Ancak Hill o an, uzay mekiği Discovery'nin Uluslararası Uzay İstasyonu'na yaptığı Mart 2001 tarihli seferi esnasında yalnızca eldeki gerçeklere odaklanmıştı. Mekik UUİ'ye kenetlendiği zaman, bir uçuş denetmeni mekiğin iki soğutma devresinden birinin çalışmayı durduğunu işaret etti; bunun sebebi muhtemelen sistemin içinde buzlanma oluşmasıydı. Eğer buz kırılırsa, sonunda soğutma sistemine zarar verebilir ve Discovery'nin bilgisayarları yanabilirdi. Bu durumda mürettebat ve görev kontrol, yaklaşık bir buçuk saat içinde ya can kaybını göze alıp yörüngeden acil şekilde çıkmaya başlayacak, ya da bozuk bir mekikle uzay istasyonunda mahsur kalacaktı. Hill, Görev Kontrol Odası Başkanlığından Toplantı Odasına: Takım Performansını Ortaya Çıkarma Rehberi kitabının yazarı. Kendisi ayrıca 24 farklı uzay mekiği ve UUİ görevinde uçuş müdürü olarak çalışmış ve 2003 Columbia felaketinin soruşturulmasına önderlik etmiş. NASA'nın uçuş denetmenlerinin, kriz esnasında stresle başa çıkmak için belirli taktikleri ve düşünce süreçlerini kullandığını söylüyor. Bu taktikler, 2001 yılındaki olayda işe yaramış. Görev kontrol, hem uzay istasyonundaki mürettebatı hem de mekikteki mürettebatı durumdan haberdar etmiş ve mekikteki mürettebat soğutma devresindeki sorunu çözmek için çalışmaya başlamış. Mühendislik destek takımı, sorunu belirlemeyi başaramamış. Görev kontrol sessizliğe gömülürken, Hill ve takımı verileri izlemiş. Veriler üzerinde ayrıntılı şekilde çalışırken, birbiriyle konuşurken, sözlü döngüdeki uçuş müdürüyle konuşurken ve kararlar verirken herkes dikkatini daha fazla toplamaya ve daha sakin hale gelmeye eğilimli oluyor diyor. Mürettebat, iki soğutma devresini de çalışmaları gereken sıcaklıktan daha yüksekte çalıştırarak sorunu düzeltmiş. Discovery sonunda görevini tamamlamış ve güvenli şekilde iniş yapmış. Soğutma sistemleri yeniden incelendiğinde, devrelerde aşırı miktarda nem olduğu doğrulanmış. Hepsi bittikten sonra, uzay istasyonu program müdürü içeri girmiş ve görev kontrol takımına saygılarını sunmuş. Uçuş denetmenleri, muhtemel olarak felaketsel durumlarla, kısmen bu yoğun odaklanma ile başa çıkabiliyorlar. Hill, saçlarımız tutuşurken koridorda koşturmak yerine, takımın bir dizi soruya odaklandığını söylüyor. - Elimizdeki durum hakkında tüm bildiklerimiz şeyler neler? - Veriler, elimizdeki durum hakkında aslında ne söylüyor? - Bu durumun sonucunda meydana gelebilecek en kötü şey ne? - Takım, kesin olarak bildiği yeterli bilgiye sahip mi; ve nasıl daha fazla bilgi alabilir? - Görevde ilerleme kaydetmeye devam etmek veya herkesi güvende tutmak için hangi acil adımlar atılabilir? Hill, geçmişteki taktiklerin veya sonuçların, yeni bir kriz hakkındaki fikirlerinizi etkilemesine izin vermemenin önemli olduğunu söylüyor; bu ister insanları uzaya uçurmak olsun, ister kendi işinizi kurmak olsun. Discovery'nin soğutma devreleriyle ilgili kriz esnasındaki tehlike geçtiği zaman, Hill tam da bunu yapmıştı. Eğitim gördüğünüz ve ortama alıştığınız zaman, görev kontroldeki o pis acil durumlarla baş etmek o kadar zor değil diyor.


Şu meşhur, helikoptere uçağa benzeyen hiyeroglifler, eski uygarlıklar teknolojide çok ileriydi savına delil olarak ortaya sürülen en bilindik iddialardan biri. Not: Bu aslında 2012 yılında yazıp sosyal medyada yayınladığım bir yazı. Bir şekilde gözümden kaçmış veya zamanında bu siteyi oluştururken fazlasıyla kişisel görüşlerimi yansıttığı için eklememiş olabilirim, hatırlamıyorum. Ancak, yıllar sonra karşıma çıkınca yayınlamayı istedim. Mısır yazıtlarında bilimsel konulardan hiç söz edilmemesi, helikopter, uçak veya uzaylı söylentilerini havada bırakıyor malesef. Bunun yanında, uçan araçlar yapabilen bu insanlardan günümüze tek bir uçak, araba veya ne bileyim bilgisayar bile kalmamış olması ayrı bir enteresanlık. Antik Mısır yazıtlarını okuduğumuzda, herhangi bir teknik konuda söyledikleri hiçbir şey olmadığını görüyoruz. Bugün elimizde piramit ve mezar duvarlarına, tabletlere, oraya buraya yazılmış birkaç tır dolusu Mısır yazıtı var. Bu yazıtların tümü firavunların ve ailesinin hayatı, zaferleri, yenilgileri, devlet yönetimi, halkın sosyal yaşamı ve gelir gider dengesi üzerine yazılmış şeyler. Arada güzel hoş edebi hikayeler de var üstelik. Hiç olmadı, bari bir ofis sandalyesi kalsaydı. Oysa, günümüzün sıradan helikopterlerinden biri, parçalanmış halde olsa bile en az 50 bin yıl ne olduğu anlaşılacak biçimde gelecek nesillere kalabilir. Plastik bir ofis sandalyesi ise uygun şartlarda milyon yılları devirir, bana mısın demez. Bugün, bizim komplo teorisyenlerince küçümsenen teknolojimize ait artıkların ve izlerin yok olabilmesi için on binlerce yıl geçmesi dahi yeterli değil. plastik kaplarımız ve plastikten imal ettiğimiz eşyalarımız neredeyse yüz binlerce yıl boyunca bozulmadan kalacaklar. Eğer toprağa gömsem, 500 bin yıl sonraki nesiller, arkeolojik kazılarda benim şu anda bunları yazdığım alüminyum iMac'i neredeyse şekli hiç bozulmamış olarak bulacaklar. Sıradan bir buldozerin bile toprak altında onbinlerce yıl tek parça halinde kalabildiğini biliyor muydunuz? bu buldozerin bazı hatırı sayılır büyüklükte parçaları ise milyonlarca yıl ilk günkü görünümü bozulmadan kalabiliyor. Sahi, şuradan bana püfür püfür hava üfleyen klimayı gömsem, plastik aksamı en az 1 milyon yıl aynen kalır, hatta üzerindeki Bosh yazısı bile okunur. Ama bize eskilerden kala kala üzerinde ekmeği yiyeceksiniz suyu da içeceksiniz yazan taş tablet kalmış.


Eta Carinae , Samanyolu'ndaki en parlak ve büyük kütleli yıldızlardan biri. Bizden 7.500 ışık yılı kadar uzakta yer alan bu yıldız, Güneş'ten en az 150 kat daha fazla kütleye(1) sahip. Üstteki Hubble Uzay Teleskobu tarafından alınan fotoğrafta, yıldızın çevresine saçtığı kendi dış katmanlarından oluşan bulutsu ve sağ üst tarafta bulutsunun ortasında gizlenen yıldızın kızılötesi ışıkta(4) alınan görüntüsü görünüyor. Yıldız, hem sadece Dünya'nın güney yarımküresinden gözlemlenebildiği, hem de 5-6 yüzyıl öncesine kadar görünemediği için, diğer parlak yıldızların aksine Yunan, Çin, Arap veya Roma gibi milletlerin mitolojik öykülerine uygun isimlendirmeye sahip değil. Eta Carinae benzeri parlak süper dev yıldızlar, sıklıkla basında ve sosyal medyada en büyük yıldız adı altında yer verilen Canis Majoris veya Betelgeuse gibi -kırmızı dev- yıldızlarla(2) karıştırılır. Evet, bu yıldızlar boyut olarak gerçekten dev sıfatını hak ederler fakat, kütle açısından Eta Carinae gibi yıldızlarla kıyaslanamayacak kadar hafiftirler. Yüzey sıcaklığı 40.000 santigrat dereceyi(3) bulan Eta Carinae'nin, parlaklık olarak Samanyolu'nda pek fazla rakibi yok. Ancak, Güneş'in yaklaşık 5 milyon katı parlaklığa sahip olmasına karşın, kendi püskürttüğü gaz bulutları tarafından çevrelendiği için, heybetini bizlere pek gösteremiyor ve olduğundan çok daha soluk görünüyor. Dev yıldızlar pek dengeli sayılmazlar. Doğduğundan bugüne kadar kendini oluşturan 30 Güneş kütlesi kadar maddeyi çevreye saçıp kaybettiği hesaplanan Eta Carinae de, tipik bir dev yıldız olarak dengesiz doğalarının bilinen örneklerini bize sergilemekten çekinmiyor. Geçmiş yıllarda astronomlar bu yıldızın ani parlaklık değişimleri sergilediğine şahit oldular. 1667 yılında Edmond Halley bu yıldızı gözlemlediğinde, gökyüzündeki en parlak dördüncü yıldız olduğunu belirtmişti. Ancak daha sonra yıldızın parlaklığı giderek azaldı. 1827 yılında ise yeniden o kadar parlak hale geldi ki, Sirius'tan sonra gökyüzündeki en parlak ikinci yıldız oldu. Sonrasında parlaklığı giderek azaldı ve 1920'li yıllardan itibaren artık gözle görülemeyecek kadar soluklaştı. Son olarak ise 2005-2007 yılları arasında 5 kadirlik değere ulaşarak zor da olsa çıplak gözle görünebilecek hale geldi. Şu an hala çok keskin gözler tarafından çıplak gözle görülebilecek parlaklıkta. Ancak, ışık kirliliğinden tümüyle uzak, berrak bir havada gözlem yapmanız gerekir. Tabi, bir dürbün kullanırsanız gözlerinizi zorlamanıza gerek kalmaz. Yıldızın bu dengesizliği, aşırı büyük kütlesinden kaynaklanıyor. Yüzeyinin derinliklerinde zaman zaman çok büyük enerji birikimleri gerçekleşiyor ve bu enerji birikimi muazzam patlamalara neden oluyor. Her patlama yıldızın parlaklığını artırırken, patlama sonrası dışa saçılan gaz, bir bulutsu oluşturarak zamanla yıldızın çevresini sarıyor ve Dünya'dan görülmesini zorlaştırıyor. Bir süre sonra bir patlama daha oluyor ve bu bulutsuyu dağıtıyor, yıldız tekrar aşırı parlak hale geliyor. Ve bu yüzbinlerce yıldır böyle sürüp gidiyor. Sürprizlere doymayan bu dev yıldızımız, 2005 yılında bize başka bir sürpriz daha yaptı: Şimdiye kadar tek bir yıldız olduğu sanılıyordu ama, birbirleri etrafında 5.5 yıllık yörünge dönemine sahip iki yıldızdan oluşan bir çift yıldız sistemi olduğu keşfedildi. Eta Carinae B olarak isimlendirilen eşinin kütlesi tam olarak hesaplanamamış olsa da, 30 Güneş kütlesinden daha büyük, Güneş'ten yaklaşık 1 milyon kat daha parlak irice bir dev yıldız olduğunu söyleyebiliyoruz. Bu dev eş yıldız, sistemin hakimi olan Eta Carinae'nin çok güçlü yıldız rüzgarları sebebiyle sürekli kütle kaybı da yaşıyor ve bu kütle kaybı nedeniyle parlaklığını yavaşça yitiriyor.


Etiyopya , tam teşekküllü ulusal uzay ajansı kurmak için ilk adımı atarak, ülke tarafından özel bütçeyle desteklenen bir gözlemevi inşa etti. Bu programla Doğu Afrika ülkesi Etiyopya, 3 milyon dolar yatırımla Nijerya, Güney Afrika ve Mısır'ın da dahil olduğu kendi uzay programına sahip diğer Afrika ülkelerinin arasına katılacak. Etiyopya hükümeti, bu hamlenin ülkenin yerel tarım ve iletişim sektörlerine katkı sağlamasını bekliyor. Afrika'nın en kalabalık ikinci ülkesi olan ve yoksulluk, açlık gibi sorunlarla mücadele eden Etiyopya, tahmin edilebileceği üzere verdiği bu karar nedeniyle oldukça eleştirildi. Ancak bugüne kadar, sahip olunan kaynağın veya uluslararası yardımın hiçbiri Etiyopya hükümeti tarafından gözlemevi kurmak veya herhangi bir uzay programını desteklemek için harcanmadı. Yalnızca Habeş-Suudi işadamı Mohammed Alamoudi, Etiyopya Uzay Bilimleri Topluluğu'nun maddi giderlerinin büyük bir bölümünü karşıladı. İki büyük teleskop ve bir tayfçeker barındıran, 3.200 metre yükseklikteki Entoto Dağı'nın zirvesinde bulunan gözlemevi 2015'te açıldı. Amacı, ülkeye astronomlar, bilim insanları ve mühendisler yetiştiren yenilikçi bir kültürün oluşmasına imkan sağlamak. EUBT İletişim Direktörü Abinet Ezra; Bilim, ülkelerin kalkınmasında önemli rol oynar. Bilim olmadan hiçbir sonuca ulaşılamaz. Bizim asıl amacımız, genç nesle bilim ve teknolojiye atılmaları için ilham vermek. diye konuştu. Etiyopya hükümetinin şimdiki planı bu programı geliştirmek ve ülkede resmi bir uzay ajansı kurmak. Bir sonraki hedef Lalibela'nın kuzeyindeki ıssız dağlara çok daha gelişmiş bir gözlemevi kurmak olacak. Etiyopya Teknoloji Enstitüsü mühendisleri ilk Etiyop roketini test etmek için projeler geliştirdiler bile. Amaçları gelecek beş yıl içinde Dünya'nın yörüngesine bir Etiyop uydusu yerleştirmek. Etiyopya kökenli Doğu Afrika Uluslararası Astronomi Birliği Başkanı Kelali Adhana, Günlük yaşamımızda cep telefonları gibi teknolojik cihazları uydular sayesinde kullanabiliyoruz. Bu türden projeleri erteleyemeyiz, aksi halde yoksulluk içinde yaşamayı kabul etmiş oluruz. dedi. Ülkelerin uzayın keşfi için harcadığı kaynağın israf olarak görülmesi yeni bir konu değil. Onyıllardır insanlar NASA'ya ayrılan ödeneğin çok fazla olduğundan ve bu paraların boşa harcandığından yakınıp duruyor. Son zamanlarda Hindistan ve Pakistan vatandaşları, ülkelerinin son derece ucuz ve başarılı uzay görevlerini bile acımasızca eleştirmekten çekinmedi. Peki Dünya'da hala açlık ve yoksulluk varken neden uzay araştırmaları için para harcamalıyız? Bu soru aslında iki şeyi varsayarak sorulur. Bunlarda biri, uzay araştırmaları için harcanan paranın, yoksulluğu azaltmak için harcanan parayı çekip aldığıdır. İkincisi ise, uzay araştırmalarının yoksullukla mücadelede hiçbir yararının olmadığıdır. Bu varsayımların ikisi de tamamen hatalıdır. Öncelikle ülkelerin uzay programları için harcadıkları para savaşa, silah yapımına veya tütün gibi zararlı maddeler için harcadıkları paraya oranla çok azdır. Örneğin Hindistan'ın 2014'te Hindistan Uzay Araştırma Kurumu'na harcadığı para ülkenin yıllık harcamalarının yalnızca %1'lik kısmını oluşturuyordu. Bu oran Amerika'nın her yıl NASA'ya ayırdığı miktarla neredeyse aynı. Ancak en önemlisi, uzay programlarına yapılan yatırımların ülkelere oldukça önemli getirilerinin olmasıdır. Uzay programları sayesinde sağlanan bütün o keşifleri, icatları ve yenilikçi fikirleri hesaba katmasak bile uzay programlarının sağladığı iş imkanını ve uzay programları sayesinde oldukça önemli bilgilere ulaşabiliyor olduğumuz gerçeğini görmezden gelemeyiz. Yalnızca hava tahminleri, GPS teknolojisi ve uydu televizyonlar olmadan bugünkü yaşam şartlarımızın neye benzeyeceğini bir düşünün. Uydular, tarımda verimliliği artırmak için çiftçilere uygun arazileri gösterebiliyor. Aynı zamanda uydular sayesinde tıp ve eğitim gibi önemli alanlarda da gelişme sağlanması kaçınılmazdır. Tüm bunlar herhangi bir ülkede yoksulluğu bitirmek için atılan önemli adımlardan yalnızca birkaçıdır. Kurulan yeni gözlemevinin müdürü ve aynı zamanda astrofizik profesörü Solomon Belay; Fakir olmamız bu programı başlatmamız için bir engel değil. Mühendislik ve diğer bilimler, ülke tarımının endüstriye taşınabilmesinde çok önemli rol oynuyor. dedi. Ancak şimdilik uzay araştırmalarına yoğunlaşmanın vatandaşlarına olumlu etki edeceğini düşündüklerinden, tarımın endüstriye taşınması konusunda vatandaşların katkılarını beklediklerini açıkladı. Solomon Belay; Derin uzay araştırmaları için acelemiz yok. dedi. Eğer bir çift yıldız sisteminde bil... Üstteki fotoğrafta, bize en yakın g...


Paris'te 1852'de dünyaya gelen Antoine Henri Becquerel ile başlayalım. Kendisi fosforlu maddelerin ışık saçmasının nedenleri üzerinde deneyler yaparken, kullandığı fotografik levhaların, sadece uranyum tuzu tarafından siyahlaştırılması ile radyasyon ve radyoaktiviteyi keşfetmiştir. Radyoaktivite Uranyum gibi atom numarası büyük ve stabil olmayan elementlerin iyonlaştırıcı radyasyon yayarak kütle kaybedip enerji saçmasıdır. Temel olarak Alfa, Beta ve Gamma bozunumu olarak üç başlıkta toplanır. Bu bozunumlar sonucu radyoaktif madde enerji ve ısı saçarak kütlesinin bir kısmını yeni bir izotopa dönüştürür. Belli miktardaki bir radyoaktif maddenin kütlesinin yarısını dönüştürme süresine yarı-ömür denir. Örneğin Uranyum-238 4.5 milyar yıllık bir yarı ömre sahipken, Uranyum-234, 245.500 yılda yarılanır. Astatin-210 ise 8.1 saatlik bir yarı ömre sahiptir. Yarı ömrü çok kısa olan böylesi elementler daha yüksek kütleli başka radyoaktif maddelerin bozunup, dönüştükleri izotoplardır. İyonlaştırıcı radyasyon, yukarıda bahsettiğimiz radyoaktif bozunum sonucu ve uzaydan gelen kozmik ışınlar ile onların atmosferde etkileşimi sonucu oluşan, atom ve moleküllerden elektronlarını kopararak onları iyonize edecek kadar yüksek enerji taşıyan radyasyon türlerine denir. Radyoaktif elementlerin bozunmasından kaynaklı iyonlaştırıcı radyasyon türleri alfa, beta, nötron parçacıkları ile gamma ışınları kaynaklı radyasyondur. Doğada bulunan diğer iyonlaştırıcı parçacıklar da muon, meson, pion ve hatta pozitron gibi parçacıklardır. Bu parçacıkların çoğunluğu uzaydan gelen kozmik ışınların (%99u alfa parçacığı ve %1 daha ağır parçacıklar olan esas kozmik ışınların)atmosferimiz ile çarpışması sonucu oluşan ikincil kozmik ışınımlardır. İnsan duyuları, çok yoğun olmadığı müddetçe iyonlaştırıcı radyasyon türlerini hissedemez. Hissetmeye başladığımızda ise çoktan ölümcül doz almış oluruz. Radyasyona maruz kalan bir kişinin veya cismin bir kilogramına bir joule kadar enerji veren miktara Gray denir. Farklı radyasyon çeşitlerine aynı Gray miktarında maruz kalmak farklı sonuçlar doğurur. Örneğin bir Gray Alfa radyasyonuna maruz kalmak. bir Gray Beta radyasyonuna maruz kalmaktan çok daha tehlikelidir. Radyasyonun etki eden dozundan bahsettiğimizde ise bunu Sievert ölçü birimi ile ifade ederiz. Bir sievert radyasyonun etkisi maruz kalınan türe göre değişmez, bizim maruz kaldığımız enerji miktarını temsil eder. Düşük miktarlarına millisievert / mSV ve microsievert / Sv denir. ICRP yıllık doz olarak halk için güvenli limiti 1mSv olarak belirlemiştir. İş sebebiyle maruz kalma limiti 50 mSv dir ve yıllık maximum 100 mSv maruz kalınan bir işde arka arkaya 5 yıldan fazla çalışılmamalıdır. Maruz kalınan radyasyon miktarlarına Sievert cinsinden örneklerle bakalım. Örnekler ortalama, kaba değerlerdir, birçok farklı durum ve istisnalara göre farklılıklar gösterebilirler. 0.09 Sv : bir nükleer santralin 80 kilometre sınırı içerisinde maruz kalınabilecek reaktör kaynaklı yıllık miktar. 0.3 Sv : bir kömür santralinin 80 kilometre sınırı içerisinde maruz kalınabilecek, kömürdeki uranyum ve toryum kaynaklı yıllık miktar. 0.1 Sv: 150 gramlık bir Muzdaki potasyumdan kaynaklı miktar. 1 Sv: Kol röntgeninde kullanılan X-ışınları kaynaklı miktar. 5 Sv: Ağız röntgeninde kullanılan X-ışınları kaynaklı miktar. 10 Sv : Sıradan bir insanın normal bir günde maruz kalacağı doğal arka plan radyasyonu. 40 Sv: 7 saatlik uçak yolculuğu sürecinde alınan radyasyon miktarı. 60 Sv: Yukarıdaki değerleri göz önüne alırsak sıradan bir günde maruz kalacağınız iyonlaştırıcı radyasyon miktarı. 20 Sv Göğüs röntgeninde kullanılan X-ışınları kaynaklı miktar. 30 Sv EPA tarafından Nükleer bir santralin yıllık saçması hedeflenen doz. 40 Sv Fukushima kazasını takip eden haftalarda, Tokyo'daki fazladan doz. 100 Sv Fukushima kasaba merkezinde kazadan sonraki 2 haftadaki toplam fazladan doz. 250 Sv EPA tarafından regüle edilen Nükleer bir santralin yıllık saçabileceği maksimumu doz. 1000 Sv (1 mSv) : Nornmal bir kişinin yıllık maruz kalabileceği radyasyon limiti. 2 mSv: Yüzünüze bir CT taraması yapılması. 7 mSv: Göğüsünüze bir CT taraması yapılması. 50 mSv : Radyasyon işçilerinin yıllık üst limiti. 100 mSv: Fukushima santrali çalışanlarının maruz kaldığı doz. 1000 mSv (1Sv): NASA astronotlarının kariyerleri boyunca maruz kalabileceği üst sınır. 4 Sv: Genellikle ölümcül radyasyon zehirlenmesi. 8 Sv: Tedavi edilse dahi mutlak ölümle sonuçlanacak doz. İyonlaştırıcı radyasyon türleri, zararları ve kullanım alanları. Alfa Parçacıkları: Uranyum, Toryum, Aktinyum ve Radyum gibi ağır elementlerin bozunumu sonucu açığa çıkar. 2 proton ve 2 nötrondan oluşan, helyum çekirdeğine benzer bir parçacıktır. Bu radyasyondan korunması kolaydır, birkaç milimetrelik kurşun, alfa parçacıklarını yalıtabilir. Kısa menzillidir, giyisileri ve insan tenini delip geçemez. Bu nedenle vücudun dışındaki bi alfa kaynağı çok yakın mesafeden maruz kalınmadığı sürece ciddi bir tehlike sayılmamakla beraber, bu parçacığı saçan herhangi bir elementin, solunumu, yutulması veya açık bir yaraya temas edip dolaşım sistemine sokulması çok zararlı olabilir. Kendisi dokuya temas halinde maruz kalınabilecek en güçlü iyonize edici radyasyon türüdür ve aynı dozda bir beta yada gamma radyasyonuna maruz kalmaktan 10-1000 kat arasında daha zararlıdır. Eskiden duman dedektörlerinde kullanılan alfa ışınımı yayan elementleri şu sıralar uzay araçlarında RTG jeneratörlerinde ve kalp atışı düzenleyici cihazlarda görmek mümkündür. Ayrıca kanser tedavilerinde, tümürleri yok etmek içinde kullanılmaktadır. Beta Parçacıkları: Carbon-14, Trityum, Potasyum-40 gibi elementlerden salınan beta parçacıkları aslında yüksek enerjili ve yüksek hızlı elektron ve pozitronlardır. Örneğin nükleer reaktörlerin sıvı soğutma sistemlerinde görülen mavi ışık, fisyon reaksiyonlarında üretilen beta parçacıkları kaynaklı Cherenkov radyasyonu'dur. Işığın sudaki faz hızı, boşluktaki ışık hızının %75'i iken, beta parçacıklarının ışığın sudaki hızından daha hızlı hareket etmeleri sonucu bu mavi ışık oluşur. Beta radyasyonu kısa menzillidirler, kaynaklarından en fazla bir kaç metre uzağa etki edebilirler. Bu radyasyon türüne karşı normal kıyafetler kısıtlı korunma sağlayabilir ve yakın temas halinde insan tenini, yeni hücrelerin üretildiği tabakaya kadar geçebilir, uzun süreli temas halinde ciltte yara açabilir, DNA mutasyonlarına ve kansere sebep olabilir. Beta radyasyonu kanser tedavilerinde kullanılmaktadır ancak en yaygın ve günlük kullanım alanı silahlarda, saatlerde, anahtarlıklarda, pusulalarda, uçak enstrümanlarında beta ışığı olarak'ta geçen aydınlatıcılardır. Saatinizde karanlıkta yeşil ışık yayan izler genellikle trityum kaynaklı beta parçacıklarıdır. Tene direk temas, solunum, yada yutma durumu olmadığı sürece bu madde risksiz sayılsa da hayatınızdan olabildiğince çıkarmakta fayda vardır . Yalıtıldığı koşullarda zararsız kabul edilse de örneğin içinde gaz halinde trityum bulunduran bir aydınlatıcının kırılması durumunda, yakın çevresi boşaltılmalı ve gazın dağılması beklenmelidir zira gaz halindeki beta radyasyonu yayan maddenin solunumu ciddi sağlık riski taşır. Solunumu yada emilimi durumunda vücutta kalış süresi yaklaşık 12 gün olan Trityum'dan daha hızlı arınmak için su tüketiminin günlük 3-4 litreye çıkartılması tavsiye edilmektedir. Gama Işınları: Radyasyon ve kanser riskinden bahsedilirken, X-ışınları ile birlikte en akla gelen radyasyon türüdür gamma ışınları. İyodin-131, Kobalt-60, Radyum-226 gibi elementlerin atom çekirdeklerinde gama bozunumu sonucu oluşan çok yüksek frekanslı ve yüksek enerjili elektromanyetik radyasyon türüdür. Temel olarak kütlesi ve yükü olmayan fotonlardır. Tür olarak görünür ışığa, radyo dalgalarına ve ultraviyole ışığa benzerler. En büyük farkları, taşıdıkları enerjinin fazlalığıdır. Radyoaktif elementlerin bozunumunun, kozmik ışınların atmosferle etkileşiminde, yıldırımlarda, pulsar ve magnetarlarda, gama ışını patlamaları gibi ilginç doğa olaylarında üretilir. Delip geçici, uzun menzilli bir radyasyon türüdür ve korunumu çok zordur. Alfa ve Beta radyasyonlarından daha az iyonize edici olmalarına karşın, delip geçici olmaları ve uzun menzilleri gamma ışınlarını en riskli radyasyon türlerinden biri yapar. DNA'larda yapısal bozulmaya sebep olup, kansere sebep olmasıyla birlikte kanserle savaşta da yine gama ışınları kullanılır. Tıbbi taramalar yada havaalanlarındaki güvenlik taramaları gibi düşük dozlara kısa süreli maruz kalmak bir sağlık riski oluşturmazken, yüksek dozlara maruz bırakacak olaylar, örneğin bir gama ışını kaynağı elementin yakınında bulunmak, nükleer silah kullanımı veya bir nükleer reaktör sızıntısı, gama ışınları kaynaklı ciddi sağlık problemlerine, kansere ve radyasyon zehirlenmesine sebep olabilir. Dünyaya yönlenmiş bir gama ışını patlaması ise birkaç bin ışık yılı mesafeden ozon tabakamızı kavurup, biz dahil canlı türlerinin çoğunun soykırımına sebep olabilir. Böyle korkunç olaylar ve kanserle savaşın yanı sıra, astronomide, tıbbi gereçler gibi sterilizasyon gerektiren malzemelerin mikroorganizmalardan arındırılmasında ve birçok başka tıbbi alanda da gamma ışınlarından söz edilebilir. X-Işınları: Gamma ışınları gibi yüksek enerjili bir elektromanyetik radyasyon türüdür. Aralarındaki en büyük farklılık dalga boyları ve kaynaklarıdır. Gamma ışınları atomun denen çekirdeğinden kaynaklanırken, X-ışınları elektronlar tarafından oluşturulur. Bunun yanısıra hızlı hareket eden pozitif yüklü iyonların da X-ışını oluşturduğu bilinir. Oluşturduğu sağlık riskleri gamma ışınlarınkine benzerdir. Astronomide ve tıp alanında yaygın bir biçimde kullanılırlar. Antimadde tahmin ettiğimizden daha çok hayatımızın içindedir. Örneğin PET taramaları , elektronun karşıt parçacıkları olan pozitronları kullanır. Bu taramalarda dolaşım sistemine enjekte eden kısa ömürlü bir radyoaktif bir izotop pozitron yayan bir bozunum geçirir. Bu pozitronlar dokuda 1mm gibi kısa bir mesafe kat ederler. Bu sürede kinetik enerjileri azalır ve sonunda bir elektron ile temas ederek birbirlerini yok ederek birbirinin aksi yönünde hareket eden gamma ışınları oluştururlar. PET tarayıcısı aynı anda oluşup birbirlerinin aksiyönünde hareket eden bu gamma ışınlarını tespit ederek taranan bölgenin üç boyutlu bir resmini çıkartır. Güneş sistemimi dışından gelen çoğunlukla yüksek enerjili elektonlar ve atom çekirdeklerini oluşturan parçacıklardır. 2013'te Fermi Uzay Teleskobu bu kozmik ışınların çoğunluğunun süpernovalardan kaynaklandığını keşfedene kadar kaynakları bizim için bir gizemdi. Kozmik ışınları oluşturan parçacıkların %90'ı proton, %9'u Alfa parçacıkları ve %1'i HZE iyonları denen daha ağır parçacıklardır. Çok küçük bir yüzdenin de pozitron ve anti-protonlar olduklarını bilmekteyiz. Bu kozmik ışınlar atmosferimizdeki atomlar ve moleküller ile çarpışarak ikincil kozmik ışınlara neden olur. Bunlar nötron, meson, pion, kaon ve muon gibi parçacıklardır ve bazıları yer kabuğuna kadar ulaşabilir.


Amerikan Uzay Ajansı NASA, 13 Nisan 2017 tarihinde düzenlediği bir basın toplantısıyla, Güneş Sistemi'nde Dünya'dan sonra yaşam barındırma potansiyelinin en yüksek olduğu gökcisimlerini duyurdu. Açıklama, astronomi ile ilgilenenlerin tahmin ettiği üzere Satürn'ün uydusu Enceladus ve Jüpiter'in uydusu Europa'yı işaret ediyor. Bu her iki uydu da, büyük oranda su buzundan oluşan ve yüzeyi tümüyle buzla kaplı uydular. Ancak, her iki uydunun buz kabuğunun altında bir tuzlu su okyanusu olduğu uzun zamandır biliniyordu. Yaklaşık 500 km'lik çapıyla Satürn'ün oldukça küçük bir uydusu olan Enceladus'un; 2005 yılında Cassini uzay aracı tarafından gerçekleştirilen bir yakın geçiş sırasında, uzaya fışkıran buz yanardağları keşfedildi. Bu da uydunun hala aktif ve hareketli bir durumda olduğuna işaret ediyordu. Bu buz volkanlarından fışkıran lavlar, yani sıvı su; yüzeyi kaplayarak kraterleri örtüyor, yeni ve genç bir yüzey oluşturuyor. Hem bu yakın geçiş sırasında, hem de daha sonrasında Cassini aracının elde ettiği veriler uzun zamandır inceleniyordu. Nihayetinde, uydunun yüzeyinden fışkıran suyun içerisinde azot, karbon ve hidrojen bulunduğunu keşfettik. Bu bileşiklerin varlığı çok önemli, çünkü bildiğimiz türde hayat için karbon ve azot vazgeçilmez bir element. Keşfedilen hidrojen ise çok daha önemli, çünkü Dünyamızın okyanus tabanlarında bulunan hidrotermal bacaların çevresinde Kemotrof dediğimiz, hidrojen ve hidrojen bileşiklerinden besin elde eden canlılar yer alıyor. Okyanus tabanlarında yer alan canlıların yaşayabilmesi için Güneş ışınlarına ihtiyaçları yok. Çünkü hidrotermal bacalardan yayılan ısı enerjisi ve yukarıda bahsettiğimiz gibi hidrojen bileşikleri ve benzeri inorganik maddelerin varlığı yaşayabilmeleri için yeterli. Enceladus'un tuzlu su okyanusunun tabanında da bu şekilde hidrotermal bacaların varlığı kaçınılmaz görünüyor. Zaten, yüzey püskürmelerinde keşfedilen karbon, hidrojen ve azot bileşiklerinin böylesi hidrotermal kaynaklardan çıkıyor olması büyük ihtimal. Bu veriler elimizde uzun zamandır vardı ancak, bilimin işleyiş şekli kanıtlara dayalıdır. Yani, tüm verileri elde etmeden bir konu hakkında konuştuğunuzda sadece varsayımda bulunmuş olursunuz ve fazla bilimsel değer ifade etmez. Nasa'nın yeni açıklama yapmış olma sebebi, verilerin yeterli düzeye ulaşması ve daha emin konuşmaya izin verebilmesi. Enceladus'un yüzey altı okyanusunun içinde gelişmiş canlıların var olup olmadığını bilmiyoruz ve bundan emin olabilmemiz mümkün değil. Ancak, elde edilen veriler gösteriyor ki; tek hücreli mikrobik düzeyde de olsa bu uydunun okyanuslarında ve termal bacaların çevresinde yaşam barınma ihtimali oldukça yüksek. Jüpiter'in ünlü Galileo uydularından biri olan Europa, 3.100 km'lik çapıyla bizim Ay'ımızdan biraz küçük. Ancak Ay'ın aksine oldukça aktif bir yapıya sahip. Tüm yüzeyi kalın bir su buzu tabakasıyla örtülü olan Europa'nın altında derinliği 100 km'ye ulaşabilen bir sıvı su katmanı bulunuyor. Hem üstteki kalın buz tabakasının yarattığı basınç, hem de Jüpiter'in yarattığı gel-git etkisiyle ısınan çekirdekten kaynaklı ısı, bu su katmanının sıvı halde kalmasını sağlıyor. Öyle ki, buz katmanının hemen altında su sıcaklığının 0 C olduğu, daha derine indikçe bu sıcaklığın onlarca dereceye yükseldiği düşünülüyor. Dünya'daki okyanus diplerinde var olana benzeyen volkanik sıcak su bacalarının Europa okyanusunun diplerinde de var olduğunu düşünmemek için hiçbir neden yok. Dünya'da binlerce metre derinlikteki bu bacaların çevresinde yer alan zengin canlı yaşamı düşünüldüğünde, aynısının Europa'da da olması sürpriz olmayacaktır. Kuyruklu yıldızlar ve meteorlar yoluyla yüzeye yağan madde, yüzey çatlaklarından okyanusa sızabilir. Sızıntının olduğu bölgeler aynı zamanda güneş ışığı da alabileceğinden, fotosentez yapan bitkiler bu maddeleri besin olarak değerlendirebilirler. Daha derinlerde yer alan sıcak okyanusta yaşayan canlılar ise, yükselen gel-git yoluyla çatlakların üst kısımlarına ulaşıp, bu bitkilerden faydalanabilir. Böylelikle hayatın devamı için bir besin zinciri oluşabilir. Böylesi bir besin zincirinin olduğu okyanustaki yaşam oldukça zengin olabilir. Yeryüzü okyanuslarında bildiğimize benzer bir canlılık çeşitliliğinin olmaması için bir neden yok. Ancak, ışığın yokluğu bu canlıların duyularının farklılaşmasına neden olacaktır. Örneğin, çoğu canlı ışığı algılayacak gözlere sahip olmayabilir. Gözleri var olan canlarının ise, bu duyuları iyice körelmiş hale gelmiş olmalı. Ancak, yarasalardan ve yunuslardan bildiğimiz sese duyarlı organların çok gelişmiş olduğunu düşünebiliriz. Ayrıca, köpekbalıklarında görmüş olduğumuz; canlılardan yayılan elektriksel atımları hissedebilen organlar da birincil duyu olarak olası Europa canlılarında yer alıyor olabilir. Tüm bu veriler ve hayal gücümüze karşın; Enceladus ve Europa'da var olan canlılığın mikroskobik düzeyin ötesine geçememiş olma ihtimali oldukça yüksek. Hatta, belki de Europa ve Enceladus okyanusları içinde hayatın zerresini barındırmayan boş ve ölü denizlerden ibaret. Bunları şimdilik bilemiyoruz. 2015 yılında yayınladığımız bu yazımız, 2017 Nisan ayında yeni veriler eşliğinde güncellenmiştir.


Herkese merhabalar! Konuya her ne kadar ürün pazarlamacıları gibi girecek olsam da, sizlere boş zamanınızı iyi ki ayırmışım diyeceğiniz bir hobi alanımdan bahsetmek istiyorum. Evde kristal yetiştirmek! Yey ..! Evet yanlış duymadınız. Ve şanslısınız ki size 15 aylık deneme yanılma ve bol bol araştırma sonucu elde ettiğim en güzel tarifleri ve alanları vereceğim. Bir çoğu okul yıllarında fasulye çimlendirmek gibi değişik deneyleri zaruri yaparken asıl noktayı hep kaçırır. Doğru gözlem ve tabii ki EĞLENCE. Şimdi konumuza gelirsek, nedir bu kristal? Yenilir, içilir mi? Kristaller için; Kristal, billur amorf yapıda ya da kesme cam, kimyadaki katı haldeki bir elementin veya bileşiğin, molekül, atom ve ya iyon yığınlarının kesin geometrik bir yapı göstermesidir demiş Vikipedi. O halde öyle olsunlar bakalım demek düşer bana da. Ve aynı zamanda yenilebilir olanı; tuz kristalleri de mevcut ama bunun yapımını tavsiye etmem. Çok pis bir uğraş. Bir etik değer olarak da; insan o kadar emek verdiği bebeğine kıyamaz yahu! Tıpkı ilk yetiştirdiğiniz, sevgi ve emek verdiğiniz, saksıdaki maydanoz gibi... Şahsen benimkiler çürüdü koparmaya kıyamadım.. Öhöm neyse... Vikipedi'nin aksine benim için kristaller ilgi isteyen bebeklerdir. Evet yanlış tanımı okumadınız, kristaller = nazlı bebek. Ortamı ve koşulunda yapacağınız en ufak değişiklik yetiştirmekte oldugunuz kristalinizi puff diye yok edebilir. Şimdi gelelim altın kurallara. Öncelikle güzel bir kristal için sessiz, karanlık, orta sıcaklıkta ve hareketsiz bir ortama ihtiyacınız var. Evinizde bu tarz bir köşeniz yoksa strafordan mini bir sessiz oda yapabilirsiniz. Dört eşit parçaya bölüp kenarlarına sünger yerleştirmeniz yeterli. Kristal oluşturmak için, bir su bardağı suyu iki yemek kaşığı Borax ile karıştırıp bir güzel kaynatıyoruz . Borax'ı her eczanede 7 TL'ye bulabilirsiniz. Cam bir kavanoza suyu boşaltıp, kırtasiyelerde satılan üzeri tüylü demir süslerden alıyoruz. Onun da paketi 12 TL gibi bir şey. Bu süngerimsi süsü istediğiniz gibi şekle sokup bir ip yardımı ile kalemle bağlayarak Borax'lı suya, cam kavanozun dibine değmeyecek şekilde sarkıtıyoruz. Üzerini bir bezle kapatarak karanlık sesiz odamızda iki gün bekletiyoruz. İki günün sonunda basbayağı bir kristaliniz olsa da; sizi yanıltmasın bu sadece başlangıç. Onlar sadece birbirine yapışmış ufak çekirdekler. Şimdi sıra geldi, içlerinden seçtiğiniz minik parçaları büyütmekte, zurnanın zırt dediği yerlerden biri. Zaten bebek de böyle bir olaydır. Yapması kolay, yetiştirip büyütmesi dert ama, güzel bir sorumluluk. Sonunda elinizde de kalsa durum tuvalete atılan bir Japon balığı değil. Gelelim kristal büyütmeye; kristal büyütmenin de onlarca yolu vardır. Çoğunu denemiş biri olarak benim en en en sevdiğim; yapay volkanik alan oluşturmak. Bunun için içi boşaltılmış yumurta kabuğunu uygun buluyorum. En güzeli; hem organik hem kolay. Borax'lı suyumu hazırlayıp, içine seçtiğim taşı veya taşları koyuyorum. Her iki günde bir Borax'lı suyunu nazikçe değiştiriyorum. Tabii bir de ısı yalıtımı için üzerini peçeteler ile kaplıyorum. İstediğim sonuca ve büyüklüğe göre aylarca veya haftalarca bu işleme devam ediyorum ve huzur buluyorum. Size de huzurlu haftalar ve iyi eğlenceler diliyorum. Not: En üstteki kapak fotoğrafı Nisan Azizoğlu ve kristalleri tarafından, bolca sevgi ve emek vererek hazırlanmıştır. Sık sık soru alıyoruz; "tavsiye ede...


Uluslararası Uzay İstasyonuna Şubat 2021 yılında gönderilmesi planlanan EXOLAB-8 DENEYiNE EVinizdEN katılabileceğiniz sanal lise bilim sınıfı! Baklagil bitkisi ile 2 sömestr uzunluğundaki proje tabanlı öğrenme kursu, öğrencilerin bir fen öğretmeni rehberliğinde otantik, bağımsız araştırma yapmalarını sağlayacaktır. Sorgulamaya dayalı yöntemleri kullanarak öğrenciler literatür taraması yapacak, bir araştırma önerisi oluşturacak ve yaptığı araştırmanın sonuçlarını sunacaktır. ExoLab-8 deney kiti ile birlikte maliyeti 1274 $ olan kursta; konuk konuşmacılarında katılacağı dersler, belirli konulara ve öğrenci ilgisine göre düzenlenecektir. Müfredat kapsamında planlanan oturumlar, uygunluğa bağlı olarak farklı haftalarda gerçekleşebilir. Ana araştırmalar ExoLab'ı kullanacak olsa da, öğrenciler anlayış geliştiren ve sorgulama becerilerini derinleştiren diğer haftalık uygulamalı faaliyetlere katılabilirler . Öğrenciler, ders içeriği ve zenginleştirme için Magnitude.io platformuna kaydolacak. Google Meet aracılığıyla dersleri online sınıflarda gerçekleştirebileceklerdir. Dersler 14 Eylül 2020'de başlayacak. - Uygulamalı bilimle gerçek dünya araştırması yapma becerisi - Sorgulamaya dayalı pedagoji, proje tabanlı öğrenme yetisi - Ödüllü bir AP Science öğretmeni tarafından eğitim alma imkanı - Evde bilim dersi veya STEM ders dışı olarak alma olanağı Lori Waters, Magnitude.io'da bir Uzaktan Eğitim İletişim ve Eğitim Lideridir. ExoLab baklagil-Rhizobia mikro yerçekimi misyonunun ortak araştırmacısı olarak, görev için aktif olarak bilimsel araştırma ve deneysel tasarım yapmaktadır. Öğretmenlere rehberlik etmenin ve Magnitude Classroom için içerik geliştirmenin yanı sıra, öğrencileri bağımsız astrobotanik araştırmaları yürütmek için sorgulamaya dayalı bir kursta yönlendiriyor. Waters, şu anda evde eğitim veren sözleşmeli bir eğitmen, özel okulların yanı sıra Orlando Bilim Merkezi'nin eski bir eğitimcisidir. Genel eğitim konuları, yer ve uzay bilimleri, biyoloji ve AP çevre bilimleri dersleri vermiştir. Öğrencileri, Leguminaut Challenge, Tomatosphere, Space Chile Pepper Challenge ve Johnson Space Center Lunar ve Meteorite örnek disk programı ile proje tabanlı öğrenmeye katıldı. 2019 yılında yenilikçi araştırmaya dayalı bilim eğitimi için Vakıf Akademisi Müdürü Ödülü'nü aldı. Waters, dört temel konu alanında Florida Profesyonel Eğitimci Sertifikasına sahiptir. ABD Uzay ve Roket Merkezinin eğitimciler için düzenlediği, Eğitimciler için Uzay Akademisi ve Houston Uzay Merkezi Eğitimciler Uzay Üniversitesi'nden mezun oldu. Waters, Magnitude'a yirmi yıllık deneyimi getiriyor. Lisansını Furman Üniversitesi'nden Siyaset Bilimi alanında, Phoenix Üniversitesi'nden MBA ve Florida Üniversitesi'nden Fen Bilgisi Öğretmenliği Yüksek Lisans Sertifikası aldı. Şu anda University of North Dakota Uzay Çalışmaları Yüksek Lisans programına kayıtlıdır. 2020 yazında liseler için NASA Ames GeneLab programı ile Eğitimde Öğretmen stajını tamamladı. - 1. Hafta: Bilimsel araştırma ve ExoLab-8 deney setini kurma. - 2. Hafta: Baklagil, rizobi ve bitki biliminin temelleri. - 3. Hafta: Toprak bilimi, bitki besin maddeleri ve gübreler. Beyin fırtınası ile araştırma konusu seçimi. - 4. Hafta: Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki tropizmler ve bitki araştırmaları; Konu seçimi ve bir araştırma önerisi geliştirme. - 5. Hafta: ExoLab'da ilk deneyin sonucunu gözden geçirme; geliştirilmekte olan araştırma önerisini sunmak için bir powerpoint veya prezi oluşturun. - 6. Hafta: Araştırma önerisinin sözlü sunma ve geri bildirim alma. - 7. Hafta: Deney kurulumu ve denemelere başlama; Biyoinformatiğe Giriş. - 8. Hafta: Bölüm 1 veri analizi NASA Ames GeneLab platformu, Gilroy Lab platformu ve diğer benzer veri bilimi platformları kullanılarak; Deneyden veri toplanması - 9. Hafta: Bölüm 2, NASA Ames GeneLab platformu, Gilroy Lab platformu ve diğer benzer veri bilimi platformlarını kullanarak veri analizi; Deneyden veri toplanması. - 10. Hafta: Deneyden veri toplanması. Gıda sürdürülebilirliğine odaklanma. - 11. Hafta: İlk bulguları tartışılması ve karşılaştırılması. Ay ve Mars'ta büyüyen bitkiler. - 12. Hafta: Sunum tasarımı ve bulguları iletmek için bir araştırma makalesinin hazırlanması. Öğrenciler tarafından belirlenen özel konu veya konuk konuşmacı tarafından yapılan sunum. - 13. Hafta: Sunum ve araştırma makalesinin tamamlanması. Öğrenciler tarafından belirlenen özel konu veya konuk konuşmacı tarafından yapılan sunum. - 14. Hafta: Öğrenci Sunumları. Güz yarıyılı boyunca, öğrencilerin sunum yapmaları için yeterli zaman sağlamak amacıyla bu hafta iki oturum düzenlenecektir. Kayıtlı öğrenci sayısını karşılamak için süre uzatılabilir . - 15. Hafta : Öğrenci Sunumları. ExoLab-8, oluşturulan online K-12 sınıflarında , baklagil yetiştirme deneyimini öğrencilere; yıl boyu süren bilimsel araştırma, deneysel tasarım ve veri bilimi uygulamaları için NGSS ile uyumlu bitki bilimi deneyini, öğrencilerin sınıflarında ve Uluslararası Uzay İstasyonundaki mikro yerçekimi altındaki online deney platformu üzerinden sağlamaktadır. Öğrenciler, 2020 yılının Ağustos-Aralık ayları arasında baklagillerini Dünya'da yetiştirme pratiği yapacaklar, baklagil daha sonra yörüngeye fırlatılacak ve Şubat 2021'de 30 gün boyunca Uluslararası Uzay İstasyonunda büyüyecek. Mart-Mayıs 2021'de öğrenciler katılmaya davet edilecekler. uçuş sonrası genetik ve veri analizini gerçekleştirecekler. Sınıf öğrenimine yönelik bu yeni, olaya dayalı yaklaşım, öğrencilerinizi bilimsel araştırmanın ön saflarında konumlandıracak ve Baş Araştırmacılar ve bilim insanlarından oluşan ekibimizle birlikte gerçek zamanlı olarak içgörüleri keşfedecektir. ExoLab-8 programı, öğretim ihtiyaçlarınıza uyacak şekilde uzaktan, sınıfta veya karma veya hibrit öğrenme stillerine uyumlu bir eğitim metoduyla yürütülebilir. 2020 Sonbaharında , ExoLab-8 müfredatımız öğrencilerinizin sınıfa uygun bitki yetiştirme deneylerine katılmaları için kapsamlı fırsatlar sunacaktır. İster sınıfta ister evde olsun, öğrencileriniz dokuz farklı baklagil bitkisi arasından seçim yapacak, yaşam için hangi kritik unsurların gerekli olduğunu öğrenecek ve genellikle toprağa gömülü olan biyoloji, kimya ve çevre bilimini keşfedecek: baklagil bitkisi arasındaki simbiyotik ilişki kökler ve nitrojen bağlayıcı bakteriler, Rhizobium. Başarılı bir deneyde, bu ilişki, azot döngüsünde kritik bir rol oynayan köklere bağlı görünür nodüller üretecektir. Şubat 2021'de, olası dokuz baklagil tohumundan biri, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki Dünya'nın yörüngesinde yakalanan mikro yerçekiminde 30 gün boyunca büyümeye gönderilecek. Magnitude Classroom aracılığıyla öğrenciler, büyüyen fidelerin neredeyse gerçek zamanlı görüntülerine sahip olacaklar ve mikro yerçekiminin bitki büyümesini nasıl engellediğini veya iyileştirdiğini ve simbiyotik baklagil-rizobyum ilişkisi yoluyla Dünya'da meydana gelen nodülasyonun uzayda kopyalanabilir olup olmadığını gözlemleyebilecekler. İlkbahar 2021'de , uzayda yetişen baklagil bitkileri Dünya'ya döndüğünde, öğrenciler, bitkide bu nedenle değişmiş olabilecek yeni gen ifadelerini belirlemek için araştırma dereceli genetik laboratuvar analizlerini inceleme fırsatına sahip olacaklar. mikro yerçekiminin gerilimleri. Öğrenci dostu teknolojiyi kullanarak, öğrenciler verilerini kullanma ve görselleştirme, araştırmalarını açıklama ve gelecekteki takip deneylerini tasarlama alıştırması yapma fırsatı bulacaklar. Programın sonunda sınıflar, görevi tamamladıklarına dair bir ExoLab-8 görev arması alacak. ExoLab programı, sınıfınızı ExoLab-8'i 2020-21 öğretim yılına entegre etmeye hazır hale getirmek için kendi hızınızda bir Mesleki Gelişim kursu içermektedir. Sınıfların ders dönemi boyunca alışılmadık bir metod ile işlenecek olması nedeniyle öğretmenlere, uzak bir bilim laboratuvarı için en iyi uygulamalardan sosyal olarak mesafeli ama etkin uygulamalı etkinliklere kadar harmanlanmış öğrenme modellerinin pratik uygulamaları konusunda liderlik edilecektir. Kayda dahil edilen sınıf seviyesi danışmanlarımız, özel sınıf ihtiyaçlarınızı desteklemek için düzenli canlı oturumlar için kurs süresi boyunca hazır olacaktır. - 2020-21 öğretim yılı boyunca müfredatlarını tamamlamak için ExoLab-8'i kullanmaya hazır olurlar. - Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki Magnitude platformu, ders içeriği, ExoLab cihazı, deney, bilim ve mikro yerçekimi koşulları ile rahatlık kazanır. - ExoLab-8 deneyi hakkında etkili deney temelli dersleri değiştirme, oluşturma, atama ve sunma becerileri elde ederler. - Bilim protokolleri, deneysel tasarım, veri toplama, veri analizi gibi pedagojik uygulamalarda ve fen uygulamalarında yetkinlik kazanırlar. - Bütünsel bilim deneyleri tasarlama ve bunlara katılma yetkisine sahip olurlar. - Öğrencilerinin fen deneylerini değerlendirmek için beceri elde ederler.


Alvan R. Feinstein, Aptalca sorular sorun. Eğer sormazsanız, aptal kalmaya devam edersiniz. sözünü söylerken kendinden oldukça emin görünüyordu; ancak bu sorular her ne kadar günümüz biliminin cevaplama gücünün çok ötesinde olsalar da, hiç de aptalca değiller. Evren tam olarak neden oluşur? Verilebilecek en aklı başında ve güvenli cevap, Madde ve enerji. olurdu. Bu ikisi ayrı şeyler mi? Hayır; madde, enerjinin yoğunlaşmasıyla ortaya çıkan bir enerji formu. Tarihe kara bir leke olarak geçmiş olan ve Hiroshima ve Nagasaki'de patlatılan atom bombaları, atom çekirdeğini bir arada tutan enerjiyi serbest bırakırken, bilim insanlarının CERN'de enerji yoğunlaştırarak yeni parçacıklar, yani madde ortaya çıkarmaları da bunun, gerçek hayattan kanıtları olarak gösterilebilir. Ancak ortada, madde ve enerjiye hiç benzemeyen; ancak onlarla aynı kaynağı, her şeyin başlangıcı olarak modellediğimiz Büyük Patlama'yı paylaşan, hatta yeri geldiğinde madde ve enerjiyi bile kendisine dönüştürebildiğimiz bilgi gibi bir malzeme var. Bir otomobil fabrikasındaki robotlara, otomobilin genel aksamının tüm içeriği sağlanmış olsa da, bu parçalardan hangilerinin hangilerine, nasıl ve hangi öncelikle kaynatılacağının ya da hangilerinin hangileriyle birleştirileceğinin bilgisi sağlanmadan, robotlar ortaya, kullanışlı hiçbir şey koyamaz. Vücudumuzdaki herhangi bir hücrede bulunan ve diğer tüm ribozomlar gibi, protein üretiminden sorumlu olan herhangi bir ribozom, kendisine proteinlerin yapıtaşları olan aminoasitler ve ATP molekülünün ADP molekülüne dönüştürülmesinden elde edilen enerji sağlanmış olsa da, hücre çekirdeğindeki yönetici molekül olan DNA'dan gelecek bilgi olmadan, hiçbir protein üretemez. Bilgi materyali, sadece bu gibi iyi tanımlanmış süreçlerde etkili değildir; sezon sonunda oynanan bir futbol maçında, başka bir maçtan gelecek herhangi bir bilgi, bir başka bilgi biçimi olan taktiklerin değişmesini ve dolayısıyla, doğrudan sürecin kendisinin değişmesini beraberinde getirebilir. Buradan da, bilgilerin birbirlerini değiştirebilen, dinamik ve devingen şeyler olduğu sonucuna varabiliriz. Fizik biliminin geride bıraktığımız yüzyılının sonları, bize bilgi materyalinin, fiziksel sistemlerin ve süreçlerin en önemli aktörü olduğunu gösterir nitelikteydi. Fiziksel dünyada madde ve enerjinin, bilgiye oranla ihmal edilebilir düzeylerde olduğu aslolanın bilgi olduğu fikri, İkinci Dünya Savaşı'nın bilimsel kanalında önemli rol oynamış, şimdilerde aramızda olmayan fizikçi, John Archibald Wheeler ile hayat bulmuştu. Söz konusu bakış açısının, It from bit gibi bir de sloganı vardı ki, Wheeler'ı tanıyanlar, kara delik kavramını da ona borçlu olduğumuzu bilirler. Slogana ise şöyle bir açılım getirebiliriz: bilim, en temelde bize sadece farklılıklardan bahseder. Mesela kütlenin evrende gösterdiği dağılımın farklılıklarının, uzay-zamanın şeklindeki farklılıklarla nasıl bir ilişkisinin olduğu, elektrik yüküne sahip herhangi bir parçacığın uyguladığı ve maruz kaldığı elektriksel kuvvetlerdeki farklılıkların, elektrik yükündeki farklılıklarla nasıl bir ilişkisinin olduğu gibi. Ancak üzerinde durulması gereken bir nokta var ki, o da bu enformasyon kombinasyonlarının gerçekleştiği ortam ne olursa olsun, fiziksel olguların açıklanmasında hiçbir rol oynamadığıdır. It from bit sloganının nihai ve ayrıntılı bir açıklamasına göre Dünya, evren ya da varoluş; saf birer farklılık akışından, bilginin devinmesine olanak tanıyan dinamik ilişkiler ağından başka bir şey değildir. Üzerinde bir avın tasvir edildiği, ilk çağlardan kalma bir tablet ya da duvar parçasından, son teknoloji bir hard diske kadar, bir şeyler ifade eden tüm materyaller, bilgi taşırlar. Ancak bu -ilk bakışta aklıma gelen- iki ucun arasında bulunan tüm diğer bilgi taşıyıcıları, bir özellik bakımından bir hiyerarşiyi yansıtırlar: depolama kapasitesi. Teorik fizikteki son gelişmeler, yukarıdaki soruların bazılarına cevap bulmamızı sağladı. Astrofizikte ve kozmolojide çok önemli bir yere sahip olan kara delik olgusu üzerinde çalışan fizikçiler, uzayın bir bölgesinin veya madde ya da enerjinin bir miktarının ne kadar bilgi içerdiğinin kesin limitlerini ortaya çıkardılar. Bununla ilgili bir başka çalışmaysa, en, boy ve yükseklik adında, algılayabildiğimiz 3 uzaysal boyuta sahip evrenimizin, bir hologram gibi, iki boyutlu bir yüzeye yazılmış olabileceğini söylüyor. Dolayısıyla bizim gündelik üç boyutlu dünya algımız, derin bir illüzyon ya da gerçekliğin iki alternatif yansımasından biri olma olasılığını taşıyor. Belki bir kum tanesi değil, ancak düz bir ekran, arkasından üzerine düşen görüntülerle beraber, çok güzel bir örnek olabilir. Bilgi ile entropi arasındaki bağlantıyı nasıl kuracağımıza gelince, kapsamlı bir entropi tanımına ihtiyaç duyarız. Ancak öncelikle şunu ortaya koymamız gerekiyor: entropi, bilgi içeriğinin ölçümü için kullanılan yaygın bir birim olma özelliğini taşır. Entropi olgusu, fizik biliminin, başlı başına ısı kavramıyla ilgilenen dalı olan termodinamiğin merkezinde bulunur. Termodinamik entropi, fiziksel bir sistemdeki düzensizlik olarak tanımlanabilir. Eğer odanızdaki gazeteler alfabetik sıraya göre dizilmişse ve yerindeyse, okumanız gereken makaleler yerlerde değil de masanızın üzerinde, yine belli bir sıraya göre dizilmişse, elbiselerinizin dolabınızla arası iyiyse ve dolabınızdaki her şey güzel görünüyorsa, işte odanızın entropisi gayet düşüktür! Yalnız, son örnekteki güzel kavramı italik yazıldı, çünkü orada yeri yok. Esasında güzel betimlemesi, estetik bir yargıya karşılık gelip, düzenliliğe veya düzensizliğe dair hiçbir şey söylemez; bu şaşırtmacaya dikkat etmemiz gerekir. Avusturya'nın başkenti, Viyana'da bulunan ve Johannes Brahms, Franz Schubert, Ludwig van Beethoven ve Johann Strauss gibi büyük sanatçıların da mezarlarının bulunduğu Zentralfriedhof'taki mezar taşında, dünyanın romantik bağlamda kullanılmış tüm kelimelerini yutabilecek kadar güçlü bir şeyi ifade eden S=k log W ifadesini taşıyan Ludwig Boltzmann, 1877'de bu ifadeye anlam kazandırmıştı. Söz konusu ifade, entropiydi. Tam olarak tanımına, akademik kaynaklar dışında pek rastlanmaz; genellikle neden bahsettiğinden haberi bile olmayan çevrelerin, sosyal medyada anlatmaya çalıştığı konu başlıklarının başında gelir. Entropi, istatistiksel mantığı kullanarak, fiziksel bir sistemi oluşturan devasa sayıdaki bileşenlerle, sistemin toplamda sahip olduğu özellikler arasında ilişki kuran, fiziksel bir kavramdır. Boltzmann, bu kavramı tam olarak, bir madde parçası hala aynı makroskobik madde parçasıyken, mikroskobik bileşenlerinin alabileceği farklı durumların sayısıyla karakterize etmişti. Örneklendirmek gerekirse, bu satırları okuduğunuz yerde, etrafınızda havayı oluşturan parçacıkların tamamının o yerdeki anlık dağılımı ile bu parçacıkların bulunabileceği olası durumların sayısını düşünebiliriz. Entropiyi bu, termodinamikteki bağlamından, bilgi teknolojisine uyarlayan ise Amerikan uygulamalı matematikçi, Claude Shannon olmuştu. 1948 yılında yayınladığı çalışmalarında Shannon, örneğin bir mesajın ne kadar bilgi içerdiğini belirlemek için, Boltzmann'ın formülüyle aynı mantığı taşıyan bir formül geliştirmişti. Örnek üzerinden gidersek, bir mesajın Shannon entropisi, bu mesajı kodlamak için ihtiyaç duyulan ikili rakamların ya da diğer adlarıyla, bitlerin sayısıdır. Bize bilginin değeri ile ilgili herhangi bir fikir vermeyen Shannon entropisi, buna rağmen bilginin miktarıyla ilgili objektif bir ölçüm olanağı sunar ve bu özelliğiyle çok kullanışlıdır. Birincisi, termodinamik entropinin, kimyagerler ya da bazı mühendislerce, enerji birimlerinin sıcaklığa bölünmesiyle ifade edilmesi söz konusuyken, Shannon entropisinin, iletişim mühendislerince, -özellikle boyutsuz- bitlerle ifade edilmesi. Bu fark, bizler açısından çok önemli bir yerde durmaktadır; zira iki entropi tipi aynı birimlere indirgense bile, büyüklükte inanılmaz bir farklılık gösterir. Bir silikon mikroçipi, örneğin 1 gigabayt miktarında veri taşıyabilirse, yaklaşık 1010 bitlik bir Shannon entropisine sahip olur. Ne var ki bu, bir yonganın oda sıcaklığında 1023 bit civarında olan termodinamik entropisinden inanılmaz derecede küçüktür (yaklaşık 10 trilyon katlık bir fark söz konusudur ve 1 bayt, 8 bite eşittir ). Bu uyuşmazlık, entropilerin, farklı derecelerdeki özgürlükler için hesaplanmış olmasından ileri gelir. Bir hareketlinin hızının herhangi bir bileşeni veya pozisyonu gibi, bir sistemi tanımlayan değişkenlerin hepsi, o sistemin özgürlük derecesidir. Yonganın Shannon entropisi sadece, silikon kristalinin içine gömülü olan her bir mini transistörün, toplamdaki durumuyla ilgilidir (her bir transistör AÇIK ya da KAPALI durumlarından birindedir; 1 ya da 0 da denebilir). Termodinamik entropi ise aksine, her bir transistörü oluşturan milyarlarca atomun hepsinin ve bu atomların taşıdığı elektronların durumlarıyla ilgilenir. Peki, nedir nihai özgürlük dereceleri? Madde atomlardan oluşuyor; atomlar çekirdekten ve elektronlardan oluşuyor; çekirdekler proton ve nötronlardan; bunlar ise kuarklardan oluşuyor. Bugün birçok fizikçi, elektronların ve kuarkların, süpersicim diye adlandırdıkları ve en temel varlık formu olarak varsaydıkları, boyutsuz yapılardan oluştuğunu düşünüyorlar. Bu da fizik biliminin deneysel kanadını, daha temel yapıları aramaya zorluyor. Maddenin kökeninde bugünün fiziğiyle hayal edebildiğimizden daha fazlası olabilir mi? Soru en net haliyle, bu. Öncelikle şunu bilmeliyiz ki, bir madde parçasının nihai bilgi kapasitesini, tıpkı termodinamik entropide olduğu gibi, maddenin nihai bileşenlerinin doğasını, diğer bir deyişle, yapının en derin seviyesinin doğasını bilmeden hesaplayamayız. Kuarklara, hatta olası daha temel yapılara da bilgi depolanabileceğini düşündüğümüzde, depolama gücümüzün sonsuza yakınsandığına tanık olabileceğimizi söyleyebiliriz. Bu durum için de her geçen on yılda, kütleçekimi fiziğinden ipucu niteliğinde bilgiler sızıyor. Kütleçekimi fiziğinden sızan bilgilerden, bizi, tartıştığımız bağlamda en çok ilgilendirenleri, tabii ki kütleçekiminden başka bir şey olmayan kara deliklerden geliyor. Kara delikler, konsept olarak, atom çekirdeğindeki proton ve nötronları oluşturduğu öngörülen kuarklardan farksız; zira bir modelin, Genel Görelilik teorisinin sonucu olarak, evrende bir yerlerde olması gerektiği söylendi; deneyler yapıldı ve tutarlı sonuçlar elde edildi. Albert Einstein'ın 1915'te, bir anlamda kütleçekiminin geometrisini yazdığı bu modeline göre, kütleçekimi, uzay-zamandaki eğriliklerden ortaya çıkıyor. Uzay-zamandaki eğriliklerse, madde ve enerjinin varlığından dolayı meydana geliyor. Einstein'ın denklemlerine göre, yeteri kadar yoğun madde ya da enerji, uzay-zamanı o denli eğer ki, uzay-zaman yarılır ve kara delik oluşur. Görelilik yasaları, en azından klasik fizikte , kara deliğe düşen her ne olursa olsun, geri çıkmasını yasaklar. İşte bu geri çıkışın yasaklandığı sınır, hayati önem arz eden olay ufkudur ve her kara deliğin bir olay ufku bulunur. Yani bu sınırı geçen her ne olursa olsun, klasik fiziğe göre geri çıkışı, imkansız olur. Bu sınırı bir çizgi olarak düşünmek yerine, bir küre olarak düşünmemiz yerinde olur. Yani uzayda küre şeklinde bir hacim düşünüyoruz; bu hacmin sınırları, kürenin kendisi. Bu sınırlardan içeri düşen hiçbir şey geri dönemiyor. Daha büyük kütleye sahip kara delikler, hacim olarak daha büyük olay ufuklarına sahip olurlar ve daha büyük hacim de, daha büyük yüzey alanı demektir. Kara deliğin içinde maddeye ne olduğunu bilmiyoruz; zira olay ufkunun içinden dış uzaya hiçbir detaylı bilgi çıkışı olmuyor. Kara deliğin olay ufkundan sonra sonsuza kadar görünmez olan maddeden geriye, yine de kuantum mekaniksel bağlamda kalıntılar kalabiliyor ve bu maddenin enerjisi de, yine Einstein'ın bulgusu olan E=mc2 uyarınca, kalıcı olarak kara deliğin kütlesindeki bir artış olarak yansıyor. Eğer delik dönerken madde yakalanırsa, bu yakalanan maddenin açısal momentumu da kara deliğin açısal momentumuna eklenir. Bir haraç çetesine katılan; katılmak zorunda kalan bir çocuk gibi; cebinde ne varsa boşaltır çetenin kasasına. Böylece bizler, çocuk çeteyle karşılaşmadan önce çetenin kasasındaki ve çocuğun cebindeki paraların toplamının, çocuk kendi parasını çetenin kasasına aktardıktan sonraki paraların toplamına eşit olduğunu görürüz. Yani bazı nicelikler korunur. Bu paragrafa başlarken açıkladığım madde ve enerji kavramları, bir şekilde kara deliğe katılıyor ve toplamda, evrendeki kütle ve enerji sabit kalmış oluyordu. Bizler bunları, kara deliğin uzay-zamana yaptığı etkiden hesaplayabiliyoruz. Ancak bir sorun var! Bir başka temel fizik yasası olan termodinamiğin ikinci yasası, kara deliklerde ihlal ediliyormuş gibi görünüyor. Termodinamiğin ikinci yasası, doğadaki süreçlerin çoğunun geri çevrilemez olduğunu söyler; hiçbirimiz, masanın üzerinden düşen bardağın kırıldıktan sonra, masanın üzerine geri dönerek eski halini aldığına tanık olmamışızdır. Buna tanık olmayışımızın tek sebebi, termodinamiğin ikinci yasasıdır. Esasında bu yasaya göre, çevreden izole edilmiş bir fiziksel sistemin entropisi asla düşemez; en iyi durumda bile entropi sabit kalır, genellikle de artar. John Archibald Wheeler'ın da zamanında ilk kez vurguladığı gibi, bir madde kara deliğe düşüp görünmez olduğunda, entropisi boşa gidiyordu ve bu da termodinamiğin ikinci yasasının ihlali demekti. Bu problem için ipucu ise 1970 yılında, hala kara delikler hakkında söz sahibi olan, Stephen Hawking'den gelecekti. Hawking, Wheeler'ın öğrencilerinden biriyle yaklaşık zamanlarda ve bağımsız olarak, kara deliklerin birleşmesi sürecinin sonunda ortaya çıkacak olan kara deliğin olay ufkunun yüzey alanının, birleşmeden önceki kara deliklerin olay ufuklarının yüzey alanları toplamından asla düşük olamayacağını ortaya koymuştu. Bekenstein'ın, kara deliklerin de bir entropisi olabileceği, hatta artacağı yönündeki tezine, başta Hawking olmak üzere birçok bilim insanı, mesafeli durmuştu. Kara deliklere eklenen maddeyle beraber olay ufuklarının da büyümesi, Hawking tarafından da onaylanıyordu; ancak olay ufkunun entropiyle olan bağlantısında anlaşmazlık söz konusuydu. Hawking, Bekenstein'ın savı üzerinde düşünerek değerini anladı ve bu ona, kendi adıyla anılacak özel ışımayı keşfetmesi için bir ilham kaynağı oldu. Kara delikler ışıyabilir, ışınım yayabilirlerdi! Hawking radyasyonu olgusu, Bir kara delik, varsayımsal olarak hiçbir şey ondan kaçamıyorsa nasıl enerji yayabilir? sorusunun üzerine doğdu.Uzayın her yeri, kuantum fiziğinde sanal parçacıklar olarak bilinen parçacık çiftleriyle doludur ve bu parçacıklar, Heisenberg'in belirsizlik ilkesi uyarınca, boşluktan enerji ödünç alarak, inanılmaz derecede kısa bir süreliğine var olup, tekrar ödünç alınan enerjiye dönüşerek yok olurlar. Kara deliğin olay ufkuna yakın bir yerde sanal bir parçacık çiftinin oluştuğunu düşünelim; boş uzayda her zaman böyle parçacık çiftlerinin oluştuğunu ve anında yok olduğunu biliyoruz. Ancak böyle bir çift gayet özeldir; çünkü olay ufkuna yakın bir yerde oluşup kaybolurken, çifti oluşturan bir parçacık, kütleçekiminin karşı koyulamaz gücüne yenik düşer ve bu çift, sonsuza kadar ayrı düşer. Biri kara deliğin içine doğru emilirken, diğeri evrenin içine doğru sürgün edilir. Süreç boyunca kara delik, önce yavaşça, sonra ise hızlanarak kütle kaybeder. Kara deliklerin sıcaklıkları, sadece fotonlar gibi kütlesiz parçacıklara olanak tanıyacak derecede düşüktür; dolayısıyla Hawking radyasyonu ya da ışıması da, elektromanyetik bir ışımadır. Bundan ilham alan teorik fizikçi, Jacob Bekenstein, 1972'de, kara deliklerin entropilerinin, olay ufuklarının yüzey alanına eşit olduğunu önerdi. Bekenstein, ardıl yorumlarında ise, kara deliklere düşen maddenin kayıp entropisinin, ya tamamen geri ödendiğini ya da fazlasıyla geri ödendiğini öne sürdü. Genellemek gerekirse, kara deliklerin toplam entropisi ve kara deliklerin dışında kalan sıradan entropi asla düşemezdi. Söz konusu genelleme, birçok testten geçmişti. Bir yıldız, kara delik oluşturmak üzere çöktüğünde, kara deliğin entropisi, yıldızın entropisini katlayarak aşar. 1974'e gelindiğinde, Hawking, bugün bile öneminden hiçbir şey kaybetmemiş olan, kara deliklerin, bir kuantum mekaniksel süreçle, kendiliğinden yaydıkları bir termal radyasyonun olması gerektiğini gösterdi. Dolayısıyla, birkaç yıl önce savunduğu görüşünden vazgeçmek zorunda kaldı; söz konusu ışıma nedeniyle, kara deliklerin kütleleri, dolayısıyla olay ufuklarının yüzey alanları azalabiliyordu. Bekenstein'ın geliştirilen genellenmiş ikinci yasası, izole edilmiş tüm fiziksel sistemlerin bilgi kapasitesine sınırlar getirebilmeyi mümkün kıldı. Evrensel entropi sınırı olarak bilinen bu varsayıma dayalı sınır, Belirli bir büyüklükte ya da kütlede ne kadar entropi taşınabilir? sorusuna cevap olarak getirilmişti. 1995'te, holografik sınır fikriyle ortaya çıkan ünlü teorik fizikçi, Leonard Susskind, uzayın belli bir hacmini işgal eden madde ve enerjinin ne kadar entropi barındırabileceğini sınırlamayı öneriyordu. Susskind, çalışmasında, yaklaşık olarak küresel, izole edilmiş, kendisi kara delik olmayan ve kapalı, A kadar bir alana tam olarak sığan bir kütle düşünmüştü. Eğer bu kütle, çökerek bir kara deliğe dönüşseydi, bu delik, A'dan küçük bir olay ufkuyla bitecekti. Dolayısıyla, bir önceki başlıktan da hatırlayabileceğimiz gibi, kara deliğin entropisi, A/4'ten daha küçük olacaktı.sürecinin sonunda ortaya çıkacak olan kara deliğin olay ufkunun yüzey alanının, birleşmeden önceki kara deliklerin olay ufuklarının yüzey alanları toplamından asla düşük olamayacağını ortaya koymuştu. Ne var ki, Bekenstein'ın genellemesi, bu sorun ile baş edebilmişti. Gelişen radyasyonun entropisi, kara deliğin entropisindeki düşüşten daha fazla olduğundan, Bekenstein haklıydı. Daha sonra, olay ufkunun, kara deliğin içindeki bilginin, dışarıdaki olaylardan etkilenmesini engellediği modellendi. Hawking radyasyonu, kara deliğin entropisiyle olay ufkunun yüzey alanı arasındaki sabit oransallığı hesaplamaya yardımcı oldu: kara deliğin entropisi, Planck alanı cinsinden ölçülen olay ufkunun yüzey alanının tam olarak dörtte biriydi. Planck uzunluğu, yaklaşık 10-33cm olup, kütleçekimine ve kuantum mekaniğine göre temel uzunluk birimidir; Planck alanı ise bunun karesidir. 1 metrelik bir uzunluğun karesi nasıl ki 1 m2 ise, Planck uzunluğunun karesi de 10-66cm2 olur. Başka ve daha basit bir deyişle, 1 cm'lik bir çapa sahip kara deliğin entropisi, yaklaşık 1066 bittir. Bu, kabaca 10.000.000.000 km3 suyun termodinamik entropisine karşılık gelir. Bu hazırlığı da yaptıktan sonra, pek de aptalca olmayan soruları cevaplamaya başlayabiliriz. İlkesel olarak 1 cm'lik bir cihaz, 1066 bitlik bir bilgi taşır. Gözlemlenebilir evrenin en az 10100 entropi biti taşıdığını göz önüne alırsak, bu bilgi, 1 ışık yılının 10'da 1'ine, yani yaklaşık 1 trilyon km'ye denk gelen bir çapa sahip küresel bir hacme sığabilir. Bu da Güneş'e olan uzaklığımızın yaklaşık 6000 katı kadar bir mesafe ediyor. Bilgisayar yongalarından düzenli ve büyük bir yığın yaptığımızı düşünelim. Transistörlerin sayısı yığının hacmiyle beraber artacaktır; tüm yongaların toplam termodinamik entropisi de öyle. Bisküvinin kremasına gelmiş bulunuyoruz: yığınımızın işgal ettiği uzayın teorik nihai bilgi kapasitesi, sadece yüzey alanıyla artıyor; dikkat edelim, bu, teorik olarak belirlenmiş bir üst limit. Yığının hacmi, yüzey alanından daha hızlı artacağından, bir noktada, tüm yongaların entropisi, holografik sınırı aşabilecektir. Bu da demek oluyor ki, genellenmiş model de dahil, bu konudaki tüm aday modellerimiz kaybediyor. Acaba? Elbette hayır; kaybeden, yığının kendisi olacaktır. Bu içinden çıkılmaz duruma ulaşana kadar yığın, kendi kütleçekimi sebebiyle kendi üzerine çökecek ve bir kara deliğe dönüşecektir. Sonrasında eklenen tüm ek yongalar, kara deliğin kütlesini ve yüzey alanını artırarak genellenmiş modeli doğrulamaya devam edecek şekilde devinir.


Evrenin bir simülasyon olup olmadığı üzerine fikirleri ele aldığımız yazı dizimizin ilk bölümünü bu linkten okuyabilirsiniz. Bilgi kapasitesinin yüzey alanına bağlı olduğu sonucu oldukça şaşırtıcı olmakla beraber, ancak 1993'te, Nobel ödüllü fizikçi, Gerard't Hooft tarafından önerilen ve Leonard Susskind tarafından geliştirilen holografik ilke doğruysa doğal bir açıklamaya sahip hale geliyor. Günlük yaşantıda hologram dediğimiz şey, doğru uygulandığında tam bir 3-boyutlu görüntü verebilen özel bir tür fotoğraftır. 3-boyutlu görüntüyü tanımlayan bütün bilgi, karanlık ve aydınlık alan desenleri halinde 2-boyutlu film parçalarına kodlanır. Holografik ilke ise bu görsel illüzyonun bir benzerinin, 3 boyutlu olan tüm fiziksel sistemlerin tam bir tanımı olarak uygulanabileceğini söyler. Başka bir deyişle, 3 boyutlu fizik, bu ilkeye göre, ancak ve ancak 2 boyutlu fizikle 3 boyutlu fiziğin sınırındayken tam olarak açıklanabilir. Eğer 3 boyutlu bir sistem, sadece 2 boyutlu sistemle olan sınırdan tanımlanabiliyorsa, sistemin bilgi içeriğinin, sınırdaki tanımı aşmaması beklenebilir. Şimdiye dek üzerinde durduğumuz en önemli durum, fizik biliminde süreçler incelenirken işe yarayacak olan en önemli şeyin bilgi olduğudur. Madde ve enerji ile beraber, bilginin de fiziksel bir yapısı olduğu kabul edilerek, bilginin bir limitinin olup olamayacağı tartışıldı. Belli bir bölgeye maksimum ne kadar bilgi sığdırabileceğimiz sorunundan başlayan macera, önemli sonuçlar getirdi. Bilgiyi ölçebilmek için, klasik termodinamikte kullanılan entropi kavramına başvurulduğunu söyledik. Buradan hareketle, belirli bir yarıçapa ve olay ufku dolayısıyla, belirli bir yüzey alanına sahip karadelikler içine sığdırabileceğimiz bilgi miktarını hesapladığımızda, bunun karadeliğin hacmi ile değil, yüzey alanıyla orantılı olduğu sonucuna ulaştığımızı söyledik. Bunu, karadeliğe bir madde eklediğimizde, eklediğimiz bilgilerin sanki kara deliğin hacmine değil de yüzeyine kodlandığı şeklinde basitleştirebiliriz. Uzun süredir evrene dair ki farklı bakış açımız olan kuantum ve görelilik kuramlarını birleştirmek için yapılan çalışmalara destek verebileceği gösterilen holografik evren modeli sayesinde, farklı boyutlardaki olayların birbirleriyle eş olabileceğini ortaya koyarak, süpersicim fikri bağlamında tutarlı matematiksel yapılar oluşturabiliyoruz. 2 boyutlu şeylere örnek aradığımızda işimiz oldukça zor demektir. Belki bir kağıt parçasını pekala 2 boyutlu bir cisim olarak ele alabiliriz; ancak bu kağıt parçasının hala bir yüksekliği bulunur. Yüksekliği olmayan; sadece bir en ve boya sahip bir örneği, bir bardak suyun yüzeyi için sunabiliriz. Bardaktaki suyu havadan ayıran sınır düzlem, 2 boyutludur. Hologram olgusu da tıpkı bu yüzey gibi, daha önce değindiğimiz şekillendirmelerle beraber özelleşebilen, 2 boyutlu bir yüzeydir. Böylesine basit bir nesneyi ilginç hale getiren özellik, uygun bir lazer ışını ile aydınlatıldığında, 3 boyutlu bir görüntü verebilmesi olur. Daha önce sözünü ettiğimiz ve Susskind ile 't Hooft'un uyarlaması da, 3 boyutta meydana gelen tüm olayların, 2 boyutlu bir yüzey üzerinde yer alan fiziksel süreçlerin, hologram benzeri izdüşümleri olabileceği yönündeydi. 'T Hooft ve Susskind'in holografik ilkesine en güçlü desteğin, uzayın bir bölümünün içerebileceği en büyük entropinin , bu bölümün hacmiyle değil; yüzeyinin alanıyla orantılı olduğunun ortaya çıkması olduğunu söyledik. Şu halde, evrenin temel bileşenlerinin en basit özgürlük derecelerinin, evrenin içinde değil, onu çevreleyen yüzeyde bulunacağını çıkarsamamız yerinde olur. İçinde bulunduğumuz evrenin toplam hacminde yaşadıklarımız, fizikçilerin genel olarak kullandığı olgular, evreni saran yüzeydeki olaylar tarafından belirlenir. Fizik yasaları, bir anlamda evrenin lazeri gibi çalışarak, evrendeki gerçek süreçleri gün ışığına çıkarır ve günlük yaşantımızın holografik yanılsamalarına sebep olur. Holografik ilkenin sorunlarına da değindik; örneğin, problemlerden biri, evrenin sonuna ilişkindir. Evrenin olası nihai durumlarından biri, sonsuza kadar yaşaması, diğeri de bir küre gibi bir şekilde, kendi üzerine kapanmasıdır. Şu durumda evren, kendisini sınırlayan bir yüzeye sahip olamaz. Dolayısıyla holografik ilke bünyesindeki evrensel holografik sınırı, bu bağlama oturtamayız. Şimdiye kadar üzerinde durduklarımızın kısa bir özetini yaptıktan sonra, günümüze yaklaşma zamanı. 1990'lı yıllarda, daha önceki sicim teorisyenlerinin görüşlerinden faydalanan Arjantinli fizikçi, Juan Maldacena, ilke üzerindeki bulutları dağıtmaya yönelik bir atılım yaptı. Maldacena'nın keşfi, evrende holografinin işlevi konusuyla doğrudan ilişkili değildi; ancak holografideki soyut kavramların, matematik yoluyla somut ve kesin hale getirilebildiği, varsayıma dayalı bir evren önerdi. Matematiksel standart çözümleme burada, örneğin 5-boyutlu uzay zamanı çevreleyen yüzeyin, çevreleyen bütün yüzeylerde olduğu gibi, çevrelediği şekilden bir düşük sayıda boyutu olması gerektiğini gösterir: 3 uzay boyutu ve bir zaman boyutu. Bu noktada yüksek boyutlu uzayları hayal etmenin zorluğunu hatırlatmamız gerekiyor. Ancak eğer zihinsel bir figür oluşturmamız gerekirse, bir konserve kutusunu analoji için kullanabiliriz. Üç boyutlu yani en-boy-yükseklik uzaysal özelliklerine sahip konserve suyu, 5-boyutlu uzay-zamana, kutunun 2-boyutlu yüzeyi ise bu su kütlesini çevreleyen 4-boyutlu uzay-zaman sınırına karşılık gelir. Yani Maldacena esasında, bu evrende yaşayan bir gözlemcinin tanık olduğu fiziğin, evreni çevreleyen yüzeyde meydana gelen fizikle tanımlanabileceğini gösterdi. Maldacena'nın çalışmasında, hacim ve çevreleyen sınır yüzey kuramları birbirinin çevirisi gibidir. Söz konusu çevirideki çarpıcı fark ise hacim kuramının çevreleyen yüzeyde tanımlanan eşdeğer kuramdan daha fazla boyuta sahip olmasıdır. Buna ek olarak hacim kuramı, kütleçekimini içerirken, hesaplamalar, çevreleyen yüzeydeki kuramın kütleçekimini içermediğini gösteriyor. Yine de bu kuramlardan birinde sorulan bir soru veya yapılan bir hesap, diğerindeki eşdeğer bir soruya veya hesaba çevrilebiliyor. Çeviri için sözlükten habersiz olan biri, bu soruların ve hesapların, eşdeğerleriyle kesin olarak hiçbir ilişkisi olmadığını düşünse de, örneğin çevreleyen sınır yüzey kuramı kütleçekimini içermediğinden, hacim kuramındaki kütleçekimiyle ilgili sorular, yüzey kuramında kulağa çok farklı gelen; kütleçekimi içermeyen sorulara dönüşürler. Yorumu geliştirirsek, Maldacena, kütleçekimi içermeyen belirli bir kuantum kuramının, kütleçekimini içeren, ama bir fazla uzay boyutuyla formülize eden bir başka kuantum kuramının çevirisi olabileceğini göstermiştir. İlkenin evrendeki yansımalarını gözlemleyebilmek için henüz erken; bununla birlikte, artık sicim kuramının, en azından bazı noktalarda holografik ilkeyi desteklediği bilgisine sahibiz. Bu destek, başta da söylediğimiz gibi, kavramsal ilişkiler kanalıyla burada matematiksel ilişkiler kanalıyla sağlanır. Evren hakkında yorumlar yapabilmek adına belirli bir kuramı kullanan herhangi bir gözlemciye göre uzay kavramı, gerçek ve son derece temel görünebilir. Ancak eğer aynı gözlemci, kullandığı aracın örneğin kullandığı kuramın, eşdeğerine geçiş yaparsa, bir zamanlar gerçek ve temel olarak görünen şeyler de zorunlu olarak değişecektir. Dolayısıyla holografik ilke, gerçekliğe dair oluşan öngörülerimizi ve hatta önyargılarımızı değiştirebilme olasılığına sahiptir. Tamam, bu kadar fantezi yeter. En başta bilimin, gerçeklik bileşenlerini birbirleriyle ilişkilendirerek, farklılıkların yataklarından akarak havzasını yarattığını söylemiştik. Bilim eğer bize elektronun belli bir kütlesi ve yükü olduğunu söylediğinde ona şükran duyuyorsak, bunların sadece, başka parçacıkların ve kuvvetlerin belli şekillerde elektronu etkilemesini sağlayacak özelliklerden ibaret olduğunu söylediğinde de onu hoş görmemiz gerekir. Tartışılan konu, dünyayı oluşturan elemanların has özelliklerine geldiğinde, bilim sessiz kalır ve hoş görmemiz gerekir. Çünkü bilimin bize sunduğu şey, esasında dev bir ilişkiler ağıdır. Matematik, biz bir yolculuğa çıkarken yanımıza daha az bagaj almamızı sağlar ve bu sayede birçok karmaşık olguyu cebimizde taşıyabiliriz. Doğal fenomenleri soyuta dökmek, daha sonra onları somutlamadan önce bize zaman kazandırdığı gibi, önemli bir dağarcık da vaat eder; asıl üzerinde durulması gereken de bu dağarcıktır. A Beautiful Mind'da, Batı Virginia'lı, gizemli dahi, John Forbes Nash'i canlandıran Russell Crowe, -her ne kadar anlamsız olsalar da- cama bazı şekiller çizerek ders çalışıyordu. Tam da böyle bir ev hayal ederek işe başlayabiliriz. Cama çizilen geometrik şekiller ve matematiksel denklemler, gece yarısı dışarıdan gelen bir ışıkla odanın içine yansıyıp canlansaydı hayal gücümüz hakkında iyi şeyler söyleyebilir miydik? İşte kabaca bir hologram evren! Denklemlerin ve matematiksel formların içeride canlanmasına vesile olan nedir, bilemiyoruz. Evreni, barındırdığı tüm bilgisayarların toplamından daha büyük bir bilgisayar olarak değerlendiren bilim insanları vardı. Holografik ilke bağlamında da ifade ettiğimiz bitler, şüphesiz bizlerin kurguladığı binlerce modelden sadece biri ve daha da sıradanı, henüz elimizde buna dair gözlemsel ya da deneysel bir veri yok. Öncelikle kendimizden başlamamız gerekiyor; algılayan olarak. Mesela varoluş ifadesini kullanırken kastettiğimiz şey, düşünen ve hisseden varlıkların var olduklarını düşünüp hissetmelerinden başka bir şey değil. Tüm bunlarla beraber, eğer holografik ilke doğruysa, biz ve bizim 4-boyutlu evrenimiz, çok daha büyük, 5-boyutlu uzay-zamanın sınırında bir gölge olabilir. Şu durumda bizlerin durumu, dışarıda, düz bir çizgi üzerinde hareket eden karıncanın hareketini, bir eğri olarak algılamasına rağmen, dışarıdan, aynı karıncanın hareketini düz bir çizgi olarak algılayan insanla eşit olmayan, ancak tutarlı bir gözlem yapan akvaryumdaki balığın durumuna benzer. Yapılan son araştırmalara göre, 10-boyutlu bir kütleçekim kuramı, daha düşük boyutlardaki standart kuantum fiziği kuramlarıyla, açıkladığımız bağlamlarda eşdeğer. Oluşturulan model, aynı zamanda evrenin, büyük bir simülasyon olabileceğine dair en açık kanıt olabilir. Japonya'da bulunan Ibaraki Üniversitesi'nden Yoshifumi Hyakutake ve arkadaşları, doğrudan bir kanıt olmasa da, Maldacena'nın öngörülerinin doğru olmasını gerektiren bir çalışmaya imza attılar. Hyakutake, interaktif akademik makale paylaşım sitesi, arXiv'de paylaştığı iki makaleden birinde, bir kara deliğin iç enerjisini, olay ufkunun pozisyonunu ve sicim teorisi tarafından öngörülen diğer bazı özelliklerini hesapladı. İki makalenin diğerindeyse Hyakutake ve arkadaşları, daha düşük boyutlardaki kütleçekimsiz bir evrenin iç enerjisini hesapladılar. Söz konusu iki hesaplama, birbiriyle oldukça uyumlu sonuçlar verdi. Modeli doğrulanmanın eşiğinde olan ve şimdilerde Princeton Üniversitesi'nde çalışmalarını sürdüren Maldacena ise Doğru bir hesaplama gibi duruyor. değerlendirmesini yapıyor. Maldacena'nın 1997'de ortaya koyduğu model, kuantum fiziği ile Einstein'ın göreliliği arasında bulunan tutarsızlığı çözüyordu. Model, adeta fizik dünyasının bu iki yaygın dilini birbirine çeviren bir sözlük gibiydi ve şimdi bu kestirim için güçlü bir kanıt bulunmuş durumda. Ancak yine de, bu fikre dair her şey matematiksel; diğer bir deyişle, gözlemsel ya da deneysel değil. Maddenin nihai yapısını, kuarklardan sonrasını araştırmaya devam ederken, bilim insanlarının aklına gelen bir soru da söz konusu: Dünya nihai materyalden yoksun olabilir mi? Dünya'yı, uzayı, tüm evreni bir ilişkiler ağıyla açıklayabiliyor oluşumuz, soyut bir bilgisayar programı yani bir simülasyon olarak düşünülen evren bağlamında tutarlı sonuçlar veriyor; yani birbirini tamamlayan başka ilişki ağları ortaya çıkarıyor. Buna rağmen, gerçekliğin bir de matematiksel bağlantılardan ve saf ilişkilerden bağımsız yönü vardır ve biz ona bilinç deriz. Tablodaki her şeyi silip attıktan sonra İşte hiçlik! dememizi engelleyen şeydir bilinç. Onu tablodan silebilir miyiz? Olası bir simülasyon içerisindeki varlıkların, çevrelerindeki olguları ve olayları yorumlamasını sağlayan bir aparat olan bilincin bu simülasyon dahilindeki rolü nedir? Kesinlikle bilgi işlemekten daha fazlası olduğunu söyleyemeyiz; zira bu kesinliği söz konusu bağlama atfettiğimizde, gerçekliğin önemli bir parçasını dışarıda bırakmış oluruz ve o parça da öznel, indirgeyemediğimiz, niteliksel bir parçadır. Bununla beraber, bunu reddedebilen bilim insanları da vardır ve bu konuda ateşli bir materyalist olarak görülebilecek Daniel Dennett da bunların en ünlüsüdür. Onun savunmasına göre, bir şeyi bütünüyle niceliksel ve ilişkilere dayalı bir biçimde açıklayamıyorsak, bu şey gerçekliğin bir parçası olamaz. Aristoteles'in, zamanında gerçekliğin malzeme ve yapı unsurlarının toplamından oluştuğunu temellendirmesi, konumuz açısından büyük önem arz ediyor. Zira bu temellendirme, bilinç ve varlık üzerine düşünebilmemiz için çok iyi bir başlangıç olmasına rağmen, önce Sir Isaac Newton, kütleçekimi teorisindeki, kütleçekiminin kozmik cisimler arasındaki bağı nasıl kurduğuna ilişkin uzaktan eylem kavramıyla, sonra ise modern fizik, atom altı dünyaya doğru kat ettiği yolla evreni gayrimaddileştirdi. Örneğin kuantum kuramında atom altı parçacıklar, küçük toplar yerine, soyutlanmış matematiksel özellik yumakları olarak algılanmaya başlandı. Evreni keşfetmeye devam ettikçe, Aristo'nun malzemesinin, hızla yapıya dönüşmeye başladığına tanık oluyoruz. İşte tüm bu maddi evreni, safi geometriden türetebilen son girişimler de, donanımlı sicim teorileri, holografik ilkeler ve gerçeklik kavramını da ilgilendiren, bugünün biliminin çok ötesindeki simülatif evren fikirleridir. Biyolojik formlar olarak algımız, üç uzay boyutuna aşina olmakla beraber, daha zaman kavramına bile tam olarak aşina değildir. Daha yüksek boyutları öngören bir fikir, bu sebeple sadece büyülü bir dil olan matematikte gizlidir.


Yaşadığımız Dünya dahil olmak üzere Güneş Sistemimizdeki bütün gezegenler Güneş'in etrafında durmaksızın bir dönüş halindeyken, aynı zamanda kendi eksenleri etrafında da dönmeye milyarlarca yıldır devam ediyor. Sistemdeki bütün gezegen ve uydulara devasa kütleçekim kuvvetiyle adeta hükmeden Güneş dahi Samanyolu Gökadası'nın etrafında dönüyor. Samanyolu Gökadası, Andromeda Gökadasıyla kütle çekimsel bir bağlantı içerisindeyken, bu gökadalar da Yerel Grup olarak bildiğimiz gökadalar grubu içerisinde, Başak Süperkümesinin kütle çekim kuvvetine boyun eğiyor. Bitmedi! Başak Süperkümesi, Laniakea Süper Kümesi adı verilen, 100.000 gökadadan oluşan grubun içerisinde hareketine devam ediyor. Laniakea Süper Kümesinin merkezinde ise Büyük Çekici olarak bilinen devasa bir kütle çekim merkezi daha bulunuyor. Sözün özü, evrende atomaltı parçacıklardan tutun, yüzbinlerce gökada içeren kümelere kadar her şey en başta bir kütle çekim kuvveti sebebiyle devamlı bir dönüş halinde. İlk bakışta gayet makul görünse de bu tür bir düşüncenin kendi içerisinde büyük çelişkiler barındırdığını farketmek uzun sürmeyecektir. Çünkü evrenin içerisindeki devasa gaz ve toz kütlelerinin devamlı bir dönüş halinde olmalarının sebebi, bu kütlelerin evrenin başlangıcından beridir belli kütle çekimsel alanlarda topaklanıp, evrenimizin fizik yasaları gereği açısal momentumlarını korumaya meyilli olmalarıdır. Çok daha büyük ölçekteki evrenimizi düşündüğümüzde ise bütün bir evrenin dönüşüne sebep olabilecek fizik yasalarını da tespit etmemiz yahut evrenimiz hakkında elde ettiğimiz verilerden ince eleyip sık dokuyarak yola çıkmamız gerekiyor. İşte bu nedenle, evrenin dönüşü hakkındaki soruyu cevaplayabilmek için bilim insanlarının, evren hakkında elde edilmiş en eski veriyi incelemeleri gerekiyor. Bu veri ise Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması olarak bildiğimiz, evrenin başlangıcından yalnızca 380.000 yıl ve sonraki durumu hakkında bilgi sağlayan fon radyasyonunun içinde saklı. Evrenin yaşının yaklaşık 13.7 milyar yıl olduğunu düşünürsek, evrenin 380.000 yaş ve sonrasını inceleyebilmemize olanak sağlayan Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması, bize başta tüm evrenin hareketi olmak üzere, evrenin homojen olup olmadığı hakkında da önemli bilgiler sağlıyor. Bugüne dek yapılan hesaplamaların söylediğine göre evren, hangi konum ve yönden bakarsanız bakın tamamen eşit bir şekilde yayılmış halde. Hesaplamaların ortaya çıkardığı bu sonuç ise evrenin herhangi bir dönüşe sahip olmadığını söylüyor. Eğer evren herhangi bir yöne doğru yayılmış olsaydı, Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması sayesinde elde edilmiş haritalarda evrenin farklı eksenlerde farklı hızlarda genişlediği görülmesi gerekirdi ve bu nedenle farklı bölgelerde bambaşka sıcaklıklarla karşılaşabilirdik. Ancak bugün bildiğimiz kadarıyla tüm evrendeki sıcaklık 0.001 ile 2.725 Kelvin arasında değişiyor. (-273.149 ile -270.425 santigrat) Buna göre geniş ölçekten bakıldığında evrenin her yerinde sıcaklığın oldukça tekdüze olduğunu söyleyebiliriz. 2009 ve 2013 yılları arasında elde edilmiş Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması haritalarını inceleyen bilim insanları evrenin 121.000'de 1 ihtimalle farklı yönlerde farklı hızlarda genişlediğini ortaya koydu. Başka bir deyişle çalışmanın ortaya koyduğuna göre evren 121.000'de 1 ihtimalle dönüyor. Çalışmanın, evrenin dönüşü ve bir yönü olup olmadığı hakkında bugüne dek yapılmış en sıkı sınama olduğunu da eklemekte fayda var. Bu çalışmanın sonuçlarıyla bağlantılı başka bir araştırma ise evrenin %95 ihtimalle homojen olduğunu, yani büyük ölçeklerle bakıldığında evrenin her yerinin aynı olduğunu ortaya çıkardı. Kozmik Mikrodalga Arka Plan Işıması verileriyle elde edilen bu sonuçlar evrenin dönüş halinde olmadığını; homojen, tekdüze ve bu bakımdan belki biraz sıkıcı olduğunu gösteriyor olsa da bundan henüz birkaç yüzyıl önce bilim insanlarının dünyanın dönüşü konusunda bile hemfikirsel bir bütünlük halinde olmadıklarını hatırlamamız gerek. Geçmişten bugüne geldiğimiz noktada artık evrenin dönüşü konusunda tartışmaya başlayıp, evrenin tümü hakkında gözümüzün önünde elle tutulur gözlemsel ve matematiksel veriler bulunması bile bilimin baş döndürücü bir hızla geliştiğinin en önemli göstergelerinden bir tanesi. 61 Cygni (61 Kuğu, Struve 2758, GJ ...


Eğer atomik düzeyde boyutlar değişseydi, yörüngede gezegenler bundan etkilenip uzaklaşsaydı bu durumu açıklayacak yeni fizik yasalarına ihtiyacımız olurdu. Çünkü moleküller arası bağları, yörüngedeki hız ve uzaklıkları belirli yasalarla izah ediyoruz. Eğer her şey aynı olup sadece uzaklığı değiştirirsek yerine nasıl bir sistem oluşabilir? Böyle bir durumda evren bizi parçalıyor olurdu. Fakat aklımıza gelecek düşünceler bununla sınırlı değil. Makalenin devamını rasyonalist.org sitesindeki bu linkten okuyabilirsiniz.


Hypatia Bilim işbirliği ile hazırladığımız videomuzda, evrenin gitgide solup karanlıklaşmasını ele alıyoruz. Evrenimiz, bundan birkaç milyar önce olduğu kadar parlak değil, bundan birkaç milyar yıl sonra da bugün olduğu kadar parlak olamayacak. Bu konuyu işlediğimiz videomuzu, aşağıdan veya bu linke tıklayarak izleyebilirsiniz. Videomuzu hazırladığımız yazılı kaynağa bu linkten ulaşıp okuyabilirsiniz. Hypatia Bilim ve Kozmik Anafor ortaklığında Youtube kanalımızda, yeni çalışmalarımızla sizlerle birlikte olmayı sürdüreceğiz. Kozmik Anafor Astronomi Platformu olarak, her zaman popüler bilim platformlarının işbirliği içinde olmasının, ülkemizde bilimin tüm halk tabanında yeterince değer görmesi açısından gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Bilimfili, Rasyonalist, Açık Bilim, Gelecek Bilimde ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi popüler bilim platformlarıyla her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Unutmayın, popüler bilim platformları ve bilim insanları, birbirleriyle işbirliği içinde olmazlar, görmezden gelir ve tek başlarına hareket etmeyi tercih ederlerse, ülkemizde bilim halk tabanında yeterince yaygınlaşamaz ve değer göremez! Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz.


Her ne kadar bir yaşamın oluşabilmesi imkansız gözükse de, evrenin ilk anlarında, büyük patlama zamanlarında diyebilirsiniz. Belki de Dünya'nın oluşumuna tanıklık etmek için 6 milyar yıl öncesinde bir zamanı tercih edebilirsiniz. Ancak bizlerden sizlere küçük bir tavsiye; Eğer bir gün böyle bir seçim hakkına sahip olursanız, evrenin gerçekten ileri zamanlarında nasıl olacağını merak edip, örneğin 100 milyar yıl sonrasını seçmeyin. Çünkü astronomlara göre çok uzak bir gelecekte evren karanlık, boş ve sıkıcı olacak. Astronomlar bu sonuca; 2015 yılında gerçekleştirilen GAMA projesi kapsamında, Dünya'nın en büyük teleskopları ile uzayın geniş bir alanı boyunca 200.000'den fazla galaksiyi inceleyerek ulaştılar. Araştırma boyunca galaksilerin yaydığı ışıktan 21 farklı dalgaboyu incelendi. Astronomlar topladıkları verilerle yıldızların ve galaksilerin milyonlarca yıl önce ne kadar enerji yaydıklarını hesaplayıp bugünün verileri ile karşılaştırdılar. Elde edilen sonuca göre incelenen galaksilerin bugün ürettikleri enerji, 2 milyar yıl önce ürettiklerinin yaklaşık yarısı kadar. Diğer bir deyişle galaksilerin ürettiği enerji, tıpkı bir insanın yaşlanmasında olduğu üzere yavaş yavaş azalıyor. Evren soğuyor, kararıyor ve gittikçe daha çok soluyor. Örneğin, evrende doğan yıldızlara oranla daha fazla yıldız ölüyor. Gelecekte evren genişlemeye devam ettikçe, evrendeki tüm cisimler birbirlerinden uzaklaşacak. Bu yüzden yıldızlar öldükçe ortaya çıkacak olan ışık, uzayda daha geniş bir alan boyunca yayılacağından evren de gittikçe daha fazla kararacak. Araştırma sonucunda elde edilen tüm bu bulgular büyük bir sürpriz olmadı. Çünkü bilim insanları yıllardır evrenin soğuyup, kararmakta olduğunu düşünüyorlardı. GAMA projesi sayesinde elde edilen verilerle birlikte evrenin gerçekten gelecekte boş ve sıkıcı olacağının da elle tutulur verilerine kavuşmuş olduk.


Kozmoloji ile ilgili en popüler duyumlardan bir tanesi de evrenin ışık hızından daha hızlı genişlediğidir. Fakat bu cümle bir hayli eksiktir. Akıllarda cevaplanmamış, yarım yamalak cevaplanmış bir çok soru ve düşünce bırakır. Evren nasıl genişlemektedir? Nasıl olur da ışık hızını aşabilir? Bu yazımızda bu konuyu ele alacağız. Bilmemiz gereken en temel kavramlardan biri, evrenin her noktadan genişlediğidir. Yani parfüm gibi tek bir noktadan dışa doğru saçılarak genişlemez. Her noktadan genişler. Bunu izah etmek için biraz matematikten faydalanmalıyız. Çünkü bazen sözcükler yerine sayılar çok daha anlamlıdır. Makalenin devamını, bu linke tıklayarak rasyonalist.org sitesinden okumalısınız. Bugün evren hakkında bazı temel fik... Eğer yeterince uzaktan, iyi bir tel...


Teoriye göre, evren ilk oluştuğu, henüz yıldızların oluşması için gerekli uygun ortamın meydana gelmediği zamanlarda en hafif üç element, bu oluşum döneminin sağladığı enerji ile meydana geldi. Bunlardan en büyük miktarda oluşanı %75 oranla Hidrojen, %25 oranla Helyum ve eser miktarda Lityum elementleriydi. Daha sonrasında, evrenin bebeklik döneminin sonlarına doğru ilk yıldızlar oluşmaya başladı. Sadece Hidrojen ve Helyum elementinin baskın olduğu bu dönemde oluşan yıldızlar, evrenin daha küçük ve yoğun olması nedeniyle oldukça büyük boyutlardaydılar. Öyle ki, bugün dev yıldız olarak nitelenen 100-150 Güneş kütlesine sahip yıldızlardan daha büyük, 200, hatta 300 Güneş kütlesinde yıldızlar meydana gelmişti. Bu dev, ancak çok kısa ömürlü yıldızların çekirdeklerindeki nükleer reaksiyon sırasında Hidrojen ve Helyum'dan daha ağır; Oksijen, Neon, Karbon, Azot, Silisyum, Magnezyum, Berilyum, Fosfor, Sodyum, Demir gibi elementler meydana gelmeye başladılar. Periyodik tabloda atom ağırlığı Demir'e kadar olan tüm elementler; bu ilk yıldızlar ve daha sonraki kuşak yıldızların nükleer füzyon süreçlerinde içlerinde oluştular. Bu süreci daha iyi öğrenmek için şu yazımızı okumanız faydalı olacaktır. Demirden daha ağır; Nikel, Gümüş, Bakır, Sezyum, Cıva, Platin, Kurşun, Uranyum gibi elementler ise, yakıtı tükenen dev yıldızların ölümü anlamına gelen süpernova patlamaları sırasında ortaya çıkan çok büyük miktarda enerji sırasında oluştu. Bu süreç hakkında detaylı bilgi için bu yazımızı okuyabilirsiniz. Yukarıda anlattığımız yıldız oluşum ve ölüm süreçleri sırasında, evrenin ilk dönemlerinde var olan Hidrojen ve Helyum atomları birleşerek bugün çevremizde gördüğümüz ve bildiğimiz atomları meydana getirdiler. Yani, evrendeki Hidrojen oranı düşmeye, daha ağır elementlerin miktarı ise artmaya başladı. Burada şu anki element bolluğu miktarını hesaplarken birşey dikkatinizi çekmiş olmalı : Çekirdeğinde nükleer reaksiyonlar bittikten sonra ölen her yıldız ister bir beyaz cüceye dönüşsün, isterse süpernova olarak patlayarak yok olsun, yaşam süreci içinde Hidrojeni atom numarası Demir'e kadar olan elementlere dönüştürüyor. Yani, her yıldızın çekirdeğinde Oksijen, Karbon, Azot, Magnezyum, Neon ve Silisyum oluşumu gerçekleşiyor. Dolayısıyla, Hidrojen ve Helyum'dan sonra evrende en fazla bulunan elementler bunlar olmak zorunda. Çünkü, türü ne olursa olsun her yıldız bunları üretiyor ve bir şekilde evrende yeni yıldız oluşum bölgelerine saçıyor. Evrenin oluşumu üzerinden geçen yaklaşık 13.8 milyar yıllık süreç içerisinde, anlattığımız süreç dahilinde evrene yeni elementler saçıldı. Evrenin bebeklik evresinde Hidrojen, Helyum ve az miktardaki Lityum karşısındaki oranları %0 olmalarına karşın, diğer elementlerin miktarı şu anda yaklaşık %2 dolaylarına kadar artış gösterdi. - Hidrojen (%74.5) - Helyum (%23.84) - Oksijen (%1.04) - Karbon (%0.46) - Neon (%0.13 ) - Demir (%0.11) - Azot (%0.096) - Silisyum (%0.065) - Magnezyum (%0.058) - Sülfür (%0.044) Üstteki yüzdelik sıralama, büyük patlamadan bugüne kadar oluşmuş elementlerin evrendeki bolluk miktarı. Elbette, Güneş Sistemi de genel olarak bu oranlara uyuyor. Ancak, ele aldığımız ölçekler küçüldükçe bolluk oranları da çeşitli sebeplerle değişiklik göstermeye başlıyor. - Oksijen (%65) - Karbon (%18.5) - Hidrojen (%9.5) - Azot (%3.2) - Kalsiyum (%1.5) - Fosfor (%1.0) - Potasyum (%0.4) - Sülfür (%0.3) - Sodyum (%0.2) Atmosferimiz de biliyorsunuz %78 Azot ve %21 Oksijen'den meydana geliyor. Ancak, evrendeki tüm elementlerin birbirine oranı, yukarıda ilk verdiğimiz sıralamadaki gibi. Elbette, evren yaşlandıkça Hidrojen ve Helyum oranı düşmeye, diğer daha ağır elementlerin oranı artmaya devam edecek.


Çok fazla ışık var... Evet, okumayı bırakabilirsiniz! Hayır tamam, durun bekleyin. Bizce devamını da okumalısınız çünkü yazımız dehşet derecede eğlenceli. İlk önce ne kadar sorusunun tam olarak olarak neyi kastettiğini, neyi tanımladığını kararlaştırmamız gerekiyor. Işığı saymanın en kullanışlı yolu fotonları kullanmaktır. Eğer fotonun ne olduğunu bilmek istiyorsanız çok şanslısınız: Foton, küçük ışık parçacıklarıdır. Buradaki küçükün anlamı, esas birim veya quantadır. Işık fotonlardan oluşur. Radyo dalgaları fotonlardan oluşur. X-Işınları fotonlardan oluşur. Eğer bir demet ışığınız varsa, çok fazla fotonunuz var demektir. Dilediğinizi yapabilirsiniz. Ancak eğer tek bir fotonunuz varsa pek bir şey yapamazsınız. Bu bir parça fotonu etrafa saçamaz, ayıramaz ya da fotonun kalbini kıramazsınız. Çünkü bir foton sahip olabileceğiniz en küçük ışık miktarıdır. Değerini bilin. Evrendeki tüm ışığı hesaplamada fotonlar bize çok kullanışlı bir yol sunuyor. Fotonları sayarsanız ışığı da saymış olursunuz. Fotonları sayabiliriz çünkü her bir fotonun içinde ne kadar enerji olduğunu biliyoruz ve bir ışık kaynağı için tüm enerjileri kolayca toplayabiliriz. Evet, enerjileri sıkışmış şekilde, kendi hallerinde de bırakabiliriz ama bunu yapmak daha eğlenceli. O halde fotonları saymaya başlayalım; 1, 2, 3, 4... Galiba bu zannettiğimiz kadar kolay olmayacak. Belki de daha tanıdık bir şeylerle başlamalıyız. Her gün kullandığımız, zararsız, normal bir ampul mesela. Ampul sıradan görünebilir ama bu ufacık şey etrafa saniyede 10^20 foton saçıyor. Yalnızca bir fotonun pek de fazla ışık vermediğinden bahsetmemiş miydik? Hayır mı? Peki, bu fotonlar çok küçük. O yüzden küçük bir ampul bile etrafı aydınlatmak için 10^20 kadar fotona ihtiyaç duyuyor. Eğer evrendeki bilinen tüm ampulleri toplarsak, biraz ışık elde edebiliriz. Ancak isterseniz bunu yapmayalım çünkü bütün bu ampuller bile Güneş gibi diğer ışık kaynakları tarafından kolayca gölgede bırakılabilir. Güneş, esasında dev bir ampuldür. Tam anlamıyla bir ampul gibi çalışmasa da bu yazıda konumuz fotonları saymak olduğundan, fotonların nasıl üretildiğini pek de önemsemize gerek yok. Müthiş derecede kuvvetli bir ampulü hesaba katsanız bile, hiç bir zaman yeteri kadar parlak olamayacaktır. Çünkü Güneş her saniye, her gün, her yıl ve hatta bir kaç milyar yıldır 10^45 (1'den sonra 45 tane sıfır) fotonu etrafa saçıyor. Ancak elbette sadece bir ampul-Güneş kıyaslamasıyla yetinmeyeceğiz. Samanyolu Galaksi'sinde birkaç yüz milyar Güneş var ve gözlemlenebilir evrende de birkaç yüz milyar galaksi bulunuyor. Tahminen bundan daha fazlası gözlemlenemez evrenin içinde var ama tabii ki onlar sayılmayacak. Çünkü onlar gözlemlenemiyor. Önemli olan nokta da bu. Her neyse bir kaç milyar burada, bir kaç milyar orada ve hemen hemen 10^60 gibi bir foton aralığı içindeyiz. Aşağı yukarı bu ölçümün bir kaç katını elde edersiniz ama, fotonlar an be an oluşup yok olduğundan hiç bir zaman mükemmel bir sayım elde edemeyiz. Evrende gökteki yıldızların ışığından daha fazlası var. Bulutsular, dev moleküler bulutlar, süpernovalar, atarcalar ve aktif gökada çekirdekleri... Bunlardan bazıları fotonları emiyor ve geri yansıtıyor. Bu yüzden genel toplama dahil edilmiyorlar ancak şüphesiz çoğu yeni fotonlar üretiyorlar. Dünya'dan açık seçik görülebilecek kadar yakın olan ışık kaynakları, kaynak olarak adlandırılıyor. Ancak evren her yönde uzanıyor. Dünya'nın içinde bulunduğu gökadadan daha büyük gökadalara ev sahipliği yapıyor ve bilim insanlarının henüz yüzde yüzünü bile tanımlayamadığı gözle görünmeyen alanlara sahip. Yani evrende bir çeşit Arka plan Işığı var. Aslında, sizinle bunca zamandır bir karmaşanın içindeydik. Yıldızlar, gökadalar, süpernovalar, tüm bu kaynaklar aslında hiçbir şey. Kovanın içindeki bir damla bile değiller. Uzakta, gerçekten çok uzakta, evrendeki en parlak, gökyüzündeki hemen hemen tüm fotonların kaynağı, şu ana kadar konuştuğumuz her şeyden daha yaşlı bir ışık kaynağı var. Gerçekten evrendeki en yaşlı ışık kaynağından, Kozmik Mikrodalga Arka Plan Işıması'ndan söz ediyoruz. Bilimsel jargonda CMB olarak adlandırılıyor. Kozmik olarak adlandırıyoruz çünkü uzaydan geliyor. Bir mikrodalga radyasyonu ve her şeyin arkasında. Evet, görüp görebileceğiniz her şeyden daha parlak. Bu ışık Dünya da dahil evrenin her santimetresine akın ediyor. Eğer mikrodalga ışınlarını seçebilen gözlere sahip olsaydınız, gökyüzünde her yönden gelen bu ışık sisini görebilirdiniz. CMB, evren sıcak ve düzensiz plazma halinden soğuk ve birleşmiş yüksüz gaz haline dönmek için yeteri kadar soğuduğunda, yani evren tarihinin 300 milyon yılının içinde doğdu. Plazma halinde fotonlar uzun süre yaşayamaz; doğdukları gibi alelacele yakın parçacıklara dönüştürülürler. Yüksüz gaz halinde ise, fotonlar evrenin bir ucundan diğer ucuna kesintisiz bir şekilde gezinmekte özgür olurlar. CMB'nin ışıması ilk zamanlarda kaynağı kadar sıcaktı ve yüksek enerjili gama ışınları olarak salınırdı. Ancak evren yaşlandı, soğudu ve bugüne kadarki evrenin genişlemesi bu ilkel ışığı değiştirdi. Böylece, onu şu an bulunduğu mikrodalga seviyesine indirmiş oldu. CMB tembellik etmez. 10^90 gibi muazzam bir sayıda foton üretir. Tek bir dönüşümlü olayda çevreye 13 milyar yıldan fazladır yanan her yıldızın saldığından daha fazla foton salar. Yıldızlar tarafından üretilen her bir foton için ilkel evrenden gelen yaklaşık 100,000,000,000,000,000,000,000,000,000 kalıntı foton vardır. Belki bir sıfırı atlamışızdır ama, zaten fark etmeyecektiniz. Sonuçta vardığımız nokta şu: Tüm evren bir ampul gibi hareket eder. CMB'ye kadar olan her şey henüz küçük değişikliklerdir. Yazı boyunca yaptığımız gibi evrendeki tüm ışığı hesaplamak istiyorsanız, CMB ile başlamalı ve işi CMB ile bitirmelisiniz.


45,000 feete (13.7 km) kadar çıkabilen Boeing 747-SP uçağının içine yerleştirilmiş bir teleskoptan ve diğer gerekli ekipmanlardan oluşan NASA'nın SOPHIA gözlemevi, Büyük Patlama 'dan sonra evrende oluşmuş ilk molekülün yerini tam olarak saptayabildi. Helyum ve hidrojenin birleşimi olan helyum hidrür , Dünya'dan yaklaşık 3.000 ışık yılı uzaklıkta tespit edildi. Bu molekül, NGC 7027 adlı bir Güneş benzeri yıldızın tozlu kalıntısı olan gezegenimsi bulutsuda bulundu. Büyük patlamanın yüz binlerce yıl sonrasında bile evren, çok sıcaktı ve atomları bir arada tutan çok fazla radyasyon ile doluydu. Bu zamanlarda sadece hidrojen, helyum ve çok az sayıda lityum atomu varlığını sürdürüyordu. Bununla birlikte yeni araştırmalar, büyük patlamanın 100.000 yıl sonrasında evrenin, helyumun ve hidrojenin birleşerek helyum hidrürü oluşturabilecek kadar soğumuş olduğunu gösteriyor. Helyum hidrür, laboratuvar ortamında üretilip test edilmesine rağmen, bu molekül ilk defa uzayda tespit edildi ki, bu da erken evrenin kimyasına ışık tutacaktır. Kaliforniya Silikon Vadisi'nde bulunan SOFIA Bilim Merkezi'nin yöneticisi olan Harold Yorke açıklamasında bu molekülün oralarda bir yerlerde olduğunu ancak onu bulabilmek için doğru ekipmanlar ile doğru bir konumda gözlem yapmanın gerekli olduğunu ve SOFIA'nın da bunu başarı ile yaptığını söyledi. Evren soğuduğunda hidrojen atomları helyum hidrür ile etkileşmeye başladı ve yıldız oluşum aşamasını başlatan moleküler hidrojeni oluşturdular. Bu noktadan sonra ise yıldızların içinde, evrendeki diğer elementleri oluştular. Almaya Bonn'daki Max Planck Radyo Astronomi Enstitüsü'nde görev yapan ve çalışmanın baş yazarı olan Rolf Gueten'e göre yıldızlararası uzaydaki helyum hidrür varlığının kanıtlarının eksik olması, astronomi dünyasında bir ikilem yaratıyordu. 1970'li yılların sonundan beri NGC 7027 bulutsusunda bu helyum hidrürün olabileceği düşünülüyordu. Yaşlanan yıldızdan gelen ultraviyole radyasyon ve ısı sebebi ile bilim insanları bu yıldızın ortamının helyum hidrür için uygun olduğuna inanıyorlardı. Ancak bu zamana kadar astronomlar bu teoriyi doğrulayamamıştı.


Bir yere boş diyebilmek zordur, boşluk tanımı aslında anlamını yitiren eksik bir kelime olmaktan öteye geçemez. Bir yere baktığınız zaman bir şey göremiyorum diyebilmek zordur, elbette bir şeyler görünür. Aslında bir şey göremeseydiniz, orayı boş olarak tanımlayabilirdiniz. Günlük yaşamda bu bardak boş diyebiliyorsanız bu sadece gözünüzün birçok ayrıntıyı görecek kadar gelişmiş olmayışındandır. Muhtemelen bardağın içi hava, toz ve belki küçük bakteriler ile doludur. Boşluk üzerine paradoks bile üretebiliriz. Sitemizde karanlık madde ve türevi yazıları okumuş olmalısınız. İşte karanlık madde, bu konuda da bizim kurtarıcımız oldu. Boşluk olsa da görünmez düz mantığı ve baktığımız yerlerde aslında bir şeyi görüyor olduğumuz fikri bilim insanlarını da düşündürmüştü. Gelelim asıl meseleye. Evren madem ki boş değil o halde bu boşluk nedir? (En bilinen yanlışlardan biri de evrenin yüzde 99'u boştur bilgisidir) Öncelikle, evren doludur. Fakat evrenden kastımız bilinen evrendir, bilinmeyen evreni bilmediğimiz için dolu mu boş mu bilemiyoruz. Peki evren doluysa, evrenin içindeki boşluklar nedir? Basitçe şöyle izah edelim; hangi dalga boyu ile bakarsanız bakın eliniz boş dönersiniz. İşte Çoban Boşluğu'da bu boşluklardan bir tanesidir. 1981 yılında, içinde Stephen Hawking'in de bulunduğu bir grup bilim insanı gökada incelemesi yaparlarken, bir bölgede hiç gökada bulunmadığını farkettiler. Uzun süren araştırmalardan sonra bölge hakkında hiçbir veri elde edilemedi. Devasa bir alanda bırakın gökadayı, neredeyse bildiğimiz türden madde bile yoktu. Böylece, olmayan bir şeyi keşfetmişlerdi. Daha doğrusu olmayan bir şeyin orada olduğunu keşfetmişlerdi. Bulunduğu bölge civarında yer alan galaksi süper kümelerinden ilham alarak, bu boşluğa Çoban Boşluğu ismi verildi. 1987 yılında ise, bilim insanları baktıkları bölgede aslında sekiz tane gökada olduğunu fark ettiler. Ancak önemli olan büyük resme bakabilmekti. Bu sekiz gökada, bölgede çok küçük bir yer kapladığı için büyükçe bir alan boşluk olarak kalmıştı. Örneğin şu anda Çoban Boşluğu'nda 60 adet gökada keşfetmiş bulunuyoruz ama, yine de oraya dolu diyemiyoruz. Orası hala devasa bir boşluk. Çoban Boşluğu'nun keşfinin temelinde yatan mantık nedir peki? Bir stadyumda olduğunuzu ve herhangi bir kalenin arkasındaki tribünün de arkasında oturduğunuzu farz edin. Bakış doğrultunuzda size en yakın ve en uzak kale arkası tribünü, yan tribünler ve tam ortada kocaman bir saha bulunur. Bunu modelleyelim; tribünlerde oturan izleyiciler galaksi, ortadaki saha da boşluk olsun. İşte aynı şekilde keşfedilen boşluk tarafına bakıldığında buradaki bütün gökadaların uzaklıkları hesaplanmış, hesaplandıktan sonra bu doğrultuda yaklaşık 300 milyon ışık yılı çaplı devasa bir alanda hiçbir şey bulunamamış ve buradaki boşluk keşfedilmiştir. Bilim insanları Çoban Boşluğu'nu uzaklık tayini ile keşfettiler. Bu alanın önündeki ve arkasındaki her madde tek tek incelendi, mesafeler hesaplandı ve boşluk böylece keşfedilmiş oldu. Tabii Çoban Boşluğu'na artık boşluk değil de, çok tenha bir alan, belki de Çoban Tenhalığı ismini versek daha doğru olur. Neticede içinde az sayıda da olsa galaksiler yer alıyor.