Bilim İnsanları Bakterilerin Dokunma Duyusuna Sahip Olduğunu Keşfettiler! Bu haber 2 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir. Bakteriler bildiğimiz kadarıyla merkezi ya da duyusal bir sinir sisteminden yoksunlar. Ancak yeni bir araştırmaya göre, yine de etraflarındaki dünyayı fiziksel olarak hissedebiliyorlar. Görünen o ki bu mikroorganizmalar sadece kimyasal sinyallere tepki vermekle kalmıyorlar, aynı zamanda dokunma duyusuna sahipler ve yüzeyleri tanımlayarak karşılık verebiliyorlar. Dokunma duyumuz hayatta kalabilmemiz için önemli bir araçtır. Risklerden kaçınmamızı, tehlikeli yüzeylerden uzak durmamızı sağlar ve hassas nesnelere zarar vermekten bizleri alıkoyar. Bakteriler içinse temas halinde oldukları yüzeyi belirlemeyi sağlar . Böylece bakteriler kolonileşerek konak hücrelere saldırabilirler. Bakterilerin mekanik uyaranları alma mekanizmasının nasıl işlediği ve topladığı işaretler doğrultusunda davranışlarını değiştirme süreci hakkında çok az bilgimiz var. Hastalık yapmayan Caulobacter'i model olarak kullanarak bakterilerin dokunma duyusuna sahip olduğunu göstermeyi başardık. Bu mekanizma onlara yüzeyleri tanımlamada ve hücrelere yapışmada yardımcı oluyor. Bazı bakterilerin flagellum denilen kamçı biçiminde bir uzantısı vardır. Bu kamçı, organizmanın hareketine yardımcı olur. Bazılarında sadece bir flagellum bulunurken bazılarında ise birden fazla olabilir. Genç bir C. crescentus belirli bir sürede ya da yapışacak uygun yüzey bulduğunda bıraktığı tek flagellum bulundurur. Bakteri bu kamçıyı döndürerek sıvı ortamlarda hareket edebilir. Ancak bu mikroorganizmaların kasları yoktur. Hücre zarında protonların aktarımıyla oluşan enerji, hareketi mümkün kılar. Araştırmacıların bulduklarına göre bu, bakterinin hissetmesini sağlayan mekanizmadır. Hücreler yüzeylerle temasa geçtiğinde kamçıyı hareket ettiren itici güç kesintiye uğrar, böylece proton akışı kesilir. Saniyeler içerisinde bakteri, yüzeyle bağlantısını kuvvetlendirecek şekilde adezin üreterek duruma tepki verir. Jenal'a göre bu bilgi, tehlikeli bakteri türlerini anlama hususunda bize yardımcı olabilir.


İngiltere'deki Cambridge Üniversitesinde ötegezegen araştırması yapan astronomlar yanlışlıkla, bilinen en küçük yıldızı keşfettiler. Yeni keşfedilen bu yıldız 0.081 Güneş kütlesine sahip. Boyutu ise yaklaşık olarak Satürn kadar. Yıldızın bu küçük boyutu onu yıldız kalıntıları dışında bilinen en yoğun cisimlerden biri yapıyor. Ancak küçük kütlesine rağmen yüksek yoğunluğu sayesinde yüzeyinde Dünya'nın 300 katı kadar bir kütleçekime sahip. EBLM J0555-57Ab adı verilen bu yıldız aslında bir örten ikili yıldız sisteminin parçası. WASP isimli ötegezegen projesinde çalışan astronomlar EBLM J0555-57A isimli yıldızda düzenli tekrarlanan bir parlaklık azalmasına rastladılar. Bu parlaklık azalması bilim insanlarının yıldızın yörüngesinde bir ötegezegen bulunduğunu düşünmelerine yol açtı. Ötegezegen keşiflerinde geçiş fotometrisi adı verilen bu yöntem sıkça kullanılır. Gezegenler birer ışık kaynağı olmadıkları için ve boyutları nispeten küçük olduğu için, bilim insanları görülmesi oldukça zor olan bu gezegenleri direkt olarak incelemek yerine yıldızlardan gelen ışığı incelerler. Gezegenler etrafında bulundukları yıldızın önünden geçtikleri zaman tıpkı bir tutulma gibi bu yıldızın parlaklığında bir azalmaya sebep olurlar. Bu sayede bilim insanları yıldızın çevresinde bir cismin bulunduğunu anlarlar. EBLM J0555-57Ab'nin kütlesi füzyon reaksiyonu gerçekleştirmek için gerekli olan kütleden yalnızca 0.001 Güneş kütlesi daha fazla, bu yıldız çok az daha hafif olmuş olsaydı füzyon reaksiyonu gerçekleştiremeyecek ve yaşamına başarız yıldız da denilen kahverengi cüce olarak devam edecekti. Ancak yıldız olmaya yetecek kadar kütleye sahip olmasına rağmen araştırma ekibinde bulunan Alexander Boetticher'in söylediğine göre keşfedilen birçok gaz devi ötegezegenden daha küçük boyutlara sahip. EBLM J0555-57Ab gibi Güneş'in kütlesinin yüzde 20'sinden daha az kütleye sahip yıldızların evrende en çok bulunan yıldızlar olduğu düşünülüyor, buna rağmen bu yıldızların küçük boyutu onlar üzerinde çalışmamızı ve onları keşfetmemizi zorlaştırıyor. Ancak tıpkı EBLM J0555-57Ab ve ondan yaklaşık olarak yüzde 30 daha büyük olan TRAPPIST-1 gibi küçük ve soğuk yıldızların yörüngelerindeki gezegenlerde su bulundurma ihtimali diğerlerine göre oldukça yüksek ve buna bağlı olarak dünya dışı yaşam barındırıyor olma ihtimali de daha yüksek. Muhtemelen birçok bilimsel yenilik potansiyeline sahip olmasına rağmen sadece dünya dışı yaşam ihtimali bile bu yıldızları araştırmamızın ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.


Bilim insanları, ilk kez nötrinoları atom çekirdeğinden saçılırken görüntülemeyi başardı! Neredeyse 40 yıldan daha uzun süre önce öngörülmüş olan bu çalışma, fiziğin temellerini test etmemiz için yeni bir yöntem sağlıyor. Çalışma, aynı zamanda bilim insanlarının, madde ile çok ender etkileşime giren ve bu sayede çok rahat şekilde hareket edebilen sıradışı bir parçacık olan nötrinonun özelliklerini anlamasına da yardım edecek. Bilim insanları nötrinoları yalnızca, tek bir proton ya da nötron ile etkileşime girdiğinde gözleyebiliyordu. Ancak yeni dedektör, düşük enerjili nötrinonun, bütün bir atom çekirdeği ile girdiği etkileşim sonucu yaptığı saçılmayı ölçebiliyor. Saçılan nötrino, tepki olarak çekirdeğin hafifçe geri tepmesine sebep oluyor. Duke Üniversitesinden işbirliği sözcüsü fizikçi Kate Scholberg, çekirdekle olan etkileşimi ilk kez gözlemek çok heyecan verici diyor. Ekibin adı ise COHERENT. Geçmişte; nötrino avcıları, etkileşim yakalama ihtimallerini arttırmak için devasa dedektörler yapmak zorundaydılar . Nötrino saçılmaları, yeni dedektörde eski yönteme göre daha sık gerçekleşse de, yine de oldukça ender gerçekleşiyor. Ancak saçılmaların daha sık olması, daha küçük bir dedektör ile yeterli sayıda etkileşim gözleyebilmeyi mümkün kılmakta. Bir sezyum ve iyodin kristalinden yapılan dedektör, yalnızca 15 kilogram ağırlığa sahip. Bu ilk elde taşınabilir nötrino dedektörü. Bu dedektörü etrafta gezdirebilirsiniz! diyor Chicago Üniversitesinden Juan Collar. Ekip, dedektörlerini Tennessee'deki Oak Ridge Ulusal Laboratuvarındaki parçalanmış nötron kaynağına kurdu. Tesis, nötron patlamaları ve yan ürün olarak COHERENT dedektörünün bulabileceği enerjide nötrinolar üretmekte. Kristalin içerisindeki herhangi bir çekirdek, saçılma sebebiyle geri tepeceğinden, bir ışık parlaması oluşur. Bu parlama, ışık sensörleri ile yakalanır. Geri tepen çekirdeğin sinyali son derece küçüktür . Bu yüzden, bu etki şimdiye kadar hiç gözlemlenememişti. Saçılmanın miktarı, standart modelde öngörülen miktar ile uyuşmakta. Ancak bu testler hala geliştirilmekte. demekte Max Planck Enstitüsünden Leo Stodolsky. Öngörülerimizle gerçekten bir uyum içinde olup olmadığını görmek için daha detaylı çalışmalar bekliyoruz. Fizikçiler standart modelin yetersiz kaldığı bir bulgu ile karşılaşmayı umuyorlar. Bu sayede evrenin yeni sırları ortaya çıkabilir. Kesinliği daha yüksek testler, tutarsızlıkları ortaya çıkartabilir diye de eklemekte. Cümlelerini ise ...ki bu son derece ilgi çekici olurdu. diyerek sonlandırıyor. Nötrino saçılmaları hakkında yapılan çalışmalar, bilim insanlarının, son derece fazla sayıda nötrino yaydığını bildiğimiz süpernovalarda gerçekleşen süreçleri anlamasına da yardımcı olabilir. Bu yöntem aynı zamanda süpernovaları belirlemekte de kullanılabilir. Eğer yakınlarda bir yerlerde süpernova patlaması olursa, bilim insanları ondan gelen ve dedektörde yakalanan nötrinoları gözleyebilir. Benzer şekilde, bu yöntem bilim insanlarının, evreni istila etmiş olan görünmez kütle kaynağı karanlık maddeyi tespit etmesine de yardımcı olabilir. Karanlık madde parçacıkları, atom çekirdeğinden aynı nötrino gibi saçılabilir. Yapılan çalışma, karanlık maddenin saçılmasının oluşturacağı geri tepmenin de gözlemlenebileceğini söylüyor. Hatta, çeşitli karanlık madde deneyleri, daha şimdiden çekirdeğin geri tepmesini ölçme çalışmalarına başladı. Ancak bu, yeni bir soruna kapı aralamaktadır. Karanlık madde dedektörleri daha hassas hale geldikçe, çekirdekten saçılan nötrinolar karanlık maddenin belirtilerinden baskın gelebilir. Bu yeni dedektör, beraberinde pratik uygulamalar da getirebilir. Örneğin, nükleer reaktörlerde üretilen nötrinoları belirleyebilir ve gizli yürütülen nükleer silah geliştirme girişimlerini gün yüzüne çıkartabilir. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden 1974 yılında nötrinoların atom çekirdeğinden saçılabileceğini öngören Daniel Freedman, öngörüleri deneysel olarak kanıtlandığı için mutlu olduğunu dile getirdi.


Ay'ın oluşumuyla ilgili en genel kanı Ay'ın, Dünya ile herhangi bir gök cismi arasında gerçekleşmiş bir çarpışmanın sonucu olduğu üzerinedir. Fakat yeni çıkan bir makale uydumuzun buharlaştırılmış gezegenler zincirinden oluşmuş olabileceğini öne sürerek, çarpışma teorisine dair bazı açıklanamayan durumlara cevap getirebilir gibi görünüyor. Sinestiya adı verilen ve hala sadece kuramsal olan buharlaştırılmış gezegen oldukça yeni bir kavramdır. Sinestiya, kayalık gezegenlerin yapısını oluşturabilecek halka biçimli, hızla dönen kaya bulutu ve tozdan oluşan bir yapıyı ifade eder. Harvard yüksek lisans öğrencisi Simon Lock ve Kaliforniya Üniversitesi Davis öğretim üyesi gezegen bilimci Sarah Stewart tarafından geçen yıl yayımlanan bir makaleye göre, öngezegensel diskin içindeki iki gezegen büyüklüğünde nesneler çarpıştığında sinestiya meydana gelir ve bu erimiş bir çekirdeğin etrafında dönen sıvı ile yumru halindeki sıcak toz bulutuyla sonuçlanır. Sonrasında ise yeni bir gezegen oluşturmak üzere kendi çekiminin altında geri çökerek toplanır. Lock ve Stewart tarafından da yönetilen bu araştırmaya göre Ay'ın, Dünya'nın yörüngesinde 4.5 milyar yıl önce Theia adı verilen Mars büyüklüğündeki bir cisimle çarpışmasının aksine, Dünya'nın sinestiyası içinde oluştuğunu öne sürüyor. Ay ve Dünya, kopuk yığınlar ile birbirini tutan benzer elementlerden oluşmuştur ama gizemini koruyan bir takım farklılıklar vardır. Örneğin Dünya'ya kıyasla Ay; bakır, potasyum, sodyum ve çinko gibi elementleri daha az barındırır. Lock Bunun için iyi bir açıklama yapılmamıştı diye ekliyor. Lock ve Stewart'ın teorisinde, Theia hala var olabilir ve Dünya ile çarpışmış olabilir. Ancak en nihayetinde Ay'a dönüşen bir halka oluşturmak için şekillendirici gezegenden kopmaktan ziyade onu parçalayarak bir sinestiya yaratmış olmalıdır. Lock Zamanla bütün yapı küçülür ve Ay buhardan meydana gelir şeklinde durumu ifade ediyor. En sonunda, bütün sinestiya yoğunlaşır ve geriye kalan Dünya'nın günümüzdeki bildiğimiz halini şekillendiren dönmekte olan sıvı kayalardır. Bu çalışmanın elbette hala devam ettiğini belirtmemiz gerekiyor. Henüz sinestiyalar hiç gözlenmedi ve var olduklarından emin olmamız için gözlemini yaparak bu durumun kanıtlanması gerekiyor. Aynı zamanda, Ay'a ait maddelerin test edilmesi, senaryonun ne kadar mümkün olduğunu tahmin etmede bizlere yardımcı olabilir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!


Uzun bir süredir çalışmalarını çok yakından, büyük bir merakla ve takdirlerle izlediğimiz Can Kayacılar ile sizler için küçük bir röportaj yaptık. Kendileri ülkemizde bilimi merkez alan, çok büyük çalışmalara öncülük ediyorlar. Bu çalışmaların tanınmasına Rasyonalist olarak ufak bir katkı sunabilmek istedik. Sizlerin de bildiği üzere, ülkemizde bilimsel düşüncenin yaygınlaşması için çabalıyoruz. Tüm bu çabalarımızı gerçeğe kavuşturanlar ise Can Kayacılar gibi bu çalışmaları yapanlar. Lafı fazla uzatmadan, neyden bahsettiğimize değinelim. -Öncelikle bize kendinizi kısaca tanıtabilir misiniz? Tam olarak ne işle meşgulsünüz? Sanayi ile bilimi bir araya getirmek her zaman hayallerim arasında vardı. Çünkü bilimsel olarak keşfedilen çoğu şey nadiren sanayiye yansıyor ve sanayi üretimlerinde bilimi çok fazla göremiyorduk. Bu amaçla 2012 yılında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Teknogirişim Sermayesi Desteği'ne nanobiyoteknoloji alanında araştırmalar yapmak adına başvurdum ve ülke birincisi olarak 2012 yılında Teknogirişim desteğini kazanarak ülkemizin ilk nanobiyoteknoloji şirketini kurduk. Nanoyaşam Nanobiyoteknoloji şirketi öncelikli olarak 40 m2'lik bir alandaydı. Laboratuvarımız, üretimlerimiz, her türlü araştırmamız İstanbul Teknokent bünyesindeki bir yerdeydi. Daha sonra üretimlerimizi Hadımköy'de MİMSAN Sanayi sitesindeki 120 m2'lik bir alana taşıdık. Temel amacımız ülkemizde tarımı yapılan ve sürdürülebilir kaynaklardan elde edilen bitkisel materyallerden insan sağlığına faydalı bileşenleri yüksek teknoloji kullanarak saflaştırmak ve gıdalara katılabilir forma getirmek için mikro/nano enkapsüle ederek fonksiyonel gıdalar olarak bilinen gıdaları geliştirmekti. Bu kapsamda binlerce deneme gerçekleştirdik. Bir şeyleri keşfetmekten ziyade optimize etmek ve sanayide kullanılabilir formlara getirmenin çok daha zor olduğunu öğrendik. Şimdi 3100 m2'lik tam donanımlı, 10 adet araştırma laboratuvarı olan ve 3 adet de endüstriyel üretim yapabilecek sanayi ile bilimin iç içe olduğu bir araştırma merkezine sahibiz. Prof. Dr. İhsan KARA hocamın da desteğiyle gün geçtikçe araştırmalarımızın sayısı arttı ve son olarak bir Araştırma Merkezi konumuna geldik. İstanbul Üniversitesi, Avcılar Kampüsü SANKARA Beyin ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezi olarak ülkemizin ilk tematik özellikli, hem Ar-Ge'nin yapıldığı bilimsel araştırma laboratuvarlarına sahip, hem de endüstriyel üretimi de kapsayan bir kompleksle çalışmalarımıza devam ediyoruz. Merkezimizde ülkemizin bitkisel kaynaklarından elde ettiğimiz ham maddeleri yüksek teknoloji kullanarak işliyor, insan sağlığına faydalı bileşenleri saflaştırıyor ve gıdalara katılabilecek formlara getiriyoruz. Daha sonrasında bu sağlıklı bileşenlerce zenginleştirilmiş gıdalar üretiyor ve toplumumuzun tüketimine sunuyoruz. Bunun haricinde sahip olduğumuz, merkezimizin içinde yer alan Moleküler Üretim Tesisi'mizde ürettiğimiz aktif hammaddeleri farklı gıda üretici firmalarına pazarlıyoruz ve onlar da kendi fonksiyonel gıdalarını kendileri bizim danışmanlığımızda geliştirip, piyasaya sunuyorlar. Fonksiyonel gıdalar dünyada 1980'li yıllardan beri bilinen, gelişmiş ülkelerin birer devlet politikası olarak toplumlarının sağlıklarını korumak için geliştirdikleri, yüksek teknoloji ve Ar-Ge ile üretilmiş sağlıklı gıdalardır. Örneğin, D vitaminince zenginleştirilmiş sütler Kuzey Avrupa ülkelerinde satılmaktadır. Japonya'nın toplumun sağlığını korumak amacıyla uyguladığı bir fonksiyonel gıda programı söz konusudur. Örneğin Japonya'da kahveler klorojenik asitçe zenginleştirilmiştir. Klorojenik asit düzenli tüketildiğinde toplumu kanserden koruyan yegane bileşiklerden biridir. Aynı zamanda biyoteknoloji kullanarak Palatinoz denilen yavaş salınımlı şekeri devlet politikası olarak ürünlerinde kullanmaktadırlar. Bunun gibi vitaminlerce, minerallerce, farklı biyobileşenlerce zenginleştirilmiş gıdaları sıralamak mümkündür. Hamilelerin bebeklerinde nöral tüp defekti görülmemesi için folik asit kapsülleri kullanmalarını önerirler örneğin. Folik asitli ekmekler olsa ve bu şekilde beslenme sağlansa fena mı olurdu? Fonksiyonel gıdalar işte bu şekilde bir sağlık faydası sağlayan gıdalar olarak biliniyor. Ülkemizde de yakın zamanda toplumumuz sağlıkla gıda ilişkisini yeni yeni kurmaya başlıyor. Eskiden beslenme sadece doymak için yapılan bir eylemdi. Yani insanlar tek çeşit besinle bolca yiyerek doymaktaydılar. Şimdi ise algı değişti. Fazla ekmek tüketiminin yaratacağı problemlerin farkında insanlar ve ekmek tercihlerini bile ona göre şekillendirebiliyorlar. Fonksiyonel gıdalar ise sağlıklı gıdaların bir üst formu. Çünkü içerisinde bir Ar-Ge var, analiz var, bilim var. Yeterince fonksiyonel gıda çeşitliliği toplumumuzda sağlandığında ve insanların sağlıklı gıdalara erişimi kolaylaştıkça görülecektir ki toplumda sıklıkla görülen hastalıklar, hipertansiyon, diyabet, Alzheimer, romatizma gibi hastalıklar gelecekte daha az görülmeye başlayacak. Çünkü bu hastalıkların temellerini değiştirecek mekanizmalar antioksidanlarda mevcut. Antioksidanlar vücudumuzda binlerce moleküler mekanizmaya etki ederek, çeşitli değişiklikler yapabilme güçlerine sahipler. Antioksidanlarca zengin beslenmek, bizi hastalıklardan koruyabilecek, daha sağlıklı bir yaşama kavuşmada bize yardımcı olabilecek ana aktörlerin başında geliyor. Günlük sıradan beslenmemizde yeterince antioksidan alamıyoruz ve antioksidanlarca zenginleştirilmiş gıdalara ihtiyaç duyuyoruz. Fonksiyonel gıdalar da bu ihtiyacımızı karşılayabilecek özel gıdalar. Bir örnek vermek gerekirse, zeytinyağları ülkemizde her zaman tartışılan bir konudur. Zeytinyağının sağlık faydaları Antik Yunan'dan beri bilinmekte ve özellikle kalp-damar problemlerinin engellenmesi, daha sağlıklı bir yaşama kavuşmak için yaygın olarak kullanılmakta. Peki ya zeytinyağının faydası nereden kaynaklanmakta? Yani sağlığa faydalı bileşeni nedir diye sorguladığınızda karşınıza oleuropein isimli bir bileşen çıkıyor. Oleuropein zeytinyağının sağlık faydalarını sağlayan yağ harici majör bileşenlerden biri. Bir yağ oleuroepeince ne kadar zenginse, sağlık faydası o kadar güçlü ve etkili oluyor. Peki ya biz ne yaptık? Zeytin ağacının oleuropeince en zengin kısmı yaprakları. Yağda çok az miktarda bulunuyor. Hele ki şimdi yeni teknolojilerle üretilen zeytinyağında oleuropein hiç bulunmuyor. Biz zeytin yaprağından oleuropein bileşenini yüksek teknoloji kullanarak aldık ve zeytinyağına ekledik. Böylece oleuropeince zenginleştirilmiş fonksiyonel zeytinyağları ürettik. Fonksiyonel zeytinyağı standart bir dozda oleuropein bileşeni içeren oldukça özel bir yağ oldu. Fonksiyonel gıdaları neden tüketmeliyiz sorusuna gelirsek, Fonksiyonel gıdalar düzenli tüketildikleri zaman bir sağlık faydası gösteriyorlar. Sindirim sistemimizi düzenliyorlar, beynimizi geliştiriyorlar, bizi toksinlerden arındırıyorlar, stresimizi azaltıyorlar, sağlığımızı güçlendiriyorlar. Bizi daha sağlıklı bir düzeye taşıyorlar. Fonksiyonel gıdaların böyle bir tılsımı var. Ve bu tılsım fonksiyonel gıdaların geliştirilirken kullanılan bilimden geliyor. -Böylesine gelişmiş bir teknoloji, üstelik sağlığımıza inanılmaz faydaları var... Peki üreticiler neden bu tür gıdaların üretimine daha fazla önem vermiyor? Sorun maliyet mi? Ülkemizde fonksiyonel gıdalara ilgi gün geçtikçe artıyor. Üreticiler her zaman temkinliler. Tüm üreticiler piyasa için yenilikçi ürünler arıyorlar fakat yenilikçi ürünlerin piyasaya çıkış maliyetlerini karşılayabilecek düzeyde değiller. En büyük sorun buradan kaynaklanıyor. Gıda şirketlerinin parasal dengeleri genelde yenilikçi ürünlerin reklamlarını karşılayabilecek düzeyde değil ve siz onlara birer fonksiyonel gıda ürettirdiğinizde bu gıdanın topluma anlatılması daha çok harcama gerektiriyor. Fonksiyonel gıdaların yaygınlaşmasındaki en büyük sorun buradan kaynaklanıyor. Toplumun da bu konuda bilinçli olması gerekiyor. Daha bilinçli bir toplumda fonksiyonel gıdaların yaygınlaşması çok daha kolay olacağı görüşündeyim. O nedenle de inanılmaz çaba sarfediyoruz merkez olarak. Toplumu antioksidanların faydaları hakkında bilinçlendirmek için. -Fonksiyonel gıdaların geleceğini nasıl görüyorsunuz? Sizce gelecekte hep bu tipte gıdalar mı tüketeceğiz? Fonksiyonel gıdalar geleceğimizi değiştirebilecek ve şekillendirebilecek gıdalardır. Ben fonksiyonel gıdaları hep aşılara benzetirim. Aşılar nasıl ki birçok hastalığı yeryüzünden silip attı, fonksiyonel gıdalar da toplumu kasıp kavuran hastalıkların kökünü kazıyabilir. Düşünsenize toplumumuzda 8 kişiden 1'i diyabet hastası. Kanser görülme sıklıkları dünyanın ilk 10'u olma yolunda. Alzheimer görülme sıklığında dünya birincisiyiz. Bu kadar hastalık içerisinde bir çözüm yolu da elbette olmalı. Çözüm de doğrudan fonksiyonel gıdalardan gelebilir. Tek yapılması gereken fonksiyonel gıdaları yaygınlaştırmak. Toplum sürekli fonksiyonel gıdalara maruz kalmalı. Böylece kaybettikleri sağlıklarını geri kazanabilirler. Hepimiz çok daha sağlıklı olabiliriz. Fonksiyonel gıdaların yaygınlaşması sağlık faydalarından insanların yararlanıyor olmasına bağlı. Eğer insanlar fonksiyonel gıdalarla tanışır ve düzenli olarak tüketmeye başlarlarsa yaygınlaşmasının önünde herhangi bir engel kalmıyor. Çünkü insanlar bir sağlık faydası görüyor olacaklar fonksiyonel gıdalardan. -Son zamanlarda antosiyaninli bazı ürünler geliştirdiğinizi görüyoruz. Nedir bu antosiyanin? Antosiyaninler mor sebze ve meyvelerin içinde, kabuğunda, yaprağında vb. yerlerinde bulunan ve doğal olarak renk veren, tüketildiğinde de sağlığımıza bir fayda sağlayan sihirli bileşenlerdir. 700'ü aşkın antosiyanin türevi vardır ve bu antosiyaninlerin bazılarının kararlılıkları çok düşük, bazılarınınkisi de oldukça yüksektir. Hep vurgu yaptığım gibi antosiyaninler de düzenli tüketimde sağlığımıza oldukça yararlı bileşenlerdir. Yapılan bilimsel çalışmalarda antosiyaninlerin özellikle diyabetin engellenmesi, diyabet gelişiminin durdurulması üzerine çokça bilimsel yayın vardır. Ayrıca antosiyaninler kalp-damar hastalıklarının gelişimini engelleyip, özellikle hipertansiyon ve damar tıkanıklıklarının engellenmesinde oldukça etkili bileşenlerdir. Biz merkezimizde vişne, dut, nar, böğürtlen gibi doğal antosiyanin kaynaklarından antosiyaninleri yüksek teknoloji kullanarak saflaştırıyoruz. Elde ettiğimiz bu antosiyaninleri daha sonra gıdalara katarak, antosiyaninlerce zenginleştirilmiş gıdalar elde ediyoruz. Antosiyaninlerin sağlık faydalarının görülebilmesi için düzenli olarak tüketilmeleri ve böylece kanımıza belli dozlarda antosiyaninin olması gerekiyor. Özellikle ekmek, makarna, yoğurt gibi temel gıdaların antosiyaninlerce zenginleştirilmesiyle tüketim sonrasında sağlık faydasının görülmesi sağlanabilir görüşünü benimsiyoruz. Daha sağlıklı bir yaşama adım atmak için düzenli antosiyanin kaynaklarıyla beslenmek gerektiği gerçeğini pratiğe dönüştürmek için böyle bir yolu seçtik. Çünkü antosiyaninlerin kanımızda kalış süreleri 8 saati geçmiyor. O nedenle sıklıkla tüketilmeleri gerekiyor ki kanımızda belli dozlarda olsun ve sağlık faydası sağlasınlar. Çünkü doz her şeyden önemli. Antosiyaninler toplumumuzda sıkça görülen hastalıkların engellenmesi ve var olan hastalıkların seyirlerinin iyileşmesi yönünde toplumumuza büyük katkı sağlayabilir. -Antosiyaninin birçok doğal kaynakta olduğundan bahsediyorsunuz. Madem doğal kaynaklarda bulunuyor, doğrudan onlardan yesek daha faydalı değil mi? Bir gıdanın içerisinde bulunan ve sağlık etkisi gösteren bir bileşenin sağlığımıza fayda sağlaması için temelde 3 şartı yerine getirmesi gerekiyor. Doz, süre ve biyoyararlanım. Yani bir bileşenin kanımızda belli bir dozda, belli bir sürede ve yüksek biyoyararlanımda olması gerekiyor. Antosiyanin kaynaklarının çoğu mevsimlik meyvelerde bulunmakta ve herhangi bir standart dozda yer almamaktadır. Örneğin kırmızı böğürtlendeki antosiyanin miktarı koyu mor renkli böğürtlenlere kıyasla 5 kat daha düşüktür. Durum böyle olunca standart dozda antosiyanin alımı doğal sebze meyveleri tüketmekle çok mümkün görünmemektedir. Ayrıca bu saydığım meyvelerdeki antosiyanin oranı oldukça düşüktür. Sağlığımıza bir fayda sağlaması için meyveye göre yüksek dozlarda tüketme gerekliliği vardır. Bu da çok meyve sebze tüketimiyle sağlanabilecek düzeyde değildir. Yani çok tüketmekle gelen sağlık zararları, sağlık faydalarını aşmaktadır. Yapılacak en doğru şey bu sebze meyvelerden antosiyaninleri yüksek teknoloji kullanarak saflaştırmak ve sonrasında standart bir dozda gıdaların içerisine eklemektir. Örneğin biz merkezimizde mor ekmekler de üretiyoruz. Mor ekmeklerin 100 gramında 20 mg antosiyanin bulunuyor. Bu standart bir dozda ve günlük örneğin 300 gram ekmek tüketiminde 60 mg antosiyanin, bununla birlikte 450 mg'da polifenol ekmekle birlikte tüketiliyor. Bu oranlar gerçekten hastalıkların engellenmesi için oldukça ciddi rakamlar ve bunu sadece mor ekmek tüketerek gerçekleştirebiliyorlar. İşin en enteresan taraflarından biri de saflaştırılan antosiyaninlerin tatları ve kokuları yok. Yani normal beyaz ekmek tadında ve yumuşaklığında ekmekler üretiyoruz. Böylece insanlar sadece rengi mor ama tadı aynı kalmış ekmekleri tüketmiş oluyorlar. -Toz haline getirilmiş ürünlere karşı bir ön yargı var. Doğal olmamakla suçlanıyorlar. Ürünlerinize yaptığınız işlemlerde onun doğallığını bozan herhangi bir şey uyguluyor musunuz? Böyle bir şey söz konusu olabilir mi? Bu durum sadece bir algıdan ibaret. Antosiyaninleri üretirken toz forma getirmek için belli bir taşıyıcı kullanmak durumundayız. Bizler de taşıyıcı olarak en doğal şeylerden birini yani nişastayı taşıyıcı olarak kullandık. Herhangi bir sentetik materyali değil. Bildiğimiz unun bileşen olarak %70'inden fazlası zaten nişastadan oluşuyor. Yani un ne kadar doğalsa, bizim antosiyanin karışımımız da o kadar doğal. Geliştirdiğimiz teknolojiler yeşil teknolojilerden oluşuyor. İnsan sağlığına zararlı kimyasallar kullanmıyoruz. Böylece olabildiğince doğal, saf ürünler elde edebiliyoruz. Antosiyaninlere teknolojik herhangi bir kimyasal müdahalede bulunmuyoruz. O nedenle sağlık faydaları da olduğu gibi duruyor. -Antosiyanin için günlük önerilen kullanım miktarı belli, bu değerden biraz bahsedebilir misiniz? Fazla tüketirsek bir zararı olması söz konusu mu, kendimiz dozu nasıl ayarlayabiliriz? Fonksiyonel gıdalar üretilirken bu dediğiniz oran konularına dikkat ediliyor. Örneğin, etken maddenin günlük alım dozunun %20'sini karşılayacak herhangi bir gıda fonksiyonel gıda olabiliyor. Biz antosiyaninli ürünleri geliştirirken Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (European Food Safety Autority verilerini kullanarak fonksiyonel gıda geliştiriyoruz. EFSA verilerine göre yetişkinler günde 0,1 mg/kg antosiyanine, çocuklar ise 0,3 mg/kg antosiyanine beslenmeleri sırasında maruz kalıyorlar. Fakat sağlıklı bir insanın alması gereken optimum antosiyanin dozu 2,5 mg/kg düzeyinde olması gerektiğini EFSA bildiriyor. Bu da günlük yemeklerle alınan dozun 25 katına denk geliyor. Bu durumda bizlere mutlaka antosiyaninleri bir fonksiyonel gıda ile almanın ne kadar önemli olduğunu bize gösteriyor. Antosiyaninlerin toksik limitleri oldukça yüksektir ve bir insanın günlük olarak fonksiyonel gıdalarla bile alsa o dozlara erişebilmesi mümkün değildir. Antosiyaninler suda çözünen bileşenlerdir. O nedenle vücuttan idrar ve dışkı yoluyla süratle atılırlar, birikme yapmazlar. Birikme yapmadıkları için kanımızda belli dozlarda hep antosiyaninlerin olmasını sağlamak amacıyla sürekli tüketmek gerekmektedir. -Peki diyelim MorMiks aldık, bunu nasıl kullanmalıyız? Isınınca değerini kaybediyor mu ya da yiyeceklerimizin tadına bir etkisi oluyor mu? Öncelikle MorMiks nedir onu açıklayayım. MorMiks SANKARA Beyin ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezi'nde ülkemizde yetişen mor sebze ve meyvelerden saflaştırdığımız antosiyaninleri içeren ve bu ürünle fonksiyonel gıdalar geliştirebileceğiniz bir karışımdır. MorMiks ürünümüzle bugüne kadar ekmeklerden pastalara, kurabiyelerden baklavalara, magnolialardan cheesecakelere, her türlü unlu mamulden pastacılık ürünlerine kadar birçok ürün geliştirildi. Ülkemizin farklı bölgelerinde yer alan firmalar MorMiks ürünümüzü denedi ve çok başarılı sonuçlar aldık. Şimdiki hedefimiz ise bu ürünün yaygınlaştırılması ve böylece birçok firmanın fonksiyonel gıdalar üreterek hem kendi çeşitlerine yeni bir şeyler eklemesi, hem de tüketicinin sağlığını koruyacak ve geliştirecek ürünleri üretebilir olmaları. Tek isteğimiz MorMiks ürünümüzün yaygınlaşarak son tüketiciye çeşitli ürünler şekilde yayılması. Bunu da başarmak için Mor Ürünler Projesi adı altında bir proje başlattık. MorMiks ile fonksiyonel gıda geliştirecek firmalara ürün geliştirme desteği vererek son ürünü ortaya çıkarma kolaylığı sağlıyoruz. Geliştirdikleri ürünleri sosyal medya hesaplarımızdan paylaşarak kendilerinin bilinirliğini arttırıyoruz. Ürünleri merkezimizin girişinde yer alan kafemizde sergileyerek, ziyaretçilerimize tanıtıyoruz. Okuyucularımızın sürekli olarak kendilerini geliştirmeleri gerektiğini düşünüyorum. Çünkü fonksiyonel gıdaların yayılmasını sağlayacak tek şey bilincin yükselmesi. Eğer bilinçli tüketici olursa, fonksiyonel gıdalar toplumda daha çok kabul görür ve sağlıksız gıdaların ortadan kalkmasını sağlayabiliriz. Çünkü tüketici tercihleri değiştikçe gıda üreticileri de buna göre bir pozisyon almak durumda kalacaklar ve daha sağlıklı gıdalara kolayca erişebileceğiz. Organik gıdaların pahalılığı, organik gıdaların toplum tarafından yaygın tüketilebilmesine olanak tanımadı. Fonksiyonel gıdaların gücü organik gıdaların yanında kıyaslanamaz niteliktedir. Zaten organik gıdalar çağını da sadece şirketlerin daha fazla kazanma hırsı sayesinde kaçırmış durumdayız. Artık organik gıdalara erişimimiz pahalılığından dolayı oldukça zordur ve dediğim sınırlamalar organik gıdaların sağlık faydası sağlayıp sağlamayacağı tartışmalarına açıktır. Fonksiyonel gıdalarda böyle bir tartışma bile söz konusu değildir. Çünkü içerdiği bileşen bellidir, dozu bellidir, kullanım miktarı bellidir. Geliştirilen her bir fonksiyonel gıdanın arkasında devasa bir bilgi birikimi ve bilimsel literatür bilgisi vardır. Tüm bu açılardan baktığımızda fonksiyonel gıdalar geleceğin gıdaları olarak raflardaki yerini alacaktır. Sorularımıza olan ilgilerinden ötürü SANKARA Beyin ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezinden Can Kayacılar'a teşekkür ederiz. Kendilerine aşağıdaki adres üzerinden ulaşıp, çalışmalarını daha detaylıca inceleyebilir ve ürünlerini deneyebilirsiniz.


Çoğumuzun zihninde son buzul periyodu ile özdeşleşmiş bir hayvan olan yünlü mamut -Latince adıyla söyleyecek olursak Mammuthus primigenius- kuzey yarı kürenin soğuk ve kuru düzlüklerinde yaşamış otçul bir memeli türüdür. Yaklaşık 400,000 yıl önce step mamutlarından tür olarak ayrılan yünlü mamutların boyları 2.6 ile 3.4 metre arasında değişirken, ağırlıkları 4-6 ton civarındaydı. Ne yazık ki dünya üzerinde gezen son yünlü mamutlar, yaklaşık olarak MÖ. 1700'lerde Wrangel adasında dünyaya veda etmiştir. Artık etrafta göremediğimiz bu canlılar, Proboscidea sınıfının Elephantidae familyasına mensuptu. Yünlü mamutların da dahil olduğu Proboscidea sınıfının ilk üyesi yaklaşık olarak 55 milyon yıl önce Tethys Denizi denilen bölgenin çevresinde ortaya çıktı. Eritherium azzouzorum adı verilen bu tür, sadece 5-6 kg ağırlığında, küçük bir hayvandı. Ancak onun öncülüğünü yaptığı sınıfın üyelerinin vücutları zamanla büyüdü ve dev cüsselere sahip türlere evrildi. Ne var ki, tüm görkemlerine rağmen birçoğu nesillerini devam ettirmek konusunda başarısız oldular. Bugün Proboscidea sınıfının yegane temsilcileri Güney Asya ve Afrika'da yaşayan fillerdir. Bu türlerden biri olan Asya fillerinin şu anda hayatta olan türler arasında yünlü mamutların en yakın akrabası olduğunu söyleyebiliriz. Yünlü mamutlar Buzul Çağı koşullarındaki soğuk ve kuru tundralara çok iyi uyum sağlamışlardı. Vücutlarını kaplayan kalın kürkleri ve derilerinin altındaki yağ tabakasının yanısıra, akrabaları olan fillere göre daha küçük kulaklara sahip olmaları da onları soğuğa karşı koruyan etkenlerdi. Üstelik kocaman dişleri sayesinde önlerindeki engelleri aşıp yiyecekleri bitkilere kolaylıkla ulaşmaları mümkündü. Bu eğimli dişlerin boyu ortalama 2.5 metre olmakla birlikte, bazıları 4 metrenin üzerine bile çıkabiliyordu. Bilim insanları, ağaçların halkalarına benzer şekilde yünlü mamutların dişlerindeki halkalara bakarak onların yaşını belirleyebilirler. Hatta bu halkalar bize, ait olduğu hayvanın hangi mevsimde öldüğü hakkında bile fikir verebilir. Yünlü mamutlar hakkında en heyecan verici durumlardan biri, insanlarla aynı zaman diliminde yaşamış olmalarıdır. Buzul çağı boyunca çizilmiş olan mağara resimlerinden bu iki türün çok fazla etkileşim halinde olduklarını anlıyoruz. Yünlü mamutlar insanlar için hem et ve deri, hem de barınacakları barakaların yapımında kullanılan malzemelerin sağlanmasında yararlanılan bir kaynak oldular. Bu nedenle bu dev hayvanların Homo sapiens'in toplumsal gelişim sürecinde önemli bir rol oynadıklarını söyleyebiliriz. Yünlü mamutların popülasyonu yaklaşık 40,000 yıl önce azalmaya başladı ve 3,700 yıl kadar önce de tamamen tükendi. Bu yok oluşun olası nedenleri arasında bilim insanları; iklim değişikliği, mamutların beslendiği bitki örtüsündeki farklılaşma ve antropojenik etkiler üzerinde durmaktalar. Yünlü mamutların soyu tükenmiş olsa da, bu onlar için gerçek anlamda bir son olmayabilir. Zira bilim insanları onları yeniden hayata döndürmek için çalışmalara başladılar bile. Bu, Jurassic Park'tan aşina olduğumuz dinozorları canlandırma konseptine göre daha gerçekçi bir hedef. Çünkü mamutlar ortadan kalkalı oldukça kısa bir süre geçti. Bu yüzden onlara ait kullanılabilir kalıntılar kolaylıkla bulunabiliyor. Buna örnek olarak Sibirya ve Alaska bölgelerinde açığa çıkarılan, donmuş haldeki yünlü mamut cesetleri verilebilir. Bu kalıntılar mamutların hayata geri döndürülmesi üzerinde çalışan bilim insanlarının elini güçlendiriyor. Ancak son Buzul çağının simgesi haline gelen bu büyük memeli türünü tekrar dünyaya getirme konusunda etik olarak çekinceleri olanlar da var. Fillerin yünlü akrabalarının eskisi gibi yeryüzünde yürüyüp yürüyemeyeceği sorusunun yanıt bulması için biraz zamana ihtiyacımız var gibi görünüyor. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!


İş yapabilme yeteneği olarak tanımlanan enerji, çeşitli biçimlerde gözlenebilir ve bir enerji türünden diğerine dönüşebilir. Piller ve dolu barajlar potansiyel enerji depolamasına örnek verilebilirken durgun bir gözlemciye göre hareketli olan sistemler de kinetik enerjiyi gösterir. Elektron ve proton gibi yüklü parçacıklar hareket ettiklerinde elektromanyetik alanlar oluştururlar ve bu alanlar da elektromanyetik radyasyon şeklinde bir enerji taşınımını işaret eder. Mekanik dalgalar ve elektromanyetik dalgalar, etrafımızdaki dünyada enerji taşınımının iki önemli yoludur. Mekanik dalgalar katı, sıvı, gaz ve plazma halindeki maddelerde gerçekleşen titreşimlerdir. Su dalgaları sıvı ortamlardaki, ses dalgaları da gaz ortamlardaki titreşimler ile oluşan dalgalara örnektir. Bu tip mekanik dalgalar ortamda ilerlerken moleküllerin birbirlerine çarpması ve enerji transfer etmesiyle oluşur. Uzayda ses dalgalarının yayılamamasının nedeni de budur. Burada önemli olan nokta, maddenin değil enerjinin taşınıyor olmasıdır. Mesela bir havuzdaki dalgalar bir yerden bir yere su taşımaz, ancak suyun enerjisi su içerisinde hareket eder. Öte yandan elektrik ve manyetizma, statik olabilirler. Saçımızın dikleşmesi ve mıknatıslar gibi statik elektrik ve manyetik örnekler verilebilir. Ancak birinin değişmesi, diğerini indükler ve bu değişen alanlar, aşağıdaki resimde görülebileceği gibi bir elektromanyetik dalga oluşturur. Elektromanyetik dalgaların mekanik dalgalardan en büyük farkları yayılmak için bir ortama ihtiyaç duymamalarıdır. Bunun anlamı elektromanyetik dalgaların sadece maddesel ortamlarda değil, aynı zamanda boşlukta da hareket edebileceğidir. 1860'lar ve 1870'lerde James Clerk Maxwell adında bir bilim insanı, elektrik ve manyetik alanların elektromanyetik dalga oluşturmak için bir çiftlenim meydana getirebileceğini açıklamıştır. Bugün Maxwell Denklemleri olarak bilinen denklem seti, elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkinin matematiksel temelidir. Heinrich Hertz, Maxwell'in teorilerini radyo dalgalarının üretimi ve alımı için uyarlamıştır ve radyo dalgalarının bir saniyedeki devinim sayısı ile hertz birimi tanımlanmıştır. Hertz'in radyo dalgaları ile yaptığı çalışmalar iki problemi çözmüştür: İlki, radyo dalgalarının ışık hızında ilerlemesi bilgisinin edinilmesidir. Yani radyo dalgaları, ışığın bir formudur. İkincisi ise elektrik ve manyetik alanların, elektromanyetik dalgalar formunda nasıl kablolardan ayrılabildiği bilgisinin edinilmesidir. Işık, foton denilen ayrık enerji paketlerinden oluşur. Fotonlar momentum taşırlar, durgun kütleleri yoktur ve ışık hızında hareket ederler. Bütün ışıklar hem dalga hem parçacık özellikleri gösterirler. Kullanılan tüm cihazlar, bu iki özelliğin biri ile çalışır veya birini ölçer. Bir spektrometre ışığın dalga özelliği ile ilgili, bir dijital kamera ise parçacık özelliği ile ilgilidir. Işığın bir diğer özelliği de kutuplanabilmesidir, buna polarizasyon da denir. Elektromanyetik alanın hizalanmasının bir ölçüsü olan kutuplanma, kumbaraya metal para atma olayıyla canlandırılabilir. Belli bir yönelim haricinde para kutuya giremez. Çoğumuzun kullandığı polarize camlı güneş gözlükleri de gözü rahatsız edebilecek parlaklıkları bu şekilde yok eder.


Kara delikler evrendeki bildiğimiz en sıkışık cisimler. Öylesine yoğunlar ki ışığın bile kaçamayacağı çekime sahip bir yüzey oluşturuyorlar. Burada düşülen yanılgılardan biri, kara deliklerin bu çekim gücünün kütlelerinden geldiğinin sanılması. Evet kara delikler aynı zamanda evrende gördüğümüz inanılmaz kütle değerlerine sahip cisimler olabiliyor fakat onlara bu özelliği katan şey kütlelerinden ziyade, sıkışıklıkları... Diyelim ki bir roketi Dünya'nın dışına çıkarmak istiyorsunuz, bu roketin sahip olması gereken hızı nasıl belirlersiniz? Bunun için oldukça basit bir hesaplamamız bulunuyor, adına da anlamını taşıdığı için kaçış hızı diyoruz. Kabaca kaçış hızı, bir kütlenin çekiminden kurtulmak için sahip olmanız gereken kinetik enerjidir. Eğer buradan hız terimini çekecek olursanız böyle bir kütlenin yüzeyinden kaçmak için gerekli hızı bulabilirsiniz. Kara deliklerde ise bu hesap basitçe kaçış hızını ışık hızına eşitleyerek yapılır. Yani belirli bir kütlenin merkezinden belirli bir uzaklıktaki kaçış hızının ışık hızına eşit olduğunu düşünürsünüz. Bundan sonra tek yapmanız gereken kütle ve yarıçap ile oynamaktır. Bu durum size her kütle için belirli bir yarıçapta ışığın bile kaçamayacağı bir yüzey tanımlamaya izin verir. Bu yüzeyi tanımlayan yarıçapa Schwarzschild yarıçapı denir. Hal böyle olunca herhangi bir şeyin kütlesini yerine koyarak, ne kadarlık bir alana sıkıştırırsam kara delik olur diye teorik hoş bir hesap yapabiliyorsunuz. Stephen Hawking'in tanınırlığına sebep olan çalışmalardan biri de evrenin erken dönemindeki mikro kara delikler hakkındaki teziydi. Her ne kadar yukarıda yaptığımız hesaba göre istediğimiz kütleyi gerekli yarıçapa sıkıştırınca kara delik elde ediyor gibi görünsek de, bu aslında basit bir teorik yaklaşımdan ibaret. İşler elbette bundan çok daha karmaşık. Hawking'in öne sürdüğü ise böylesine küçük kara deliklerin kuantum etkileri yüzünden kısa sürede buharlaşarak yok olacağıydı. Ölçek çok küçük olduğu için böyle kara delikler üzerinde kuantum etkileri devreye giriyor ve işlerin rengi değişiyor. Kara delik küçüldükçe daha hızlı buharlaşıyor ve daha yüksek sıcaklıklara sahip oluyor. Yani bu sebeple bu kadar küçük bir kara delik kararlı bir kara delik değil ve bu boyutlarda bir kara delik oluşturamayız. Fakat yine de kara deliklerin ne kadar sıkışık cisimler olduklarını anlamak adına Schwarzschild yarıçapı üzerinden hesap yapmak oldukça keyifli!


Bir maddenin sıcaklığı kütlesini etkiler mi?Neredeyse tüm kimyaya giriş ve fiziğe giriş ders kitaplarında bu soru ile ilgili bulabileceğimiz cevap "hayır" şeklindedir. Düşük hassasiyette bir gözlemde sisteme enerji verildiği zaman kütledeki değişimi, aslında enerji verdiğimiz için olan kütle artışını gözleyemeyiz. Tabiidüşük hassasiyette... Burada maddenin sıcaklık ile faz değişimi ya da hacimsel değişimini değil, miktar ve enerjisi ile ilgili bir nicelik olan ve klasik fizikte değişmez kabul edilen kütlenin, bir maddenin ortalama moleküler kinetik enerjisinin ölçüsü olan sıcaklık ile değişimini ele alalım. Çünkü kütle ve enerji eşdeğerini biliyoruz. Başlıktaki sorunun gerçek cevabı "evet" olmalıdır. Kütle enerjinin farklı bir formudur ve dışarısı ile enerji alışverişi içerisinde olmayan kapalı bir sistemde sıcaklığı arttırırsak kütleyi de arttırmış oluruz. Tipik bir sistemde bu artış çok düşüktür. Örneğin, belli bir enerji değerindeki 1 kg suyu buharlaştırmadan ısıtmak için 4 kJ bir enerji verirsek m=E/c2 bağıntısından 4.4 x 10-14 kg'lık bir kütle artışı gerçekleşir. Bu, ölçebileceğimiz hassasiyetin epey ötesinde bir değişim. Daha sıcak olan cisimlerin diğer özdeşlerine göre daha kütleli olmalarının sebebi, kütle enerji eşdeğerinden ileri gelmektedir, yani E=mc2'den. Genel görelilikte kütle çekim kuvveti, enerji ve momentumun uzay-zaman dokusundaki yoğunluk ve akışını belirleyen stres-enerji tensörüne bağıdır. Daha açık bir şekilde bu tensör, cismin toplam enerjisini ifade eder. Sıcaklık farkı da maddenin içindeki atom ve moleküllerin hareketi bazında kinetik enerjideki farkı işaret eder. ifadesinden 4.6 nanogram olacaktır. Yani 100 C'deki su 0 C'dekinden 4.6 nanogram fazla kütleye sahip olacaktır. Not: Eşitliğin pay kısmı sıcaklığı bilinen bir suyun termokimyasal kalori hesabıyla enerji boyutuna dönüşümüdür. Tabii bu 4.6 ng'lık artışı sorunsuz bir şekilde elde edebilmenin de bazı şartları vardır. Isıtılan su, görülür bir kaynama olmasa da, daha düşük sıcaklıktaki suya göre genleşecek ve daha çok hava ile yer değiştireceğinden soğuk sudan daha hafif ölçülebilir. Bu durum sıcaklık, genişleme katsayısı ve ortamdaki hava yoğunluğu ile hesaplanabilir. Kısacası bu tip etkilerden kurtulmak için deney vakum ortamında yapılmalıdır. Katı maddelerde bu etkiler sıvı ve gazlara göre daha az gözükeceğinden, deneyi katılar üzerinde yapmak daha mantıklı olabilir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Bu ufacık 4.6 ng'da kabaca 154 trilyon su molekülü bulunur. Bu kadar su molekülünün 4.6 ng'lık kütlesi suyun sıcaklığını 100 C'ye çıkarırken harcanan enerji ile eşdeğerdir. 20g'lık küçük bir bilyenin durgun kütlesi yaklaşık 500 kilotonluk bir nükleer bombanın patlamasında açığa çıkan enerjiye eşittir. Zayıf veya kilolu her birimiz ise megatonluk mertebedeki hidrojen bombalarının patlama enerjilerine sahibiz. Buradaki sorun kütlelerimizin miktarından ileri gelen bu enerjilerin kullanılabilir, yayılabilir enerjilere dönüşümünün teknik açıdan oldukça zor olmasıdır.


Bir Süpernova Patlaması Canlı Canlı Görüntülendi! Amatör bir gökbilimci, gökyüzü fotoğraflarını tam çektiği sırada bir süpernova patlaması gerçekleşti. Araştırmacılar bu muazzam patlamayla hemen ilgilenerek fotoğraflarını çekmeyi başardılar. 20 Eylül 2016'da Victor Buso, yeni fotoğraf makinesini test etmek amacıyla, bizden yaklaşık 80 milyon ışık yılı uzaklıkta yer alan NGC 613 galaksisisin fotoğrafını çekiyordu. Detaylı bir fotoğraf elde etmek için 20 saniyelik karelerin birleştirilmesinden oluşturulan, toplamda 90 dakikalık bir fotoğraf dizisini çekmeye karar vermişti. İşte tam bu kareleri çektiği sırada, birden olanlar oldu ve bir süpernova patlaması gerçekleşti. Buso görüntüleri derhal inceleyip Melina Bersten ve Arjantin Astrofizik Enstitüsündeki meslektaşları ile temasa geçti. Onlar da görüntüleri hemen tüm dünyadaki meslektaşlarıyla paylaştılar. Birdenbire, Lick ve Keck gibi gözlemevleri teleskoplarını bu yeni keşfedilen olaya çevirdi. Keşfi takip eden astronom Alex Filippenko, yaptığı açıklamada "Profesyonel gökbilimciler böyle bir olayı uzun zamandır araştırıyorlar" dedi. Yıldızların patlamaya başladığı bu ilk andan itibaren yapılan gözlemler, bizlere başka yollarla edinemediğimiz bilgiler sağlar. Buso'nun gözlemlerine ve teorik modellerine dayanarak, gökbilimciler teknik olarak SN 2016gkg olarak adlandırılan bu patlamanın arkasındaki yıldızın aslında Güneş'ten 20 kat daha kütleli olduğunu tahmin ediyorlardı. Ancak patlama zamanı geldiğinde, sadece 5 Güneş kütlesine sahip olduğu tespit edildi. Gökbilimciler başka bir yıldızın asıl yıldızdan madde çalmış olabileceğini düşünüyorlar. Araştırmacılar, Buso'nun gözlemleri sayesinde cismin parlaklığının her gün %40 gibi büyük bir oranda arttığını tahmin ediyor. Artış tam bir gün sürmedi, ama yine de etkileyici bir miktarda gerçekleşti. Bu durum Plüton gibi aşırı sönük bir cismin , 24 saat içinde Güneş kadar parlak bir hale gelmesine benziyor. Filippenko, "Buso'nun verileri sıra dışı. Bu, amatör ve profesyonel gökbilimciler arasındaki işbirliğinin olağanüstü bir örneğidir" dedi.


Biyouydu kavramı, günlük yaşamda pek karşımıza çıkmayan bir terimdir. Biyouydular birçok amaç güdülerek tasarlandı. Son amaç insanın uzaya gönderilmesiydi. İlk olarak direkt insan göndermek yerine, Dünya koşullarında, insanla aynı şartlarda yaşayan canlılar gönderildi. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği 1957 yılında Sputnik 2 uzay aracı ile Layka isimli ilk canlıyı gönderdi. Layka, 6 kilogram ağırlığında dişi Barker cinsinde bir köpekti. O dönemde insanların uzaydaki geleceği için başka canlıların gönderilmesi, etik tartışmalara yol açmıştı . Hatta dönemin SSCB'sinde Komünist Parti yayın organı olan Pravda'da bu konuya dair bir çok eleştiri yazısı olduğu söylenir . Kuramsal olarak başarıya ulaşacağı düşünülen Sputnik 2, daha önceki deneyimler göz önüne alınarak daha başarılı bir proje olarak düşünülmekteydi. Fakat insan gönderilmemesinin temel nedeni, yer çekimsiz ortama canlıların adapte olup olamayacağı, ayrıca her ne kadar uzaya araç gönderme konusunda deneyimli olunsa da; gönderilecek ilk canlının geri dönüşü sırasında yaşanacak olumsuzluklardı. Layka, uzaya gönderilmeden önce seslerden korkmaması ve uzay yolculuğu sırasında henüz tecrübe etmediği fakat, roket içinde başına gelebilecek bir çok olay için çeşitli simülasyonlara tabi tutuldu. Layka başarılı bir şekilde fırlatıldı, fakat dönemin Sovyet sözcüleri Layka'nın 6 gün sonra oksijensizlikten öldüğünü bildirdiler. Aradan uzun yıllar geçtikten sonra, Sputnik and the Soviet Space Challenge kitabını yayınlayan Assif Siddiqi, Layka'nın içinde bulunduğu rokette, bölünme sırasında arıza meydana geldiğini ve ölümünün bu sebeple meydana geldiğini ileri sürdü. Layka gerçekleştirdiği bu yolculukta, biyouydu projelerinin şekillenmesine, hatta insanlığın ilk kez uzaya çıkmasına yardımcı oldu. Birçok yönüyle başarıya ulaşan Sputnik 2 uydusu, yeni çalışmalar için Sovyet bilim insanlarını heveslendirdi ve hemen arkasından 1960'da iki köpek gönderildi. İki kutuplu dünyada soğuk savaş rüzgarları hakimdi. Soğuk savaş dönemi olarak adlandırılan dönemde, SSCB ve ABD; spor, sanat ve bilim dallarında rekabet halindeydi . SSCB'nin uzaya toplamda 3 canlı göndermesini gurur meselesi haline getiren ABD, 1966'da ilk biyouydusunu fırlattı. Fakat Biosat 1 hiçbir yararlı veri elde edemedi. Arından gönderilen Biosat 2 ve Biosat 3 başarıya ulaşmıştı. Hatta Biosat 3 uydusuyla maymun gönderilmiş, fakat maymunun sağlığı bozulunca 8 saat yörüngede kaldıktan sonra, Biosat 3 yörüngeden çıkarılmış. NASA özellikle SSCB'nin uzaya insan gönderip başarıya ulaşmasının ardından hedefini Ay'a çevirmiştir. Apollo 11 görevi ile Neil Armstrong 1969'da Ay'a ayak basmıştır. Neil Armsrong'un İnsan için küçük ama insanlık için dev bir adım sözü efsaneleşmiş, hafızalara kazınmıştır. Biouydular amaçlarına ulaştı hatta yeni ufukların açılmasına yardımcı oldu. Artık uzay turizmi dillendirilmeye başlandı. Bununla ilgili Virgin Galactic firması büyük yatırımlar yapmaktadır. Pravda, SSCB'de komünizm propagandası yapan, Komünist partinin deklarasyonlarının, kongre kararlarının ve günlük politik söylemlerini yayınlayan yayın organıdır. Rusça'da adalet anlamına gelir.


Nükleer teknolojilerin gelişmesiyle birlikte, atomun yapısı daha iyi anlaşılmaya başladı. 1908 yılında Rutherford liderliğinde yürütülen çalışmalarda, atom çekirdeğinin, atomun çok küçük bir hacmini oluşturduğu keşfedildi. Bu keşfin hemen ardından, Rutherford yeni bir atom modeli öne sürdü ve gözlemleri açıklamaya çalıştı. Fakat bu model, klasik elektrodinamikle ciddi çelişkiler içeriyordu. Rutherford atom modelindeki çelişkileri gidermek için, 1913 yılında Niels Bohr tarafından yeni bir atom modeli geliştirildi. Bohr atom modeli olarak anılan bu model, Rutherford'un elektronu Güneş etrafında dönen gezegenlere benzettiği modelinden, Max Planck'ın kuantum hipotezinden ve Einstein'ın foton konseptinden faydalanarak geliştirilmişti. Üç önemli önerme içeren Bohr atom modeli, başta hidrojen olmak üzere, tek elektronlu element atomlarının enerji seviyelerini oldukça başarılı şekilde açıklıyordu. Bu önermelere geçmeden önce, Rutherford atom modelinin sahip olduğu sorunları incelemek faydalıdır. Çünkü Bohr atom modeli, buradaki sorunlara bazı açıklamalar getirmiş olsa da günümüzdeki atom modeli değildir ve bunların ayrımlarını iyi anlamak gerekir. Rutherford tarafından geliştirilen atom modeli, bu gözlemler ışığında, çekirdeğin etrafında çembersel ya da eliptik yörüngede dönen elektronlar olduğunu söylüyordu. Lakin bu model, klasik elektrodinamik ile çelişkiler içermekteydi. Klasik elektrodinamiğe göre, ivmelenen bir yüklü parçacık, elektromanyetik dalga yaymalıydı. Bu da demek oluyor ki, atom çekirdeğinin etrafında dönen elektron, enerji kaybetmeliydi. Bu enerji kaybı, elektronun spiral çizerek 10 saniye kadar kısa bir sürede çekirdeğe düşmesine sebep olacaktı. Atom modelinin diğer bir önemli sorunu da yine klasik elektrodinamikten geliyordu. Klasik elektrodinamiğe göre, ivmelenen yüklü parçacığın oluşturduğu elektromanyetik dalganın frekansı, parçacığın hareketinin periyoduyla doğru orantılı olmalıydı. Rutherford atom modelindeki elektronun periyodu, o zamanlar bilinen atom spektrumlarıyla kesinlikle uyuşmuyordu. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. - Atom, yalnızca belirli enerji seviyelerine sahip olabilir. Bu enerji seviyelerindeki elektronlar, kararlı yapıdadır ve elektromanyetik ışıma yapmazlar. - de Broglie hipotezine göre, bu kararlı yörüngelerdeki elektronlar, dalga gibi hareket ederler. Elektronun yörüngesindeki dalgaboyu sayısının tam sayı olması gerektiğinden, bir enerji seviyesindeki elektron için aşağıdaki ifadeyi yazabiliriz: - Elektron, yüksek enerjili bir yörüngeden daha az enerjili bir yörüngeye inerken ışıma yapar. Bu değişimde yayınlanan fotonun frekansı, iki yörünge arasındaki enerji farkına bağlıdır. Yayınlanan fotonun frekansı için aşağıdaki enerji korunum bağıntısı kullanılır. Benzer bir durum, soğrulan elektromanyetik dalgalar için de geçerlidir. Yani yeterli bir enerjiye sahip fotonun soğurulması durumunda, elektron bir üst yörüngeye geçiş yapabilir. ifadesini elde ederiz. Öyleyse n=1 durumunda , Hidrojen atomundaki elektronun enerjisi -13.6 eV'dir. Benzer şekilde, yarıçap ifadesini de hidrojen atomu için düzenlersek, halini alır. Benzer şekilde, n=1 durumu için, yarıçap değerinin 0.53 A olduğunu görebiliriz. Bohr yarıçapı adı verilen bu yörünge, hidrojen atomunun en küçük yarıçaplı yörüngesidir. Burada a , 0.53A, k ise1/4 anlamına gelmektedir. İşte en iyi öykünü yazmak için ihtiyacın olan HER ŞEY! Büyüleyici kelimeler kullan: Hatta dilersen kendi kelimelerini yarat. Ve okuru sersemletecek bir sonla noktayı koy: Harika öyküler harika sonlara ihtiyaç duyar. Yaratıcılığını parlatacak öneriler, ilham verici fikirler, yazarken kesinlikle uzak durman gereken tuzaklar. Hemen şimdi kalemi eline alıp yazmaya başlaman için gereken her şey bu harika alet çantasında. Bilim tarihinde, kuantum fiziğine giden yoldaki önemli köşe taşlarından birisi olan Bohr atom modeli, Max Planck'ın ortaya attığı kuantum görüşünü kullanarak, atomaltı dünyayı anlama yolunda büyük bir adımdır. - Bohr Atom Modeli tek elektronlu atomları açıklamakta yeterli iken birden fazla elektronu olan elementleri açıklayamamaktadır. Bunun başlıca sebeplerinden biri; çok elektronlu elementlerde çekirdeğin etrafındaki yörüngelerde bulunan elektronların birbirlerini perdelemesinden ötürü, seviyelerin enerji değerleri ölçümleri gerçek değerlerinden saparak hatalı sonuç vermiştir. - Bohr Atom Modelinde elektronun konumu ve momentumu ile ilgili kesinlik mevcuttur. Herhangi bir yörüngedeki elektronun konumu ve hızını aynı anda aynı duyarlılıkla ölçülebildiği hesaplanmıştır. Halbuki Heinsenberg belirsizlik ilkesine göre bir elektronun konumu ve momentumu aynı duyarlılıkla ölçülemez. Bohr atom modeline göre elektronun bulunacağı yer bellidir, aynı zamanda bulunduğu yörünge yarıçapı keskinlikle hesaplanır. Lakin Modern atom Teorisinde elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeler vardır ve elektronun yeri kesin olarak belirlenemez. - Modern atom teorisine göre elektron dalga özelliğine sahip olduğu için , Bohr atom modelinin savunduğunun aksine hareketi dairesel değildir. - Bohr atom modelinde elektronun dalga-parçacık ikililiği göz önüne alınmamıştır. - Çok elektronlu sistemlerin spektrumlarını açıklamakta yetersiz kalır. Çok elektronlu atomların spektrumlarında enerji düzeylerinin her birinin iki ya da daha fazla düzeye ayrıldığı görülmektedir. - Bazı spektrum çizgilerinin dış manyetik alan etkisiyle daha alt çizgilere ayrılmasının sebepleri açıklanamamıştır. - Atom spektrumu incelendiğinde bazı çizgilerin diğerlerinden daha parlak oluşunun sebepleri açıklanamamıştır. - Atomlar arası bağlar ve molekül oluşumu açıklanamamıştır. - Bohr Atom Modelinde nötron yoktur. Nötronlar, 1932 yılında James Chadwick tarafından keşfedilmiştir. Bütün bu maddeler Bohr atom modelinin eksileridir, lakin o dönemde Rutherford atom modelinin üzerine getirdiği artılar sayesinde, bilim birbiri üzerine inşa ederek, birbirini yanlışlayarak, günümüzdeki noktaya gelebilmiştir ve ilerlemeye devam etmektedir.


Birimler, Fizikte Başarıya Ulaşmak İçin Sandığınızdan Çok Daha Önemli! Genel fiziğe girişte benimsenmesi gerek ilk üç kavram; boyut analizi, skaler ve vektör kavramıdır. Bu üçü genellikle çok ihmal edilen, fakat bir o kadar da önemli kavramlardır. Bugün olimpiyatlardan, en iyi üniversitelerin doktora alımlarında yapılan sınavlara kadar birçok yerde, sadece boyut analiziyle çözülebilen karmaşık sorular vardır. Bunun yanında skaler ve vektör kavramı, fiziğin mihenk taşlarıdır. Fiziğin belki de en temel konusu, ilk öğrenilecek olan, onun matematikle arasına ince bir çizgi çekilmesini sağlayan birimlerdir. Bir odanın sıcaklığından bahsederken sadece 25 demeyiz, 25 C ifadesini kullanırız. Benzer şekilde bir arabanın hızı için 70 demeyiz (ve hatta "70 kilometreyle gidiyor" lafı da hatalıdır), 70 km/sa ifadesini kullanırız. Hatta daha da öteye gider, arabanın gittiği yönü de belirtiriz: "70 km/sa hızla güneye gidiyor." gibi... Bunlar fiziğe yeni başlayanlar için çok basit, sıradan veya önemsiz gibi görünebilir. Fakat üzerine düşülmediği takdirde, size her daim sorun çıkarabilecekleri gibi, önemsendiği takdirde işlerinizi çok kolaylaştırabilir! Mekanikte üç temel birim kullanılır. Bunlar; zaman , uzunluk ve kütledir . Bunlara ek olarak elektrik akımı , sıcaklık , mol ve kandela birimleri de bulunur. Diğer bütün fiziksel nicelikler çoğunlukla bu üç temel birim kullanılarak türetilir . Zaman için genel olarak saniye , uzunluk için santimetre ve kütle için gram kullanılır. Bunların ilk harflerinden türetilen bir şekilde bu sisteme cgs birim sistemi denir. Bir diğer birim sistemi ise SI birim sistemidir ve kilogram , metre ve saniye birimlerini referans alır. Elbette bu tek seçeneğimiz değil. Örneğin evren gibi büyük ölçeklerden bahsederken metreyi kullanmak yerine megaparsek ya da ışık yılı kullanmak çok daha akıllıcadır. Böylelikle çok büyük sayılardan kurtuluruz. Fakat bunlar arasında dönüşüm yaparken, yapılacak işlemlere dikkat etmek gerekir. Birçok öğrenci bu noktada hata yapıp, tuhaf sonuçlar bulur. Bu nedenle yaptığınız işlemlerin sonucunun akla yatkınlığını daima kontrol edin. Tam olarak bu noktada işinize yarayacak bir aracımız var, buna boyut analizi diyoruz. Fizikte, yaptığımız cebirsel işlemlere birimler de dahil olur. Örneğin bir aracın hızı için, saatte 50 kilometre deriz. Bunun nedeni aşağıdaki denklemden anlaşılabilir. Hız , uzunluğun (X\text ya da biz boyut analizinde "uzunluk" anlamında L\text diyelim) zamana bölümüdür. Dolayısıyla işlem yapılırken sadece sayılar değil, birimler de dahil olur. 50 km uzunluğunu 1 saate bölerseniz, 50 km/sa niceliğini elde edersiniz. Burada saatin başındaki değer 1 olduğundan ötürü başına 1 yazmayız, çünkü o birim zamanı ifade eder. Tüm bunlardan şu sonuç çıkarılabilir: Yapacağınız bazı işlemlerde pay ve paydada aynı anda yer alan birimler birbirini götürüp, sadeleşebilir.


Özellikle astroloji ile ilgilenenlerin aşina olduğu burçlar kuşağı fiziksel bir gerçeklikten ziyade bizlerin yaptığı bir tanımlamadır. Bu tanımlamayı tam olarak anlamak için bir takım astronomik olguları anlamak gerekir. Birçok kişi bu olguları anlamadığından dolayı, burçlar kuşağı haddinden fazla anlam kazanmaktadır. Burçlar kuşağının ne olduğunu anlamak için öncelikle Dünya'nın hareketini anlamak gerekir. Dünya, Güneş'in etrafında dolanırken eliptik bir yörünge izler ve bu yörüngenin yer aldığı düzleme ekliptik düzlem adı verilir. Elbette bu durum, dışarıdan Dünya'ya baktığımızda algılarımıza hitap eder. Dünya'da bulunan bir gözlemci için Güneş, bir yıllık hareketi boyunca ekliptik üzerinde hareket eder. Bu noktada ekliptik düzlemin ne olduğunu hatırlayın, sadece gözlemcilerin yerini değiştirdik. Ekliptik düzlem, Dünya'nın dönüş ekseninin eğikliğinden dolayı tam olarak ekvator düzlemiyle çakışmaz. Dünya'nın eksen eğikliği olan23.4 'lik bir farkla birbirlerinden ayrılırlar. Burçlar kuşağı, ekliptik düzleminin 8 derece kuzey veya güneyini kapsayan bir kuşaktır . Ay'ın ve Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin yörüngeleri de tamamıyla bu kuşağın içinde kalır. Aynı zamanda hepimizin aşina olduğu 12 burcu simgeleyen takımyıldızlar da kuşağın isminden de anlaşılacağı gibi, burçlar kuşağının içinde yer alır. Bu 12 burcun takımyıldızları, burçlar kuşağında yaklaşık olarak eşit aralıklarla dizilidirler, yani her biri yaklaşık 30 'lik bir aralık kaplar. Yukarıdaki görselde belirtildiği gibi eğer doğduğunuz gün Güneş, aslan takımyıldızının aralığında yer alıyorsa, bu astrolojide aslan burcu olduğunuzu ifade eder. Ancak günümüzde küçük bir aksaklık baş göstermiş durumdadır. Eğer 3000 yıl öncesinde yaşıyor olsaydınız gazetelerin astroloji bölümlerinde yazanlar daha doğru sonuçlar verebilirdi . Ama ne yazık ki durağan bir evrende yaşamıyoruz ve Dünya'nın yalpalamasından kaynaklı olarak günümüzde yaklaşık iki haftalık bir kayma söz konusu, yani burcunuz aslında burcunuz olmayabilir. Bu noktada şunu sorgulamak gereklidir. İlk başta neden bunun bir tanım olduğunu, fiziksel bir gerçeklik olmadığını özellikle belirttik? Bunun sebebi bu tanımın fizik yasaları açısından bir mana teşkil etmemesidir. Örneğin Dünya'nın ekvator düzlemi üzerinde de takım yıldızlar yer alır, buna benzer birçok tanımlama yapabiliriz. Fakat geçmişten günümüze gelen tanımlama budur. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Üstelik bu takımyıldızlar da zaten, tamamen keyfi tanımlamalardır. Aynı takımyıldızda yer alan yıldızların çoğunun hiçbirinin birbiriyle alakası yoktur. Sadece bizim baktığımız yönden aynı doğrultuya denk gelmektedirler. Eğer burada bir anlam olduğunu düşünüyorsak , çok benmerkezci bir düşünceyle karşı karşıyayız demektir. Çünkü başka bir gezegenden, bunlar tamamen farklıdır!Dolayısıyla bu evrensel bir tanımlama değildir ve buradan evrensel çıkarımlar yapmak, benmerkezci bir düşünce biçimidir. Dünya'nın presesyon hareketi, Dünya'nın dönüş ekseninin baktığı doğrultunun zamanla değişmesidir. Yani Dünya düşmekte olan bir topaç gibi yalpalanır. Bu yalpalanma Dünya'nın kutuplarının göksel bir çemberi takip etmesi demektir ve bir tam tur yaklaşık 26.000 yıl sürer. Dünya'nın bu yalpalama hareketi sonucunda, bundan 2000 yıl önce yaz gündönümünde Güneş neredeyse tam Yengeç ile İkizler takımyıldızlarının arasında bulunurken günümüzde bu tarihte Güneş, İkizler ile Boğa'nın arasında bulunuyor. 4609 yılında ise yaz gündönümünde Güneş'in konumu Boğa'dan Koç'a geçmiş olacak. Babiller günümüzden yaklaşık 3000 yıl önce yaşadılar. 12 ay içeren ay takvimi kullanan Babiller, burçlar kuşağını da 12 parçaya böldüler. Böylece her aya bir burç denk geliyordu. Ancak bunun böyle olmasına karar vermeden önce burçlar kuşağında 12 değil 13 tane takımyıldız vardı. Her aya bir tane denk getirmek amacıyla birini görmezden gelmeleri gerekiyordu ve piyango Ophiuchus'a patladı. Ancak bundan sonra bile bir burç tam bir aya denk gelmedi ve birbirlerinin üzerine kaydılar. Her ne kadar 3000 yıldır bunu görmezden geliyor olsak da Güneş her yıl bilinen 12 burcun takımyıldızları dışında 18 gün de Ophiuchus ile aynı hizada olur. Kökeni ta Babillilere dayanan ve çoğunluğun astrolojiyle tanıdığı ancak astronomide de tanımsal açıdan yeri olan burçlar kuşağında yer alan takım yıldızlar aşağıdaki gibidir. Burçlar kuşağında yer alan 12 takım yıldız burç takımyıldızları olarak da bilinirler. Bu takımyıldızlar Oğlak , Kova , Balık , Koç , Boğa , İkizler , Yengeç , Aslan , Başak , Terazi , Akrep , Yay takımyıldızlarıdır.Bu takımyıldızlar tamamen keyfi tanımlamalardır ve bilimsel hiçbir mana teşkil etmezler. Konumları belirtirken ekvatoryal koordinat sistemi olan sağ açıklık ve dik açıklık değerlerini vereceğiz. Çünkü gece boyunca gök cisimleri Dünya'nın hareketi dolayıyla gökyüzünde dolaşsalar da bu koordinatlar bu hareketten bağımsızdır. Sağ açıklık saat birimiyle, dik açıklık ise açı birimiyle ifade edilir. Bir koordinat örneği: 05h13m35s RA / 15 38'25" DEC. Burada RA değerindeki h saati, m dakikayı, s saniyeyi ifade eder. DEC değerindeki dereceyi, ' arkdakikayı " ise arksaniyeyi ifade eder. Burç takımyıldızları gökyüzünde kayda değer bir alan kapladıklarından ötürü, o bölgeyi işaret eden bir koordinat aralığından bahsedeceğiz. Fakat bunun keyfi bir tanımlama olduğunu unutmayın. Oğlak takımyıldızı genel olarak sönük yıldızlardan meydana gelir. En parlak yıldızı Arapça Çocuğun kuyruğu anlamına gelen Algedi'dir ( 2 Cap) ve görünür parlaklığı 3.6 kadirdir. Minik turuncu balıklarla dolu bir resifte yaşayan minik bir turuncu balık olmaktan çok sıkılan Gigi, bir yolculuğa çıkar ve kendini minik mavi balıklarla dolu bir resifte bulur. Cesaret, arkadaşlık ve doğruluğun değerini; küçük bir balığın bile ne kadar büyük fark yaratabileceğini anlatan eğlenceli bir hikaye. Kova takımyıldızında yer alan en parlak yıldızın adı Sadalmelik'tir . Bu sözcük Arapça Kralın şanslı yıldızları anlamına gelir. Sadalmelik'in görünür parlaklığı ise 2.95 kadirdir. Balık takımyıldızı genel olarak sönük yıldızlardan oluşur. Grubun en parlak yıldızının Eta Piscum'un görünür parlaklığı 3.6 kadirdir. Koç takımyıldızında da çok parlak yıldızlar bulunmaz. En parlak yıldızı Arapça koyun anlamına gelen Hamal'in görünür parlaklığı 2.0 kadirdir. Boğa takımyıldızındaki en parlak yıldız Aldebaran, Arapçada takipçi anlamına gelir. Aynı zamanda Alpha Tauri olarak da bilinen bu yıldız gökyüzündeki en parlak 14. yıldızdır. Görünür parlaklığı ise 0.85 kadirdir. Boğa takımyıldızı ayrıca Yengeç Bulutsusunu da içinde barındırır. Bu bulutsu Dünya'dan 6500 ışık yılı ötede yer alır ve 1054 yılında Çinli astronomların kayda geçirdiği, günlerce gökyüzünde çıplak gözle bile görülen süpernova patlaması sonucunda oluşmuştur. Boğa Takımyıldızının içeriği bu kadarla da sınırlı değildir. Halk arasında Yedi Kız Kardeş, Süreyya ya da Ülkerisimleriyle bilinen yıldız kümesi Pleiades (M45) ve Boğa ya da Öküz yıldız kümesi olarak da bilinen Hyadesaçık yıldız kümelerini de barındırır. İkizler takımyıldızındaki en parlak yıldızlar Castorve Pollux'tur. Alfa ve Beta Geminorum olarak da bilinirler. Pollux daha parlak olandır ve görünür parlaklığı 1.15 kadirdir. Aynı zamanda da gökyüzündeki en parlak 17. yıldızdır. Bu takımyıldızı ayrıca Geminga adında bir de atarca içerir. Yengeç takımyıldızı iyi bilinen bir yıldız kümesinin barındırır: Arı Kovanı , ya da namı diğer Messier 44. Takımyıldızdaki en parlak yıldız ise Arapçada Son anlamına gelen Al Tarf tır. Bu yıldızın görünür parlaklığı ise 3.6 kadirdir, yani kendisi için pek de parlaklığıyla gözleri kamaştırıyor diyemeyiz. Regulus, Latince Küçük kral anlamına gelir ve Aslan takımyıldızındaki en parlak yıldızdır. Alpha Leonis olarak da bilinir. Görünür parlaklığı 1.35 kadirdir. Leonid olarak bilinen ve Kasım ayında gerçekleşen gök taşı yağmuru, Aslan takımyıldızında beliren bir başlangıç noktasına sahiptir. Takımyıldızın en parlak yıldızı Spica'dır . 1.04 kadirlik görünür parlaklığıyla gökyüzündeki en parlak 15. yıldızdır. Dünya'ya en yakın büyük galaksi kümesi olan Başak Galaksi Kümesi'ni de barındırır. Başak Kümesi'nde 2000'den fazla galaksi bulunmaktadır. Bunlardan biri de Virgo A adıyla bilinen dev eliptik galaksidir. Ayrıca çevresinde ilk kez ötegezegen keşfedilmiş (1992) atarca da (PSR 1257+12) burada yer alır. Terazi takımyıldızının yıldızları genel olarak sönük yıldızlardır. İçlerinden en parkak olanı Arapça Kuzey pençesi anlamına gelen Zubeneschamali'dir. Önceleri Akrep takımyıldızının bir parçası olarak kabul edilen bu yıldız aynı zamanda Beta Librae olarak da bilinir. Görünür parlaklığı 2.6 kadirdir. Akrep takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'tir. Alpha Scorpii olarak da bilinir ve 0.96 kadirlik görünür parlaklığıyla gökyüzündeki en parlak 15. yıldızdır. İsmini muhtemelen kırmızı ve parlak renginden ötürü Yunanca, Ares'in rakibi sözünden alır. Ayrıca gökyüzündeki en parlak X ışını kaynağı, Scorpius X-1, bu takımyıldızda yer alır. Yay takımyıldızının en parlak yıldızı Kaus Australis'tir ve 1.79 kadirlik görünür parlaklığa sahiptir. Kaus Arapça yay, Australis de Latince güney anlamlarına gelir. Bu yıldızın bir diğer adı da Epsilon Sagittarii'dir . Samanyolu galaksisindeki en güçlü radyo dalgası kaynağı olan Sagittarius A, Yay takımyıldızında yer alır ve Samanyolu'nun merkezi de Dünya'dan bakıldığında tam bu yıldıza denk gelir. Güneşin yıllık hareketi boyunca en güneyde olduğu gün olan kış gündönümü de, 21 Aralık, Güneş'in Yay takımyıldızında bulunduğu sürecin başlarında gerçekleşir. Ayrıca aşağıda görselini görebileceğiniz Deniz Kulağı Bulutsusu ve Üç Boğumlu Bulutsu da Yay Takımyıldızı yönünde kalır.


Büyük Hadron Çarpıştırıcısında yapılan deneyler sonucunda yeni bir baryon keşfedildi. Bu keşiflerini 6 Temmuz 2017 tarihinde Venedik'te gerçekleşen EPS Yüksek Enerji Fiziği Konferansında duyuran fizikçiler bu yeni keşfedilen baryonun kendisini oluşturan kuarklar bakımından oldukça farklı bir yapıya sahip olduğunu vurguladılar. Keşfedilen cc++ isimli parçacık yaklaşık olarak 3621 MeV kütleye sahip. Bu onu en çok bilinen baryonlardan biri olan protondan 4 kat daha ağır yapıyor. Bu parçacığın bu kadar yüksek kütleye sahip olmasının sebebi, yapısında proton ve nötronlarda da bulunan yukarı kuark olmasının yanı sıra iki tane de nispeten daha ağır bir tür kuark olan tılsım kuark bulundurmasıdır. Baryon olarak adlandırılan parçacıklar üç kuarktan oluşur ve bu kuarkların çeşni olarak bilinen bir özellik ile ayrılan 6 türü vardır. Kuarklar sahip oldukları bu çeşni özelliği sayesinde bir çok farklı kombinasyonu oluşturabilirler. Bunların bir kısmı hali hazırda Standart Model tarafından teorik olarak tahmin ediliyor ancak şimdiye kadar keşfedilen baryonların hepsinde ağır olarak tabir edilen kuarklardan en fazla 1 tane bulunuyordu. Beauty Deneyi'nin sözcüsü olan Giovanni Passaleva'nın söylediğine göre ise iki ağır kuark bulunduran bu parçacık dört temel kuvvetten biri olan güçlü etkileşimi açıklayan teori olan kuantum kromodinamiği için oldukça büyük bir gelişme çünkü şu anda ellerinde daha önce hiç olmayan bir şeye sahipler. Bunun yanı sıra bilim insanları bulunan bu parçacığın oluşma ve bozunma mekanizmaları inceleyerek birçok yeni bilgiye ulaşma fırsatı yakalayacaklar. Bu sayede de teorilerde öne sürülen ve iki ağır kuark içeren diğer baryonlar hakkında bilgi sahibi olacaklar.


Büyük Tarih Derslerinin AmacıDersin amacı, bilimin son yıllarda ortaya koyduğu gibi; fiziksel evrenin, yıldızların, Güneş'in, Dünya gezegeninin tarihçesi ile yeryüzünde ortaya çıkan hayat dediğimiz olayın, daha sonra da insanlık tarihinin, bir bütün olarak kavranmasıdır. Son olarak, insanlığın günümüzde karşılaştığı küresel düzeydeki sorunlar, tehditler ve fırsatlar konusunda bütüncül bir bakış açısı kazanılması hedeflenmektedir.


Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZEL hocamızın koordinatörlüğünde başladığımız büyük tarih derslerinin 3.sü, 29 Mayıs 2020 tarihinde gerçekleşecek. Dersimizde, Yıldız Sistemleri, Samanyolu, Güneş Sisteminin oluşumu, Dünya'nın Jeolojik tarihi başlıklarını tartışacağız. Büyük Tarih Derslerinin AmacıDersin amacı, bilimin son yıllarda ortaya koyduğu gibi; fiziksel evrenin, yıldızların, Güneş'in, Dünya gezegeninin tarihçesi ile yeryüzünde ortaya çıkan hayat dediğimiz olayın, daha sonra da insanlık tarihinin, bir bütün olarak kavranmasıdır. Son olarak, insanlığın günümüzde karşılaştığı küresel düzeydeki sorunlar, tehditler ve fırsatlar konusunda bütüncül bir bakış açısı kazanılması hedeflenmektedir.


Prof. Dr. Mehmet Emin Özel Koordinatörlüğünde yürüttüğümüz "Büyük Tarih" dersleri, 15 Mayıs - 19 Haziran tarihleri arasında, YouTube hesabımızdan canlı olarak gerçekleştirildi. Dersin amacı, bilimin son yıllarda ortaya koyduğu gibi; fiziksel evrenin, yıldızların, Güneş'in, Dünya gezegeninin tarihçesi ile yeryüzünde ortaya çıkan hayat dediğimiz olayın, daha sonra da insanlık tarihinin, bir bütün olarak kavranmasıdır. Son olarak, insanlığın günümüzde karşılaştığı küresel düzeydeki sorunlar, tehditler ve fırsatlar konusunda bütüncül bir bakış açısı kazanılması hedeflenmektedir. Ders, evrenin başlangıcının bilimsel açıklaması olan Büyük Patlama kuramı ile başlayacak, onu takiben de elementlerin çoğunun üretildiği ilk yıldızların oluşumuyla sonuçlanan sürec ele alınacaktır. Gökadaların ve Samanyolu'nun oluşumu sonrasında Güneş'in ve gezegenlerinin oluşumu da dahil yeni yıldız sistemleri ve ilgili gezegensel ve diğer ortamlar, izleyicinin izleyebileceği popüler düzeyde ele alınacak ve uygun bir dilde özetlenecektir. Dünya'nın oluşumundan ve soğumasından sonra evrendeki en muhteşem ve hala gizemini koruyan olayın, yani yaşamın yeryüzünde nasıl ortaya çıkmış olableceği, bu konudaki deliller ışığında özetlenecektir. Evrim dediğimiz sürecin, tek hücreli hayattan başlayarak, BP'dan bu kadar yıl sonra, bugün içinde yaşadığımız küresel insan medeniyetini oluşturan homo sapienslerin memeliler, maymunsular, hominin, hominid ve modern insan şeklindeki gelişimi bilimin verileri ışığında değerlendirilecektir. Günümüz medeniyetine giden yolda, toplayıcılık, Tarım Devrimi, Sanayi Devrimi ve günümüzün dijital devrimine hangi önemli adımlarla ulaştığımızı anlamağa çalışacağız. Bu sırada, mümkün olduğunca teknik olmayan bir dil kullanılacaktır. İçinden geçmekte olduğumuz korona virüsü salgını, küresel etkileri bir devrim başlatmış olabilir mi? Bu sorular ve olası gelecek perspektifleri takipçlerimizle birlikte ele almak, programa son anda ekleme gereği duyduğumuz diğer bir son konudur. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Haftada 1 oturumluk (tartışmalarla birlikte, 2 saatlik) dersler ve yukardaki program halinde, www.rasyonalist.org tarafından internet üzerinden yapılacak YouTube yayını şeklinde bir düzenleme planlanmaktadır. İşleyişin uygulamasına göre, bunda değişiklikler yapılabilecektir. Prof. Dr. Mehmet Emin Özel hocamızın koordinasyonunda ve danışmanlığında ilerleteceğimiz bu derslerde, mümkün olduğu durumlarda, ilgili alanlarda uzman olan, farklı hocalarımızın da ders anlatımına katılımını sağlayacağız. - David Christian, Big History : Big Bang, Life and Rise of Humanity, The Teaching Company , USA, 2015 - C.S.Brown, Büyük Tarih: Büyük Patlamadan Bugüne (Çeviri: A. Sezgintüredi, Aylak Yayınevi, 2014) - Bill Bryson, A Short History of Nearly Everything, Black Swan, 2004


Tabiatta gözlemlenebilen kimyasal bileşenlerin; biyokimyasal bir motivasyonla, kimyanın statik döngüsünün dışına çıkabildiği, büyüyüp gelişebildiği, çevresel ve içsel uyaranlara tepki gösterebildiği, belli bir organizasyon planı dahilinde; üreme, iç dengeyi koruma, adapte olma, enerji temin etme ve tüm bunlara altyapı oluşturan metabolik faaliyetleri gerçekleştirme kabiliyeti sergileyebilenlerine canlı diyoruz. Canlılarda, yaşamın korunması, sürüdürülmesi ve geliştirilmesi için gerçekleştirilen kimyasal tepkimeler bütününe metabolizma denir. Metabolizma kavramı, üç aşamalı bir zincirin çatı veya birleştirici terimidir ve Anabolizma ile Katabolizma arasındaki dengeyi ifade eder. Tüm canlı organizmalar, büyüme, gelişme, ısı kontrolü, hareket, çoğalma vb. etkinliklerin devamı için dış ortamdan temel bazı maddeler almak, bunları işleyip dönüştürmek ve iç çevrelerinde oluşan atıkları da uzaklaştırmak zorundadırlar. Basit moleküllerin dış çevreden temin edilerek, kompleks bileşenlere dönüştürülmesinden, yapısal eleman veya enerji kaynağı olarak kullanılmasına kadar geçen süreçleri ifade eder. Anabolik reaksiyonlar, sıklıkla sentez temelli yapım reaksiyonları olduğundan enerjiye gereksinim duyarlar. Anabolizmaya örnek olarak; tüm canlı sistemlerdeki nükleik asit sentezleri, basit şekerlerin kompleks şekerlere dönüşüm reaksiyonları, protein sentezi ve klorofil pigmenti bulunduran canlılarda fotosentez reaksiyonlar verilebilir. Metabolizmanın, yıkım reaksiyonlarını kapsayan kısmıdır. Canlıların, kompleks molekülleri gerek yapısal kullanım, gerekse enerji üretimi için muhtelif yolaklar üzerinden parçalama, ayrıştırma, indirgeme gibi reaksiyonlarının bütünü bu grupta değerlendirilir. Katabolik reaksiyonlar sonucunda sıklıkla ortaya ısı veya kimyasal enerji çıkışı olur. Organizma bu ısı ve enerjiyi, temel enerji molekülleri olan ATP , Kreatin Fosfat vs. sentezinde kullanabilirken; depolanması kolay, enerji yükü fazla; yağ, glikojen gibi bileşenlerin sentezinde de değerlendirebilir. Katabolizmaya örnek olarak; Fermantasyon, solunum ve her çeşit sindirim gösterilebilir. Son olarak; bunların dışında, canlı organizmanın büyüme, çoğalma gibi ileri fonksiyonları askıya alarak, yalnızca temel yaşamsal işlevlerini yürütebildiği/karşılayabildiği istirahate yakın kondisyona da bazal metabolizma denir ki; insanda "uyku halini" bu duruma örnek gösterebiliriz. Bir başka yazımızda türümüzün metabolik faaliyetlerinden bahsederek devam edeceğiz.


Cassini-Huygens Uzay Sondası Tarafından Çekilen Eşsiz Satürn Fotoğrafları! Satürn, Güneş sisteminin altıncı ve belki de en görkemli gaz devi gezegenlerinden biri. Hiç kuşkusuz eşsiz halkaları onu birçoğumuz için ayrıcalıklı kılıyor. Bu halka yapısı aslında Güneş Sistemi'nde başka gaz devlerinde de bulunsa da onlar oldukça sönük ve belirsizler. Fakat Satürn'ün halkaları, kendilerini görkemli bir şekilde gösteriyor. Bu halkalar aslında irili ufaklı taş ve toz parçacıklarından oluşuyor ve halka tek bir bütün değil, aralarında boşluklar olan bir halkalar kompleksi. Toz, buz ve kaya parçalarından oluşan bu halkalar gezegenin oluşumu sırasında arta kalan kalıntılardır. Söz konusu bu halkalar güneş sistemimiz boyunca 282.000 km'ye kadar uzanmaktadır. Yaşadığımız gezegen Dünya'nın yarı çapının 12.742 km olduğunu düşünerek kıyaslama yaptığımızda, halkaların büyüklüğü daha net anlaşılacaktır. Satürn'ü görkemli bir hale gibi saran bu devasa halkalar gezegenimizin çok küçük gözükmesine sebep olmaktadır. Satürn, bu ilginç halkaları haricinde diğer özellikleriyle de bilinmektedir. Birçoğu astronomi açısından oldukça büyüleyici ve aynı zamanda önemli olan 62 adet uydusunu keşfettik. Bunların içinde; bir dizi kayda değer çarpışma olayları sebebi ile Star Wars filmindeki Death Star'a benzeyen Mimas, büyüleyici metan gölleri olan Titan, Güneş Sistemi'mizde Dünya-dışı yaşam ihtimalinin en büyük adayı olan Enceladus ve daha niceleri... Bunlar, Satürn'ün ilginç uydularından sadece bazılarıdır. Cassini, insanoğlunun şimdiye kadar başlattığı muhtemelen en nefes kesici keşif görevlerinden biridir. Cassini-Huygens Sondası, 11 yıla yakın süredir güneş sistemimizin en büyük gezegenlerinden, muhteşem gaz devi Satürn'ün fotoğraflarını bize gönderiyor. Güneş sisteminin uzak köşelerine gönderdiğimiz birçok uydu da dahil olmak üzere, özellikle Satürn'ün yörüngesine oturması için gönderilmiş Cassini uydusu sayesinde elde edilen bilimsel verilerle, gezegene ve astronomiye dair birçok yeni bilgi edindik. Aynı zamanda Cassini, bu gezegenin göz alıcı fotoğraflarını çekti. Aslen Temmuz 2004 ila Mayıs 2008 arası çalışması beklenen Cassini-Huygens görevinin süresi önce Eylül 2010'a, sonra 15 Eylül 2017'ye kadar uzatıldı. 2017 yılının Eylül ayındaysa yörüngeden düşürülerek Satürn'e çarptırıldı ve görev böylece sona ermiş oldu. Tabii ki, ondan sonra bize kalan görüntüler onun fiziki formundan çok daha ötelere kadar kalacak. İşte Cassini'den en unutulmaz ve etkileyici görüntülerden bazıları... Bu görsel, Cassini uzay aracı Satürn etrafındaki yörüngesinde dolanırken 2 Ocak 2010 tarihinde çekildi. Görünür bölgede çekilen bu görsel, Satürn'ün doğal renklerini yansıtıyor. Fotoğrafın sağ tarafında, yani Satürn'ün aydınlandığı tarafta Güneş olduğu için, o an geceyi yaşayan bölgesi de görünüyor. Keza bu gölgenin halkalarının üzerine düşüşü ve hatta halkaların Satürn üzerine gölge yapışı bile görülebiliyor. Bu fotoğraf yaklaşık 2.3 milyon kilometre uzaklıktan çekildi. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Dünya'dan bakıldığı Satürn hiçbir zaman hilal evresinde görülmez. Bir gezegende hilal evresini görebilmeniz için onun Dünya ile Güneş arasında yer alması gerekir. Fakat Cassini, Satürn'e oldukça yaklaştığı ve uygun konuma geldiği için bunu görebiliyor. Fotoğrafta halkaların gezegen üzerinde oluşturduğu gölge ve Satürn'ün gölgesinin, halkalarını nasıl da gölgede bıraktığı daha dramatik bir şekilde görülebiliyor. 2005 yılında Cassini tarafından çekilen bu görselde, Satürn'de alışık olmadığımız türden bir renk cümbüşü var. Gezegenin kuzey yarı küresinde mavi tonlarında parlamalar görülüyor. Aslında bu durum, Dünya'da gökyüzünün mavi olmasıyla aynı nedene dayanıyor. Fakat Satürn'e doğrudan bakıldığında genellikle onun sarı rengi baskın gelip bu maviliği görmemizi engelliyor. Lakin Satürn'ün güney yarı küresinde durum aynı değil. Bu durumla ilgili hipotezler ortaya atılmış olsa da henüz nedeni tam olarak bilinmiyor. Tıpkı bir önceki fotoğraftaki gibi Satürn'ün mavi tonlarını görüyoruz. Yine Cassini tarafından (ama bu sefer 2006 yılında çekilen) bu fotoğrafta halkaları görebildiniz mi? Cassini tam olarak halkalara dik bir konumdayken bu fotoğraf çekilmiş ve görselde boylu boyunca uzanan bir çizgi şeklinde ancak görülebiliyor. Çünkü halkalar devasa genişlikte olsalar da kalınlığı yalnızca 10 metre dolaylarında (bazen 1 kilometreye kadar çıkabiliyor). Halkaların Satürn üzerinde oluşturduğu gölgenin boyutu ise inanılmaz düzeylerde ve gezegenin kuzey yarı küresini neredeyse kaplamış. Halkaların yanındaki nokta dikkatinizi çekti mi? Bu ufak nokta yalnızca 500 kilometre genişliğindeki Enceladus uydusu. 2014 yılında Cassini tarafından kızılöte spektrumda çekilen bu Satürn fotoğrafında, gezegenin atmosferik yapısındaki birçok detay göze çarpıyor. Fakat esas göze çarpan yapı kutuptaki altıgen yapısı. Bu yapının nasıl oluştuğu ve varlığını koruduyla ilgili birçok hipotez ortaya atıldı ve çalışma ortaya kondu. Bazı açıklamalar gayet iyi dursa da hala tam olarak bir fikir birliği oluşmuş değil. Cassini uydusu 2006 yılında yalnızca 12 saatliğine Satürn'ün gölgesinin içerisindeydi. Bulunduğu yerden Güneş'i örterek tutulmaya sebep olan Satürn'ün bu muhteşem, parıldayan fotoğrafını çekti. Güneş'in parıldamasının bir ucu fotoğrafta gezegenin sol altında görülebiliyor. Halkaların hemen sol üstünde belli belirsiz görülen nokta dikkatinizi çekti mi? O soluk mavi nokta, dünyamız.


Kusurlu bir reaktör tasarımının, yeterli eğitime sahip olmayan personelin ve güvenlik kültürü eksikliğinin meydana getirdiği bu kazada; resmi rakamlara göre kazanın meydana geldiği gün 2 kişi ve kazadan birkaç hafta sonra da 28 kişi olmak üzere toplamda 30 kişi akut radyasyon sendromu etkisiyle hayatını kaybetmiştir. Çernobil Güç Kompleksi ve BölgeUkrayna'nın Kiev kentine 130 kilometre, Beyaz Rusya'ya 20 kilometre uzakta bulunan güç kompleksi, RBMK-1000 tasarımına sahip 4 nükleer reaktörden oluşmaktaydı. 1970 ile 1983 yılları arasında inşaatı tamamlanan 4 reaktörün yanı sıra, kaza gerçekleştiğinde 2 reaktörün de inşaatı sürmekteydi. Kompleksin yer aldığı bölgeye 3km uzaklıkta bulunan Pripyat'ın nüfusu yaklaşık 50.000; bölgeye 15km uzaklıkta bulunan Çernobil'in nüfusu ise yaklaşık 12.000'dir. 30km'lik bir yarıçap içerisinde bulunan toplam nüfus yaklaşık 125.000'dir. RBMK TasarımıSovyet tasarımı olup, moderatörolarak grafit kullanılan RBMK-1000'ler, yakıt olarak %2 oranında zenginleştirilmiş uranyum dioksit kullanmaktadırlar. Sistemde kullanılan su, hem soğutucu hem de türbinleri besleyen buhar görevi görmektedir. Moderatör olarak grafit kullanımının; nötron kaçaklarını azaltmak, yüksek ısı kapasitesine sahip olmak gibi avantajları bulunmaktadır. Yakıt çubuklarının etrafında bulunan basınçlı tüplerin içerisinden su geçmektedir. Geçen bu su, yakıt çubuğunda gerçekleşen fisyon sonucu oluşan enerji ile ısınır. Isınan su, buhar jeneratöründe buhar haline getirilir ve oluşan buhar, türbinleri besler. Tüm reaktörlerin çalışma prensibi genel itibariyle aynı olduğu için, ayrıntılara girmiyoruz. Reaktörlerin çalışma prensipleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için "Nükleer Reaktörler" yazımıza bakabilirsiniz. RBMK tipi reaktörleri diğer reaktör tiplerinden ayıran özellik, sahip oldukları "pozitif boşluk reaktivite katsayısı"dır. Yazımızda da üzerinde duracağımız asıl konu budur. Boşluk Reaktivite KatsayısıYukarıda da bahsettiğimiz gibi, reaktör su ile soğutulmaktadır ve aynı su, buhar üretiminde de kullanılmaktadır. Genel itibariyle, çekirdekten geçen su sıvı halde olmasına rağmen, içerisinde belirli bir miktar su buharı da içerir. Sıvı haldeki su, su buharından daha iyi bir nötron soğurucudur. Bu sebeple, çekirdekten geçen sıvı haldeki suyun, içinde bulunan su buharına oranı, çekirdeğin reaktivitesindeki değişim hakkında bizlere bilgi verir. Eğer ki, boşluk katsayısı negatifse, çekirdekteki buhar artışı, reaktivitenin düşüşü anlamına gelir. Nükleer reaktörler hakkındaki yazımızda anlattığımız basınçlı reaktörlerde olduğu gibi, negatif boşluk katsayısına sahip reaktörlerde, su hem moderatör hem de soğutucu görevi görür. Buhar artışı, nötronların yavaşlamasına ve fisyon yapabilir hale gelmesine engel olacağından, bu tip reaktörlerde reaktivitenin düşmesine sebep olur. Batıda kullanılan neredeyse bütün nükleer reaktörlerde, boşluk reaktivite katsayısı negatiftir. Bu özellik, reaktörlerde bulunan en temel güvenlik önemlerinden birisidir. RBMK tipi reaktörlerde ise, moderatör ve soğutucunun farklı olmasından ötürü, buhar artışı, yakıta ulaşan termal nötron sayısını arttırmaktadır. Yakıta ulaşan termal nötron sayısındaki artış da, reaktivitenin artmasını sağlar. Bu tip reaktörlerde, boşluk reaktivite katsayısı pozitiftir. Çernobildeki kaza anında, boşluk reaktivite katsayısı öyleysine yüksekti ki, sistem tarafından üretilen güç artışı, daha fazla buhar üretimini mümkün kıldı. Artan buhar oranı, hem soğrulan nötron sayısını azalttı hem de suyun çekirdeği soğutma gücü, bu sebeple azalmış oldu. Bu korkunç döngü sonucunda güç, reaktörün verilen kapasitesinden 100 kat daha yüksek bir seviyeye ulaştı. Moderatör ve soğutucusu farklı olan modern tasarımlarda, bu kısır döngüye girilmemesi için ikincil bir kapatma sistemi bulunmaktadır. Ancak Çernobilde kullanılan RBMK tipi reaktörlerde, ne yazık ki bu ikincil sistem bulunmamaktadır. Sistemdeki Kontrol ÇubuklarıReaktörde, toplamda 211 adet kontrol çubuğu bulunmaktaydı. Bunlar 3 grupta sınıflandırılabilir. Reaktör çekirdeğindeki dengesiz güç dağılımını engellemekle görevli otomatik kontrol çubukları, elle işletilen kontrol çubukları ve tehlike anında reaktörü durdurmaya yarayan kontrol çubukları. Gelecek yazılarımızda, kazaya sebep olan kararlardan ve patlamanın nasıl meydana geldiğinden bahsedeceğiz. Ardından da, kaza sonucu açığa çıkan radyoaktif materyal ve bunun etkileri üzerine konuşacak, sonuçları değerlendireceğiz.


Her cisim belirli düzeyde ışıma yapar, yani radyasyon yayar. Bu ışımanın bir kısmı,iyonize edici değildir, yani düşük enerjilidir. Diğer kısmı ise, çeşitli element atomlarının radyoaktif izotoplarının bozunmasıyla oluşan, iyonize edici sınıfa giren radyasyondur. Örneğin, mikrodalga veya her gün yanımızda taşıdığımız cep telefonları da radyasyon yayar. Ancak bunlar iyonize edici sınıfa girmez ve insan sağlığına, kanıtlanmış bir zararları yoktur. Gerek söz konusu haberlerde gerekse bu metinde söz edilecek radyasyondan kastedilen, radyoaktif bozunuma uğrayan radyoaktif maddenin gama ışıması başta olmak üzere, çeşitli bozunum mekanizmalarıyla ortaya çıkarttığı, iyonize edici radyasyondur. Aşırı küçük olduğundan ötürü rüzgar veya çeşitli yollarla taşınabilen belki de en önemli radyoaktif partikül İyot-131'dir. Radyasyon ölçümü için kullanılan çeşitli ölçüm aletleri vardır. Bunlardan birisi de, Geiger sayacı adı verilen cihazdır. Ancak bu cihaz, ışıma miktarı ile ilgilidir ve doku hasarıyla ilgili ya da maruz kalınan doz ile ilgili doğrudan bilgi vermez. Üretilen dozimetreler, bu ölçümün yapılmasında kullanılabilir. Doku zararını tespit etmek için sievert veya milisievert birimleri kullanılır. Sievert birimi, 1 Gray'lik x ve gama ışını ile aynı biyolojik etkiyi meydana getiren radyasyon miktarıdır. Gray ise, radyasyona maruz bırakılan 1 kilogramlık maddeye aktarılan 1 Joule'lük enerjiyi veren radyasyon miktarıdır. Yani Gray, alınan dozu Joule cinsinden verir. Örneğin tuğla veya çimento ile yapılan bir binada oturan herkes yılda 0,7 mSv radyasyona maruz kalmaktadır. Yağmur veya diğer yağış şekilleriyle İyot-131 başta olmak üzere radyoaktif izotoplar taşınabilir ve yeryüzüne yağabilir. Yakın dönemde yaşanan en büyük nükleer felaket olan ve Japonya'daki 9 büyüklüğündeki depremden sonra meydana gelen Fukuşima Nükler Santralikazasında da atmosfere radyoaktif madde salınmıştır. Bu radyoaktif partiküllerin ABD'ye ve İzlanda'ya kadar ulaştığı rapor edilmiştir. 15 Mart 2011'de yani kazadan 4 gün sonra, kazanın yaşandığı binada ölçülen radyasyon değeri saatte 400 mSv idi. Ancak aynı günde 240 km uzaklıktaki Tokyo'da ölçülen değer normalin 22 katıydı. Tokyo için normal değeri 0.126 mSv olduğundan, o gün birkaç saat boyunca insanlar 2.5 mSv radyasyona maruz kaldılar. Bu radyasyon miktarının etkisini anlamak için, bir örnek vermek faydalı olacaktır. 2.5 mSv, sıradan bir insanın hastaneye bilgisayarlı tomografiye akciğer için girdiğinde maruz kalacağı radyasyonun yarısı bile değildir. Benzer şekilde Çernobil Nükleer Santrali patladıktan sonra tüm dünyaya radyoaktif izotoplar taşınmıştır. Bu izotopların bazıları yağmur olarak yeryüzüne inmiştir. Örneğin yayınlanan pek çok çalışmada Çernobil sonrası yağan yağmurlardaki radyoaktivite değerleri gözlenmiştir.