Bu yazıda gözün yapısına basit bir şekilde benzemesi, muhteşem görüntüsü ve şaşırtıcı simetrisi ile popüler kültürde Sauron'un ya da Tanrı'nın Gözü olarak da bilinen Helis Bulutsusu'nu inceliyoruz. Orijinal adı The Helix veya Helix Nebula olan bu bulutsu aynı zamanda NGC 7293 katalog adıyla da biliniyor. Güneş'imize yaklaşık 694 ışık yılı uzaklıkta konumlanmış olan Helis Bulutsusu, ayrıca bize en yakın gezegenimsi bulutsu olma özelliğine sahip. Kova Takımyıldızı sınırları içerisinde bulunan Helis Bulutsusu'nun Alman astronom Karl Ludwig Harding tarafından 1824'den önce keşfedildiği tahmin ediliyor. Helis Bulutsusu, görsel benzerlikleri nedeniyle sıklıkla Kedi Gözü Bulutsusu (NGC 6543) ve Halka Bulutsusu (M57) ile karıştırılabiliyor. Helis Bulutsusu da diğer gezegenimsi bulutsular gibi, Güneş benzeri düşük kütleli bir yıldızın yaşamının son evrelerinde dış katmanlarını uzaya püskürtmesiyle oluşmuş bir bulutsu. Bulutsunun merkezinde yer alan ölü yıldızın dışarıya püskürttüğü gaz ve tozlar da, bulutsunun muhteşem halkalarını meydana getiriyor. Yıldızın ölümü sırasında dışarıya doğru genişlemiş olan ve fotoğraflarda da kolayca görebildiğimiz ana halka, iç ve dış halka olmak üzere ikiye ayrılıyor. Bu iki halka, birbirlerine dik açıya yakın bir eğim ile konumlanmışlar (73 derecelik eğim). Eliptik şekilli halkalardan en içte bulunan halka, yaklaşık 1.7 ışık yılı çapında ve bundan 6560 yıl önce merkezden dışarı doğru itildiği tahmin ediliyor. Bu halka, yaklaşık 2.5 ışık yılı çapındaki dış halka tarafından çevrelenmiş. Dış halkanın ise iç halkadan yaklaşık iki kat daha önce, yani yaklaşık 12.100 yıl önce merkezden dışa itildiği düşünülüyor. Ana halkanın da dışında, yani en dışta gaz bulutları ile kaplanmış en geniş halka ise yaklaşık 5.7 ışık yılı çapında ve merkezdeki yıldızın kırmızı dev aşamasındayken yaydığı iyonize gazları temsil ediyor. Helis Bulutsusu'nun sahip olduğu en ilginç yapılardan biri de şüphesiz iç halkada bulunan devasa büyüklükteki gaz ve toz boğumları. Bu boğumlar, iç halkada kuyruklu yıldızlara benzer bir yapıda bulunuyorlar ve merkezdeki beyaz cüceyi işaret edermişçesine duruyorlar. Merkezden birkaç trilyon kilometre uzaklıkta bulunan bu boğumların uzunlukları ise birkaç milyar kilometre arasında değişiyor. Aynı zamanda birkaç milyar kilometre, içerisinde bulunduğumuz Güneş Sistemi'nin birkaç katı kadar anlamına geliyor. Yani Helis Bulutsusu'nun fotoğraflarında, iç halkada minik boğumlar şeklinde zorlukla görebildiğimiz bu yapılar bile aslında devasa büyüklükteler. Bu küçük boğumların arkalarında bulunan daha soluk, kuyruk benzeri yapılar 150 milyar kilometreye kadar uzanabiliyorlar. Dünya-Güneş arası mesafenin 150 milyon kilometre olduğunu düşünürseniz, herhalde bulutsunun ve boğumların ne kadar büyük olduğunu aklınızda biraz canlandırabilirsiniz. Bu ilginç, aynı zamanda da devasa büyüklükteki boğumlar, farklı sıcaklıktaki gazların Rayleigh-Taylor Dengesizliği adı verilen bir olay sonucu parçalanıp yoğunlaşması ile oluşuyor. Son olarak Helis Bulutsusu'nun bir başka gezegenimsi bulutsu olan Halter Bulutsusu'na karakteristik ve fiziksel özellikler bakımından oldukça benzediğini de ekleyelim.


Hem Fareler, Hem de İnsanlar İçin Büyük Bir Adım! Mars'ta Nasıl Hayatta Kalabileceğiz? 20 Fare Bunu Çözebilmemiz İçin Uzaya Gidiyor!SpaceX tarafından, cuma sabahı Florida'nın Cape Canaveral Hava Kuvvetleri İstasyonundan hedefi Uluslararası Uzay İstasyonu olmak üzere bir Falcon 9 roketi fırlatıldı. İnsansız olmasına rağmen, roket bazı önemli yolcular taşıyor. Bu yolcular, 20 laboratuvar faresinden oluşuyor. Fareler, Northwestern Üniversitesi Uyku ve Günlük Biyoloji Merkezi tarafından yapılan bir çalışmanın bir parçası. On farenin 90 gün boyunca yörüngede kalarak rekor kırması, kalan on tanesinin de 30 gün sonrasında Dünya'ya geri gelmesi planlanıyor. Araştırmacılar, farelerin sirkadyen ritimlerini (24 saatlik devirlerde meydana gelen biyolojik süreçleri), mikrobiyomlarını ve diğer fizyolojik süreçlerini nasıl etkilediğini görecekler. Bu yeni çalışma, CSCB araştırmacılarının da üzerinde çalıştığı, NASA'nın İkizler Araştırmasına dayanıyor. Bu proje için astronot Scott Kelly bir yılını ISS'de geçirirken yine bir astronot olan ikiz kardeşi Mark yeryüzünde kalarak kontrol görevi yaptı. Bu yılın başlarında NASA çalışmanın ön bulgularını yayınladı ve Scott'un uzaydaki günlerinin genlerinin yüzde 7'sini etkilediğini belirtti. ISS'ye giden 20 farenin de, bir NASA araştırma tesisinde Dünya'da kalacak özdeş kardeşleri mevcut. Orada, yükseklerde uçan kardeşleri ile aynı koşulları, yani aynı aydınlatma, aynı sıcaklıklar ve çalışmaları sadece üç günlük bir fark ile yaşayacaklar. Fareler ve insanlar biyolojik olarak farklı olsalar da umut edilen şey; bu koşulların neredeyse aynı olan tekrarının, uzayın bedene olan etkisini anlamamız konusunda İkizler Araştırması'ndan daha iyi sonuçlar verebilmesidir. Sonuçta Scott ISS'de iken, erkek kardeşi yeryüzünde yaşamaktaydı ve çalışmanın sonucunu etkileyecek şeyler yapmış olma olasılığı var. Uzay'da kalmanın, görme kaybı, kanser, psikolojik rahatsızlıklar gibi sayısız sağlık sorunlarına yol açabileceği riskini zaten biliyoruz. Ancak uzayda uzun bir süre kalan bir insan bedeninin tam olarak nasıl etkileneceğini bilmiyoruz. Mars'a yapılacak bu yolculuğun birkaç yıl alacağı düşünülürse, komşu gezegenimize birilerini göndermeden önce bunu anlamaya ihtiyacımız var. 90 gün kulağa çok uzun gelmese de bu bizim hayatımızda 9 yıla denk bir süre. Bu yüzden bu küçük astronot fareler, yaşamımızın küçümsenemeyecek bir kısmını Dünya atmosferinin ötesinde geçireceğimizde ne olacağını bilmemizin birer anahtarı olabilirler.


Diş yapılarının tüketilen materyalin et veya bitki olmasına göre değişim göstermesi, aynı zamanda paleontolojik çalışmalarda geçmişte yaşayan canlıların beslenme biçimleri hakkında da bilgi sağlamaktadır. Yalnızca bununla kalmaz, aynı zamanda herbivor canlılar onlarla mutualistik bir şekilde yaşayan bağırsak florasına da sahiptir. Bunun nedeni bitki materyalini sindirmenin, eti sindirmeye göre daha karmaşık olmasıdır. Genellikle bu bağırsak florası selüloz sindiren protozoalar veya bakterilerden oluşur. Herbivora, Latince küçük bitki ya da ot anlamına gelen herbakelimesi ile yemeyi ifade eden vorarekelimesinden türemiştir. Türkçede herbivor için otobur ya da otçul kelimesi de kullanılır. İki temel beslenme biçimi vardır. Bunlardan birincisi yer seviyesinde bulunan otların tüketilmesi , ikincisi ise yaprak, gövde ve ağaç kabuğu gibi materyallerin tüketilmesidir . Çoğunlukla canlılar bu ikisini birden yapabilir, bu nedenle ayrımı yapabilmek için diyetlerinin en az %90'ının bunlardan birinden oluşması tanımı yapılmıştır. Örneğin bu duruma göre inekler bazen yaprak gibi materyaller tüketebilse de çoğunlukla otlama yoluyla beslendiği için birinci gruba girer. İkisinin karışık olduğu durumda, canlının yaptığı bir seçim söz konusudur ve bu seçim genellikle canlının ağırlığıyla alakalıdır. Daha ağır olanlar daha fazla bitki materyali tüketmeye ihtiyaç duyduğundan, tükettikleri besin konusunda daha az seçici olma eğilimindedir. Bunun yanı sıra daha hafif olanlar ise öncelikle daha yüksek kaliteli besini tüketme eğilimi gösterirler. Bu beslenme stratejisini izah edebilmek için ortaya farklı fikirler atılmıştır. Bunlardan birisi hayvanın boyutuna göre beslenme biçimini açıklayan Kleiber yasasıdır. Bu yasaya göre hayvanın boyutu büyüdükçe küçük olan hayvanlara kıyaslandığında, birim kütle başına daha az besin tüketmeleri gerekir. Bir başka deyişle canlının ağırlığı, metabolizma hızından daha hızlı artmaktadır. Herbivorlar tükettikleri besinlere göre tıpkı karnivorlardakigibi alt gruplara ayrılırlar.


Gelin Sizi Kuark Yıldızları'ndan Tüytopları'na, Yıldızımsılardan Donmuş Yıldızlara Bir Yolculuğa Çıkaralım... Tarihin erken devirlerinden beri yıldızlar insanları etkilemiştir. Modern bilim sayesinde artık yıldızların yapısı ve türleri hakkında çok daha fazla bilgiye sahibiz. Bu alandaki bilgi birikimi gün geçtikçe artıyor ve astrofizikçiler evrende var olabilecek teorik yıldız türleri ileri sürüyorlar. Teorik yıldızlar esasen yıldız-benzeri yapılar olsa da yıldızların kimyasal yapısı ve füzyon enerjisi kaynağı ile ilgili standart karakteristik özelliklerini taşımaz. Bu listedeki yıldızlar fiziksel araştırmanın en uç noktasındadır ve doğrudan gözlemlenmemiştir. Tabii ki şimdilik... Ama gözleneceklerine dair de bir garanti veremiyoruz. Sadece kağıt üzerinde, fikirlerle var olduklarını düşünebiliriz. Bu fikirler bazen çok mantıklı görünse de, pekala bir gerçeklik ifade etmeyebilir. Hiç Gözlenmemiş 10 Tuhaf Yıldız Tipi! Ömrünün sonuna gelmiş bir yıldız, kendi üstüne çökerek bir beyaz cüce, nötron yıldızı ya da karadeliğe dönüşebilir. Eğer yıldız yeterince yoğunsa süpernova patlamasından önce, yıldızın kalıntıları bir nötron yıldızı oluşturacaktır. Bu durum meydana geldiğinde yıldız aşırı sıcak ve yoğun bir hal alır. Çok fazla madde ve enerjiyle kendi üzerine çökmeye başlar ve bir "tekillik" oluşturur. Ama merkezdeki fermiyonik parçacıklar Pauli dışlama ilkesine boyun eğer. Bu da nötronların aynı kuantum durumu içerisine sıkıştırılamayacağı anlamına gelir. Yani çöken maddeye karşı bir itme kuvveti uygulanarak dengeye ulaşılmış olur. On yıllar boyunca astronomlar, nötron yıldızının denge halinde kalacağını varsayıyorlardı. Ancak kuantum teorisi daha gelişmiş hale geldiğinde astrofizikçiler nötron çekirdeğinin dejeneratif basıncı başarısız olduğunda ortaya çıkan yeni bir yıldız türü önerdiler. Buna kuark yıldızı adı verildi. Yıldız kütlesinin basıncı arttıkça nötronlar parçalanarak bileşenleri olan kuarklara ayrılır. Bu parçacıklar, yoğun basınç ve enerji altında eşleşerek proton ve nötron gibi hadronlar oluşturmak yerine, bağımsızca var olabilir. "Tuhaf madde" olarak isimlendirilen bu kuark çorbası inanılmaz derecede yoğun olabilir. Astrofizikçiler halen bu yıldızların tam olarak nasıl biçimleneceği üzerine tartışıyorlar. Bazı teoriler, çöken yıldızın kütlesinin, karadelik oluşturmak için gerekli kütleyle nötron yıldızı için gerekli kütle arasında olduğunda ortaya çıktıklarını belirtiyor. Diğer araştırmacılar ise daha ilginç mekanizmalar öne sürüyorlar: Öne çıkan bir kurama göre; zayıf etkileşimli büyük kütleli parçacık içerisindeki tuhaf madde bir nötron yıldızı ile çarpıştığında kuark yıldızı oluşuyor. Buradaki çarpışma bir anlamda çekirdeğe tuhaf maddenin tohumunu atmış oluyor ve dönüşümü başlatıyor. Bu durum meydana gelirse, nötron yıldızı, bir yandan tuhaf madde çekirdeğine sahip olurken etkin bir şekilde nötron yıldızı olarak görünmesini sağlayan kabuğundaki nötron yıldızı malzemesini koruyacaktır. Kuark yıldızları bulunamamış olsa da gözlemlenen birçok nötron yıldızı belki gizli birer kuark yıldızı olabilir. Kuark yıldızı, bir yıldızın ömrünün ölmeden önceki son aşaması olarak görülüyorken, fizikçiler kuark yıldızı ve karadelik arasında var olabilecek bir başka kuramsal yıldız ileri sürdüler: "Elektrozayıf yıldız" olarak adlandırılan bu kuramsal tür, elektrozayıf kuvvet olarak bilinen; zayıf nükleer kuvvet ve elektromanyetik kuvvet arasındaki karmaşık etkileşimlerden dolayı dengeyi sürdürebilir. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Bir elektrozayıf yıldızda, yıldızın kütlesinden gelen basınç ve enerji, kuark yıldızının tuhaf madde çekirdeğini baskılar. Enerji şiddetlendiğinde elektromanyetik ve zayıf nükleer kuvvetler karışır ve iki kuvvet arasında ayrım kalmaz. Bu enerji seviyesiyle çekirdekteki kuarklar; elektronlar ve nötrinolar gibi leptonlarına parçalanır. Tuhaf maddenin çoğu nötrinolara dönüşür ve açığa çıkan enerji yıldızın çökmesini durduracak yeterli dışa doğru kuvveti sağlar. Araştırmacılar, bir elektrozayıf yıldız bulma konusunda hevesliler. Çünkü böyle bir yıldızın çekirdek özellikleri, evrenin Büyük Patlama'dan saniyenin milyarda biri kadar sonrasından farksız olur: Evren tarihinin o anında da zayıf nükleer kuvvet ve elektromanyetik kuvvet arasında ayrım yoktu. Üstelik, bahsi geçen zaman dilimiyle ilgili kuram geliştirmenin zorluğu da meşhurdur. Bu yüzden bir elektrozayıf yıldız bulmak, kozmolojik araştırmalar açısından müthiş bir destek olurdu. Bir elektrozayıf yıldızın evrenin en yoğun nesnelerinden biri olması beklenir. Elektrozayıf yıldızın çekirdeği bir elma büyüklüğünde olabilir ama dünyanın kütlesinin iki katını içerir; bu, bu yıldızları, daha önce gözlenen herhangi bir yıldızdan daha yoğun yapar. 1977'de Kip Thorne ve Anna Zytkow, "Thorne-Zytkow Nesnesi" adlı yeni bir yıldız türünü detaylandıran bir makale yayımladılar. TZN, bir kırmızı süperdev ve küçük, yoğun nötron yıldızının çarpışmasıyla oluşan bir hibrit yıldızdır. Bir kırmızı süperdev aşırı derecede büyük bir yıldız olduğundan bir nötron yıldızının onun iç atmosferine kadar bir gedik açması yüzlerce yıl alır. Yıldızın içine doğru oymaya devam ettikçe ağırlık merkezi denilen iki yıldızın yörünge merkezi, süperdevin merkezine doğru hareket edecektir. Nihayetinde iki yıldız, büyük bir süpernovaya ve sonunda ise bir karadeliğe yol açacak şekilde birleşecektir. Eğer gözlemlenirse, TZN, başlangıçta tipik bir kırmızı süperdev gibi görülecektir. Bununla birlikte TZN, bir kırmızı süperdeve göre çeşitli olağandışı özellikler taşır. Sadece kimyasal yapısı açıkça farklı olduğu için değil, aynı zamanda nötron yıldızının oyulması içeriden patlayan radyo dalgalarına neden olacağı için... Bir TZN bulmak aşırı derecede zordur. Çünkü özellikleri normal bir kırmızı süperdevden çok ince çizgilerle ayrılır. Ayrıca yıldızların daha sıkışık şekilde bir arada olduğu Samanyolu'nun merkezine yakın bölgelerde ortaya çıkması beklenmektedir. Yine de bu durum astronomların bir "yamyam yıldız" bulma konusunda çalışmasına engel olmadı. Ve 2014'te HV 2112 adlı süperdevin muhtemelen bir TZN olduğu duyuruldu. Araştırmacılar HV 2112'nin bir kırmızı süperdevde beklenenden çok daha yüksek miktarda metalik elementler içerdiğini buldular. HV 2112'nin kimyasal tertibi, 1970'lerde Thorne ve Zytkow'un ortaya koyduğu kuramla uyuşuyordu. Bu yüzden astronomlar onu ilk bulunan TZN için güçlü bir aday olarak değerlendiriyorlar. Daha fazla araştırma gerekiyor ancak insanlığın ilk kez bir yamyam yıldız keşfetmiş olması ihtimali heyecan verici. Standart bir yıldız, hidrojen yakıtını füzyonla helyuma dönüştürür ve kendisini bu işlemin dışa doğru basıncıyla destekler. Ancak hidrojen sonsuza kadar yetmez ve eninde sonunda yıldızın daha ağır elementleri yakması gerekir. Ne yazık ki bu daha ağır elementlerden açığa çıkan enerji hidrojen kadar fazla değildir. Böylece yıldız soğumaya başlar. Yıldız sonunda süpernova olduğunda evreni yeni yıldızlar ve gezegenlerin oluşmasında rol oynayan metalik elementler ile besler. Evrende zaman ileriye doğru aktıkça, daha fazla yıldız patlar. Astrofizikçiler evren yaşlandıkça toplam metal içeriğinin arttığını göstermişlerdir. Geçmişte, yıldızlarda neredeyse hiç metal yoktu ancak gelecekte yıldızlar fazlasıyla artan bir metal içeriğine sahip olacaklar. Evren yaşlandıkça, varsayımsal donmuş yıldız da dahil olmak üzere yeni ve alışılmadık türlerde metal yıldızları biçimlenecektir. Bu türde bir yıldız fikri 1990'larda öne sürüldü. Evrende metal bolluğu olursa yeni oluşan yıldızların cüce yıldız olmak için daha düşük bir sıcaklığa ihtiyacı olur. Böyle bir ortamda 0,04 Güneş kütlesi olan en küçük yıldızlar, nükleer füzyonu 0 C'de sürdürerek cüce yıldız olabilir. Bu yıldızlar donmuş ve buz bulutlarıyla kaplanmış olurdu. Uzak gelecekte bu türden donmuş yıldızlar, soğuk ve kasvetli bir evrende çoğu normal yıldızın yerini alacaktır. Karadeliklerin birçok kafa karıştırıcı özelliği ve paradoksları olması hiç şaşırtıcı değildir. Karadelik matematiğine ilişkin bu problemlerin üstesinden gelmek için kuramcılar, çeşitli yıldız benzeri nesneler öne sürdüler. 2003'te bilim insanları, genel kanının aksine karadeliklerin aslında tekillik olmadığını ama "manyetosferik sonsuz çöken nesne" adında bir tür tuhaf yıldız çeşidi olduğunu iddia ettiler. MSÇN, çöken bir karadeliğin ışık hızından daha hızlı hareket ediyor görünmesi kuramsal problemine bir çözüm getirme girişimiydi. MSÇN, aslında normal bir karadelik şeklindedir. Madde kütleçekimi tarafından alt edilmiştir ve kendi üzerine çökmeye başlamıştır. Ne var ki bir MSÇN'de çarpışan atomaltı parçacıkların yarattığı dışa doğru basınç tarafından üretilen radyasyon, bir yıldız çekirdeğindeki füzyondan kaynaklanan basınç gibi değildir. Bu durum MSÇN'nin nispeten kararlı kalmasını sağlar. Asla dış olay ufku olmaz ve tamamen çökmez. Karadelikler nihayetinde kendi üzerine çöker ve buharlaşır. Ancak bir MSÇN'nin çökmesi sonsuz zaman alır. Böylece ebedi bir çökme durumuna girer. MSÇN kuramları bilgi dahil karadeliklerin birçok problemini çözüyor. Çünkü bir MSÇN asla çökmez, karadelikler gibi bilgi yok olma problemleri yoktur. MSÇN kuramları heyecan verici olsa da fizik camiası bunlara şüpheci yaklaşıyor. Kuasarların ışık veren yığılma diski ile çevrelenmiş karadelikler olduğu düşünülür. Bu yüzden astronomlar MSÇN ile aynı manyetik özelliklere sahip bir kuasar bulmaya çalışıyorlar. Sonuç bulunamasa da yeni teleskoplar kuramsal olarak daha fazla ışık tutması gereken karadelikleri gözlüyor. Şimdilik MSÇN karadelik problemleri için ilginç bir çözüm ama en önde geleni değil. Dünyaca tanınmış dört düşünür günümüzün en sıcak tartışmalarından birini ele alıyor. Steven Pinker ve Matt Ridley geleceğin daha güzel günler getireceğine dair Alain de Botton ve Malcolm Gladwell'e meydan okuyor. -Steven Pinker -Malcolm Gladwell Evrenin sonunda, sıcak yıldızların oluşamayacağı kadar metalik olacağı zamanlarda ortaya çıkacak donmuş yıldızlardan bahsettik. Peki ama spektrumun diğer tarafındaki yıldızlar? Popülasyon III yıldızları dediğimiz bu yıldızlar, Büyük Patlama'dan arta kalan başlangıçtaki gazlarla oluşmuştur. Yani ilk oluşan yıldızlardır. Bu sebeple metallik içerikleri düşüktür. Yıldız popülasyon şeması, Walter Baade tarafından 1940'larda kurulmuştur ve bir yıldızın metal içeriği olarak tanımlanmıştır. Aslında uzun bir zaman için sadece iki yıldız popülasyonu vardı. Ama modern astrofizikçiler Büyük Patlama'dan hemen sonra var olması gereken yıldızlar üzerine ciddi bir araştırmaya başladılar. Bu yıldızlarda ağır elementler yoktu. Eser miktarda muhtemel lityumun yanında sadece hidrojen ve helyumdan oluşuyorlardı. Popülasyon III yıldızları, absürt derecede parlak ve devasaydı, şimdiki yıldızların çoğundan büyüktü. Çekirdekleri füzyon için sadece normal elementlerden değil karanlık madde yok olma reaksiyonlarından da yararlanıyordu. İki milyon yıl gibi aşırı derece kısa ömre sahiplerdi. Sonunda bu yıldızlar bütün hidrojen ve helyumlarını yakıyor, füzyonla daha ağır elementler üretmeye başlayıp patlıyor, ağır elementleri evrenin dört bir yanına saçıyordu. Evrenin bu erken döneminden kalan bir şey yok. Eğer geriye kalan yoksa onları neden önemsiyoruz? Astronomlar Popülasyon III yıldızları ile çok ilgililer çünkü onlar, Büyük Patlama'da neler olduğunu ve evrenin erken dönemindeki evrimini daha iyi anlamamızı sağlayabilir. Bu girişimlerde ışık hızı astronomların dostudur. Işık hızının sabit değeri sayesinde astronomların aşırı derecede uzak yıldızları bulmaları mümkün olur aslında bir nevi zamanda geriye doğru bakarlar. Astrofizik ve Uzay Bilimleri Enstitüsü'nden bir grup astronom, şimdiye kadar denenenden çok daha uzak galaksilere bakmaya çalışıyor. Bu galaksilerin ışığının Büyük Patlama'dan birkaç milyon yıl sonrasına ait olması gerekir ve popülasyon III yıldızlarının ışığını içerebilir. Bu yıldızları çalışmak astronomların zamanda geri bakmasını sağlar. Bunun ötesinde bu çalışmalar bize nereden geldiğimizi gösterir. Zira bu erken dönem yıldızlar evrene, insanın varolmasını sağlayan yaşam için gerekli elementleri vermiştir. Yıldız gibi görünen ama yıldız olmayan kuasarlarla karıştırılmaması gereken yıldızımsı , sadece evrenin erken döneminde var olabilecek kuramsal bir yıldız türüdür. Daha önce bahsedilen Thorne-Zytkow Nesnesi gibi, yıldızımsılar da yamyam yıldız özelliği taşıyordu. Ancak ortasında bir yıldız yerine bir karadelik vardı. Yıldızımsılar iri popülasyon III yıldızlarından oluşurdu. Normal yıldızlar çöktüğünde süpernova olup geride bir karadelik bırakır. Yıldızımsıda ise nükleer maddeden yoğun dış tabaka çöken çekirdekten infilak eden enerjiyi emiyor ve süpernova olmadan kalıyordu. İçeride bir karadelik oluşurken yıldızın dış kabuğu zarar görmeden kalıyordu. Sürdürmek için füzyon enerjisinden daha fazlası gerekse de modern füzyon-temelli yıldızlar gibi yıldızımsılar da bir dengeye ulaşırdı. Karadelik çekirdekten yayılan enerji dış basıncın kütle çekimsel çöküşe direnmesini sağlardı. Yıldızımsı, içerideki karadeliğe düşen madde ve açığa çıkan enerjiyle beslenirdi. Açığa çıkan yüksek enerji nedeniyle aşırı derecede parlak ve Güneş'ten 7000 kat civarı daha büyük olurdu. Bununla birlikte yıldızımsı, bir milyon yıl içerisinde dış çekirdeğini kaybederdi. Ve arkada sadece iri bir karadelik kalırdı. Astrofizikçiler, bizimki dahil birçok galaksinin merkezinde bulunan süper büyük karadeliklerin kaynağının bu antik yıldızımsılar olduğunu belirten bir kuram ortaya koydular. Samanyolu bu tuhaf ve olağandışı yıldızlardan biriyle başlamış olabilir. Çağlar boyunca filozoflar maddenin en küçük biriminin ne olduğunu tartıştılar. Proton, nötron ve elektronların gözlenmesiyle bilim insanları evrenin temel yapısını bulduklarını düşündüler. Ancak bilim ilerledikçe her birisi evren anlayışımızı yeniden şekillendiren daha küçük parçacıklar buldu. Varsayımsal olarak bu sonsuza kadar gidebilir. Ama bazı kuramcılar preonun evrenin en küçük parçası olduğunu öne sürüyor. Bir preon, uzaysal boyutu olmayan bir nokta parçacıktır. Genelde fizikçiler elektron gibi parçacıkları nokta parçacık olarak tanımlarlar. Ama bu sadece elverişli bir modeldir. Aslında elektronun boyutları vardır. Kuramsal olarak, bir preonun ise yoktur. En temel atomaltı parçacık olabilirler. Preon araştırması şu anda rağbet görmese de bilim insanları preonlardan oluşan bir yıldızın neye benzeyeceğini tartışmaya devam ediyorlar. Bir preon yıldızının aşırı küçük olması gerekirdi öyle ki bir bezelye ile futbol topu büyüklüğü arasında. Bu küçük cismin Ay'ın kütlesi kadar bir kütleye sahip olmasını beklerdik. Preon yıldızları astronomik standartlar açısından ışık olsa da, gözlenen en yoğun nesne olan nötron yıldızlarından daha yoğun olurdu. Bu küçük yıldızlar çok çok zor görülebilirdi ve ancak kütle çekimsel kırılma ve gama ışını radyasyonuyla gözlemlenebilirdi. Bazı kuramcılar, preon yıldızlarını tespit edilemez doğalarından dolayı karanlık madde adayı olarak öne sürüyorlar. Bununla birlikte parçacık hızlandırıcı araştırmacıları preonları aramak yerine Higgs bozonu parçacığına odaklanmayı tercih ediyorlar. Bu yüzden preonun varlığını ya da yokluğunu kanıtlamak uzun zaman alabilir. Preonlardan yapılma bir yıldız bulmak için ise muhtemelen çok daha fazla zaman gerekecektir. Karadelikler hakkında en ilginç sorulardan biri içeriden bakınca neye benzediğidir. Fantastikten yüksek bilimsel bakış açısına kadar; sayısız film, kitap ve makale bu konu üzerinde durmuştur. Fizik camiasında bu konuda bir fikir birliği yoktur. Sıklıkla bir karadeliğin merkezi sonsuz yoğunluğa sahip boyutsuz bir tekillik olarak tanımlanır. Ama bu aslında ne anlama gelir? Modern kuramcılar, bir karadeliğin içerisinde neler olduğunu gerçekten bularak bu belirsiz tanımı açmaya çabalıyorlar. Bütün kuramlar içerisinde en etkileyicisi; karadeliğin merkezinde aslında Planck yıldızı denilen bir yıldızın olduğu kuramı. Planck yıldızı önerisinin ardındaki motivasyon, karadelik bilgi paradoksunu çözme gerekliliği. Karadeliği sadece tekillik noktası olarak düşünürsek o zaman bunun talihsiz yan etkisi karadeliğe giren bilginin yok olması olur ki bu durum korunum yasasını ihlal eder. Ancak karadeliğin ortasında bir yıldızın varlığı bu problemi çözebilir ve karadeliğin olay ufku üzerine problemlerin üstesinden gelmekte yardımcı olabilir. Planck yıldızı nükleer füzyonla desteklense de, tahmin edebileceğiniz gibi tuhaf bir canavardır. İsmi Planck yoğunluğuna yakın bir yoğunluğa sahip olmasından gelir. Enerji yoğunluğu, uzayın bir bölgesinin içerdiği enerjinin ölçüsüdür. Planck yoğunluğu metreküp başına 5,15x1096 kilogram gibi büyük bir miktardır. Bu çok fazla enerji demektir. Kuramsal olarak Büyük Patlama'dan hemen sonra evrenin içerdiği enerji kadardır. Maalesef bir karadeliğin içerisinde Planck yıldızı olsa bile onu göremeyiz ancak çeşitli astronomik paradoksların çözümü için ilginç bir fikirdir. Fizikçiler karmaşık fikirlere eğlenceli isimler takmayı severler. Tüytopu, uzayın sizi anında öldürebilecek bir bölgesine verilebilecek en hoş isim olsa gerek. Tüytopu kuramı, karadeliği sicim kuramının kavramlarını kullanarak açıklamaya yönelik bir girişimdir. Aslında Tüytopu, termonükleer füzyonla desteklenen akkor plazma atmosferi anlamında bir yıldız değildir. Daha ziyade, kendi iç enerjisiyle desteklenen bir karışık enerji sicimleri bölgesidir. Yukarıda belirtildiği üzere karadelikler ile alakalı esas problem içerisinde ne olduğunu çözmektir. Bu derin problem hem gözlemsel hem de kuramsal olarak bir gizemdir. Standart karadelik kuramları çeşitli çelişkilere yol açar. Stephen Hawking karadeliklerin buharlaştığını göstermiştir ki bu da içerisindeki bilginin sonsuza dek kaybolması anlamına gelir. Karadelik modelleri yüzeyi, içeri giren parçacıkları buharlaştıran yüksek enerjili bir güvenlik duvarı olacak şekilde gösterir. En önemlisi kuantum mekaniği kuramları karadelik tekilliğine uygulandığında çalışmaz. Tüytopu bu endişelere yöneliktir. Bir tüytopunun ne olduğunu anlamak için bir kağıt parçası gibi iki boyutlu bir dünyada yaşadığınızı hayal edin. Biri kağıdın üzerine bir silindir koyarsa bunu üç boyutta var olsa bile iki boyutlu bir çember olarak algılardık. Evrenimizde daha yüksek boyutlarda yapılar olduğunu hayal edebiliriz. Sicim teorisinde bunlara brane adı verilir. Daha yüksek boyutlu bir brane varsa biz bunu dört boyutlu duyularımız ve matematikle idrak ederiz. Sicim kuramcıları, karadelik dediğimiz şeyin aslında dört boyutlu uzay zamanımızla kesişen daha yüksek boyutlu bir sicim yapısını daha düşük boyutlu algımızla duyumsamamız olduğunu ileri sürdüler. Böylece karadelik gerçekte bir tekillik olmak yerine sadece uzay zamanımızın daha yüksek boyutlu sicimlerle kesişimi olur. İşte bu kesişim tüytopudur. Bu biraz ezoterik görünebilir ama hala hevesle tartışılmaktadır. Bununla beraber karadelikler aslında tüytopu dediğimiz yapılarsa bu birçok paradoksu çözer. Karadeliklerden çok az farklılıkları vardır. Tek boyutlu tekillik yerine tüytopu belli bir hacme sahiptir. Ancak belli bir hacmi olsa da köşeleri saçaklı yapacak belirli bir olay ufku yoktur. Aynı zamanda fizikçilere karadeliği kuantum mekaniği ilkelerini kullanarak tanımlama fırsatı sağlar. Artı olarak tüytopu, bilimsel dilde sahip olduğumuz eğlenceli bir isimdir.


Fizikçiler ilk kez, tek bir molekül içinde direkt olarak bir hidrojen bağını tespit etmeyi başardılar. Yani artık, evrendeki en küçük ve en çok bulunan elementi, bilim insanlarının daha önce yalnızca teorik olarak çalışabildiği noktadan bir adım öteye taşıyarak, gözlemsel olarak da inceleyebiliyoruz. Deney, görüntüleme aygıtlarımızın ne kadar hassas hale geldiğini de gösteriyor. Hidrojen bağları kimyasal bağlardan daha zayıf ve şimdiye kadar onları görmek imkansızdı. Şimdi ise, bilim insanları atomik kuvvet mikroskobu kullanarak onları net bir şekilde görselleştirebiliyorlar ve kuvvetlerini tam olarak ölçebiliyorlar. Bilim insanlarının daha iyi bir şekilde anlamaya çalıştığı evrendeki tüm elementler arasında hidrojen, muhtemelen en üst sırada yer alıyor. Çünkü hidrojen, evrendeki görünür kütlenin %75'ini ve tüm atomların %90'ından fazlasını oluşturur. Periyodik tablodaki neredeyse tüm ametallerle kolaylıkla bileşik oluşturur. Hepimizin, hidrojenin oksijen ve karbon ile oluşturduğu bağlar sayesinde var olduğunu da unutmayalım. Ayrıca, çok kararlı DNA çift sarmal yapınız için de hidrojen bağlarına teşekkür edebilirsiniz. Milyonlarca hidrojen bağı DNA'nızdaki baz çiftlerinin bozulmadan durmasını sağlar ve bu da hidrojen bağının, hayatın temel yapı taşlarından biri olduğu anlamına gelir. Ancak, en saf haliyle hidrojen bağı ile çalışırken bilim insanları için iki büyük zorluk var: Hidrojen, çok küçük bir atomdur ve zayıf bağları çok kolay kırılır, özellikle tek moleküller üzerinde çalışılması söz konusu olduğunda. Basel İsviçre Nanoscience Enstitüsü'nden araştırmacılar, Hidrojen atomu en küçük ve en çok bulunan atom fizikte ve kimyada çok önemlidir. Bunun üzerine çalışmak için birçok analiz yöntemi uygulanmış olsa da, hidrojen atomlarının doğrudan tek bir molekülde gözlemlenmesi büyük ölçüde keşfedilmemiş durumda. diyor. Pervaneye benzeyen konfigürasyonlarda propellane adı verilen hidrojen bileşiklerini kullanarak, İsviçre ekibi bir oksijen atomu ile iki hidrojen atomu arasındaki kuvveti ve mesafeyi başarıyla ölçtü. Araştırmacılar Hesaplamalarımız, çok zayıf hidrojen bağının karakteristik olan yönlü bağlantısının işaretini doğruluyor. Bir hidrojen atomuyla olan etkileşimin doğrudan ölçümü, DNA ve polimerler gibi üç boyutlu moleküllerin tanımlanmasının yolunu açıyor. diye anlatıyor. İki hidrojen atomunun her zaman yukarıya doğru bakacağı şekilde düzenlenmiş hidrokarbon bileşiklerini seçtiler. Ekip daha sonra bu molekülü, ufak kuvvetleri görselleştirip ölçebilen çok yüksek çözünürlüklü tarama sistemi mikroskopisi olan atomik kuvvet mikroskobuna tabi tuttu. Karbonmonoksit ile mikroskop ucunu büyüttüler ve mikroskop böylelikle hidrojene son derece hassas hale geldi. Ardından mikroskop ucu hidrojen atomlarına yeterince yaklaştığında hidrojen bağları doğrudan incelenebilecek şekilde oluşturulmuş oldu. Yukarıdaki örnekte, karbonmonoksit ucun alttaki propellan bileşiği arasındaki hidrojen bağı oluşumunu görebilirsiniz. Araştırmacılar, bu tür bir molekülde bulunan hidrojen bağlarının teorik hesaplamaları ile araştırmadan elde ettikleri sonuçları karşılaştırdıklarında, tam olarak eşleştiğini gördüler. Araştırmacılar Karbohidratlar; mühendislik, kimya ve yaşamın kalbinde bulunan en çeşitli ve işlevselleştirilmiş ürünlerden biridir ve hidrojen bu işlevlerinde kritik bir önem taşır. diyerek, hidrojenin önemine dikkat çekiyor. Artık hidrojen bağlarını doğrudan ölçebiliyoruz. Evrenin en temel yapı taşlarından birini yepyeni bir ışıkla görmek üzereyiz ve bu üst seviye fiziğin bizi nereye götüreceğini görmek için sabırsızlanıyoruz.


Bazı canlılar, hipertonik ortamda yaşayacak şekilde evrimleşmişlerdir. Tıpkı hipotonik ortamda, içerisine giren fazlalık suyu kontraktil kofulu sayesinde dışarı atan bazı protistalar gibi, balıklar da solungaçları sayesinde, kendilerine göre hipertonik ortam oluşturan tuzlu suda yaşayabilirler. Osmotik basınç sebebiyle solungaç hücrelerinden su kaybettiklerinden dolayı, gaz alışverişini gerçekleştirebilmek için deniz suyuyla temas eden büyük solungaçlara ihtiyaçları vardır. Bu su kaybını, bolca su içerek tolere ederler. Bu sırada aldığı fazlalık tuzu aktif olarak dışarıya atarlar. Bu olaya osmoregülasyon denir. Bitkilerde su ve çözünen maddelerin doğru şekilde ayarlanması bitkinin sağlığı için oldukça önemlidir. Eğer bitki yeterince su almasa, hücre dışı sıvı izotonik ve hipertonik hale gelir ve bitki hücresinin su kaybetmesine neden olur. Bu nedenle turgor basıncının da kaybedilmesiyle özellikle yapraklarda büzüşmeler başlar. Hipotonikortamda ise durum tam tersidir. Bu sefer konsantrasyon hücre dışında, hücre içine göre daha düşüktür. Dolayısıyla yarı geçirgen zar, ozmoz dolayısıyla hücre içerisine su dolarak hücrenin şişmesine neden olur. Bu hayvan hücrelerinde hücre membranın yırtılarak hücrenin ölmesine neden olabilir. Bitkilerde ise turgor basıncıyla sonuçlanır. İzotonikortamda ise iki konsantrasyon da birbirine eşittir. Bu nedenle hücre içinden dışarıya fark hücre üzerinde fark yaratacak bir geçiş olmaz. Fakat bu noktada hala yarı geçirgen hücre zarı su alıp verebilir, bu noktada sadece dengenin sağlanıyor olduğuna dikkat etmek gerek. Ozmoz, yarı geçirgen bir zar ile ayrılmış konsantrasyonu farklı iki ortamdan, konsantrasyonu düşük olandan yüksek olana çözücü moleküllerinin geçişidir. Ozmoz sayesinde iki ortamın konsantrasyonu eşitlenebilir. Burada yarı geçirgen zarın çözünmüş tüm maddeleri geçiremiyor olması önemli bir rol oynar. Bu nedenle konsantrasyonda eşitliğin sağlanabilmesi için, geçebilenlerin hareketiyle bu sağlanmak zorundadır.


Eğer bir bitki hücresi hipotonik ortama konulursa, hücre şişerek turgor durumuna geçer. Hayvan hücresi ise aşırı su alımına bağlı olarak patlayabilir. Bu olaya hemoliz adı verilir. Hayvan hücrelerinin yoğunluğu, saf suyun yoğunluğundan fazla olduğundan, saf su içerisine konması durumunda da hemolize uğrayabilir. Bu sebeple insanlar ve çoğu hayvan hücresi, mikroskop altında incelenirken izotonik ortamı sağlayan %0.9 NaCl çözeltisiyle beraber incelenir. Amip, öglena, paramesyum gibi bazı canlılarda kontraktil koful bulunur. Bu sayede canlı, içerisinde bulunan fazlalık suyu, hücrenin dışarısına çıkarabilir. Bu durum, kontraktil kofula sahip canlıların hipotonik ortamlarda yaşamalarını mümkün kılar. Bitkilerde su ve çözünen maddelerin doğru şekilde ayarlanması bitkinin sağlığı için oldukça önemlidir. Eğer bitki yeterince su almasa, hücre dışı sıvı izotonik ve hipertonik hale gelir ve bitki hücresinin su kaybetmesine neden olur. Bu nedenle turgor basıncının da kaybedilmesiyle özellikle yapraklarda büzüşmeler başlar. Hipertonikortamda ise durum tam tersidir. Bu sefer konsantrasyon hücre dışında, hücre içine göre daha yüksektir. Dolayısıyla yarı geçirgen zar nedeniyle hücre içindeki su dışarıya çıkarak hücrenin su kaybederek büzüşmesine neden olur. İzotonikortamda ise iki konsantrasyon da birbirine eşittir. Bu nedenle hücre içinden dışarıya fark hücre üzerinde fark yaratacak bir geçiş olmaz. Fakat bu noktada hala yarı geçirgen hücre zarı su alıp verebilir, bu noktada sadece dengenin sağlanıyor olduğuna dikkat etmek gerek. Ozmoz, yarı geçirgen bir zar ile ayrılmış konsantrasyonu farklı iki ortamdan, konsantrasyonu düşük olandan yüksek olana çözücü moleküllerinin geçişidir. Ozmoz sayesinde iki ortamın konsantrasyonu eşitlenebilir. Burada yarı geçirgen zarın çözünmüş tüm maddeleri geçiremiyor olması önemli bir rol oynar. Bu nedenle konsantrasyonda eşitliğin sağlanabilmesi için, geçebilenlerin hareketiyle bu sağlanmak zorundadır.


NASA'nın 1998'de kurulan Yakın Dünya Gözlemleri programı, Dünya'ya yakın bir geçiş yapacak olan, 4.4 kilometre çapındaki dev bir asteroidi farketmiştir. Bu asteroid, 1 Eylül'de astronomik fırçalama olarak tabir edilen yakın geçişi yapacaktır. Tabii bu geçiş yakın tabir edilen bir geçiş olsa da üzerimizde tehlike oluşturacak nitelikte değildir. Çünkü asteroidin en yakın olacağı andaki mesafesi dahi Dünya ve Ay arasındaki mesafenin 18 katıdır. Yine de astronomların çalışmaları için eşsiz bir fırsattır. 1981'de Schelte John Bus tarafından Avustralya'daki Siding Spring Gözlemevi'nde keşfedilen asteroid, ismini 19. yüzyılın ünlü hemşiresi Florence Nightingale'den almıştır. Asteroid Florence'ın büyüklüğü haricinde korkulacak bir şeyi yoktur. Çünkü 7 milyon kilometreden daha fazla yaklaşabilmesi mümkün gözükmemektedir. Dünya'ya en son yaklaşması 1890'da gerçekleşmiştir. 2500'lü yıllara kadar da yeni bir yaklaşma beklenmemektedir. Dünya'ya mesafesi ile ilgili yaklaşık bir gösterim aşağıdadır (Şekil 1). Bu yılın başlarında 2017 AG13 adında bir asteroid, Dünya-Ay uzaklığının yarısı kadar bir uzaklıkla geçiş yapmıştır. Ancak büyüklüğü 15 ila 34 metre arasındadır. 15 Şubat 2013'te Rusya'dan atmosfere giriş yapan asteroid ise yaklaşık 20 metre çapındaydı. Bunlarla birlikte Dünya'ya en yakın geçişlerden birini yapan ve büyüklüğü diğer ikisi ile hemen hemen aynı olan 2012 TC4, 50.000 kilometre yakından (Dünya-Ay arası mesafenin %13'ü) geçmişti. Ancak üçü de Florence ile kıyaslayınca çok küçük kalmaktadır. Bugüne kadarki yaklaşan tüm asteroidler içerisinde Florence en büyük olanıdır. Yakın Dünya Gözlemleri'nin yöneticisi Paul Chodas, Dünya'ya yakın geçtiği bilinen asteroidlerin Florence'a göre küçük olduğunu tahmin ediyoruz. NASA, bu programı başlattığından beri yaklaşan en büyük asteroid Florence'dır şeklinde bir açıklama yapmıştır. Eğer bu büyüklükte bir asteroid Dünya'mıza çarparsa bir şehri yok edebilir ve hatta iklim değişikliğine yol açabilir. Tıpkı dinozorları yok ettiği düşünülen Meksika Yucatan çarpışmasının toz bulutları kaldırıp güneş ışınlarını engellemesi gibi (Şekil 2). İleride bu tip bir çarpışmanın geleceğini biliyor olabilsek bile, ne yapılacağına dair kesin bir strateji henüz yoktur. Örneğin şu an Florence'ın rotası Dünya olsa, çarpmasını önlemek hiç kolay olmayacaktır ve hatta büyük ihtimalle çarpacaktır. Florence bir tehdit olarak gözükmemekte ancak güzel bir araştırma fırsatı olarak görülmektedir. Mesela Porto Riko'daki Arecibo Gözlemevi, 10 metreye kadar detaylı yüzey incelemesi yapacaktır. Asteroidin şekli, boyutu ve bileşenleri hakkında daha fazla şey bilmek, yörüngesel hareketini daha iyi çözümleyebilir. Böylece gelecekteki olası çarpışma felaketleri için stratejiler belirlenebilir. En azından hali hazırdaki stratejiler geliştirilir.


Jüpiter'in etrafında bildiklerimizden başka iki uydu daha olduğu bulundu ve böylece toplamda bu dev gezegenin etrafında bugüne kadar keşfedilen uydu sayısı 69'a yükseldi. Bu uydular şimdilik özel bir isme sahip değiller. Bunun yerine keşif tarihlerine göre S/2016 J 1 ve S/2017 J 1 olarak etiketlendiler. Buradaki S uydu anlamına gelirken, J ise Jüpiter'i ifade ediyor. Keşifleri, Carnegie Bilim Enstitüsü'nden Scott Sheppard tarafından yönetilen bir ekip gerçekleştirdi. İki uydunun da 1 ila 2 kilometre arasında büyüklüğe sahip olduğu düşünülüyor. Yörüngeleri ise Jüpiter'den sırasıyla 21 milyon ve 24 milyon kilometre uzaklıkta. Sheppard, uyduların ilk olarak Mart 2016 ve Mart 2017 tarihlerinde gözlendiğini ve konumlarının Hawaii'deki Mauna Kea'da bulunan Subaru teleskobu tarafından doğrulandığını açıkladı. Bu gök cisimleri Güneş Sistemi dışında dokuzuncu gezegeni bulmak için yapılan bir araştırma sırasında bulundu. Üstelik belki daha fazlasının da bulunabileceği düşünülüyor. Sheppard, Aslında 2017 gözlemlerinde birkaç yeni uydu daha gördük ama bunların 2003'ten beri görülmeyen eski uydular mı yoksa yeni mi olduğuna karar vermek için tekrar gözlem yapmamız gerek. Bizi izlemeye devam edin. diye yazıyor blog gönderisinde. S/2016 J 1'in gezegen etrafında dönüşü 1,65 yıl sürerken S/2017 J 1'inki ise 2,01 yıl alıyor. Gezegenin çoğu uydusu gibi bunlar da Jüpiter'in döndüğü yönün tersine bir yörüngeye sahip. Eğimleri oldukça fazla, Sky&Telescope'a göre 140 ve 149 derece arasında. Jüpiter'e çok yakın hareket ederken gezegenin çekimine yakalandıkları düşünülüyor. Uyduların gezegen çevresindeki yörüngeleri oldukça eliptik bir yol izliyor. Uyduların boyutu Jüpiter'in küçük uydularına yakınlık gösteriyor. Galileo Uyduları olarak bilinen Ganymede, Callisto, Io ve Europa ise diğerlerine göre çok daha büyük (3000 5000 km). Bulunan iki uydu, en son yine Sheppard'ın ekibinin iki uydu keşfettiği 2011 yılından bu yana Jüpiter'in etrafında keşfedilen ilk uydular. Güneş Sistemi'nin en büyük gezegeni olan Jüpiter aynı zamanda en çok uyduya sahip gezegen. Onu 62 uydusuyla Satürn takip etmekte.


İkizkenar üçgen, en az iki kenar uzunluğu eşit olan üçgenlere verilen addır. Aslında Öklid, ikizkenar üçgenleri "iki kenarı eşit olan üçgen" olarak tanımlamıştır; ancak modern geometride üç kenarı da birbirine eşit olan eşkenar üçgenler de ikizkenar üçgenler altında "özel bir vaka" olarak görüldüğü için, ikizkenar üçgenler "en az" iki kenarı eşit olan üçgenler olarak tanımlanmaktadırlar. Bir diğer deyişle, eşkenar üçgen yazımızda da bahsettiğimiz üzere, her eşkenar üçgen aynı zamanda bir ikizkenar üçgendir; ancak her ikizkenar üçgen bir eşkenar üçgen değildir. İkizkenar üçgenin en az iki kenarının eşit olması, aynı zamanda üçgenin en az iki iç açısının da birbirine eşit olmasını gerektirir. Yani kenar uzunluklarını bilmediğimiz ancak iki içi açısının aynı olduğunu bildiğimiz üçgenlerin de ikizkenar üçgen olduğunu söyleyebiliriz. İkizkenar üçgenin eşit olan iki kenarına "bacak" denir; üçüncü kenara ise "taban" denir. İkizkenar üçgenlerin yükseklik, alan ve çevre gibi özellikleri, eşit olan iki kenar ve taban kullanılarak kolaylıkla hesaplanabilir. Aşağıda bu formülleri görebilirsiniz. Bir üçgenin alanı bir köşeden karşı kenara indirilen dikmenin uzunluğuyla, o kenarın uzunluğunun çarpımının yarısıdır. Bu durumda, yukarıdaki formülü de dikkate alırsak, üçgenin alanını aşağıdaki gibi bulabiliriz.


20. yüzyılın son çeyreğinden günümüze, yani 21. yüzyılın başına kadar iklim değişikliği hayli dile getirilen bir konu olmuştur. Mevcut durumdaki bu tartışmalar, ne yazık ki her zaman akademik çevrelerde ve konu üzerinde tutarlı araştırmalarda bulunan insanlar arasında yapılmadığından; iklim değişikliği kavramı halk arasında nice yersiz komplo teorileri, asılsız iddialar ve hatta sözde-bilimsel savlarla kendine bir altyapı oluşturmuştur, oluşturmaya da devam etmektedir. Başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere gezegenin birçok ülkesinde gırla giden bu tip safsataların boyutu, artık kapıdaki düşman niteliğindeki bir tehlike olan iklim değişikliği hususuna karşı alınan önlemleri zedelediği gibi; onun hakkındaki tutarlı ve dayanıklı bilgilerin de yayılmasını önlemektedir. Özellikle son zamanlarda Türkiye'de de yayılmaya başlayan bu tip safsataları önleyip, insanları konu hakkında bilgilendirip, bireysel ve toplumsal önlemlerin alınma vakti geldi de geçiyor. Bu yüzden, iki bölüm olacak bu yazı dizisinde iklim değişikliğinin ne olduğuyla ve ne olmadığıyla ilgileneceğiz. Öncelikle ne olduğuyla başlayacağız. Basit bir girişle başlayalım, öyleyse: Nedir bu iklim değişikliği denen şey? İklim her zaman değişmiyor mu? Niye böyle bir şeyi belirtme ihtiyacına girdik? Bunun adı küresel ısınma değil miydi, niye iklim değişikliği deyip duruyoruz? İklim değişiyorsa, bundan bize ne? Bu tip sorulara odaklı ilerleyelim. İklim değişikliği, adından da anlaşılacağı üzere, bilhassa son iki yüzyılda yaşanmakta olan iklimsel değişiklikleri ve bu değişimleri oluşturan etkenleri öne çıkaran bir tabirdir. Geçtiğimiz yıllarda yapılan çeşitli araştırmalar, 19. yüzyılın sonlarından itibaren gezegenimizin yüzeyinin dramatik bir şekilde ısındığını defalarca kanıtlamıştır. Dünya'nın iklimi, gezegenin kadim varlığından bu yana sürekli olarak değişmektedir. Bahsi geçen bu küçük değişimler genellikle gezegenimizin yörüngesel farklılıklarından veya Güneş'in yaşadığı nice değişimlerden oluşsa da, iklim değişikliği adı altında toplanan bilgilere göre son yaşanan değişiklikler, bu tip farklılıkların aksine atmosferin gitgide ısındığını ve bu ısınma oranının da yükseldiğini gösteriyor. Geçtiğimiz son 13 yıldan 10'u, bu ısınma oranının en yoğun görüldüğü yıllar arasına girmişti. Bununla birlikte, konu üzerindeki araştırmacıların %97'si, atmosferde yaşanan bu sıcaklık artışının, bir önceki değişkenlere nazaran yörüngesel farklılıklar yahut Güneş'in yarattığı bir durumdan değil de beşeri aktivitelerden kaynaklandığı konusunda hemfikir.


Işık hızı saniyede yaklaşık 299,792.458 kilometrelik bir değere sahiptir. Işığın hızının tam ve doğru olarak bilinmesi, adeta evreni anlamamızın kapısını açan temel anahtardır. Bulunduğunuz konumun başka bir yıldıza olan net uzaklığının hesaplanmasından, GPS sayesinde bulunduğunuz konumun saptanmasına kadar birçok uygulama, sahip olduğumuz bu bilgi sayesindedir. Işığın bir hızının olup olmadığının anlaşılması için ilk adımlar Galileo tarafından 1638'de atıldı. Galileo, iki tepe arasında, bir fener yardımıyla ölçümler yapmaya çalıştı. Galileo başarısız olsa da, farklı bilim insanları, çeşitli metotlar geliştirerek ışığın hızını hesaplama çalışmalarına devam ettiler. Yıllar geçtikçe denenen metotlar artıyordu. Ancak Albert A. Michelson, Galileo'nun çalışmalarına çok benzer şekilde, deneysel şekilde ışığın hızını ölçmeye kararlıydı. Yapacağı çalışmalarla yalnızca ışığın hızını keşfetmeyecek, aynı zamanda deneysel fizikte de çok önemli adımlar atmamızı sağlayacaktı. Bu adımlar öyle önemliydi ki; hala CERN'de, Michelson'un yaptığı gibi, boru hatlarında gönderdiğimiz parçacıklarla evreni anlama serüvenimize devam ediyoruz. 1926'da Nobel ödülü kazanan ilk Amerikan vatandaşı olduktan yaklaşık 20 yıl sonra, Wilson Dağı Gözlemevi'yle, 35 kilometre ilerideki bir dağ arasında, ark lambası ile deneyler yaptı. İki nokta arasındaki havanın hatalara sebep olabileceğini fark etti ve havasız bir deney ortamına ihtiyacı olduğunu düşündü. 1931'de, ışığın hızını ölçmek için yaklaşık 2 kilometre uzunluğunda, havası alınmış, oluklu ve çelik bir boru hattı inşa etmeye karar verdi. Yerel yönetimler ona bu konuda yardım etmeyi reddedince, boru hattını kendisi inşa etmeye başladı. Bolca bant, halat, tutkal ve şambrel ile sızdırmaz hale getirmeye çalıştığı boru hattının inşaatı epey yıpratıcıydı. Tüm bu emeklerin sonunda ortaya çıkan şey özensiz bir kamu çalışması gibiydi. Ancak, tahta iskeleler üzerindeki derme çatma bu boru hattının içerisindeki pompalar, hava basıncını 1.27 cm/hg'ye (yerden 33 km yüksekteki hava basıncına denk) kadar düşürebiliyordu. Mütevazi bir çiftlikteki bu boru hattı, oldukça etkili bir derin uzay simulasyonuydu. Her çalışmada, ark lambasından çıkan Güneş gibi parlak ışık, dönmekte olan 16 kenarlı bir çokgen ayna düzeneğinden gider ve ardından diğer 5 farklı aynadan geçerek başlangıçtaki çokgen ayna yardımıyla, gözlemciye gider. Çokgen aynanın yaptığı dönme hareketinden dolayı, yalnızca eğer dönme frekansı doğru değerde ise ışık gözlemciye ulaşır. Eğer dönme frekansı çok az dahi farklıysa, ışık aynadan farklı bir yere yansır ve gözlemciye ulaşamaz. Işığın, kısa bir tüpte daha uzun yol alması için diğer 5 aynayı kullanan Michelson, bu sayede yalnızca 2 km'lik boruda ışığa 20 km'ye yakın bir yol aldırmayı başarır. Yaptığı çalışmaların sonuçlarının haber olarak yayınlanması, kamuoyunda öyle bir etki uyandırır ki, insanlar akın akın deneyini görmek için Michelson'un çiftlik-laboratuvarına gelirler. 1931 yılının Mart ayında, Albert Einstein da deney alanını ziyaret eder. Deney ilerledikçe, gelgitlerin ve tektonik hareketlerin deneye zarar vereceği düşüncesi Michelson'u endişelendirmiştir. Çalışmalarını, sıcaklıktan dolayı boru hattının etkilenmemesi için geceleri yapmaya başlar. Geceleri çalışmanın verdiği yorgunluğa rağmen, usanmadan 2 yıl boyunca deneylerini sürdürür. Çalışmayla geçen yılların ardından, 79 yaşındaki Michelson'ın, güzel takıntım olarak tanımladığı çalışmalarını doktorlar, sağlığını olumsuz etkileyeceğini düşündüğü için bırakmak zorunda kaldı. Birkaç ay içerisinde hasta yatağına düşen Michelson, çalışmaların raporlarını yazmaya başlamıştı ancak ömrü, raporlarını bitirmeye yetmedi. Ölümünden sonra derlenen çalışma sonuçları Astrophysical Journal'da yayınlandı. Makalesinde, ışığın hızının bugün bizim kabul ettiğimiz değerden yalnızca çok az bir farklılıkla, 299,774.116224 km/saniye olduğu yazıyordu. 1933 yılında meydana gelen bir deprem sonucu proje hasar gördü. Bölgede yaşayan halk da bu eşsiz esere sahip çıktı. Halk tarafından satın alınan ve tekrar kullanılan borular şu an Güney Kaliforniya'nın tarlalarının ve bataklıklarının altında, çürümeyi bekliyor.


Fizikte iş nedir sorusu, diğer konularla karşılaştırıldığında belki de en çok kafa karıştıranıdır. Gündelik hayattaki iş kavramımıza oldukça ters düşmesi nedeniyle, çoğunlukla yanlış anlaşılır. Fakat aslında oldukça basit bir tanımı vardır. Bu tanımdaki en büyük zorluk, gündelik hayattaki işi düşünmekten kaynaklanır. O nedenle gündelik algınızdan kopup, fizikte iş nedir sorusuyla gelen tanıma odaklanmaya çalışın. Kafanızda yeni bir iş tanımı oluşmalı! Fizikte bir kavramını anlarken başlangıçta, onun biriminin ne olduğuna bakmak, neyle karşı karşıya olduğunuz hakkında iyi bir ön yargı oluşturabilir. Eğer işin birimine bakacak olursak N.m yani Joule olduğunu görürüz. Bu aslında enerjinin birimidir! Dolayısıyla işin, enerjiyle ilgili olacağı açıktır. Birim analizinden hatırlayacak olursanız, aynı birimler birbirinden çıkarılabilir ya da toplanabilirdi. Bunu aklımızın bir kenarında tutup, işin matematiksel tanımına gelelim. Hiç kuşkusuz en kafa karıştırıcı örnek, yerden alınıp belirli bir yüksekliğe çıkarılan çanta örneğidir. Bariz bir şekilde bunu yapmak için bir miktar enerji harcarsınız. Hatta defalarca tekrarlarsanız yorulacağınız oldukça aşikardır. Ama bu hareket yer çekimi üzerinde hiçbir iş yapmaz! İş nedir sorusunu iyi anlamak bu nedenle önemlidir. Öncelikle bu klasik iş algınızı yok edin ve ilk defa öğreniyormuş gibi düşünün. Bunların neden böyle olduğunu birazdan göreceğiz. İş nedir sorusuna iyi bir cevap getirmek için öncelikle bir boyuttaki bir hareketi ele alalım, bu x-ekseni olsun. Eğer cisim bir F kuvveti altında a noktasından b noktasına giderek bir yer değiştirme yapıyorsa, bu durumda iş aşağıdaki gibi tanımlanır. Bu durumda iş, skaler bir nicelik olacaktır. Sıfırdan küçük, sıfıra eşit ya da sıfırdan büyük olabilir. Bunun nasıl olabileceğini, hangi durumlarda hangisinin olacağını bir duruk düşünmekte fayda var. Çünkü bu basit yorum bile, karşımıza çıkan örnekler hakkında iyi bir fikir vermek için yeterlidir. - İş sıfırdan büyükse, kuvvet ile yer değiştirme aynı yönlüdür. - İş sıfırdan küçükse, kuvvet ile yer değiştirme zıt yönlüdür. - İş sıfır ise ya net kuvvet sıfırdır ya da kuvvet bir yer değiştirmeye neden olamamıştır. Bu yukarıdaki yorumların, hangi yönü pozitif hangi yönü negatif olarak tanımlamamızdan bağımsız olduğuna dikkat etmelisiniz. Burada mühim olan birbirlerine zıt olup olmamalarıdır ki çarpım sıfırdan küçük olabilsin. Keza kuvvetin var olduğu durumda, yer değiştirme olsa bile net kuvvetin sıfır olması sebebiyle, işin de sıfır olabileceğine dikkat edin . Yukarıdaki denklemi biraz açarak, anlamını daha iyi kavramaya çalışalım. Kuvvet kavramından bildiğimiz üzere F=ma'dır. Bunu F=m şeklinde yazabiliriz . Yine hız için de dx=vdt olduğunu biliyoruz. Bunları yerine yazacak olursak, denklem aşağıdaki hale dönüşür. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Burada dt terimleri birbirini götürür ve integralda mvdv terimi kalır. Dolayısıyla konuma bağlı integrali hıza bağlı integrale dönüştürmüş oluruz. Hıza göre yeniden düzenlendiğinde aşağıdaki gibi olacaktır. Burada karşımıza çıkan 1/2 mv2ifadesi, kinetik enerjidir. Bu sayede iş enerji teoremi adını verdiğimiz formülü bulmuş olduk. Daha şık görünmesi için kinetik enerji terimine KE yazıp yeniden düzenleyelim . - Eğer bu süreçte kinetik enerji artıyorsa, yapılan iş pozitiftir. - Eğer bu süreçte kinetik enerji azalıyorsa, yapılan iş negatiftir. - Eğer bu süreçte kinetik enerji değişmiyorsa, iş yapılmıyordur. Örneğin bir cismi hareket ettiği doğrultu boyunca iter ve ona kinetik enerji kazandırırsanız, pozitif bir iş yapmış olursunuz. Fakat karşıdan hızla gelmekte olan bir cisme kuvvet uygulayarak onu yavaşlatıyorsanız , negatif bir enerji uygulamış olursunuz. Eğer bir duvarı itiyorsanız, duvar olduğu yerde duracağından kinetik enerjisi artmaz, bu durumda iş sıfırdır. Farz edelim ki yerden belirli bir hızla, dikey olarak yukarıya top atıyoruz. Bu harekete a noktasından başlayan top, b noktasında maksimum yüksekliğe ulaşıp duruyor. Burada kütle çekim tarafından yapılan iş nedir ve cisim ne kadar yüksekliğe çıkar? Bu yüksekliği daha önce hız ve ivme ilişkilerini kullanarak şurada türetmiştik. Şimdi bunlara gerek duymadan iş enerji teoremiyle bunu elde etmeye çalışalım. Burada kütle çekimin uyguladığı kuvvet -mg'dir . Dikey ekseni y-ekseni olarak almak bir alışkanlık olduğu için burada da öyle yaptık, y'nin üzerindeki şapka bunu belirten birim vektördür . Kütle çekim kuvveti h mesafesi boyunca uygulandığı için iş -mgh olur. Top zirveye ulaştığında durduğu için herhangi bir hızı yoktur, dolayısıyla kinetik enerjisi 1/2 mv2 gereğince sıfır olur. O halde denklemi aşağıdaki gibi ifade edebiliriz. Böylelikle daha önce kullandığımız hız ve ivme ilişkilerini kullanmadan, maksimum yükseklik değerini bulmuş oluruz . Şimdi olaya biraz daha farklı yaklaşalım ve maddeler halinde ifade ettiğimiz sonuçları test edelim. Fizikte, bu tür çıkarımları çeşitli deney düzenekleri tasarlayarak test etmek, onları daha kapsamlı bir şekilde anlayabilmemizi sağlar. O nedenle burada bir kuvvetin var olduğu ama kütle çekime karşı iş yaptığı senaryoyu ele alıp neler olduğuna bakalım. Kütle çekime karşı yapılan iş nedir? Bu durumda başlangıç ve bitiş hızı sıfır, dolayısıyla başlangıç ve bitiş kinetik enerjileri yok. Sadece buradan işin sıfır olacağını görmek mümkün ama devam edelim. Örneğin yerde duran bir çantayı aldık ve bir masanın üzerine taşıyıp bıraktık. Bu durumda yapılan iş nedir? Yine buradaki şapkalı y harfi kafanızı karıştırmasın, o sadece hareketin y-ekseni doğrultusunda olduğunu belirtmek için kullandığımız bir vektör gösterimi. Burada F kuvvetine karşılık, -mg kuvvetinin olduğunu görüyoruz. F kuvveti buna karşı +mgh işini yapar, bu sırada kütle çekim de -mgh işini yapmaktadır. Böylelikle toplam işin sıfır olduğunu görürüz. Bu durum çok sık kafa karıştırmaktadır ve bunun aslında tek nedeni "gündelik hayattaki iş" kavramıdır. Söz konusu bir eylem vardır, çanta yerden masaya taşınmıştır. Nasıl olur da iş sıfır olur! Olur, çünkü iş nedir sorusunun fizikteki cevabı bu değildir. Dolayısıyla böyle bir isyan anlamsızdır. O nedenle bu konuları anlarken gündelik düşünceleri bir kenara bırakıp, yeni temeller oluşturma yoluyla hareket etmelisiniz. Aksi takdirde doğacak çelişkiler sizi hataya götürecektir. Şimdi durumu biraz daha genelleştirmeye çalışalım. Yine kolaylık olması açısından kartezyen koordinatları seçeceğiz. Bu durumda kuvvet ve birim yer değiştirme vektörü, bileşenleri cinsinden aşağıdaki gibi ifade edilir. Belki vektör gösterimi yine kafanızı karıştırabilir, fakat buna aşina hale gelmenizde yarar var. Burada Fx ifadesi F kuvvetinin x-ekseni yönündeki büyüklüğünü, şapkalı x ise x-eksenindeki birim vektörü ifade ediyor. Böylece ikisinin çarpımı x-ekseni yönündeki kuvvet vektörünü bize veriyor. Bunu y-ekseni ve z-ekseni için yaptığımızda, vektör toplamından da hatırlayacağınız üzere, kuvvetin kendisini elde ediyoruz. Aynı durum yer değiştirme vektörü için de geçerli elbette. Bu durumda işin tanımını üç boyuta genelleyecek olursak, aşağıdaki ifadeyle karşılaşırız. Franz Kafka'nın eserleri üzerine yapılan çalışmalar son on yıllarda giderek genişleyen bir ilgiyle sürekli arttı. Kaynaklarının genişliği ve yorumunun cesaretiyle elinizdeki İktidar Anatomicisi: Franz Kafka ve Otorite Eleştirisi kitabı yirminci yüzyılın en büyük yazarlarından biri hakkında gayet etkileyici ve yeni bir bakış sunuyor. Genel okuyucu kadar akademik okuyucunun da ilgisine hitap eden eser edebiyattan cinsiyet çalışmalarına, Yahudi çalışmalarına, modern tarihe ve siyasal teoriye kadar birçok disiplini kapsıyor.Her ne kadar Kafka uzun yıllardır Batı edebiyatının parlayan yıldızı olsa ve yazılarına ilgi giderek artsa da henüz onun eserlerindeki iktidar eleştirisini yeterince odağına alan bir çalışma yapılmamıştır. Kafka eserlerinin kurumsal eleştiride uzun süredir sessizlikle karşılanan anti-otoritaryen boyutu ilk defa bu kitapta inceleniyor. Elinizdeki kitap, günlüklerinin dikkatli bir okumasının iskeletinde Kafka'nın 1909-1912 yılları arasında Praglı anarşist çevrelere aktif katılımını yeniden canlandırıyor. Onun anarşist yazarlara yönelik derin ilgisini, Rus Devrimi'ne yönelik şüpheciliğini ve Ütopyacı Siyonizm ile ikircikli ilişkisini ele alıyor. Bunu biraz genişletip, neyi ifade ettiğini daha iyi anlamaya çalışalım. Yukarıdaki F ve dr ifadelerini yerine koyacak olursak, denklemine ulaşırız. Bu bir boyuttaki formun birebir aynısıdır. Burada v2 = vx2+ vy2+ vz2olduğuna dikkat edin, tüm sadelik buradan geldi. Şimdi hareketin biçimine olan bağlılığı irdeleyelim. Bunun için üç boyutta aşağıdaki gibi bir yol izleyen parçacığın yaptığı işe bakalım. Bu örnekte zb- za= h olsun, bu tamamen keyfi bir isimlendirme. Potansiyel hesaplarında zemini nasıl sıfır kabul ediyorsak burada da a noktasını bir nevi sıfır noktası kabul ediyoruz ve ne kadar yükseldiğine bakarak buna h kadar diyoruz. Bu durumda yapılan iş aşağıdaki gibi olur. Buradan görülmektedir ki sonuç, parçacığın izlediği yola bağlı değildir. İstediği şekilde hareket ederek bir noktadan diğerine ulaşabilir, mühim olan başlangıç ve bitiş noktası arasındaki yükseklik farkıdır. Çünkü iniş ve çıkışta yapılan işler birbirini götürür . Dolayısıyla tek fark, başlangıç ve bitiş konumları arasındaki farktan gelir. Kütle çekime karşı yapılan işi belirleyen budur. Eğer kuvvetin uyguladığı iş yoldan bağımsızsa ve yalnızca başlangıç ve bitiş ile ilişkiliyse, bu kuvvet için aynı zamanda korunumlu bir kuvvettir deriz. Bu nedenle yer çekimi, korunumlu bir kuvvettir. Parçacığın ne şekilde h yüksekliğine çıktığından bağımsız olarak aynı değerleri verir. Bir başka deyişle parçacığın izlediği yoldan bağımsız, sadece başlangıç ve bitiş noktalarıyla ilişkilidir. Bu sırada parçacığı h kadar yüksekliğe taşımak için kuvvetin yaptığı iş +mgh olduğu için, yine toplam işin sıfır olduğunu görebiliriz. Burada altının çizilmesi gereken bir başka nokta, "neye karşı" iş yaptığımızdır. Bu örnekte kütle çekime karşı bir iş yapılmaktadır. Eğer burada rüzgar gibi bir sürtünme faktörü olsaydı, bu sonuçları etkilerdi. Aynı zamanda bu kısa h mesafesi boyunca yer çekimi ivmesi g'nin sabit olduğunu kabul ettiğimizi de unutmayın. Bildiğiniz üzere yer çekimi ivmesi g, aslında yüksekliğe bağlıdır ve yerden yükseldikçe azalır. Lakin pratik ölçeklerde bu etki çok az olduğundan ihmal ederiz. Eğer edemeyeceğimiz düzeyde olsaydı nasıl bir durumlarla karşılaşırdık sorusunu sizlere bırakıyoruz. Özellikle eğer lise öğrencisiyseniz ve bu içeriği okuyorsanız, yukarıdaki açıklamalar sizin çözdüğünüz sorulardan çok uzak görünmüş olabilir. Fakat işin temelinin nereye dayandığını anlarsanız problemin çözümü de oldukça basit bir hal alır. Pek muhtemelen iş formülü sizin için aşağıdaki gibi gösterilmiştir. Bu aslında zaten tanımladığımız ifadedir. F vektörü ile yer değiştirme vektörünün skaler çarpımı sonucunda cos açısı gelir. Bu açısı iki vektör arasındaki açıdır . Bunun neden mantıklı olduğuna dikkat edin. Çünkü bizi ilgilendiren, tanım gereği, kuvvetin yer değiştirme doğrultusu boyunca yaptığı "şey" idi. Dolayısıyla bu işlemle kuvvetin o doğrultudaki bileşeninin ne kadar iş yaptığını buluruz. Yer değiştirme yatayda olduğuna göre, kuvvetin yalnızca yatay bileşeni iş yapmıştır. Kuvvetin yatay bileşeni de 50.cos(30)'dan yaklaşık 43.3 N eder. Bunu 4 metre boyunca uygulayınca da yukarıdaki formülden de görüleceği üzere W = 50.cos(30).4 = 173.2 Joule'lük bir iş olarak bulunur. Burada kuvvetin aynı zamanda bir de dikey bileşeni olduğuna dikkat ediniz. Bu 50.sin(30)=25 N'luk bir kuvvettir. Fakat cisim sadece yatayda yer değiştirmiştir. Dolayısıyla bu kuvvet cisim üzerinde hiçbir iş yapmamıştır! Her ne kadar onu zorlamış olsa da iş tanımının artık bu gündelik algımızla tanımlanmadığını biliyoruz. Genel fizik konuları ele aldığımız yazı dizisinin diğer bölümlerine aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.


Bu yazımızda, Avshalom Elitzur ve Lev Vaidman adında iki fizikçinin 1993 yılında öne sürdüğü bir düşünce deneyinden bahsedeceğiz. Yani kuantum fiziğinin sağduyumuza meydan okuyan olgularına, dalga-parçacık ikiliğine ve süper pozisyona dayanan bir deneyden. Yani Elitzur-Vaidman bomba testinden. Bu soruyu soran Elitzur ve Vaidman, çözüm olarak da Mach-Zehnder interferometresi kullanılan meşhur düşünce deneylerini önerdiler. Öncelikle belirtmekte fayda var, Girişimölçer ya da İnterferometre, ışığın girişim özelliğinden faydalanılarak mesafelerin ve maddelerin kırılma indislerinin ölçümünde, saydam cisimlerin yüzey düzgünlüğünün kontrolünde, çok küçük hareketlerin ölçülmesinde ve yıldızların yarıçaplarının belirlenmesinde kullanılan, çok hassas ölçüm yapan bir ölçü aletidir ve birçok çeşidi vardır. Yukarıda gördüğünüz resim, bir Mach-Zehn interferometresi temsilidir. "Beam splitter" , "Işın Ayırıcı anlamına gelir, yani üzerine gelen ışığın %50'sini geçirirken, %50'sini yansıtır. Ortadakiler ise üzerine gelen ışığın tamamını yansıtan mükemmel aynalardır. A ve B yollarında hiçbir engel yokken (figür 1.a), ışık şekildeki yolu takip eder ve ikinci ışık ayırıcıya geldiğinde girişim oluşturur. Böylelikle ışığın tamamı D2 dedektörüne gönderilir. Hal böyleyken, D2 hep aydınlık, D1 hep karanlık kalır. Milyarlarca fotondan oluşan bir ışık hüzmesi kullanarak bombaları ayırt etmek pek de mümkün değil. Bu yüzden, ışığı çok yavaşlatıp, tek seferde tek foton gönderiyoruz ve yine aynı sonucu elde ediyoruz. İyi ama fotonların sürekli D2'ye yönlenmesi için girişim oluşturmaları gerekiyordu şimdi ise tek bir fotondan bahsediyoruz. Foton, kendisiyle mi girişim oluşturuyor? Evet. İşte burada süper pozisyon denen durum gerçekleşiyor ve foton kendisiyle girişim oluşturuyor. Sonuç olarak gönderdiğimiz bütün fotonları D2 dedektörü algılıyor. Burada işler biraz tehlikeli ve karmaşık bir hal alıyor. Foton, altta kalan B yolunu takip ederse dedektör fotonu algıladığı an bomba patlar. Bu kısım pek eğlenceli değil, o yüzden işlerin yolunda gittiğini ve fotonun A yolunu tercih ettiğini varsayalım. İkinci ışın ayırıcıya geldiğinde B yolunda fotonu algılayan bir dedektör olduğundan fotonumuz soğurulur ve kendi kendiyle girişim oluşturmaz, yani D2'ye yönlendirilmesi için hiçbir sebep yoktur.


Bir maddeyi görebilmemiz için o maddeye çarpan ışınların gözümüze ulaşması gerekir. Işık bu maddeye çarptığında, fotonlar ile elektronlar etkileşime girer. Foton, enerjisini elektrona aktararak elektronu bir üst enerji seviyesine çıkarır ve bunu sonucunda elektron, enerji yayar. Gelen foton soğurulmuş olur ve yayılan fotonun gözümüze ulaşması ile de görme olayı gerçekleşir. Bu konseptin ardındaki fiziği anlamak için, fotoelektrik olay hakkında yazdığımız yazıyı inceleyebilirsiniz. Cam benzeri saydam maddelerde ise işin rengi biraz değişiyor. Yine foton ile elektron etkileşime girer ve fotondan aldığı enerjiyle elektron, bir üst enerji seviyesine çıkmak ister ancak bu sefer camı oluşturan atomların elektronları için bu enerji yeterli değildir, çünkü iki seviye arasındaki enerji farkı, görünür ışıktaki fotonların enerjisinden yüksektir. Elektronlar iki seviye arasında bir yerde bulunamayacağı için de foton soğurulamaz ve yoluna saçılmadan, emilmeden devam eder. İşte bu şekilde cam gibi saydam nesnelerin arkasını görebiliriz. Peki ya dünyayı görülebilir ışık olarak adlandırdığımız, dalga boyu 380 nm ile 800 nm arasına sıkışmış elektromanyetik dalgalarla değil de, morötesi algılıyor olsaydık? Yine cam vb. maddeler şeffaf olur muydu? Yanıt kısmen hayır. Çünkü morötesi ışınların enerjisi, görülebilir ışıktan fazla olduğundan, camdaki elektronları seviye atlatmaya yetecek ve fotonları, bu elektronlarca soğurulacaktı. Camın arkasından bize foton ulaşmayacağı için de cam artık bizim için opak bir madde olacaktı. İyi ama bu, saydamlığın ortadan kalkması mı demek? Yanıt yine hayır. Enerji seviyeleri arasındaki fark, morötesi ışınları taşıyan fotonlarınkinden daha yüksek olan maddeler, gelen fotonları soğuramayacak ve bu tür maddeler bizim için hala saydam olacaktı. Günlük hayatta ve bilimde işimizi oldukça kolaylaştıran saydamlığın doğada ise yaşamsal bir önemi var: Kamuflaj. Saydamlık, hem karada hem de suda yaşayan havanlarca geliştirilmiş harika bir kamuflaj yöntemidir. Örneğin okyanuslarda, alaca karanlık bölgesinde yaşayan hayvanların saklanacak yer bulmaları oldukça zordur ve bu nedenle hem bu bölgede hem de denizlerin ve okyanusların daha üst katmanlarında yaşayan birçok hayvanın bedenlerinin büyük bir kısmı saydam yapıdadır. Karada yaşayan hayvan ve bitkilerde ise saydamlık görece daha seyrek rastlanan bir durum. Bunun en önemli nedenlerinden biri ise suya görece daha fazla maruz kaldıkları morötesi radyasyondan kendilerini koruyabilmek için pigmentlere ihtiyaç duymaları. Orta Amerika'da yaşayan Greta Oto, karada yaşamasına rağmen saydam vücut kısımlarına sahip canlılara güzel bir örnek. Kanatlarının büyük bölümünün saydam oluşu, uçarken yırtıcı kuşlara karşı büyük bir avantaj elde etmesini sağlıyor.


Işık, görünür olsun veya olmasın, herhangi bir dalgaboyunda yayılan elektromanyetik radyasyondur. Bu bağlamda radyasyon , enerjinin yayılım ve taşınması anlamına gelen bir terimdir. Elektromanyetik radyasyon da elektromanyetik dalgaların; boşlukta ışık hızıyla, diğer ortamlarda ise ışık hızından düşük hızlarla hareketiyle oluşur. Halk arasında "ışık" dendiğinde genellikle "görünür ışık" kastedilir. Genellikle 400-700 nanometre dalgaboyu (veya 750-420 terahertz frekans) arasında kabul edilen görünür ışık, elektromanyetik spektrumun daracık bir bölgesidir ve fiziksel anlamda "ışık" kavramının çok küçük bir kısmını oluşturur (yaklaşık %0.0035). - Şiddet, - Yayılım yönü, - Frekans spektrumu - Polarizasyon Işığın hızı vakumda her zaman 299.792.458 m/s'dir ve bu sayı, doğanın temel sabitlerinden biridir. Bütün elektromanyetik dalgalar, kütlesiz temel parçacıklardan olan fotonlar aracılığıyla yayılır. Fotonlar, elektromanyetik alan kuantumlarıdır ve hem dalga hem parçacık olarak analiz edilebilirler. Işığı ve ışığın özelliklerini araştıran bilim dalına optik adı verilir. Dünya'nın ana doğal ışık kaynağı Güneş'tir. Ancak tarihsel olarak ateş de insanlar için önemli bir ışık kaynağı olmuştur. Elektriğin keşfi ve elektronik sistemlerin icadıyla, elektrik ışıklandırma teknolojileri ateşin yerini almıştır. Fiziksel anlamıyla ışığı anlamak için, elektromanyetik spektrumun tamamı düşünülmelidir. Bu spektrumu dalga boyu ve enerji parametrelerine göre sürekli değişim gösteren bir yelpaze olarak düşünebiliriz.


Renk, cisimler tarafından yayılan ve/veya yansıyan ışığın gözde oluşturduğu duyumdur. Buradan anlıyoruz ki bir şeyin renkli algılanabilmesi ondan gözümüze bir ışık gelmesine bağlıdır. Özellikle de farklı boyaları karıştırınca farklı renkler çıkması ya da Newton çarkını çevirince tüm renklerin beyaz rengi vermesi, ara renklerin oluşumu konusunda kafanızı karıştırmış olabilir. Peki ama ışık nedir, renkleri nasıl oluşturur? Herkes renkleri aynı mı algılar? Bu sorulara yanıt verebilmek için ışığın ve rengin ne olduğunu iyi tanımlamak gerekir. Işık dediğimiz zaman aklımıza hiç kuşkusuz, görmemizi sağlayan "şey" gelir. Bu aslında fotonlar tarafından temsil edilen bir elektromanyetik dalgadır ve ışık sadece gözümüzün gördüğü aralıkla sınırlı değildir. Bu tanım elektromanyetik spektrumdaki tüm dalgalar için kullanılabilir. Görünür ışığı diğer elektromanyetik dalgalardan ayıran özelliği onu taşıyan fotonların sahip olduğu dalga boyudur. Dalga boyu aynı zamanda frekansla, dolayısıyla enerjiyle de ilişkilidir. Dalga boyu arttıkça onunla ters orantılı olarak frekans da azalır. Frekans azaldıkça onunla orantılı olarak enerji de azalır . Dolayısıyla bu tanımı dalga boyu, frekans ve enerji çerçevesinde farklı şekillerde görebilirsiniz ama hepsi aynı durumu ifade ederler. Fotonun dalga boyunun yaklaşık 400-700 nanometre arasında olması onu gözle görebilmemizi sağlar. Gözümüze gelen ışığı farklı renklerde algılıyor olmamızın nedeni yine ışığın dalga boyuyla ilgilidir. Dalga boyu, 400-700 nm aralığında, ne kadar büyükse o kadar kırmızıya yakın renkler görürken ne kadar küçükse o kadar mora yakın renkler görürüz. Bu skalayı aynı zamanda bir gökkuşağında da görebilirsiniz. Mora ve kırmızıya yakınlıktan kasıt, rengin yalnızca mor ya da kırmızı benzeri renkler biçiminde görünmesi değil. Her rengin bir dalga boyu vardır ve bu dalga boyları mor ile kırmızı arasında yer alır. Aşağıdaki spektrumda da görüldüğü üzere yeşil ve mavi görece mora daha yakın ve daha küçük dalga boylarına sahipken sarı ve turuncu kırmızıya daha yakın ve daha büyük dalga boylarına sahiptir.


Kişi ve Kurumlar, Sizi Kandırmak İçin Bu 15 İstatistiki Yalan ve Çarpıtma Yöntemini Kullanıyor; Onları Tanıyın! Yalan söylemenin 2 yolu vardır: Birincisi, gerçeği söylememek... İkincisi ise istatistik uydurmak. Hayatta üç çeşit yalan vardır: yalanlar, lanet olası yalanlar ve istatistik. Dolayısıyla istatistiki bilgileri değerlendirirken son derece dikkatli analiz etmek ve konu hakkında yeterli donanım ve arka plana sahip olduğumuzdan emin olmamız gerekir. Yoksa aşağıdaki görseldeki kadar apaçık olmasa da, en az onun kadar saçma olan istatistiklere kolayca kanmamız kaçınılmaz olacaktır. Bir grafiği okurken, grafiğin ne anlattığına bakmadan önce eksenlere bakmanız büyük önem arz etmektedir. Çünkü iki boyutlu bir grafikte, hem yatay hem de düşey eksende tam olarak hangi değişkenlerin yer aldığını ve bunların hangi aralıklarda grafiğe döküldüğüne bakacak olursanız, olası bir aldatmacayı kolaylıkla tespit edebilirsiniz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın! Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir. Eğer istatistikte hinlik arıyorsanız, sınırlandırılmış veriler tam size göre! Aslında her iki dikdörtgenin de alanı birbirine eşittir; ancak eğer ki bir grafik, daha uzun gösterimin daha büyük olduğu algısını yaratmaya çalışıyorsa, aynı büyüklükteki bir değişkene karşılık gelen çubuğu daha ince ama uzun çizerek algılarınızı yanıltabilir. Dolayısıyla grafiklerin doğru ve tutarlı olduğundan emin olmalısınız. Eldeki veriler 0-10 arasında değişiyor olsun. Bu değerleri 0-1 aralığı ve 1+ aralığı olarak göstermek mümkündür. Ancak bu, isabetli bir gösterim midir? Duruma göre değişir! Ve o "uygun durumu" bilmek, deneyim ve konu hakkında bilgi gerektirir. Ama şunu unutmayın: Eğer ki veriler 0-10 arasında değişiyorsa, onları birbiriyle eşit 10 kategoride sunmak çok daha dürüst olacaktır. Bunun yapılmadığı durumlarda nedenini sorgulamak sağlıklı olacaktır. The Coffee Belt House Blend Filtre Kahve 1000 gr. The Coffee Belt House Blend çok sevilen 4 farklı ve seçkin kahve çekirdeğinin orta derecede kavrulup titizlikle harmanlamasıyla elde edildi. Tadım notalarında bitter çikolata, fındık ve karamel tatlarına portakal çiçeği aroması eşlik eder. Kahveniz sıcakken ve hafif soğuduğunda değişen tatları hissedersiniz. %100 Arabica çekirdeklerinden harmanlanan The Coffee Belt House Blend Kahve içerdiği daha az kafein oranı sayesinde günün her saatinde tercih edilebilir. Kahve, kuzeyde yengeç, güneyde oğlak dönencesi boyunca uzanan ve Ekvator'a paralel bir kuşak oluşturan bölgede yetişir. Buna kahve kuşağı denir. Onlarca farklı ülkenin sıralanarak oluşturduğu bu kuşakta, en seçkin kahveleri sizin için seçip titizlikle kavuruyoruz. The Coffee Belt yüksek kaliteli %100 orijin kahve çeşitleri ve blend kahveleri ile her zaman seçkin, her zaman taze. The Coffee Belt kahve çeşitlerimizde %100 o bölge ve ülkeye ait yüksek kaliteli kahve çekirdeklerini seçtik. Daha temiz ve lezzetli bir kahve deneyimi için çiğ çekirdek kahvelerde belli oranda bulunan kusurlu kahve çekirdeklerini ayıkladık. Her ülke ve bölgenin kahve çekirdekleri farklı karakteristik özelliklere sahiptir. Kahvenin içerisinde yer alan aromaları daha iyi ortaya çıkartmak için çekirdeğin karakteristik özelliğine, ülkenin ve bölgenin yapısına göre en iyi kıvamda taze taze kavurduk. The Coffee Belt markalı kahvelerimizi The Coffee Belt Roastingde haftalık olarak kavurup sipariş anında taze taze paketliyoruz! İçtiğin her yudum kahve nefis keşiflere dönüşsün diye. - Çekirdek - Filtre Kahve Makinesi, - Espresso , - French Press, - Moka Pot, - Hario V60, - Aeropress, - Metal Filtre, - Chemex Pour Over. Tercih belirtilmemesi halinde öğütülmemiş çekirdekler gönderilecektir ve tarafınızdan öğütülmesi veya değirmen olan bir yerde öğüttürülmesi gerekecektir. Görebileceğiniz gibi, istatistikte yalan söylemenin en kolay yollarından birisi verinin "boyutu" ile oynamaktır. Kimi zaman daha havalı gözükmesi için yapılan tercihler bile aslında algı manipülasyonunun bir parçası olabilir. Bir veri, mümkün olan en sade görselleştirme yöntemini kullanmalıdır. Eğer kullanmıyorsa, bunun nedenini sorgulamak gerekir. Örneğin yukarıdaki grafikte çizelgenin yüksekliğinin olmasına hiç gerek yoktur! İki boyutlu bir dairesel çizelge fazlasıyla yeterli olacaktır. Hele ki dilimlerin büyüklüklerinin sayısal olarak da belirtilmemiş olması, bir algı yanılgısı fikri doğurmaktadır; özellikle de perspektife bağlı olarak bazı dilimlerin olduğundan daha büyük veya daha küçük gözükebileceği düşünülecek olursa... Son olarak, özellikle de politik ve sosyal veri görselleştirmelerinde çok sık yapılan bir hata, harita üzerinde renklendirme yaparak sosyopolitik görüşleri görselleştirmektir. Aslında bu yöntemde kendi başına bir hata yoktur; ancak hata, bu harita üzerindeki yaşam alanlarının popülasyonu bilinmeden herhangi bir anlamlı sonuç çıkarmanın mümkün olmamasındadır! Örneğin yukarıdaki ABD haritasında farklı noktalar boyanmıştır ve muhtemelen belirli görüşlerin dağılımını göstermek için kullanılacaktır. Ancak bu alanlardan kimisinde nüfus birkaç bin kişiyken, bazılarında birkaç milyondur! Dolayısıyla genelin fikrini bu işaretlendirmelerden çıkarsamak isabetli olmayacaktır. Benzer şekilde, bu grafiklerde olaylar ile ilgili de hatalı yargılar oluşturmak mümkündür. Örneğin bir şehirde 20, diğerinde 10 cinayet işlenmiş olsun. 20 cinayetin işlendiği şehir, 10 cinayetin işlendiğinden 2 kat daha mı tehlikelidir? Bu kadar bilgi ile bu kanaate varamayız. Ya 20 kişinin öldürüldüğü şehir 5 milyon nüfusa, 10 kişinin öldürüldüğü şehir 10.000 kişilik nüfusa sahipse? Dolayısıyla bu grafikleri dikkatli okumak gerekiyor! Borsadaki günlük dalgalanmaların birçoğu herhangi bir anlam taşımaktan ziyade tamamen rastlantısaldır. Bir partinin ankette bir tık daha önde görünmesi, çoğunlukla hata aralığı içerisinde kaybolan anlamsız bir farktır. Her ölçümde olduğu gibi anketlerde de bir hata payı bulunur. Hata payınız +-%5 ise, iki sonuç arasında %2'lik bir fark olduğunu söylemek hatalı olacaktır. Çünkü ölçümünüzdeki hata bundan daha büyüktür. Yukarıdaki grafiği inceleyecek olursak, soldaki grafikte beyaz ile siyah arasında bariz bir fark olduğu görülür. Fakat bu fark anlamlı mıdır? Ölçümün herhangi bir hata aralığı verilmemiş . Fakat eğer grafik gerçekte sağdaki gibi bir hata aralığına sahipse. Beyaz siyahtan fazla bir değere sahip olabilir demektir. Bu sebeple sadece en olası görünen değere bakarak, bir kıyaslama yapmak ciddi bir hata olabilir. İstatistikte özellikle iki grup arasında kıyaslama yapmak adına araştırmalar yapılır. Bunlardan sıklıkla duyduğumuz ve toplum içerisinde yanlış anlaşılmalara sebep olabilecek örneklerden biri olan erkeklerin kadınlardan daha güçlü iken kadınların erkeklere göre daha yetiştirici olduğudur. İnsanlık kendi içinde çeşitliliğe sahiptir, tek bir kalıbı yoktur ve özellikleri kültürden kültüre, coğrafyadan coğrafyaya çeşitli değişiklikler gösterebilir. Eğer dünya üzerinde gidip rastgele bir bölgeden rastgele iki erkek ve rastgele iki kadın seçerseniz, bu iki erkeğin iki kadından da güçsüz olma ihtimali vardır. Hatta belki de bu erkekler kadınlara göre daha yetiştiricidir. Fakat dünyanın geri kalanına baktığınızda böyle bir genelleme olmadığını görebilirsiniz. Bu noktada yaptığınız araştırmada kaç kişinin dahil edileceği önemlidir ve kültür, coğrafya gibi detaylar verilmelidir. Afrika'da ilkel bir kabile üzerinde, tüm kabile popülasyonu üzerinde bir araştırma yapmış olabilirsiniz. Dolayısıyla sonuca varmak için elinizdeki tüm popülasyonu değerlendirmişsinizdir. Fakat buradan elde ettiğiniz sonucun, İsviçre'de şehir merkezinde yaşayan insanlarla benzerlik göstermesi beklenemez. Bu sebeple yapılan araştırma sadece sayıya dayanmaz ve diğer parametreler de göz önünde bulundurmalıdır. Bulundurulduğunda dahi, araştırma yapılan kesimin, genellenecek tüme olan yüzdesi oldukça önemlidir. Bir diğer problem de normal dağılımda ortaya çıkıyor. Böyle bir dağılım aşağıdaki grafikteki gibidir. Eğer dikkat ederseniz, büyük bir çoğunluğun ortalama değerde toplandığı görülür. Fakat grafiğin uç kısımlarında en yüksek ve en düşük değerler yer alır. Örneğin toplumdaki IQ dağılımının böyle bir dağılım olduğunu düşünelim. Bu durumda insanların çoğu belirli bir IQ değerine sahip olacaktır. Düşük ve yüksek IQ'ya sahip olanlar ise grafiğin uç kısımlarındadır ve az sayıda insan bu değerlere sahiptir. Şimdi grafiğin birazcık ötelendiğini düşünelim. Bu durum ortalamada yer alan insanlar üzerinde pek fazla bir değişime sebep olmaz. Grafikte ortadaki dairede gördüğünüz yerde, yine mevcut alanlarının içerisinde kalırlar. Lakin uç noktalardaki değişim ise çok daha barizdir. Toplumda düşük IQ'lu insan sayısı kayda değer miktarda azalırken , yüksek IQ'lu insan sayısı ise kayda değer miktarda artmıştır. Yani farklar, uç bölgelerde daha barizdir. Bu sebeple yorumun ne üzerinden yapıldığı oldukça önemlidir. 1999 ve 2009 yılları arasında ABD'de havuza düşerek boğulan insan sayısı ile çekilen Nicholas Cage filmlerinin sayısı arasında bir korelasyon olduğunu biliyor muydunuz? Görünen o ki Nicholas Cage ne kadar film çekerse, o kadar çok insan havuza düşerek boğuluyor! Elbette ki bu doğru değil. Çünkü ikisi arasında hiçbir fiziksel bağlantı yok, dolayısıyla bu durum bir nedensellik içermiyor. Yani sadece grafiğe bakarak, eğriler arasında bir uyum görmek, bu ikisi arasında bir ilişki olduğunu ortaya koymaz. En nihayetinde çizilen eğriler birçok parametrenin, farklı şekillerde dağılımının bir sonucu. Çevremizde birçok olay gerçekleştiği için, benzeri eğrilerin alakasız bir biçimde birbirine benzemesi gayet sıradan bir durum. Hatta bu yazının baş görselinde Kentucky'deki evlilik oranı ile balıkçı botundan düşerek boğulan insanlar arasındaki ilişkiyi görebilirsiniz . Bu hatadan kaçınmak için daha fazla veri gelmesini beklemek gibi bir kaba yaklaşımda bulunabilirsiniz. Lakin bu her zaman mümkün değildir. Bunun yerine bu istatistiğe sebep olabilecek fiziksel bir açıklama ortaya koymak daha etkili ve gereklidir. Bazen iki durum birbiri ile bir ilişki içerisinde olduğunda, örneğin işsizlik ve akıl sağlığı sorunları, yapılacak çıkarım akıl sağlığı sorunlarının işsizliğe sebep olduğunu söyleyebileceği gibi, işsizliğin akıl sağlığı sorunlarına sebep olduğunu da söyleyebilir. Bu durumda hangisinin doğru olduğunun araştırılması ve temellendirilmesi gerekir. Örneğin akıl sağlığı yerinde olmayan insanların işe özellikle alınmadığı yönünde bir eğilim tespit edebilirsiniz. Benzer şekilde daha önceden çalışan fakat akıl sağlığı yerinde olan insanların, işlerini kaybetmeleri durumunda akıl sağlıklarını kaybettiklerini de tespit edebilirsiniz. Hatta yalnızca ikisinden biri olmak zorunda değildir, bazen ikisi bir arada da bulunabilir. Bu sebeple tek bir istatistik, her zaman yeterli sonucu vermez. Bazen iki durum arasında bir ilişki olduğunda, bu ikisi doğrudan birbiri ile alakalı olmayabilir. Böyle bir durumda dolaylı yoldan ilintili olmalarına sebep olan üçüncü veya daha farklı faktörler bulunabilir. Örneğin restoranlarda yemek yiyen insanların daha iyi bir kalp sağlığına sahip olduğunun görüldüğünü farz edelim. Bu durum aslında restoran yemeklerinin daha iyi bir kalp sağlığı sağladığına işaret etmiyor olabilir. Esas etmen, restoranda yemek yiyen insanların ekonomik durumunun iyi olması sebebiyle aynı zamanda iyi bir sağlık bakımına sahip olmaları olabilir. Böyle bir durumdan kaçınmak için, her zaman dış faktörlerin de olaya dahil olabileceği hatırlanmalı ve olası ihtimaller değerlendirilmelidir. Örneğin yukarıdaki gibi bir ilişki, kalp sağlığı bozuk olan ve sağlıklı olan insanların ne sıklıkla sağlık bakımı yaptıkları kıyaslanarak tespit edilebilir. İstatistik, doğru bir şekilde kullanılıp, doğru eğitimi almış kişilerce tüketildiğinde muhteşem bir güce ve öğreticiliğe sahip bir araçtır. Öyle ki, sadece istatistiki verilerden yola çıkarak toplumları kökünden değiştirmek, doğru adımları atmak ve akıllıca hareket etmek mümkün olabilir. Ancak yanlış ellerde ve bilinçsiz zihinlere sunulduğunda istatistik aynı güçte bir algı yönetim aracına dönüşmektedir. Bu nedenle istatistiği nasıl okumamız gerektiğini öğrenmeli ve çeşitli kaynakların kullandığı algı yönetim yöntemlerinden haberdar olmalıyız.


Hücrenin içerisine giren su miktarıyla, hücre dışarısına çıkan su miktarı eşit olduğu için hücre ne şişer ne de büzüşür. Bu duruma aynı zamanda osmotik denge de denir. Burada genel bir yanılgı, hipertonik ve hipotonik ortamlardaki geçişin hiç olmayacağının düşünülmesidir. Yarı geçirgen zar, izotonik ortamdayken de hala suyun geçişine olanak tanır. Fakat iki ortam arasında denge olduğundan, girişle çıkış aynı miktarlarda gerçekleşir. Bu nedenle hücre bundan olumsuz etkilenmez. Bitkilerde su ve çözünen maddelerin doğru şekilde ayarlanması bitkinin sağlığı için oldukça önemlidir. Eğer bitki yeterince su almasa, hücre dışı sıvı izotonik ve hipertonik hale gelir ve bitki hücresinin su kaybetmesine neden olur. Bu nedenle turgor basıncının da kaybedilmesiyle özellikle yapraklarda büzüşmeler başlar. Hipotonikortamda konsantrasyon hücre dışında, hücre içine göre daha düşüktür. Dolayısıyla yarı geçirgen zar, ozmoz dolayısıyla hücre içerisine su dolarak hücrenin şişmesine neden olur. Bu hayvan hücrelerinde hücre membranın yırtılarak hücrenin ölmesine neden olabilir. Bitkilerde ise turgor basıncıyla sonuçlanır. Hipertonikortamda ise durum tam tersidir. Bu sefer konsantrasyon hücre dışında, hücre içine göre daha yüksektir. Dolayısıyla yarı geçirgen zar nedeniyle hücre içindeki su dışarıya çıkarak hücrenin su kaybederek büzüşmesine neden olur. Ozmoz, yarı geçirgen bir zar ile ayrılmış konsantrasyonu farklı iki ortamdan, konsantrasyonu düşük olandan yüksek olana çözücü moleküllerinin geçişidir. Ozmoz sayesinde iki ortamın konsantrasyonu eşitlenebilir. Burada yarı geçirgen zarın çözünmüş tüm maddeleri geçiremiyor olması önemli bir rol oynar. Bu nedenle konsantrasyonda eşitliğin sağlanabilmesi için, geçebilenlerin hareketiyle bu sağlanmak zorundadır.


2017 Ağustos ayı içinde benim de çalışmasında yer aldığım uluslararası bir projede belirlenen ötegezegen haberleri oldukça ilgi çekti. Biz de ekip olarak böyle bir bulgudan dolayı çok sevinçliyiz. Bu çalışma, ülkemizin olanaklarıyla gerçekleştirildi ancak Avrupa Birliği üyesi olabilseydik, pek çok farklı yerde bulunan pek çok farklı teleskop ve aleti kullanarak belki de ülke bilim insanları çok daha önce böyle bir buluşu gerçekleştirebilirdi. Hatta bu gezegenden başka, aynı yıldız etrafında başka gezegenler de olup olmadığı bile belirlenebilirdi. Dahası, uzayda gökbilim amaçlı olarak kullanılmakta olan bazı uydularda da ortak olarak çalışmalar yapma hakkımız olabilirdi. Bunlar ülke gökbilimi açısından çok önemli olanaklar. Bunları kazanmak için ya çok yatırım yapılarak ülke bilim insanlarının bu olanaklarla çalışmasının önünü açmak ya da böylesi, çok sayıda ülkenin katılımıyla gerçekleştirilen gözlemsel projelere ülke olarak katılabilecek kaynakları ayırmak gerekiyor. Umuyoruz ki gelecekte bu konularda yeni adımlar atılmaya başlanabilir. Bugünkü yazımızda, uzun yıllardır Dünya'nın Gözü olan ancak artık yaşlanan Hubble Uzay Teleskobunun görevini üstlenip daha da ileri götüreceği düşünülen James Webb Uzay Teleskobunu anlatmaya başlayacağız. James Webb Uzay Teleskobu , 6,5 metrelik birincil aynası ile büyük bir kızılötesi teleskop olarak tasarlanmıştır. 131,4 metrelik odak uzaklığına sahip bu teleskobun maliyeti 2016 yılı açıklamasıyla 10 milyar dolardır. Fırlatılması uzun süredir ertelenen James Webb Teleskobu için güncel fırlatma tarihi 31 Ekim 2021 olarak belirlenmiştir. James Webb Teleskobu, Hubble'ın öncü olduğu çalışmaları, bayrağı ondan devralarak daha ileriye götürecek. JWST'nin önümüzdeki on yılın en önde gelen gözlemevi olacağı ve dünya çapında binlerce gökbilimciye hizmet edeceği düşünülüyor. Teleskobun çalışma alanının ise evrenimizin tarihindeki her aşama ile ilgili olması planlanıyor. Büyük Patlama'dan sonraki ilk parlak ışıklardan, Dünya gibi gezegenlerde yaşamı destekleyebilen Güneş sistemlerinin oluşumuna ve kendi Güneş sistemimizin evrimine kadar bir çok aşamayı inceleme fırsatı sunacak. JWST, daha önceleri Yeni Nesil Uzay Teleskobu olarak adlandırılıyordu. Sonradan eski NASA yöneticisi James Webb'e ithafen, Eylül 2002'de yeniden adlandırıldı. JWST; NASA, Avrupa Uzay Ajansı ve Kanada Uzay Ajansı arasındaki uluslararası bir işbirliği sonucu başlamış bir projedir. Geliştirme ile ilgili işler, NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi tarafından yönetiliyor. Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü ise, teleskop gönderilip çalışmaya başladıktan sonra JWST'yi çalıştıracak. JWST için çeşitli yenilikçi teknolojiler geliştirilmiştir. Bunların içinde, teleskop fırlatıldıktan sonra açılıp son biçimini alacak olan 18 ayrı altıgen parçadan oluşan bir birincil ayna da bulunuyor. Aynalar aşırı hafif berilyumdan üretilmiş. JWST'nin en büyük özelliği, bir tenis kortu boyutlarında olan 5 katmanlı ve Güneş'ten gelen ışığı bir milyon kattan fazla zayıflatan Güneş siperliğine sahip olması. Teleskopla kullanılacak kameralar ve tayfçekerler olarak dört ayrı alet, aşırı derecede zayıf sinyalleri kaydedebilecek algılayıcılara sahiptir. JWST ayrıca, kızılötesi algılayıcıları 7 Kelvin'e kadar soğutacak bir soğutucuya sahiptir. JWST, kapsadığı uzun dalga boyu aralığı ve büyük ölçüde geliştirilmiş duyarlılığı sayesinde, Hubble Uzay Teleskobu'nun buluşlarını tamamlayacak ve geliştirecek olan, yörüngede dolanan bir kızılötesi gözlemevi olacak. Uzun dalga boyları, JWST'nin zamanın başlangıcına çok daha yakın zamanlara bakmasına ve ilk galaksilerin şimdiye dek gözlenmemiş oluşumlarının yakalanmasına ve günümüzde yıldızların ve gezegen sistemlerinin oluşmakta olduğu toz bulutlarının içine bakmasına olanak sağlayacak. Çalışma süresinin 5 ile 10 yıl aralığında olması düşünülen JWST, tümüyle ortalama 6500 kg ağırlığında olacak. 6,5 m çapındaki aynasının görüş alanı 25,4 metrekare kadar olacak. Altınla kaplanmış berilyumdan yapılmış parçalı birincil aynasının ağırlığı bile yalnızca 705 kg tutuyor. 18 adet olan parça parça aynalarının her birinin ağırlığı 20,1 kg ancak tutucu ve hareketi sağlayan parçalarıyla birlikte 39,5 kg'ı buluyor. Dünya-Güneş ikilisinin ortak çekim alanının özel bir noktası olan ve L2 noktası olarak adlandırılan noktaya yerleşecek olan teleskop, Dünya'dan 1,5 milyon km uzaklıkta Dünya'ya göre sabit bir noktada bulunacak. Uzayla ilgili kullanılan teleskop ya da uydular, genellikle bu konuda yenilik getirmiş, adıyla anılan yasaları tanımlamış tarihi bilim insanlarının adlarıyla anılıyor. Ancak James Webb bu konuda bir ayrıcalığa sahip. James Webb, Apollo Ay programı ile bağlantılı bir NASA yöneticisi. 1961 ile 1968 yılları arasında NASA'da yöneticilik yapan James Webb, birçok devlet görevlisinden çok daha fazla bilime katkı sağlamış olan bir devlet görevlisi. Zamanın ABD Başkanı John Kennedy yalnızca Ay'a ayak basma konusuyla ilgilenirken, James Webb uzay çalışmaları kadar bilimsel çalışmalara da önem verilmesi gerektiğini, bunun yapılması halinde de hem üniversitelerin hem de uzay endüstrisinin gelişeceğini savunmuştur. NASA yöneticisi olması teklif edildiğinde de tek bir amaca hizmet etmek yerine dengeli bir planlama yapılmasının kabulü halinde, verilen görevi kabul edebileceğini hükümetine bildirmiştir. Bu görüşü kabul gören James Webb'in zamanında NASA robotic uzay aracı geliştirme için destek sağlamış, bu araç sayesinde Ay yüzeyi incelenebilmiş ve Mars ile Venüs'e bilimsel amaçlı sondalar gönderilebilmiş, böylece de ABD bu konuda ilkleri gerçekleştirebilmiştir. 1965'lerde James Webb, büyük bir uzay teleskobunun kurulmasının NASA'nın ana amaçlarından biri olması gerektiğini vurgulamıştır. 1969 Temmuz ayında Ay'a ilk gidişten bir kaç ay önce emekli olan James Webb'den sonra NASA; yıldızları, galaksileri ve Güneş'i incelemek, Dünya atmosferinin ötesindeki uzay ortamında henüz bilinmeyenleri incelemek için 75'ten fazla uzay aracı göndermiştir. James Webb zamanında Apollo programına bağlı olarak NASA'da 35.000 kişi çalışmış, ABD'de binlerce firma ve üniversitede 400.000'den fazla kişiyle iş yapılmıştır. James Webb'in özellikle bilime katkılarından dolayı bu uzay teleskobuna onun adı verilmiştir. James Webb Uzay Teleskobu gönderilip çalışmaya başladığında, büyük olasılıkla bilimde ve gökbilimde çığır açacak çok önemli gözlemlere imza atacaktır. Böylece insanlık tarihinde, gökbilimde en ileri aşamaya ulaşmış olacağız. Bunda payı olan biliminsanları ise bu olanakların kendilerine sağlandığı ABD gibi gelişmiş ülkelerde bilimle uğraşanlar olacak. Umuyoruz ki bizler de ülkemizin bugüne göre biraz daha bilime yatırım yapması ve katkı sağlamasıyla, yakın gelecekte çok daha iyi yerlerde oluruz. Hatta bazı yeni bulguların ilk öncüsü olabileceğimiz bulgulara Türk bilim insanları olarak imza atabiliriz. Bu konuda asıl çaba, yetiştireceğimiz genç bilim insanlarına düşüyor.


Japon balıkları ve yabani havuz balığı akrabalarının, oksijen solumadan beş ay boyunca yaşayabildiklerini biliyorduk. Şimdi ise bunu nasıl başardıklarını çözdük. Balık, oksijen seviyesi düştüğünde, karbohidratları anında alkole çeviren ve ardından solungaçlarından dışarıya salan bir takım enzimler geliştirmiş. Bir çok hayvan için , oksijen yoksunluğu dakikalar içerisinde ölümle sonuçlanabilir. Bizler de karbohidratları oksijen olmadan metabolize edebiliyoruz, fakat bu işlem toksik olan laktik asitin vücudumuzda üretilmesine sebep olur. Bu sebeple bu durum, havuz balıkları için önemli bir problem olmalıdır. Çünkü bu balıklar Kuzey Avrupa ve Asya'nın dondurucu soğuğuyla yüzleşen göletlerde ve göllerde yaşar. Kışın bu göletlerin yüzeyi donduğundan, yüzeydeki buz ilkbahar aylarında eriyene kadar balıklar oksijensiz bir biçimde buzun altında aylarca yaşamak zorundadır. Fakat havuz balıkları ve yakın akrabaları olan Japon balıkları, bu duruma bir çözüm üretmiş durumdalar. Karbohidratları oksijensiz bir biçimde tükettiklerinde toksik laktik asit yerine, vücutlarından daha kolay bir şekilde atılabilen alkole dönüştürüyorlar. University of Liverpool'dan Michael Berenbrink, bu adaptasyonun hayvanlar arasında çok nadir olduğunu vurguluyor. Araştırmacılar balıkların, kendilerine özel bir alkol üretim mekanizmasına sahip olduklarını keşfetti. Bu durum, hücrenin enerji üretiminden sorumlu organel olan mitokondriye, enerji açısından zengin karbohidratları kanalize eden bir takım enzimlerin modifikasyonunu içeriyor. Evrimleri sırasında bu balıklar, oksijen seviyesi düştüğünde metabolik ürünleri alkole çeviren, ikincil bir takım enzimler geliştirmiş. Bu enzimler ise tıpkı bira mayasında çalıştığı gibi çalışıyor. Elbette Japon balıkları akvaryumda evrimleşmediklerinden ötürü, akvaryum şartları sebebiyle böyle bir özellik geliştirmiş değiller. Fakat bu canlıların varoluş sebebinin bizim keyfimiz için olmadığı da bir o kadar açık. Her ne kadar bu araştırma onların akvaryum psikolojisi sebebiyle bunu yaptığını göstermese de, zorlu bir şartın içerisinde bulunduklarından dolayı bunu yaptığını gösteriyor ve hayır, balığın alkol üretip saldığı bu suyu alkol yerine tüketmenin iyi bir fikir olduğunu sanmıyoruz. Kreosus'ta her 10 'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar. Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar. YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz. Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!


Kütleler, uzay-zamanı kütleleri ile orantılı olarak bükerler. Bu eğri üzerinde bulunan herhangi bir gök cisminin rotası, yani evren çizgisi, bir jeodezik eğridir. Özetle, kütle çekimsel alanda hareket eden bir cisim, jeodezik olan bir evren çizgisini takip eder. Bu durum gündelik yaşantımızda uçaklarda karşımıza çıkar. Haritalar, üç boyutlu olan Dünya'nın, iki boyuta indirilmiş hali olduğundan, topolojik olarak bir aldatma yaşatır. Harita üzerinde uçak rotalarını incelediğimizde, uçakların dümdüz gitmek yerine, bir eğri izlediğini görürüz. Aslında bu durum, haritanın iki boyuta indirgenmesinden kaynaklanır. Rotayı Dünya üzerinde düşündüğümüzde, aslında bu eğri, iki nokta arasındaki en kısa mesafe olan jeodezik bir eğridir. Eğer bu haritayı bir küre üzerine yerleştirecek olursanız, bu eğriye dik ve bakış doğrultusu Dünya'nın merkezini hedef alan bir açıda baktığınızda, jeodezik eğriyi, bir doğru şeklinde görürsünüz. Çünkü bükülmenin olduğu yön, bakış doğrultunuzla aynı yöndedir. Bu sebeple, eğriliği fark edemezsiniz. Fakat bakış açınız biraz değiştiğinde, eğrilik fark edilir olur. Merkezi kürenin merkezi olup, bu iki noktadan geçen çembere, büyük çember diyoruz. Uçak rotalarına dikkatle bakacak olursanız, aynı boylam üzerinde bulunan rotalarda bir eğrilik yoktur. Çünkü küre, iki boyuta indirgenirken boylamlar bu durumdan etkilenmez. Benzeri şekilde, Ekvator çizgisi de bir büyük çember olduğundan, rota yine kendisidir. Diferansiyel Geometride Jeodezik EğriJeodezik eğri kavramı, diferansiyel geometride karşımıza çıkar. Bir eğri, üç boyutlu uzay için, burulma ve bükülme ile ifade edilir. Bir düzlem üzerindeki eğriliği bükülme, bu düzleme dik olan diğer düzlemdeki eğriliği ise burulmadır. Doğru üzerinde yaptığımız bu bükme ve burma işlemi sonucu elde ettiğimiz eğri, değişimi ifade eden diferansiyeller ile kolayca ifade edilebilir. Bir yüzey üzerindeki birim hız eğrisi için, ivmenin yüzey-tanjant bileşeninin uzunluğu, , jeodezik eğridir. =0 olan eğriler, jeodezikler olarak adlandırılır. Parametre gösterimi olan bir eğri için, jeodezik eğri aşağıdaki şekilde ifade edilir.