Uzun zamandır içinde bulunduğumuz yıldız sisteminde en uçtaki dokuzuncu gezegen olarak Plüton'u kabul ediyorduk ve birçok kere 10. gezegen ya da gezegen X tartışması söz konusuydu. Şöyle söyleyebilirim ki, Plüton'un dokuzuncu gezegen olarak keşfinden önce bile aslında bir onuncu gezegen arayışı vardı ve bu arayış 1900'lü yıllara kadar dayanıyordu. 1930'da Plüton gezegen olarak keşfedildi ve bu arayış hiç son bulmadı. Günümüzde ise Plüton artık bir gezegen olarak kabul edilmiyor ve Güneş Sistemi'nde sadece sekiz gezegenden söz ediliyordu. Bu hafta The Astronomical Journal isimli dergide gök bilimci Mike Brown ve gezegen bilimci Konstantin Batygin hipotetik bir gezegenin olabileceğine dair bir harita yayınladılar. Bilim insanları uzun süredir varlığından şüphelendiğimiz saklı bir gezegeni bulabileceğimiz yerler hakkında yeni bulgular ortaya koymuşlardı. Buna göre, olası dokuzuncu gezegen Dünya'dan 10 kat daha fazla kütleye sahip ve Güneş'ten 30 milyar kilometre uzakta olmalı. Bu uzaklık Neptün'ün Güneş'e olan uzaklığının 20 katı. Daha ilginç bir bulgu ise bu gezegen Güneş'in etrafındaki döngüsünü 10 bin ila 20 bin yıl arasında tamamlıyor olması gerektiği. Dokuzuncu gezegeni bulmak için araştırmacılar Neptün'ün hemen ardındaki dev bir kayalık enkaz halkasını andıran Kuiper Kuşağı'ndaki 6 cüce gezegenin yörüngelerini analiz ettiler. İki araştırmacı bu analizin sonucunda bir şeyin farkına vardılar, bu 6 cismin hizalanması oldukça garip. Çünkü bu cüce gezegenler Güneş Sistemi'ndeki sekiz gezegenin oluşturduğu düzleme göre yaklaşık 30 derecelik açı oluşturan yörüngelere sahip . Bu yörüngeler ise alışılmadık, olma olasılığı ise yüzde 0,007. Gerçekte böyle bir yörünge varsa, bu kadar düşük olasılığın gerçekleşmesi için bu cisimlere bu yörüngeleri kazandıran bir etki olmalı. İki araştırmacıya göre bu etki bu gezegenleri etkileyen büyük bir gezegen olabilir. İşte az önce bulgular arasında belirttiğimiz 10 Dünya kütlesi buradan çıkıyor. Bu 6 cismin izlediği yörüngenin ardındaki neden 10 Dünya kütlesine sahip bir gezegenin oluşturduğu kütleçekimi kuvveti olabilir. Bu soru için verilecek en iyi cevap uzaklık. Bu denli uzakta olan bir cismi eğer aramıyorsanız bulmanız için büyük bir şans gerekir. Güneş ile Dünya arasındaki en yakın durumdaki uzaklık 1 astronomik birime karşılık gelir ve bu hipotetik dokuzuncu gezegenimiz için varsayılan uzaklık Güneş'e olan uzaklığımızdan 200 kat daha fazla yani 200 astronomik birime karşılık geliyor. Diğer taraftan, hesaplamalara göre, bu gezegenin Güneş'e olan en uzak olan konumu Güneş'ten tam 1200 astronomik birim kadar olabilir. 1 astronomik birim 149 milyon kilometre ise bunun tam olarak 1200 katı. Plüton Güneş'ten 40 astronomik birim uzaklıkta ve hatırlayacak olursanız Yeni Ufuklar uzay aracının oraya varması tam on yılını aldı. Bizden en uzakta olan insan yapımı uzay aracı Voyager'in bile 40 yıl sonra aldığı yol yaklaşık 120 astronomik birim. Dolayısıyla eğer böyle bir gezegen varsa, çok ama çok uzakta olabilir. Bu arada evrende hatta Güneş Sistemi'nde ne kadar küçük bir yeri işgal ettiğimizin farkına tekrar varabildik mi? Dolayısıyla Güneş Sistemi burnumuzun dibi değil ve keşfedemediğimiz hala çok şey var. Bu iki bilim insanı, peki hata yapmış olabilir mi? Popular Science dergisine göre iki araştırmacı da saygın bilim insanları ama herkes hata yapabilir. Hata yapıp yapmadıklarını görmenin en iyi yolu 2018 yılında Hubble Uzay Teleskobu'nun halefi olan James Webb Uzay Teleskobu ile dokuzuncu gezegeni gözlemlemeye çalışmak olabilir. 2018 yılında uzaya gönderilmesi beklenen bu teleskop en büyük kızılötesi teleskop olacak. Her halükarda bu araştırma gezegen X arayışlarında tarihte yerini almış olacak. Dilerseniz yazımızın sonuna gelirken geçmişteki önemli gezegen X arayışlarının bir özetini yapalım, - 1906 yılında ilk defa Uranüs'ün yörüngesindeki düzensizlikler fark edildiğinde, büyük kütleli olduğu düşünülen bir gezegen X arayışı başlamıştı. Ancak, büyük kütleli bir gezegen yerine 1930 yılında Percival Lowell tarafından daha az kütleli olan Plüton gezegeni bulundu. - 1980'lerde, Neptün ve Uranüs'ün düzensiz yörüngelerine dayanarak Robert S. Harrington tarafından bir gezegen X önerisi yapıldı. Bu daha sonra Voyager'in uçuşundan elde edilen verileri kullanarak Neptün'ün kütlesini düzelterek bu düzensizlikleri açıklayan Myles Standish tarafından yalanlandı. - 1990'lı yıllarda, Tyche adı verilen Oort bulutu yakınında varsayılan bir büyük gezegen belirli kuyruklu yıldızların yörüngesini açıklamak için öne sürüldü. Bu cisim henüz keşfedilmemiş cisimler arasında olma ihtimali olmasına rağmen NASA'nın Geniş alan Kızılötesi Araştırma Kaşifi uydusu tarafından Satürn büyüklüğünde veya daha büyük cisimler için mümkün olmadığı ortaya kondu. - 2003 yılında keşfedilen Sedna 11 bin yıllık eliptik bir yörüngeye sahip olan bir cüce gezegendir. Yörüngesi 76 astronomik birim ile 937 astronomik birim arasında değişmektedir. Bu cüce gezegenin keşfi iç Oort bulutu cisimleri arasında görülmeyen büyük bir gezegenin olduğuna dair bazı öngörülere yol açtı. Eper böyle bir gezegen var olsaydı, diğer yakın cisimlerin yörüngeleri de ayrıca pertürbe olmuş olacaktı ve bu 2012 VP113 olarak adlandırılan başka bir cisme ait gözlemlerden desteklenmiş olacaktı. Ancak böyle bir gözlem olmadı. - Son olarak, 2015 yılının Aralık ayında Plüton'ndan 6 kat daha uzakta (300 astronomik birim) büyük bir cismin varlığına dair bir ipucu verisi Atacama Büyük Milimetre/Milimetre Altı Dizisi teleskobundan elde edilmişti. Ancak, bir teleskopla böyle bir cismi yakalama şansı küçüktür. Çok sayıda bilim insanı bu cismin bir Kuiper Kuşağı cismi olmasının daha olası olduğunu düşünüyor. Tekrar Mike Brown ve Konstanin Batygin'in bulgularına dönecek olursak, olası dokuzuncu gezegenin yörüngesi ile ilgili hazırlanan animasyonu aşağıdaki videodan bulabilirsiniz. Sonuç olarak, bu matematiksel modellemeye dayanan bulgular için gözlemlerin yapılması gerekiyor. Uzay teleskopları veya yer teleskopları tarafından gelecek doğrudan kanıtı beklememiz gerekiyor, tabi ki söz konusu dokuzuncu gezegen ya da başka kütleli bir cisim varsa.


Antibiyotiklere direnç gösteren bakteriler sağlığımız için giderek artan büyük bir problem haline gelmektedir. Bu tür bakteriler her yıl ABD'de 23 binden fazla insanı öldürmektedir. Hatta bu bakterilere karşı geliştirilen antibiyotik tedavileri ile onları yok etmek giderek zorlaşmaktadır. Bunlara rağmen, Colorado Boulder Üniversitesi'nde gerçekleştirilen yeni bir araştırma ışıkla aktif hale gelen kuantum noktaların enfeksiyonlarla mücadelede yararlı olabileceğini gösterdi. Kuantum noktalar tüketici elektroniğinde bulunan yarıiletkenlerle benzerlik gösterirler ama bunlar nanoölçek boyutlarındadırlar ve bir insan saçından 20 bin kat daha küçüktürler. Böylesine küçük bir ölçek üzerinde çalışırken, araştırmacılar hücresel seviyedeki özel etkileşmeleri sadece tehlikeli bakteriler üzerine yönlendirebilirler. Nanoteknolojinin antibiyotiğe karşı dirençli bakterilerle mücadeleye ilk katkısı bu değil. Daha önce de nanoölçekteki yapılar bu amaçla kullanılmıştı. Örneğin, gümüş ve altından yapılan metal nanoparçacıkların da bu tür enfeksiyonlara karşı kullabılabileceği gösterilmiştir. Ne var ki bu parçacıklar çevredeki hücrelere de zarar vermektedir. Oysa, kuantum noktalar aynı sorunu oluşturmuyorlar. Çünkü kuantum noktalarını ışık ile aktif ederek araştırmacılar sadece istenilen zararlı hücreleri yok edebiliyorlar. Bunun için ışığın dalgaboyunu kuantum noktanın aktif olacağı dalgaboyuna ayarlamak yeterli ve elbette ki bu sadece kuantum noktaların ilgili hücrenin civarında olduğunda gerçekleştirilmeli. Işığın dalgaboyu değiştirildiğinde ya da ışık kapatıldığında, kuantum noktalar tekrar pasif duruma geçerler. Araştırmacılar, bu sonuçların antibiyotiğe karşı dirençli bakterilerle olan mücadelede nanoparçacıkların kullanıldığı zararlı olmayan klinik tedavilerin gelişmesine olanak tanıyacağını düşünüyorlar. Çünkü ilk aşamalarda kuantum noktalarla yapılan testlerde ilaçlara karşı dirençli bakteri hücrelerinin yüzde 92'sinin yok edildiği bulundu. Bu araştırma ile ilgili bulgular Nature Materials dergisinde yayınlandı.


Güneş enerji santrallerinin kurulumunda sınırlı tarım arazilerinin kullanımının önüne geçmek için baraj ve göller üzerine güneş enerji santrallerinin kurulması akıllıca bir yoldur aslında. Özellikle Japonya gibi arazi açısından sıkıntı yaşayan ülkelerde bu tür seçenekler izlenebilecek bir yol. Kaldı ki bu fikir daha önce Fransa'da uygulanmıştır. Japonya'da ise Kyocera şirketi halihazırda Kobe şehri kenarında çalışır durumda üç büyük su üzerinde kurulu güneş enerji santraline sahip. Ancak şimdi yeni bir güneş enerji santralinin inşasına başladıklarını duyurdular. Tokyo civarındaki Chiba şehrinde kurulması planlanan bu güneş enerji santralinin dünyanın en büyük yüzeyn güneş enerji santrali olacağını iddia ediyorlar. Chiba'da bulunan Yamakura barajı üzerine inşa edilecek enerji santralinin 13,7 MegaWatt güce sahip olacağı belirtiliyor. Bu santral 180 bin metrekarelik bir alanda 51 bin tane Kyocera şirketinin ürettiği güneş pili modülünden oluşuyor. Kyocera şirketine göre bu santral ile elde edilecek elektrik yaklaşık 4970 evin ihtiyacını karşılayabilecek. Üstüne üstlük yıllık 8170 ton karbondioksit emisyonunun da önüne geçilmiş olacak. Bu tüketilen 19 bin varil petrolün atmosfere saldığı karbondioksit miktarına karşılık geliyor. Dünyanın en büyük yüzen güneş enerji santrali olması beklenen Yamakura barajındaki bu santral 2018 yılının Mart ayında faaliyete geçecek. Ne var ki, doğal bir gölün ya da yapılan bir barajın üzerinde böyle bir tesisin kurulması temiz enerjinin karşılığı olup olmadığını sorgulatabilir.


Geçtiğimiz Aralık ayından bu yana NASA'nın Dawn adı verilen uzay aracı Ceres cüce gezegeninin yüzeyine olan en yakın konumunda ve bu süre zarfında çok sayıda ilgi çekici keşifte bulundu. Bunların arasında piramit benzeri bir dağ olan Ahuna Dağları, yansıtıcı tuzların neden olduğu düşünülen son derece parlak noktaları sayabiliriz. Ceres, Mars ile Jüpiter arasında yer alan asteroid kuşağındaki en büyük cisimdir. Güneş Sistemi'nin eşsiz bir parçası olarak görülen Ceres cüce gezegeni 1801 yılında keşfedildiğinde gökbilimciler tarafından gezegen olarak sınıflandırılmıştı. Ancak sonrada anlaşıldı ki bu cüce gezegenin konumu Mars ve Jüpiter arasında olduğu anlaşıldı. Böylece asteroit olarak sınıflandırılmıştı. Ne var ki, 2006 yılında Plüton'un cüce gezegen olarak sınıflandırılmasıyla Ceres de bu şekilde sınıflandırıldı. Dawn uzay aracını Ceres'e gönderilmesinde en büyük neden Ceres'in suya sahip olma olasılığı. Üstelik benzer özelliklere sahip Satürn ve Jüpiter'in bazı uydularına kıyasla Güneş'e daha yakın ve böylece buzların erimesinde, yeniden şekillenmesinde Güneş'in rolü olabilir.


Tek bir proteinin görüntüsünü yakalamak. Popular Science dergisindeki bir habere göre, evet bu başarıldı. Birbirlerine zincir şeklinde bağlı amino asitlerden oluşan proteinler vücudumuzda binlerce şekilde bulunurlar. Bunun nedeni ise özel amino asit dizilimleridir. Özel amino asit dizilimleri, her proteinin benzersiz özelliklere sahip olmasını sağlar. Bu da proteinler arasında farklılıklara yol açar. Bu farklılıklar sayesinde her bir proteinin vücut içinde işleyişi de farklılık gösterir. Ancak bu proteinlerin görüntülerini elde etmek bilim insanları için hep zorlu olmuştur. Giderek gelişen teknolojinin yanı sıra yüksek enerjili görüntüleme araçları proteinlerin görüntüsünü elde edemeden onları yok ediyordu. Ortaya çıkan görüntüler ise genellikle bulanıktır ve bazı proteinler ise kristaller oluşturmadığı için fotoğraflanamıyordu. arXiv'de yayınlanan yeni bir makaleye göre grafen sayesinde ilk defa bireysel, kendi başına bir proteinin görüntüsü elde edilebildi. Bu başarı için araştırmacılar bir grafen tabaka üzerine çözelti halindeki protein karışımını serptiler. Sonra ise düşük enerjili holografi elektron mikroskobunu kullanıldı. Bu mikroskop protein üzerine gönderilen elektron demeti ile bir görüntü vermektedir. Bu görüntü gönderilen elektronların diğer elektron desenleri ile nasıl etkileştiğine bağlı olarak elde edilir. Araştırmacılar görüntüyü elde ederken düşük enerjili elektronların kullanılması proteini yok etmez. Bir bilgisayar vasıtasıyla, araştırmacılar protein'in esas yapısını yeniden oluşturan hologram görüntüyü elde etmiş olurlar. Bu ilk çalışmalarında araştırmacılar kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan protein olan hemoglobini, laboratuvar deneylerin yaygın bir şekilde kullanılan bir inek proteini olan sığır serum albumini ve vücutta elektronları aktarmak için kullanılan proteinler olan sitokrom c proteinlerinin görüntülerini elde etmeyi başardılar. Aşağıda bu sitokrom c proteine ait ve yazının başındaki görselde hemoglobine ait görüntüleri bulabilirsiniz, Peki bu gelişme ne işe yarayabilir? Böylece araştırmacılar, proteinlerin fotoğraflarını elde ederek onların yapılarını daha iyi anlayabilirler. Bu da Alzheimer, Parkinson ve Huntington gibi hastalıklarla bağlantısı olan yanlış katlanan proteinlerde neyin yanlış gittiğinin çözülmesinde ve dolayısıyla bu hastalıklarının olası tedavilerinde yardımcı olabilir.


Dünya'dan yaklaşık 104 ışık yılı uzakta daha önce keşfedilen bir gezegen sayesinde bilim insanları, yeni yaptıkları araştırma ile şimdiye kadar bilinen en geniş gezegen sistemini tanımladıklarını düşünüyorlar. Bu keşfedilen gezegen Jüpiter'den tam 15 kat daha büyük ve kendi yıldızından olan 1 trilyon kilometrelik uzaklığıyla yörüngesi 900 bin Dünya yılını buluyor. 1 trilyon kilometreyi şöyle düşünebiliriz: Dünya'nın kendi yıldızı olan Güneş ile arasındaki uzaklığın 7000 katı. İngiliz, Amerikan ve Avustralyalı bilim insanları tarafından yapılan araştırmada üzerinde çalışılan bu gezegene 2MASS J2126 adı verilmişti. İlk bulgulara göre, kütlesi bir yıldız olmak için oldukça düşüktü. İlk keşfedildiğinde ise bu gezegenin serbest gezen bir gezegen olduğu düşünülüyordu. Bu nedenle bir gezegen sisteminin bir parçası değil gibiydi. Ancak civarda TYC 9486-927-1 adı verilen genç bir yıldızın varlığı işleri değiştiriyordu. Hertfordshire Üniversitesi'nden araştırmacılar bu ikisinin aynı yönde hareket ettiklerinin farkına vardılar. Bu demekti ki, iki cisim de birbiriyle ilişkili. Başka bir deyişle, bizim öksüz durumdaki 2MASS J2126 gezegeni TYC 9486-927-1 adlı yıldızın etrafında bir yörüngeye sahip. Bu fikir ise bizi şimdiye kadar ki bulunan en geniş gezegen sistemine götürüyor. 8 yıl önce keşfedilen bu gezegen, ilk bulunduğunda o kadar yalnız görünüyordu ki bilim insanları başı boş sanmışlar, yani o derece kendi yıldızından uzaktaymış. Üstelik o kadar uzak ki, TYC 9486-927-1 adlı yıldızdan çıkan ışık kendi sisteminde yer alan bu 2MASS J2126 gezegenine yaklaşık bir ayda ulaşıyor. Güneş'ten gelen ışığın bize 8 dakikada ulaştığı düşünülürse bizim için oldukça farklı bir durum olurdu. Bu şaşırtıcı keşif bilim insanları için önemli bir soruyu da açığa çıkarıyor. Böylesine geniş gezegen sistemleri nasıl oluşuyor? Ve aslında nasıl hayatta kalmaya devam edebiliyor? Bu sorular hem günümüz hem de geleceğin bilim insanları için üzerinde çalışmaların olacağı konular olacak gibi görünüyor. Bu çalışmalar devam ettikçe, bizler de evrenin şaşırtıcı yönlerini keşfetmeye ve öğrenmeye devam edeceğiz. Aslında bu en keyifli olan kısmı. Bilim insanlarının yaptığı bu araştırmayı detaylı olarak incelemek isterseniz Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayınlanan makaleyi inceleyebilirsiniz.


The Astrophysical Journal'da bu hafta yayınlanan bir makalede bilim insanları şimdiye kadar ki en yüksek çözünürlüğe sahip astronomi görüntüsünü elde ettiklerini bildirdiler. Bu görüntü bize 900 milyon ışık yılı uzaklıkta yer alan bir karadelikten dışarı akan malzeme akışını göstermektedir yukarıda olduğu gibi. Elde ettiğimiz en yüksek çözünürlüklü bu astronomi fotoğrafı Dünya üzerinde yer alan 15 radyo teleskobu ve uzayda yer alan Rus Spektr-R radyo uzay teleskobunun güçlerinin birleştirilmesi ile oluşturuldu. Teleskopların bu birleştirilen gücü yaklaşık 100 bin kilometre genişliğindeki bir teleskoba eşittir. Karadelikten dışarı akan jet dediğimiz malzeme akışı çok büyüktür. Hatta o kadar büyüktür ki bizim Güneş Sistemimizi çevreleyen Oort bulutunu dahi içine alabilir. Bahsettiğimiz şey kabaca 300 milyar kilometrelik bir büyüklük. Ancak, biz bu jetten o kadar uzağız ki, bu jetin detaylı görüntüsünü elde edebiliyoruz. Elde ettiğimiz görüntü birleştirilen teleskop gücü sayesinde Dünya'dan Ay'a bakmaktan farksızdır. Bu malzeme akışını görüntülediğimiz karadelik BL Lacetae galaksisinin merkezinde yer almaktadır ve bu karadeliğin ürettiği jetin sarmal bir ivmelenme olmadan parçacıkların çok daha hızlı dışarı doğru fırlatan bir helezonik manyetik alana sahip olduğu gözlendi. Araştırmacılar bu jetler hakkındaki gözlemlerin jetlerin nasıl mikrodalga radyasyonu ürettiğine dair olan teorilerini gözden geçirmede yardımcı olmasını umuyorlar.


Şizofreni hastalığı dağınık düşünme veya motor davranışından halüsinasyon ile yanılsamalara kadar çok sayıda belirti ile kendini göstermektedir. Şizofreniyi insanların düşünüş, duyuş ve davranışlarında görülen önemli bozukluklarla tanımlanan bir ruhsal hastalık olarak biliriz. Şizofren kelimesi ise günlük hayatımızda belirli amaçlar için sıklıkla kullanılan bir kelime olarak karşımıza çıkar. Çoğu kez hastalığın kendisinden uzak benzetmelerde kullanılır, bu kez yeni bir gelişmeden dolayı hastalığın ruhsal özelliğinden ziyade biyolojik yanını konuşmamız gerekecek. Çünkü bilim insanları şizofreninin genetik, biyolojik nedenini keşfettiler. Son zamanlarda şizofreninin altında yatan sebep olarak genetik mutasyonların bağışıklık sistemi ve mikrobiyom kadar önemli rol oynadığı öğrenilene kadar araştırmacılar bu hastalığın nedenlerini anlamakta zorlanıyorlardı. Şimdi ise Nature'da yayınlanan bir çalışmaya göre bu önceki gözlemlerle bağlantılı olarak şizofreni hastalarında bir genetik varyasyon tanımladılar. Çok uzun süredir ruhsal bir hastalık olarak düşünülen şizofreninin biyolojik bir kaynağının olduğunun keşfedilmesi çok önemli bir gelişme. Eğer araştırmacıların savunduğu gibi şizofreninin temelinde genetik dolayısıyla biyolojik bir durum söz konuysa, şizofreni hastalarına yönelik daha iyi tedavilerin geliştirilmesinin önü açılabilir. ABD'de Harvard Tıp Okulu Genetik Bölümü'nde araştırmacı olan Aswin Sekar ve çalışma arkadaşları geçtiğimiz beş yılda, 30 ülkeden 65 bin insandan genetik veri topladılar. Bu araştırmacılar belirli genlerdeki mutasyonların şizofreni ile bağlantılı olduğunu biliyorlardı ama istedikleri şey böylesine büyük bir veri ağı içerisinde olası güçlü bir korelasyon bulmaktı. Yani şizofreni hastaları arasında elde ettikleri genetik bilgilerde mutasyonlu genlerin çoğunlukta olup olmadıklarını kontrol etmeye çalıştılar ve sonunda buldular ki, şizofreninin gelişmesinde ilgisi olduğu düşünülen ve tamamlayıcı bileşen 4 (C4) adı verilen bir genin yüksek oranda çeşitlilikle insanlarda bulunuyor. Böylece araştırmacılar 700 insan beyninden numunelerle analiz edilerek üretilen protein ve C4 genleri arasındaki bağlantının varlığını onaylamış oldular. Aslında C4 geninin bağışıklık sisteminin yok etmek amacıyla patojenleri işaretlenmesinde kullanılan bir protein ürettiği biliniyordu. Ancak, bu proteinin aynı zamanda sinaptik budama denilen bir olay sırasında da kullanılıyor oluşu şizofreni açısından önemli kılıyor. Çünkü sinaptik budama olayı beynin aşırı bağlantıları elediği ergenlikte var olan bir dönemdir. Bu bağlantılardan kasıt sinir hücrelerindeki uzantılar ve bu uzantıların birbirlerine dokundukları sinapslar ile ilgilidir. Sinapsları duygu ve düşüncelerimiz gibi birçok şeyin temelini oluşturan biyolojik yapılar olarak düşünebiliriz. Bu sinapslar anne karnından 25'li yaşlara kadar sıklıkla oluşmaktadır. Ancak sinaptik budama ile birlikte ergenlik dönemi itibari ile aslında fazlalık gelen bağlantılar budanmış olur. Görünen o ki, hayvan modellerindeki deneyler sonucunda bilim insanları C4 genindeki artışın daha fazla sinaptik budamaya neden olduğunu buldular. Dolayısıyla, C4 geninde fazlalığı olan insanlarda bu duygu, düşünce ve davranışlarımıza temel olan sinaptik bağlantılar gereğinden fazla budanmış oluyor. Bu bulgu, şizofreninin ilk belirtilerinin 18-25 yaş aralığında ortaya çıkması ile de aslında örtüşüyor. Diğer taraftan C4 geninin şizofreni hastalarındaki mikrobiyom bileşenlerini ve bağışıklık sistemini etkilediği düşünülse de C4 ve bağışıklık varyasyonları arasındaki tam ilişki hala bilinmiyor. Şizofreni hastalığının temelinde biyolojik mekanizmanın anlaşılması daha etkili tedavileri de beraberinde getirebilir. Hastalığa doğrudan etki etmek mümkün olmasa da bu söz konusu belirtileri yönetebilmek ya da azaltabilmek adına gelişmeler yaşanabilir. Dahası, eğer bilim insanları bir hastanın ergenlik dönemi sırasındaki bu sinaptik budama olayını azaltabilirse, şizofreninin şiddetini azaltabilirler. Belki bir gün, engelleyebilmek de mümkün olabilir.


Nanoteknoloji alanı ile ilgili patent, makale gibi yayın odaklı istatistikleri tutan bir veritabanı olarak kabul edebileceğimiz StatNano web sitesi Uluslararası Bilimsel İndeksleme indeksli nanoteknoloji konulu makale ve yayınların 2015 yılı istatistiklerini açıkladı. Bu veritabanına göre 2015 yılında toplam 130623 nanoteknoloji konulu makale yayınlandı. 2014 yılına göre nanoteknoloji konulu yayınların sayısı %1,6 arttı. 2015 yılında tüm bilim alanlarında 1360520 ISI indeksli makale yayınlanırken bu sayı geçen yıla göre %4,42 oranında bir azalma gösterdi. Nanoteknoloji konulu makaleler ise tüm bu makalelerin %9,6'sına tekabül etmekte. StatNano veritabanına göre, 2015 yılında en çok nanoteknoloji konulu makale yayınlayan ülke Çin. Çin adresli makalelerin sayısı 44943'ü bulmuş. Arkasından ABD 21750 ve Hindistan 9867 makale ile ilk üçü oluşturuyor. Ülkemiz ise 1734 makale ile bu sıralamada ilk 20 içinde. Sıralamada ilgimi çeken başka bir ülke ise Güney Kore. Bundan birkaç on yıl önce ekonomi olarak birkaç kat daha önde olduğumuz Güney Kore, bugün hem ekonomi olarak bizim önümüzde hem de bilimsel anlamda. Sıralamada 8296 makale ile 4. sırada yer alıyor. Elbette ki, ülkelerin bilimsel araştırmalardaki konumunu belirlemede makale sayısı tek parametre değildir. Makaleler dışında patentler, yapılan yatırımlar, laboratuvarların yapısı ya da bilgi üretkenliğinin güçlendirilmesi gibi çok sayıda faktör sayılabilir. Ne var ki, bilimsel çalışmaların sonucunda elde edilen çıktıların duyurulması ve bilim dünyasına sunulması amacıyla yazılan makaleler aslında birçok etkin faktörün bileşkesidir. Bir makalenin oluşması için öncelikle kayda değer bir bilimsel çalışmanın yapılması gerekir. Bu bilimsel çalışmanın var olabilmesi için o ülkelerde gerekli altyapının sağlanması, bu altyapıyı kullanacak bilim insanlarının yetiştirilmesi ya da barındırılması gerekir. Yani bir bilimsel çalışma hem teknoloji hem de eğitimle alakalıdır. Hatta tüm bunlar sadece bu iki şeyle sınırlı değildir. Sonuç olarak, üretilen makale sayısı ülkeler için kendi durumlarını gözetmek ve diğer ülkelerle kıyaslamak adına önemli bir parametredir. Bu istatistikleri dikkate almak gerekir. Ekonomik olarak bir zamanlar çok ilerisinde olduğumuz bir ülkenin bugün makale sayısında bizden 5 kat daha fazla iş çıkarması dikkate değer bir sonuç. Üstelik, bu tip sanayi-üniversite iş birliğinin kuvvetli olduğu bir ülkede bilimsel makaleden çok patent daha ön plandadır. Bizim ise sadece makalemiz vardır, nanoteknoloji alanında patent konusunda makaleden çok daha gerideyiz. Dolayısıyla böyle bir durumda olmak düşündürücü. Çünkü bu sonuç gerekli yatırım ve vizyona sahip olmadığımız gibi var olan potansiyelimizi yeterince kullanmadığımızı da gösteriyor. Son 14 yılda akademisyen sayısı yaklaşık olarak 70 binden 150 bine arttı ama bu artışın bir şekilde etkisini patentler, makaleler üzerinde yeterince gördüğümüz söylenebilir mi? Doktora öğrencisi ya da yüksek lisans öğrencisi olmayan akademisyenler sadece derslere girip çıkıyorsa, bir sorun var demektir. Hala bu ülkede araştırma ve geliştirmeye harcanan bütçe kalemi diğer ülkelerin çok altında ise bir sorun var demektir. Diğer taraftan, evet bilim yapmanın kalitesinin tek ölçütü olarak sayı anlamında makale, patent, araştırma projeleri ile değerlendirilemez. Ancak bir bakın, listedeki önümüzde yer alan ülkelere. Ülkemizin sıralaması tüm bilim alanlarını kapsayan sıralamada biraz daha iyi, 25544 makaleyle 17. sıradayız. Daha fazla bilgi için kaynaktaki bağlantıyı takip edebilirsiniz. 150 bin akademisyen ve bir o kadar lisansüstü öğrenciyle birlikte toplamda 25 bin makale, durum bu.


2015 yılı geride kaldı, bana göre bilim-kurgu filmleri açısından zengin bir yıl olmadı ama göze çarpan filmlerden seçtiğimiz yılın bilim-kurgu filmleri listesini Kuark Bilim Topluluğu yazarları ile birlikte hazırladık. Listemiz Marslı filmi ile başlıyor. Matt Damon'ın canlandırdığı Mars'ta yalnız kalan ve kurtulmayı bekleyen astronot Mark Watney'in hikayesini Marslı filminde buluyoruz. Issız bir adada Robinson Crusoe misali Mars'ta hayatta kalmaya çalışan Mark Watney'in bu hikayesi bir hayli ilgi çekici. Aslında son dönem çekilmiş uzay filmleri arasında da en gerçekçilerindendi. 2015 yılında sinema seyircisi zaten bu başarılı filme hem ülkemizde hem de dünyanın geri kalanında yoğun ilgi gösterdi. Filmin destekçileri arasında ise NASA farklıydı. Mars'ta suyun varlığının keşfedildiği açıklamayı filmin vizyona gireceği haftaya denk getiren NASA aslında film için açık desteğini de sunmuş oldu. NASA'nın bu desteğinin arkasında Mars görevlerinin yakın gelecekte gerçekleşecek olması ve film içerisinde çoğu sahnede yer alan teknoloji günümüz Mars görevleri için geliştirilen teknolojilerin bir benzeriydi. Yani NASA'nın yaptığı işin bir Hollywood filmi aracılığıyla halka sunulması anlamı da taşıyordu bu film, belki de. Bununla ilgili detayları Marslı Filmine Dair başlıklı yazımızda konuşmuştuk. Adını Oscar ödül adaylıkları arasında gördüğümüz Çılgın Max serisinin dördüncü filmi olan Çılgın Max: Öfkeli Yollar post apokaliptik türünde bir yapımdır. Bu filmde Tom Hardy tarafından canlandırılan Mad Max karakteri sinema seyircisine nükleer savaşın ardından çöllerin yaygınlaştığı ve susuzluğun arttığı bir dünya resmediyor. Medeniyetin çöküşü çarpıcı bir dille anlatılan filmde çetelerin altında ezilen insanların arasında bir grup insanın macerası hikaye ediliyor. Hayatları bir şekilde kesişen bu grup, Ölümsüz Joe'nin ordusu Savaş Çocukları'ndan kaçarken Yeşil Diyarlar olarak anılan bir yeri de aramaya koyulurlar. Ancak Dünya'da böyle bir yerin kalmadığı anlaşılınca, ölümün kol gezdiği çöllerde su ve benzin gibi kaynakları elinde tutan Ölümsüz Joe'ye karşı Çılgın Max bir intikam planı ile galip gelmeye çalışır. İlk filmin devamı olan Yenilmezler Ultron Çağı'nda Iron Man, Thor, Hulk, Captain America ve diğerleri Ultron'un kötülük dolu planlarını durdurmak için yine bir aradalar. Yine bir devam filmi. Yıldız Savaşları'nın yedinci filmi olan Güç Uyanıyor, Yıldız Savaşları: Jedi'nin Dönüşü bölümünden yaklaşık 30 yıl sonra yaşananları anlatıyor. - Ex Machina - Jurassic World - Chappie - Insurgent - The Maze Runner: The Scorch Trials - 400 Days 2016 yılında ise Kurtuluş Günü filminin devam filmi The Independence Day 2, Star Trek serisinin yeni filmi Star Trek Beyond ile 5. Dalga isimli film sinema seyircileri tarafından beklenen filmlerden.


Yeni bir araştırmanın sonucunda, elektrik alanların epileptik nöbet dalgaları ile birlikte teta dalgaları ve uykunun yayılmasının arkasında olabileceği bulundu. Bilim insanlarının bilginin beyin boyunca yeni bir yolda hareket ettiğini keşfetmeleri, hafıza oluşumuna ve epilepsiye dair olan anlayışımızda ilerlemeye yol açabilir. ABD'deki Case Western Reserve Üniversitesi Biyomedikal Mühendisliği bölümünden araştırmacılar elde ettikleri bulguları The Journal of Neuroscience adlı dergide Can Neural Activity Propagate by Endogenous Electrical Field? başlıklı bir makale ile yayınladılar. Bu makalede onlar beynin sadece zayıf elektrik alanı tarafından taşınabilen yavaş-hareketli beyin dalgalarını tanımladılar. Önceleri bu elektrik alan nöral sinyalleri yaymada tamamen etkisiz olduğu düşünülüyordu. Yani önceki düşünceye göre, bir dalga iletimi için oldukça zayıftı beynin bu endojen elektrik alanları. Ancak görünen o ki sinaptik iletimler, difüzyon olmadan haberleşmek için beyin bu zayıf elektrik alanları kullanabiliyor. Araştırmacılar bir bilgisayar modellemesi ve bir farenin beynindeki hafıza ve yön bulma ile ilgili merkez bölge olan hipokampusta gözlenen aktiviteyi inceleyerek bu teoriyi test ettiler. Elektrik alan 2,6V/mm'luk bir genlik kadar zayıf iken, araştırmacılar bir hücre veya bir hücre grubunda komşu nöronların sırayla birbirlerini uyarmalarının mümkün olduğunu buldular. Bunun sonucunda bu sinyallerin saniyede 10 cm ile beyin boyunca yayıldığı görüldü. Elektrik alanın engellenmesi ile veya bilgisayar modelinde hücreler arasındaki mesafenin artırılmasıyla dalga hızında azalma olduğu da bulunan bulgular arasında. Bu da bu tür beyin dalgalarının ilerleyişinin ardında hafif bir elektrik alanın varlığına işaret ediyor. Teta dalgaları uyku sırasında hafıza oluşumu ile ilişkilendiren beyin dalgalarıdır. Araştırmacılar bu yeni açığa çıkarılan mekanizmanın teta dalgaları gibi nöral sinyallerin beyin içindeki hareketinde önemli bir role sahip olduğunu söylüyorlar. Şimdi keşfedilmeyi bekleyen sonraki aşama ise bu mekanizma epilepside rol oynuyor mu sorusunun cevabını bulmak.


2016 yılında çözülmeyi bekleyen beş bilimsel gizemden biri olarak lanse ettiğimiz kütleçekim dalgalarının varlığı tartışması geçtiğimiz gün Laser Girişimölçer Kütleçekim-Dalga Gözlemevi araştırmacılarının yaptıkları basın toplantısı ile bir çözüme kavuştu. Öncelikle kütleçekim dalgalarının Albert Einstein tarafından 1915 yılında yayımladığı genel görelilik teorisi makalesinde öngörüldüğünü belirtmemiz gerekiyor. Einstein'a göre kütleli büyük cisimler hareketleri sırasında uzayda kütleçekim dalgaları oluşturmaktadır. Buna ilaveten, bizi takip eden okuyucularımızın Bozonlardan Kütleçekim Dalgalarına: 2016'da Çözülmeyi Bekleyen Beş Bilimsel Gizem başlıklı makalemizin son cümlesinde Einstein'ın 2016 yılında tekrar haklı çıkacağını ifade ettiğimizi hatırlayabilirler. Öyle de oldu. Albert Einstein'ın kütleçekim dalgalarını genel görelilik teorisi ile öngörmesi ve bugün bunun doğrulanması Maxwell'in bir yüzyıl önce ortaya koyduğu elektrik ve manyetizma denklemlerinin ışık gibi elektromanyetik dalgalarını öngörmesinden farksızdır. Bu tarihsel gerçekliğin ışığında LIGO deneylerinden ortaya çıkan bulguları bu yazımızda ele alacağız. Bu keşiften önce 2014 yılında ABD'li bilim insanları gravitasyonel dalgaları yani kütleçekim dalgalarının ilk kanıtlarını elde etmişlerdi. Hatta o zaman da Albert Einstein'ın öngörülerinin doğrulandığını söylemiştik. Ancak elde edilen bulgular evrenin 380 bin yıl yaşında ortaya çıkan uzaydaki dalgalanmaları işaret ediyordu. Dün, 11 Şubat 2016 tarihinde basın açıklaması yapılan ve Physical Review Letters dergisinde makalesi yayınlanan bu çalışmada 1.3 milyar ışık yılı uzaklıktaki iki büyük kütleli karadeliğin arasında oluşan bir çarpışmayla üretilen kütleçekim dalgası LIGO deneyi ile gözlenebildi. Bu şimdiye kadar gözlenememiş olan oldukça aşırı bir olaydı. MIT ve Caltech'den araştırmacıların önplanda olduğu LIGO işbirliği kütleçekim dalgalarının dalgacıklarını Dünya üzerinde doğrudan gözlemleyen ilk cihaz oldu. Bu cihaz ile artık bilim insanları kütleçekim dalga sinyallerini çözebildiklerini ve kaynağını belirleyebildiklerini ortaya koymuş oldular. Kütleçekim dalga sinyalinin ileri analizi ile araştırma grubu karadelikler çarpışmadan hemen önceki son anlarını izleyebildiler. Dolayısıyla onlar karadeliklerin bizim Güneşimizden 30 kat daha fazla kütleye sahip olduklarını ve her birinin bir diğeri etrafında çarpışmadaki kaynaşmadan önce ışık hızına yakın hızlarda döndüklerini belirlediler. Bu sırada açığa çıkan enerjinin üç Güneş kütlesine eş değer olduğunu kütleçekim dalgalar formundaki Einstein'ın E=mc2 denklemine göre buldular. Bu enerjinin çoğu sadece bir saniyenin birkaç onda biri kadar sürede serbest kaldı ve bu kadar kısa bir zamanda, kütleçekim dalgalarındaki asıl enerji görünür evrendeki tüm ışıktan daha fazlaydı. Bu kütleçekim dalgaları ilk oluşumundan bir milyar yıldan fazla bir süre sonra Dünya'nın üzerinden geçmeden önce bile uzay-zaman dokusunu etkin bir şekilde eğerek, çarpıtarak evren boyunca dalgalanıyordu. Fizikçiler Russell Hulse ve Joseph Taylor'un Dünya'dan 21 bin ışık yılı uzaklıktaki nötron yıldızı çiftlerini keşfettikleri 1974 yılında aslında kütleçekim dalgalarının ilk kanıtı ortaya çıkmıştı. Onlar birbiri etrafından dönerek yörüngeye sahip olan bu yıldızların kütleçekim dalgalarını oluşturmak için enerji kaybetmeleri gerektiği sonucunu çıkarmışlardı ve bu çıkarımları onlara 1993 yılında Nobel Fizik Ödülü'nü getirmişti. Geçen yıl Mart ayında araştırmacılar girişimölçerlerinde bazı iyileştirmeler yaptılar ve bu geliştirilmiş LIGO adını aldı. Böylece cihazların duyarlılığı artırıldı ve cihazların her bir kolunun uzunluğunda bir değişimi tespit etmeye olanak tanındı. Bu değişim bir protonun çapının on binden birinden daha küçük. Dün açıklanan keşif de işte bu iyileştirmelerin ardından gerçekleşti. Eylül ayında bilim insanları, bu bulguları elde etmeye hazırlardı. LIGO'nun elde ettiği sonuçlar yazımızın başında belirttiğim 2014 yılında elde edilen sonuçlarla pek ilgili değildir. Güney Kutbu'nda BICEP2 teleskobu ile bilim insanları görmeye çalışmışlardı. BICEP2 ve benzer teleskoplar Büyük Patlama olarak adlandırılan enflasyondan sonra yankılanan sinyalleri yani çok daha büyük frekanslı kütleçekim dalgalarını tabiri caizse avlamaya çalışıyorlar. Doğrudan tespit edilmemelerine rağmen, bu enflasyon çağı kütleçekim dalgaları evrenin ilk zamanlarındaki ışığı, kozmik mikrodalga arkaplan ışımasını içeriyor olmalı. Bilim insanları kütleçekim dalgalarının bu çeşnilerini çok yakın zamanda tespit edebilirler. Ancak LIGO işbirliği o araştırmacıların önüne geçerek kütleçekim dalgalarını doğrudan gözlemleyen ilk cihaz oldu. Ancak ışığın farklı dalgaboylarındaki ayrımlarına benzer olarak kütleçekim dalgalarının farklı ayrımlarını yakın gelecekte gözlemlemek mümkün olabilir. Diğer taraftan, Avrupa Uzay Ajansı'nın Pathfinder projesi kütleçekim dalgalarını uzaydan izlemek için geliştirilen bir projedir ve bunun için inşa edilen uzay aracı 3 Aralık 2015 tarihinde uzaya fırlatıldı ve geçtiğimiz Ocak ayında yörüngesine ulaşmıştı. Önümüzdeki günlerde artık varlığı doğrudan gözlemlenerek kanıtlanan kütleçekim dalgalarını Dünya atmosferinin dışından, uzaydan gözlemlemeye çalışacağız. Anlaşılan o ki, kütleçekim dalgaları üzerine olan anlayışımız hızla değişecek. Albert Einstein'ın haklı olduğuna dair her yıl çok sayıda yeni gözlem ve çalışmalar yapıyor. Ancak gün geçtikçe tıpkı Newton'da olduğu gibi Einstein'ın ötesinde bir fiziğin olduğunu keşfetmek mümkün olabilecek, eğer varsa. Son olarak bu haberini yaptığımız çalışma bu yılın ya da gelecek yılın Nobel Fizik Ödülü'nün en güçlü adayı olarak görüldüğünü söylemem gerekir. Not: Kütleçekim dalgaları hakkındaki yayınlarımız bu yazı ile bitmeyecek, kütleçekim dalgalarının ne olduğuna nasıl gözlemlendiğine dair detayların olduğu birkaç yayınımız daha olacak. Facebook sayfamız üzerinden bizi takip ettiğinizde bu yayınlardan da haberdar olabilirsiniz.


İsveç Kraliyet Bilimleri Akademisi'nin her yılın Aralık ayında verdiği Nobel Ödülleri'ne bu yıl fizik dalında Japonya'dan Takaaki Kajita ve Kanada'dan Arthur B. McDonald layık görülmüştü. İki bilim insanı nötrinoların kütleye sahip olduğunu ortaya koyan çalışmalarından ötürü ödülü kazanmışlardı. Nötrinolar evrende belki de en çok bulunan parçacık olmakla beraber, yakalanması ve tespit edilmesi de bir hayli zor olan parçacıklardır. Daha önce yapılan teorik hesaplamalar, Dünya'ya ulaşan nötrinoların üçte ikisinin kaybolduğunu gösteriyordu. Takaaki Kajita Super-Kamiokande dedektöründe atmosferden gelen nötrinoların kimlik değiştirerek yayıldığını keşfetti. Arthur B. McDonald tarafından yürütülen çalışmalarda ise Güneş'ten gelen nötrinoların Dünya'ya geliş yolunda kaybolmadıkları keşfedildi. Bu keşifler sonrasında uzun süre kütlesiz kabul edilen nötrinoların aslında kütleli oldukları ve salınım yaptıklarına dair geniş ve kapsamlı bir sonuca ulaşıldı. Biz de Kuark Bilim Topluluğu olarak Japonya'dan Prof. Dr. Takaaki Kajita ile hem nötrinolar üzerine, hem de ödülü alınca hissettiklerine ve yapmak istediklerine dair bir röportaj gerçekleştirdik. Takaaki Kajita: Böyle bir haber almayı beklemiyordum. Bu yüzden fazlasıyla şaşırdım. Takaaki Kajita: Biz, temel parçacıklardan olan ve gizemini uzun zamandır koruyan nötrinoların küçük bir kütleye sahip olduğunu keşfettik. Bu ölçülen kütle, temel parçacıkların Standart Modeli ile açıklanamıyor. Bu da bana göre temel parçacıkların fiziğinin çok daha derinden araştırılması ve anlaşılması gerektiği anlamına geliyor. Takaaki Kajita: Evrende karanlık madde denilen olgunun varlığı, artık çok iyi bilinen bir gerçek. Nötrinoların kütleli oldukları bilinmeden önce , nötrinoların karanlık madde parçacıkları olabileceği düşünülüyordu. Ancak şimdi nötrinoların karanlık maddenin bileşeni olamayacak kadar hafif olduklarını söyleyebiliyoruz. Standart Model nötrinoların kütlesiz olduğunu varsayar. Ancak nötrinoların salınımının keşfi sayesinde nötrinoların küçük bir kütleye sahip olduğunu göstermiş olduk. İşte bu çok küçük kütle, Standart Model ile açıklanamıyor. Dolayısıyla elbette böylesine küçük değerleri de açıklayabilen daha gelişmiş ve kapsamlı bir teoriye ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Takaaki Kajita: Bana sorarsanız Kamiokande ve Super-Kamiokande çok başarılıydılar. Çünkü dedektörde araç olarak suyu kullandık. Böylece dedektörümüzün genişliğini de istediğimiz ölçüde büyütebildik. Aynı zamanda su, maliyetli bir madde de değildir. Bunun dışında Profesör Masatoshi Koshiba'nın fikrine dayanan ve birçok PMT tüplerinden oluşan düzeneklerimiz ve Hamamatsu Photonics Company'nin de iş birliği ile bu dedektörlerden önemli ölçüde yüksek performans aldığımızı düşünüyorum. Takaaki Kajita: Ben atmosferik nötrinolar ile çalışırken Profesör McDonald Güneş'ten gelen nötrinolar üzerinde çalıştı. Benim keşfim müon nötrinoların tao nötrinolara salınımını keşfetmek oldu. Profesör McDonald ise elektron nötrinoların diğer nötrinolara salındığını keşfetti. Takaaki Kajita: Evet, hayatım büyük ölçüde değişti. Zamanımın büyük bir bölümünü çeşitli kesimlerden insanların taleplerine yanıt vermek için harcıyorum. Artık ödülden önceki araştırmacı hayatımı devam ettirmenin çok zor olacağını hissediyorum. Takaaki Kajita: Meslektaşlarımı ve Türkiye'deki genç bilim insanlarını bilimsel araştırmalardan keyif almaları için teşvik etmek isterim. Tüm bu araştırmalar peşine düşmeye değer. Takaaki Kajita: Aynı zamanda Japonya Kamioka'da yapılandırdığımız kütleçekim dalgalarını araştıracağımız bir projede yer alıyorum. Dedektörün inşaatının mümkün olduğunca çabuk tamamlanmasını, uluslararası kütleçekimi dalgaları araştırmalarının bir parçası olmayı ve bir an önce kütleçekim dalgaları astronomisinin tadını çıkarmayı istiyorum. Tuğba Yaşar: Yoğun çalışma temponuz arasında bu röportaj için bize ayırdığınız vakit için çok teşekkür ederim. Takaaki Kajita: Ben de teşekkür ederim. Bilimde öncü bilim insanları ile olan röportajlarımız devam edecektir. Bizi Facebook sayfamız üzerinden takip edebilirsiniz. Bu röportajın PDF halini indirip bilgisayarınızda, akıllı telefonunuzda saklayabilirsiniz.


Geçtiğimiz hafta dünyadaki muhteşem deneysel füzyon reaktörlerinden biri bir saniyeden daha az bir süreliğine hidrojeni plazmaya dönüştürebildi. Böylece Wendelstein 7-X deneyi ile ilk hidrojen plazması laboratuvarda üretilmiş oldu. Füzyon enerjisi bir tür nükleer enerji kaynağıdır. Wendelstein 7-X deneyinde yapılmak istenilen şey aslında yıldızların kalbinde çok daha büyük ölçeklerde gerçekleşmektedir. Teorik olarak, eğer hafif atomları daha ağır atomlarla kaynaştırabilirsek reaksiyon sonucu üretilen enerji nükleer fizyonda olduğu gibi zararlı radyasyonlar olmaksızın muazzam miktarlarda temiz enerji kaynağı olabilir. Elbette ki bu reaksiyonun gerçekleşmesi için yoğun sıcaklıklar ve basınçlar altında bu reaksiyonun vücut bulması gerekiyor. Wendelstein 7-X deneyi Almanya, Polonya ve ABD'den ya maddi olarak destek alıyor ya da bazı bileşenleri bu ülkelerden tedarik ediliyor. Bu ortak işbirliği hidrojenle plazma üretilebileceği fikrinin ilk kez uygulanabilirliğini gösteren bu deneyi ortaya çıkardı. Geçen yıl helyum plazma oluşturulmuştu ama hidrojen plazmayı üretmek oldukça zordu. Belki bir saniye kadar bile sürmedi bu üretim ama araştırmacılar için gerçekten de heyecan verici bir an oldu! Wendelstein 7-X deneyi yöneticilerinden gelen ilk açıklamalara göre, elde edilen ilk hidrojen plazması bilim insanlarının beklentilerini karşılayacak kadar uzun bir süre var olmuş. Kaldı ki bu süre bir saniyenin dörtte biri kadar olsa da nükleer füzyon çalışmalarında önemli bir adım. Diğer taraftan, hidrojen plazma bu süre zarfında 80 milyon derece sıcaklığa sahipti. Nükleer füzyondan enerji üretmekten ziyade bu Wendelstein 7-X cihazı bu kadar yüksek sıcaklıklara ulaşan plazmanın üretilmesi ve sürdürülebilirliğini sağlamada yaşanan sıkıntıların üstesinden gelmeye odaklanan bir tasarıma sahip. Bu nedenle çok uzun sürelerde çalışmasını ve bu işleyişin de verimli olmasını beklemek yanlış olur. Ancak bu deney her halükarda füzyon enerjisine doğru alınan yolda geçilmesi gereken önemli bir köprüdür. Nükleer füzyon enerjisi üzerine yapılan çalışmalar sadece Wendelstein 7-X ile sınırlı değil elbette. Bu alandaki en çarpıcı proje Fransa'da hala yapım aşamasında olan şimdiye kadar ki yapılan en büyük nükleer füzyon reaktörü olan ITER'in yakın gelecekte faaliyete geçmesi bekleniyor. Diğer taraftan benim Alternatif Füzyon Teknolojileri başlıklı bir yazımda listelediğim çok sayıda özel şirket kolayca taşınabilir, verimli nükleer füzyon reaktörleri tasarlama konusunda büyük bir yarış içindeler. Lockheed Martin şirketi ise bu özel girişimler arasında en dikkat çekici olanı. Sonuç olarak, son yıllarda nükleer fizyondan daha büyük miktarlarda enerji üretebilmek ve bunu daha temiz, zararsız bir şekilde yapabilmek adına nükleer füzyon çalışmalarında önemli gelişmeler yaşanıyor. Wendelstein 7-X deneyi ile üretilen ilk hidrojen plazma ise bu çalışmaların arasında bir kilometre taşı olarak yerini aldı ve bu konuda büyüyen insanlığın bilgi birikiminde daha ileri safhalara ulaşmamızı sağlayacaktır.


Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu'nun Bilim ve Toplum Daire Başkanlığı tarafından organize edilen Alternatif Enerjili Araç Yarışlarının 12.si Efficiency Challenge Electric Vehicle ismiyle 1-7 Ağustos 2016 tarihlerinde yabancı takımların da katılımına açık olacak şekilde düzenlenmesinin planlandığı TÜBİTAK'ın web sitesinde duyuruldu. Bu duyuruya aşağıdaki gibi ulaşabilirsiniz. Öğrenci takımlarına yönelik Elektromobil ve Hidromobil kategorilerinde düzenlenecek yarışlarda bu yıl alternatif enerji ile çalışan araçlarla ilgili yerli üretimin artırılması ve katma değeri yüksek araç bileşenlerinin geliştirilmesi teşvik ediliyor. Başvurusu onaylanan tüm katılımcılara yol desteğinin verileceği yarışlarda, Türkiye'den gelen başvurularda ayrıca hazırlık desteği verilecektir. Elektromobil kategorisinde ilk defa katılan üniversitenin takımlarına, Hidromobil kategorisinde ise yeni araç konseptine geçilmesinden dolayı başvurusu onaylanan tüm takımlara 25.000 TL hazırlık desteği verilecektir. - Bir üniversite ya da yüksek öğrenim kurumu bünyesinde akademik danışman sorumluluğunda çalışıyor olmak, - Türkiye başvuruları için finansal desteğin yatırılacağı üniversite kamu hesabını, uluslararası başvurular için akademik danışman hesabını belirtmek, - Başvuru belgelerini istenen formatta, 29 Şubat 2016 tarihine kadar tarafımıza göndermek gerekmektedir. Başvuru belgeleri, teknik kurallar ve ayrıntılı bilgi için yarışın resmi websitesi challenge.tubitak.gov.tr adresini ziyaret ediniz. Sorularınız için challenge@tubitak.gov.tr e-posta adresi ile iletişime geçebilirsiniz.


Popular Science'da ilginç bir haber görmüştüm. Sizlerle de paylaşmak istedim. Bugünlerde Dünya'ya dönmeye hazırlanan astronot Scott Kelly neredeyse bir yıldır uzayda Uluslararası Uzay İstasyonu'nda görev alıyor. İki hafta önce kadar da kendi Tumblr sayfası üzerinde de takipçilerin bazı sorularını cevaplamış. Bu sorular arasında sanırım uzayda gördüğünüz rüyalar nasıl diye bir soru da var. Bunun üzerine, Scott Kelly şu yanıtı vermiş, Rüyaların gördüklerimizle, görmek istediklerimizle, hayallerimiz ve hissettiklerimizle ilgili olduğunu düşününce her anı uzayda Dünya'ya bakarak geçen bir insanın düşünce dünyasının biraz karmaşık olmasını bekleriz de zaten . Diğer taraftan birkaç ilginç soru daha gelmiş ve bunları yanıtlamış. Mesela uzayda uyku düzeninin değişip değişmediği sorulmuş. Kelly de Ben muhtemelen uzayda daha az uyuyorum. Genelde iyi bir uyku düzenine sahip değilim ama burada kesinlikle bir yatakta uyumayı özledim. diyor. Uzayda geğirmek farklı mı değil mi diye soran bir kişi için ise Kelly, uzayda geğirmeyi hiç düşünmediğini söylüyor. Dolayısıyla bu deneyimi merak edenler bir süre daha bekleyecek gibi. Başka ilgi çekici sorular da gelmiş, Dünya inanılmaz güzel ve aynı zamanda çok hassas özellikle atmosferimiz. Benim ilk uçuşum yedi gün kadardı. Şimdi toplamda 500 günden fazla uzaydayım, yani Dünya'dan uzakta çok fazla vakit geçirdim. Böylece ben gezegenin hali ve insanlığın hali hakkında daha empatik bir görüşe sahip oldum. Çok sayıda var. Ancak buraya geldiğimde ilk aklıma gelen Namib Kum Denizi olmuştu.


Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi CERN'de gerçekleştirilien Antihidrojen Laser Fiziği Cihazı deneyinden gelen son sonuçlar antihidrojenin elektrik yükünün gerçekten de nötr olduğunu onayladı. Bu deney bir pozitron ve antiprotonun bağlı olduğu antihidrojenin hassas yük ölçümünü önceki sonuçlara göre 20 faktör iyileştirdi. Aslında antiprotonun yükü halihazıda daha küçük bir hassasiyetle ne olduğu biliniyordu. Burada önemli olan pozitronun yükünü belirleyebilmekti. Fizikte cevaplanmayı bekleyen büyük sorulardan biri günümüzde maddenin neden antimaddeden çok daha fazla bir şekilde evrende bulunuyor oluşudur. Çünkü Büyük Patlama'dan sonra her iki maddenin eşit miktarlarda olduğu düşünülüyor. Parçacık fiziğinin Standart Modeli bu kayıp antimadde için herhangi bir açıklama getiremediği için, madde ve antimadde davranışları arasındaki küçük farklılıklar ölçümlenerek bu kozmik bilmeceninin aydınlatılması hedefleniyor. Günümüz teorileri antimadde parçacıklarının onların madde karşılıkları ile özdeş ama zıt yüklü olduğunu söyler. Bir hidrojen atomu pozitif yüklü proton ve negatif yüklü elektrondan oluşur ve sonuçta net yük sıfırdır. Aynı şekilde, bir antihidrojen atomu negatif yüklü antiproton ve pozitif yüklü pozitrondan oluşur. Böylece antihidrojenin de nötr olması beklenir. Madde ve antimadde arasındaki asimetri ise bir yerlerde olmalıdır ve bundan dolayı olası bir farklılık antihidrojenin çok ince ama ölçülebilir net yüke sahip olmasıdır. Ancak bu net yükü belirlemek oldukça zordur. Çünkü antihidrojenin yükününün hassas ölçümlerle belirlenmesi için yapılacak deneylerde antihidrojenin yeterince uzun bir süre tuzaklanması ve elde tutulması deneysel olarak oldukça zorludur. CERN'de kurulan ALPHA deneyi madde ve antimaddenin evrendeki dağılımına ilişkin sorulara cevap verebilmek adına hidrojen ve antihidrojen atomları arasında hassas kıyaslamalar yapmayı amaçlıyor. Bunun için antihidrojen atomlarını kararlı bir şekilde tuzaklamak ve onları uzun süre elde tutabilmek önemli. 2010 yılında ALPHA deneyi saniyenin beşte biri kadar sürede olsa bile 38 antihidrojen atomunu tuzaklayan ilk deney olmuştu. 2011 yılında ise bu gelişme katlanarak devam etmiş ve bilim insanları 309 antihidrojen atomunu 1000 saniye süresince tuzaklayacak ekipman ve tekniği geliştirmişlerdi. 2012 yılında antiprotonları yakalayan ilk deney de olmuştu. Sonunda, yapılan bu son deneyde araştırmacılar hidrojen ve antihidrojen arasındaki farklılıkları ortaya çıkarmak için laser spektroskopisi kullanarak atomların spektrumlarını inceledi. Bu sırada antihidrojen atomlarını tuzaklamak için kullanılan elektrik alanın varlığında bu atomların yörüngelerini ele aldılar. Buradaki amaç, eğer antihidrojen atomları bir elektrik yüküne sahipse bu elektrik alanın onların saptırması ve yörüngelerini değiştirmesini gözlemlemek. Ancak görüldü ki yörüngelerde herhangi bir değişim yoktu ve antihidrojenin elektrik yükü nötrdü. Aslında bu tahmin ediliyor ve biliniyordu. Ne var ki bu deney ile önceki sonuçlara göre 20 kat daha hassas bir şekilde bu doğrulandı. Diğer taraftan bu sonuç fizikte cevaplanmayı bekleyen büyük sorulardan birini çözmek için buradan ekmek çıkmadığını da ortaya koymuş oldu. ALPHA deneyinde deneyler devam ediyor, antihidrojen ve hidrojenin spektrum kıyaslamaları ve antihidrojenin kütleçekimine nasıl tepki verdiğine dair önemli problemler fizikçiler tarafından çözülmeyi hala bekliyor. Haberini verdiğimiz bu çalışmanın detaylarını Nature dergisinde yayınlanan makalede inceleyebilirsiniz.


Astronomi yani gökbilimi gök cisimlerinin konumlarını, parlaklıklarını, hareketlerini ve diğer karakteristiklerini ölçümleyen bir bilim dalı iken astrofizik evrendeki nesnelerin doğum, yaşam ve ölümünü açıklamak için fizik yasalarını kullanan bilim dalıdır. Astrofizikçilerin temel hedefi evreni ve içindeki yerimizi anlamaktır. Astrofizikçiler, evrenin nasıl çalıştığını, nasıl oluşup genişlemeye başladığı ve yıldızların etrafındaki gezegenlerde yaşam arayışı gibi çalışmalar yürütmektedirler. Astronomi ve astrofizik üzerine hazırladığımız bu derslerde evrenin her bir yapı taşını incelerken aynı zamanda evrenin oluşumuna ve işleyişine dair bilgilerinizi de gözden geçirebilirsiniz. Ölçümler ve gözlemler ışığın dalga boylarında farklılık gösterirler. Temel frekans aralıkları: Radyo dalgaları, Kızılötesi ışık, Görünür ışık, Mor ötesi ışık, X ışınları ve Gama ışınlarıdır. Gözlemler sonucu ilişkiler kurmak ve matematiksel işlemlerle gözlemleri ve deneyleri desteklemek astrofiziğin işleyişini belirler. Gözlemlerin açıklanması, fiziğe dayalı teorilerin geliştirilmesiyle olur. Böylece astronomi yerini astrofiziğe bırakır. Fizik kuralları her yerde aynıdır. Bunun bir dayanağı da uzak galaksilerden gelen atom spektrumlarıdır. Fiziksel teoriler matematik kullanarak formüle edilmiştir. Matematik, kavramlar arasındaki ilişkileri ifade etmek için de en temel yoldur. Aynı zamanda yeni sonuçların anlaşılmasında araç görevi görür. Yeni araştırmaların anlaşılmasında testler tasarlanır ve tekrar gözlemlere dönülür. Astrofizikte matematiksel değerler ile uğraşırken çok geniş yelpazede çalışma alanı olduğundan 10'un kuvvetlerini kullanmaya ihtiyaç duyarız. Küçük değerler de 10'a negatif kuvvet verilerek ifade edilebilir. 10'un kuvvetleri ile çarpma işlemi de kolayca yapılabilir. Eğer astronomik ölçeklerden bahsediyorsak, yaklaşık bir değer alarak 10'un kuvvetlerini kullanmak daha doğru olur. 1.3568104 m = 104 m olarak alınabilir. Işık Hızı = c = 2.9979 x 108 m/s'dir. Işığın bir saniyede aldığı yol = 3 x 108 m = 3 x 105 km = 300,000 km ve ışığın bir yılda aldığı yol yani Işık yılı = 9.46 x 1015 m = 9.46 x 1012 km 'dir. Işık, Dünya'nın çevresini bir saniyede 8 kez dolaşabilir. Dünya ve Ay arası mesafe 3.84 x 105 km'dir. Işık, Dünya ve Ay arası mesafeyi 1,3 saniyede yol alır. Dünya ve Ay arası mesafe Dünya'nın çapının yaklaşık 30 katına denk gelir. Güneş'in yarıçapı Dünya'nın yarıçapından 100 kat daha fazladır. Güneş'in yarıçapı, Dünya ve Ay arası mesafeden 1,8 kat daha fazladır. 1 AU yaklaşık olarak Güneş'in çapının 100 katına denk gelir. Güneş Sistemi'ne en yakın yıldız Alpha Centauri'dir. Pleiades Yıldız Kümesi 3000'den fazla yıldızdan oluşur. 13 ışık yılı mesafeye yayılmıştır ve Dünya'dan yaklaşık 400 ışık yılı uzaklıkta yer alır. Güneş'ten galaktik merkeze olan mesafe 2.8 x 104 ışık yılıdır. Samanyolu galaktik diskinin çapı 105 ışık yılıdır. Andromeda Galaksisi Samanyolu Galaksisi'ne en yakın büyük spiral yapıda olan galaksidir. Samanyolu Galaksisi ve Andromeda Galaksisi'nin arasındaki mesafe 2 x 106 ışık yılıdır. Andromeda ve Samanyolu Galaksileri yerel grup içerisinde yer alan galaksilerden birbirine en yakın olan iki tanesidir. Başak Kümesi yaklaşık 2000 tane galaksinin bulunduğu ve galaksilerin birbirlerine en yakın şekilde yer aldığı galaksi kümesidir. Yerel Grup ve Başak Kümesi arasındaki uzaklık 6 x 107 ışık yılıdır. Başak Kümesi'nin uzunluğu ise 107 ışık yılıdır. Yukarıdaki harita galaksi kümelerini daire şeklinde saran süper galaksi kümelerinin dağılımını göstermektedir. En büyük süperkümenin uzunluğu 108 ışık yılıdır. Aşağıdaki derin alan görüntüsünde yer alan galaksiler evrende gözlemlenebilmiş en uzak galaksilerdir. Hubble Ultra Derin Alan olarak adlandırılırlar. Tipik uzaklığı ise 1010 ışık yılıdır. Astronomi ve astrofizik derslerinde ilk konumuzu böylece geride bıraktık.


Gökyüzündeki cisimlere baktığımızda, onların gerçekte ne kadar büyük olduklarını anlayamayabiliriz. Ancak onların belirgin olan açılarını ölçümleyerek çaplarını ve uzaklıklarını hesaplayabiliriz. Ay'a baktığınızda, Ay'ın çapını taban, gözlerinizi ise uç noktası olarak kabul ettiğiniz dar açılı bir üçgen hayal edin. Gözlerinizin köşesinde yer aldığı üçgenin dar açısı 1/2 derecedir. Ay, bu 1/2 derecelik açının arasında yer alır. Yani Ay'ın çapı bu köşeye karşılık gelen kenarı temsil eder. Ay'ın çapı bu sahip olunan açı ile belirlenebilir. Şekilde de görüldüğü gibi bir açının en küçük değeri ancak 0 derece olabilir. Tüm daire ise 360 ye karşılık gelir. Büyükayı Takım Yıldızı'nın silüetini oluşturan işaretçi yıldızlara bakıldığında, yine işaretçi iki yıldızı ve gözlerinizi birleştiren dar açılı bir üçgen hayal edin. Gözünüzün yer aldığı köşedeki açı 5 dir. Başka bir deyişle işaretçi yıldızlar arası açısal uzaklık 5 dir. Aslına bakılırsa iki yıldızın bizden aynı uzaklıkta yer alıp almadığını bilmiyoruz . Yıldızların kendi aralarındaki göreli uzaklığını da bilmiyoruz. Bu açısal ölçümleme biçimi, ölçüm aletleri olmadan gökyüzüne bakıldığında gök cisimlerinin kabaca büyüklüklerini algılamamızı sağlar. Gökyüzündeki cisimlerin açılarının tahmin edilmesi için ellerinizi uzatarak, bir açıölçer olarak kullanabilirsiniz. En küçük parmağınız yaklaşık 1 lik bir açıya karşılık gelir. Parmağınızı şekildeki gibi kıvırdığınızda parmağınızdaki her bir boğum 3 , 4 ve 6 lik açılara karşılık geldiği gibi, parmaklarınızı açıp gökyüzüne çevirdiğinizde ise baş parmağınızdan en küçük parmağınıza kadar yaklaşık 20 lik bir uzaklığı tanımlamış olursunuz. Gökyüzünde iki faklı boyuttaki cisim, küçük olanın bize daha yakın olması sebebiyle aynı boyuttaymış gibi görünebilirler. Örneğin, Ay Güneş'ten daha küçüktür. Ancak Dünya'ya Güneş'ten daha yakındır. Ay ve Güneş'in gökyüzünde 1/2 derecelik açıyla dizilmesiyle Güneş Tutulması meydana gelir. Dünya'dan bakan bir göz tam tutulmada Güneş'in önünde konumlanan Ay'ı görür. Gökyüzünde iki özdeş cismin bulunduğunu, ancak birinin bize diğerinden daha yakın olduğunu farz edelim. Yakın olan cismin açısı, uzak olan cismin açısından daha büyük değerde olacaktır. Aynı boyutta fakat farklı uzaklıklarda yer alan iki cisimden biri diğerinden daha büyük görünecektir. Nesnelerin boyutunu biliyorsak, açısal ölçümleme biçimi bize cisimlerin uzaklığı hakkında bilgi verir. Astronomide sık sık çok küçük açılar kullanmak durumunda kalırız. Bu yüzden 1 'yi bölümlere ayırmak gerekir. 1 Derece 60 dakikaya karşılık gelir. Dakikanın gösterimi ' şeklindedir. 1 Dakika ise 60 saniyeye karşılık gelir. Saniyenin gösterimi şeklindedir. Radyan matematikte kullanılan temel bir açısal birimdir. Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yay parçasını gören merkez açıya 1 Radyan denir. Örneğin yarıçapı 1 metre olan bir çemberde 1 m uzunluğundaki yayı gören açı 1 radyandır. Radyan matematik ve astronomide önemlidir. Çünkü küçük açılarla yapılan ölçümlerde radyan daha doğru sonuçlar vermektedir. sin =A, cos =1, tan = sin /cos = A alınabilir ve buna küçük açı yaklaşımı adı verilir. Cismin saniye cinsinden açısal çapı = a olsun. Ancak genellikle açıları saniye cinsinden ifade ederiz. Bir topun 0.9 metrelik çapı olsun. Topun Sirius Yıldızı (0.007) ile aynı açısal çapa sahip olduğunu düşünürsek, yıldızın uzaklığının ne kadar olması gerektiğini 10'un kuvetlerini ve anlamlı 3 basamak kullanarak bulun. Şekilde de görüldüğü gibi Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesinin yarıçapı olan 1 Astronomik Birim kadar yarıçapı olan ve bu yarıçapın 1 ya denk geldiği uzaklık 1 Parsek'tir. Başka bir deyişle parsek, Dünya yörüngesinin 1 AU'luk yörüngesini 1 saniyelik açı derecesinde gören uzaklıktır. 1 parsek yaklaşık olarak 3.26 ışık yılıdır. Gerçekten de parsek, Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketini temel aldığı için doğal bir astronomik birimdir. 3000 ışık yılına kadar olan mesafelerde bu yöntem sağlıklı sonuçlar verir. En yakın yıldız olan Alpha Centauri 1.34 parsek uzaklıkta yer almaktadır diyebiliriz. Paralaks: Gözlemcinin yerinin değişmesine bağlı olarak bir cismin gözlenen doğrultusunda meydana gelen değişmesidir. Paralaksı 1 olan bir gökcismin uzaklığı parsek olarak tanımlanır.


Almanya'da Karlsruhe Teknoloji Enstitüsü'nden bilim insanları dünyanın en küçük kafesini ürettiler. Çapı 200 nanometreden ve direk uzunluğu 10 mikrometreden daha az olan bu üç boyutlu kafes toplamda 10 mikrometreden daha düşük bir boyuta sahiptir. Ancak çoğu katıdan daha yüksek özgül dayanıklılığa sahiptir. Araştırmacılar bu kafes yapısının doğada bulunmayan özelliklere sahip metamalzemeler için yeni dayanıklılık-yoğunluk oranlarının önünü açtığını söylüyorlar. Çünkü boyut olarak bu kafes yapısı mevcut metamalzemelerden beş kat daha küçüktür. Bu kadar küçük olan kafes yapısı camsı, seramik özellikleri ve grafit özelliklerine sahip saf bir karbon olan camsı karbondan yapılmıştır. Bu dünyanın en küçük kafesinin üretilmesi 3 boyutlu litografi sistemi ile başladı. Bu 3D litografi sistemi nanoölçek kafes yapısını bilgisayar kontrollü laserlerle bir fotodirenç üzerine katılaştırır. Bu süreç uzunluk olarak 5'den 10 mikrometreye ve çapta 1 mikrometre ile kafesin direklerini üretmede sınırlıdır. Dolayısıyla daha küçük kafes elde etmek için araştırmacılar ilk defa piroliz yani organik malzemelerin yüksek sıcaklıklarda termokimyasal ayrıştırılması yöntemini ilk defa kullandılar. Bu durumda kafes yapısı vakum fırınına yerleştirildi ve 900 C'ye kadar ısıtıldı. Bu kimyasal bağların yeniden yönlenmesine ve karbon haricindeki tüm elementlerin örgüden kaldırılmasına neden oldu. Böylece camsı karbondan oluşan büzülmüş bir örgü yapısı ortaya çıkmış oldu. Yapılan deneylerde araştırmacılar bu kafes yapısının basınç altında dikkate değer kararlılık özelliklerine sahip olduğunu buldular. Elde edilen bulgular Nature Materials dergisinde yayınlandı.


Eliptik ve spiral galaksilere benzeyen çoğu galaksilerin tersine ESA ve NASA'nın elde ettiği bu yukarıda gördüğünüz galaksi temiz yani net bir şekle uymamaktadır. Yıldız sistemlerinin yaklaşık dörtte biri benzer şekilde belirsiz bir biçim alırlar ve bu galaksiler düzensiz galaksiler olarak adlandırılırlar. Aslında bu tür düzensiz galaksiler bizim gözlemlediğimiz galaksilerin sadece yüzde 3'ünden çok farklıdır. Düzensiz galaksilerin çok sayıda ortak özelliklere sahip olduğunu söyleyemeyiz. Ancak genelde bu galaksiler galaksi çarpışmaları ya da yakın galaksi geçişlerinin bir sonucu olarak oluşuyorlar. Düzensiz galaksiler arasında yıldızpatlaması galaksisi adı verilen bir tür vardır ve bu tür galaksiler kısa bir sürede doğmuş çok sayıda yeni yıldız gibi parlak bir şekilde parlamaktadır. Yukarıdaki görüntü aslında bu tür galaksilere örnek sayılabilir. Genellikle düzensiz galaksiler galaksiler arasındaki çarpışmaların yoğun olduğu yerlerde gruplar veya kümeler halinde bulunsalar da bazı düzensiz galaksilerin neden çok garip göründüğüne gökbilimciler anlam veremiyorlar. Düzensiz galaksiler ile ilgili yaygın kanı ise bu düzensiz galaksilerin bir zaman sarmal ve eliptik galaksiler oldukları ama sonraları bahsedilen galaksiler arası çarpışmalar gibi nedenlerle kütleçekimsel çekimdeki bozukluklar nedeniyle bozulmuş olabilecekleridir. Düzensiz galaksiler için bahsedebileceğimiz başka bir yaygın özellik bu galaksilerin bol miktarlarda gaz ve tozdan oluşmaları olabilir. Ancak bunun cüce düzensiz galaksiler adı verilen türleri için doğru değildir. Magellan Bulut galaksileri ilk olarak düzensiz galaksiler olarak sınıflandırılmıştı ama sonraları Büyük Magellan Bulutu SBm türü yani bir tür çubuklu sarmal galaksi olarak yeniden sınıflandırıldı. Yine de Küçük Magellan Bulutu için düzensiz galaksi olarak sınıflandırılmaya devam edildi. Bu Bulut lm galaksileri adı verilen sarmal yapılar içermeyen düzensiz galaksiler arasında sınıflandırılmaktadır.


Higgs bozonu parçacığının diğer temel parçacıkları ile nasıl etkileşeceğini ölçmenin yeni bir yolu Fransa, İsrail ve ABD'de çalışan fizikçiler tarafından öne sürüldü. Bu araştırmacıların tekniği bir atomun elektronları ve çekirdeği arasındaki Higgs kuvvetinin atom enerji seviyelerini nasıl etkileyeceğini görmek için aynı atomun çok sayıda farklı izotoplarının spektrumlarını kıyaslamayı içermektedir. Higgs kuvvetinin etkisi küçüktür ama araştırmacılar mevcut var olan teknolojilerle bu etkiyi ölçmenin mümkün olduğunu söylüyorlar. Hatta bazı gerekli deneyler halihazırda yapıldı bile. Bu ölçümler Higgs bozonunun elektron ve kuarklarla nasıl etkileştiği hakkında önemli bilgiler sağlayabilecektir ve CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı kullanarak yapılan çarpışmalarda toplanan veriler de tamamlayıcı olacaktır. 2012 yılında Higgs bozonunun keşfinin ardından şimdi parçacık fizikçileri elektronlar ve kuarklar gibi maddeyle Higgs bozonu parçacığının nasıl etkileştiğini anlamak istiyorlar. Parçacık fiziğinin Standart Modeli'nden gelen bu etkileşimlerdeki herhangi bir sapma Higgs mekanizmasının elektronları da içeren yüklü fermiyonların kütlesinden sorumlu olup olmadığını ortaya çıkaracaktır. İşte bu sapmaların ölçülmesine yönelik yeni bir yol, yöntem Fransa'dan Cedric Delaunay, İsrail'den Roee Ozeri ve Gilad Perez ile ABD'den Yotam Soreq tarafından öne sürüldü. Standart Model'e göre, Higgs çiftlenim etkileşmesi elektron ve çekirdek arasındaki çekici bir kuvvet oluşturur. Bu kuvvet çekirdeğe göre olan uzaklıkla hızlıca bozunur. Bu, çekici kuvvetin S orbitalindeki elektronlar üzerindeki etkisinin P, F veya F orbitallerindeki elektronlardan çok daha fazla olduğu anlamına gelir. Bir P, D veya F orbitalinden bir S orbitaline bir elektron geçiş yaptığında yayılan fotonların enerjisi Higgs kuvvetinin olmadığı kabul edilen duruma göre çok daha fazla olacaktır. İşte bahsedilen yeni yol, bu farklılığı aynı atom çekirdeğinin farklı izotoplarına bakarak elde etmek olacak. İzotoplar farklı nötron sayılarına sahip olduğu için, Higgs kuvveti daha fazla nötrona sahip izotoplar için daha büyük olmalıdır. Sonuç olarak bu durum farklı izotoplardaki aynı atomik geçişler arasında enerji farklılığına yol açacaktır. Bu durum da Higgs kayması olarak adlandırılıyor. Henüz yeni sürülen bu teknik arXiv'de yayınlandı ve gelecek çalışmalarda bu düşüncenin geliştirilmesi ve deneylerde uygulanması mümkün gibi görünüyor.


Laser Girişimölçer Kütleçekim-Dalga Gözlemevi deneylerinden elde edilen bulguların Albert Einstein'ın öngörülerinden biri olan kütleçekim dalgalarının varlığını onayladığını 11 Şubat 2016'da bilim insanları açıklamıştı. Bu açıklamada bilim insanları kütleçekim dalgalarının ilk kez doğrudan tespit edildiğini belirtmiş ve bu tespit edilen kütleçekim dalgalarına ait sinyalin iki karadeliğin çarpışmasından ileri geldiğini duyurmuşlardı. Buna göre iki karadelik birbirleri etrafında dönerek birbirine yaklaşıyordu ve bu yaklaşma giderek hızlanıyor ve sonucunda iki karadeliğin çarpışmasından dev bir karadelik ortaya çıkıyordu. LIGO ise tam çarpışmanın en sert olduğu zamanda salınan kütleçekim dalgalarını bir cıvıltı sinyali olarak algılamıştı. Son zamanların en önemli keşiflerinden biri olan bu gelişmeyi içeren bir animasyon Sketchfab kullanıcısı moroplogo tarafından hazırlandı. Bu animasyon kütleçekim dalgalarının oluşmasıyla sonuçlanan karadeliklerin çarpışmasının nasıl olduğunu açıklıyor. Aşağıdaki videodan izleyebilirsiniz.


Uluslararası bir araştırmacı grubu binlerce galaksiden oluşan geniş galaksi kümelerinin iç yapısının karanlık madde tarafından şekillenebileceğini öne sürüyor. Araştırmacıların bu çalışması ayrıca birleştirici eğilim olarak bilinen bir teorik görüş için de kanıtlar sunmaktadır. Karanlık madde ile ilgili anlayışımız karanlık maddeyi doğrudan gözlemleyemediğimiz ve hakkındaki gözlemleri sadece görünebilir madde üzerindeki etkisinden yapabildiğimiz için oldukça kısıtlıdır. Buna rağmen, astronomi alanındaki büyük atılımlar karanlık maddenin varlığına dair sadece güçlü kanıtlar sunmakla kalmıyor diğer taraftan gökbilimcilerin evrendeki tüm madde ve enerjinin yaklaşık yüzde 27'sinin karanlık maddeden oluştuğunu tahmin etmelerine de izin vermektedir. Habere konu olan araştırmayı gerçekleştiren grubun başındaki isim olan NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda Hironao Miyatake galaksi kümelerinin evrenin gizemlerine doğru açılan son derece değerli pencereler olduğunu söylüyor. Yaptıkları çalışma ile evrenin geniş ölçekteki yapısındaki değişimler hakkında daha fazla şey öğrendiklerini de belirtiyor. Bu değişim ise evrenin karanlık madde ve karanlık enerji kadar olan ilk zamanlarına uzanıyor. Miyatake ve çalışma arkadaşları 9000 tane büyük galaksi kümesine ait verileri ele aldılar. Kümelerin kütleleri kütleçekimsel mercekleme olarak bilinen bir olgu aracılığıyla çok daha uzak cisimlerden yayılan ışığı eğen yapılar gözlemlenerek belirlendi. Sonra araştırmacılar, bu galaksi kümelerini sahip oldukları iç yapılarına göre iki kategoriye ayırdılar. İlk kategoride görece daha sık yoğunluktaki yapılara sahip galaksi kümeleri yer alırken, diğer gruptakiler daha seyrek bir biçimde dağılmış olan galaksi kümelerinden oluşuyor. Bunun üzerine araştırmacılar değişime uğrayan galaksi kümelerindeki karanlık madde oranının bu kümelerin iç yapılarının şekillenmesinde önemli bir etkiye sahip olduğunu düşündüler. Büyük Patlama'yı takip eden saniyenin trilyonda birinde, kütle kozmik enflasyon olarak bilinen bir olay aracılığıyla evren boyunca ilk kez yayılmış oldu. Ancak, kütle kuantum dalgalanmaları olarak bilinen bu oluşum dönemindeki enerji kaymalarından dolayı tam olarak eşit bir şekilde yayılmıyordu. Dolayısıyla bu kuantum dalgalanmalar maddenin eşit olmayan dağılımının oluşmasından potansiyel olarak sorumlu tutuluyor. Araştırmacıların sivri tepeli bölgeler adı verdiği evrendeki malzemenin doğal piklerinin olduğu alanlar maddenin ortalama yoğunluğundan daha yüksek bir orana sahiptir. Bu model Einstein'ın genel görelilik ilkesine dayanarak öngörülen bir modeldir ve gözlemlerce de desteklenmektedir. Diğer taraftan galaksilerin ve galaksi kümelerinin dağılımı sadece toplam kütle ile değil oluşumları sırasındaki süreçlerle de ilgilidir. Dolayısıyla bu sivri tepeli uzay bölgelerindeki galaksi kümeleri karanlık madde ortamı olmaksızın oluşabilir gibi görünüyor. Özetle, galaksilerin yoğunluğunun sık olduğu galaksi kümelerinde karanlık madde nadir iken karanlık maddenin bol olduğu ortamlarda galaksiler daha seyrek bir şekilde galaksi kümelerinde dağılabilirler. Bu araştırma böylece karanlık madde ile galaksi kümelerinin iç yapısı arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. Araştırmacıların elde ettiği bulgular ise Physical Review Letters dergisinde yayınlandı.


Üç yıl önce Rusya'nın Chelyabinsk kentine düşerek patlayan meteor tüm dünyada büyük bir yankı oluşturmuştu. Hatta meteorlara karşı savunma strateji ve sistemlerinin geliştirilmesi anlamında bir farkındalığı da tetiklemişti. Aynı zamanda düşen kayalar insanların günlük yaşantılarını etkilemiş ve Rus yöneticilerine göre bu patlamanın ardından yaklaşık 1500 kişi tıbbi yardım istemişti. Hatırlamak isteyenler için Chelyabinsk'e düşen meteorun patlama etkisini içeren videoyu aşağıda ekledim, 5 Mart'ta yeniden bir asteroit gezegenimizi ziyaret edecek gibi görünüyor ama bu defa gezegenimizin atmosferine giriş yapmadan vızıldayarak geçecek. Elbette ki astronomlar doğru hesaplamışlarsa. Bu bahsi geçen asteroit aslında ilk kez bizi ziyaret etmeyecek. 2013 TX68 asteroidi iki yıl önce gezegenimize 2,1 milyon kilometre uzaktan geçişini yapmıştı. Ne var ki, bu defa gerçekleştireceği geçişin bize ne kadar yakın olacağı konusunda biraz belirsizlik var. NASA'nın tahminlerine göre yaklaşık 30 metre çapında olan bu asteroit üç yıl önce Rusya'yı vuran meteordan yüzde 50 büyük olmasına rağmen bu büyüklükteki bir meteorun izleyeceği yolun geleceğini belirlemek oldukça zordur. 2013 TX68 asteroidin geçişi konusunda konum için olasılıklar 14,5 milyon kilometreden 17 bin kilometreye kadar değişiyor. 17 bin kilometre astronomik ölçekte asteroidin başınızı sıyıran bir mermiden farksız olacağı anlamına geliyor. Bu nedenle bu asteroidin Mart ayındaki geçişi önemli. Eğer bu asteroit Dünya'yı vurursa İkinci Dünya Savaşı'nda Hiroshima'ya atılan atom bombasından 30 kat daha fazla enerji ortaya çıkaracağı tahmin edilmektedir. Neyse ki, NASA'nın Yakın Dünya Cisimleri İnceleme Merkezi'nde çalışan bilim insanlarına göre Mart ayında bu cismin Dünya'ya çarpma olasılığı yok. Ancak sonraki geçişte yani 28 Eylül 2017'de Dünya'yı vurma olasılığı var.


Güneş Sistemi'nin en uzak köşelerinden biri olarak sayabileceğimiz Plüton cüce gezegeni ile ilgili yeni bir görüntü NASA tarafından paylaşıldı. NASA'nın Yeni Ufuklar uzay aracı tarafından elde edilen bu görüntü Plüton'un beyaz ve krem renkli buzlu yüzeyini gösteriyor. Aşağıda buz kaplı karanın detaylı bir görüntüsü de bulunuyor. Sarı renk ile işaretli kısım yaklaşık 70 kilometre genişliğindeki bir kanyonu gösterirken mavi renkli kısım bir vadiye işaret ediyor. Yeşil kısımlar daha küçük kanyonları gösteriyor. Kırmızı renklerle işaretlenmiş yerler ise 70 kilometre genişliğinde ve 3,2 kilometre derinliğindeki düzensiz çukurları göstermektedir. Bu yeni görüntüde renk farklılığı yükseltiler arasındaki farkı göstermektedir. Sarımsı alanlar yüksek yükseltileri ve hafif krem renkli alanlar ise düşük yükseltilere işaret ediyor.


Mısırlı bir kadın elbisesinin bir terzi tarafından özel olarak hazırlanan bilinen en eski elbise olduğu düşünülüyor. Tarkhan adı verilen antik bir Mısır mezarlığında bulunan bu elbisenin radyokarbon tarihlemesi bu elbisenin 5100 ila 5400 yıllık olduğunu gösteriyor. V-yaka, keten elbiseden alınan 2 cm uzunluğundaki iplikte yapılan analizle bu radyokarbon yaş tahmini yapıldı. London Üniversitesi'nin Mısır Arkeolojisi Petrie Müzesi'nde kürator olarak çalışan arkeolog Alice Stevenson'a göre bu elbise yaklaşık 5000 yıl önce yaşıyan Mısırlı sosyal olarak seçkin bir kadının elbisesi olabilir. O yıllarda terziler ve diğer zanaat uzmanlarının kraliyetlerin prestijli ürünler aradığı toplumlarda ortaya çıktığı düşünülüyor. Ürdün ve Peru'yla kıyaslanabilir eski dokuma kumaş kişinin üzerine uyacak şekilde kesilerek değil de birebir üzerinde ölçümü alınarak yapılmış gibi görünüyor.


Fizikçiler atom altı parçacıklar dünyasında egzotik türler arasına yeni bir üyeyi daha kattı. Keşfedilen bu yeni atom altı parçacık tetrakuarklar olarak biliniyor. ABD'deki yüksek enerji parçacık fiziği laboratuvarı olan Fermilab'da DZero uluslararası işbirliğinin bir sonucu olarak tetrakuarkların keşfi gerçekleştirilmiş oldu. Yeni ve beklenmedik bir parçacığın keşfi olarak nitelendirilen bu olay fizikteki bilinen dört temel etkileşmeden biri olan güçlü etkileşmenin anlaşılmasında bize yardımcı olacağı düşünülüyor. Diğer temel kuvvetler ise bildiğiniz üzere kütleçekim kuvveti, elektromanyetik kuvvet ve zayıf etkileşimdir. DZero işbirliği Fermilab'da bulunan Tevatron çarpıştırıcısındaki iki deneyden biridir. Aslında Tevatron 2011'de emekli olmasına rağmen, önceki deneylerden elde edilen milyarca çarpışmanın analizi hala devam ediyor. DZero bilim insanları bu yeni parçacığın ilk ipuçlarını 2015 yılının Temmuz ayında gördüklerinde X(5568) adını vermişlerdi, kütlesinin 5568 megaelektronvolt olmasından dolayı. Aslında kuarklar iki ya da üçlü paketler halinde var olan temel parçacıklardır. Bunların en ünlüsü her biri 3 kuarktan oluşan proton ve nötrondur. Ancak kuarkların altı türü ya da çeşnisi vardır: yukarı, aşağı, tuhaf, tılsımlı, alt ve üst. Bunların ayrıca her birinin antimadde karşılığı da vardır. Sonuç olarak, şimdiye kadar gözlemlenen tetrakuarklar en azından iki aynı çeşniye sahipken bu yeni keşfi yapılan X(5568)'in yapılan analizler sonucu yukarı, aşağı, tuhaf ve alt kuarktan oluştuğu bulundu. Böylece X(5568) dört farklı çeşniye sahiptir. Bu da bu keşfin en ilgi çekici yanı oldu.


Doğada mevcut renk değiştiren hayvanları taklit edebilen robotların geliştirilmesi gün geçtikçe hızlanan bir hal alıyor. Kalamar, ahtapot, mürekkepbalığı gibi hayvanları baz alarak daha önce yapılan araştırmalarda lastiğe benzeyen derilerdeki hareketli renkli mürekkeplerin benzetilmesi hedefleniyordu. Ancak yeni bir araştırma bu renk değiştirme işini daha hızlı ve daha fazla renk üreterek gerçekleştirebilmenin yolunu açıyor. Bukalemunlar doğada kendilerini kamuflaj etmek için derilerinin renklerini hızlıca değiştirmede usta olan bir türdür. Bu özellikleri elbette ki doğayı taklit etmede uğraş veren bilim insanlarının dikkatini çekecek bir çekicilikte. Son olarak, Çin'de geliştirilen yeni bir mekanik bukalemun robotu derisi üzerindeki altın ve gümüşten yapılma kabartmaların yardımıyla görünür spektrumda her renkte renk değiştirebiliyor. Aslında bu teorik olarak böyle, mevcut üretilen robotun renk değiştirme kabiliyeti turuncu, mavi ve yeşil ana renkleriyle sınırlıdır. Bilim insanlarının ilgili bu çalışmaları geçtiğimiz ay ACS Nano dergisinde yayınlandı. Çin'deki Wuhan Üniversitesi'nden araştırmacılar geliştirdikleri bukalemun robotu 3 boyutlu yazıcı ile plastik olarak ürettiler ve üzerini de elektronik malzemelerle kapladılar. Bu işlemde dokunmatik ekranlarda, güneş hücrelerinde sıklıkla şeffaf iletken olarak kullanılan indiyum tin oksit olarak bilinen bir malzemenin üzerine camdan ince bir film koyuldu. Bu ince filmde mikroskopik delikler açıldı. Bu deliklerin içerisine ise önce altın kabartmalar dolduruldu sonra bu kabartmaların üzerine gümüş içeren bir jel katmanı eklendi. Bir elektrik alanı altında, elektriğin polaritesine bağlı olarak elektrik altın kabartmalardan gümüşü ya çöktürecek ya da kaldıracaktır. Sonra, doldurulan altın ve gümüş kabartmaların biçimi ve boyutu değiştirilerek araştırmacılar görünür spektrumdaki herhangi bir şeye göre renk değişimini kolaylıkla yapabildiler. Sonuç olarak, geliştirilen bukalemun robotun ortama göre renk değiştirme olayı bu altın ve gümüş parçacıklarına bağlı. Bu bukalemun robotun gözlerine yerleştirilen renk sensörleri ile ortamın rengi algılanarak robot otomatik bir şekilde etrafındaki renge uyum sağlayabiliyor.


Ege Üniverstesi Bilim-Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi Teknoloji Transfer Ofisi ve Ege Üniversitesi SKS Daire Başkanlığı'nın katkılarıyla 24.04.2016 Pazar günü Ege Üniversitesi Prof. Dr. Yusuf Vardar Mötbe Kültür Merkezi'nde düzenleyeceğimiz 8. Geleneksel Bilim ve Teknoloji Sempozyumu Omik Bilimleri ve Teknolojileri konulu bilimsel etkinliğimizde; bir canlının hücre, doku, organ ve tüm organizmasının moleküler seviyede davranışını anlamak, hücreleri oluşturan moleküllerin rolleri, ilişkileri ve işlemlerini keşfetmek için kullanılan teknolojilerin anlatılması ve öğrenci-akademisyen buluşmasının gerçekleşmesini hedeflemekteyiz. Genomik, proteomik, metabolomik, sistem biyolojisi, biyoinformatik ve bir çok konunun anlatılacağı sempozyumumuzda katılımcılar Türkiye'de gerçekleştirilen çalışmalar başta olmak üzere, Omik Bilimleri ve Teknolojileri konusunda güncel çalışmalardan ve yeni ufuklardan haberdar olma imkanına sahip olacaklardır. Program ve etkinlik ile ayrıntılı bilgileri etkinliğin sosyal medya üzerindeki sayfasından takip edebilirsiniz ve ayrıca bu sayfada yer alan kayıt formundan kaydınızı yaptırabilirsiniz. Sempozyum sonunda katılımcılara katılım belgesi verilecektir.


Amerika Kimya Derneği'nin yıllık olarak gerçekleştirilen toplantısında geçen hafta sunulan bir araştırmayla domates atıklarından elektrik üretilebileceği ve bu elektriğin binalar/yapılarda kullanılabileceği öne sürüldü. Çevreci bir yaklaşımla atıkların geri kazanımını sağlayabilecek bu araştırmanın sonuçları ekolojik açıdan umut vaat ediyor. Tüm dünyada hasattan arda kalan ve çöpe atılan domatesler atık sorununa neden oluyor. ABD'li araştırma grubu hem bu atık sorununa çözüm bulabilmek hem de enerji üretimini sağlayabilmek amacıyla domateslerden elektrik üretimi çalışmalarında bulundu. Geliştirilen mikrobiyal elektrokimyasal hücre ile domateslerden elektrik üretilebildi. Domatesin yapısında bulunan likopen pigmenti, katalizör görevi görerek kimyasal tepkimede görev alıyor. Araştırmada kuru domatesler özel bakterilerle okside edilmiş ve tepkimelerle elektrik üretimi gerçekleştirilebilmiş durumda. Elde edilen verilere göre 10 mg'lık domates atığından 0.3 Watt güç üretilebiliyor. Değerler her ne kadar az gibi gözükse de atık miktarının fazlalığı dikkate alındığında bu araştırmayla oldukça başarılı sonuçlar elde edilebilir. Sadece ABD'nin Florida eyaletinde her yıl 396.000 ton domates atığı ortaya çıkıyor. Yani her yıl bu atık elektriğe dönüştürüldüğünde Disney World gibi çok büyük bir yapının yaklaşık 3 aylık elektrik ihtiyacı karşılanabilir. Domatesten elektrik üretiminin hangi boyutlara geleceğini ve diğer meyve, sebzelere de sıçrayıp sıçramayacağını hep birlikte göreceğiz.


Işık, bir kaynaktan dalgalar halinde yayılan ve enerji taşıyan paketçiklerden oluşmuş, evrenin işleyişinde büyük rol oynayan maddedir. Işığın yapısı ve anlaşılmasına dair ilk teoriler, ışığın metafiziksel bir olgu olmasına dayandırıldığı için pek fayda görmemiştir. Göz tarafından algılanan ışık, retinada sinirsel sinyallere dönüştürülüp optik sinir aracılığıyla beyne iletilir. Göz temel renklere tepki verir ve diğer renkleri de bu üç rengin farklı kombinasyonları olarak algılar. Renklerin algılanışı dış koşullara bağlı olarak değişir. Aynı renk Güneş ışığında ve mum ışığında farklı algılanır. Fakat insanın görme duyusu ışığın kaynağına uyum sağlayarak bizim her iki koşuldakinin de aynı renk olduğunu anlamamızı sağlar. Ancak ışığın doğasını daha detaylı anlayabilmek için ışığın sahip olduğu özellikleri ve farklı kimliklerini de anlamak gerekiyor. Dalga, uzay zamanda yayılan ve çoğunlukla enerjinin taşınmasına yol açan salınım hareketidir. Soldan sağa veya sağdan sola yönelen hareketli dalgalar için zaman ifadesinin işaretine göre durumu. Toronto Üniversitesi'nden David Harrison'ın izniyle. İki dalga tepesi arası uzaklığa dalga boyu adı verilir. Dalga boyu Yunan alfabesinden bir harf olan lambda ile ifade edilir. Dalganın özelliklerinin anlaşılabilmesi için bir başka ölçüt de hızdır. Dalganın hızı, dalganın birim zamanda aldığı yoldur. Hız, ortamın özelliklerine bağlıdır. Dalganın frekansı, periyodu ve hızı basit bir şekilde, Ayrıca uzun dalga boyuna sahip olan dalga yavaş salınır, kısa dalga boyuna sahip olan dalga ise daha hızlı salınır. Dalganın frekansı onun enerjisi hakkında bilgi verir. Dalga ilerledikçe enerji de taşınmış olur. Bir dalganın hızı değiştiğinde dalga boyu da değişir. Ancak frekansı değişmeden kalır. Bu değişken dalga boyunun ve sabit kalan frekansın sebebi ise enerji korunumudur. Işığın dalga teorisi ilk defa 1678 yılında Hollandalı fizikçi ve astronom Christian Huygens tarafından ortaya atıldı. Bu teori ile dalga özellikleri olan yansıma ve kırılmanın açıklanabileceğini düşünen Huygens'in dalga teorisi uzun bir süre kabul görmedi. 1801 yılında en önemli fizik deneylerinden biri kabul edilen Çift Yarık Deneyi'ni yapan Thomas Young ilk defa ışığın dalga teorisini doğrulamış oldu. Bir elektromanyetik dalga, birbirine dik olarak salınan elektrik ve manyetik alanlardan oluşmuş dalgalı bir salınımdır. Elektromanyetik dalga boşlukta sabit bir hızla yayılır. Bu hız ışık hızı olarak da bilinir. Tüm elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı da budur. Işık bazı maddelerin içinde boşluktaki hızından daha yavaş yayılır. Işığın bu şekilde bir madde içindeki yayılma hızı da o maddenin kırıcılık indisi hakkında bilgi verir. Gözlerimiz bu aralıkta gördüğümüz elektromanyetik dalgayı, farklı dalgaboylarında farklı renkler olarak algılar. Kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi ve mor olarak algılar. Güneş ışığı tüm renklerin birleşiminden oluşur. Bu ışık bir prizmadan geçirildiğinde her renk farklı miktarda kırılır ve dolayısıyla frekans aralığı farklı olan gökkuşağı gibi bir tayf ortaya çıkar. Bu olayı ilk kez Isaac Newton Optics adlı kitabında açıklamıştır. Doğrudan alınan Güneş ışığı %47 kızılötesi, %46 görünür ışık ve %7 mor ötesi ışınımdan oluşmaktadır. Şekildeki gibi dalga formunu 3 boyutta dalga tepeleri oluştururken 2 boyutta düz çizgiler oluşturur. Kaynaktan çok uzak olan bir dalga düzlemsel olarak yayılır. Düzlemsel dalgaların yayılma yönü iyi tanımlanmıştır. Dolayısıyla onları ifade etmek için ışık ışınları kavramını kullanırız. Ayrıca fizikçilere göre düzlemsel dalgalarda geometrik optik yaklaşımı kullanılabilmektedir. Noktasal bir ışık kaynağı küresel dalgalar yayar. Kaynaktan çok uzakta, küresel yüzeyin ayrı ayrı bölümleri, düzlem gibi görünür ve bu durumda ışınlardan bahsedebiliriz. Uzak yıldızlardan yayılan elektromanyetik dalgalar düzlemsel olarak yayılırlar diyebiliriz. Eğer elektromanyetik dalganın yayılma yolundaki engelin büyüklüğü, dalga boyunun kendi büyüklüğü ile yaklaşık değerdeyse, ışığın dalga özelliği önem kazanır. Ancak ışığın parçacık özelliğinden de kısaca bahsetmek gerekir. Işık, aynı zamanda foton adı verilen parçacıklardan oluşur ve dolayısıyla parçacık olarak da davranabilir. Işığın parçacık teorisine dair pek çok deney yapıldıysa da son darbe James Clerk Maxwell'in daha önceden bulunmuş olan titreşen elektrik dalgaları ve manyetik alanlarla ilgili dört basit denklemi birleştirdiğinde vurulmuş oldu. Titreşen bu elektromanyetik dalgaların yayılma hızı hesaplandığında ışık hızını açığa çıkarmıştır. Işığın parçacık modeli için en çarpıcı olan deney ise Gustav Ludwig Hertz tarafından keşfedilen fotoelektrik olaydır. Işığın metal bir yüzeye çarptığında elektron koparmasına dayanan bu deney, dalga modeliyle açıklanamayan bir durumdur. Bir foton onunla ilişkili bir dalga boyuna ve frekansa sahiptir. E=hf=hc/ ile formüle edilmiştir. Formülde verilen h ifadesi Planck sabitidir ve değeri; h= 6.625 x 10-34J s. dir.


23-24 Nisan 2016 tarihlerinde Üsküdar Üniversitesi Medikal Radyasyon Araştırma ve Uygulama Merkezi Üsküdar Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi işbirliği ile düzenlenecek olan MCNP Medikal ve Nükleer Uygulamalarda Monte Carlo Simülasyonu Teknikleri Medikal Bilimler, Nükleer Bilimler, Mühendislik Bilimleri, Medikal Fizik, Nükleer Fizik, Deteksiyon Fiziği, gibi bir çok alanda, Lisans, Lisansüstü ve Akademik alandan bir çok öğrenci ve akademisyen için MCNP simülasyon programının temel prensipleri, modelleme, uygulama yazma, çalıştırma, veri alma gibi çalışmalarını gerçekleştirme imkanı sunmaktadır. MENUS-MC Academy katılımcılara Monte Carlo alanında uzmanlaşma fırsatını sunmakta ve yıl boyunca tekrarlayacak 3 aylık aralıklarla gerçekleşecektir. 4 seviye eğitimden oluşan MENUS-MC Academy, 1. Seviye olan Başlangıç seviyesinden 4.Seviye #ProUser seviyesine kadar katılımcılar için bir eğitim olanağı sağlayacak ve katılımcıların çalışma alanlarına göre istedikleri simülasyon inputunun yazmasına ve profesyonel bir şekilde kullanmasına olanak sağlayacaktır. Katılımcılar her eğitim sonunda ilgili eğitime ait belgelerini alacaktır.


Makine Teknolojileri Kulübü tarafından, Yıldız Teknik Üniversitesi Rektörlüğü, Makine Fakültesi Dekanlığı ve Yıldız Teknopark desteğiyle 23-24 Mart 2016 tarihlerinde Türkiye'nin 40 farklı üniversitesinden katılımın gerçekleştiği ve medyanın yakın takibinde bulunan, gelenekselleşmiş Otomotiv Teknolojileri Etkinliği'16 gerçekleştirilecektir. Otomotiv Teknolojileri Etkinliği'16 ile otomotiv alanında çalışmak isteyen mühendis adaylarını, ülkemizdeki otomotiv sanayi ve teknolojileri hakkında bilgilendirmek ve ülkemizde ileri teknolojiye sahip ürünlerin üretilebildiğini göstermek, otomotiv sistemlerini görsel olarak yakından görme fırsatı sağlamak ve genç mühendislik öğrencileri ve akademik çalışmalarını otomotiv sanayi alanında sürdüren akademisyenler ile bir araya gelmek istemekteyiz. Etkinliğimizde bizlere sponsorluk destekleri veren Ford Otosan, Hexagon Studio, Bosch ve AVL firmalarıyla, konuşmacı olarak aramızda bulunacak konuklarımızla ve araçlarını sergileyecek olduğumuz firmalarla olan birlikteliğimizden doğan haklı gururu yaşamaktayız. Gerçekleşecek olan etkinliğimizde bir ilke imza atacak ve ülkemiz sanayisinde uzun süredir eksikliği hissedilmekte olan, taşıt araçlarının güvenlik ve ekonomi yönünden çok önemli bir bölümü olan fren sistemlerinin AR-GE ve testlerinin gerçekleştireleceği, Yıldız Teknopark tarafından hayata geçirilecek olan Türkiye'nin ilk ve tek Fren AR-GE ve Test Merkezi'nin lansmanına OTEK'16 etkinliğimizde ev sahipliği yapacağız. Fren AR-GE ve Test Merkezi Lansmanı'na ev sahipliği yaptıktan sonra da etkinliğimiz güçlü konuşmacılar ve panellerle devam edecek, otomotiv sektöründe her zaman başarılarıyla yer alan Ford Otosan ve Hexagon Studio firmalarından isimler bizlerle birlikte olacak ve sunumlarını gerçekleştirecektir.' Otonom Sistemler 'sunumu ve ' Otomotiv Test Sistemleri ' paneli ile ise kafalarda soru işareti yaratmış konular irdelenecektir. Etkinliğimizin ilk günki kapanışı milli gururumuz, motorsporları alanında dünya şampiyonluğu kazanmış ilk ve tek Türk sporcumuz Kenan Sofuoğlu ile yapılacaktır. Aynı zamanda Kenan Sofuoğlu Maktek bünyesinde YTU Racing ekibi tarafından yapılan yerli formula aracı YTR-02'yi test edecektir. İkinci gün kapanışı ise drift tutkusunu Türkiye'ye kazandıran Apex Masters ile olacaktır. 23-24 Mart tarihleri boyunca yapılacak olan etkinliğimizde, etkinlik öncesi aktivitelerle konuklarımızın eğlenmesini amaçlanıp, çeşitli ödüller dağıtılacaktır. Dolu dolu geçecek olan bu etkinlikte hepinizi aramızda görmek, herhangi bir yerde alternatifini bulamayacağınız, güzel vakit geçirip, kendinizi geliştireceğiniz bu etkinliğimizle birlikte unutulmaz anılar yaşamak istemekteyiz. Etkinliğimiz kayıt formunu doldurmuş her şehirden ve yaştan katılımcıya açıktır.


Plastik atıklar doğada zor çözünmeleri nedeniyle gelecek için tehdit oluşturmaktadır. Ülkemiz dahil birçok gelişmiş ülkede modern teknolojili geri dönüşüm tesisleri bulunuyor olsa da bilinçsiz tüketimin devamı olan bilinçsiz şekilde atık bırakımı, geri dönüşümün önünde büyük bir engel oluşturmaktadır. Her yıl 300 milyon tondan fazla plastik üretilmektedir ve bu plastiklerin bir kısmı bilinçsiz tüketim sonucu çöplere veya denizlere karışmaktadır. Bu büyük probleme karşı insanoğlu yeni bir çözüm geliştirmeye çalışıyor: plastik yiyen bakteriler. Japonya'daki Kyoto Üniversitesi'nden plastik atık sorununa kökten çözüm olabilecek bir araştırma gerçekleştirdi. Araştırmacılar plastik yiyen Ideonella sakaiensis adlı yeni bir bakteri türü keşfetti. İnsanoğlunun plastik ile olan savaşına yeni bir boyut kazandıran bu bakteriler plastik su şişelerinde kullanılan polietilen tereftalat malzemesini sindiren enzimleri sayesinde plastikle kimyasal reaksiyona girerek PET'i öncelikle mono (2-hidroksietil) teraftalatik asite dönüştürüyor. Sonrasında bu bakteriler MHET'i parçalayarak PET'in basit bileşenlerini elde ediyor. Bakterilerin kullanımının önündeki en büyük sorun olarak sindirim süresinin uzun olması görülüyor. Örneğin; plastik şişe gibi ince bir katmanı bakterilerin sindirmesi yaklaşık 1.5 ay sürüyor. Bu konunun çözümü olarak ise bakterilerin genomunun çözülmesi görülmüş. Araştırmacılar, bakterilerin genomunun çözülmesiyle daha hızlı ve daha güçlü PET sindirici enzimlerin soyunun geliştirilmesini amaçlıyor. Geri dönüşümün de çevreye verdiği zarar düşünüldüğünde plastik atıkları 'plastik yiyen bakteriler ile sindirme' düşüncesi bu soruna kalıcı çözüm olabilir. Bu alandaki çalışmaları hep birlikte göreceğiz.


Dünya'nın yörüngesindeki Uluslararası Uzay İstasyonu'nda görev yapan Astronot Scott Kelly, 340 gün süren uzay yolculuğu sonrasında 2 Mart'ta Dünya'ya döndü. Yapılan sağlık kontrollerinde vücut ölçülerinde önemli değişimlerin olduğu gözlemlendi. Rus yapımı Soyuz isimli uzay aracı ile Uluslararası Uzay İstasyonu'na uçan Kelly, 340 gün süren görevi sonrasında 5 cm uzayarak Dünya'ya dönmüş oldu. Yer çekiminin vücudumuz üzerindeki etkisini gözler önüne seren Kelly'nin, omurgalarının daha düşük basınca maruz kalması ve aradaki boşlukların artması ile boyunda uzama gerçekleşti. Aslında boydaki bu uzama, ISS'de görevli tüm astronotlarda boylarının %3'ü kadar gözlemlenebiliyor. Uzamak için uzaya gitmek her ne kadar etkileyici bir fikir gibi görünse de bu uzama kalıcı değil. Kelly'nin Dünya'daki yer çekimine yeniden maruz kalmaya başlamasıyla birkaç ay sonra vücut ölçülerinin eski haline döneceği belirtiliyor. Diğer taraftan astronot Scott Kelly gibi uzun süreli uzay görevlerinde yer alan astronotlar üzerinde yapılan araştırma ve testler daha uzun süreli uzay yolculukları ve görevlerine insanların hazırlanması için yardımcı olacak veriler üretir. Bununla ilgili olarak NASA'nın hazırladığı bir bilgi-grafiğini Türkçeleştirdim, aşağıda bulabilirsiniz,


Yıldız Teknik Üniversitesi Kimya Teknolojileri Kulübü'nün 11 Mayıs 2016 tarihinde gerçekleştireceği Proje Panayırı etkinliği ile ilgili Kuark Bilim Topluluğu'na gönderdiği duyuruya aşağıdan ulaşabilirsiniz. Yıldız Teknik Üniversitesi Kimya Teknolojileri Kulübü bünyesinde faaliyet gösteren bilim komitesinin çalışmalarının sonucu olarak bu yıl ilkinin düzenleneceği Proje Panayırına Lisans, Lisansüstü ve Lise öğrencilerinin çalışmaları sonucu onlarca farklı alandan 80'den fazla proje 10-11 Mayıs tarihleri arasında Proje Panayırı organizasyonunda Davutpaşa kampüsü ortabahçe alanında sektörün önde gelen katılımcılara, akademisyenlere ve öğrencilere poster sunumu eşliğinde proje sahipleri tarafından sergilenecektir. - BİLİMİN HER ALANINDA ONLARCA YENİ FİKİR - YENİLİKÇİ YAKLAŞIMLI PROJELER - DEV SEKTÖR TEMSİLCİLERİ 11 Mayıs 2016'da PROJE PAZARI'nda olacak. Teknolojinin hızla geliştiği bir dünya da firmalarında büyümesi ve çağa ayak uydurmaları için kendilerine yenilik katmaları gerektiğinin farkındayız. Bu yenileşme ve rekabet sürecinde AR-GE çalışmalarının canlı bir sonucu olarak Genç Bilim İnsanlarının fikirlerini ve projelerini sizlerle buluşturuyoruz. Bu projeleri kendi bünyenize katarak bilimin ışığında geleceğe yön vereceksiniz. Proje sahipleri ise fikirlerini hayata geçirme şansını Proje Panayırında yakalayacaklardır. Ayrıca, Yıldız Teknopark bünyesinde siz de projenizi hayata geçirerek kendi firmanızı kurma imkanını yakalayabilirsiniz. Not: Projeler ; kimya, nanoteknoloji, ilaç, kozmetik, biyokimya, boya, gıda, çevre teknolojileri, endüstriyel tasarım, yenilenebilir enerji ve daha birçok farklı alanda fikir veya proje olarak, projenin anlatımı poster sunumu şeklinde hazırlanacak, 22 Nisan 2016 tarihine kadarytukimtek@gmail.com adresine iletilecektir. Poster sunumları tarafımızca basılacaktır. Proje sahipleri belirtilen tarihte projelerini katılımcılara sunacaktır . Ayrıntılı bilgi ve gelişmeler için bizi takip edin.