Bugün yaptığınız bir şey geçmişinizi değiştirmiş olabilir mi? Hayır yanlış okumadınız, gelecekten bahsetmiyorum. Bu alışagelmedik sorunun nereden çıktığını sorabilirsiniz. Haklısınız da. Ancak kuantum fiziği her zaman ki gibi tuhaf ve bu tuhaflık bizleri, doğayı, evreni oluşturan atom altı parçacıklardan geliyor. Hala imkansız göründüğünün farkındayım ama son yıllarda bazı bilim insanları kuantum fiziğinde yerel olmama olgusunu temel alarak bazı düşünce deneyleri yapıyorlar, hipotezler öne sürüyorlar. Bu yerel olmama olgusu dolanık haldeki iki veya daha fazla parçacığın onlardan biri ölçülene dek belirsiz kaldığını ifade eder. Bir ölçüm gerçekleştiğinde, diğer parçacığın durumu anında belirlenmiş olur, üstelik bu parçacıkların ne kadar uzakta olduğu önemli değildir. Albert Einstein bunu 1935 yılında hayaletimsi bir etki olarak tanımlayarak çekincesini belirtmiştir. Ancak bugün biliyoruz ki, kuantum dolanıklık deneyleri ilerledi ve gelecekte kullanacağımız kuantum internet ağının temel taşlarından biri haline geldi. Sadece bu değil, kuantum dolanıklığı kuantum hesaplama yani kuantum bilgisayarlar gibi pratik kuantum teknolojilerinde anahtar role sahiptir. Mantığımızın ve alışagelmiş yaşamımızın bize söylediği şey geçmiş geçmiştir ve gelecek gelecektir. Yani zaman oku bir yöne sahip ve o yönde hareket ediyormuş gibi düşünüyoruz. Bir bardak çayı masamıza koyduğumuzda, daima soğur ve asla ısınmaz. Bir çay bardağı masadan düştüğünde kırılır ve yeniden bir araya gelmez. Bu aslında zamanın termodinamik okunu gösterir ve deneyimlerimiz, çevremizde olup biten bize zamanın bir akış yönü olduğunu söyler. Ancak tümüyle bu doğru olmayabilir. Atomların birbirleriyle nasıl bir diğerini iterek etkileştiğini tanımlayan temel fizik yasalarına baktığımızda zamanın bir akış yönü olduğu belirgin değildir. Hareket yasaları da zamanın yönü hakında bir kısıtlama yapmaz. İki bilardo topunun çarpıştığı bir videoyu izlediğinizde, zamanın ileri ya da geriye doğru aktığını söyleyemezsiniz. Aynı zaman simetrisi atomlar gibi küçük şeylerin davranışını yöneten kuantum mekaniği denklemlerinde bulunur. ABD'den Chapman Üniversitesi'nde fizikçi Matthew S. Leifer ve Kanada'dan Perimeter Teorik Fizik Enstitüsü'nde fizikçi Matthew F. Pusey kuantum teorisindeki bazı temel varsayımları daha yakından ele aldı ve biz zamanın bir yönde akması gerektiğini keşfetmediğimiz sürece bir parçacık için yapılan ölçümlerin zamanda geri ve ileriye dönük olarak etkileyebileceğine karar verdiler. Kuantum teorisindeki bu tuhaf fikre göre etkiler zamanda geriye dönük olarak ilerleyebilir. Geriye dönük nedensellik olarak adlandırılan bu fikir aslında ilk defa ortaya atılmıyor. Çünkü böylesine tuhaf bir fikir kuantum fiziğinde uzun süredir üzerinde kafa yorulan bulmacaları çözme potansiyeli var. Eğer böyle bir geriye dönük nedensellik olanaklı ise ünlü Bell testleri bu nedensellik için kanıt olarak yorumlanabilir. Böylece kuantum dolanıklık için Einstein'ın hayaletimsi etki tanımlaması şüphecileri daha az rahatsız edecektir. İki fizikçinin bu konudaki çalışması Proceedings of The Royal Society dergisinde Haziran ayında yayınlandı. Bu makalede fizikçiler, belirli mantıklı gelen varsayımlar yapılması halinde kuantum teorisinin geriye dönük nedenselliğe izin verebileceği fikrini destekleyen yeni bir teorik çalışma sundular. İlk olarak geriye dönük nedenselliğin ne olup olmadığını açıklayalım. Bu ilke gelecekten geçmişe haberleşmek için sinyallerin gönderilebileceği anlamına gelmiyor. Gelecekteki bir fizikçi geçmişe, kendisinin daha genç haline sayısal loto için büyük ikramiyeyi veren şanslı sayıları gönderemez. Bu termodinamik yasalarına aykırı olduğu için gerçekleşemez. Geriye dönük nedensellik kuantum mekaniğinde bu şekilde işlemiyor. Bunun yerine, bir deneyci bir parçacığı ölçmek için hangi ölçüm ayarını seçmesiyle ilgili verdiği karar geçmişteki parçacığın özelliklerini etkileyebilir. Hatta deneyci seçimini yapmadan önce bile bu olabilir. Başka bir deyişle, kuantum mekaniğinde, 'şimdi'de verilen bir karar geçmişte bir şeyi etkileyebilir. Kuantum dünyasında fiziksel süreçlerin ileriye ve geriye dönük olabileceği 2012 yılında Cambridge Üniversitesi'nde felsefe profesörü olan Huw Price tarafından da öne sürülmüştü. Buna göre kuantum dünyası zaman simetrik olduğu için kuantum teorisi geriye dönük nedensellik etkilerine olanak tanımalıydı. 2012 yılında Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics dergisinde yayınladığı makalede profesör Price, kuantum durumun reel olduğu varsayımını yapmıştı. Ne var ki bir sistemin kuantum durumu karmaşık bir fonksiyonu ile tanımlanır. Bu kuantum mekaniğinin postülalarından biridir. Kuantum durumu bir kuantum sistemi için örneğin bir parçacık için hakkında tüm ölçülebilir bilgiyi verir. Bu yüzden kuantum durumun nasıl tanımlandığı önemlidir. Haziran ayında yayınlanan çalışmada ise Leifer ve Pusey, profesör Price'ın yaptığı kuantum durum reeldir varsayımını kaldırdılar. Kuantum durumun realitesi ile ilgili sağlanan bu açıklık geriye dönük nedenselliğin ele alınmasındaki ana motivasyonlardan biri oldu. Orjinal Bell testlerinde ki bu Bell test deneyleri kuantum dolanıklığın belirli teorik sonuçlarının gerçek dünyada var olduğunu göstermek için tasarlanmıştır, fizikçiler geriye dönük nedensellik etkilerini olmadığını varsaymışlardı. Sonuç olarak, onların gözlemlerini yani birbirinden uzak parçacıklardan birinde yapılan ölçümü diğerinin hemen anlamasını açıklamak için uygun olan tek açıklama uzaktaki eylemdi . Parçacıklar çok uzak mesafelerde dahi olsa bile birbirlerini bir şekilde etkilemesi bilinen herhangi bir mekanizma ile açıklaması yoktu. Ama bir parçacık için ölçüm ayarının diğer parçacığın davranışını geriye dönük nedensellik ile etkileyebiliyor olması uzaktaki bir eyleme gerek olmadığını gösterir. Geriye dönük nedensellik fikrini tümüyle kabul etmek oldukça zordur çünkü henüz herhangi bir yerde hiç görmedik. Ancak aynısı uzaktaki eylem için de geçerlidir. Bu geriye dönük nedenselliğin ve uzaktaki eylemin genel gerçekliğin bir doğrusu olmadığı anlamına gelmez. Her iki durumda da fizikçiler bizim gündelik gözlemlerimizden çok uzakta olan bu özelliklerden birinin neden sadece belirli durumlarda ortaya çıktığını açıklamak isteyecektirler. Henüz fizikçiler tarafından test edilmemiş, herhangi bir deneyi yapılmamış geriye dönük nedensellik fikri eğer kuantum dünyanın bir özelliği ise o zaman fizikçiler kuantum teorisinin temellerini anlamak için büyük imkanlara sahip olacak demektir. Belki de en önemli yanı uzakta olan parçacıkları birbirini gerçekten etkileyemeceğini gösteren Bell testleri için işe yarar bir sonuç olacaktır. Eğer bu yeni sonuçlar doğru ise, geriye dönük nedensellik kuantum teorisini tamamlayan eksik parçalardan biri olabilir.


Bugün, bir saat içinde Kuzey Amerika'da Güneş Tutulması tam olarak izlenebilecek. Kuzey Amerika'nın orta kesimleri dışında kalan yerlerde gökyüzünün açık olacağı tahmin ediliyor, dolayısıyla milyonlarca kişi bu ana tanık olabilecek. Tutulmanın geçiş yolu dışında kalanlar tutulmayı kısmi olarak birkaç saatliğine izleyebilirken tutulma yolu üzerinde bulunanlar tam tutulmayı 2 dakika 40 saniyeliğine takip edebilecekler. Tam tutulmanın olduğu yerlerde hava kararmış olacak. Bu gerçekleşecek Güneş Tutulması ülkemizden görülemeyecek, Amerika kıtasının kuzeyinde bulunanlar ise şanslı olanlar. Türkiye saati ile 21:25'te tam tutulma gerçekleşecek. Ülkemizdeki gökyüzü meraklıları için ise bazı alternatifler mevcut. Örneğin NASA TV bu tutulmayı birkaç saatlik canlı yayınla tüm dünyaya izletmiş olacak. Bu yayında 12 farklı yerden, gökyüzünde ise jetlerin yanı sıra teleskoplar ve onlarca yüksek irtifa balonlarından elde edilen görüntüler kullanılacak. Bunun dışında Slooh adlı şirket dünya üzerindeki tüm gözlemevleri ile sahip olduğu işbirliğinden yararlanarak bize bir Güneş Tutulması canlı yayını sunacak. Slooh'dan tutulmayı takip etmek isteyenler şu bağlantıyı takip edebilirler: https://live.slooh.com/ Ayrıca Twitter da eclipse2017.twitter.com adresi üzerinden bir canlı yayın sunuyor. Canlı yayını izlerken Güneş Tutulması hakkında okuyabileceğiniz kısa bilgileri aşağıdaki gibi derledim. Güneş Tutulması, Ay Dünya ve Güneş'in arasından doğrudan geçtiği zaman oluşur ve böylece Ay'ın gölgesi Dünya yüzeyi üzerine düşer. Ay tamamen Güneş'i örttüğü zaman tam Güneş tutulması oluşur yani Ay'ın iç gölgesinin Dünya üzerinde düştüğü yerler bir süre karanlıkta kalır. Ay'ın dış gölgesinde kalan bölgelerdeki insanlar tutulmayı kısmi olarak izler çünkü o bölgelerden bakıldığında Ay'ın Güneş'i kısmen örttüğü görülür. Ay'ın Dünya etrafındaki yörüngesi yaklaşık 5 derece kadar eğiktir ve bu, gölgesinin genellikle Dünya'ya düşmediği anlamına gelir. Ancak bu Ay Güneş ile Dünya arasında tam olarak hizaya girdiğinde değişir ve gölgesi yerkürenin yüzeyine düşer. Biz böylece bir tutulma görmüş oluruz. Güneş Ay'dan yaklaşık 400 kez geniş olmasına rağmen aralarındaki uzaklık onların görünen boyutlarını birbirine neredeyse uyuşmasını sağlıyor. Bu da Ay'ın Güneş'in parlak yüzünü engellemesine olanak tanıyor.


Problem çözme metotları eskilerden beridir kullanılmaktadır. Endüstriyel devrimler, daha komplike problemlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu nedenle de problem çözmede daha bilimsel yöntemler araştırılmaya başlanmıştır. Daha etkin problem çözebilmek için bazı firmalar standartlaştırılmış yöntemler geliştirmiştir. Bu yöntemlerde grup çalışmasına önem vermişlerdir. Firmalar bütçelerinin %80'ini problem çözmeye ayırdıklarını öğrendiklerinde genellikle şaşırırlar. Aslında bunlara problem çözme değil yangın söndürme diyebiliriz. Çünkü geçici olarak alınan aksiyonlar, çözülen problemler yangın söndürmedir. Gerçekten kök sebebe yönelik yapılan çalışmalar uzun vadede kalıcı çözümler üretir. Herkesin bildiği gibi önleyici faaliyetler, düzeltici faaliyetlerden çok daha önemlidir. Fakat komplike problemleri çözmek çok da basit değildir. İyi bir planlama ve önleyici faaliyetlere yatırım yaparak yangın söndürmektense kalıcı çözümler üretebiliriz . Sürekli Ford tarafından bulunduğu düşünülse de 8D başlangıçta Birleşik Devletler Savunma Bakanlığı tarafından 1974 yılında standart olarak ortaya çıkmıştır. Bu standarda MIL-STD 1520 Uygun Olmayan Malzeme için Düzeltici İşlem ve İmha Sistemi adı verilmiştir. Standart resmi olarak 1995 yılında resmi olarak kaldırılmıştır ancak 8D methodolojisi Ford tarafından otomotiv endüstrisinde yaygınlaştırılmıştır . Ford Motor Company'de geliştirilen 8D, 1987'de ilk olarak Takım Odaklı Problem Çözme olarak tanıtılmıştır. Sistemin odağı takım çalışmasıydı. Hem üretim organizasyonundan hem de tasarım mühendislerinden oluşan birçok bölümün/departmanın bir araya gelerek problemlere takım olarak çözüm üretmek istemişlerdir. 8D problem çözme yöntemi Dr. Deming Planla-Yap-Kontrol Et-Harekete Geç ve Kepner Tregeo Problem Çözme Karar Verme sürecinden ortaya çıkmıştır. Bu üç yöntemin ortak noktası da problemlere çözüm aramaktan önce problemin kök sebebinin araştırılmasının önemli olmasıdır. Ford'un 8D yöntemi, sürekli tekrarlayan kronik sorunları çözmede en etkili yöntemlerdendir. Bu yöntem, bir kalite sistemi oluşturmak ya da herhangi bir kalite sisteminin yerine geçmek için tasarlanmamıştı. 8D problem çözme yöntemi, kök sebebi çözmeye odaklanır ve problemin daha ilk seferde ortaya çıkmasına neden olan yönetim sisteminin zayıflıklarını keşfetmeye çalışır. Çünkü gerçek fayda, yönetim kararlarının sorunun nasıl oluşmasına izin verdiğini değiştirmek ile olur . - Problemin oluşmasında katkısı olan tüm faktörleri tanımlar. - Probleme neden olan sistemik faktörleri ortadan kaldırır. - Takımın sonuca erkenden atlamasını önler. Detaylı olarak araştırmayı sağlar. - Problemin bir daha ortaya çıkmasını engeller. - Yeni bir problem mi? Kronik bir problem mi? - Daha önce meydana geldi mi? - Problemin tarihi nedir? - Daha önceden nasıl çözülmüş? - Daha önce belirlediğimiz çözümler neden problemi gidermede etkili olmadı? - Hangi problem çözme yöntemi kullanılmıştır? - Problem 8D gerektiriyor mu? Eğer gerekiyorsa neden? 8D gerekli ise 8 adım uygulanır. Takımın oluşturulması 8D'nin en önemli adımlarından birisidir. Çünkü daha önce de bahsetmiş olduğumuz gibi 8D çalışmasında en önemli nokta grup çalışması olmasıdır. Bir grup çalışmasında da problem ile ilişkili ve birçok departmandan mühendis, operatör bulundurulmalıdır. Grup çalışmasında yapılacak olan ''beyin fırtınası'' çalışanlara farklı bakış açısı kazandırır ve problemin çözümünü kolaylaştırır. Şampiyon: Takımda yer almayan fakat takımı denetleme görevindedir, genellik üst yöneticilerden oluşur. Lider: 8D'yi koordine eden ve çalışmayı düzenleyen, takım üyelerinin problemi çözmek için gerekli aksiyonları alıp almadığını denetleyen kişidir. Genellikle üretim müdürleri, kalite mühendisleri lider olarak seçilir. 8D'yi kapatabilen kişidir. 8D Uzmanı: 8 adımı çok iyi bilen kişidir. Problem çözmede kullanılması gereken kalite araçlarını takıma anlatır ve bu araçların doğru kullanılıp kullanılmadığını denetler. Genellikle kalite mühendisleri seçilir. Konu Uzmanı: Problemin oluştuğu prosesten sorumlu mühendis ya da usta bu göreve seçilebilir. Genellikle proses ile ilgili en fazla tecrübesi olan kişidir. Lider, takımı oluşturmalı ve her kişinin 8D çalışmasında oynayacağı rolü belirlemelidir. Lider, 8D çalışmasının durumunu gözden geçirebilmek için periyodik olarak toplantılar düzenlemelidir ve bu toplantıları raporlamalıdır. Bu rapor, toplantıda alınan önemli kararları içermeli, atanmış olan aksiyonların durumlarını ve kalan aksiyonları kimin, ne zaman, nerede ve nasıl yapacağını içermelidir. Problemin kök sebebi anlaşılmaya başlandığında, lider takımdaki arkadaşlarının görevlerini değiştirebilir ve yeni görevler atayabilir. - Problem ne zaman oluştu? - Nerede oluştu? - Neler etkilendi? - Problem hatta/müşteride ne soruna yol açtı? Geçici önleme faaliyetlerini ''yara bandı'' gibi tanımlayabiliriz. Geçici önleme faaliyetlerinde ilk hedef, problemden etkilenmiş olan müşterinin ya da proseslerin bu problemden dolayı tekrardan aksaklık yaşamasını geçici olarak önlemektir. Geçici önleme faaliyetleri, genellikle kontrol noktaları oluşturularak yapılır. Örneğin, stokta bulunan parçaların bloke edilerek görsel ya da ölçüsel kontrole alınması gibi. Kalite alarmları, kısa denetimler, mevcut prosedürlerin gözden geçirilmesi, proseslerde ilave operatör kullanılması da 3D adımında yapılabilecek geçici önleme faaliyetleridir. 8D takımı kök sebebi araştırırken, sahada ya da stokta hasarlı ürün bulunma ihtimali yüksektir. Hasarlı ürünlerin tespit edilmesi ve uzaklaştırılması için kontrol noktaları gerekir. Hasarlı ürünlerin müşteriye sevk edilmemesi en önemli hususlardandır. 3D adımı sayesinde müşteriye hatta ve stoklarda bulunan ürünlerin %100 bloke edildiğinin ve hasarsız ürünlerin sevk edileceğinin garantisini verir. Eğer hasarlı ürünler müşteriye sevk edilirse, ciddi kalite maliyetlerine, kalite prestijleri kaybına ve müşteri hattının zarar görmesine neden olur. Bu nedenle 3D adımı geçici faaliyetler içerse de çok önemlidir. 3D adımında yaptığımız kontroller ile var olan problemin dışında başka bir problem olup olmadığını da tespit etmeliyiz. Örneğin hasarlı ürünleri bloke edip görsel kontrole aldığımızda, iki farklı hata modu yakalayabiliriz. Bu durumda bu iki hata moduna karşılık aksiyonlar almalıyız. Bu adımda bloke edilmiş parçalara yapacağımız kontroller daha önceden yaptığımız ve nasıl yapıldığını iyi bildiğimiz kontroller olmalıdır. Ayrıca kontrollerin oluşturacağı ek maliyetler de hesaplanmalıdır. Bu ek maliyetler, kontrole değer maliyetler olmalıdır. 1. Sorun olarak görülen nedenler, aslında kök sebepler değil çoğunlukla belirtilerdir. 2. Belirgin belirtilerin çıkmasına neden olan spesifik nedenler kök nedenlerdir ve genellikle sürecin derinliklerine gömülmüş haldelerdir. - Pareto analizleri - 5 neden analizi - İstatistiksel analizler - Akış şemaları - Balık kılçığı - Denetimler - FMEA raporları - Beyin fırtınası - Hata ağacı analizi Kök sebep bulunduğunda hangi düzeltici faaliyetlerin geliştirileceği açık hale gelir. Bir problemin çözümünde alınması gereken aksiyonlar birden fazla da olabilir. Bu durumda hem maliyet açısından hem de problemin çözümü açısından en uygun olan aksiyon seçilir ya da bir den fazla aksiyon birleştirilerek alınır. Eğer alınması gereken aksiyonlar çok açıkça ortada değil ise, kök sebep doğru olarak saptanmamış demektir. Tekrardan 4D adımına geri dönülür ve kök sebep tanımı üzerinde çalışılır. - Pratik: 8D ekibi çözümü pratik olarak uygulayabilmelidir. - Mümkün: Çözümün uygulanması mümkün olmalıdır. - Uygun maliyetli: En uygun maliyetli aksiyon alınmalıdır. - Sağlam: Çözüm üretimde uygulandığında başarısız olmamalıdır. Kalıcı düzeltici faaliyetlerin geçerliliği kesinlikle onaylanmalıdır. Geliştirilen faaliyet ilk önce küçük adetli lotlara uygulanmalıdır. Bunu sebebi ise geliştirmeye çalıştığımız faaliyet ile, öngörülemeyen ya da istenmeyen başka problemleri önlemektir. Küçük adetli lotlarda denemeler yaparak düzeltici faaliyetin uygun olup olmayacağını tespit etmeliyiz. Yani bir olayın verifiye edilmesi tahminidir ve bir uygunsuzluğun oluşmasını engelleyebilir. Validasyon ise uygunsuzluk oluştan sonra yapılabilir. Yani bize bir kanıt sağlar. Kök sebep bulunduktan ve kalıcı düzeltici faaliyetler geliştirildikten sonra 6. Adımda eylem planı oluşturulur. Bu eylem planında bir aksiyonu kimin ve ne zaman yapacağı yer alır. Kök sebebi tamamen ortadan kaldıracak spesifik aksiyonlar atanır. Problemin kök sebebini saptamak, geçici ve kalıcı aksiyonlar ile problemi gidermek başlı başına yeterli değildir. Bu problemlerin tekrarlamaması gerekir. 7. adım yinelemeleri önleme sisteme yönelik değişiklikleri kapsamaktadır. Oluşturulan eylem planlarının hedefe ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir. Eğer ulaştı ise sonuçların kaydolması, ilgili prosedür ya da talimatların güncellenmesi gerekir. Prosedür ve talimatlar güncellendikten sonra gerekli proseslerde talimatların uygulanıp uygulanmadığını saptamak için denetlemeler yapılır. Daha sonra benzer proseslerde de talimatlar bu yönde güncellenir. Bu adımda talimat ve prosedür dışında FMEA ve kontrol planları da güncellenebilir. Tüm çalışmaların sonunda gerekirse operatörlere eğitim de verilir . Bir takım, çalışması bittikten sonra başarısı hakkında bilgilendirilmeli ve tebrik edilmelidir. Tebrik edilme, takımdaki çalışma arkadaşların moral ve motivasyonunu yükselterek daha iyi bir şekilde çalışmasını sağlar. Bu nedenle önemlidir.


Sıcak bir yaz gününde gökyüzünde Güneş ışıl ışıl parlarken açıkça göremeyebilirsiniz ama dünya üzerindeki ısının önemli bir miktarı sizin ayaklarınızın altından geliyor. Bu ısı tüm dünyadaki toplam güç tüketiminin 3 katından fazlasına eşittir ve Dünya yüzeyi yakınındaki tektonik plakaların hareketi ve magmanın akışı gibi önemli jeolojik süreçlerin sürmesini sağlamaktadır. Buna rağmen, bu ısının neredeyse yarısının nereden çıktığı bir gizemdir. Dünya'nın iç yapısındaki radyoaktif süreçlerle yayılan oldukça çok düşük kütleye sahip parçacıklar olan bir tür nötrinonun bu gizemi çözmek için önemli ipuçları sağladığı düşünülüyor. Problem ise bu parçacıkları yakalamanın neredeyse imkansız olmasıdır. Ancak Nature Communications dergisinde yayınlanan yeni bir makalede bunu yapmanın bir yolu hazırlanmış oldu. Dünya'nın iç yapısından gelen ısıyı oluşturan bilinen kaynakları radyoaktif bozunmalar ve gezegenimiz ilk oluştuğu dönemden kalan ısı kalıntılarıdır. Radyoaktiviteden gelen ısının miktarı kaya numunelerinin bileşimlerinin ölçümlerine dayalı olarak tahmin edilir ve oldukça belirsizdir. Öyle ki toplam ısı akışının %25-90'ını gibi bir aralıktan herhangi bir değere karşılık gelebilir. Radyoaktif malzemelerdeki atomlar kararsız çekirdeklere sahiptir. Bu kararsız çekirdekler, atomların nükleer ışımaya maruz kalmasıyla kararlı bir duruma bozunarak bölünebilecekleri anlamına gelir. Bu sırada bazıları ısıya dönüşür. Bu ışıma özel enerjilere sahip nötrinoların da olduğu değişik parçacıklardan oluşur. Tabii bu parçacıkların türü atomları yayan malzemenin ne olduğuna bağlı bir şekilde değişir. Dünya'nın kabuğu ve mantosu içinde radyoaktif elementler bozunduğunda, bu elementler jeo-nötrinolar yayar. Gerçekte, her saniye, Dünya uzaya doğru bu tür parçacıkların bir trilyondan fazlasını yaymaktadır. Onların ölçülen enerjisi hangi malzemeden yapıldıkları ve böylece Dünya'nın saklı iç yapısının bileşiminin ne olduğu konusunda araştırmacılara birşeyler söyleyebilir. Dünya'daki radyoaktivitenin bilinen temel kaynakları uranyum, toryum ve potasyumun kararsız türleridir. Bunlar yüzeyin 200 kilometre kadar altındaki kaya numunelerine dayanan bildiklerimiz arasındandır. Bu derinliğin altında ise saklı kalanın ne olduğu hala belirsizdir. Ancak şunu biliyoruz, uranyum bozunduğunda potasyumun bölünmesinden yayılan enerjiden daha fazla enerjiye sahip olduğunda yer-nötrinoların yayıldığını biliyoruz. Yer-nötrinoların enerjisini ölçerek, yerin altında saklı kalanın hangi radyoaktivite malzeme türünden olduğunu bilebiliriz. Aslında, bu Dünya'nın içinde ne olduğunu bulmak için yüzeyin altını onlarca kilometre delmekten çok daha kolay bir yoludur. Maalesef, yer-nötrinolarının tespit edilmesi oldukça zordur. Dedektörlerin içindeki gibi sıradan madde ile etkileşmesinden ziyade, bu parçacıklar onların içinden geçme eğilimindedirler. Bu nedenle, 2003 yılında yer-nötrinolarının ilk gözlemini yapmak için yaklaşık 1000 ton sıvı ile doldurulmuş bir yeraltı dedektörü inşa edildi. Bu dedektörler sıvı içindeki atomlarla nötrinoların çarpışmalarını kaydederek nötrinoları ölçmektedir. Bundan sonra ise sadece bir başka deney yine benzer bir teknoloji kullanarak yer-nötrinolarını gözlemlemeyi başardı. Her iki ölçümler radyoaktiviteden kaynaklanan Dünya'nın ısısının yaklaşık yarısının (20 terawatt) uranyum ve toryumun bozunmasıyla açıklanabileceğine işaret etmektedir. Geriye kalan yüzde 50'lik ısının kaynağı ise açık bir sorudur. Bununla birlikte, şimdiye kadarki ölçümler potasyum bozunmalarından gelen katkıyı ölçmede başarılı olamadı çünkü bu süreçte yayılan nötrinoların enerjisi çok düşüktür. Yani bu geri kalan ısının potasyum bozunmasından ileri gelmesi mümkün olabilir. Yeni bir araştırma Dünya içinden akan ısının bir haritasının yer-nötrinolarının enerjisinin yanı sıra nereden geldiklerinin yönü ölçülerek yapılabileceğini öne sürüyor. Bu fikir kulağa basit gibi gelse de teknolojik zorluğu yeni bir parçacık algılama teknolojisi gerektirmektedir. Birleşik Krallık'ta Royal Holloway Üniversitesi'nden fizik profesörü Jocelyn Monroe ve araştırma grubu içi gaz dolu zaman projeksiyon bölmeli dedektörler fikrini öne sürüyorlar. Bu tür dedektörler içindeki gaz ile çarpışan bir yer-nötrinosunun üç boyutlu bir resmini yaparak çalışıyor. Gaz ile yer-nötrinosu çarpıştığında, bir gaz atomundan bir elektron ayrılmaktadır. Bu elektronun hareketi zamana göre takip edilebilir. Yüksek-çözünürlüklü görüntüleme teknolojisi ile bu elektronun hareketi iki uzaysal boyutta yeniden inşa edilebilir. Günümüzde kullanılan sıvı dedektörlerde, çarpışmalarda ortaya çıkan bu parçacıklar yeniden çözümü imkansız olan bir yönde kısa bir mesafede hareket ederler. Daha küçük ölçekte benzer dedektörler nötrino etkileşimlerinin hassas ölçümlerini yapmak ve karanlık maddeyi aramak için kullanılmaktadır. Royal Holloway'den araştırmacılar ise radyoaktif potasyumdan gelen yer-nötrinolarını keşfedebilmek için ihtiyaç duyulan dedektörün büyüklüğünün 20 ton olabileceğini hesapladılar. İlk kez manto katmanının bileşimini iyi bir şekilde haritalamak için, 10 kat daha büyük olması gerekirdi ve araştırmacılar böyle bir dedektör için ilk prototipi yaptılar ve ölçeklendirme üzerinde ise çalışmaya devam ediyorlar. Bu şekilde yer-nötrinoların ölçülmesi Dünya'nın iç yapısındaki ısı akışını haritalamaya yardımcı olabilir. Bu ayrıca bilim insanlarına radyoaktif elementlerin konsantrasyonunu değerlendirerek iç çekirdeğin gelişimini, evrimini anlamak için yardımcı olacaktır. Aynı zamanda, böyle bir dedektörün Dünya'nın jeomanyetik alanını üreten dış çekirdekteki sıvıların hareketiyle gerçekleşen ısı aktarımını yani konveksiyonu güçlendiren ısı kaynağının ne olduğu konusundaki uzun süren gizemi çözmede rol oynayabilir. Bu alan Güneş'in zararlı ışımasından Dünya üzerindeki yaşamı koruyan atmosferimizi kaybetmemek için hayati önem taşımaktadır. Üzerinde yürüdüğümüz zeminin altında neler olup bittiği hakkında çok az şey biliyor olmamız gariptir. Bu gariplik ise bu ölçümlerin Dünya'nın iç işleyişinin anlaşılmasına yönelik ilk araştırmalara nasıl olanak tanıdığını düşünmeyi heyecan verici yapmaktadır. Bu yazı Royal Holloway Üniversitesi Fizik Bölümü'nden Prof. Dr. Jocelyn Monroe ve Dr. Michael Leyton tarafından hazırlanan ve TheConversation'da yayınlananThe source of up to half of the Earth's internal heat is completely unknown here's how to hunt for it başlıklı çalışma göz önüne alınarak hazırlanmıştır.


Kaizen'in ana felsefesini şiddetli ve aniden alınan aksiyonlar değil yavaşça alınan aksiyonlar oluşturur. Kaizen çalışmalarındaki temel amaç büyük yatırımlar yapmadan standartları yeniden oluşturarak ve sürekli olarak geliştirmektir. Yani Kaizen prosesleri, sistemleri, ürünleri ve servisleri ayırır ve daha iyi bir şekilde tekrardan oluşturur. Kaizen toplam kalite yönetimi ile iç içe olan bir disiplindir. Kaizen'in oluşması, 2. Dünya savaşından sonra Japonya'da ülkenin fabrikaları ve sistemleri tekrardan geliştirmeye çalışmasıyla başlamıştır. Kaizen konseptinin oluşması 1950'leri bulmuştur. Bu stratejinin babası Masaaki Imai'ye göre Kaizen, Japon yönetimindeki en önemli konsept ve Japon iş dünyasının başarı anahtarıdır. Kaizen prensibi çok eski Japon geleneği ve felsefesi olan sürekli gelişmedir. Bugünkü modern anlamıyla Kaizen, sadece prosesleri geliştirmek ve modernize etmek değil aynı zamanda kişisel olarak kendimizi geliştirmekle de ilgilidir. Sadece gelişmek ile sınırlı bir kavram olarak düşünülmemelidir; tüm toplumun da iyileşmesine odaklanan Taoist ve Budist felsefelerden de etkilenmiş bir felsefedir. Kaizen yönetim felsefesinde yapılan çalışmalar sadece müşteri şikayetleri ile yapılacak çalışmalar olmamalıdır. Kaizen felsefesinden bahsederken tüm komponentlerin dinamik olarak birleştiği ve toplum gelişiminin öneminin altını çizerek tanımlamalar yapmalıyız. Japoncada Kaizen küçük, artan ve devam eden gelişmeler anlamına gelir. Kaizen felsefesi hem proseslere hem de sonuçlara odaklanır. Masaaki Imai'ye göre Kaizen bir şemsiye konseptidir. Doğru olarak gerçekleştirildiğinde Kaizen, iş yerini daha insancıl hale getiren, hem fiziksel hem mental olarak gereksiz zor işleri ortadan kaldıran, insanlara bilimsel yöntemlerle hızlı deneyler yapabileceğini gösteren ve proseslerde gereksiz işleri elimine eden bir süreçtir. Ayrıca Kaizen Japoncada en çok kullanılan kelimelerden birisidir. Batı ve Japon yönetimi arasındaki en temel fark, Japon yönetiminde proseslerin ve üretimin tam olarak gelişmesi sadece bununla sınırlı kalmayıp çalışanları da teşvik eder ve özellikle orta düzey yöneticileri de katarak kritik karar vermede kullanılır. Bu yönetim anlayışının sonucu ise kontrole odaklanmaktansa esas problemin esas sebebini gidermektedir. Batı ve Japon yönetimi arasındaki diğer farklardan birisi ise, Batı yönetim anlayışında kalite dediğimizde genel olarak aklımıza ürün kalitesi gelirken Japon yönetiminde ise sadece ürün kalitesi değil, çalışılan çevrenin, çalışanların kalitesi de önemlidir. Ishikawa'nın da dediği gibi Kalite kontrol eğitim ile başlar ve eğitim ile biter. Yani kalitede çalışan insanların eğitimli olmasının ve özellikle çalışma kültürünün ve bilincinin oluşmasının önemini vurgulamaktadır. Kaizen'in en önemli hedeflerinden birisi insan kaynaklarından ve motivasyonundan yararlanmaktır. Kaizen felsefesini 5 başlık altında toplayabiliriz. İlk olarak sayacağımız felsefe çalışmanın sıkı bir takım işi olmasıdır. Takımdaki herkes sürekli gelişmeyi hedefleyerek çözüm önerileri sunmalı ve her fikir değerlendirilmelidir. Kaizen felsefesi gelişmeye her zaman açık bir felsefedir. En sonunda ise sistem, aynı geliştirmeleri hedefleyen ve problemleri çözen, yenilikler getiren bir gruba dayanmış olur. Kaizen felsefesi, Japon kültür geleneği olan takım çalışması ve ortak fikirlere büyük önem verir. Kaizen en üst yöneticiden, temizlikte çalışan operatöre kadar herkesi barındıran bir sistemdir. Herkes düzenli olarak çalışmalara katılmak ve fikirlerini sunmak için cesaretlendirilir ve sisteme dahil edilir. Toyota ve Canon gibi kuruluşlarda her çalışandan her yıl 60-70 öneri yazması istenir ve bu öneriler değerlendirilerek uygulanmaya çalışılır. Bu öneriler üretim ya da pazarlama gibi konularla sınırlı değildir. Kaizen, yapılabilecek her yerde geliştirmeye yapmaya açık bir çalışma disiplinidir. Kaizen, standartlar oluşturmak ve bu standartları devamlı olarak geliştirmek anlamına gelir. Daha gelişmiş standartlar oluşturulması için Kaizen çalışanların eğitimine çok önem vermektedir. Standartları düşündüğümüzde, katı/değiştirilemez standartlar aklımıza gelmemelidir. Kaizen kapsamında standartlar daha iyiyi hedefleyecek şekilde değiştirilebilir. Eğer standartları değiştirilemez gibi algılarsak, Kaizen felsefesine engel olmuş oluruz. 6.Problem çözümüne para saçmak değil, bilgi ve tecrübe saçılmalıdır. 7.5 kez neden diye sorarak kök sebep analizi yapılmalıdır. Kaizen felsefesini göz önüne aldığımızda Batı ve Japon yaklaşımı arasında dikkate değer farlılıklar olduğunu söyleyebiliriz. İlk öncelikle temel olarak belirtilebilecek olan farklılık, Japon yaklaşımında Kaizen felsefesi var olan teknoloji ile yavaşça gelişmeyi hedeflerken, Batı yaklaşımında ise teknolojik buluşlar önem taşımaktadır. Japon yaklaşımında çalışanların tecrübesine ve gelişim için yaptıkları çalışmalara önem verilirken Batı yaklaşımında ise sonuç odaklı performans çıktıları daha çok önem taşımaktadır. Genel olarak şimdiye dek Kaizen'in düşük maliyetli olduğunu bahsetmemizin temel sebebi; zaten var olan insan kaynaklarını kullanarak prosesleri geliştirmeye çalışması ve israf olanları ortadan kaldırarak üretim yapmaya çalışmasıdır. Herhangi yüksek yatırım maliyetli Ar-Ge, işe uzman alımı ya da pahalı teknolojiler gibi yüksek yatırım gerektirmez. 1. Kaizen'in felsefesinin anlaşılması ve eğitiminin verilmesi, neden Kaizen uygulanacağı araştırılır. 2. İkinci adım olarak ise Kaizen ekibi kurulur. Bu ekip ile beraber toplanılarak problem analizleri yapılır. 3. Vakaları analiz edecek yöntemler seçilir. Analiz ederken tüm kalite araçları kullanılır. 4. Kök sebepler bulunur ve validasyon ile doğrulanır. 5. Kök sebeplere yönelik aksiyonlar alınır ve en sonunda Kaizen sonucu elde edilmiş karlar ve şirket durumu analiz edilir.


Bu fotoğraf, NASA'nın Mars Keşif Yörünge Aracı üzerinde yer alan Yüksek Çözünürlüklü Görüntüleme Bilim Deneyi kamerası tarafından 21 Mayıs 2017'de Mars'ın yerel saati ile 13.21'de çekildiğinde, kuzey yarımkürede bir ilkbahar yaşanıyordu. Kış boyunca kar ve buz yukarıdaki fotoğrafta olduğu gibi kum tepelerini örter. Yeryüzünün aksine bu kar yağışı kuru buz olarak bilinen karbon dioksittir. İlkbaharda Güneş ışınları parlamaya başladığında, kum tepelerinin pürüzsüz yüzeydeki buz, oluşan çatlaklar ve bu çatlaklardan sızan gaz, kumulun altındaki koyu renkli kumları dışarıya taşırır ve bu olayla birlikte tıpkı bu fotoğraftaki gibi harika desenler oluşturabiliyor.


NASA ve diğer uzay ajansları tarafından Dünya'ya çarpması muhtemel asteroitlerin yörüngeleri izlenmektedir. Hatta 2013 yılında yayınladığımız bir yazıda gezegenimize çarpması durumunda büyük yıkıma yani yaşamı sona erdirecek etkiye sahip 1400 asteroidin tespit edildiğini belirtmiştik. Ancak bilim insanları bu asteroitlerin dışında henüz keşfedilmemiş Dünya'ya doğru yaklaşmakta olan asteroitlerin olabileceği konusunda uyarıyor ve göktaşı izleme sistemlerinin geliştirilmesine ve bu sistemlere daha fazla yatırım yapılması konusunda çağrıda bulunuyorlar. Bu yıkıcı tehdit konusunda belki de en son uyarıcı 16 Şubat 2013'te Rusya'nın Çelyabinsk adlı bölgesine düşen meteor oldu. 1200 insanın yaralandığı, evlerin ve araçların da zarar gördüğü bu olayda yaklaşık 33 milyon dolarlık mali bir zarar da oluşmuştu. 10 ton ağırlığındaki bu göktaşının atmosfere girişi sırasında oluşan enerji patlamasının gücünün 1945 yılında Hiroşima'ya atılan nükleer bombanın oluşturduğu etkinin 20 katı olduğu hesaplanmıştı. Bu meteorun dışında geçen zaman içinde atmosfer tarafından zararsız hale getirilen çok sayıda meteorun yerküreye düştüğü aşikar hatta kimilerinin de Dünya'yı teğet geçtiği. Salvation adlı dizi ise olası tehdide dikkat çekiyor. Dünya'nın en önemli üniversitelerinden biri olan MIT'de astrofizik alanında yüksek lisans öğrencisi olan Liam Cole üzerinde çalıştığı bir araştırma projesi ile Dünya'nın kaderinin altı ay içinde nasıl değişeceğini keşfediyor. Milyonlarca insanın ölümüne neden olacak büyüklükte bir asteroidin Dünya'ya altı ay içinde çarpacak olacağını keşfediyor. Sonuçlarından emin olur olmaz bu keşfi Dr. Malcolm Croft ile paylaşıyor. Ancak sonrasında bir şeylerin ters gittiğinin farkına varır. Croft'un üniversiteye gelmediğini, evine uğradığında ise bütün eşyaların dağıtıldığını görür. Tam o sırada ise takip edildiğini anlar, kaçmaya çalışır. Keşfini anlatmak ve güvenli bir yer bulmak için Elon Musk gibi bir teknoloji girişimcisi olan yine MIT mezunu dahi Darius Tanz'a ulaşmayı başarır. Başından geçen olayları ve hesaplamalarının sonuçlarını anlatır. Darius Tanz'ın Mars yolculuğu için planladığı proje belki de insanlığın kurtuluşu olacaktır. Ancak bu projenin gerçekleşmesi için gereken para ve zaman ellerinde yoktur. ABD hükümeti ile işbirliği projeleri olan Darius Tanz bağlantılarını kullanarak Savunma Bakanlığı'nda bir toplantı ayarlar. Ancak işler beklendiği gibi gelişmez. ABD Hükümeti'nin gizli birimleri zaten konuya hakimdir ve Jüpiter'deki Io uydusunun yaklaşmakta olan asteroide çarptırılarak yörüngesinin değişmesi planlamaktadırlar. Bunun pek de iyi bir fikir olduğunu düşünmeyen Darius Tanz Liam Cole'un da içinde bulunduğu bir ekip kurmaya karar verir. Ancak zaman hızla erimekte, asteroid altı aydan az bir zamanda Dünya'ya ulaşacaktır. Üstelik kirli çıkar hesaplaşmaları, ülkeler arası ilişkiler ve diğer olaylar Üçüncü Dünya Savaşı'nı bir yokoluş evresi öncesinde tetikleyebilir. Konusu bakımından ilgi çekici bir yönü olan Salvation'ı Dünya'nın sonu ile ilgili bilim kurgu severlere duyurmak için burada bahsetmek istedim. Üstelik ilerleyen bölümlerinde Fringe dizisinde Dr. Walter Bishop karakterini canlandıran John Noble dizinin seyrini değiştiren bir karakterle diziye katılıyor. Dolayısıyla Fringe dizisi izleyicisinin de ilgisini çekeceğini düşünüyorum. Dizi şu an altıncı bölümünde ve ilk sezonun on iki bölüm sürmesi bekleniyor. Bir şans verin derim!


Zaman zaman KBT Bilim Sitesi'nde ya da sosyal medya hesaplarımızda Satürn'e ve onun uydularına dair muazzam güzellikteki görüntüleri paylaşmıştık. Bu görüntüler NASA'ya ait Cassini uzay aracı tarafından son 13 yıldır bizlere sunuluyordu. Cassini uzay aracı öyle bir misyondu ki, 27 ülke bu misyona katkıda bulunmuş 635 GB'lık bilimsel veri toplanmış, 6 gezegen uydusu keşfedilmiş ve Satürn'ün uydularına 162 tane hedef gözetilerek uçuş gerçekleştirilmiş oldu. Bu uçuşlardan son zamanlarda gerçekleşenleri ise Satürn'ün halkalarının içinden geçerek yapılan oldukça riskli olan uçuşlardı. Tüm bu misyon boyunca elde edilen veri ve bilgi birikimi kullanılarak 3948 bilimsel makale yayınlandı ve 453048 görüntü Cassini uzay aracı tarafından çekildi ve Dünya'ya gönderildi. Niye bunları söylüyorum? Çünkü artık Cassini görev süresini dolduruyor ve son uçuşunu Satürn'ün en üst atmosferine doğru gerçekleştirecek ve enkazı dev gaz gezegeninde kaybolacak. Yarın, 15 Eylül'de Türkiye saati ile 14:55'te GrandFinale adı verilen Cassini'nin son görevi, Satürn'e çarptırılması gerçekleştirilecek. Bu son görevde dahi Cassini bize Satürn'ün yüzeyine en çok yaklaşabilen uzay aracı olarak en son ne gördüğünü aktaracak ve Satürn hakkındaki anlayışımızı geliştirmede son katkısını vermiş olacak. GrandFinale sırasında Cassini uzay aracı Satürn'ün atmosferi boyunca Dünya atmosferine giriş yapan bir aracın hızından dört kat hıza ulaşacak ama Cassini'nin herhangi bir ısı kalkanı yok. Hızı saatte 122 bin kilometreye ulaşması beklenen Cassini bu hızlarda hareket ederken civarındaki sıcaklık dakikada 30 ila 100 kez artacak ve onun her bir bileşeni birkaç dakika içinde parçalanacak. Cassini'nin altın renkli çok katmanlı yalıtkan dış çehresi kömürleşecek ve parçalarına ayrılacak. Sonra uzay aracının 3 metre genişlikli anteni ve 11 metre uzunluğundaki manyetometre kolu gibi karbon fiber epoksi yapıları zayıflayacak ve parçalarına ayrılacak. Cassini'nin orta kısmının dışına monte edilmiş bileşenleri son olarak ayrılan kısımları olacak. Tüm bunlar GrandFinale sırasında olacakların bir özetiydi. Diğer taraftan NASA Cassini'nin bu son görevi için NASA TV üzerinden çeşitli yayınlar düzenleyecek. Bu yayınları ve Cassini'ni Satürn'e çarpışması için yapılacak özel yayını https://www.nasa.gov/live adresinden takip edebilirsiniz. Cassini'ni toplamda yaklaşık 20 yıllık misyonun 13 yılı Satürn ve onun uydularının oluşturduğu sistemde geçti. Enceladus üzerine yaptığı gözlemler onun sahip olduğu yüzey altındaki okyanus ve bu okyanustaki hidrotermal aktivite izlerinin araştırılması için yeni keşif misyonlarının önünün açılmasına zemin oluşturdu. Titan ise Cassini misyonunda apayrı bir yeri olan bir Satürn uydusudur. Bu görev süresi boyunca Cassini Titan yakınlarında 127 hassas hedefli uçuş gerçekleştirdi, kimisi yakın kimisi ise biraz uzaktı. Ancak bu uzun süreli Titan-Cassini ilişkisi bizim Titan hakkındaki anlayışımızı önemli ölçüde geliştirdi. Hatta öyle ki, günümüzde bilim insanları Titan üzerindeki zorlu koşullarda bile Dünya üzerinde yaşayan hücrelerin iki tabakalı lipitlerine benzer yapılar oluşturabilecek organik moleküllerin olup olmayacağı sorusunu ele alınacak önemli bir uğraş olarak görüyorlar. Bu molekül için en iyi aday akrilonitril molekülleri olabilir ve hatta Titan'ın ikinci büyük gölü olan Ligeia Mare'de bu malzemenin ne kadar çökelmiş olacağı hesaplandı. Titan ile ilgili bir BBC belgeselini şu linkten izleyebilirsiniz. GrandeFinale öncesi Cassini uzun süre incelediği Titan'a tekrar uğraması gerekti. Dört gün önce Cassini Titan'a olan en yakın geçişini yaptı ve uydunun yüzeyine 119049 kilometre kadar yaklaştı. Bu geçiş Cassini misyonunun ardındaki mühendisler tarafından resmi olmayan bir biçimde hoşçakal öpücüğü olarak adlandırıldı. Çünkü bu geçiş uzay aracını Satürn'ün üst atmosferinde görevin ve yolculuğun sonlanması için gerekli kütleçekimsel bir iteleme sağladı. Bu kütleçekimsel itelemenin sağladığı yörünge aşağıda görülmektedir. Aşağıdaki görüntü ise Cassini'nin Satürn'ün en üst atmosferinde izleyeceği yolu gösteriyor. İşaretli kısımlar her on saniye için konumunu göstermektedir. Ve şimdi hiçbir uzay aracının daha önce yaklaşmadığı kadar Satürn'e yaklaşmak üzere. Bu son yolculuk Nisan ayının sonunda başlayan Satürn ve halkaları arasındaki boşluk boyunca gerçekleştirdiği 22 haftalık dalışın sonuncusu olacak. Bu akşam NASA'da çalışan Umut hoca Cassini'nin bu son görevi ve 20 yıllık misyonu hakkında bir canlı yayın gerçekleştirecek, sorularınızı yanıtlayacak ve misyon hakkında bilgiler verecek. Bu etkinlik saat 22:00'da olacak. Twitter üzerinden takip edebilirsiniz. Son olarak yazının sonunda Umut hocanın twitter hesabındaki bilgi seline yer vereceğim,


Yüksek hızlı çekim hızlı bir şekilde gerçekleşen kimya ve fizik süreçlerine ya da olgularına kullanışlı bir bakış sağlıyor. Gün geçtikçe yüksek hızlı video kameraların kayıt hız oranları oldukça hızlı bir şekilde ilerliyor. Son olarak geliştirilen bir kamera her bir saniyeyi 5 trilyon kareye yani 5 trilyon görüntüye eşdeğer bir şekilde çekerek kaydetmeyi başarıyor. Ticari yüksek hızlı kameralarda ise bu oran 100 bin kare civarında. Böylesine yüksek hızlı bir aygıt şimdiye kadar görülmemiş olgulara benzeri olmayan bir bakış açısı sunabilir. Örneğin patlamaları veya yanmayı tetikleyen hızlı kimyasal reaksiyonların gelişimini detaylı olarak inceleyebiliriz. Bu bize yangın söndürme veya patlamaları önleme konusunda daha gelişkin teknikler geliştirmemizin önünü açabilir. Bu yeni kamerayı geliştiren İsveç'teki Lund Üniversitesi'nden araştırmacılar bir A4 kağıt kadar kalınlıktaki bir mesafede hareket eden ışık parçacıklarını görüntüleyerek bu kameranın hızlılığını göstermeye çalıştılar. Görüntü çekiminin detayı bir saniyenin trilyonda birine kadar düştü. Aşağıdaki video yüksek hızlı kameranın yakaladığı hareketli ışık parçacıklarını gösteriyor. Bu parçacıklar bir milimetrenin onda biri kadar bir mesafede hareket ediyorlar. Görüntüdeki gösterilen hız ise gerçekte olan zamandan bir trilyon kez yavaşlatılmıştır. Bu kamera bir cisme bir laserin tekrar tekrar ışık tutulmasıyla çalışır. Her bir ışık tutma aygıtın benzersiz bir kod almasını sağlar. Cisim bu laser parlamalarını yansıtır ve bu yansımalar tek bir görüntü olarak birleştirilir. Sonra, bir algoritma yardımıyla bu görüntü kodlara dayalı bir video dizisine ayrılır. Bir Alman şirketi ise laboratuvar kullanımı için kamerayı geliştirmektedir. İki yıl içinde hazır olabileceği belirtiliyor. Çalışmanın bulguları Light: Science & Applications dergisinde 22 Eylül 2017'de çevrimiçi olarak yayınlandı.


Bir malzeme, yüke tabi tutulacak bir mühendislik yapısının parçası olarak kullanılacaksa, malzemenin hizmette maruz kalacağı yüklere dayanabilecek kadar güçlü olup olmadığını bilmeniz önemlidir. Mekanik testler, melzemelerin temel özelliklerinin değerlendirilmesinde, geliştirilmesinde, kalite kontrolünde ve tasarımı yapılan bir ürün için malzeme seçiminde önemli bir rol oynamaktadır. Sonuç olarak mühendisler, çekme, basma, gerilme, sıkıştırma, bükme veya burulma yüklemesine tabi tutulan mühendislik malzemelerinin mekanik testleri için birtakım deney teknikleri geliştirdiler. Çekme testi malzemelerin mekanik özelliklerinin ölçmek için en yaygın kullanılan test ölçme testi olup malzeme kalitesini sağlamak için sonuçları sıklıkla malzeme spesifikasyonlarına dahil edilir. Malzemelerin dayanımına ilişkin temel tasarım bilgisi sağlamak için sıklıkla başvurulan bir yöntemdir . Çekme testinin sonuçları mühendislik uygulamaları için malzeme seçimi için de kullanılır. Karşılaştırılabilir sonuçlar elde edebilmek için deneyler standartlara uygun olarak yapılır. Gelişen teknoloji ve artan ihtiyaçlar sonucu çekme deneyi yapılışı, numune özellikleri ve deney şartlarında yapılan değişiklikler ile birlikte standartlarda güncellemeler yapılmaktadır. Ülkemizde metalik malzemelerde çekme deneyi standardındaki değişikliklere bakıldığında; TS 138 (1964, 1978), TS 138 EN 10002-1 (1996, 2004) son olarak TS EN ISO 6892-1 standardının 2009 yılında İngilizce, 2011 yılında Türkçe versiyonu yayınlanmış ve 2016 yılında İngilizce versiyonu revize edilmiştir. Çekme deneyi yapılacak numune temsil ettiği malzemenin tüm özelliklerini taşımalıdır ve numune alınırken özelliklerinde bir değişim olmamasına dikkat edilmelidir. Numune alma işlemi sırasında, numune aşırı sıcaklığa maruz kalmamalı ve deformasyon kaynaklı meydana gelebilecek değişimlerin önüne geçilmelidir. Çekme testi için numuneler, kullanılacak test cihazının türünün çenelerine tutturulmaya ve standartlara uygun olacak şekilde olmalıdır. Numuneler için şekil, boyut ve işleme toleransları TS EN ISO 6892-1:2016 standardı ile belirlenmiştir. Günümüzde çok gelişmiş çekme cihazları mevcut olup genelde üniversal makinelerdir ve çekme, basma ya da eğme deneylerini de yapabilmektedirler. Cihazlarda analog ya da dijital kuvvet göstergeleri ve kuvvet-uzama diyagramı çizicileri vardır. 1 Elektromekanik Test Cihazı: Cihaz Şekil2'de gösterildiği gibi değişken hızda elektrik motoru ve piston başlığını yukarı veya aşağı hareket ettiren bir, iki veya dört vidadan oluşur. Bu hareketler numuneye çekme ya da basma kuvveti uygular. Pistonun hızı elekrtrik motorunun hızına bağlı olarak değişir. Deney süresince uzama hızı sabit tutulur. Hızı doğru şekilde kontrol edebilmek için bir mikro kompresör döngü servo sistemi uygulanabilir . 2 Hidrolik Test Cihazı: Cihaz, Şekil3'te gösterildiği gibi piston başlığını yukarı veya aşağı hareket ettiren tek ya da çift pistondan oluşur. Bununla birlikte bir çok hidrolik test cihazında tek piston ya da pres kütüğü bulunur. Manuel olarak çalışan bir cihazda operatör, yükleme oranını kontrol etmek için basınç dengeli bir iğne valfinin ağzını ayarlar. Kapalı döngü bir hidrolik servo sistemde, hassas kontrol için iğne valfi elektrikle çalışan bir servo valf ile değiştirilir. Yükleme hızının sabit tutulduğu bu cihazda yükleme oranı istenilen kırılma süresine bağlı olarak ayarlanabilir . Çekme testi sırasında malzemeye hareketli bir kafa ile sabit sıcaklıkta, devamlı artan tek yönlü çekme kuvveti uygulanır. Kuvvet parça eksenine ve kesitine dik olduğu için normal gerilme söz konusu olur. Etki eden kuvvet numune kopuncaya kadar devam eder. Bu esnada numuneye uygulanan kuvvet ve numunede meydana gelen uzama miktarı sürekli olarak kayıt altına alınır.


Ve beklenen oldu demek istiyorum. 2016'nın Şubat ayında LIGO deneyinde çalışan bilim insanlarının iki karadeliğin birleşmesi ile ortaya çıkan kütleçekim dalgalarını tespit etmeleriyle fizik camiasında 2016 Nobel Fizik Ödülü'nün bu keşfi gerçekleştirenlere verileceği konuşuluyordu. Geçtiğimiz yılki ödül maddenin topolojik fazlarının keşfini yapanlara gidince 2017 Nobel Fizik Ödülü'nün kesin bu şekilde olacağını düşünenler vardı. Artık, 10 Aralık'ta Stockholm'deki seremonide Nobel Fizik Ödülü madalyalarını almak üzere Rainer Weiss, Barry C. Barish ve Kip Thorne hazır bulunacaklar. Yaklaşık 3 milyon 885 bin TL değerindeki ödülün yarısı Rainer Weiss'in ve kalan yarısı da eşit olarak Barry Barish ve Kip Thorne arasında paylaştırılacak. Bu prestijli ve büyük ödülün alınmasının ardında hakikaten tüm dünyada yankı uyandıran bir keşif vardı. 2016'nın Şubat ayında ABD'de yer alan Laser Girişimölçer Kütleçekim Dalga Gözlemevi'nde çalışan Weiss, Barish, Thorne ve çalışma arkadaşları kütleçekim dalgalarını ilk defa tespit ettiklerini duyurmuşlardı. Bu gözlem 2015'in Eylül'ünde yapılmıştı ve gözlenen kütleçekim dalgaları birbirinden uzak iki karadeliğin birleşmesinden oluşmuştu. Bu önemli keşfi ile ilgili gelişmeleri bu dönemde sizlere birkaç haber ile sunmuştuk. İkinci kez kütleçekim dalgaları Aralık 2015'te gözlenmişti ve 2016'nın Haziran'ında duyurulmuştu. Üçüncüsü ise Ocak 2017'de gözlenirken, sadece bir hafta önce LIGO fizikçileri dördüncü kez karadelik birleşmesini tespit ettiler ve bu kez İtalya'da yer alan Virgo kütleçekim dalga dedektörünün de aynı zamanda bu gözleme katıldı. Mevcut teknoloji ve bilgi birikimimizle ancak dört kez kütleçekim dalgalarını ayırt edebilme şansını bulabildik. Bu dalgalar yüzyıl önce Albert Einstein tarafından iki karadeliğin arasındaki bir çarpışmanın sonucu olarak öngörülmüştü. ABD'deki LIGO dedektöründe gözlenen ilk dalgaların bu dedektöre ulaşması 1.3 milyar yılı aldı. Böylesine uzun bir yolun ardından alınan sinyal oldukça zayıftı ama astrofizikte bir devrime kapı aralaması için yeterliydi. Çünkü artık kütleçekim dalgaları uzaydaki en şiddetli olaylar hakkında gözlem yapmanın ve bilgimizin sınırlarını test etmenin tamamen yeni bir yolu oldu. Kütleçekim dalgaları Albert Einstein'ın genel görelilik teorisinde tanımladığı gibi evreni doldurarak ışık hızında yayılmaktadır. Birbirleri etrafında dönen bir çift karadelik gibi bir kütle ivmelendiğinde kütleçekim dalgaları her zaman oluşur, bu kütleçekim dalgaları ile dört boyutlu uzay-zaman titreşir. Einstein bu kütleçekim dalgalarını ölçmenin asla mümkün olmayacağına ikna olmuştu ama LIGO projesinin başarısı bir atom çekirdeğinden binlerce kez daha küçük bir değişimi ölçmek için devasa laser girişimölçerini kullanılması ile geldi ve kütleçekim dalgası Dünya üzerinden geçtikçe onu algılamak için hazırdı. Günümüze kadar evreni keşfetmek amacıyla kozmik ışınlar ya da nötrinolar gibi elektromanyetik ışımanın ve parçacıkların her çeşidi kullanılmıştır. Ancak, kütleçekim dalgaları uzay-zamanın kendisinde meydana gelen bozulmaların doğrudan bir ifadesidir. Bu görünmeyen dünyaları açan tamamen farklı ve yeni bir şeydir. Kütleçekim dalgalarını yakalamayı ve onların getirdiği mesajı yorumlamayı başaranları evrenin işleyişini açıklama fırsatı verecek zenginlikte keşifler bekliyor. Bu keşif bolluğun ilki 11 Şubat 2016'da LIGO fizikçileri tarafından duyurulmuştu. Bu keşif sırasında, kütleçekim dalgalarının şimdiye kadar ki ilk kez gözlemlenmesinin yanı sıra uzayın 30 ve 60 güneş kütlesi arasındaki orta büyüklükteki karadelikleri içerdiği ve bunların birleşebildiklerinin ilk işaretini bize göstermişti. Kısa bir anlığına, çarpışan karadeliklerden gelen kütleçekimsel ışıma görünür evrendeki tüm yıldızların toplam ışığından çok daha fazla güçlüydü. 1950'li yılların sonuna kadar kütleçekim dalgalarının var olduğu düşüncesi henüz yaygın olarak kabul edilmiyordu. Ancak yapılan yeni hesaplamalarda kütleçekim dalgalarının enerji taşıyabileceği ve dolayısıyla ölçülebileceği gösterilmişti. Bu hesaplamalara dolaylı ilk kanıt 1970'li yıllarda Amerikalı gökbilimciler Joseph Taylor ve Russell Hulse bir çift pulsar yani aşırı yoğun yıldızlardan bir çifti gözlemlemek için büyük bir radyo teleskobu kullandıklarında gelmişti. Onlar yıldızların birbiri etrafında artan hızla döndüklerini, bu sırada birbirlerine yaklaştıkları ve enerji kaybettiklerini gösterdiler. Enerji kaybının miktarı ise kütleçekim dalgaları için yapılan teorik hesaplamalara karşılık geliyordu. Bu keşifleri ile Joseph Taylor ve Russell Hulse 1993 yılı Nobel Fizik Ödülü'nü almaya hak kazanmışlardı. Şimdi artık biliyoruz ki, enerji taşıyan bu dalgalar evrenin çok uzaklarından bize yeni haberler getirecek. Bu da yeni keşiflerin eli kulağında olduğu anlamına geliyor. Kütleçekim dalgalarının keşfinin bu uzun serüvenin ardından görünen o ki Nobel Ödülü komitesi bu yıl ki fizik ödülünü kütleçekim dalgalarının keşfini gerçekleştirenlere ve bu keşifle umulmadık keşiflerin önünü açanlara vermeye karar kıldı. Bu keşif bolluğu yakın gelecekte bize evrenin çok uzak geçmişi hakkında yeni bilgiler getirecek ve evrene olan bakış açımız gün geçtikçe değişecek. Milyonlarca yıldır birbiri etrafında adeta dans edercesine ivmelenerek dönen karadeliklerin bu dansı sona erdiğinde, saniyeden kısa bir anlığına karadeliklerin ufku birbirine dokunur ve ortaya çıkan yüksek enerjili kütleçekim dalgaları neredeyse ışık hızında yayılmaya başlarlar. Bu uzay-zamandaki dalgalanmalar birleşen iki karadeliğin kalıntılarını ve onların tarihini taşırlar. Bu tarih kütleçekim dalgalarının içinde saklı olarak evren boyunca yol kat eder, bir gün keşfedilene kadar.


Dünyada ve ülkemizde alüminyum kullanımı her geçen gün artmakta ve kullanımın büyük bir kısmını alüminyum levha ürünleri oluşturmaktadır. Alüminyum levha üretiminin ekonomik yollarından biri de ikiz merdaneli sürekli döküm tekniğidir. Dökümden sonra nihai ürün eldesi için soğuk hadde, tav, vb. işlemler yapılmaktadır. Mekanik ve ısıl işlemler için sıvı metal kalitesi son derece önemli olmaktadır. Sıvı metal üretimindeki herhangi bir hata, sonraki proses akışlarını ve üretim verimini olumsuz etkilemektedir. Üretim verimliliğini ve kaliteyi arttırmak için üzerinde durulması gereken önemli konulardan biri de sıvı metal kalitesidir. Bu çalışmada gaz giderme, flakslama, filtrasyon, sıvı metalin temizlenmesi, vb. işlemler genel çerçevede anlatılmış, işlemlerin sıvı metal kalitesini iyileştirmeye etkileri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Dünyada alüminyum kullanımı her geçen gün artmakta ve alüminyum alaşımları kendisine sürekli yeni kullanım alanları bulmaktadır. Bu hızlı artış, yanında büyük bir rekabeti de getirmektedir. Alüminyum alaşımları demir esaslı metallerin yerini alırken demir-çelik grubu ile rekabet içinde olmakta ve bir yandan da farklı alüminyum üreticileri de fiyat ve kalite açısından birbirleri ile rekabet etmek durumundadırlar. Söz konusu rekabet olduğunda tüm şirketler kar maksimizasyonu için maliyet minimizasyonu ve kalite optimizasyonu yapmalıdırlar. Döküm prosesinden başlayan bir alüminyum ürünü üretim firmasında tüm prosesleri etkileyecek olan kalite, öncelikle sıvı metal kalitesidir. Sıvı metal kalitesi ergitilecek hammaddenin kalitesi ile başlayan ve katılaşmadan hemen önceki ana kadar devam eden bir süreçtir. Sıvı alüminyumun hidrojen çözebilme kabiliyeti bu konu ile doğrudan ilgilidir. Hidrojenin alüminyum içerisindeki çözünürlüğü alüminyum sıvı iken oldukça yüksek olmakta fakat alüminyumun katılaşması sırasında bu çözünürlük oldukça düşmektedir. Sıvı alüminyumda hidrojen çözünürlüğü 0,65 cm3/100 g seviyesinde iken katı alüminyumda bu oran 0,034 cm3/100g'a kadar düşebilmektedir. Bu durum da %95'e kadar çözünürlük kaybına yol açmaktadır . Şekil 1'de hidrojenin sıvı metal içinde çözünme mekanizması gösterilmiştir. Bu durum sıvıdan katı faza geçerken alüminyumun içindeki hidrojeni gaz formunda dışarı atmasına sebep olmaktadır. Şekil 2'de alüminyum içerisinde hidrojen çözünürlüğü sıcaklığa bağlı olarak verilmiştir. Sıvı metal içerisine, metal ile reaksiyona girmeyecek karakterde gaz verildiği zaman sıvı içerisinde kabarcıklar oluşmaktadır. Oluşan bu kabarcıklar öz kütle farkından dolayı sıvı yüzeyine doğru yükselirler ve sıvı içerisinde çözünmüş hidrojen için çekirdeklenme noktası oluştururlar. Çözünmüş hidrojen, kabarcıkların içine girerek asal gazda çözünür ve asal gazla beraber yüzeye çıkarak yüzeyden dışarı çıkar. Burada etkinliği arttırabilmek için çeşitli yöntemler mevcuttur. Özellikle asal gazın sıvı metalin en düşük seviyesinden verilmesi ve kabarcık sayısının arttırılması daha fazla hidrojenin dışarı atılmasını sağlayabilir. Aşağıdaki şekillerde çeşitli gaz giderme yöntemleri gösterilmiştir. Bu yöntemde sıvı alüminyum vakum altına alınarak sıvı yüzeyindeki basınç düşürülür. Gaz çözünürlüğü düşen basınçla azalacağından sıvı metal içerisindeki hidrojeni yüzeyden kusar. Sıvı içinde dalgalar yaratarak çok küçük oyuklar oluşturma yöntemine ultrason ile gaz giderme denmektedir. Bu oyuklar oluştukları bölgeden sıvı yüzeyine doğru ultrasonun itici gücü sayesinde hareket ederler. Boşluklar hidrojen için çekirdeklenme noktası oluşturacağından hidrojen de bu boşluklarda beraber sıvı yüzeyine hareket eder ve buradan boşalır. Yine bu yöntemde boşluk oluşumu inklüzyonların etrafında oluşacağından inklüzyon gideriminde de kullanılabilir . Şekil 6'da uygulama gösterilmiştir. Alüminyum sıvı metal içerisinde çözünmüş halde birçok metal bulunmaktadır. Atmosfer, zaman ve sıcaklığın etkisi ile bu alaşım elementleri oksitlenebileceği gibi metale katılan alaşım elementlerinin içinde de bulunabilir. Aynı şekilde alüminyum havuzunda sıvı da sürekli atmosfer ile etkileşim halinde olduğundan oksitlenme meydana gelmektedir. Şekil 1'de bu oksitlenmenin mekanizması, Şekil 7'de oluşan cürufun çekilmesi gösterilmiştir. Gaz giderme işlemi sırasında oluşan gaz boşlukları ile beraber oksitler ve cüruf da metal yüzeyinde doğru yönlense bile asıl olarak metal oksitleri ve spinel oksitleri, cürufu gidermenin yolu flakslamadır. Örtü flaksları sıvı metal havuzu üzerinde akışkan bir tabaka oluşturarak sıvı havuzun atmosfer ile temasını keserek oksitlenmeyi engeller. Yüksek oksitleyici koşullar altında kullanılırlar. Kullanımında kritik olan nokta flaksın ergime noktası metalin ergime noktasından düşük olmalı, öz kütlesi metalden düşük olmalı ve akışkanlığı iyi olmalıdır . Rafinasyon flaksları sıvı alüminyumda askıda kalmış ve çözünmüş alkaliler, oksit, nitrit, vs. empüritelerin giderilmesinde kullanılır. Alüminyumda kalsiyum poroziteye, sodyum ise hidrojen ile birleşerek ince ürünlerde delik oluşumuna ve proses sırasında yırtılmalara sebep olur. Bu tarz elementlerle ve magnezyum ile reaksiyon vererek söz konusu elementin cürufa çekilmesini sağlayan element klordür. Özellikle potasyum klorür bileşikleri rafinasyon flakslarının ana bileşenini oluşturmaktadır . Cüruf içerisinde bulunan ergimiş alüminyum ile cüruftaki alüminyum oksidin ayrılması için dizayn edilmişlerdir. Genellikle egzotermik olarak reaksiyona giren, ısı veren ve ıslatılabilirliği geliştiren elemanlar bulundururlar . Pratikte cüruf oluşturduktan sonra cüruf tabakasına ilave edilirler. Cüruf çekme flaksları şarj edilen metalin ağırlıkça %0,2-1'i oranında veya ergimiş metal yüzey alanına 2,5 kg/m2 olacak şekilde katılırlar. Yüzeye genellikle 1 mm kalınlığında atılmış olurlar . Flaks ugulaması sıvı metal yüzeyinde serpme veya sıvı metale ergiyik dibinden verme ile yapılabilir. Şekil 8'de flaks verme mekanizması gösterilmiştir. Cüruftaki oksit formlarına benzer, daha büyük boyutta nitrür, oksit, karbür v.b. bileşiklerden oluşan safsızlıklardır. Fiziksel yöntemlerle giderilirler ve gidermenin en önemli yolu filtrasyondur. Filtrasyonda filtre deliğinden küçük parçalar geçebilirken, büyük parçalar filtrede takılır. Parçaların takılmaya başlamasıyla filtrede kek oluşur ve daha küçük parçalar da filtreye takılmaya başlar. Şekil 9'da filtrasyon mekanizması gösterilmiştir. Filtre kek oluşumu, filtre yüzündeki ilk inklüzyonların yakalanması ile ilgilidir. Daha küçük parçacıklar büyük parçalara yakalanır. Kapanım katmanı kademeli olarak artar, filtrenin tamamen tıkanana kadar metal akışı azaltılır. Filtre kek oluşumu mekanizması, 1-5 m kadar küçük boyutlardaki çok küçük inklüzyonları bile yakalamayı mümkün kılar. Tüm filtre hacminde inklüzyon tutumu gerçekleştirilir. Çalışma prensibi, seramik filtre duvarları üzerindeki inklüzyonların yapışmasına ve inklüzyonların karşılıklı bağlanmasına dayanır. Derinlik filtrasyonu sırasında, inklüzyonlar filtre seramiklerini sarar ve içerdiği parçacıklar filtre kanallarına tutturulmuş köprüler oluşturur. Derinlik filtrasyonunun etkinliği, metal sıcaklığı, filtre malzemesinin kimyasal bileşimi ve inklüzyonlardan ve filtre kanallarının biçiminden etkilenebilir. Derinlik filtrasyonunda boşluk boyutları mesafe değiştikçe değişir. Şekil 10'da derinlik filtrasyonu gösterilmiştir. İki boyutlu gözeneklerinden dolayı, düz filtreler süzgeç damarları gibi davranırlar. Filtre deliklerinin boyutlarından daha büyük, bazen de daha küçük parçacıkların tüm safsızlıkları, bir filtre kekinin oluşturulduğu filtre giriş tarafında tutulur. Kumaş filtreler, refrakter kumaşlardan, metal ızgaralara benzeyen şekillere dokunmaktadır. Filtreler, örgü, profil ve bireysel ipliklerin kalınlığı bakımından farklılık gösterir. Filtrasyon verimliliğini artırmak için, filtre tekstili özel bir reçine ile emprenye edilerek etkinleştirilebilir. Düşük termal kapasiteleri nedeniyle, bir kalıba farklı yerlerde birçok filtre yerleştirmek mümkündür. Bu, ergimiş metal ile kalıba giren safsızlıkların birinci filtreden yakalanmasını ve kapılama sistemindeki akıştan dolayı oluşan diğer küçük inklüzyonların da yakalanmasını sağlar. Şekil 11'de kumaş filtre örnekleri gösterilmiştir. Preslenmiş filtreler süzgeç damarlarına benzer. Metal kalıplarda yarı kuru seramik bir karışımın preslenmesiyle üretilirler ve düz akış delikleri aynı anda preslenir. Basmadan sonra filtreler tavlanır. Filtrelerin boyutları, kalınlığı, delik çapı ve filtre akış alanındaki yoğunlukları ile karakterizedir. Delik çapları genellikle 1 ila 3 mm arasındadır ve kalınlık aralığı 10 ila 22 mm arasındadır. Akış alanı toplam filtre alanının%45-%58'idir. Malzeme, dökülecek metalin türüne göre seçilir. Bu filtre tiplerinin avantajları: düşük fiyat, yüksek doğruluk ve mekanik mukavemet. Dezavantajlar ise şunlardır: daha düşük filtreleme verimliliği, yüksek ısı kapasitesi, yüksek yığın yoğunluğu ve imalatın düşük değişkenliği baskı aleti varlığı ile sınırlandırılmıştır. Düz raylı filtrelerdir. Dikdörtgen / kare delikli bir kalıptan plastik seramik malzeme ekstrüzyonuyla üretilirler. Pres filtreye kıyasla, ızgaralı duvarlar belirgin bir şekilde daha incedir ve dolayısıyla daha büyük bir akış kesiti (yaklaşık%65) ve daha düşük ısı kapasitesine sahiptir. Filtre kanallarının kare kesiti dairesel şekildekinden daha uygundur ve filtreler daha iyi derinlik filtrasyon etkinliği gösterirler. Preslenmiş filtrelerle karşılaştırıldığında, daha düşük ısı kapasitesi, daha yüksek döküm kapasitesi vardır, ancak doğruluk ve mekanik mukavemetlerini kaybederler. Filtrelerin şekil aralığı ekstrüzyon aletinin varlığı ile sınırlıdır ve bu nedenle üretim değişkenliği düşük seviyededir. Şekil 12'de ekstrüde filtre şekli gösterilmiştir. Köpük filtreleri birbirine bağlı hücreler sistemini temel alır. Bir köpük filtresinde, yerel türbülansların ve akış istikametinde sık sık değişikliklerin meydana geldiği, dolayısıyla kapanımların filtre duvarları ile temas ettiği metal akışı modu derinlik filtrasyonu için uygundur. Şekil 13'te köpük filtreler gösterilmiştir. 20-300 mikron arası inklüzyonları belirlemek için elektrik direnci ölçüm yönteminden yararlanan bir cihazdır. İnklüzyonların hem miktarını hem de boyut dağılımını ölçmektedir. Ayrıca, gaz almada parçacık olarak analizi karıştıran gaz kabarcıklarını belirler. Küçük inklüzyonların ölçümü için uygundur. Belirlenen miktarda metalin basıçlı filtrasyon kullanarak filtreden geçmesi sağlanır ve yük hücresi kullanarak filtredeki ağırlık artışı hesaplanır. Belirlenen miktarda metalin filtreden geçirilerek filtrenin yüzeyindeki inklüzyonların görüldüğü tekniktir. Daha sonra oluşan inklüzyonların miktarını ve tipini belirlemek için metalografik değerlendirme yapılır. Şekil 15'te PoDFA sistematiği gösterilmiştir. PoDFA ile benzerdir. Burada numune sıvı metalden alınır ve kalıp ısıtılması yapıldıktan sonra sıvı metal bir kalıba konularak vakum altında katılaştırılır. Sonrasında numuneye metalografik analiz yapılır. Bu test yoğunluk indeksinin hesaplanması için vakum altında yoğunluklarının fomülize edilerek hesaplanması yöntemine dayanmaktadır. Yöntemde değişkenler süre ve basınç olarak belirlenmiştir. Yaklaşık 80 g sıvı metal numunesi önceden 260 C' ye ısıtılmış hazneye koyulduktan sonra vakum odasında 80 mbar basınç altında 240 sn sürede katılaştırılır. Sonuçların güvenilirliği açısından atmosferik ortamda katılaştırılacak sıvı metal numunesi eş zamanlı olarak aynı yerden alınmalıdır. Katılaşma sonrası elde edilen numunelerin hassas terazi vasıtasıyla tartılarak yoğunlukları hesaplanır. Hesaplanan yoğunluk değerleri yoğunluk indeksi formülünde yerine koyulur. Böylece elde edilen indeks ile metal saflığı hakkında fikir sahibi olunur. Dross test numuneleri sıvı metal içerisinde metalik olmayan inklüzyonlar hakkında yorum yapabilmek için kullanılan en kolay ve hızlı yöntemlerden biridir. Test yaklaşık 230 g kadar sıvı metalin 10 mbar'dan daha düşük bir basınç altında vakum odasında katılaştırılmasıyla gerçekleştirilir. Bu yöntemde esas olan kontrollü basınç altında sıvı metal içerisinde bulunan kirliliklerin yapıdaki gaz kabarcıkları ile numune yüzeyine taşınmasıdır. Bu yöntemde değişken olan sadece basınçtır. Numunenin katılaşma süresince 10 mbar basınçtan düşük bir vakum ortamında tutulması gerekmektedir. Test sonucu elde edilen numune yüzeyleri gözle incelenerek referans numune ile kıyaslaması yapılır. Böylece numune yüzeyinde oluşan metalik olmayan oksitlerin görünümüne göre metal kalitesi hakkında yorum yapılabilir. Gaz inklüzyonların belirlenmesi için yapılan bu testte yaklaşık 230 g sıvı metal numunesi 30-50 mbar basınç altında vakum odasında katılaştırılır. Bu yöntemde sıvı metal içerisinde bulunan gaz haldeki inklüzyonlar belirli bir basınç altında tutulduğundan ortam basıncını yenememesi nedeniyle katılaşma esnasında numunenin tam ortasında yüzeye doğru bir dağılım gösterir. Test sonrası katılaştırılan numune ortadan ikiye kesilerek iç yüzeyinden oluşmuş olan porların şekil, boyut ve dağılımına bakılır. Sıvı metalin mümkün mertebe gaz inklüzyonlar içermemesi beklenmektedir. Bu sebeple yapılan test sonucunda karşılaşılan iç yüzey görüntüsüne göre sıvı metal içerisinde bulunan gaz miktarı hakkında görsel olarak bir fikir edinilmiş olur. Test öncesi sıvı metal sıcaklığına ısıtılmış hazneye alınan numunenin konmasının ardından cihaz üzerine entegre ısıtıcılı vakum odasında zamana bağlı olarak azalan ortam basıncında yüzeyde ilk kabarcığın görünmesi prensibine göre ölçüm gerçekleştirilir. Bu yöntemde, sıvı metal içerisindeki hidrojen basıncı, numunenin bulunduğu ortam basıncıyla eşitlendiği ya da ortam basıncından daha yüksek olduğu durumda numune yüzeyine doğru hareket eder ve numune yüzeyinde kabarcık yaparak ortama karışır. Hidrojen konsantrasyonu, ölçülecek numunenin alaşım bileşim oranlarına ve numune sıcaklığına doğrudan bağlıdır. Bu sebeple sıvı metal sıcaklığının ölçümünde ısıl çift , alaşım bileşiminin tespitinde ise optik emisyon spektrometresi kullanılmaktadır. Cihaz otomasyonunda metal sıcaklığı, vakum odası basıncı, süre ve alaşım bileşim özellikleri değişkenlerdir. Bu değişkenlere bağlı olarak cihaz otomatik olarak hesaplama yapmakta ve numune içerisindeki hidrojen miktarını ccm/100g olarak belirleyebilmektedir. Bu yöntem John Campbell ve Derya Dışpınar tarafından geliştirilmiştir. Alüminyum yüzeyinde oluşan ve türbülans etkisiyle sıvı metal içerisine karışan katlanmış amorf alüminyum oksit tabakasını kontrol etmeye, sayısını ve büyüklüğünü ölçmeye yönelik bir sistemdir. Alüminyum dökümünde bifilmler poroziteyi oluşturan temel etmen olarak kabul edilir. Döküm sırasında yüzey türbülansı ile hapsolmuş ise bifilmler dahili türbülans hareketleri ile sıkı yığınlar haline dönüşürler. 0,1 1,0 mm çaplarındaki bilfilmler oldukça zararlıdırlar. Fakat katılaşma sırasındaki durgun koşullar kıvrımlı halinin yeniden şekillenerek düz bir çatlak formuna sahip bifilmlerin açılmasına imkan verir. Bu hareketi ile bifilmler zararlı etkilerini 10 kat daha fazla arttırırlar. Bu kusurlar bifilmlerin oldukça ince bir yapıda olmasından dolayı şüphelenilmeyen ve genellikle fark edilemeyen bir hale dönüşmesini sağlar . Bu indeks milimetre cinsinden ölçülen bir değerdir ve sanayide uygulaması ve tekrarlanabilirliği oldukça basit bir yöntem olarak dökümhanelerin işlerini fazlasıyla kolaylaştırmaktadır . Şekil 19'da bir RPT numunesine ait görsel verilmiştir. New trends in aluminium degassing A comparative study. H. Puga, J. Barbosa, E. Seabra, S. Ribeiro, M. Prokic. 4th International Conference on Advances and Trends in Engineering Materials. AES ATEMA (2009) Hamburg. J.Campbell: Proc. ASM Conference JT Staley, 2001. D.Dispinar and J.Campbell: Int. J. Cast Met. Res., 17 (5), 280-286, 2004.


Mal üretimi sırasında hangi aşamalarda hata yapılabileceği ve bu hataların etki değerinin mal üretilmeden hesaplanabileceğini, bu etki hesap yöntemlerden birini de daha önce ele almıştık. Daha önce hazırlayıp yayınladığım çalışmada bu yöntemlerden biri olan Hata Türü ve Etkileri Analizi ni tarihçesinden başlayarak ele almış HTEA ile ilgili tanımlamaları vermiştim. Bu yazıda ise HTEA ile ilgili süreç formunun nasıl hazırlanacağını aktarmaya çalışacağım. Şekil 1'de olası hata türleri ve etkileri analiz formu verilmiştir. 1) FMEA no: FMEA belgesini tanımlamak için kullanılan alfa sayısal bir dize girilir. Bu belgenin kontrolü için kullanılır. Yapılan FMEA takibi için takip listesi oluşturulur. 2) FMEA Tarihi : Orijinal PFMEA'nın düzenleme tarihi girilir. 3) FMEA Tarihi : PFMEA nın değişim tarihini ve revizyon numarası girilir. 4) Hazırlayan: PFMEA'yı hazırlamaktan sorumlu mühendis / ekip lideri organizasyonu de dahil olmak üzere adı ve iletişim bilgileri girilir. 5) Çekirdek ekip: PFMEA'nın geliştirilmesinden sorumlu ekip üyeleri girilir. İletişim bilgileri referans verilen ek bir belgeye eklenebilir. 6) Proses Sorumluluğu: Departman ve grubu girilir. Ayrıca eğer biliniyorsa tedarikçi de eklenir. 7/8) Parça Adı/Parça Kodu: Sistem, alt sistem ya da prosesin analiz edileceği parçanın adı girilir. 9) Teknik Resim Revizyon No: Teknik resmin en son güncellendiğinde aldığı numara yazılır. 10) Proses Adımı: FMEA da ürünün analiz edilen proses adımı girilir. İzlenebilirlik için kullanılan diğer belgelerde de proses adımının numarası aynı olmalıdır. . Onarım ve yeniden işleme operasyonları da dahil edilmelidir. 11) Proses Fonksiyonu: Analiz edilen her proses adımı, prosesin hangi makinede gerçekleşeceği ile birlikte tanımlanır. Akış şemasında bulunan proses adımı ile eşdeğer proses fonksiyonu girilmelidir. Her bir prosesin analiz edilmesi gereken birden çok hata türü var ise her biri ayrı sütunlarda incelenir. 12) Gereklilikler: Tasarımın amacını ve müşteri gerekliliklerini karşılamak için belirtilen sürecin girdileridir. Bir proses için birden çok gereklilik varsa her bir gereklilik ayrı ayrı yazılır ve incelenir. 13) Potansiyel Hata Türleri: Parçanın istenilen özelliklerini karşılamasına engel olabilecek hatalardır. Hata türünün ihtimal olarak ortaya çıkacağı, ancak ortaya çıkmasının mecbur olmadığı varsayılır . Ekip ayrıca ürünün temel tasarımının doğru olduğunu varsaymalıdır. Ancak, süreç endişeleri ile sonuçlanan tasarım sorunları varsa bu sorunların çözümü için tasarım ekibine bildirilmelidir . Proses gereklilikleri ve müşteri istekleri düşünülerek teknik açıdan hata türleri listelenir. Her gereklilik birden fazla hataya sahip olabilir. 2. Hata inceleme raporlarından , 14) Hatanın potansiyel etkisi: Hatanın Potansiyel Etkileri, hata türünün müşteriler üzerindeki etkileri olarak tanımlanır. Her hatanın olası etkileri tanımlanmalıdır. PFMEA'daki ürün etkileri, ilgili DFMEA'daki ürünlerle uyumlu olmalıdır . 15) Şiddet: Hata türünü etkisine göre değerlendirmektir. NOT: 9 ve 10. derece kriterler öncelikli analiz edilmesi gereklidir .


Sıradan bir madde ve antimadde arasındaki tek fark elektrik yükünün zıt olmasıdır, bir proton pozitif yüke sahip iken antiproton negatiftir. Bu yük zıtlığından dolayı bir madde ile bir antimadde karşı karşıya geldiklerinde birbirlerini yok ederler ve geriye sadece ışık kalır. Bu ise beraberinde evren hakkında çözemediğimiz bir dizi problemi getirir. Evren ilk oluştuğu zamanlarda Büyük Patlama teorisine göre madde ve antimaddenin eşit miktarlarda var olması gerekiyordu. Eğer tüm özellikleri aynı ve sadece elektrik yükü farklı ise, madde ve antimadde birbirini bir şekilde yok etmeliydi. Ancak, öyle olmadı, zamanla antimadde giderek azaldı ve bugün neredeyse yok denecek miktarlarda evrende bir yerlerde. Görüp görebileceğimiz her şey ise sıradan maddeden oluşmakta. Bu nasıl mümkün oldu? Muhtemelen madde ve antimadde arasında bizim bilmediğimiz başka bir farklılık var olabilir. Protonlar ve antiprotonlar arasında hala bir fark yok. Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi, CERN'de gerçekleştirilen Baryon Antibaryon Simetri Deneyi bir antiproton yavaşlatıcısı üzerinde antiproton ve protonların temel özelliklerini hassas bir şekilde karşılaştırmayı amaçlamaktadır . Bu tür karşılaştırmalar ile parçacık fiziğinin Standart Modeli'nde en temel simetri olan yük-parite-zaman tersinirliği yani cpt simetrisini test etmeyi sağlamaktadır. Geçtiğimiz hafta BASE deneyinde çalışan bilim insanlarının Nature dergisinde yayınladıkları bir makalede protonu bile aşan bir hassaslıkla antiprotonun manyetik momentine dair yeni bir ölçümün sonuçlarını paylaştılar. İki Penning tuzağında ayrı şekilde tuzaklanmış antiprotonlar üzerine yapılan eş zamanlı ölçümleri içeren yeni bir yöntem sayesinde bu yılın başında antiprotonun manyetik momentin hassas ölçümüne dair kırılan rekor yeniden kırılmış oldu. Üstelik bu yeni sonuç önceki ölçümden 350 kat daha hassas ve benzeri görülmemiş bir doğrulukla madde ve antimaddeyi kıyaslamaya olanak tanıyor. İşte bu nokta geçtiğimiz gün çeşitli haber kaynaklarında çıkan CERN: Evren aslında var olmamalıydı başlıklı haberlere neden olan mevzudur. Bu konuya açıklık getireceğim ama öncesinde bu yeni çalışmanın sonuçlarına biraz daha değinelim. Bu yeni teknik ile elde edilen sonuçlar proton ve antiprotonun manyetik momentlerin birbirine eşit olduğunu ve hatta antiprotonun manyetik momenti sıradan yani normal madde olan protona göre daha yüksek hassasiyetle belirlendiğini gösteriyor. Bir antiprotonun manyetik momenti 2.792 847 344 1 olarak bulundu . 2014 yılında ise aynı araştırmacılar protonun manyetik momentini 2.792 847 350 olarak bulmuşlardı. Antiprotonun daha hassas ölçümüne ilişkin çalışmanın baş yazarı Christian Smorra CERN'in web sitesindeki duyuruya göre şunları söylemiş , Ancak anlaşılan o ki Smorra'nın açıklamaları bununla sınırlı değil, Phys.org'da da yer alan bir haber metninde şu açıklamayı da yapmış , Bu sözlerden yabancı haber kaynakları ve Türk basını CERN'in sanki evren aslında var olmamalıydı gibi bir açıklama yapmışcasına bir anlam çıkarmışlar. Hatta bir tanesi CERN'deki bilim insanları: akıl erdiremiyoruz şeklinde bir alt başlık kullanmış. Ancak öyle bir sonuç çıkmıyor, hiçbir gazete, haber sitesi temel bilimlerden mezun danışman ya da editör çalıştırmadığı için bu tür sorunlar oluyor. İşin aslı, evrenin ilk zamanlarında, Büyük Patlama'nın hemen sonrasında madde ve antimadde arasındaki dağılımın bugünkü evreni meydana getirecek şekilde nasıl bozulduğu veya değiştiği ile ilgili. Büyük Patlama teorisine göre evrenin ilk zamanlarında madde ve antimadde eşit miktarda oluşmuştu. Aslında, evrenin meydana gelişinin akabinde birbirlerini yok etmeli, evren de tamamen ışık olmalıydı . Ama işte gelin görün ki, biz buradayız. Gezegenler, yıldızlar ve galaksiler; görebildiğimiz her şey sadece maddeden oluşmuştur. Protondan, nötrondan, elektrondan vesaire ama antiprotondan ya da başka bir şeyin antisinden, karşıtından değil. Dolayısıyla bu büyük bir gizem ve buna çözüm getirmek isteyen çok sayıda fizikçi var. Bununla ilgili bazı öne sürülen olası çözümler de var. Örneğin, 1998 yılında CERN'de yapılan deneyler kaon atom altıparçacığın antikaona, antikaonun da kaona dönüşmesi ile ilgili dönüşüm sırasında bir dengesizliğin olduğu gösterdi. Buna göre kaon parçacığı antikaondan daha fazla dönüşürken antikaonun kaondan dönüşmesi ise daha azdı. Yani bir ortamda belirli miktarlarda kaon ve antikaon parçacıklarını yerleştirsek, bir süre sonra antikaon parçacıkların sayısı azalıyordu. 2001 yılında ise B mezonları arasında da benzer bir asimetrinin olduğu ortaya çıktı. İşte CERN'deki BASE deneyi araştırmacıları proton ve antiproton arasında olmasını beklediğimiz ama bir şekilde bulamadığımız bir asimetrinin, bir farklılığın izini sürüyorlar. Ancak bu son deney de gösterdi ki, proton ve antiprotonların manyetik moment özelliği birbirleriyle aynı. Bu arada bir antiparçacık ya da bir antimadde normal maddenin tüm özelliklerini elektrik yükü haricinde taşır, sadece elektrik yükleri farklıdır. Bu nedenle normal madde ve antimadde arasındaki ilişkiyi daha iyi anlayabilmek için evrende çok ama çok az miktarda kalan antimadde, antiparçacıklar hakkında daha fazla deney yapmak ve bu deney sonuçları ile normal maddeyi karşılaştırmak önemli. Ancak bu şekilde antimadde ve madde arasında asimetriyi oluşturacak bizim bilmediğimiz bir farklılığı bulabiliriz.


Her şeyden önce bir soru sormak istiyorum. Bir rokete binip dünyanın başka bir ucuna yolculuk etme fikrine nasıl bakarsınız? Üstelik uzaya çıkıp Dünya'nın bir alt yörüngesinde saatte 28 bin km hızla bir süre de uzay yolculuğu yapacaksınız. İnsan bir kez daha düşünüyor, ister istemez. Sputnik'in 4 Ekim 1957'de, 60 yıl kadar önce uzaya gönderilmesiyle ABD ve Rusya arasında başlayan uzay yarışından sonra yeni bir uzay yarışının başında olabiliriz. Ancak bu defa bu yarışın devletler arasında değil şirketler arasında olacağı rahatlıkla öngörülebilir. Uzun süredir uzay turizmi, uzay taşımacılığı ve uzay madeni gibi alanlarda araştırma geliştirme çalışmaları yürüten, NASA gibi uzay ajanslarına hizmetler sunan şirketler mevcut. Aralarında en bilineni zamanımızın dahisi olarak görülen ünlü girişimci Elon Musk'ın CEO'su olduğu SpaceX şirketidir. SpaceX yani Uzay Keşif Teknolojileri şirketi 2002 yılında 120 milyon dolarlık bir yatırımla kuruldu. Elon Musk tarafından Mars'ı kolonileştirilmek amacıyla uzay taşımacılığının mevcut maliyetini düşürmek hedefiyle kuruldu. Bu hedef doğrultusunda Falcon roketleri, Dragon uzay aracı geliştirilmeye devam ediyor. Özel sektörün inşa ettiği ve yörüngeye ulaştırdığı ilk sıvı yakıtlı roket yani Falcon 1'in üreticisi olan SpaceX Dragon uzay aracıyla bir uzay aracını uzaya fırlatan, bir yörüngeye sokan ve geri yeryüzüne bu uzay aracını başarılı bir şekilde getirmeyi başardı. Bunun dışında Dragon uzay aracı ile Uluslararası Uzay İstasyonu'na teslimat yapan ilk özel şirket oldu. SpaceX uzayda var olmaya çalışan tek şirket değil . Cygnus insansız uzay aracını geliştiren ve Taurus roketlerine sahip olan Orbital Sciences şirketi Uluslararası Uzay İstasyonu'na sekiz kargo görevi için NASA ile 1.9 milyar dolarlık yaptığı anlaşma ile bu işte iddialı olduğu görülüyor. Blue Origin ise bir başka önemli şirket. İçinde en az 3 astronotu yolcu olarak alabilecek New Shepard uzay aracını geliştiriyor. 2010 yılında, NASA bu uzay aracı için astronot kaçış sistemi geliştirilmesi ve kompozit bir uzay kapsülü yapılması amacıyla 3.7 milyon dolarlık bir destekte bulunmuştu. Virgin Galactic ise uzay turizmi için iddialı bir şirket. SpaceShipTwo uzay aracıyla uzay meraklılarına koltuk başına 200 bin dolar bilet ücretiyle alt yörüngede uzay yolculuğu vaad ediyor. Fatih Özmen'in kurucuları arasında olduğu Sierra Nevada şirketi'nin geliştirdiği Dream Chaser uzay aracı ile uzaya mürettebat ve kargo taşımacılığında kullanılabilecek. Dream Chaser'ın geliştirilmesinin sürdürülmesi için NASA tarafından 20 milyon dolarlık bir fon 2010 yılında şirkete verilmişti. Uzay yarışında şirketler sadece ABD topraklarında kurulu değil. Bunun bir örneği Fransa'da kurulan Arianespace şirketidir. Özellikle uzaya uydu fırlatma işinde sektörün lideri olan Arianespace 2015 yılında 1.433 milyar Euro'luk gelire sahipti. Ülkemizin ilk gözlem uydusu Göktürk-1'in fırlatılma işinin sorumluluğunu Arianespace almıştı. Uzay yarışında haberleşme için alt Dünya yörüngesine uydular fırlatmak ve onları inşa etmek ile Uluslararası Uzay İstasyonu'na ve daha ötesine mürettebat ve kargo göndermek arasında büyük bir fark vardır . Haberleşme amacıyla uzay sektöründe yer almak uzun yıllardır yapılan bir iş. Bu sektöre Göktürk-1 uydusu ile geç de olsa bir katılım sağladık. Kurulması biraz da yılan hikayesine dönen Türkiye Uzay Ajansı ile bu sektörde bir yer edinmeyi amaçlıyoruz. Ancak beklenen uzay yarışı uzaya uydu göndermenin ötesinde, insanlı uzay uçuşlarının gerçekleştirilmesinde olacak. Düşük maliyetlerde, yüksek güvenlik seviyesinde bu uçuşları gerçekleştirebilecek şirket veya şirketler bu yarışın kazananı, yeni çağın asilleri olacak. Uzay yarışının en parlak ve ilgi çekici fikirlerini sunan ise SpaceX. Falcon 9 roketi ve Dragon uzay aracı ile yaptıkları ise şaşırtıcı derecede başarılı. Özellikle Falcon 9 roketinin görevini yerine getirdikten sonra kısmen de olsa yeniden kullanılabilir olması uzay taşımacılığı tarihinde bir ilkti. Dragon uzay aracı ise mürettebat ve kargo taşımacılığında kendini artık kanıtlamış bir uzay aracı. Bu deneyimlerle SpaceX 2018 yılında Ay'a ve 2024 yılında ise Mars'a astronotlar göndermeyi planlıyor . 29 Eylül'de Elon Musk beklenenin dışında başka bir konuda duyuru yaptı . Avustralya'daki Uluslararası Uzay Kongresi'nde BFR projesi ile dakikalar içinde bir şehirden diğerine insanların yolculuk edebileceği roketleri geliştirmeye çalıştıklarını açıkladı. Aşağıda görülen videoda açıklandığı gibi Londra-New York arasındaki yolculuk sadece 29 dakika sürecek. 106 metre yüksekliğinde ve 9 metre genişliğindeki bu yeni nesil roket Falcon ve Dragon'un yerini alacak gibi görünüyor. Bu defa sadece kargo ya da Ay veya Mars için kaşifleri taşımayacak aynı zamanda Dünya üzerindeki şehirler arası bir ulaşım aracı olacak. Öyle ki Avustralya'daki konferansta Elon Musk, tüm kaynaklarını BFR'lerin inşası için harcayacaklarını söyledi. Bu Mars yolculuğu için kullanılacak roketlerin hızlı gezegen içi ulaşımı için de kullanılacağını gösteriyor. Söylemek istediğim, planlanan şey uzay yarışının da ötesinde modern insan yaşamını geri dönülmez bir biçimde değiştirmek. Bu BFR roketi bir A380 kabininden daha büyük ve yaklaşık 100 kişiyi taşıyabilecek, geniş depolama alanlarının olduğu bir roket olarak tasarlanıyor. Roketin en alt kısımları uzay gemisi yakıtı için kullanılacak. 860 ton sıvı oksijen ve metan roketi uçuracak itici gücü sağlayacak . İnsanların gezegen içi ulaşımında kullanmasından önce 2022 yılında bu roketlerin Mars'a kargo görevinde kullanılması öngörülüyor. Önümüzdeki 6-9 ay içerisinde ilk BFR'nin inşa edilmesine başlanacak, eğer süreç programa uygun bir şekilde devam ederse yakın gelecekte SpaceX uzay yarışının henüz başında önemli bir mesafe kat etmiş olacak. Dünya'nın herhangi bir yerine bir saatin altında ve sadece bir ekonomik uçak bileti ile aynı ücretle yolculuk etmek kesinlikle alışılmışın dışında. New York'ta su üstündeki bir kalkış rapmasına bir tekne ile gelen yolcular önce Dünya'nın atmosferini geçecekler, BFR saatte 28 bin kilometre hızla alt yörüngede ilerlerken Şangay'a iniş yapmak için atmosfere yeniden giriş yapacak ve yine bir su üzerindeki rampaya inecek. Tüm bu yolculuk sadece 39 dakika sürecek. Hong Kong'tan Singapur'a gitmek 22 dakika, Londra'dan Dubai'ye gitmek 29 dakika ve Los Angeles'tan Toronto ise 24 dakika sürecek. Bu şekilde olan bir yolculuk insanlığın en hızlı gezegen içi yolculuğu olacak belki de. BFR'nin ulaşacağı hız dünyanın ilk sesten hızlı uçan yolcu uçağı Concorde'dan yaklaşık 41 kat daha fazla. Böyle bir yolculukta yolcunun bu hıza tepkisi ne olacak? Yolculuk sırasında atmosferden dış uzaya ve tekrar dış uzaydan atmosfer içine girilmesi planlanıyor. Bunun yolcu üzerindeki etkileri nasıl giderilecek? Bir uçak yolculuğu kadar konforlu olabilecek mi? Çoğu kimse için bir roketle uzaya gitmek heyecan verici bir hadise olabilir ama yolculuğun bu kısmındaki aşırı hız, ağırlıksızlık hissi, aşırı stresin yolcular üzerindeki etkisi ne olacak? Her roketin fırlatılışı ve tekrar karaya inişi ise ne kadar başarılı olacak? Su üzerindeki bir rampaya hangi her hava koşulunda iniş sağlıklı bir şekilde yapılmayabilir. Bu sorunlar kısa sürede çözülecek sorunlar gibi durmuyor. Elon Musk ve ekibinin böyle bir hayali gerçekleştirmesinin önünde aşacağı tek problem daha kapsamlı yeniden kullanılabilir bir roketin üretilmesi olmayacak. Her defasında onlarca yolcuyu Dünya'nın bir ucundan diğer ucuna ya da Ay'a, Mars'a güvenli bir şekilde götürmek olacak. Başka bir problem ise bu kadar kısa süren ve maliyetli bir yolculuğun gerçekten de bir uçak biletinden ekonomik olup olmayacağı. Bunun için Medium'da Trent Eady'in yaptığı basit bir hesabı burada vermek istiyorum . Bir Falcon 9 roketinin maliyeti SpaceX'in sitesinde 62 milyon dolar olarak verilmiş. Bu roketin 18250 kg kadar yük taşıma kapasitesi olduğu varsayılırsa, kg başına fırlatma maliyeti 3426 dolardır. Her bir yolcunun ortalama 80 kg olduğu düşünüldüğünde yolcu başına roket fırlatma maliyeti 275 bin dolar olur, bagaj ve diğer yükler bu hesapta ihmal ediliyor. Her bir Falcon roketi toplamda 100 kere kullanılırsa, bir kişinin Falcon 9 yolculuk bileti 2750 dolara karşılık gelir. Eğer BFR Falcon 9'dan daha düşük maliyetle yapılır ve daha uzun süreli kullanıma sahip olursa BFR için bilet daha ucuz olma ihtimali var. Bunu zaman gösterecek.


Güneş Sistemi'ndeki en büyük dördüncü gezegen: Uranüs'tür. 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedildi. Bir teleskop kullanılarak keşfedilen ilk gezegen ama hakkında bildiklerimiz oldukça sınırlı. Ve bu sınırlı bilginin çoğu da 1986 yılında Voyager 2 uzay aracının 5 gün süren Uranüs'e yakın alçaktan bir uçuşundan ileri geliyor. Örneğin yukarıdaki fotoğrafta Dünya'nın yanında yer alan Uranüs'ün fotoğrafı bu uçuş sırasında çekildi. Güneş'e olan yakınlık sırasına göre Güneş Sistemi'nin 7. gezegeni olan Uranüs en yakın durumda Dünya'dan 2.6 milyar kilometre ve en uzak durumda ise 3.2 milyar kilometre kadar uzaktadır. Bu olağanüstü uzaklığa rağmen Uranüs ilgimizi çeken ve iyi anlaşılmamış bazı şaşırtıcı özelliklere sahiptir. Bu özelliklerin iyi anlaşılması ve ardındaki mekanizmaların açıklanması için uzaktan yapılan gözlemler yeterli değildir. Uranüs'ün yörüngesine tıpkı Mars, Jüpiter ve Satürn'de olduğu gibi bir yörünge aracının gönderilmesi sadece Uranüs'te olup bitenleri anlamamız için değil Güneş Sistemi'nin geçmişine dair anlayışımızı geliştirmek için bize yardımcı olacaktır. Böyle bir misyonun gerçekleşmesini motive edecek dört nedeni Medium'da Jatan Mehta aşağıdaki gibi sıralamış, Güneş etrafında yörüngesi olan çoğu gezegen ekvatorları yörünge düzleminde olacak şekilde dik dönerken, Uranüs yan yatmış gibi kendi ekseni etrafında dönmektedir. Uranüs 97 derece ile eğiktir ve bu durum onu kutupları doğrudan Güneş'le yüzleşecek vaziyette bırakır. Güneş etrafındaki yolculuğunu yaklaşık 84 yılda tamamlayan Uranüs'ün kuzey kutbu 42 yıl Güneş ışığı alırken kalan 42 yılda karanlıktadır. Bu farklılık Güneş etrafında dönen gezegenlerin Güneş Sistemi'nin ilk oluşumu sırasında yeni doğmuş Güneş'in etrafını çevreleyen dönen bir diskten oluştuğu düşüncesi ile çelişir gibi görünüyor. Uranüs'teki bu eğikliğin ardında Dünya büyüklüğünde bir gezegen ile Uranüs'ün geçmişte yaptığı bir çarpışma olabileceğinden şüpheleniliyor. 2009 yılında ise çarpışmanın olmadığı başka bir senaryo öne sürülmüştü. Bu senaryoya göre, Güneş Sistemi'nin ilk oluşum dönemlerinde gerçekleşen gezegensel göç olayı bu yana eğiklikten sorumlu olabilir. Bu olay genellikle sıcak Jüpiterler için getirilen bir açıklama olarak kullanılırken Güneş Sistemi'nde en dış gezegenler ve Kuiper kuşağı için incelenen bir konudur. Gezegensel göç bir gezegen veya diğer yıldızsal uydu gaz diski ile etkileştiğinde oluşur ve uydunun yörüngesel parametrelerinin değişmesiyle sonuçlanır. Uranüs Güneş'ten soğurduğu ısıdan daha fazlasını yaymaktadır. Bu da Uranüs'ün çok az bir ısıya sahip olduğu anlamına gelir. Jüpiter ve Satürn gibi diğer gezegenler de aynı şekilde Güneş'ten aldıklarından daha fazla ısıyı aşağıdaki grafikten olduğu gibi yaymaktadırlar, Benzer büyüklükteki Neptün'ün Uranüs'ün sahip olduğundan daha fazla iç ısıya sahip olması Uranüs'ü Güneş Sistemi'ndeki en soğuk gezegen yapmaktadır. Neden Uranüs'ün böyle az iç ısıya sahip olduğu henüz bilinmiyor. Ancak bu konuda da, Uranüs'ün Dünya büyüklüğünde bir gezegenle çarpışma düşüncesine geri dönüyoruz ve bu çarpışma sırasında Uranüs'de büyük miktarda ısının dışarı atılmış olması olasıdır. Çok az bir iç ısıya sahip olmasıyla Uranüs üzerindeki hava olaylarının başlıca Güneş ışığına bağlı olması beklenir. Atmosferik aktivite ve fırtınalardaki artış ekinoks yani Uranüs ekvatorunun Güneş ile doğrudan karşılaştığı dönemde olması beklenir. Ancak şaşırtıcı bir şekilde, 2007'deki ekinokstan 7 yıl sonra Uranüs'te 8 büyük, etkili fırtına gözlemlendi. Bu fırtınaların en büyüğü yaklaşık Dünya'nın yarısı kadardı. Böyle beklenmedik bir aktivitenin olması Uranüs'te anlamadığımız bir şeylerin olduğunu açıkça gösteriyor. Uranüs şimdiye kadar yapılan modellerin öngördüğünden daha aktif olabilir. Uranüs'ün manyetik alanı geometrik merkezinden kaynaklanmıyor. Üstelik, Dünya'nın manyetik alanı dönme eksenine göre eğimlidir ama bu eğikliğin açısı 11o'dir. Uranüs'te ise bu oldukça farklıdır. Coğrafi ve manyetik kutuplar birbirinden alışılmadık bir biçimde farklıdır. Gezegenin manyetik alanına farklı bir yönde bir dönüşe sahip olması manyetik alanın her gün yuvarlanmasına neden olur. Bu da Güneş'ten gelen yüklü parçacıklar için kendini tekrarlayan bir açma/kapama anahtarı gibi davrandığı anlamına gelir. Manyetik alanın neden merkezin dışına çıktığı ve gezegenin dönme eksenine göre neden eğik olduğu henüz bilinmiyor. Ancak, Neptün'ün de yerinden olmuş ve eğik bir manyetik alana sahip olması cevabın Neptün, Uranüs gibi Buz Devleri'nin iç yapısı ve genel bileşimi ile ilgili olduğuna işaret ediyor. 1986 yılında Voyager 2 uzay aracının Uranüs'e olan ziyaretinden bu yana 30 yıldan biraz fazla bir süre geçti. Bu süre zarfında Jüpiter ve Satürn gibi iki dev gezegenin kendisi ve uyduları hakkında çok şey öğrendik, hiç kuşkusuz daha fazla öğreneceğimiz çok şey var. Uranüs ise bu dev gezegenlerin yanında onu tanıma anlamında biraz sönük kalmış bir dev gezegen gibi görünüyor. Böylesine uzak gezegenlere yapılacak misyonların maliyetlerinin ciddi bir finansman gerektirmesi en önemli engellerden biri. Buna rağmen, Uranüs'e bir yörünge uzay aracı gönderme konusu NASA'da çalışan bilim insanlarının gündeminde. Uranüs'e gönderilecek bir uzay aracının 2031 yılının Mayıs ayında uzaya fırlatılması ve 12 yıl süren bir yolculuğun ardından 2043 yılının Mayıs'ında Uranüs'e ulaşmasının planlandığı bir proje yayınlanan bir raporda ele alındı. Bu raporda, sadece Uranüs'e değil Neptün'e de bir misyonun gerçekleştirilmesi öngörülüyor. Ancak henüz onaylanan bir projede görünürde yok. Aşağıdaki grafikte Neptün ve Uranüs için planlanan misyonlar hakkında detaylar bulabilirsiniz, daha fazlası için Plenatary.org'daki şu yazıyı okuyabilirsiniz. Uranüs ile ilgili internette veya başka bir kaynaktan gördüğünüz fotoğraflar en az 30 yıllık. Yeni Ufuklar uzay aracı 2015 yılında Plüton hakkında şimdiye kadar bilinmeyen görüntüler ve bilgileri bizimle paylaştı, Uranüs ya da Neptün için yeni bir misyon Güneş Sistemi'nin en uç noktalarında neler olup bittiğini bize aktarabilir, çok da yakın olmayan bir gelecekte olsa bile.


Güney Kore'de gelecek yıl en önemli araştırma üniversitelerinden biri olan Kore İleri Bilim ve Teknoloji Enstitüsü'nün yeni öğrencileri yapay zeka dersini başarıyla geçemedikleri takdirde mezun olamayacaklar. KAIST'in rektörü Sung-Chul Shin yaptığı bir söyleşi sırasında temel mühendislik derslerindeki eğitimi güçlendirmek istediklerini söyledi ve gelecek yıl KAIST'e kayıt yaptıran öğrencilerin en azından bir yapay zeka dersi almaları gerektiğini aksi takdirde diploma alamayacaklarını açıkladı. Bu röportaja göre, mevcut öğrenciler bu yeni kuraldan etkilenmiyorlar ama önümüzdeki yılda KAIST'e gelecek yeni öğrenciler bu kurala uymak zorundalar . Yapay zekanın zorunlu bir ders olmasının yanı sıra Shin yapay zekanın dünya üzerinde yıkıcı etkilere yol açacağına yönelik tartışmalar hakkında yapılan bazı tartışmalara da değindi. Bilince sahip yapay zeka ile öngörülebilir bir gelecekte karşılaşmayacağımızı düşünen Shin röportajda şunları söyledi, Peki bu yapay zeka neden önemli? Son birkaç on yıldır yapay zeka akıllı makineler geliştirmeyi amaçlayan bilgisayar biliminin bir dalı olarak hayatımızda önemli bir yer edindi. Şu an günümüz teknoloji endüstrisinin vazgeçilmez bir parçası oldu. Bu akıllı makineler insanlar gibi çalışan ve tepki veren ama daha az masraflı ve daha kullanışlıdır. Bilişim teknolojilerinde ise durum apayrı, yapay zekaya sahip bilgisayarlar konuşma tanıma, öğrenme, planlama ve problem çözme gibi çok sayıda kritik konu için tasarlandı. Yapay zeka araştırmaları ise bilgi mühendisliği, makine öğrenimi, makine algısı ve robotik üzerine çeşitlenmiştir. Bilgi mühendisliği yapay zeka araştırmalarının çekirdek bir parçası olarak karşımıza çıkar. Çünkü makineler sıklıkla insanlar gibi davranabilir ve tepki verebilir. Ancak bunun için dünya ile ilgili yeterince fazla bilgi ve veriye sahip olmaları gerekir. Yapay zeka dış dünya ile ilgili cisimlere, kategorilere, özellikler ve ilişkilere erişmelidir. Bu bilgi mühendisliği sayesinde mümkündür. Makine öğrenimi ise yapay zeka araştırmalarının bir diğer önemli parçasıdır. Herhangi bir denetim olmadan girdi akışlarındaki düzenleri tanımlama yeteneğini gerektirirken yeterli denetleme ile öğrenme sınıflama yapabilmeyi ve sayısal olarak irdelemeyi içerir. Makine öğrenimi algoritmalarının matematiksel analizi ve onların performansı hesaplamalı öğrenme teorisi olarak adlandırılan bir teorik bilgisayar bilimi dalıdır. Makine algısı ise dış dünyanın farklı yanlarını tanıyabilmek için sensör girdilerini kullanmak ile ilgilidir. Bir diğer önemli alan robotik robotların nesneleri manipüle etme, onların navigasyonunu sağlama, hareket planlama ve haritalama gibi görevleri yerine getirmek için gerekli olan aklı geliştirmeyi amaçlar. Akıllı bir tost makinesinden korkmamız gerekir mi sorusuyla popüler bilim makaleleri yazdıran yapay zeka üniversitelerin değişen ve gelişen dünyaya ayak uydurmaları için öncelikli alanları arasında olması gerekiyor. Gelecek yıl KAIST'in eğitim programında yapılacak değişim de bunun bir parçası olarak görülebilir. Apple CEO'su Tim Cook sadece birkaç gün önce kodlama dili öğrenmenin yabancı dil olarak İngilizce öğrenmekten daha önemli olduğunu açıklamıştı . Bu açıklama ile KAIST'in eğitim programındaki değişim birbiri ile tutarlı olarak görünüyor. Ülkemizde yapay zeka hakkında gerekli olan ya da buna benzer çabaların olmadığını görmek ya da yetersiz olması üzücü. Ancak bu olay tek boyutlu bir konu değil. Mesela, KAIST örneği üzerinden başka bir konudaki eksikliğimizi vurgulamak istiyorum. Sadece son dönemlerin popüler konularını üniversite ve lisede eğitim müfredatlarına birer ders konusu olarak eklemek çözüm olmayacak, bir gelişme sağlamayacaktır. KAIST 1970'li yılların başında kurulan ve Güney Kore'nin en yetkin üniversitelerinden biri. KAIST'te çok sayıda yabancı akademisyenin çalışması ve yabancı öğrencinin eğitim almasına rağmen KAIST yabancı akademisyen ve öğrencilerin sayısını artırmak amacıyla iki dilli bir kampüs hedefine sahip. Buna göre Korece'nin konuşulmadığı sadece İngilizce'nin konuşulduğu kampüste bir bölge kurulması konusunda üniversite yönetiminin yeni bir kararı var. Çünkü düşünceleri, küreselleşme olmadan bir üniversite dünyanın önde gelen üniversiteler sınıfına dahil olamaz. Yabancı ülkelerdeki yetenekli insanların bu hedef için o üniversiteyi seçmesi gerekir. Bunun için de bu insanları çekecek bir ortam hazırlanması gerekir. Tam olarak bu konuda Shin, aynı söyleşide bizim üniversitemizde yabancı ülkelerdeki yetenekli insanların iletişim konusunda herhangi bir sorun hissetmemesi gerekir dedi. Biz ilk 500 üniversite sıralamasında neden üniversitelerimizin daha iyi bir konumda olmadığını sorgularken bu faktörü de düşünmeliyiz. Yetenekli, kayda değer çalışmaları bulunmuş bilim insanları için ülkemiz üniversite kampüslerinde uygun bir çalışma ortamı var mı? Bunun da ötesinde bu ülkede yetişmiş, çeşitli burslarla yurt dışına gönderilmiş ya da yurt dışında eğitim almış ama ülkemizde çalışmak isteyen bilim insanlarımızı motive edici ve ileri araştırmalar gerçekleştirmeleri için en uygun çalışma ortamı var mı? Yoksa sadece bir yapay zeka ya da başka bir dersi üniversite müfredatına sokmakla bir şey değişmez. Benzer şekilde, lise ya da ilköğretim müfredatlarına ders eklemeler çıkarmalar ya da ders saatlerini değiştirmek tek başına hiçbir problemimizi çözmeyecek.