COVID-1 9 hastalığına karşı koruyuculuk konusunda beklenen düzeyde veya beklenene yakın oranda koruma sağladığını doğrulamaktadır. Dünya genelinde aşılıların popülasyon içindeki oranı arttıkça, hastanelerdeki aşılı oranlarının da yükselmesi normaldir. Aşı koruyuculuğunun %100 olmadığı durumlarda, bir ülkenin %100'ü aşılanmış olsaydı, hastaneye kaldırılanların da %100 aşılı olurdu; ancak bu, aşının başarısız olduğu anlamına gelmezdi. Zira aşılamadan önce hastaneye kaldırılanların ve ölenlerin sayısı aşılamadan sonra beklendiği oranda azaldıysa, aşılama başarılı olmuş demektir. Hastanedekilerin aşılı olma oranı önemsiz ve yanıltıcı bir istatistiktir. Aşı karşıtları ve halk arasında aşıların güvenliği konusunda sahte haberler yaydığı bilinen kaynaklar, yurtdışındaki aşı karşıtlarından aldıkları bilgileri motamot çevirerek, üzerinde düşünmeksizin paylaşmaktadırlar. Böylece bu yabancı kaynaklardan gelen trafiğin Türkiye'deki karşılığını kendilerine alabilmekte ve takipçi kitlelerini büyütebilmektedirler. Bu yazıda inceleyeceğimiz iddia da bu tür bilim karşıtları tarafından paylaşılan, bilimsel olarak bariz bir şekilde hatalı bir yorumdur. Olayı anlamak için şu sorguyu yapmak yeterli: Eğer toplumun %100'ü aşılanmış olsaydı, hastaneye yatanların yüzde kaçı aşılı olurdu? Elbette %100'ü! Çünkü aşı %90 gibi bir koruyuculağa sahip, dolayısıyla çok az da olsa birileri hastanelik olacaktır. Peki bu aşılı olmanın, aşılı olmamaktan çok çok daha kötü olduğunu gösterir mi? Elbette hayır! Çünkü bu oran tamamen manasızdır. Mühim olan bir anlam ifade eden oranlardır. Örneğin toplumun %100'ü aşısız olsaydı, toplumun %100'ünün aşılı olması durumuna göre kaç kişi hastaneye yatacaktı? Aşısız senaryoda, aşılı senaryoya göre hasta ve ölüm sayısının kat ve kat fazla olduğunu biliyoruz! İşte anlamlı olan bu orandır. Aşının farkını tanımlayan oran da budur.


Dezenformasyon Düzinesi: Aşı Karşıtlarının Yaydığı COVID-19 Yalanlarının %65'ini, Sosyal Medyada Sadece 12 Kişi/Hesap Uyduruyor! Bu haber 2 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir. İngiltere ve ABD ortaklığı ile sürdürülen kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan CCDH, Mart 2021'de yaptığı araştırma sonucunda bu 12 kişiyi "dezenformasyon düzinesi" olarak isimlendirdi. Bu kişilerin toplamda 59 milyon takipçisi var ve Facebook, bu kişilerin en etkili oldukları sosyal medya. Dezenformasyon düzinesi, sadece Facebook'taki aşı karşıtı içeriklerin %73'ünü tek başlarına üretiyorlar. Ürettikleri içerikler aşıların sözde tehlikelerinden bahsediyor; ancak onaylanan aşıların güvenli ve başarılı olduğu bilimsel olarak net bir şekilde ispatlanmış halde ve bu konuda bilim camiasında bir görüş ayrılığı bulunmuyor. Görünen o ki sosyal medya platformları, bu yalan bilgileri kaldırmak için yöntemler geliştirdiklerini iddia edip, bilimsel gerçeklerle örtüşmeyen yalanları platformlarında barındırmayacakları sözünü vermelerine rağmen, anlamlı ve yeterli mücadele vermiyorlar: Aşı karşıtı propagandaların %95'i silinmeden, haftalarca ve aylarca yayılmaya devam ediyor. Bu 12 kişi arasında sahtebilimle uğraşan hekimler, bir vücut geliştirici, bir sağlık bloggerı, bir dindar ve ABD Eski başkanı John F. Kennedy'nin kuzeni olan Robert F. Kennedy Jr. var. Bu kişiler, aşıların 5G veya otizmle ilişkili olduğu gibi yalanlar söylüyorlar, aşıların uzun dönem etkileri olduğu iddiasıyla insanları korkutuyorlar. Aşılar ile 5G teknolojisi veya otizm arasında hiçbir ilişki bulunmuyor. Aşıların uzun dönem etkisi olduğunu gösteren hiçbir bilimsel veri yok; öte yandan COVID-19'un hem akut hem de uzun dönem yıkıcı etkileri çok net bir şekilde gösterilmiş halde. Facebook, Google ve Twitter'ın her biri, aşılar hakkındaki yalan haberleri yaymayı engelleyecek yöntemler geliştirdiler; ancak bugüne kadar bu firmaların hepsi, kendi geliştirdikleri politikaları uygulamak konusunda başarısız oldular. Hepsi, özellikle de koronavirüs aşılarıyla ilgili zararlı ve tehlikeli mezenformasyonları kaldırmak konusunda başarısız bir performans sergilediler. Güncellenen politikalar ve yayınlanan raporlar neredeyse tamamen değersiz; çünkü güçlü ve tutarlı bir şekilde uygulanmıyor. Zararlı içeriklerin ezici çoğunluğu, az sayıda hesap tarafından yayılıyor ve bu zararlı hesapların kaldırılması, platformlar genelinde yanlış bilgilerin yayılmasını dikkate değer miktarda azaltabilir.


Bu haber 2 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir. Entübe olmadan önce yaptıkları son şeylerden biri, aşılanmak için yalvarmak oluyor ve benim tek yapabildiğim ise ellerini tutup, üzgünüm ama çok geç diyebilmek oluyor. Keşke geçmişe gidebilseler, fakat gidemezler. Bana teşekkür ediyorlar ve gidip aşılarını oluyorlar. Ben de ofisime döndüğümde ölüm notunu yazarken, bu acı kaybın daha çoğunu kurtarması için duacı olduğumu dile getiriyorum. Kendim ve doğmamış çocuğum için duyduğum korku yeterince kötüydü, fakat bana güvenen insanları attığım tehlikeden dolayı duyduğum suçluluk, esas odaklanmak istediğim. Benim gibi olmayın. Her yerde maske takıp da en yakınlarınızlayken TAKMAMAZLIK yapmayın. Not: Geçtiğimiz gün paylaştığımız yazıda aşılı olanların yoğun bakımlarda daha çok yer aldığını söylemiş ve bunun nedenlerini açıklamıştık. Eğer topulumun çoğu aşılı olursa, yoğun bakıma yatanların da yüzdece çoğu aşılı olur, fakat sayıca çok çok daha az olurlar. Bu örnekte ise Alabama'da aşılanma oranı çok düşük olduğu için, yoğun bakıma düşenlerin neredeyse tamamı aşısız ve sayıları çok fazla.


Arrhenius TanımıBu tanıma göre ayrıştığında hidrojen iyonu H+ veren maddeler asit, hidroksil iyonu OH- veren maddeler bazdır. Bu tanım hala kullanılmasına karşın yeterli bir kavram değildir çünkü buna göre asidik bir maddenin yapısında hidrojen, bazik bir maddenin yapısında ise hidroksil olmalıdır. Fakat yapısında OH- olmadığı halde bazik özellik gösteren maddeler vardır. Buna en önemli örnek NH3'tür. OH iyonu içermemesine rağmen bazik bir bileşiktir. Bu sebeple bu tanım doğru olmasına rağmen bazı bileşikleri kapsayamaz. Brönsted-Lowry TanımıBu tanıma göre, proton veren maddeler asit, alabilenler bazdır. Burada protondan kastımız iyonudur. H+ iyonu çekirdeğinde sadece proton bulundurduğundan, proton olarak anılır. Bu tanımı sulu ortamda gerçekleşen bir tepkime üzerinden daha rahat anlatabiliriz. İlk tepkimemize bakarsak ortamdaki suyun asidik madde yanında, ortamda baz gibi davrandığını görürüz. Burada bilmemiz gereken: Suyun amfoter özellikte olmasıdır. Yani ortamdaki türe göre asidik veya bazik özellik gösterebilme yeteneğidir. Bunlara aynı zamanda amfiprotik maddeler de denir. Arrhenius tanımı bu amfoter maddeleri açıklamada yetersiz kalırken, Brönsted-Lowry tanımı bu maddeleri açıklayabilir. NH3 + H+ -> NH4+Bu tepkimeye göre; NH3 bir çift serbest elektron içerir. Bu elektronlarını H+'a vererek NH4+ oluşturur. NH3 serbest elektron çiftini verdiği için baz, H+ ise bu elektronları aldığı için asittir. Lewis tanımı daha çok organik kimya alanında geçerli bir tanımken, ilk iki tanım analitik kimyada kullanılan tanımlardır. pH KavramıpH kavramı ise bir maddenin asitlik veya bazlığının ölçüsüdür. Açılımı power of hydrogen olan pH, bir çözeltideki proton H+ etkinliğinin eksi logaritmasıdır . pH skalası pH 0 ile pH 14 arasındadır ve bir maddenin asit ve bazlığının derecesini bize açıkça gösterir. Eğer pH<7 ise madde asidik, pH>7 ise madde bazik, pH=7 ise madde nötraldir. Nötral maddeye örnek olarak saf suyu verebiliriz. Skalada 0'a doğru gidildikçe maddenin daha asidik, 14'e doğru gidildikçe daha bazik olduğunu görürüz. Asit ve Bazlara Gündelik ÖrneklerHer ne kadar asit ve baz denildiğinde, özellikle asit için, çevremizde pek de bulunmayan "tehlikeli" kimyasallar akla gelir. Fakat gündelik hayatımızda karşılaştığımız birçok ürün asit ya da baz olabilmektedir. Hatta öyle ki, mor lahanayı dahi turnusol kağıdına benzer bir görevle kullanmak mümkündür! Gündelik asitlere örnek verecek olursak, birçoğumuzun da bildiği nareciye akla gelir. Limon suyu, içerdiği sitrik asitten dolayı pH olarak 2-3 arasında bir yerlere düşer. Bu da onu sudan 10,000-100,000 kat daha asidik yapar. Ayrıca sitrik asit, gıda amaçlı olarak da aktarlarda haricen satılmaktadır. Şahsen ben sitrik asidi, karbonatla olan etkileşiminde karbondioksit verdiği için, akvaryum hobisinde bile kullanmıştım . Asitlere bir diğer örnek de sıklıkla kullandığımız özellikle turşu ve salatalar için vazgeçilmez olabilen sirkedir. Yüzdece içeriği sirkeden sirkeye değişeceği için bir pH belirtmek zor olsa da pH'ı 2 ile 3 arasındadır. Sirkeyi asidik yapan ise içerdiği asetik asittir. Elma sirkeleri biraz daha fazla alkalin bileşik içerdiğinden, daha az asidiktir fakat hala asidiktir.


Asteroit kuşağı, Mars ile Jüpiter gezegenlerinin arasında yer alan ve tıpkı sistemimizdeki diğer gök cisimleri gibi Güneş'in etrafında bir yörüngede dolanan bir asteroit sistemidir. Bu kuşakta birçok irili ufaklı asteroit ve cüce gezegen sayılabilecek gök cisimleri yer alır. Genellikle çakıl taşı boyutunda olan bu asteroitler, gezegenlerden farklı olarak biçimsizdirler. Çünkü düşük kütleleri, onların küresel bir yapıya ulaşmaları için yeterli imkanı sağlamaz. Asteroit kuşağının toplam kütlesi, Ay'ın kütlesinin yalnızca %4'ü kadardır. Bu kütlenin de yarısı büyük asteroitler olan Ceres, Vesta, Pallas ve Hygiea'ya aittir. Çoğu bilim kurgu filminde yansıtılanın aksine oldukça boş bir alandır ve buradan geçerken bir asteroitle karşılaşmak oldukça düşük bir olasılıktır. Asteroit kuşağının temsili resimlerine bakıldığında, oldukça kalabalık bir bölge olduğu görülür. Fakat bu bölgenin "yoğun" olduğu düşüncesi hatalıdır. Eğer gerçek ölçekli bir görsel çizilecek olsaydı, asteroitlerin ufaklığı dolayısıyla bu noktalar o kadar ufak olurdu ki, görselde görünmezlerdi bile. Bu bölgede milyonlarca hatta belki milyarlarca cisim olmasına rağmen, iki asteroid arasındaki ortalama uzaklık yaklaşık 1 milyon kilometre kadardır. Bu mesafe fazlalığından dolayı eğer oradaki bir asteroitin üzerinde yaşıyor olsaydık büyük olasılıkla başka bir asteroiti göremiyor olacaktık. Bu noktada farkı yaratan olgunun, asteroitlerin küçüklüğüne kıyasla mesafelerin büyüklüğü olduğuna dikkat ediniz. - 200'den fazla asteroidin 100 kilometreden büyük olduğu bilinmektedir. - 700 bin ila 1.7 milyon asteroidin ise 1 kilometreden büyük olduğu düşünülmektedir. - Bilinenlerin çoğunun görünür parlaklık değeri 11 kadir ile 19 kadir arasında değişir. Asteroit kuşağı Güneş'ten yaklaşık 2.06 AB uzakta başlayıp, 3.27 AB uzakta son bulur. Yani genişliği yaklaşık 1.2 AB kadardır. Bir başka deyişle asteroit kuşağının genişliği, Dünya ile Güneş arası mesafeden biraz daha fazladır ve Mars ile Jüpiter arasında yer alır. Bu kuşaktaki ilk asteroit, 1 Ocak 1801 tarihinde, İtalyan astronom Giuseppe Piazzi tarafından keşfedilmiştir. Piazzi ilk başta bunun bir kuyruklu yıldız olduğunu düşünmüştür. Ancak daha sonra cismin yörüngesiyle ilgili yapılan hesaplamalar, cismin Mars ve Jüpiter arasında, gezegene benzer bir yörüngeye sahip olduğunu göstermiş ve böylece kuyruklu yıldız olmadığı anlaşılmıştır.


Dün paylaştığımız yazıda astrofizikte bilinen ve aslında fizikle ilgili olan paradokslardan söz etmeye başlamıştık. Bugünkü yazımızda da bu konuya devam edeceğiz. Olbers paradoksu astronomide oldukça popüler bir paradokstur. Evrenin klasik modeli uyarınca, durağan ve sonsuz, eşit olarak dağılmış yıldızlarla dolu bir evrende, yıldızların parlaklığı tüm evreni eşit dağılımlı biçimde aydınlatmalıdır. Ancak hepimiz gece gökyüzüne baktığımızda gökyüzünün karanlık olduğunu görürüz. Klasik modele göre, gördüğümüz gökyüzü parlaklığı, eşit dağılımlı yıldızların parlaklığından daha az parlak olmamalıdır. Bu çelişkili durumu inceleyen ilk kişi 1610 yılında Alman Friedrich Johannes Kepler'dir (1571-1630). Aynı zamanlarda, İngiliz Edmund Halley (1656-1742), sonsuz sayıda yıldızla dolu bir durağan evren düşüncesine karşı karanlık gökyüzü olgusunu bir argüman olarak öne süren ilk kişidir. Çelişkiyi 1823 yılında formüle ederek bilim dünyasına sunan Alman astronom Heinrich Olbers'dir (1758-1840). Onun onuruna, çelişki Olbers Çelişkisi olarak adlandırılmıştır. Bu çelişki ayrıca Karanlık Gökyüzü Çelişkisi olarak da bilinir. Çelişki, klasik modele dayanan, evrenin tümüyle yıldızlar tarafından aydınlatılmış olması varsayımın bir sonucudur. Bu varsayımın gerçekte doğru olmadığını hepimiz gözlemekteyiz. Evren sonsuz olsaydı, bu durumda yıldızlar gökyüzünü tümüyle kapardı ve gece gökyüzü karanlık olmazdı. Astrofiziksel olarak sınıflandırdığımız bu çelişki, astronominin karmaşıklığı nedeniyle, termodinamik ve hatta elektrodinamik bir çelişki olarak sınıflandırılabilir. Çelişki kuramsal bir bakış açısına dayanır ve bir paradigma çelişkisi örneğidir. Bunu çözmek için, Olbers çelişkisini ortaya çıkaran modelin temel ilkelerini değiştirmek gerekir. Bu çelişki çözülmüştür ve bu nedenle eski bir çelişki olarak sınıflandırılabilir. Bu çelişki, insan duyu algısıyla algılanabilen gerçek bir olaydan kaynaklanır ve bir düşünce deneyi değil, gerçek bir algısal gözlemdir. - Yıldızlararası madde nedeniyle ışığın ortamdan geçerken soğurulması. Bu ortam termodinamik denge durumunda değildir. Denge durumuna ulaşıldığında, yıldızlararası madde, soğurduğu kadar enerji yayar. - Evrenin genişlemesinden dolayı uzaktaki galaksilerden yola çıkan ışık kırmızıya kayar, yani enerjilerini kaybederek sönükleşir . Olbers başlangıçta çelişki için, enerjinin yıldızlararası madde tarafından soğurulduğu sonsuz ve durağan bir model için çözüm önermiştir. Bununla birlikte, sonsuz evren termodinamik dengeye ulaşıldığını gösterdiğinden çözüm yetersiz kalmıştır. Klasik, durağan model çerçevesinde çelişkinin çözümü için başka girişimler de olmuştur. 1908 yılında İsveçli astronom Carl Wilhelm Ludwig Charlier (1862-1934) ve yakın zamanlarda, Rus Kosinov, Garbaruk ve Polyakov'un önerdiği hiyerarşik yapı modeli buna örnektir. Rus bilim insanları evrenin durağan olmayan doğasını inkar etmemektedir. Bu, sonsuz, durağan model yaklaşımıyla sorunun çözümü için bir öneridir. Bu çelişkinin ortaya çıktığı dönemde ilk gözlemler Carl Sagan (1934-1996) ve George Mullen tarafından 1972 yılında yapılmıştır. Gözlemler, Güneş benzeri yıldızların gelişimini açıklamakta kullanılan standart Güneş modeline dayanmaktadır. 4,5 milyar yıl önce Güneş bugünküne göre %70 daha az enerji yaymaktaydı ve hacmi yaklaşık %15 daha küçüktü. Bu koşullar altında, Dünya Güneş'ten %30 daha az enerji almaktaydı. Bugün Dünya'da geçerli olan parametrelere göre Dünya tümüyle donmuş olmalıydı. Bilindiği gibi, o zamanlarda gezegenimizin donmuş olmadığı, bugünküne göre daha sıcak olduğu bilinmektedir. Sönük genç güneş çelişkisi çözülmüş bir çelişkidir ve bu nedenli eski çelişki sınıfına girer. Çelişkinin çözümü, temel olarak atmosferinin ve yüzeyinin oluştuğu zamanlar için yeryüzündeki atmosferik koşullarla ilgili geçerli bir varsayım yapılmasıyla olur. Sagan ve Mullen çelişkiyi daha çok bir bilmece sorusuna dönüştüren bu koşulları bilmekteydi. Bu yüzden bu çelişki yalancı çelişki olarak sınıflandırılır. Bu çelişki, insan duyularının algılayabildiği gerçek bir olaydan kaynaklanmamaktadır. Söz konusu olay, insanın yeryüzündeki varlığından önce varolan bir olaydır. Bu spekülatif ve düşüncede formüle edilen bir olaydan kaynaklandığından düşünsel bir çelişkidir. Çelişkinin çözümü Dünya atmosferinin bileşiminde bulunabilir. Uzun zaman önce Dünya'nın atmosferi, sera etkisi yaratan temel olarak karbondioksit, metan ve sudan oluşmaktaydı. Günümüzde atmosferin yapısı önemli ölçüde farklı olduğu için Dünya'nın yüzeyi şimdi o zamanki kadar sıcak değildir ve bu da etkiyi daha az belirgin hale getirir. Isı ölümü çelişkisi, diğer adıyla Clausius çelişkisi ya da termodinamik çelişki, her sistemin termodinamik dengeye ulaşma eğiliminde olduğu temel varsayımı üzerine kurulmuştur. Bu çelişki, evrenin ebedi olduğu klasik evren modeli üzerine kuruludur. Clausius çelişkisi paradigma çelişkisidir. Evren hakkındaki temel fikirler değiştirilerek paradigma değiştirilmiştir ve çelişki, paradigma değiştirildiğinde çözülmüştür. Çelişki evrenin klasik durağan modelinde geçerli iken, Fridman'ın durağan olmayan görelilik modelinde geçerliliğini yitirir. Fridman modelinin tanımlanması çelişkiyi ortadan kaldırmış olduğundan, bu çözülmüş bir çelişkidir. Çelişki, Alman fizikçi Rudolf Julius Emanuel Clausius (1822-1888) tarafından ortaya atılan termodinamiğin ikinci yasasının katı mekanik bakış açısına dayanmaktaydı ve buna göre cisimlerde sıcaklık yalnızca sıcaktan soğuğa aktarılabilir. Evren iddia edildiği gibi ebedi olsaydı, evrenin klasik durağan modelinde düşünüldüğü gibi zaten soğuk olurdu. Bu çelişki, insan duyularıyla algılanabilen gerçek bir olaydan kaynaklanır ve bir düşünce deneyi değil, gerçek algılanabilir bir gözlemdir. Yakın tarihli kozmolojik kuramlara göre, evren ebedi değildir ve yaklaşık 13.8 milyar yıl önce başlamıştır . Bu düşünceyle ısı ölümü çelişkisinin çözümü, yeterli zaman geçmediği için termodinamik dengeye ulaşılamamış olduğudur. Astrofizik çelişkileri çözmek için oldukça kapsamlı bir fizik bilgisi ve çağdaş fizik kuramlarını bilmek gerekir. Çoğu astrofiziksel çelişki çözülmüştür. Pek çok çelişki doğası gereği kuramsaldır ve dolayısıyla belirli temel prensiplere dayanır. Bu prensipler, bunların çözümü sırasında göz önüne alınmalıdır.


Astrofizikte bilinen paradokslar aslında fizikle ilgili paradokslardır. Açıklaması yapılmış bir paradoks bilimsel çevrelerde açıkça görülebilmektedir, çünkü çelişki kendi başına ilgi çekicidir. Herkes tavuk mu yumurtadan çıkar, yoksa yumurta mı tavuktan sorusunu hayatının bir döneminde muhakkak düşünmüştür. Çelişkili bir olayın nasıl ve neden başladığı ile ilgili bir açıklama vardır. Çünkü herhangi bir olayın da bir açıklaması bulunur. Bir çelişkinin, o çelişkinin ortaya çıkış biçimi ile ilgili tanımlanmış bir yapısı vardır. Astrofizikteki çelişkilerin açıklamaları ya yapılmıştır ya da kuramsal olarak çözüm yolları vardır. Çözümlemeye iki farklı yollar ulaşılabilir: Paradigmayı değiştirerek ya da çözümle sonuçlanan hiyerarşik bir dizilim izleyerek. Fizik, biyoloji, astrofizik ve diğer bilim dallarında sıklıkla çelişki olarak adlandırılan durumlarla karşılaşılır. Günümüzün çağdaş fizikçileri, çelişki yerine bilmece terimini yeğlemektedirler. Aslında durum bilmeceden çok, çözülmesi gereken bir sorunla ilgili olduğundan, çelişki terimi yine de daha uygundur. Çelişki yalnızca çözülmesi gereken bir sorun değildir. İçinde, bilinen açıklamalarla ters düşen bir unsur içermektedir ki bu da onun temelini oluşturmaktadır. Bu yazımızda, bilinen bazı astrofiziksel çelişkiler ve onlarla ilgili önerilmiş çözümleri anlatacağız. Böylece, bilinen çelişkileri sınıflandırmış ve varsa çözümlerini aktarmış olacağız. Çelişki olgusu üzerine çalışmalar, ciddi olarak geçen yüzyılın başında başlamıştır. Ancak bazıları eski Yunan yazarların çalışmalarına kadar uzanmaktadır. Literatürde bu konuda pek çok farklı tanımlama bulunabilir. Çelişkiler üzerine çalışmaları olan yazar Richard Mark Sainsbury çelişkiyi, kabul edilebilir ilk ön varsayımlara dayalı olan kabul edilebilir bir çıkarsama modelinden kaynaklanan kabul edilemez bir sonuç olarak tanımlamaktadır. Çelişki uyuşmamaya dayalı bir yaklaşımdır. Bakış açıları çok yönlüdür: Teorik, deneysel, görsel . Doğruluğu önceki geçerli bilgilere dayanan doğru olarak oluşturulmuş olan bir ikilemdir. - Sanal çelişki: Gerçek bir çelişki değildir. Duyarlı bir çözümleme, gerçek bir fiziksel uyuşmazlık olmadığını ortaya koyabilir. Sözde uyuşmazlık tanımlaması yüzeysel inceleme nedeniyledir. - Kusursuzlaştırma çelişkisi: Fiziksel bir süreç kusursuzlaştırıldığında ve fiziksel bir olayın gerçekleşme olasılığı son derece düşük olduğunda ortaya çıkar. - Aşamalı çelişki: Bu tür çelişki, farklı aşamalı fiziksel durumlarda prensip değişiminin neden ortaya çıktığı ile ilgili açıklamanın yokluğuyla tanımlanır. - Geçiş çelişkisi: Formüle edilmiş bir fikri çözme sürecinde ortaya çıkar. Kuramsal veya fiziksel olarak olabilen bir olayın açıklanmasında sorunlu olan adımdır. - Varsayım çelişkisi: Fiziksel bir olayın açıklamasındaki süreçlerde yapılmış ilk varsayımın duyarlı olmayışı nedeniyle görülen çelişkidir. Kötümser analiz, fiziksel sistemin gerçek durumuyla ters düşen bir sonuca varan varsayıma dayanır. - Paradigma çelişkisi: Bu tür çelişkiler, paradigma içinde ortaya çıkar. Paradigma değiştiğinde çelişki de yok olur. - GZK paradoksu, - Seeliger paradoksu - Olbers paradoksu - Wheeler kara delik entropi paradoksu - Karadelik bilgi paradoksu - Eddington paradoksu - Sönük genç Güneş paradoksu - Isı ölümü paradoksu Bu çelişkilerin hepsinin ortak yanı, hepsinin farklı fiziksel teorilere dayalı problemlerin çözümünde yapılan genel yaklaşımların başlangıç noktası olan astrofiziksel olaylarla ilgilenmeleri ve bir zamanlar ya da halen geçerli olmalarıdır. Evrendeki uzak cisimlerden kaynaklanan ışınımın ölçümü için hesaplanmış bir enerji üst sınırı vardır. Kozmik ışın enerjisi bu sınırın üzerindeyse, uzak cisimden kaynaklanan elektromanyetik ışınımla kozmik mikrodalga arkaplan ışınımının fotonları arasında hiçbir etkileşim yoktur. Buradaki çelişki, uzak kaynaklardan kaynaklanan ve enerjisi bu belirlenmiş sınırdan yüksek olan kozmik ışınlara ilişkin kanıtın olmasıdır. Bu çelişki, birbirinden bağımsız olarak 1966 yılında Cornell Üniversitesinden Kenneth Griesen ve Rus Vadim A. Kuzmi ile Georgiy T. Zatsepin tarafından hesaplanan sınır değere dayanmakadır. Bu konuda yapılan hesaplamalar da, Einstein'ın tanımladığı özel görelilik teorisine ve parçacık fiziğine dayanır. Burada, tanımlamada söz ettiğimiz etkileşimin olmaması nedeniyle, şu anda yeryüzünde bu sınırın üzerinde enerjiye sahip kozmik ışınların gözlenememesi gerekir. Çelişkiye göre ise, gözlemler bu sınırın üzerinde enerjilere sahip kozmik ışınların bulunduğu yönünde. Bunlara ultra yüksek enerjili kozmik ışınlar adı veriliyor. Bu çelişki, teorik varsayımların gerçek gözlemlerle çelişkili olması nedeniyle ortaya çıktığı için, teorik yaklaşımların iyileştirilmesini gerektirir. Bu çelişkinin henüz belirli bir çözümü yoktur ve şu anda astrofizikçilerin ve fizikçilerin çözmesi gereken sorunlardan biridir. Avusturyalı ve Alman astronom Hugo Hans Ritter von Seeliger, kendi adıyla anılan bu çelişkiyi ortaya atan kişidir. Klasik durgun evren modeline göre yıldızlar evrene eşit olarak dağılmışlardır. Yıldızların bu eşit dağılımına göre, kütle çekimi potansiyelinin belirsiz bir ifade olduğu sonucuna varılabilir. Bu nedenle evrendeki herhangi bir cisim belirsiz kütle çekim potansiyeline sahip olacaktır. Yani evrende eşit olarak dağılmış diğer kütlelerden kaynaklanan belirsiz bir kütle çekimi kuvvetine maruz kalacaktır. 19. yüzyılda temel prensiplere dayanan klasik durgun evren modeli revaçtaydı. Bu prensipler uzayın eş dağılımlı , eş yönlü olması ve Öklid uzay-zaman sonsuzluğuna sahip olmasıydı. Evrenin bu çok eş dağılımlı ve eş yönlülüğü Siiliger paradoksunun nedenidir. Çelişkinin çözümü, evrenin klasik modeline relativistik fiziğin uyarlanması ve bunun için dayalı olduğu temel prensiplerde değişiklik yapılmasıyla olmuştur. Bu nedenle bu çelişki paradigma çelişkisidir. Çelişki çözülebildiği için artık çelişki değildir. Bu çelişki gerçek bir durumdan ortaya çıkmıştır ve gerçek gözlemlere dayandırılarak çözülmüştür. Çözümde, Friedman Modeli olarak bilinen, maddenin eş dağılımlılığını ve durağan dağılıma sahip olduğunu redddeden model kullanılmıştır. Başlangıştaki varsayımlar değiştirilirken, relativistik fiziğin gelişimi ve Hubble'ın evrendeki galaksilerin uzaklıklarını belirlemek için ölçtüğü kırmızıya kayma keşfi önemli rol oynamıştır. Bu da aslında bilimde gözlenen bir gelişmeye iyi bir örnektir.


Eğer normal koşullar altında Andromeda'yı gece boyunca izleseydik, aşağıdaki hareketli fotoğrafta olduğu gibi bir hareket yaptığını görecektik (fotoğraflar 1'er saat aralıklıdır). Astrofotoğrafçılıkta gök cisimlerinden daha çok ışık alıp, onları daha detaylı ve belirgin gösterebilmek için uzun pozlama yapıyoruz. Örneğin beş dakika boyunca kameramız o gök cisminden ışık toplayarak bunu tek bir fotoğrafta bize sunuyor. Eğer bu beş dakikalık süre içerisinde gök cismi hareket ederse, bu sefer gelen ışıklar aynı noktada üst üste binmez ve kaymış bulanık bir görüntü elde ederiz. Yıldızlar çizgi biçiminde uzarlarken, bulutsu da silik ve dağılmış görünür. Oysa ki astrofotoğrafçılıkta en önemli şeylerden biri bu üst üste çakışmayı sağlamak için çok iyi bir takip yapabilmektir. Bu yüzden alan dönmesi gibi bir etkinin olmasını istemeyiz. Takibin olmadığı ve bu dönme hareketinden faydalanarak yapılan çalışmalara yıldız izi çalışmaları diyoruz (bkz. Yıldız İzi Fotoğrafları). Teleskobu alırken tercihimizi ekvatoryal kundaklı bir teleskoptan yana yapmalıyız. Bu kundak türü Kutup Yıldızı'nı hizalayarak kullandığımız bir kundak türüdür. Gece boyunca hareketini Dünya'nın dönüş hızıyla aynı hızda hareket ederek yapar. Böylelikle teleskop da yıldızlarla beraber aynı eksen etrafında döner. Dolayısıyla görüntüdeki gök cismi, teleskobun da onunla beraber dönmesi sebebiyle görüntüde hiç hareket etmez. Hareketi daha iyi anlayabilmek için Youtube'da equatorial mount yazarak arama yapabilirsiniz. Aşağıdaki videoda üç farklı eksende nasıl hareket yaptığını gösteren bir animasyon bulunuyor. İlk hareket enlem belirlemeye ait ve bunu belirledikten sonra tekrar değiştirmeyiz. İkinci; bizim bahsettiğimiz hareket, üçüncüsü ise diğer eksendeki hareketimiz. Alt-Az Kundaklı her sistem bundan etkilenir. Temelde gerçekleşen olay koordinat sistemlerinin uyuşmamasıdır. Gökyüzünün hareketi eşlek sistemine göre hareket eder. Yani gök cisimler gökyüzünde, dönme ekseni etrafında dolanırlar. Fakat biz yeryüzünün farklı konumlarından baktığımız için bulunduğumuz yere göre belirli bir açıyla görürüz. Eğer kutuplarda olsaydık Kutup Yıldızı tam tepemizde olacaktı ve yıldızlar da ufka paralel hareket edecekti. Böylelikle Alt-Az sistemle takipte bir sorun olmayacaktı. Fakat Dünya üzerinde farklı konumlarda yer alıyoruz ve takip sistemimizi buna göre dönüştürmeliyiz.


Yıldızlar çok çok sönük ışık kaynakları olduğundan, onları görünür kılabilmek için olabildiğince fazla foton toplamamız gerekir. Bu iyi bir takip sistemiyle uzun pozlama yaparak mümkün olsa da, çekim yaptığımız kameranın da teknik sınırları vardır. Örneğin kamera çok çalıştıkça giderek ısınır ve ısınması görüntüde gürültü dediğimiz bir takım bozulmaların ortaya çıkmasına sebep olur, bu da görüntü kalitesini hayli bozar. Bunun yanında kameranın optik sisteminden kaynaklı kusurlar olabilir, ışık içerisinde homojen dağılmıyor olabilir. Bunun gibi birçok sorun, görüntü kalitesini ciddi anlamda düşürür. Fakat buna alternatif çözümler üretebiliyoruz. Başarılı bir astrofotoğraf oluşturmanın en temel işlemlerini bu yazıda ele alacağız. Aynı zamanda bu işlemleri bilimsel çalışmalarda da kullanmakta olduğumuzu belirtmeliyim. Astrofotoğrafçılık aydınlık kare ile başlar. Çektiğimiz nesneyi barındıran ham görüntüdür. Uzun pozlama yaparak belirli bir ISO ve diyafram değerinde elde edilir. Ham veri olduğu için beraberinde gelen kusurları da barındırır. Biz bu kusurları görüntüden çıkartarak daha temiz bir görüntü elde etmeyi amaçlarız. Bu kusurlar üç temel kareyle ham görüntüden çıkarılır; karanlık , düz ve sıfır . Yukarıdaki fotoğrafta, teleskoptan çekilen Orion bulutsusu fotoğrafına dikkatle bakın. Detaylar oldukça az ve görüntüde hoş olmayan bir parlaklık dağılımı var. Bunun gibi birçok aydınlık kareyi birleştirip; kara, düz ve sıfır akımları bu görüntüden çıkarıp sonucumuzu elde edeceğiz. Ana görüntüden ne kadar farklı olduğunu görünce şaşıracaksınız. Kullandığımız kamera aslında bir alıcıdır. Sensörü üzerine düşen ışığı ölçer ve dijital olarak bu değerlere bağlı bir fotoğraf oluşturur. Fakat alıcımız olan kamera kendi yapısından ötürü de sahte değerler üretebilir. Bu, özellikle sıcaklığına bağlı olarak oluşur. Fotoğrafta istenmeyen noktalarda gerçek değerleri vermeyen, görüntüde istemediğimiz gürültü adını verdiğimiz noktalar oluşturur. Bu noktalardan ötürü o bölgeden gelen ışığı elde edememiş oluruz. Sıcaklık ne kadar fazlaysa gürültü diye bahsettiğimiz bu karanlık akım da o kadar fazla olur. Dolayısıyla bilimsel çalışmalarda gerçek değerleri elde edebilmek, kara akımın o bölgeden gelen ışığı yok etmesini engelleyebilmek adına, alıcıyı soğutmaya çalışırız. Bu işlem için sıklıkla sıvı azot kullanılır, fakat amatör astronomide bu kadarına ihtiyacımız yok. Kara akımı nasıl yok edebiliriz? Bunun için yazılımları kullanmamız gerekiyor, basit bir hile yaparak görüntüden bu bozuklukları çıkarmamız mümkün. Eğer çektiğimiz görüntüde, görüntüyle beraber kara akım da bulunuyorsa, görüntü olmadan çektiğimizde sadece kara akım olan bir görüntü elde ederiz. Yani alıcının önünü bir şeyle kapatarak aynı pozlama değerinde çekimler yaparız. Böylece yalnızca gürültüyü ve bunların nerelerde olduklarını gösteren bir görüntü elde ederiz. Yazılım sayesinde gerçek görüntüden bu kara akımı çıkardığımızda da temiz bir görüntü elde etmiş oluruz. Biz kapağı kapatarak aynı pozlama ve ISO değerinde yaptığımız bu çekimlerle elde ettiğimiz karelere karanlık kareler diyoruz. Aşağıda farklı modellerde karanlık akımların karşılaştırılması yapılmış. Görüntüde gördükleriniz yıldız değil, gürültüdür. Aslında burada neden Canon EOS 550D modelinin daha çok tercih edildiğini de görmüş oluyoruz. 1100D'nin gürültüsü çok daha az olsa da, 550D çözünürlük fazlalığı ve ürettiği gürültünün azlığı bakımından karşılaştırıldığında çok daha başarılı. Çektiğimiz fotoğraflarda optik yapıdan ve buna bağlı durumlardan kaynaklı eşit aydınlanmama durumu oluşur. Özellikle fotoğrafın orta bölümü daha parlakken kenar kısımları daha karanlık olur. Ayrıca merceğin önüne gelen toz tanecikleri de odağın dışında kaldıklarından fotoğrafta koyu, benekli bölgeler varmış gibi bir görüntü oluşmasına sebep olur. Biz bunları yok etmek ve elde ettiğimiz fotoğrafı gerçek haline daha da yakınlaştırmak için düz çekimler yaparız. Yine karanlık çekimlerdeki gibi bu elde ettiğimiz düz kareleri, elde ettiğimiz görüntüden yazılım aracılığıyla çıkararak daha temiz bir görüntü elde ederiz. Bu çekimler için homojen aydınlatılmış bir yüzey gereklidir. Çünkü amacımız temiz bir görüntü üzerindeki kusurları bulmak. Bu sebeple ya bir ışık kutusu ya da gün doğum veya batımında gökyüzünün bir görüntüsünü alarak düz çekimler elde eder ve bunları da görüntüden çıkarırız. Burada dikkat edilmesi gereken durum, çekilen fotoğrafta histogramın 1/3 2/3'lük kısmının aydınlanmış olmasıdır. Bunu gözle de anlamak mümkün. Bir ışık kutusu yerine, bilgisayar ekranında beyaz bir sayfa açarak kameranızla o bölgeyi çekebilirsiniz. Doğru pozlama değerinde histogramın 1/3-2/3'lük bir alanı aydınlanacaktır. Az önce temelinde de anlattığımız gibi, görüntüde göreceğiniz şey tümden beyaz bir ekran değil, ortası parlak kenarları koyu bir ekran olacaktır. Bu görüntüye ulaştığınızda düz kareleriniz hazır demektir. Aşağıdaki fotoğrafta sağda orijinal fotoğraf, solda ise düz kareleri çekilip çıkarılmış fotoğraf görülüyor. Dikkatle inceleyecek olursanız orta kısım parlak olduğu gibi etrafında da bir halka var. Ayrıca görüntüde bir noktada merceğe toz gelmesinden ötürü oluşan siyah bölge görülüyor. Aşağıdaki fotoğrafta örnek bir düz kare görülüyor. Eğer çektiğiniz görüntü buna benzer değil, çok karanlık veya tamamen aydınlıksa pozlama süresiyle oynayarak bu görüntüyü elde etmeye çalışın. Düz kareler için pozlama değeri histogramdan ayarlanırken en önemli noktalardan birisi de odağın bozulmaması ve kameranın hareket ettirilmemesidir. Çünkü bu, görüntüdeki kusurların da fotoğrafın başka bölgelerine kaymasına sebep olur ki bu da istemediğimiz bir şeydir. Kameramızdaki çipin yapısından ötürü çektiğimiz fotoğraflarda piksellerin okunma değerleri farklı farklı olur. Biz bu okunma değerini ölçüp normal haline indirgemek için sıfır görüntüler çekeriz. Bu kareleri elde etmek için olabildiğinde az pozlama süresinde (1/4000 gibi), kapak kapalıyken çekim yaparız. Bu görüntü, ister inanın ister inanmayın, yazının başındaki fotoğraf karesinden elde edildi. Görüntüde biraz kırpma bulunuyor, fakat bulutsunun görünmeyen tüm detaylarının göründüğü ve görüntünün çok daha harika bir hale geldiği kesinlikle tartışılmaz bir gerçek. Bu işlemi DeepSkyStacker ya da PixInsight gibi yazılımlar kullanarak uygulayabilirsiniz. İşin ustalık kısmının, bu görüntüyü işlemek olduğunu belirtmeliyiz. Eğer bu görüntüyü benim yerime, daha uzmanı olan birisi işleseydi, eminim çok daha güzel bir görüntü elde edebilirdi. Eh bu da işin ustalığından kaynaklanan bir faktör!


Akla ilk gelen yüksek çözünürlüklü kameralar kullanıldığı oluyor. Evet birçoğu için bu doğru, günümüzdeki kaliteli bir fotoğraf makinesi 5000-4000 piksele 4000-3000 piksel karelik bir fotoğraf çekebiliyor. Fakat bahsettiğimiz bu fotoğrafların çözünürlükleri bunun çok çok üstünde olabiliyor. Dolayısıyla bu fotoğrafları çekmek için ya muazzam teknolojik bir kamera olmalı, ya da bu işin bir astrofotoğrafçılık tekniği var. Biz bu tekniğe mozaik diyoruz. Eğer kameranın gördüğü alan çekmek istenilen bölgeden küçük ise, o bölgeyi parçalara bölüp ayrı ayrı fotoğraflar çekerek bu fotoğrafları en sonunda birleştirerek tam bir görüntü elde ediyoruz. Yani tıpkı bir yapboz gibi. Burada kameranızın gördüğü alan her bir yapboz parçası, çekmek istediğiniz alan ise yapbozun kendisidir. Siz bu alanı çekmek için her bir parçayı alıp yerlerine yerleştirirsiniz. Böylece yan yana, üst üste eklemeden ötürü de çözünürlük giderek artar. Bir başka bakış açısıyla baktığımızda bu yüksek çözünürlüklü fotoğraflar için şunu söyleyebiliriz. Bu mozaik tekniği, aslında bize daha net görüntüler vermiyor. Yani zaten mevcut olan detayı artırmıyoruz. Sadece fotoğrafları yan yana koyduğumuz için daha büyük çözünürlüklü geniş alanı gören bir fotoğrafımız oluyor. Özetle, büyük çözünürlüklü fotoğrafta görebileceğiniz en net yere yakınlaştığınızda aldığınız detay, zaten çektiğiniz tek karede aldığınız detayla aynı. Sadece yan yana fotoğrafları eklediğinizde daha fazla yakınlaştırma yapıyormuşsunuz gibi oluyor. Bazen Hubble gibi teleskopların gördüğünüz yüksek çözünürlüklü fotoğrafları sizi aldatmasın. Çünkü Hubble gibi teleskopların gökyüzünde gördüğü alanlar oldukça ufaktır, dolayısıyla gördüğünüz çoğu fotoğraf karesi, mozaik yapılarak elde edilmiş oluyor. Aşağıda, Ege Üniversitesi Gözlemevinden, 30 cm'lik teleskopla ve Canon EOS 500D kamerasını kullanarak elde ettiğimiz Ay görüntüsünü görebilirsiniz. İki ayrı kareden de anlaşılacağı üzere Ay, görüntümüze sığmamaktadır. Bu sebeple Ay'ın farklı farklı bölgelerini çekerek, bunları birleştirip tek bir Ay görüntüsü elde etmemiz gerekti. Aşağıdaki iki ayrı fotoğrafını ve birleştirilmiş halini görmektesiniz. Birleştirilmiş hali, toplamda altı kareden oluşuyor. Aşağıdaki videoda Hubble'ın Andromeda (M31) gökadası için yaptığı yüksek çözünürlüklü mozaik fotoğrafını inceleyebilirsiniz.