Görünen o ki Facebook sizden daha iyi bir şekilde romantik beklentilerinizi anlayabilir. Şirketin veri bilimcilerinden oluşan bir grup bir ilişki başlamadan önce gelişmek üzere olan ilişkiye dair ipuçları veren istatistiksel kanıtı blog sayfalarında duyurdular. Bir ilişkinin başlangıcından 100 gün kadar önce, biz olası çift arasında zaman tüneli mesajları sayısında yavaş ama istikrarlı bir artış gözlemliyoruz. İlişkinin başladığı gün (gün 0), mesajlar azalmaya başlıyor. İlişkinin başlamasından 12 gün önce günde 1.67 mesaj piki gözlemledik ve en düşük oran ise ilişkinin başlamasından 85 gün sonra: günde 1.53 mesaj. Muhtemelen, çiftler birlikte daha fazla vakit geçirmeye karar veriyorlar, Facebook'tan flört aşaması bitiyor ve sosyal medyadaki etkileşimler yerini fiziksel dünyadaki etkileşimlere bırakıyor. Yukarıdaki grafikte bu verileri görebilirsiniz. Duvar mesajlarının sayısı önce yükseliyor ve sonra işler resmiyet kazandığında ise dibe doğru düşüyor. Facebook Veri Bilimi grubu ilişkiler hakkında verileri aşk kavramının yaş ve din ile nasıl ilişkilendirildiğinden ilişkilerine ne kadar sürdüğüne kadar bir çok veriyi haftalık olarak ortaya çıkarıyorlar. Diuk'a göre duvar mesajlarının içeriğinin de ilişki durumuna göre değiştiğini belirtiyor. Aşağıdaki grafikte bekar ya da bir ilişki içinde olunan duruma göre duvar mesajlarının pozitif duygu seviyesindeki değişim de bir hayli ilgi çekici. Veriler sadece İngilizce konuşan kullanıcıların verileri üzerinden analiz edilmiş. Veri Bilimi ya da Büyük Veri özellikle ABD'de giderek yaygınlaşan bir iş alanı olmaya başladı. Bu iş alanında çalışanlar arasında en çok arananlar doktorasını tamamlamış fizikçiler ve astronomlar! Çok büyük sayılardaki verilerin ayrıştırılması üzerine temellenen bu iş alanında büyük bir istihdam açığı olduğundan bahsediliyor. Ülkemizde bu işler nasıl gelişecek bilmiyorum ama bizim fizikçiler yine bu iş alanından faydalanamayabilir. Bunun sebebi biraz fizik bölümü hocaları ve mezunları biraz da sektör üzerine atfedilebilir. Veri bilimi hakkında NASA'da astrofizikçi olarak çalışan Dr. Umut Yıldız'ın yazısını inceleyebilirsiniz. Ayrıca Facebook'un nasıl daha çok maddi gelir elde ettiğini bu haber üzerinden görebiliriz: olası müşterilerin ya da tüketicilerin eğilimini veri bilimi sayesinde iyi analiz etmekle.


Tau atom altı parçacığı 1974-1977 yılları arasında Martin Lewis Perl ile Stanford Doğrusal Hızlandırıcı Merkezi ve Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı ortak grubunda çalışan meslektaşlarıyla yaptıkları birlikte bir dizi deney sonucunda tespit edilmiştir. Bu deneylerde SLAC'ın yeni SPEAR adı verilen e+ e- çarpışma halkası ve LBL'nin manyetik dedektörü kullanılmıştır. Tau spini ½ ve elektrik yükünün negatif olmasıyla elektrona benzer temel bir parçacıktır. Elektron, müon, nötrino ile birlikte tau lepton olarak sınıflandırılmaktadır. Tüm temel parçacıklar gibi taunun da zıt yüke sahip bir antiparçacığı vardır. Bu antiparçacık antitau ya da pozitif tau olarak bilinir. Taunun yarılanma ömrü 2.9x10 13s, kütlesi 1776.82 MeV/c2'dir. Karmaşık parçacıkların bozunma, dönüşüm veya yok edilme süreçleri sırasında veya sonrasında ortaya çıkarlar. Taunun etkileşimleri elektronunkine çok benzer olduğu için, bir tau elektronun çok daha ağır bir versiyonu olarak düşünülebilir. Çünkü tau atom altı parçacıkların çok büyük kütlelerinden dolayı tau parçacıkları elektronlar gibi bremsstrahlung ışımasını yaymazlar; sonuç olarak bu parçacıklar elektronlardan çok daha fazla nüfuz edilme potansiyeline sahiptirler. Ancak, tau parçacıklarının kısa yaşam ömürleri farkedilebilmeleri için yeterince uzun değildir. Tau, hadronlara bozunan tek leptondur. Diğer leptonlar bu bozunma için gerekli olan kütleye sahip olmadığından bu işlemi gerçekleştiremezler. Tau'nun diğer bozunma modları gibi, hadronik bozunma zayıf etkileşim yoluyladır. - Bir yüklü pionun, nötr pion ve tau nötrinoya bozunması için %25.52; - Yüklü bir pion, tau tau nötrinoya bozunması için %10.83; - Bir yüklü pionun, iki nötr pion ve tau nötrinoya bozunması için %9.30. Martin Lewis Perl tau leptonu için yaptığı keşifle 1995 yılı Nobel Fizik Ödülü'nün sahibi oldu. Aslında bu ödülü nötrinonun deneysel keşfini gerçekleştiren Frederick Reines ile paylaştığını söylemek daha doğru olur. Atom altı parçacıklar yazı dizimizde elektron, nötron, proton ve pozitronun ardından sonra tau atom altı parçacığını ele almış olduk. Yazı dizimiz devam ediyor olacak.


Türk mühendisler tarafından tasarlanan Vestel'in yeni akıllı telefonu Venüs serisi hakkında Webrazzi'den Fırat Demirel'in yazısıyla bilgi sahibi oldum. Böylelikle, dikkate değer bir tasarıma sahip olan Venüs serisi hakkında birkaç bilgi notunu okuyucularımıza paylaşmak istedim. 540x960 piksel ekran çözünürlüğü, geniş görüş açısı sunan IPS ekran, Android 4.3 işletim sistemi, dört çekirdekli 1,2 GHz Qualcomm işlemci, 8 MP arka, 2 MP ön kamera ve 1GB Ram ile 8 GB dahili hafıza özellikleri 5.0 ekran büyüklüğüne sahip telefonların özellikleri iken, 5.5 ekran büyüklüğüne sahip telefonların özellikleri de şöyle sıralanabilir: 720x1280 piksel ekran çözünürlüğü, geniş görüş açısı sunan IPS ekran, 4 çekirdekli 1,4 GHz Qualcomm Snapdragon 400 işlemci, Android 4.4 işletim sistemi, 13 MP arka, 2 MP ön kamera, 1GB Ram ile 16 GB dahili hafıza, 4G teknolojisi ve NFC özellikleri. Berlin'deki 2014 Uluslararası Elektronik Fuarı'nda konuşan Vestel Şirketler Grubu İcra Kurulu Başkanı Turan Erdoğan, 2.5 yıllık bir emeğin ardından seri üretime geçilen bu telefonların sadece bir başlangıç olduğunu açıkladı. Venus serisi hakkında diğer bilgilere kaynaklar kısmındaki yazılardan ulaşabilirsiniz.


Son yapılan bir araştırmaya göre yapay tatlandırıcılar bağırsak mikrobiyomunu değiştiriyor gibi görünüyor. Yaygın olarak obezite ve diyabet ile bir mücadele yolu olarak görülen yapay tatlandırıcılar bu koşullar altında küresel bir salgına kısmen katkıda bulunuyor olabilir. Bu hafta Nature'da yayınlanan bir çalışmada, sakarin gibi böyle şeker yerine kullanılan tatlandırıcıların insan bağırsağındaki bakterileri harekete geçirerek metabolik bozuklukların şiddetlenmesine neden olabileceği gösterildi. Daha önce de yapılan küçük ölçekli çalışmalarda yapay tatlandırıcıların kullanımı ve metabolik bozuklukların oluşumu arasında bir ilişki varmış gibi görünüyordu ama açıkça dillendirilmiyordu. Ancak bu çalışma tatlandırıcıların metabolik bir hastalığı hızlandırabildiğini öne süren ilk çalışma oldu. Bu metabolik hastalığın hızlanma hadisesi insan ince bağırsağındaki bakteri çeşitliliği yani bağırsak mikrobiyomu sayesinde olabileceği belirtiliyor. New York Üniversitesi'nde mikrobiyolog olarak çalışan Martin Blaser böyle bir şeyin hiç kimse tarafından beklenmediğini söyledi. Bu çalışma ile ilgili bulgular gıda endüstrisi için bir baş ağrısına yol açabilir. ABD Massachusetts'deki bir pazar araştırma şirketi olan BCC Research'a göre yapay tatlandırıcılar için bir pazar patlaması yaşanıyor. Büyük bir talep var. Yapay tatlandırıcıları içeren gıda güvenliğini denetleyen-düzenleyen kurumlar metabolik bozukluklar için böyle bir bağlantının olmadığını düşünüyorlar. Bu son bulgulara yanıt olarak, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi sözcüsü Stephen Pagani tüm yeni verilerle gerekli inceleme için panel uzmanlarının bir karara varmak amacıyla gerekli ilgiyi göstereceklerini söylüyor. İsrail'deki Weizmann Fen Bilimleri Enstitüsü'nden araştırmayı yapan grubun yöneticisi Eran Elinav sakarin, sukraloz ve aspartam gibi çeşitli tatlandırıcılarla fareleri besledi ve hayvanların 11 hafta içerisinde glukoz intolerans semptomları gösterdiğini buldu. Bu glukoz intolerans ise metabolik bozukluklara olan eğilimin bir göstergesidir. Araştırmacılar bunu hayvanlara verilen diyetleri değiştirerek de incelediler. Diğer taraftan ise devam etmekte olan bir klinik beslenme çalışmasından elde edilen verileri de kullandılar. Bu veriler İsrail'de yaşayan 400 insanın beslenme alışkanlıkları üzerine devam etmekte olan başka bir çalışmanın verileridir. Araştırmacılar bu verileri incelerken yapay tatlandırıcıların tüketimi ve metabolik bozukluğun klinik işaretleri arasında bir ilişkinin olduğunu buldular. Bu klinik işaretler meselesini glukoz metabolizmasının verimliliğin azalması veya kilo artışı olarak daha açık bir şekilde ifade edebiliriz. Yine de bu araştırma net bir şeyler söylemiyor çünkü metabolik bozukluklara pek çok şey sebep olabilir. Ancak araştırmanın bağırsak mikrobiyomumuzda yani bağırsaktaki bakteri çeşitliliğimizde etkin olan bileşenlere karşı yeni yaklaşımlar veya bakış açıları sunabileceğini söyleyebiliriz. Bu küçük ve sonuçlarının daha fazla irdelenmesi gereken araştırmanın bulgularından yola çıkarak yapay tatlandırıcı kullanımını sınırlı tutmakta fayda var gibi görünüyor.


2014 Nobel Fizik Ödülü enerji tasarrufu sağlayan parlak beyaz ışık kaynaklarına izin veren verimli mavi ışık yayan diyot buluşunu gerçekleştirenlere verildi. Bu yılın Nobel Fizik Ödülü ile enerji verimliliğine katkı sağlayan ve çevre dostu olan yeni ışık kaynağı mavi ışık yayan diyotu icat ettikleri için Asyalı bilim insanları ödüllendirildi. Mavi LED'lerin kullanılmasıyla beyaz ışık daha verimli bir şekilde elde edilebilirdi. Bu LED lambaların buluşu ile biz eski ışık kaynaklarına göre çok daha verimli ve daha uzun ömürlü ışık kaynaklarını kullanıyoruz. 1990'lı yılların başında Isamu Akasaki, Hiroshi Amano ve Shuji Nakamura yarıiletken malzemelerden parlak mavi ışık demetleri ürettiklerinde, aydınlatma teknolojisinde temel bir dönüşümü tetiklemiş oldular. Kırmızı ve yeşil renkte ışık yayan diyotlar uzun bir zamandır biliniyordu ama mavi ışık yayanlar geliştirilemediği için beyaz ışık yayan lambalar oluşturulamıyordu. Bilim dünyası ve endüstrideki kayda değer çabalara rağmen mavi LED 30 yıl kadar büyük bir problem olarak bu çabaların karşısına çıkmıştı. Herkesin başarısız olduğu bu konuda bu yıl ki Nobel Fizik Ödülü'nü kazanan bu üç bilim insanı başarılı olmuştu. Keşifleri sırasında, Nagoya Üniversitesi'nde Hiroshi Amano ile Isamu Akasaki birlikte çalışıyorlardı ve Shuji Nakamura ise Tokushima'da küçük bir şirket olan Nichia Chemicals'da çalışıyordu. Ödülü kazanan bilim insanlarının buluşları devrim niteliğindeydi. 20. yüzyılda Dünya akkor ampüller ile aydınlanırken, 21. yüzyılda LED lambaları ile aydınlanmış olacak. Parlak bir beyaz ışık yayan beyaz LED lambaları uzun ömürlü ve enerji tasarrufludur. Bu LED lambaları sürekli olarak geliştirilmektedir, harcadığı birim elektrik enerjisi başına yaydığı daha yüksek ışık akısı ile giderek daha fazla verimli hale gelmektedirler. En son kaydedilen rekor Watt başına 300 lümendir. Klasik ışık kaynakları ile kıyaslandığında bu değer çok yüksektir: normal ampüller Watt başına 16 lümen ve floresan lambalar Watt başına 70 lümendir. Dünya elektrik tüketiminin yaklaşık dörtte biri aydınlatma amacıyla kullanıldığı göz önüne alınırsa LED'lerin Dünya kaynaklarının tasarrufunda büyük katkı sağladığı söylenebilir. Ayrıca LED'lerin uzun ömürlü olması malzeme tüketiminde de bir azalma sağlayarak Dünya kaynaklarının kullanımındaki tasarrufa katkı yaptığı görülebilir. Çünkü akkor ampüller 1000 saat ve floresan lambalar 10 bin saat boyunca çalışabilirken LED'ler 100 bin saate kadar bir ömre sahiptir. LED lambası elektrik şebekelerinin ulaşamadığı 1.5 milyar insanın yaşam kalitesini de artırabilir. Çünkü ucuz yerel güneş enerjisi ile düşük güçte bu LED lambaları çalışabilir. Mavi LED'in keşfi henüz yirmi yaşında ama şimdiye kadar hepimizin, insanlığın yararına tamamen yeni bir şekilde beyaz ışık oluşturmak için katkıda bulunmuştur. Bu önemli keşfi gerçekleştiren Japonya Nagoya Üniversitesi'nden Isamu Akasaki ve Hiroshi Amano ile California Üniversitesi'nden Shuji Nakamura 2014 Nobel Fizik Ödülü ile her biri 1.1 milyon dolar değerinde para ödülünün sahibi oldular.


Dün gece, Orbital Sciences şirketi tarafından yapılan ilk ticari kargo uzay aracı Cygnus kendisini Uluslararası Uzay İstasyonu'na taşıyacak olan Antares roketinin patlaması ile görevini tamamlayamadı. NASA bu olaydan yaklaşık iki saat içinde bir basın toplantısı düzenledi. 240 bin kilogram ağırlığındaki roketin Virginia'da fırlatma rampası üzerinde saniyeler içinde alev aldığı ve yangının sürdüğü belirtildi. Bu yangın gün ışıyana kadar devam etmiş görünüyor çünkü Antares'ten oldukça fazla miktarda saçılan katı ve hipergolik yakıt yangın tehdidi oluşturuyor. NASA, Amerikan Havacılık Kurumu ve Orbital Sciences şirketi tarafından roketin neden patladığı üzerine soruşturma başlatılmış. Olayda herhangi bir yaralanmanın yaşanmamasına karşın fırlatma rampasının olduğu Wallops Adası'nın güney kısmında saçılan roket parçalarının zarar verdiği söyleniyor. 2270 kilogram ağırlığındaki Cygnus kargo gemisinin yükü arasında NASA'ya ait ekipmanlar ve uzay istasyonu deney aletlerinin yanı sıra uzay istasyonu mürettebatı için yiyecek gibi ihtiyaçları yer alıyordu. Bu patlamanın ardından Rusya Uzay Ajansı kendi kargo gemisini bugün Kazakistan'dan fırlatarak yardıma koşmuş oldu. Kazanın nedenine dair bir gelişme olduğunda bu sayfadan güncel bilgileri ulaştırmaya çalışacağız.


NASA'nın Ay Keşif Yörünge aracı uydumuz Ay'da volkanik aktivitenin milyarlarca yıl önce birden durması yerine yavaşlayarak durduğuna dair güçlü kanıtlar sağladı. LRO aracı tarafından gözlemlenen farklı kayaç çöküntülerinin 100 milyon yıldan daha az yaşlı olduğu tahmin ediliyor. Bu da tam olarak Dünya'nın Kretase dönemine yani dinozorların yaşadığı döneme denk gelmektedir. Bazı alanlardaki kayaçlar 50 milyon yıl yaşından bile daha az olabilir. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde LRO proje çalışanı olan John Keller'e göre bu bulgular yer bilimcilerin Ay üzerine yazdıkları kitapların yeniden yazmalarını gerektirebilir. Kayaç çöküntüleri Ay'ın karanlık volkanik ovaları boyunca dağılmıştır ve yuvarlak, sığ höyükler, pürüzsüz bloklu araziler şeklinde karakterize edilebilir. Bu çöküntülerin çok sayıda ve geniş bir şekilde dağılıma sahip olması geç-evre volkanik aktivitenin bir anomali olmadığını ama Ay'ın jeolojik tarihinin önemli bir parçası olduğunu göstermektedir.


Tokyo Teknoloji Ünivesitesi'nde doktora sonrası araştırmacı Keiki Fukumoto, Prof. Shinya Koshihara ve araştırmacı Ken Onda ile birlikte bir yarıiletkendeki saniyede 80 bin metre hızla akan elektronun video görüntülemesini ve doğrudan gözlemlemeyi başardı. Çalışmaları ile ilgili makale Direct imaging of electron recombination and transport on a semiconductor surface by femtosecond time-resolved photoemission electron microscopy başlığı ile Applied Physics Letters dergisinde yayınlandı. Araştırmacılar bir 20 nanometre ve 200 femtosaniye ölçeği üzerinde elektronların görselleştirilmesine olanak sağlayan ultra yüksek hızlı mikroskobu yeni bir laser atım ışık kaynağı ve fotoemisyon elektron mikroskobu kombinasyonu ile geliştirebildiler. Yarıiletkenler yaygın olarak bilgisayarlarda, cep telefonlarında ve güneş pillerinde kullanılırlar ve artık elektronik dünyası için vazgeçilmez birer malzeme olmuşlardır. Fakat bu malzemelerin davranışsal fonksiyonlarını kontrol eden elektrik akımını sağlayan yük taşıyıcıları olan elektronların hareketini görmek için herhangi bir yöntem geliştirilememişti. Yarıiletken aygıtların nanoboyutlandırmanın gelişimi ile birlikte, transistörler, güneş pilleri, LED'ler gibi yarıiletken aygıtlar üzerine kuantum boyut etkisinin bir sonucu olarak ilgi arttı. Bu aygıtların elektriksel iletkenliğinin görsel değerlendirmesinin gelecek yarıiletken aygıt teknolojisinin gelişimi üzerine büyük bir etki yapması beklenmektedir.


Bir süper kütleli karadelik astronomlardan oluşan uluslararası bir grup tarafından yapılan yeni gözlemlere göre beklenmedik bir yerde ultra-kompakt bir cüce galaksinin merkezinde bulundu. Süper kütleli karadelikler daha çok bizim Samanyolu Galaksimiz gibi daha büyük gökadaların merkezinde yer bulduklarına dair bir kanının olmasına rağmen, bu yeni keşfedilen karadelik çok daha küçük bir galaksidir. Hatta bir karadeliğe ev sahipliği yapan bilinen en küçük galaksidir denilebilir. Bu araştırma grubunun bulguları bu tür ultra-kompakt cüce galaksilerden karadeliklere ev sahipliği yapabilecek başkalarının da olabileceğine işaret ediyor. Bu da şu anlama gelir, sandığımızdan çok daha yakınlarda bizim galaktik komşuluğumuzda daha fazla sayıda süper kütleli karadelikler olabilir! Süper kütleli karadelikler en büyük karadelik türlerindendir ve kütlesel olarak Güneş'ten 105-109 kez daha büyük olabilirler. Diğer taraftan, ultra kompakt cüce galaksiler ise küçük galaksilerdir. Yani evrendeki en yoğun yıldız sistemleri arasında karadeliklerin bulunma olasılığının pek az olduğu gökadalardır. Bu tür galaksilerin çapı birkaç yüz ışık yılı kadar bile değildir, düşünün ki içinde bulunduğumuz galaksimiz Samanyolu 100 bin ışık yılı kadar bir çapa sahip. Ancak astronomlar bilim dünyasında şaşkınlık uyandırarak bu beklenmedik karadelik varlığını ortaya koydular. Bu keşif Dünya'dan yaklaşık 50 milyon ışık yılı uzaklıktaki 300 ışık yılı çapa sahip M60-UCD1 cüce galaksisi üzerine olan gözlemlerle gerçekleşti. Bu galaksi yaklaşık 140 milyon yıldız içeriyor ve merkezinde sahip olduğu karadeliğin kütlesi neredeyse 21 milyon Güneş kütlesine denk gelmektedir ki bu M60-UCD1 galaksinin toplam kütlesinin %15'idir. Bu heyecan verici gelişmenin detayları için haberin kaynağına ya da Nature'da yayınlanan makaleye ulaşabilirsiniz.


Bu sorunun cevabını öğrenmek biraz zaman alacak. Bu sebeple şu an, geleceğin büyük bilim insanları neler yapıyor sorusunu sorup yakın zamanda cevabını almayı umuyoruz. Yıldız Teknik Üniversitesi Rektörlüğü ile ortak çalışmalarıyla geçtiğimiz yıllarda her yenisinde daha kalitelisi prensibiyle üç Ulusal Nanoteknoloji Öğrenci Kongresi'ni organize eden YTÜ MakTek, sizleri 5-6 Mart 2015 tarihlerinde IV. Ulusal Nanoteknoloji Öğrenci Kongresi'ne davet ediyor. NanoKon'15, her zaman olduğu gibi yine Nanoteknoloji çalışan ve Nanoteknolojiye gönül veren bilim insanlarını ve bilim insanı adaylarını bir araya getiriyor. Öğrencilerin kendi çalışmalarını sunduğu ve tartıştığı bu kongrede yine Dünyanın önde gelen Türk bilim insanları, öğrencilerle buluşuyor. NanoKon'15, her seferinde ses getiren panellerine bir yenisini daha ekleme arzusuyla sözlü ve poster bildirilerle beraber davetli konuşmacılarla bilimi uç noktada yaşamayı ve sanayi uygulamasını sağlamayı hedefliyor.


Evren muazzam büyüklüğünün yanı sıra, inanılmaz derecede bir yayılma hızına sahiptir ki birbirlerine komşu diyebileceğimiz gezegenler, yıldızlar ve galaksiler arasındaki mesafeler çok büyük. Örneğin Dünya'ya en yakın yıldız Proxima Centauri 4.22 ışık yılı kadar bizden uzaktadır. Eğer Voyager uzay aracının Proxima Centauri'ye ulaşmasını beklersek, bu 80 bin yıldan fazla bir süre alacak demektir. Evreni keşfetmenin binlerce nesil sürmesini istemiyorsak, ne yapmalıyız? Araştırmacıların üzerinde durduğu pek çok kavram arasında bir teknik oldukça popüler oldu, özellikle de bilim-kurgu dünyasında: bu teknik kurt delikleri olarak bilinen kuramsal tünellerdir. Teoride, kurt delikleri uzay-zamandan oluşan tünel benzeri bağlantılardır ve evrenin iki çok uzak noktasını birbirine bağlamaktadır. Bu düşünce uzay yolculuklarını binlerce yıldan çok daha kısa bir zamanda bu tünellerle yapılabileceği anlamına gelir. Sayısız kitap, televizyon dizisi ve filmler derin uzay yolculuğu için kurt deliği kavramını kullanmıştır. Contact filminde Dr. Arroway'in gizemli uzaylı dolu macerası ya da Star Trek: Deep Space Nine'da keşfedilmemiş Gamma Quadrent'e erişim sağlayan Bajoran kurt deliği'ne kadar pek çok popüler öge bulunmaktadır. Bilime göre bu olasılık son derece düşük ve henüz mümkün değil. Ancak, bir aykırı kurt deliği yapmak için bizim bazı belirli koşullara ve bu inanılmaz gizli geçitlerin nereden geldiğine dair bir anlayışa ihtiyacımız olacak. 1900'lü yılların başına kadar, Newton'un kütleçekim teorisi yeterince bir açıklama sunuyordu insanlara. Evrendeki tüm cisimlerin diğer nesneleri çeken bir iç kuvvete sahip olması düşüncesine dayanıyordu ve bu teoriye göre daha büyük bir cisim daha büyük içsel kütleçekimsel çekime sahiptir. Bu bizim neden uzayda uçmak yerine Dünya'ya saplandığımızı açıklıyordu. Fakat 1915 yılında, Albert Einstein bu düşünceyi tamamen parçaladı. Einstein kütleçekimin aslında uzayzamanda bir eğrilmenin sonucu olduğunu kuramsallaştırmıştı. Esasen, bir cismin varlığı kendi etrafındaki uzay ve zamanı bozmakta, şekillendirmekte ve evren üzerinde bir iz oluşturmaktadır. Uzay-zamandaki bu deformasyon ya da bozulma kütleçekiminin etkilerini ortaya çıkarmaktadır. Carnegie Mellon Üniversitesi'nde fizik profesörü olan Richard Holman, bunu şöyle açıklamıştır, Einstein ve onun çalışma arkadaşı Nathan Rosen'a göre bir kurtdeliği aslında uzay-zamanda iki farklı noktayı birbirine bağlayan bir eğrilikle uzayı bozar. Sonuç inanılmaz derecede birbirine uzak olan evrenin iki alanını birbirine bağlayan, düz veya kavisli olan bir tünel benzeri yapıdır. Einstein ile başlayan matematiksel modeller kurt deliklerinin var olduğunu öngörse de henüz hiçbirine rastlanmadı. Nagoya Üniversitesi'nde bir astrofizikçi olan Fumio Abe bir uzay gemisinin sığabileceği kadar büyüklükte büyük kurt deliklerini aramak için bir yol önerdi. Bir tünelin önünde yıldız hareket ettiğinde, tüneli yıldızın parlaklığına bakarak eğer yeterince büyükse farkına varabiliriz. Kütleçekimsel mercek denilen bu etki eşsiz bir şekilde yıldızın parlaklığında dalgalanmaya neden olur. Ancak, büyük ihtimalle yakın bir zamanda böyle büyük bir kurt deliği bulmak pek de mümkün değil. Şimdiye kadar, fizikçiler kurt deliklerinin evrende doğal olarak oluştuklarını tespit etmiş değiller. Ancak teorik fizikçi John Wheeler'in kuantum köpük tezine göre kurt deliklerinin kendiliğinden görünmesinin ya da görünmemesi mümkün olabilir. Yani her an ve herhangi bir yerde kurt delikleri oluşuyor olabilir. Ne yazık ki, Wheeler bu doğaçlama kurt deliklerinin süper küçük olacağını yani Planck ölçeğinde görüneceğini kuramsallaştırdı. Bu da yaklaşık 10-33 santimetre uzunluğunda demektir. Başka bir deyişle, kurt deliği algılanması neredeyse imkansız olacak derecede küçüktür. Varsayalım ki, biz küçük kurt delikleri ortaya çıktıklarında onları bulabilmiş olalım: biz onları daha büyük hale getirebiliriz belki de. Ve bunu yapmak için de egzotik madde denilen bir malzemeye ihtiyaç duyarız. Austin'de İleri Araştırmalar Enstitüsü'nden Eric Davis evrendeki sıradan maddenin pozitif enerji yoğunluğuna ve pozitif basınca sahip olduğunu ve egzotik maddenin de biraz daha farklı olduğunu söylüyor: Negatif enerji yoğunluğu ve negatif basınç. Negatif enerji ve pozitif basınç ya da tam tersi pozitif enerji ve negatif basınç ile bir maddeyi yığın hale getirebilirsiniz. Egzotik maddenin negatif özellikleri bir kurt deliğinin kenarlarını dışa doğru bastırabilir, onu yeterince büyük ve kararlı hale getirebilir; bir kişinin ya da uzay gemisinin sığabileceği kadar. Ancak burada bir sorun daha var! Egzotik madde kolaylıkla elde edilen bir şey mi? Hatta bunu bırakalım teoride, biz bu maddenin neye benzediğini ve nerede bulacağımızı da bilmiyoruz. Tüm bu düşünceleri teorik olarak ele alıyoruz. Biz küçük bir kurt deliği bulduk, biraz da egzotik madde elde ettik. Sonunda biz bir uzay gemisi sığacak kadar bu tüneli genişletip kararlı hale getirdik. Yine teori ile devam edelim. Holman'a göre egzotik madde bu defa kurt deliğini tamamen kararsız hale getirebilir. Başka bir deyişle, böyle bir kurt deliğine girmek sizi hemen öldürebilir. Problemler bitmiyor... Kurt delikleri tamamen farklı iki uzay-zamana çok iyi bağlantı kurabilir, giriş noktası tamamen farklı bir çağda olabilir. Dolayısıyla bir kurt deliği ile evren tarihinde farklı bir zamanda ortaya çıkma riski de var. Hatta kurt deliklerinin tamamen farklı bir evrenle bağlantı kurabileceği üzerine bazı teoriler bile var.


Bu yılın başlarında, Almanya'da Kuka Robotics kendi masa tenisi oynayan robotları ile profesyonel masa tenisi oyuncusu Timo Boll ile karşı karşıya geleceği konusunda büyük bir yaygara koparmıştı. Ancak bu bahsi edilen maç bir reklam çıkmış ve robot masa tenisi oynayabilecek beceriye sahip değildi. Ancak şimdi Japonya'dan Omron şirketi masa tenisi oynayabilen yeni bir robot geliştirdi, her ne kadar yarı-profesyonel bir oyuncuyu yenebilecek yeterliliğe sahip olmasa da insanlarla karşılıklı atışlar yapabilecek yeteneğe sahip görünüyor. Omron'un yaklaşık 6 aydır geliştirdiği üç ayak üzerinde duran robotun kendisi 2.7 metre boya ve 600 kg ağırlığa sahiptir. Böylesine bir robotun geliştirilme amacı algılama ve kontrol teknolojisinin geliştirilmesi ve insanlar ile makinelerin optimum uyumla zenginleştirilmiş bir toplum. Bir atış yapmak için, robot topun ve insan oyuncunun konumunu takip eder ve vuruştan önce topla ilgili en iyi hız ve yörüngeyi hesaplar. Bu süreç bir saniyeden çok daha az sürer.


Ay'ın etrafında yola çıkan Çin'in Ay sondası Chang'e 5-T1 Ay'ın öteki yüzünden Ay'ı ve Dünya'yı benzersiz bir perspektifle fotoğrafladı. Bu defa Ay daha büyük ve Dünya daha küçük görünüyor. İnsansız uzay aracı olan Chang'e 5-T1 23 Ekim'de uzaya fırlatıldı ve atmosfere yeniden giriş teknolojilerini test ederek 31 Ekim'de Çin'e geri indi -yukarıdaki fotoğraf da hediyesi.. Bu Chang'e 5-T1 uzay aracı Çin'in Ay'dan ilk numune getiren 2017 yılında uzaya fırlatılacak Chang'e 5 uzay aracı misyonu için öncü oldu ve yere inmesiyle görünen o ki başarılı da oldu. Bu 2017 yılındaki proje ile böylece daha ileri analiz için ay toprağı ve taşı Dünya'ya getirilmiş olacak. Çin'in bu misyonu Ay ile ilgili ilk proje değil, daha önce Ay'a ilk gezgin robotu olan Yutu'yu göndermişti. Önce Ay'a bir gezgin robotu gönderdiler, şimdi Ay'ın civarına bir sonda gönderip Dünya'ya geri getirip getiremediklerini öğrendiler ve 2017 yılında da Ay'ın toprağına ayak basacak uzay aracını oradaki toprak-kaya parçaları gibi yüküyle Dünya'ya geri dönmesi için deneyecekler. En sonunda bir gün astronotları da göndermeyi umuyorlar.


Yukarıdaki görüntünün merkezinde toz ve gaz halkaları ile çevrelenmiş Güneş benzeri bir yıldız olan HL Tau görülmektedir. HL Tau'nun kalbini hiç duymamış olabilirsiniz ama bu görüntü bir gezegen sisteminin doğumunun ilk yüksek çözünürlüklü görüntüsü olarak astronomi yıllıklarında yerini almış olacak. Atacama Büyük Milimetre/milimetrealtı Dizisi ALMA Şili'nin kuzeyinde bir uluslararası gözlemevi olarak bu görüntünün elde edilmesinde bilim insanları tarafından kullanılmıştır. Böylece uzak bir yıldız sisteminin göksel bir ultrasonu yani HL Tau yıldızının etrafında oluşmakta olan bir gezegen sisteminin ilk oluşum evreleri başarıyla ortaya çıkarılmış oldu. Bazen HL Tauri olarak da adlandırılan HL Tau Boğa takımyıldızından 450 ışık yılı uzaklıktadır. Bu yıldız çok sayıda çalışmanın konusunu oluşturmakta ve araştırmacılar zaten yıldızın etrafındaki yörüngede en azından bir embriyonik gezegen olduğunu keşfetmişlerdi ama bunu ilk elden gözlemlemek mümkün olmamıştı. Araştırmacılar yıldızın etrafında bir toz diskinin ve diğer gezegenleri oluşturabilecek malzemelerin olduğunu biliyorlardı ve diskin manyetik alanı daha önce gözlemlenebilmişti. Fakat ALMA'nın yüksek çözünürlüklü özelliği ile gezegenlerin doğumunun bu güzel görüntüsünü elde etmiş oldular. Yukarıdaki görüntüde HL Tau halkalı diskin tam merkezinde parlıyor. Kendisini çevreleyen parlak halkalar yıldızın etrafındaki yörüngede bulunan sadece toz ve gazdır. Fakat bunlar HL Tau etrafında dönmekte, toz parçacıkları birbiri ile çarpmakta, sonra birbirine yapışıp büyük, daha büyük gövdeler haline gelmektedir. Eninde sonunda, bu gövdeler gezegenimsi yapılara bürünecek, toz ve gazdan yeterince temizlendiğinde görüntüdeki karanlık halkaların olduğu kısımda gezegenlerin ilk evrelerinin izi görülmüş olacak. Aşağıda kendi Güneş sistemimiz ile HL Tau'nın gezegen diski arasındaki kıyaslamayı görebilirsiniz. Buna göre HL Tau'nun gezegen diski çok daha büyük uzaklıklara sahip. Bilim insanları HL Tau'nun Güneş'imizden daha küçük olmasına rağmen oluşturduğu toz ve gazdan oluşan gezegen diskinin kenarının yıldızından uzaklığı Neptün ile Güneş'in arasındaki uzaklıktan üç kat daha büyüktür.


Elektronlar temel atom altı parçacıklarıdır. Bu şu anlama gelir, daha küçük bir parçacığa bölünemezler, kırılmazlar. Fakat yeni bir araştırma elektronun kuantum durumu yani elektron dalga fonksiyonunun bir çok parçaya ayrılabileceğini öne sürüyor. Kuantum mekaniği teorisi yine bazı garip etkileri ile kendini gösteriyor gibi görünüyor. Brown Üniversitesi'nden fizikçilerin yürüttüğü bu yeni araştırma ceviz kabuğundaki daha açıklayıcı olursak bir helyum kabarcığındaki kuantum mekaniğinin meselenin özünü kavrayan garipliğini ortaya koymaktadır. Brown Üniversitesi'nde fizik profesörü Humphrey Maris deneylerde sıvı helyumdaki elektron kabarcıklarını ele aldı. Bu kabarcıkların çapı 4 nanometre civarında ve bu kabarcıklar bir serbest elektron sıvı helyum boyunca hareket ettiğinde ve etrafındaki atomları ittiğinde oluşur. Fizikçiler onlarca yıldır bu kabarcıkları çalışıyor ve 1960'lı yıllarda bir sıvı helyum tankına karşı ivmelenen elektronların diğer taraf üzerindeki bir dedektöre ulaşması için aldığı süre ölçülürken çok garip bir şey olarak keşfedildiler. Şimdi bu habere konu olan deneylerde Maris bir elektronun kuantum durumu olan dalga fonksiyonunun parçalara ayrılmış bir şekilde olabileceğini ve bu parçaların da sıvı helyumun küçük kabarcıklarında tuzaklanabileceğini öne sürdü. Açık olmak gerekirse, araştırmacılar elektronun bölündüğünü elbette ki söylemiyorlar. Çünkü elektronlar bölünemez ve kırılmaz temel atom altı parçacıklardır. Fakat araştırmacıların söyledikleri şey bazı açılardan tuhaf. Kuantum mekaniğinde, parçacıklar uzayda belirgin bir konuma sahip olmazlar. Bunun yerine, bir dalga fonksiyonu gibi bir parçacığın bulunabileceği tüm mümkün yerleşimleri kapsayan bir bulunma olasılığı söz konusudur. Maris ve çalışma arkadaşları bu olasılık dağılımının birbirinden ayrı ama kuşatılmış parçalar halinde olduğunu düşünüyorlar. Maris elektronun bulunma şansını tuzakladıklarını söylüyor, ama parçalarını değil. Bunun bir piyango gibi bir şey olduğunu da ilave ediyor; piyango bileti satıldığında bir bilet satın alan herkes bir parça kağıt almış olur. Yani tüm bu insanlar bir şansı elinde tutarlar ve siz şansların her yere dağılmış olduğunu böylelikle düşünebilirsiniz. Ama sadece bir ödül var, yani bir elektron ve bu ödülün kime, nereye gideceği sonra belirlenir. Sonra yaptıkları deneyin bir elektronun bazı büyük fiziksel sistemlerle saf etkileşiminin bir ölçüm oluşturmadığına işaret ettiğini söylüyor. Burada dalga fonksiyonu iki veya daha fazla kabarcığa bölünebilir olması gariptir. Diyebilirsiniz ki, ne yani, bir dedektör bir kabarcıkta bir elektron buluyorsa, diğer kabarcıkta ne oluyor o zaman? Bu durumla ile ilgili gerçekten ilginç sorular ortaya çıkabilir. Yeni araştırma Low Temperature Physics dergisinde Study of Exotic Ions in Superfluid Helium and the Possible Fission of the Electron Wave Function başlığı ile yayınlandı. Araştırmacılar deneylerde karşılaştıklarını açıklamalarının tek yolunun dalga fonksiyonunun fizyonu olduğunu düşünüyorlar. Belirli durumlarda, araştırmacılar tahmin etmeye çalışmak durumunda kalabilirler, örneğin elektron dalga fonksiyonlarının sıvı helyumda ayrı parçalara bölündüğünü ve bu dalga fonksiyonu parçalarının da ayrı kabarcıklarda yakalandığını. Bu ayrı kabarcıklar tam dalga fonksiyonundan daha az içermektedir ve normal elektron kabarcıklarından daha küçüktürler. Böylece de daha hızlıdırlar. Tabii bunlar hep bir düşünce, deney sonuçlarına getirilen bir yorum. Bir elektron sıvı helyumun yüzeyine çarptığında, burada elektronun bulunma olasılığından bir parça sıvının içine geçecektir ve birazı da geri sekecektir. Kuantum mekaniğinde, bu olasılıklar dalga fonksiyonunun bir parçasının bariyeri geçmesi ve diğer kısmının da yansıması şeklinde ifade edilir. Belki de küçük elektron kabarcıkları yüzey boyunca geçen dalga fonksiyonunun parçalara ayrılmasıyla oluşuyordur. Kabarcığın büyüklüğü dalga fonksiyonunun nasıl geçiş yaptığına bağlıdır. Bu da küçük elektron kabarcık büyüklüklerinin sürekli dağılımının deneylerde algılanmasını açıklayabileceği düşünüyorlar. Elektron kabarcıkları hakkında daha detaylı bir yazı ile görüşmek üzere.


2040 yılına gelindiğinde, dünyanın enerji arz karışımı hemen hemen dört eşit parçaya ayrılmış durumda olacak: Petrol, gaz, kömür ve nükleer ve yenilenebilir enerji kaynaklarının dahil olduğu düşük karbon kaynakları. Uluslararası Enerji Ajansı'nın 2014 Dünya Enerji Görünüm raporuna göre böylelikle 2040 yılında bile fosil yakıtlar enerji ihtiyacımızın önemli bir miktarını karşılayan kaynaklar olarak karşımıza çıkacak. Uluslararası Enerji Ajansı'nın değerlendirmesi günümüzde sürdürülen ve gelecek için planlanan politikalar çerçevesinden yapılmış. Ayrıca ortalama sıcaklığın 2100 yılında 3.6 santigrat derece artacağı öngörülmüş. Yenilenebilir enerjinin yakın gelecekte yeni elektrik desteği sağlayan kaynak olması noktasında çok uzakta olduğu belirtiliyor. Günümüzde yenilenebilir enerjiden yaklaşık 1700 GWatt elektrik gücü sağlanırken 2040 yılında bu rakam ancak 4550 GWatt'a doğru büyüyecek. Ne var ki bu rakam fosil yakıtların küresel baskınlığının önüne geçmeye yeterli olmayacak. İşte 2012 ve 2040 yıllarına ait enerji kaynaklarının enerji üretimine olan katkılarının dağılımı. Elbette ki 2040 yılı için verilen değerler Uluslararası Enerji Ajansı'nın öngörülerini yansıtıyor. Fosil yakıtlar için kömür ve petrol kullanımında %5'lik bir azalma ve gaz kullanımında da %3'lük bir artma beklenirken yenilenebilir enerji kaynaklarında yüzde 5'lik bir artma ve nükleer enerji kullanımında %2'lik bir artış bekleniyor. Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımında bir artışın olacağı herkesin beklentisinin yönünde ama bu değerlendirmeye göre söz konusu artış istenildiği gibi olmayacak. Giderek küresel iklim değişikliği tehditi ile yaşayan dünyanın hala sera gazı emisyonlarının artışına teknolojik ilerlemeye paralel olarak izin vermesi gezegenimizin ortalama sıcaklığındaki kaçınılmaz artışı perçinleyecek gibi görünüyor. Bu artış ya da azalmaların yanında nüfusun giderek arttığı düşünüldüğünde elektriğe olan talebin giderek artacağını öngörmek yanlış olmayacağı gibi, gelecek yeni teknolojilerin nasıl bir dünya şekillendireceği de meçhul. Ne var ki rapora göre, 2040 yılında dünya elektrik talebi iki katına çıkacak. Yani bu demektir ki, günümüzdeki elektrik talebi 2040 yılı ile aynı kalsa yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik üretimindeki payı daha fazla olabilir. Ancak elektrik talebini burada zamanla değişen bir değişken olarak görmek durumundayız. İnsanlara elektrik kullanmayın diyemezsiniz, söyleseniz de uygulatamazsınız. Çok merak ediyorum, bazı sivil toplum kuruluşlarının bazı enerji üretim tesislerine karşı çıkmak yerine elektrik üretimi talebini oluşturanlara kullanmayın diye kampanyalar oluştursalardı ne değişirdi? Hiçbir şey. Çünkü sorun elektriğe, enerjiye olan ihtiyaç. Bu ihtiyaca sahip olan insanlar bu ihtiyacın karşılanmasını isteyeceklerdir. Ne var ki ne geçmişte ne de günümüzde bu ihtiyacın karşılanması kolay olmadı ve olmayacak da. Bu ihtiyacın karşılanmasının en başta oluşturduğu sorun çevreye olan yan etkileridir. Bu değişmeyecek gibi görünüyor, çünkü biz hala bu ihtiyacın karşılanmasını istiyoruz. Bu yüzden hidroelektrik santralleri ya da nükleer enerji santralleri inşa edilmeye devam edecek. Yenilenebilir enerji kaynakları ne kadar masum? Bunu da tartışması ve bilmesi gerekiyor insanların. Zehirli maddelerden yapılan güneş pillerinin kullanım ömürlerini tamamladıktan sonra birer zararlı atık olarak toprağa, yer altı suyuna karışmayacağı ne malum? Dolayısıyla bu bir kısır döngü. Elbette dünyanın önemli bir kısmı yenilenebilir enerji kaynaklarının olası yan etkilerini konuşmuyor. Çünkü fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların net bir şekilde yaşandığı bir zamandan geçiyoruz. Üstelik yenilenebilir enerji kaynaklarına olan yatırım oldukça az. 2013 yılında dünya fosil yakıtlar için yaklaşık 550 milyar dolara kadar harcama yapmış bu 2012 yılındaki değerinden 25 milyar dolar kadar düşük. 2013 yılında tüm yenilenebilir enerji kaynakları için yapılan harcama da 120 milyar dolar kadar. 4'te 1'i bile değil. Yine de dünya hem ekonomik hem de siyasi sebeplerden dolayı petrole dayalı bir enerji sektöründen kurtulmak gerektiğinin farkında. Petrole dayalı bir ekonomi sürdürülemez bir dünya oluşturdu. Yenilenebilir enerji kaynakları da sürdürülebilir bir dünya için bir ilaç gibi ortaya konulmuş durumda. Yenilenebilir enerji depolama için düşük maliyetli bataryalar ve gelgit enerjisindeki ilerlemeler gibi çok sayıda gelişmekte olan teknolojiler daha temiz enerji kaynakları ve daha yeşil bir dünya için umudumuzu sürdürmemize vesile oluyor.


Karadelikler kütleçekim dalgalarının bütün kuvveti ile ışığı yakalayan sadece ultra kütleli çökmüş yıldızlar değildir. Aynı zamanda modellenmesi çok zor olan gök cisimlerindendir. Özellikle de bir karadeliğin diğer bir karadelikle etkileşimini modellemek çok zor bir problemdir. Yeni bir çalışma ile iki karadeliğin bir diğerine çarpışmak için yakınlaşmasının nasıl görünebileceği ile ilgili ilk iyi modelleme yapıldı. Sadece iki cisim söz konusu ve bu iki karadeliğin kütlesi farklı küremsi izlenimler oluşturarak garip yollarla çevrelerindeki yıldız ışıklarını bükmektedir. Asteroitler, kuyruklu yıldızlar ve gezegenler dünyasında, çarpışmalar oldukça iyi bir şekilde klasik fizik modellerine uyarlar Newton yasaları ile hızlanma, yavaşlama, birbirini çekme gibi şeyleri tanımlamada öncü olmuştu... Böyle bir sistem Dünya'ya çarpmakta olan bir asteroidin, ya da bir kuyrukluyıldızına yaklaşmakta olan uzay aracının modellenmesi için oldukça doğru olabilir. Fakat Einstein Newton fiziğinin evrenin ultra büyük ölçek mekaniğini kaba bir yaklaşımla açıklayabildiğini göstermiştir. Karadelikler evrensel kumaş boyunca dalgalar oluşturarak uzay-zamanı bükmektedir. İki karadelik birbirine yakın olduğunda, bu karadelikler ışık hızına yakın hızlarda bir diğerine doğru sürüklendiği düşünülebilir. Böylece Aşırı Uzayzaman Benzeştirme projesinde çalışan bilim insanları Einstein'ın alan denklemlerini geliştirerek uzayzaman bozulmalarını ele alabildiler. Bu modellemede Samanyaolu Galaksisi'nin önündeki iki hayali karadelik baz alındı. Aşağıdaki animasyon ışık noktalarının göründüğünü, kaybolduğunu ve etrafında kaydığını görebilirsiniz. Aslında, yıldızlar hala sabit ama onlardan gelen ışık akışı karadelik etrafında dönüyor, bölünüyor ve bükülüyor. Oluşan dairesel kümelere de Einstein Halkaları denilmektedir.


Yine Dünya'nın kurtarılmaya ihtiyacı var. Bu Cuma günü 7 Kasım 2014'te ülkemizde de vizyona girecek olan Interstellar | Yıldızlararası sinema filmi insanlık tarihindeki belki de en önemli görevi üstlenen bir kaşif ekibinin yaşadıklarını konu ediniyor. Inception ya da Dark Knight filminden bilinen Christopher Nolan'ın yönetmenliğini yaptığı bu filmde Matthew McConaughey, Anne Hathaway gibi ünlü oyuncular da yer alıyor. Fragmandan görünen o ki, Dünya üzerinde insanlık son günlerini yaşıyor ve bir kaşif ekibi zorlu bir görevle insanlığın yıldızlar arasında bir geleceğinin olup olmadığını bulmaya çalışacak. Filmin arkasında Warnes Bros gibi dev yapımcıların yanı sıra senaryosunda teorik fizikçi Kip Thorne'un da bilimsel açıdan yardımcı olduğu belirtiliyor. 165 milyon dolarlık bütçeye sahip olan Interstellar filminin gişede büyük bir ilgi görmesi bekleniyor. ABD'nin bir kısmında henüz yeni vizyona girmesiyle IMDb'de puanı 9.4 olarak görünüyor şimdilik.


Karanlık maddenin yavaşça karanlık enerjiye dönüşebildiğine dair bir ipucu İngiltere ve İtalya'dan evren bilimcilerden oluşan bir araştırma grubu tarafından ortaya çıkarıldı. Dönüşümün etkileşme doğası bilinmezken, bu süreçten geçmiş sekiz milyar yıl boyunca evrendeki galaksilerin ve diğer büyük ölçekli yapıların büyümesinin yavaşlamasının sorumluğu olduğu söylenebilir. Eğer bu dönüşüm şu an ki oranda devam ederse, evrenin soğuk, karanlık ve boş bir yere dönüşmesi yani nihai kaderi beklenenden daha erken gelebilir. Evrenin hızlanarak genişlediği 1998 yılında keşfedilmişti ve bu keşfi yapanlar 2011 Nobel Fizik Ödülü'nün sahibi olmuşlardı. Evrenin gelişimine dair en iyi model soğuk karanlık madde boyunca bir kozmolojik sabiti içermektedir. Bu sabit evrenin genişlemesini tanımlamaktadır. Soğuk karanlık madde elektromanyetik radyasyon ile etkileşmeyen yavaş hareketli parçacıklar içermektedir ve bunlar çok uzun ömürlüdürler. Evrendeki maddenin yaklaşık %85'i bu parçacıklardan oluşur ve böylece onların kütleçekimsel kuvveti büyük ölçekli yapıların oluşumunda baskın olur. Bu model çok farklı gözlemlerle desteklenirken, bazı uyumsuzluklar son zamanlarda kendini göstermiştir. 2013 yılında Planck uzay teleskobu ile kozmik-mikrodalga-arkaplan ışıması verileri kullanılarak, bu model ile evrenin tarihi boyunca galaksiler gibi büyük ölçekli yapılardaki büyüme oranları tahmin edildi. Ancak farklı birkaç çalışma gösterdi ki bu oranlar Planck uzay teleskobundan gelen verilerin kullanıldığı modelin tahmin ettiğinden daha yavaş. Bu da şu anlama gelir, soğuk karanlık madde evrenden giderek gözden kaybolmaktadır. Roma Üniversitesi'nden Valentina Salvatelli, Najla Said ve Alessandro Melchiorri ile Portsmouth Üniversitesi'nden David Wands ve Marco Bruni bu gözlemleri birbirleri ile uzlaştırmak için yeni bir fikir ortaya attılar. Az önce bahsettiğim modeli genişleterek karanlık maddenin karanlık enerji oluşturmak için bozunduğunu öne sürdüler. Gözlemlere karşı modellerini sağlamak için, Planck uzay teleskobundan gelen verileri kullanan model ile galaksi araştırmalarındaki kızıla kayma uzay çarptıtma ölçümlerinden türetilen veriler kıyaslandı. Araştırmacılar çalışmalarını Physical Review Letters dergisinde yayınladılar. Detaylara bu makaleden ulaşabilirsiniz.


Kelebek etkisi görünüşte ilgisiz gibi görünen küçük değişimlerin büyük, karmaşık sistemleri nasıl etkileyebildiğini tanımlayan kaos teorisinde kullanılan bir terimdir. Bu terim Güney Amerika'daki bir kelebeğin kanatlarının çırpmasının Kuzey Amerika'da bulunan Texas'taki hava durumunu etkileyeceğine dair bir düşünceden ileri gelmektedir. Bu şu anlama gelir ki bir sistemin bir parçası üzerindeki en ufak etki başka bir parçasında çok daha büyük bir etkiye sahip olabilir. Diyebiliriz ki, kelebek etkisi bize şunu söyler tüm faktörler hesaba katılmadıkça hava olayları/durumu gibi büyük sistemleri izlemenin doğruluk payı oldukça az olacaktır. Böylesine karmaşık sistemlerde tahminler yapmak, öngörülerde bulunmak çok sayıda bilinmeyen değişkenin olmasından dolayı imkansız bir hal almaktadır. Kaos teorisi ve başlangıç koşullarına hassas bağlılık literatürde Henri Poincare tarafından 1890 yılında üç cisim probleminin özel bir durumunda tanımlanmıştı. Poincare bunun daha sonra yaygınlaşacak bir olgu olacağını öne sürmüştü, meteorolojide olduğu gibi. 1898 yılında, Jacques Hadamard negatif eğrili uzaylarda yörüngelerin genel diverjansını alırken bu kavramı dikkate aldı. 1908 yılında Pierre Duhem bunun olası genel önemini tartıştı. Bir kelebeğin eninde sonunda tarihi olaylara geniş kapsamlı bir dalgalanma etkisi oluşturabileceği fikri ilk olarak zaman yolculuğu hakkında Ray Bradbury tarafından 1952 yılında yazılan bir kısa hikaye olan A Sound of Thunderda görülmüştür. 1961 yılında Lorenz bir hava durumu tahmini için sayısal bilgisayar modeli kullanırken kolaylık olması amacıyla tam 0.506127 sayısının yerine 0.506 değerini girmişti. Bu yaptığı şeyin tamamen iki farklı hava durumu senaryosuna yol açtığını fark etti. İki hava durumu tahmini vardı, biri başlangıç koşullarını kapsayan tüm sürece dayalı diğeri de verilerin bir parçasına dayalı yani hali hazırda başlangıç kısmı tamamlanmış bir model ve bunlar büyük ölçüde birbirinden farklıydı. Lorenz zamanındaki çoğu bilim insanı ile birlikte bilgisayar modellerinin başlangıcı ne olursa olsun özdeş olmasını bekliyordu. Bunun yerine, ufak, öngörülemeyen değişimler iki modelde farklılığa neden olmuş oldu. 1963 yılında Lorenz bu etkiyi Deterministik Periyodik-olmayan Akış olarak tanımladığı bir teorik makale yayınladı. Makalesinde şunları söylüyordu, Arkadaşlarından gelen önerileri dinleyerek, Lorenz daha sonraki konuşmalarında ve yayınlarında daha şiirsel olan kelebek ifadesini kullandı. 1972 yılında Philip Merilees Amerikan Bilimin İlerlemesi Birliği'nin 139. toplantısında Brezilya'daki bir kelebeğin kanat çırpışları, Amerika'da bir kasırgaya sebep olabilir başlıklı bir konuşma yaparken bu konuya olan ilgi giderek artmış oldu. Aslında kanat çırpan bir kelebek sözü bu kavramla ilgili ifadelerde sabit kalmasına rağmen kelebeğin yeri, sonuçlar ve sonuçların yeri hakkında zamanla farklılıklar oluştuğu görülüyor. Kelebek etkisi kavramı kaos teorisinin ilk savunucularından biri olan matematikçi ve meteorolog olan Edward Norton Lorenz'e atfedilir. Lorenz hava durumu gibi büyük, karmaşık sistemlerin hassas bağımlılığını gösterebilecek bir matematiksel açıklama oluşturmaya başlamıştı. Hassas bağımlılık sistemin gelişiminin çok sayıda faktöre bağlı olduğu anlamına gelmektedir. Lorenz bulgularını basitleştirmek için kelebek açıklamasını ortaya attı ve günümüze değin oldukça yaygın bilinen bir kavram olageldi. Kelebeğin kanatlarının atmosferde ufak değişimler oluşturduğu fikrine dayanarak başka bir yerde bir hortumun oluşmasını engellemesi ya da hızlandırması, geciktirmesi veya yolunu değiştirmesine eninde sonunda yol açabileceği söylenir. Unutulmamalıdır ki bir kelebek doğrudan bir hortum oluşturmaz ya da o kadar güçlü değildir. Kelebek etkisi deyimiyle sık sık yanlış yorumlandığı gibi bir kelebeğin kanatlarını çırpması bir hortuma neden olmaz ya da bir fırtınaya. Kanat çırpma hareketi başlangıç koşullarının bir parçasıdır; bir dizi koşullar hortuma neden olurken diğer bazı koşullar da neden olmaz. Kanat çırpmak sistemin başlangıç koşulunda küçük bir değişimin olduğunu temsil eder ve bu büyük ölçekli değişikliklere yol açan bir olaylar zincirine neden olabilir . Kelebek kanatlarını çırpmasaydı, sistemin sonraki safhaları çok farklı olabilirdi ya da çırptığı için. Kelebek etkisi esasen bu başlangıç koşullarına olan hassas bağlılıktan dolayı hava durumlarının veya hava olayları gibi karmaşık sistemlerde doğrulukla öngörüde bulunmanın pek mümkün olmayacağını göstermektedir. İnsan davranışları da kelebek etkisi kavramı ile ilişkili olabilir. Çünkü insan davranışlarında da başlangıçtaki küçük değişiklikler öngörülemeyen insan davranışlarına sebep olabilir, evet bu mümkün olabilir. Örneğin, intihar eden bir kimsenin ölümüne neden olabilecek şeyler arasında sevgisine karşılık bulamaması olduğu sık sık gösterilir. İntihar edenler kimselerin görmediği sayısız küçük ayrıntılar üzerinde tereddüde düşebilirler ama intihar yine de tahmin edilebilirdir, sebebi ise bu ayrıntılardan biri olabilir. Kelebek etkisi deneyimlerin, karakterin ve genetik, fiziksel, duygusal faktörlerin bir kimsenin eylemlerinde çok fazla rol oynadığını öne sürer. İnsanlarla ilgili konuşurken başka bir örnek daha verebiliriz diye düşünüyorum. Dünyada yaşayan milyarlarca insanın birbiri ile iletişim kurmasını sağlayan aralarında bağlar oluşturan sosyal medya da kelebek etkisi için iyi bir örnek olabilir. Örneğin, bu yazı tamamlandıktan sonra sosyal medya üzerinden okuyucularımıza paylaşacağız. Yazının ilk paylaşılmasının ardından sosyal medyadan gelen ilk okuyucuların bu yazıyı sosyal medyada paylaşma oranları yazının kısa, orta ve uzun vadede ne kadar kişiye ulaşacağını belirleyecektir. Kelebek etkisi kavramının geliştirilmesinden bu yana, birçok çelişkili teori kaos teorisi ve kelebek etkisine karşı olarak öne sürülmüştür. Bu karşıtlık söz konusu büyük sistemlerin son derece karmaşık olmalarına karşın hala bazı düzenlere uyduğunu ve böylece kaos şeklinde tanımlanmasına gerek olmadığını iddia etmektedir . Çok sayıda faktörün olmasına karşın yine de ölçülebilir ve sonlu olduğunu önermektedir bu karşıt teoriler. Lorenz'in geliştirdiği matematiksel açıklama hava olayları düzenleri üzerine bir kelebeğin kanatlarının olası etkileri olduğunu göstermesine rağmen bunun olduğunu kanıtlayan hiçbir delil yoktur. Bir kelebeğin kanatlarının etkilerini çok küçük, lokalize bir alanda sınırlı olarak göründüğü gözlemlenmiştir . Herhangi bir büyük ölçekli etkiler geniş sistemlerde körelmiş gibi görünüyor. Küçük değişimlerin çok geniş etkiler ürettiğini söyleyen kavram aslında kaos teorisinden öncedir. Ray Bradbury gibi yazarlar zamanda geriye giden bir kişinin önemsiz gibi görünen ayrıntılarda küçük kalan değişimlerin yansımaları ile özellikle ilgilenmişlerdir. Bu kavram sayısız film ve hikayenin temelini oluşturmuştur. Bu filmlerden biri de Ashton Kutcher'in başrolde olduğu 2004 yılı ABD yapımı Kelebek Etkisi adlı filmdir.


Parçacık fiziğinde, kuark modeli hadronların kuark atom altı parçacıkları ile sınıflandırma şemasıdır. Kuarklar ve antikuarklar hadronların kuantum sayılarını belirler. Kuark modeli 1950'lerde başlayan 1960'lı yıllara kadar devam eden çok sayıda hafif hadronun keşfini başarılı bir şekilde sınıflandırmıştır. 1964 yılında bu model fizikçi Murray Gell-Mann ve George Zweig tarafından birbirlerinden bağımsız olarak öne sürülmüştür. Kuark modelinin deneysel onaylanması 1960'lı yılların sonunda gerçekleşmiştir. Bugün bu model Standart Model dahilinde güçlü ve elektrozayıf parçacık etkileşimlerinin kuantum alan teorisinin önemli bir bileşeni olmuştur. Hadronlar bölünemeyen temel atom altı parçacıklar değildir ve kuarklar ve antikuarklara bağlı olarak ele alınırlar. Tüm kuarklar bir baryon numarasına (1/3) sahiptir. Yukarı , tılsım ve üst kuarklar +2/3 elektrik yüküne sahip iken aşağı , acayip ve alt kuarklar -1/3 elektrik yüküne sahiptirler. Antikuarklar zıt kuantum sayılarına sahiptir. Kuarklar spini -1/2 olan parçacıklardır. Yani fermiyonlardandır. Her bir kuark veya antikuark Gell-Mann-Nishijima formülüne ayrı ayrı uyarlar. Bu konumuz dışındadır. Hadronlar genellikle leptonlardan daha büyük kütleye sahiptirler. Hadronlar proton ve nötronlar gibi biraz daha kütleli olan baryonlar ve biraz daha az kütleli olan pion ve kaon gibi mezonlara ayrılırlar. Mezonlar kuark-antikuark çiftlerinden oluşurlar ki böyle baryon sayıları sıfır olur. Baryonlar üç kuarktan oluştukları için baryon sayıları 1'dir. Güçlü nükleer kuvvet ile etkileşmeyen leptonların aksine hadronlar tüm dört demel kuvvet ile etkileşirler. - Baryonlar 3 kuarktan oluşur. Örneğin, - Mezonlar kuark-antikuark çiftlerinden oluşurlar. Örneğin, Kuarklar elektrik yükünün yanı sıra renk ismi verilen başka bir özelliğe de sahiptir. Elektrik yükü elektromanyetik etkileşmelerden kaynaklanırken, renk güçlü etkileşmelerden kaynaklanır. Bundan dolayı renk kuvveti güçlü yük olarak da adlandırılıyor. Kuarklar kırmızı, yeşil ve mavi olarak adlandırılan üç farklı renk durumuna sahiptirler. Bir proton ya da nötron üç farklı renkteki kuarktan oluşur. Kırmızı, yeşil ve mavi eşit miktarlarda olduğu için beyazla sonuçlanır, dolayısıyla nötronlar ve protonların bu yük açısından beyaz renkte olduğu söylenir. Gerçekte, güçlü etkileşmeler teorisine göre, sadece beyaz cisimler/parçacıklar izole olarak var olabilirler. Kuarklar gibi renkli parçacıklar bu beyaz parçacıkların sadece bileşenleri olarak var olabilirler. Bu özellik de renk hapsi olarak adlandırılır. Bir proton veya nötron oluşturmak için kuarkların hapsolduğu alan bir kristal topa benzetilebilir. Buna da genellikle çanta modeli denir. Kuarklar arasındaki kuvvet renk kuvveti olarak adlandırılır. Kuarklar baryonları yaptığı ve güçlü etkileşme baryonlar arasında oluştuğu için, renk kuvvetinin de güçlü etkileşmelerden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Ancak bir baryon içinde, renk kuvveti nükleonlar arasındaki güçlü etkileşmede görülmeyen bazı sıra dışı özelliklere sahiptir. Renk kuvveti uzaklıkla azalmaz ve renk hapsi yani kuarkların sınırlanmasından sorumludur. Renk kuvveti gluon değiş-tokuşunu içerir ve kuark-antikuark çift üretim enerjisine kuarklar ayrılmadan önce ulaşıldığında çok güçlüdür. Renk kuvvetinin başka özelliği kısa mesafelerde daha az kuvvet uyguluyor gibi görünür ve renk hapsi sınırları içinde kuarklar serbest parçacıklar gibidirler. Buna asimptotik özgürlük de denir. Görünüşe göre renk kuvveti diğer gözlemlenen kuvvetler gibi uzaklıkla azalmıyor. Bu durumda fermi (10-15 metre) başına yaklaşık 1 GeV oranında uzaklıkla arttığı söylenebilir. Ayrılma zamanı gözlemlenebilir bir ölçek üzerinde olmadığı için tek başına serbest bir kuark gözlemlenmiş değil. Üstelik buradaki enerji kuark-antikuark çiftleri için olan çift üretim enerjisinin de çok üzerindedir. Yukarı ve aşağı kuarkların kütleleri toplamı 5-6 MeV kadardır yani çift üretimi bir fermiden çok daha az uzaklıklarda oluşacaktır. Çok yüksek enerjili çarpışma deneylerinde çok sayıda kuark-antikuark çiftini yani mezonu gözlemlemeyi bekleyebilirsiniz. Bu mıknatıslara da benziyor aslında. Bir mıknatısı ikiye böldüğünüzde tek kutup kalmaz, yine N ve S kutuplarının olduğunu görürsünüz. Buna benzer bir şekilde bir protondan ya da nötrondan tek bir kuarkı elde etmek pek kolay değil. İçinden çıkarmaya çalıştığımız kuark çeşnisi hemen karşıt parçacığı ile birleşip mezonlar meydana geliyor. Bilim insanları kuark atom altı parçacıklarını izole bir şekilde gözlemlemenin yolunu aramaya devam ediyorlar.


Kuarklar ve leptonlar maddenin yapıtaşlarını oluşturmaktadır. Mevcut Standart Modelde 6 farklı çeşni kuark türü bulunmaktadır. Standart Model bize bilinen tüm mezon ve baryonları başarılı bir şekilde açıklayabiliyor hesaplananlara göre 200'ün üzerinde parçacık var. Kuarkların bir araya gelmesiyle hadronlar oluşur ve kuarklarla yapılan bilinen en kararlı olan bileşenler çekirdekte bulunan proton ve nötronlardır. Kuarkların sadece iki kuark , üç kuark kombinasyonlarını meydana getirdiği görülmektedir. Son zamanlarda beş kuarktan oluşan parçacıkların olduğu iddia edilse de bu görüşü destekleyen herhangi bir kanıt ortaya çıkarılamadı. Yukarıdaki tabloda kütle değerlerini görüyor olabilirsiniz ama bu değerler gerçekten ciddiye alınmamalıdır. Çünkü kuarkların her birinin kendi kütlesini doğrudan ölçmek onları birbirlerinden ayrı olarak yakalayamadığımız için pek mümkün olmamaktadır. Buna kuark hapsi ya da renk hapsi denildiğini duyarsınız. Bu yukarıdaki değerler elbette ki havadan gelmedi. Bu değerlerin bulunma şekli dolaylı yoldan, saçılma deneyleri ile sağlanmıştır. Yukarı ve aşağı kuarklar protonu oluşturan parçacıklardır ve kuark modelinde proton üç kuarktan oluştuğu için bu parçacıkların kütlesi protonun kütlesinin 3'te 1'i kadar olabilirler. Literatürde bu parçacıkların kütlelerine dair farklı modeller dolayısıyla farklı kütle değerleri mevcuttur. Kuarkların altı çeşnisinin her biri üç farklı renke sahip olabilir. Kuark kuvvetleri üç kuarkın sadece renksiz kombinasyonlarında çekicidir. Ayrıca kuark-antikuark çiftleri ve olası pentakuark gibi daha büyük kombinasyonlar da renksizdir. Kuarklar W bozonlarının değiş-tokuşu ile dönüşümlere uğramak zorunda kalabilirler ve bu tür dönüşümler zayıf etkileşimle hadronların bozunma doğasını ve oranını belirlemektedir. Kuark modeli 1964'te Murray Gell Mann ve George Zweig tarafından birbirlerinden bağımsız olarak ortaya atıldı. Gell Mann parçacıkların sınıflandırılmasında yaptığı çalışmalarla 1969 yılı Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Kuarklar elektrik yükü, renk yükü, spin ve kütle gibi çeşitli içkin özelliklere sahiptir. Kuarklar parçacık fiziğinin Standart Model'inde dört temel kuvvetin tümüyle de etkileşen ve ayrıca elektrik yükü temel yükün tamsayı katı olmayan tek temel tanecik ailesidir. Her kuark çeşnisi için ona karşılık gelen bir tane de antiparçacık bulunur. Antikuark denilen bu parçacık kuarktan, sadece bazı özelliklerinin aynı büyüklükte fakat ters işaretli olması ile ayrılır . Kuark ismi James Joyce'ın Finnegan's Wake isimli kitabından esinlenerek Murray Gell-Mann tarafından verilmiştir bu parçacıklara. Bu fantastik kitapta Muster Mark için üç kuark... şeklinde olan bir cümlede kuark ifadesi geçiyordu. Tüm kuarkların en hafifleridir. Yukarı kuark (+2/3)e yüküne, aşağı kuark ise (-1/3)e yüküne sahiptir. Sıradan maddenin çoğunu oluşturan proton ve nötronları meydana getirirler. 1947 yılında kozmik ışın etkileşimleri ile ilgili bir çalışma sırasında, bir çekirdek ile protonun çarpışması sonucunda oluşan ürünün süresi beklenenden daha uzun bir süre yaşam ömrüne sahip olduğu bulundu. 10-23 saniye yerine 10-10 saniye! Bu parçacık lambda parçacığı ( 0) olarak adlandırılmıştı. Yaşam ömrünün beklenenden uzun olması sebebiyle gariplik, acayip kuark olarak bu lambda parçacığını oluşturan kuarklardan biri adlandırılmış olundu. Bu lambda parçacığı bir baryondur ve bir yukarı, bir aşağı ve bir acayip kuarktan oluşur. Lambda parçacığının daha kısa bir ömre sahip olması güçlü etkileşimden dolayı bekleniyordu. Çünkü bir baryonun katıldığı güçlü etkileşimler çok kısa yaşam ömürlerine yol açar genellikle. Bu gözlenen uzun yaşam ömür ise acayipliğin korunumu adı verilen yeni bir korunum yasasına yol açmış oldu. Kuark dönüşümleri Feynmann diyagramlarının yardımıyla bu tür bozunma süreçlerinin üstesinden gelmektedir. 1974 yılında J/Psi parçacığı olarak adlandırılan bir mezon keşfedilmişti. Kütlesi 3100 MeV idi ve protonun kütlesinden üç kat daha büyüktü. Bu parçacık başka bir kuark türünün yani tılsım kuarkın ilk örneği idi. J/Psi bir tılsım-antitılsım kuark çiftinden oluşmaktadır. Standart Modelde +(2/3)e elektrik yüküne sahiptir. Bir tılsım kuarkı içeren en hafif mezon D mezonudur. Bu tılsım kuarkın zayıf etkileşimle bir bozunma yoluyla acayip kuarka dönüştüğünü gösteren ilginç örnekler sunmuştur. Bir kuark ve bir baryon bileşiminin sembolü +c şeklinde ifade edilir. Bu bileşim udc ve kütlesi 2281 MeV/c2. 1995 yılında Fermilab'ın Tevatron tesisi tarafından gözlemlendiği rapor edildi. Standart Modelde (+2/3e) elektrik yüküne sahip üçüncü kuşak bir kuarktır (171,2 GeV/c2). 1.8 TeV proton-anti proton çarpışmaları sonucunda oluşan trilyonlarca bulgunun analiz edilmesiyle çalışmalar tamamlandıktan sonra, birleştirilen verilerden üst kuark kütlesi için değerin 174.3 +/- 5.1 GeV olduğu saptandı. Renk yükü olan parçacıkların izole bir şekilde bulunamayacağı ifade eden bir fiziksel olaydır. Doğada sadece renkçe nötr parçacıklar veya mezonlar ve baryonlar sayesinde doğrudan gözlemlenebilir.Bu parçacıkları oluşturan kuarkların renk yükleri birbirini nötrleyerek sıfır renk yükünü oluştururlar. Kuarklar her zaman hadron hapislerindedirler. Bundan dolayı kuarklar asla yalnız bir şekilde bulunmazlar.Onlar sadece hadronlar dahilinde bulunabilirler. Kuark ile antikuark birbirine ne kadar yakınsa o ölçüde serbest parçacık gibi davranırlar , bunun yanı sıra aradaki mesafe arttıkça diğer kuvvetlerin aksine renk kuvveti güçlenir . N burada bakır veya platinin çekirdeğidir. Bu rezonans başka hızlandırıcılarda çalışılarak alt-antialt mezonun bağlı durumlarının detaylı incelenmesiyle sonuçlanmıştır.


Geçtiğimiz ay 19 Ekim'de Mars'ın 140 bin kilometre uzağından geçen C/2013 Siding Spring kuyrukluyıldızı gezegenin atmosferi içine birkaç ton kadar magnezyum ve demiri de dökmüş oldu. 7 Kasım'da araştırmacılar tarafından düzenlenen basın konferansında Colorado Üniversitesi'nde gezegen bilimci Nick Schneider Mars'ta o gece muhteşem bir meteor yağmurunun olduğunu söyledi. Mars'ta yaşıyor olsaydık saatte birkaç bin göktaşının geçişine tanıklık etmiş olurduk. Mars yörüngesinde bulunan tüm uzay araçları Mars gezegenini kuyrukluyıldızın en yakın geçişi sırasında deyim yerindeyse bir kalkan olarak kullandılar ve bu sırada da kuyrukluyıldızı izlemeyi başardılar. 19 Ekim'de Mars'ın yakınından geçen bu kuyrukluyıldızın ilk yakın gözlemlerini iki NASA ve bir ESA uzayaracı elde etmiş oldu. Böylece kuyrukluyıldızın çekirdeğinin temel özellikleri ve Mars atmosferine olan etkileri hakkında yeni bilgiler edinmemizi sağlamış oldular. Ayrıca Mars toprağı üzerindeki Opportunity'in gözünden kuyrukluyıldız şöyle görünmüş, diğer görüntüler için AstronomiDiyarı'ndaki şu yazıyı inceleyebilirsiniz. Kuyrukluyıldız geçişi sonrasındaki Mars atmosferi ile ilgili ölçümler sondaların toz ve buz tanelerinden oluşan kuyrukluyıldız etkisinden zarar görmüş olabileceklerini gösteriyor. Yine de MAVEN ve diğer Mars'la ilgili yörünge görevleri Mars'ın atmosferine ilişkin uzun dönem çalışmalarına devam edecekler. Kuyrukluyıldızdan gelen toz Mars'ı etkiledi ve atmosferde yüksek buharlaşmaya neden oldu. Gezegenin en üst atmosferine ve olası uzun dönem atmosfer süreçlerine bu kuyrukluyıldızdan kalan enkaz önemli geçici değişiklere neden olmuş olabilir. Haberin girişinde bahsettiğim kuyrukluyıldızdan Kızıl Gezegen'e magnezyum ve demir elementlerinin dökülme olayı NASA'nın Mars'a gönderdiği MAVEN uzay aracının Ultraviyole Spektrografi deney aleti ile kuyrukluyıldız geçişinden sonra atmosferde yüksek oranda magnezyum ve demir iyonlarından gelen şiddetli ultraviyole emisyonların gözlenmesi sayesinde ortaya çıktı. Diğer gözlemlerle ilgili bilgilere NASA'nın web sayfasından ulaşabilirsiniz.


Gezegenimiz üzerinde metallerin 70'den fazla farklı türü vardır. Bu kadar çok sayıda çeşide sahip olan metal ne anlama gelmektedir? Metalleri tanımlayan özellikler nelerdir? Metallerin özellikleri bir maddenin bir alaşım ya da metal olmayan bir elementten ziyade onu metal yapan tipik karakteristiklerini belirlenmesinde yardımcı olur. Bu özellikler bir metalden diğerini ayırt etmemizi sağlayabilir. Çünkü iki metal tam olarak aynı özelliklere sahip değildir. Fiziksel özellikler, kimyasal özellikler ve iletkenlik özellikleri bir metalin tanımlanmasında incelenen tüm alanlardır. Metalleri fiziksel özellikleri açısından ele alırsak, metaller kendi aralarında bazı ortak fiziksel özelliklere sahiptirler. Çoğu metal yumuşaktır, yani onlar teller ve film şeritleri halinde bükülebilir ve çekilebilirler. Metaller tabakalar halinde preslenebilir ya da dövülebilirler. Bir diğer ortak olan özellikleri parıldama dereceleridir. Metaller metal olmayan elementlerden daha fazla parlak ya da cilalı olma eğilimindedirler. Metallerin kimyasal özellikleri diğer elementlerle nasıl tepkimeye girdiklerine göre anlaşılır. Örneğin çoğu metal, oksitlenme olarak bilinen bir süreç ile zamanla oksijen ile etkileşirler. Oksitlenme bakırın korozyonu veya demirin paslanması ile sonuçlanır. Bazı metaller asitler ile etkileşirken, sodyum gibi bazıları da su ile kuvvetli ve şiddetli olarak etkileşir. Tüm metaller aynı kimyasal özelliklere sahip değillerdir. Bu nedenle bu özellikleri incelemek metalleri birbirlerinden ayırt etmek için bir yöntemdir. Çoğu metal yüksek iletkenliğe sahiptir. Yani metaller ısıyı ve elektriği çok iyi iletirler. Tüm metaller elbette ki aynı seviyede iletkenliğe sahip değillerdir. Biz onları iletkenliklerine göre de ayırabiliriz. Bakır ve alüminyum son derece iletken metaller iken tungsten ve çinkonun daha az iletken olduklarını söyleyebiliriz. Metallerin özelliklerini anlamak neredeyse her durumda maddelerin kullanımını belirlemede hayati önem taşımaktadır. Örneğin, dökme demir tavalar için iyi olabilir çünkü ısıyı çok iyi iletir ama bir yapı malzemesi olarak düşünülemez; kolayca kırılır. Metal teller elektrik iletiminde kullanılırlar, son derece biçimlendirilebilir oldukları için uzun bükülmüş ince teller haline getirmek kolaydır. Kolayca eriyip kaynaşan metaller sanayideki kaynak yapma işlerinde tercih edilir. Metallerin özelliklerini doğru olarak tespit etmeden bir yüzüğün aylar veya on yıl sonra mı oksitleneceğini bilmek imkansızdır.


Mıknatıslar demir gibi cisimleri çeken manyetik alanlara sahiptir ve buzdolabı kapılarından hızlı lunapark trenlerine kadar çeşitli kullanım alanları bulmuştur. Mekaniksel enerjinin elektrik enerjisine dönüştürülmesinde mıknatısların kullanıldığını söyleyebiliriz. Ayrıca oyuncaklarda bile mıknatısları görmek mümkün. Mıknatısların nasıl çalıştığını anlamak bir manyetik alanın dinamiklerini çözmekle olur. Bir mıknatısı çevreleyen uzayı göz önünde bulunduralım. Bu uzay veya alan bir manyetik kuvveti ile işgal edilir ve buna manyetik alan denir. Eğer bir mıknatıs bu alan içerisine yerleştirilirse, mıknatıs manyetik kuvvetlerin etkisiyle hareket edecektir. Bir manyetik alan ise hareketli yüklerin bir sonucu olarak oluşur. Buna iyi bir örnek olarak bir tel boyunca akan elektrik akımı gösterilebilir. Tel içinden geçen elektrik akımı elektronlar adı verilen negatif yüklü atom altı parçacıkların tel boyunca akmasıyla oluşur. Bu yük taşıyıcıları hareket ettikçe, tel etrafında bir manyetik alan oluşur. Benzer bir şekilde, bir mıknatısın manyetik alanı elektronların hareketi ile oluşur. Bir mıknatısın manyetik alanı belirli metalleri ya çeker ya da iter. Aynı şekilde diğer mıknatıslar için de bunu söyleyebiliriz. Bir mıknatıs kutup olarak ifade edilen iki uca sahiptir. Kutuplardan biri kuzey diğeri de güney olarak isimlendirilir. Birbirini çeken mıknatıslar için iki mıknatısın birbirine yakın uçlarının zıt kutuplara sahip olduğunu söyleyebiliriz. İki mıknatısın birbirine yakın uçları aynı kutup ise bu defa iki mıknatıs birbirini iter. Manyetik alan ve mıknatıslarla ilgili söyleyeceğimiz şeylerden birisi de, alan çizgileridir. Manyetik alanın kuvvet çizgileri mıknatısın kuzey kutbundan çıkıp güney kutbuna doğru gider. Bununla ilgili olarak HowStuffWorks sitesinden şu görsel manyetik alan çizgilerini tasavvur etmemizde yardımcı olabilir. Bir silindirik neodimyum mıknatısın manyetik alan çizgileri boyunca yerleşen demir dolgularını sağ kısımda görebilirsiniz. İlginç olarak, Dünya çekirdeğinde doğal bir manyetik alana sahiptir. Eğer siz bir pusulaya bakacak olursanız, bir tarafı N ile işaretlidir ve bu kısım Dünya'nın güney manyetik kutbuna doğru dönük olduğunu görürsünüz. Bu nedenle, pusulanın bu kısmı mıknatısın kuzeyi gösteren kutbu olarak adlandırılır. Ancak Dünya'nın kuzey manyetik kutbu ile coğrafik Kuzey Kutbu birbirine karıştırılmamalıdır. Coğrafik olarak Kuzey Kutbu mıknatısın kuzeyi gösteren kutbundan yüzlerce kilometre uzakta olabilir. Çoğu kişi basit buzdolabı mıknatıslarına aşina olmasına rağmen çok sayıda mıknatıs türü vardır. Bu mıknatıs türleri kalıcı, geçici ve elektromanyetik olarak sınıflandırılır. Kalıcı mıknatıslar uzun bir süre manyetik özelliklerini koruyan mıknatıslar iken geçici mıknatıslar zamanla hızlı bir şekilde manyetizma özelliklerini kaybederler. Diğer taraftan bir elektromıknatıs elektrik kullanılarak yapılır. Bu elektromıknatısın dayanıklılığı üzerinden üzerinden geçen elektrik akımına bağlı olarak değiştirilebilir. Yakın bir zamana kadar tüm mıknatıslar metal elementlerden veya alaşımlardan yapılıyordu. Farklı malzemeler ile farklı dayanıklığa sahip mıknatıslar üretilebilir. - Seramik mıknatıslar, buzdolabı mıknatıslarında ve ilköğretim fen deneylerinde kullanılanlara benzer olarak bir seramik kompozit içerisinde demir oksit içermektedir. Çoğu seramik mıknatıs ki bunlar demir mıknatıs olarak da adlandırılırlar çok güçlü değildir. - Alniko mıknatıslar alüminyum, nikel ve kobalttan yapılırlar. Seramik mıknatıslardan çok daha güçlüdürler ama nadir toprak metalleri olarak bilinen bir element sınıfı kadar güçlü değildirler. - Neodimyum mıknatıslar demir, bor ve nadir toprak elementi olan neodimyumdan oluşur. - Samaryum kobalt mıknatıslar kobalt ile nadir toprak elementi olan samaryumun birleşimi ile oluşur. Son birkaç yıl içinde bilim insanları manyetik polimerleri veya plastik mıknatısları da keşfettiler. Bunlardan bazıları esnek ve kalıplanabilirdir. Ancak bazıları çok çok düşük sıcaklıklarda sadece çalışabiliyor ve içlerinden bazıları da demir dolguları kadar çok çok hafif malzemelerdir.


En düşük sıcaklığı biliyoruz, mutlak sıfır. Yani -273.15 santigrat derecedir. Bu teorik olarak en düşük sıcaklıktır. Madem ki en düşük sıcaklık mutlak sıfır bu, en yüksek sıcaklık mutlak maksimum ne olabilir? Dartmouth Üniversitesi'nde fizikçi Stephon Alexander bizim henüz enerjinin sonsuza kadar alıp alamayacağımızı bilmediğimizi ama teorik olarak makul bir şeylerin olduğunu söylüyor. En üst sınır için en basit bir şekilde akla gelen Planck sıcaklığıdır 142 nonilion (1.42x1032) Kelvin. Parçacık fiziğinin Standart Modeli kapsamında olabilecek en yüksek sıcaklıktır. Planck sıcaklığının şiddetini 1 ve mutlak sıfırı 0 kabul ederek, Planck sıcaklığı kavramını bir birim olarak kullanılmaktadır. Bu durumda 0 C = 273.15 K = 1.9279x10-30 Planck sıcaklığına karşılık gelecektir. Planck uzunluğu ve Planck zamanı uzunluk ve zamanın olası en küçük değerlerine işaret ederken, bunların tersine Planck sıcaklığı en yüksek sıcaklık değerini tanımlar. Bu ilişkiyi biraz daha açalım. Biliyoruz ki bir cismin dalgaboyu cismin sıcaklığı ile de hesaplanabilir. Planck uzunluğu 1.616x10-26 nanometre olduğuna göre böyle bir dalga boyunda ışınım yayan bir cisim için sıcaklık yaklaşık 1.42x1032 Kelvin olacaktır. Fakat sıcaklık sadece parçacıklar etkileştiğinde ve termal dengeye ulaştığında söz konusudur. Dolayısıyla sıcaklık kavramı için bir etkileşmeye ihtiyacımız olduğu anlamına gelir. Çoğu evren bilimci evrenin tarihindeki en sıcak gerçek sıcaklığın Planck Sıcaklığından birkaç mertebede daha düşük olduğunu düşünüyor. Büyük Patlama sonrası ilk anlarda parçacıkların etkileşmesi olmadan genişleme çok hızlı bir şekilde gerçekleşiyordu ve evren aslında bir sıcaklığa sahip değildi. Uzay-zaman dalgalarının madde ile titreşmeye başlaması ve maddenin termal dengeye ulaşması evrenin 10^27 Kelvin derece gibi bir sıcaklığa sahip olmasına neden oldu. Sonra evren genişledikçe soğumaya devam etti. Sonuç olarak olası en yüksek değer teorikte Planck sıcaklığıdır: 142,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000 Kelvin veya birkaç sıfır eksik.


Çok zenginsiniz ve paranızı hiç alışılmadık şeylere harcamak istiyorsunuz. İşte bu rehber tam size göre. Özel jetiniz yerine denizaltı uçağınız ile uçmak ya da savaş tankı ile bir araba parçalamak gibi pahalı işler var bu listede. Elbette ki özel bir jete sahipsiniz ve her gün iş için kullanıyorsunuz. Ne olursa olsun. Denizaltında da uçmak gerçekten fark yapıcıdır. DeepFlight şirketi Süper Falcon adını verdiği iki kişilik denizaltı uçağı ile mercan resiflerini keşfedebilir, yunuslarla yüzebilirsiniz. Superyacht Owner dergisinin söylediğine göre bu derin suları keşfetmenin son derece konforlu bir yolu. Süper Falcon ancak 120 metre derinliğe dalış yaptığı için bu keşif sizi kesmeyebilir. Triton Submarines isimli şirket okyanusun daha derin bölgelerinde keşif yapmanızı sağlayabilecek Triton 36000/3 kişisel denizaltısını geliştirmiş. Ücreti ise 15-25 milyon dolar arasında değişiyor. Saatte 28 bin kilometre hızla hareket eden ve yerden 321 kilometre yukarıda olan Uluslararası Uzay İstasyonu'nu ziyaret etmek oldukça ilgi çekici olabilir. Üstelik Dünya ayaklarınızın altında olacak. Space Adventures isimli şirket geri dönüş bileti olan uzay mekiği yolculuklarına başladı. 20 milyon dolara gidiş-dönüş bileti alınırken eğer uzay yürüyüşü yapmak gibi bir hayaliniz varsa 15 milyon dolar daha ödemeniz gerekiyor. Uluslararası Uzay İstasyonu'nun sıkışık, dar ve eski olduğunu düşünüyor olabilirsiniz. Sizin için daha lüks konaklamaları düşünen Bigelow Aerospace şirketi bir şişme uzay yaşam alanı içinde kalmanızı sağlayarak ilk amatör astronot deneyiminizi yaşamanızı umuyor. En erken 2018 yılında şirket yörüngede uzay istasyonları ve oteller olarak işleyebilecek 110 metreküplük BA-330 modüllerini fırlatmak istiyor. Biletler şimdiden satışa çıkmış görünüyor. Biletlerin ücreti 26-37 milyon dolar arasında değişirken, iki ay boyunca özel erişim istiyorsanız 25 milyon dolar daha ödemeniz gerekiyor. ABD'de Ulusal AeroSpace Eğitim ve Araştırma Merkezi meraklıları için bir uzay okulu programına sahip. Bir uzay uçuş simülatöründe pilot eğitimi ve uzay giysisi ile uzay yürüyüşü eğitimlerine ait temel ve ileri kursları 7000 dolara alabilirsiniz. Ekim ayında Google yöneticisi Alan Eustace'in en yüksek irtifadan atlamada rekorunu kırdığını duymuşsunuzdur ve siz sonraki rekorun sahibi olabilirsiniz. World View şirketi oldukça lüks bir balon ile Dünya'nın yüzeyinden 30 kilometre yukarısına yolculuk yapmanızı sağlayabilir. Bu yükseklik gezegenimizin eğriliğini görmek için yeterli ama daha fazlasını istiyorsanız Paragon Space Development'in geliştirdiği StratEx sizi 41 kilometre yukarıya kadar çıkarabilir, hatta paraşütle atlayabilirsiniz bile ama bunun için henüz bir ücret açıklanmamış. Ancak World View ile iki saatlik yolculuk 75 bin dolar. Antarktika çevresinde 12 gün süren kutup sularına dalmak, penguen ve balinalar ile takılmak ve buzulları atlatmak 11300 dolar değerinde. Bu ekstrem işlerin arasında en ekonomik olanı Rus yapımı T-55 savaş tankını sürmek olabilir. Drive-A-Tank isimli şirket bu savaş tankı ile bir arabayı ezmenize, dakikada 600-1200 mermi ateş edebilen makineli tüfek kullanmanıza izin veriyor. Ücreti 3000 dolar.


Bu muazzam bir şey, 4.6 milyar yıl yaşında olan bir kuyrukluyıldızın üzerine ilk kez bir insan yapımı araç inmiş oldu. Yukarıda yüzeyini çok yakından gördüğümüz bu kuyrukluyıldıza ulaşmak için 6 milyar kilometreyi 10 yılda kateden Rosetta uydusu ve haliyle Philae sondası şimdi Dünya'dan yaklaşık 514 milyon kilometre uzakta. Sadece 28 dakika 28 saniyelik bir gecikme ile iletişim kurabiliyoruz. Üzerlerinde bulunan deney aletleri ile bu gezgin gökcisminin kimyasal ve yapısal özelliklerini anlamayı başarabileceğiz. Bu araştırmalar, Dünya'daki suyun kökenine, karbon moleküllerinin nereden geldiğine dair bazı teorilerin doğru ya da yanlış olup olmadığının belirlenmesine önemli katkılar sağlayacak. Bazı teoriler bu su ve karbonun Dünya'nın ilk oluşum zamanlarında gezegenimize çarpan kuyrukluyıldızlardan gelebileceği fikrini öne sürüyordu. Bunu en iyi şekilde incelemek için yapılacak şey o zamanlardan kalma bir kuyrukluyıldızının yapısını doğrudan ele alabilmekti. Şimdi orada Philae sondası elimiz kolumuz gibi. Üstelik bu gelişme sadece teorilerin doğruluğunu araştırmak için değil yeni projelerin yeni ufukların da önünü açacaktır. Düşünün ki, 1990'lı yılların ortasında başlayan bu proje 2004'te uzaya fırlatıldı ve günümüzdeki teknolojiyi kıyasladığımızda teknolojik imkanlar açısından çok daha ilerideyiz. Bu projeden edinilen tecrübeler ve bu ileri teknoloji ile insanoğlu çok daha karmaşık projelerin üstesinden gelebilir. Maliyeti de o kadar çok büyük değil. 20 yıllık bir süreçte bu projeye harcanan para Avrupa vatandaşlarından kişi başı sadece 15 Türk Lirasına denk gelen bir bütçe ile karşılanmış. 20 yıl gibi bir zamanda toplam kişi başı sadece 15 TL düşüyor. Bir hafta sonu Interstellar filmini izlemek de 15 TL. Bilim insanları olarak bizlerin siyasetçileri, ülkeyi yönetenleri ve bürokratları daha fazla sıkıştırmamız gerektiği anlamına geliyor bu. Onları projelere boğmalıyız, çoğuna hayır diyebilirler ama içlerinden muhakkak tamam demek zorunda kalacak projeler olacaktır. Türk Fizik Derneği, Türk Astronomi Derneği gibi meslek ya da sivil toplum örgütleri Türk Hava Kurumu Üniversitesi ve diğer üniversitelerle birlikte hareket ederek bir Türk Uzay Ajansı'nın kurulması için baskı yapmaları, kamuoyu oluşturmaları gerekli bence hatta birliktelikler oluşturarak teklifler geliştirmeli. Türk Uzay Ajansı gibi bilimsel çalışmaları planlayan organizasyonlar tek bir kurumun bünyesinde kalmamalı. Siyaset yapanlar, bürokratlar Türk Uzay Ajansı'ndan bahsediyor olabilirler ama bu konuları esas konuşacak insanlar bilim insanlarıdır. Kamuoyu oluşturmak için, insanları bu konuda bilinçlendirmek için hocalarımızın daha aktif olması gerekir belki de. Sonuç olarak Google'da Türk Uzay Ajansı diye arattığınızda bir akademisyenin düşüncelerinden çok bir siyasetçinin demeçlerini görüyoruz. Bu yanlış, bu eksik. Bu mesele neden önemli? ESA, NASA gibi uzay politikalarını ve projelerini yöneten ayrı bir organizasyona ihtiyaç var; bu tür projeler için. Yapılmış olan yeni Cumhurbaşkanlığı sarayının yapım masraflarından biraz daha fazla bütçeye sahip olan bu Rosetta projesi gibi projeler neden olmasın? İtibar, iş, istihdam, geleceğe daha fazla umutla bakan insanlar, kendi teknolojik gelişimine kendi katkıda bulunan bir ülke. Philae ve Rosetta'dan gelen bugüne ait yeni 67P kuyrukluyıldızı görüntülerini aşağıdaki gibi derledim. Son olarak 12 Kasım'da Philae sondasının ayrılışına ait görüntülerin birleştirilerek elde edilen hareketli animasyonu paylaşmak istiyorum,


Erwin Schrödinger 12 Ağustos 1887 yılında Viyana'da doğdu ve 1933 yılında Nobel Fizik Ödülü ile ödüllendirildi. Schrödinger en çok kuantum teorisi ile ilgili yaptığı çalışmalar sayesinde bilinmektedir. Özellikle de kuantum süperpozisyonun kusurlu yorumunu açıklamak için bir kedinin dahil olduğu düşünce deneyi fizik alanı dışında bile olsa birçok kişinin duyduğu bir deneydir. Özetle Schrödinger'in Kedisi, 1935 yılında Avusturyalı fizikçi Erwin Schrödinger tarafından ortaya atılan, kuantum fiziğiyle ilgili olan, bazen paradoks olarak ele alınan tamamen teorik bir düşünce deneyidir. Schrödinger bu deneyle atom altı sistemleri gözlemlemede ve gözlemcinin eylemiyle değişen deney sonuçlarındaki problemlere dikkat çekmek istemiştir. Kuantum mekaniğin Kopenhag Yorumu aslında fiziksel bir sistemdeki bir cismin tüm olası konfigürasyonlarında aynı anda var olabileceğini ifade eder ama gözlemci sistemin çökmesini zorlayabilir ve bu olası durumlardan sadece birinin cisim için gerçekleşmesinde payı olabilir gözlemcinin. Schrödinger bu yoruma katılmamıştır. Peki tüm bunların kedilerle ne ilgisi var? Schrödinger insanlara bir kedi, bir şişe zehir, bir Geiger sayacı, radyoaktif malzeme ve bir çekicin bir kapalı kabın içinde olduğunu hayal etmelerini istedi. Radyoaktif malzemenin bozunma olasılığı %50'dir. Eğer Geiger sayacı radyoaktif bozunma sonucu ortaya çıkan ışımayı algılarsa, çekiç zehir dolu şişeyi kıracak ve kedi ölecektir. Birisi kabı açana dek yani sistemi gözleyene kadar, kediye ne olduğunu bilmek imkansızdır. Böylece sistem tek bir konfigürasyona çökene dek kedi hem canlı hem de ölü olarak biraz süperpozisyon zombi durumunda kalacaktır. Schrödinger bir kendinin hem canlı hem de ölü olarak bulunamayacağı gerçeğine dayanarak Kopenhag yorumunun problemli olduğunu söylemektedir. Gelin çekicin şişeyi kırmasından sonraki sürecin üzerinden bir kez daha geçelim. Radyoaktif bozunma tamamen rastgele bir süreçtir ve ne zaman olacağını tahmin etmenin hiçbir yolu yoktur. Bu nedenle deneyin sonucu için iki ihtimal vardır. İlki radyoaktif maddenin bozunup sayacın çekici tetiklemesiyle şişenin kırılması sonucunda zehirlenerek ölen kedi; diğeri ise radyoaktif maddenin hiç bozunmayıp kedinin en baştaki gibi canlı kalmasıdır. Kutu açılana kadar gözlemci kedinin yaşayıp yaşamadığını bilemez ve bu nedenle gözlem yapana kadar kedi aynı anda hem canlı hem ölü olarak kabul edilmektedir. Kuantum fizikçileri bu durumu süperpozisyon durumu ile açıklıyor. Süperpozisyon durumu atom altı düzeyde oluşur. İki ayrı durumun bir parçacık için aynı anda geçerli olması halidir. Buna göre, kedimiz biz ya da bir gözlemci kutuyu açana kadar hem canlı, hem ölüdür! Kedinin hem yaşadığı hem yaşamadığı süperpozisyon durumu gözlemci kutuyu açana geçerlidir. Kutu açıldığı anda bu süperpozisyon durumu bozulur ve tek bir duruma düşer, ölü ya da canlı olduğu duruma. Gözlemci yapmış olduğu eylemle gözlenenin durumunu etkiler. Bizim kutuyu açarak kedinin kaderini belirlediğimiz gibi. Sonuç olarak Schrödinger bunun saçma olduğu konusunda ısrar etti. Kuantum süperpozisyon kediler gibi büyük cisimler ile çalışmaz. Bu da yukarıdaki neden bunların kedilerle ilgisi var sorusunun cevabıdır, çünkü yanlışlamak istiyordu. Bir organizmanın aynı anda canlı ve ölü olması imkansızdır. Böylece Schrödinger Kopenhag yorumunun kusurlu olduğunu gerekçeli olarak göstermiş oldu. Gerçekte olan, modern deneylerin göstermiş olduğu gibi kuantum süperpozisyonun elektronlar gibi çok küçük şeyler için çalıştığını ve daha büyük nesneler için farklılığın kabul edilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Schrödinger'in kuşları için ne söyleyebiliriz? İlgili yazımızı okumak için, tıklayın.


Yeni bir araştırma ile bir arabanın iç yüzeyleri sürücüye kuş bakışı görünümü vererek birer pencereymiş gibi şeffaf olabilir. Arabanız ile yaptığınız yolculukta, arabanın altı, üstü ya da sağ ve sol hatta ön ile arka taraflarını görerek, kendinizi sadece yolda yürüyormuş gibi hissederek arabanızı kullanmak ister miydiniz? Arabanızın kapıları, pencere çerçeveleri, tavan ve zemini aslında kör noktaları oluşturmaktadır. Yeni bir araştırma ile bu kör noktalardan kurtulup sürücü koltuğunda adeta bir kuş gibi özgür ve sizi çevreleyen ortamın tam farkında olabilirsiniz. Aşağıdaki videoda bu teknolojinin şimdiki halinin nasıl çalıştığı anlatılıyor ve yaşanan olası kazaların olmasını önlemede nasıl başarılı olacağına dair fikir veriyor. Camdan yapılmış bir araba eğer cam yapısal olarak çelikten daha iyi olsaydı otomobil üreticileri için ilgi çekici olabilirdi. Metal aksamlar ve kapılar sürücünün görüşünü engellemekte. Bu engelleri aşmak amacıyla Japon araştırmacılar aracın etrafında kameralar kullanarak az önce bahsettiğim kör noktaların dışını sürücünün görmesine olanak tanımışlar. Yapmaya çalıştıkları iş basit gibi görünse de çeşitli faktörleri göz önünde bulundurmaları gerekiyor. Örneğin ekran seçimleri önemliydi, kendinden aydınlatmalı bir ekran ya da bir projektörden ışığın yansıtılması gibi iki seçenek vardı. Arkadan aydınlatmalı LCD, LED veya organik LED'leri kullanılabilinirdi. Bu ekranlar koltuklara, kapılara ve diğer iç bileşenlere monte edilebilir. Ancak bu ekranların çeşitli şekillere sığacak şekilde düzenlenmesi oldukça zor ve koltuklar da kumaş ile kaplı olmasından dolayı bir ekran için koyulacak en son yer olurdu. Bu nedenle araştırmacılar aracın iç kısmında videoda olduğu gibi bir projektör sistemi kullanmayı seçmişler. Ancak projektör sistemi de tek başına yeterli değil. Görüntülerin daha net olması gerekiyor, bu nedenle araştırmacıların geliştirdiği retroreflektif projeksiyon teknolojisinde çok parlak yansıma üreten 50 mikrometrelik bir cam kürecik kaplı bir ekran kullandılar. Dahası, sistem her bir göz için bir projektör kullanıyor, yani tek bir ekran ile stereoskopik bir etki oluşturulmuş. Herhangi bir üç boyutlu gözlüğe benzer bir araca böylelikle gerek de kalmamış. Sistem nasıl çalışıyor? Projektör sürücünün önündeki yarım bir aynaya doğru giden bir ışın demeti gönderir. Işın demetinin bir kısmı demetin çoğunu yarım aynaya ve sürücünün gözlerine doğru yansıtan özel ekranı aydınlatmak üzere gider. Yansıtma retroreflektif kaplamayı oluşturan küçük cam küreciklerin çok verimli çalışmasından dolayı parlaktır. Ayrıca bu yansıtma projeksiyon ekseni boyunca olduğu için karmaşık bir biçim ekran önüne geçtiğinde bile görüntüde herhangi bir bozulma olmuyor. Bunu videoda denediklerini görebilirsiniz. Araştırmacılar bu sistemin ayrıca bir tür optik kamuflaj olarak da askeri alanlarda işe yarayabileceğini düşünüyorlar. Japon araştırmacıların bu sistemi detaylıca anlattıkları makaleye kaynak kısmındaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.


Hazırlıklar tamamlanmak üzere. Tarihi ana az bir süre kaldı. Tam 10 yıldır süren yolculuğunun sonunda Rosetta uydusu 67P/Churyumov-Gerasimenko isimli kuyrukluyıldızın tam da üzerine inmek üzere. Bu daha önce hiç yaşanmamış bir olay, bilim kurgu filmlerinde bir aksiyon macerası olarak görebileceğimiz bu görev 12 Kasım Çarşamba günü başarılmak üzere. Avrupa Uzay Ajansı ESA 11 Kasım 2014'te bu tarih iniş öncesi kritik sistemlerin son kontrollerinin yapıldığını açıkladı. Uçuş yöneticileri Rosetta'nın taşıdığı Philae isimli sondasının derin uzaydaki bu kuyrukluyıldız üzerine yörünge aracından iniş yapmadan önce dört kontrolünden ilkinin tamam olduğunu belirttiler. Buna binaen ayrıca Almanya'daki misyon kontrol merkezinden ESA sözcüsü Uydunun mükemmel bir yörüngede olduğunu söyledi. Diğer üç iniş izni/kontrol için değerlendirmelerin önümüzdeki saatlerde devam edeceği belirtiliyor. Philae sondası 100 kiloluk bir bilim laboratuvarıdır. Bu laboratuvar 10 yıl önceki teknolojik imkanlarla oluşturulmuş ve 10 yıl sonra hareket etmekte olan bir kuyrukluyıldızın üzerine iniş yapmak üzere. Dünya'dan şimdi yarım milyar kilometreden daha fazla uzakta olan 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyrukluyıldızı Güneş'e doğru hızla yaklaşmakta. Philae sondasının tasarımlanma amacı Rosetta ana gemisinden ayrılarak bu kuyrukluyıldıza iniş yapmak. Astrofizikçiler Philae sondasının tehlikeli iniş misyonundan hayatta kalarak kuyrukluyıldız üzerindeki buz ve tozu analiz etmesi için elindeki 10 deney aleti kitini kullanmasını umuyorlar. Böylelikle Güneş Sistemi'ni oluşturan 4.6 milyar yıl önceki zamanından kalan bu malzemeler Güneş Sistemi'nin kökenine dair yeni anlayışlar sunabilir. Örneğin, Dünya üzerindeki yaşamın yapıtaşları olan karbon moleküllerini ve okyanuslardaki suyu Dünya emekleme döneminde iken kuyrukluyıldızların getirdiği ile ilgili bir teoriyi onaylayabilir ya da yanlışlayabilir. İnişin nasıl gerçekleşeceğine dair ESA'nın hazırladığı videoyu izleyebilirsiniz. http://new.livestream.com/esa/cometlanding Veya web sitemizden güncellemeleri takip edebilirsiniz . Diğer detaylara da şu yazıdan ulaşabilirsiniz. Saat 11:00 Philae sondası başarıyla Rosetta uydusundan ayrıldı ve şimdi Güneş'e doğru yaklaşan 67P kuyrukluyıldızı üzerine serbest düşüşte. Saat 18:05 Philae sondası kuyrukluyıldızla ilk temas gerçekleşti!


Uzayın sıcaklığı hesaplanırken uzayın değişen karakterini de hesaba katmak gerektiğini anlamak önemlidir. Dış uzay genellikle evreninin neredeyse tamamen boş olduğu bir parçası olarak düşünülür. Dünya'nın bakış açısından dış uzayın yaklaşık olarak deniz seviyesinden 100 kilometre yukarıda başladığını söyleyebiliriz. Gezegenler, yıldız sistemleri ve galaksiler arasındaki boşlukta yani uzaydaki sıcaklık genellikle 2.725 Kelvin ya da -270.4 C olarak kabul edilir. Bu sıcaklık değeri mutlak sıcaklığın bir miktar üzerindedir. Mutlak sıcaklık tüm maddeler için mümkün olan en soğuk sıcaklıktır ki, değeri de -273.15 C'dir. Bilim insanları uzayın sıcaklığı olarak 2.275 Kelvin hakkında konuştuğunda, aslında bir ortalama sıcaklıktan bahsederler. Bu Büyük Patlama'dan bu yana kalan enerjiyi tarif eden kozmik arkaplan ışınımı ile ilgilidir. Dünya'ya yaklaşıldıkça bu dış uzayın derinliklerinden kaldı ki Dünya'ya yakın dediğim Plüton'un yörüngesine yakın kısımlarda sıcaklığın yaklaşık 35 veya 40 Kelvin'e kadar arttığı tahmin edilmektedir. Elbette ki Güneş'in bu sıcaklık artışında payı vardır. Ama bu hala çok soğuktur ama derin uzaydaki herhangi bir yerden, yıldız ışığının olmadığı herhangi bir yerden çok daha iyidir. Uzayın sıcaklığının ölçülmesi bir termometre kullanmaktan çok daha fazla karmaşıktır. Çünkü ısı bir cisimden diğerine verimli olarak paylaşıldığında sıcaklık anlamlı bir değer olmaktadır. Uzayda, parçacıkların sıcaklığı çok yüksek iken yoğunlukları çok düşüktür. Bu da ısı transfer durumlarının çok düşük olduğu anlamına gelir. Parçacıklar milyon Kelvin sıcaklık aralığında olabilir ama bir diğer parçacıkla çarpışmaları çok ender gerçekleşir. Sıcaklığın asıl olgusu veya ısı değişimi söz konusu olmaz. Uzayın sıcaklığı böylece moleküllerin yoğunluğu ve hareketi ile ilgilidir. Çünkü sıcaklık moleküllerin bir diğeri ile çarpışarak enerji kaybı ya da kazancına göre belirlenir. Bu meseleden dolayı sıcaklık evrendeki her cismin kendi sıcaklığına göre ışınım yaydığını söyleyen Planck yasası kullanılarak belirlenmelidir. Uzaydan yayılan ışınıma bakarak ve bu yasayı kullanarak, bilim insanları uzayın sıcaklığının yaklaşık 2.725 Kelvin olduğunu buldular. Uzayın farklı kısımları aslında farklı sıcaklıklara sahiptir ve Dünya'nın yer aldığı Samanyolu Galaksisi diğer bir çok alandan biraz daha sıcaktır. Evrenin yaklaşık %95-96'sı karanlık madde ve karanlık enerjiden oluşmaktadır. Dış uzayın bu kısımları ise tamamen bir muamma, şimdilik.


Yapay uydular uzayda yörüngeye fırlatılan insan yapımı yapılardır. 1960'lı yıllardan beri, hem askeri hem de sivil amaçlı 26 binden fazla uydu yörüngelere yerleştirilmiştir. Gökyüzünden birçok farklı türde uydu vardır ve bunlar iletimden veri toplamaya kadar çeşitli kullanım alanlarına sahiptirler. Şu an yörüngede 3000 ila 3600 arasında uydunun bulunduğu düşünülüyor. Farklı kaynaklardan farklı değerler bulabilirsiniz. Yazımızın geri kalanında Dünya yörüngesini çöplüğe dönüştürecek kadar çok sayıda olan bu yapay uydular hakkında kısa bilgiler vermeye çalışacağım. Sputnik I 1957 yılında uzaya fırlatıldığında ilk uydu olmuştu ve küçük bir radyo vericisi taşıyordu. Bu ilk haberleşme uydusu olmuştur. Bu tür uydular ilk yıllarda uzak mesafelerde telefon iletimi için kullanılıyordu, sonraları TV sinyallerini taşımak için kullanılmaya adapte edilmiştir. Elbette ki askeri amaçlar için kullanımı da söz konusudur. Haberleşme için kullanılan uydular genellikle yere sabit bir yörüngeyi kullanırlar. Bu da şu anlama gelir, bu uydular Dünya'nın dönüşünün etkisi ile günde bir kere ekvatorun etrafında dönerler. Astronomik uydular veya uzay gözlemevleri dış uzaydan veri toplama amaçlı kullanılır. Bunlardan en önemlisi Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi NASA'nın Avrupa Uzay Ajansı ESA ile işbirliği ile göndeirlen Hubble Teleskobu'dur. Hubble Uzay Teleskobu bizden çok uzakta olan nebula ve gezegenleri içeren derin uzay cisimlerinin en iyi görüntülerini elde etme ile sorumludur. Hubble 12 milyar ışık yılı uzaklığındaki galaksileri görerek en uzak cisimleri görüntülemeyi başarmıştır. Bu uzaklıktaki gözlemler Hubble Ultra Derin Alan olarak adlandırılmaktadır. Televizyonda veya bir gazeteden aldığınız bir hava durumu bilgisi meteoroloji uydularından elde edilmektedir. Uydularından en yaygın türlerinden biri olan meteoroloji uyduları Dünya'nın iklimini ve hava sistemlerinin yukarıdan izlenmesini sağlamaktadır. Bu uyduların denetleyicileri yerdedir. Meteoroloji uyduları ayrıca Antartika kıtası üzerindeki ozon tabakası deliği gibi çevre koşulları hakkında bilgi almamızı da sağlamaktadır. Bu uyduların çoğu ya bir yere sabit yörünge yolu ya da kuzey-güney kutup yörüngesi yoluyla hava durumunu izlemektedir. Uyduların en esaslı olanları ise casus veya keşif uydularıdır. Askeri operasyonlar için işe yarayan bu uydular istihbarat toplama amaçlı olarak kullanılır ve sıklıkla haklarında kurgu ve komplo teorileri oluşturulur. Aslında, casus uydular düşman veya tehditkar ülkelerin anlık olarak askeri konumları hakkında bilgi sağlayan ve bu nedenle önleyici özelliği ile en kullanışlı askeri araçlardan biridir. Bu tür uydular dünya üzerindeki nükleer malzemelerin üretilmesinin takip edilmesinde kullanılmaktadır. Uluslararası kamuoyunun eğer bir ülke nükleer silah üretmeye başlarsa erken bir şekilde uyarılmasına olanak tanıyabilir. Örneğin Kuzey Kore ve İran sıklıkla bu uydular yoluyla takip edilmektedir. Uydular faydalı araçlar olabilir ama tehlikeli yanları da var. Eleştirmenler casus uydularının ve Dünya gözlem kapasiteleriyle diğer uyduların gizliliğin ihlal edilmesine yol açtığını savunuyorlar. Buna ilaveten, uzay silahlarının bu uydu teknolojisinin gelişiminden sonraki evre olduğuna dair endişeye de sahipler. Böylece uzayın başka bir savaş alanı olmasından korkuyorlar. En azından günümüzde, uydular bilgi toplama amaçlı bir araç olarak gelişimini sürdürüyor ve modern yaşamımızın ve bilgi teknolojisinin çok ama çok önemli bir parçasıdır. Sputnik'in fırlatılmasından yarım yüzyıl kadar bir zaman geçti ve geçen süre ile yaşadıklarımıza bakarak gelecekte uyduların kullanılabileceği yeni yollar olacağını tahmin edebiliriz.


Yıldız Teknik Üniversitesi Makine Teknolojileri Kulübü tarafından YTÜ Rektörlüğü, Makine Fakültesi Dekanlığı İklimlendirme Anabilim Dalı, ISKAV ve ISKID desteğiyle her yıl ortaklaşa düzenlediğimiz ve büyüyerek devam eden etkinliğimiz Enerji Verimliliği Paneli bu yılda enerji verimliliği alanındaki güncel konuları konu edinerek 25 Kasım 2014 de Yıldız Teknik Üniversitesi Yıldız Kampüsü Oditoryum ve Sergi Salonunda gerçekleştirilecektir. YTÜ Makine Fakültesi Dekanlığı ve ilgili kurum kuruluşlar tarafından ortaklaşa hazırlanan İklimlendirme Dalı müfredatı; sektörün AR-GE mühendisi ihtiyacını karşılamaya odaklı ve üniversite sanayi işbirliğini güçlendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sektör firmaları her yıl İklimlendirme Dalı'nı seçen 30 öğrenciye burs, uzun dönem staj , sürekli teknik gezi ve eğitim, eğitim sürecinde sektörde çalışma imkanı gibi birçok avantaj sunmaktadır . Etkinliğin temel amacı; Türkiye'de sektörün önde gelen şirketlerini Yıldız Teknik Üniversitesi öğrencileri ile buluşturup sektördeki enerji verimliliği çalışmalarından öğrencilerimizin haberdar olması ve geleceğe dair planlar hakkında bilgi edinebilmesi ve üniversitemizin sektörle olan işbirliğinin arttırılmasıdır. Sergi alanında etkinlik boyunca ısıtma, soğutma, havalandırma tesisat ve yalıtım sanayii ürünlerinin sergisi ile öğrencilerle buluşacağı bir fuaye alanı oluşturulacaktır. Bu sergi ile öğrencilerimizin sektörde yapılan çalışmalar hakkında bilgisinin arttırılması, sektörün ne derecede gelişmiş olduğunu görmesi ve gelecekte çalışabileceği bu alan hakkında ilgisinin arttırılması hedeflenmektedir. Bu sayede sektör ile üniversitemiz arasında kurulmuş olan güçlü bağların daha da güçlenmesini ve yapılacak daha iyi çalışmalara zemin hazırlanmasını hedefliyoruz. Etkinlik ile ilgili detaylı bilgiyi www.ytumaktek.org adresinden alabilirsiniz.


NASA'nın New Horizons uzay aracının Plüton cüce gezegenine 14 Temmuz 2015 tarihinde varması bekleniyor ve tam olarak hedefe varmadan önce 6 ay kala bu hazır olmak için son kez uyandı. Görev kontrolörleri 6 Aralık'ta uzay aracının uyandığını ve çalışmaya hazır olduğunu doğruladılar. Şu an Dünya'dan 4.6 milyar kilometre kadar uzakta olan New Horizons 9 yıllık yolculuğu boyunca elektroniği kapalı durumdaydı, kış uykusundaydı diyebiliriz. Artık Plüton hakkında bilgiler toplamak için uyanık olmak zorunda. Daha önce birkaç kez test edilmek için bu uzay aracı uyandırılmış olsa da artık misyonu tamamlana kadar aktif kalacak. Önümüzdeki birkaç haftada, mühendisler uzay aracının sistemlerini kontrol edecek ve 15 Ocak 2015 tarihinde bilimsel gözlemlerine başlaması için hazırlayacaklar. New Horizons uzay aracının yolculuğu tam olarak 19 Ocak 2006 yılında başladı. 2007 yılının Şubat ayında Plüton'a doğru ulaşabilmek için Jüpiter'in kütleçekiminden yardım alan New Horizons Mart 2007'den bu yana gezegenler arasında yol alıyor ve Temmuz 2015'te nihayet bu uzun yolculuk sona erecek. Plüton'a vardıktan sonra Plüton ve Plüton'un uydusu Charon'u gözlemleyecek. Eğer her şey planlandığı gibi giderse 2016-2020 yılları arasında Kuiper Kuşağı'nda bilimsel gözlemlere devam edecek. Doğrusu, bir gezegen keşfi yapmak tarihi bir çabadır ve NASA gibi bu alanda önemli çalışmalar yapmış bir kurumun önemli bir odak noktası olduğunu söyleyebiliriz. Plüton ve onun uydusu Charon Güneş Sistemimizin en uzak noktasında bulunmaktadır, tam olarak sistemimizin bu ücra köşesindeki bu gök cisimlerinin nasıl özelliklere sahip olduğunu daha iyi olduğunu anlamak için biraz daha yakından bakmamız gerekiyordu. İşte New Horizons bu amaca yönelik tasarlandı ve Güneş Sistemimizin son gezegenini ziyaret eden ilk uzay aracı olma yolunda ilerliyor. Bu keşif gerçekleştiğinde, misyon daha da genişleyecek ve artık Güneş Sistemi'nin sınırına Kuiper Kuşağı'nda yer alan gök cisimleri ile karşılaşacak. Oralarda neler olduğunu bizim için gözlemleyecek. Peki, New Horizons neler yapacak? İlk önce Plüton ve Charon'un yüzey bileşimi haritasını oluşturacak. Bu konuda en az bilgiye sahip olduğumuz bir gezegen, Plüton evet, cüce gezegen. Yine Plüton ve Charon'un jeolojisi ve morfolojisini karakterize etmeye çalışacak. Plüton'un atmosferi incelenecek. Charon etrafında bir atmosfer var mı yok mu belki de netleştirmiş olacak. Bu iki gök cisminin yüzey sıcaklıklarını öğreneceğiz. Plüton civarında başka uydular olabilir ya da bizim görmediğimiz Satürn'deki halkalara benzer halkalar da belki de var olabilir. Nihayet en sonunda, Kuiper Kuşağı'nda birçok gök cismi ile karşılacak, onları tanımlamamızda bize yardımcı olacak.