Einstein'ın yaklaşık 100 yıl önce ortaya attığı kuramlarla bugün, evrenin uzay-zaman adı verilen dört boyutlu bir dokuyla kaplı olduğunu biliyoruz. Bu doku evrende kütlesi bulunan her bir cisim tarafından bükülebiliyor. Sahip oldukları kütleyle doğru orantılı olarak cisimler etraflarındaki diğer cisimleri kendilerine çekmekle kalmıyor, ayrıca zaman boyutunu da bükebiliyorlar. Çünkü Görelilik kuramlarına göre uzay ve zaman birbirleriyle tamamen içe içe geçmiş boyutlar. Diğer bir deyişle uzayın bükülmesi zamanın da bükülmesine sebep oluyor. Dolayısıyla kütle çekimini oluşturan şey, aslında uzay-zamanın bir cisim tarafınca bükülmesinden ibaret. Aslında yalnızca kütle çekim dalgalarını gözlemleme amacıyla kurulmuş bir gözlemevimiz var. Kütle Çekimsel Lazer Dalga Ölçer Gözlemevi Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory adıyla 2002 yılında araştırmalara başlayan bu gözlemevi 2010 yılına kadar çalışmasına rağmen herhangi doğrudan bir kütle çekimsel dalga gözlemi gerçekleştiremediği için aynı yıl dedektörlerinin gelişmiş modelleriyle değiştirilmesine karar verilmişti. LIGO yeni dedektörleriyle öncekilere oranla dört kat daha hassas gözlemler yapabilecekti. LIGO'nun dedektörlerinin değiştirilmesinden yaklaşık bir hafta sonra, 25 Eylül 2015'te kuramsal fizikçi Lawrance M. Krauss Twitter hesabından gözlemevinin kütle-çekim dalgalarının sinyallerini aldığını söylemesiyle özellikle yabancı bilim siteleri ve medyada kütle-çekim dalgalarının varlığının kanıtlandığı hakkında haberler dönmeye başlamıştı. Ancak Krauss'un dışında LIGO'dan resmi bir açıklama yoktu ve LIGO, aldıkları sinyalin doğru analiz edilmesi için herkesin bir süre beklemesi gerektiğini duyurmuştu. Önceki yıllarda da iş arkadaşları tarafından sahte bir sinyalle sınanan LIGO'da görevli bilim insanları, bu konuda dedektörleriyle birlikte çok daha hassas davranmaya çalışıyorlar. Ancak aşırı hassas çalışan dedektörler bazen yerin altındaki sismik hareketleri yada uzakta bir yoldan geçen araçların gürültülerini sinyal olarak algılayabiliyor. Bu LIGO'nun karşılaştığı ciddi bir sorun. LIGO'nun karşılaştığı etkileri en aza indirmek adına ESA, 3 Aralık 2015'te LISA Pathfinder aracını uzaya gönderdi. Tahmin edebileceğiniz üzere uzay boşluğu Dünya'ya oranla çok daha sakin ve gürültüsüzdür. Burası elbette kütle çekim dalgalarına odaklanabilmek için harika bir ortam. Yine de uzayda bile Güneş rüzgarları gibi dıştan gelen gürültülere sıklıkla rastlanılabilir. Bunun için LISA Pathfinder uzay aracındaki lazer dalga ölçer; serbest düşüşte iki altın-platinyum küpünün göreli konumlarını, küpleri dış etkilerden yalıtacak elektrot kutuların içerisinde inceleyecek. LISA Pathfinder ve LIGO'nun üzerinde çalıştığı bu proje, bir teleskopla kütle çekimsel merceklenme etkisine kapılmış galaksi kümelerini fotoğraflamaktan çok daha fazla önem taşıyor. Çünkü LISA Pathfinder ve LIGO, eğer başarırsa kütle çekim dalgalarını yalnızca gözlemlemekle kalmayacak; aynı zamanda kütle çekiminin, kütle çekim dalgalarının ve dolayısıyla evreni şekillendiren olguların daha iyi anlaşılmasını da sağlayacak. İleride LISA Pathfinder ve LIGO'dan gelecek iyi haberleri merakla bekliyoruz. Evrende bize ışık tutan 'gizli' güç...


Kütle çekim kilidi kavramının yalın ifadesi: Bir gök cisminin kendi etrafında dönüş hızı ile, uydusu olduğu gezegen veya yıldızın çevresideki dönüş hızının eşit olması durumu. Böyle olunca, gök cismi çevresinde döndüğü daha büyük kütleli cisme sürekli aynı yüzü bakacak şekilde dolanıyor. Bu terim birçok yerde karşımıza çıkıyor: Dünya-Ay, Satürn-Titan ve Güneş sistemi dışında keşfedilen birçok gezegende. Karmaşık ve teknik konu olduğu için olabildiğince basite indirgeyerek, Dünya-Ay örneğiyle herkesin anlayabileceği biçimde anlatmaya çalışalım. Kütle çekim denen nane, uzaklığın karesi ile ters orantılıdır. Yani bir gezegene iki misli yaklaşırsanız, size etki eden kütle çekim dört kat artar. Ne kadar yakınsanız, üzerinize etki eden kütle çekim kuvveti de bunun karesi oranında arttığına göre, misal 40 metre uzaklıkta 1 birim çekime maruz kalıyorsanız, 5 metre uzakta 64 birim çekime katlanmak durumundasınız. Şimdi nasıl yapacaksınız bilmiyorum ama, kendinizi Ay yerine koyun. Karşınızda kocaman Dünya var ve size hayvani bir çekim uyguluyor. Siz bu çekim alanı içerisinde dönmeye çalışıyorsunuz. Fakat Dünya'nın çekim gücü o kadar büyük ve siz o kadar yakınsınız ki, Dünya'ya bakan tarafınıza uygulanan çekim, arka tarafınıza uygulanan çekimden belirgin bir şekilde fazla. Böyle olunca, ön kısmınız hafifçe Dünya'ya doğru bombe yapıyor ve bu bombe, siz döndükçe tüm ekvatorunuz boyunca ilerliyor. Yani, ekvatorunuz boyunca hareket eden bir gel-git yaşıyorsunuz. Başta ne demiştik; kütle çekim uzaklığın karesi ile ters orantılıdır. Siz sabit bir hızla kendi çevrenizde dönmeye çalışıyorsunuz ama, ön kısmınızdaki çekim daha fazla olduğu için arka yüzünüz görece normal hızında dönmeye çalışırken, ön yüzünüz çekim kuvvetinin etkisi ile daha yavaş dönmeye çalışıyor. Çünkü çapınız 3.500 km, dünyaya o kadar yakınsınız ki, dünya arka yüzünüze 1 birim çekim uygularken, ön yüzünüze 1.5 birim çekim uyguluyor. Bu durumda, ister istemez kendi çevrenizdeki dönüş hızınız yavaşlamaya başlıyor. Siz de Dünya çevresindeki dönüş hızınızı, yani momentumunuzu yitirmemek için Dünya'dan uzaklaşmaya başlıyorsunuz. Hem uzaklaşır, hem de dönüş hızınız yavaşlarken, bir süre sonra öyle bir noktaya geliyorsunuz ki, Dünya'nın çevresinde dönüş hızınız ile kendi çevrenizdeki dönüş hızınız eşitleniyor. Fakat, Dünya'ya hala çok yakın olduğunuz için yine de gezegene bakan yüzünüz ile arka yüzünüz arasındaki çekim kuvveti birbirinden farklı. Dünya, ön yüzünüzü belirgin biçimde daha kuvvetli çekmeye devam ediyor. Bu yüzden, bir daha asla kendi çevrenizde Dünya'nın çevresindeki dönüş hızınızdan daha hızlı dönmeniz mümkün olmuyor. Çünkü dünya artık sizi ön yüzünüzden tutmuş, kavramış. görüldüğü gibi gerçekte pek bir beraberlik yok, Dünya hala 1-0 önde. Ne zamana kadar? Dünya'dan daha fazla uzaklaşana, yani ön ve arka yüzlerinize etki eden çekim kuvveti büyük bir fark yaratmayacak, mesela arka yüzünüze 1, ön yüzünüze 1.01 birim çekim uygulayacak kadar uzağa gidene kadar bu çekim kilidine kapılmış halde kalıyorsunuz. Sonrasında eğer vakit kaldıysa, gol veya goller atarak kupaya uzanmaya çalışabilirsiniz.


Eğer yeterince uzaktan, iyi bir teleskopla bakarsanız, birbirinden milyonlarca ışık yılı uzakta yer alan gökadaların bir araya gelmesiyle oluşan galaksi kümeleri üstteki fotoğrafta olduğu gibi yoğun, böylesine sıkışık görünebilir. Üstte gördüğünüz Abell 1689 isimli bu dev galaksi kümesi, keşfedebildiğimiz en yoğun kümelerden biri olup, bizden yaklaşık 2.4 milyar ışık yılı uzakta yer alıyor. Ön planda üst orta kısımda gördüğünüz dört adet yıldız ise çok yakınımızda, kendi galaksimiz Samanyolu içinde yer alan yıldızlardır, küme ile hiçbir ilgileri yok. Hubble Uzay Teleskobu ile alınmış görüntüye dikkatle bakarsanız, kümeyi oluşturan yüzlerce gökadanın yarattığı devasa kütle çekimi nedeniyle oluşan kütle çekim merceği etkisinin sonuçlarını görebilirsiniz. Einstein'ın devrimsel ve bir o kadar da spekülasyona açık görelilik teorisi, evrenin düz olmadığını söyler. Bizim uzay boşluğu olarak nitelediğimiz boşluk, maddenin ve karanlık maddenin yarattığı kütle çekim etkisiyle eğri büğrü bir yapıya sahiptir. Bu da şu anlama gelir: Evrende yeterince uzun bir çizgi hiçbir zaman tümüyle düz, doğrusal olamayacak, eğri bir hat izleyecektir. Nedeni ise, evrende kütle çekimin etkisi altında olmayan hemen hemen hiçbir yerin bulunmuyor olması. Siz düz bir çizgi çekmeye çalışırken, uzaklardaki bir galaksi kümesinin veya yıldızın etkisiyle çizginiz eğrilmek zorunda kalacaktır. Siz bunu farketmeyebilirsiniz, ancak uzaktan bakan bir gözlemci sizin düz sandığınız çizginin eğri olduğunu farkedecektir. Einstein, bu eğri büğrü evren dokusuna uzay-zaman adını veriyor. Dikkat ettiyseniz eğri uzay değil, uzay-zaman demiş. Çünkü, uzay ve zaman birbiriyle sıkı bir ilişki içindedir. Göreliliğe göre, üç boyutlu evrenimiz aslında zamanın da katılımıyla dört boyutlu bir yapıya sahiptir. Evet, zaman bir boyuttur. Bunu ayrı bir yazıyla ele almamız gerektiği için burada keselim. Buradan şu sonuca ulaşabiliriz: Biz ne kadar uğraşsak da, yeterince uzun bir mesafe söz konusu ise, evrende düz bir çizgi halinde seyahat etmemiz mümkün değil. Olabildiğince düz gitmek için hızınız çok önemlidir. Eğer yeterince hızlı iseniz, Güneş Sistemi içinde gezegenlerin kütle çekim alanlarını yok sayacak biçimde düz doğrultuda gidebilirsiniz. Çünkü gezegenlerin kütleçekimleri uzay-zamanı çok güçlü biçimde eğip bükemez. Hızınızı artırarak düz doğrultuda hareket etmeniz mümkün olur. Ancak, yıldızlar ve galaksiler söz konusu olduğunda hızınızı ne kadar artırırsanız artırın, bu devasa yapıların muazzam kütle çekimlerinden etkilenirsiniz. Dolayısıyla düz değil, eğri bir doğrultu izlemeye başlarsınız. Her ne kadar durgun halde bir kütlesi olmasa da, ışığı oluşturan fotonların hareket halindeyken kinetik enerjileri nedeniyle oluşan ölçülebilir çok küçük bir kütlesi vardır. Daha net bir ifadeyle; hareketli her şey enerji taşır. Enerji ise madde, o da eşittir kütle demektir. Yani ışık, uzay boşluğunda yol alırken, kütlesi olmayan kütleli bir cisim gibi davranır. Evet, kütlesi olmayan kütleli bir cisim. İşte astrofizik böylesi güzel tanımlamalar yapmaya sizi mecbur bırakan pek şirin bir bilim dalı. Neyse, bu da her kütle sahibi cisim gibi, ışığın da kütle çekimden etkilenmesine yol açar. Kütle çekim mercek etkisi, çok büyük kütlelerin arkaplanlarından gelip yoluna devam etmek isteyen ışığı kırıp gerçek bir mercek gibi odaklaması sonucu oluşur. Evrendeki en büyük kütlesel yapılar galaksilerdir. Galaksiler genellikle 3 ila 10 arası büyük galaksinin bir araya gelmesiyle oluşan küçük kümelerde yer alırlar. Bu küçük galaksi kümeleri diğer küçük galaksi kümeleriyle kütle çekimsel etkileşim halindedirler. Dolayısıyla onlarca, hatta yüzlerce küçük galaksi kümesi geniş ölçeklerde birbirine bağlı süper küme dediğimiz oluşumları meydana getirirler. Süper kümeler ise, muazzam kütle çekimleriyle uzay-zamanı başka hiçbir şeyin yapamayacağı kadar güçlü biçimde bükerler. Uzaktaki bir galaksiden gelen ışık, bir süper kümenin yanından geçerken düz bir yol izleyemez ve kırınıma uğrar. Bunun bize pratik faydası şudur: Bir süper küme, arkasından gelen ışığı dev bir mercek gibi davranarak bize doğru odaklayacaktır. Yani, her süper küme aslında yüz milyonlarca ışık yılı çapında bir mercektir. Bu, insan aklının veya teknolojinin yapabileceğinden çok daha muazzam bir teleskop işlevi görür. İşte bilim insanlarının 13 milyar yaşında galaksi keşfettik, en yaşlı galaksiyi bulduk gibi zaman zaman yaptığı duyurularda keşfedilen galaksilerin büyük bir çoğunluğu bu kütle çekim mercek etkisi sayesinde oluyor. Bizden onlarca milyar ışık yılı uzaktaki galaksilerin çok soluk ışıkları dev süper kümelerin etkisiyle kırınıma uğrayarak bize odaklanıyor ve dikkatlice baktığımızda bu çok uzak galaksileri biraz deforme olsalar da görebiliyoruz. En üstteki fotoğrafta gördüğünüz ince eğri ipliksi, ışıklı izler, Abell 1689 kümesinden çok daha uzakta, belki de onlarca milyar ışık yılı uzakta yer alan galaksilerin mercek etkisi nedeniyle bize ulaşabilen, deforme olmuş görüntüleridir. Astronomların keşfettiklerini söyledikleri çok uzak gökadaların büyük kısmını bu mercek etkisi olmasaydı, görebilmemiz çok daha zor, hatta imkansız olacaktı.


Gravitational slingshot effect, Türkçeye çevrilmiş haliyle kütle çekimsel sapan etkisi olayını açıklayan neredeyse hiçbir Türkçe kaynak yok. Özellikle gözlemci çerçevesi, momentum, etki tepki, vektör gibi konuları açıklamadan ifade ettiği için bunları açıklamaya çalıştık. Bir uzay aracını başka bir gezegenin yörüngesine yerleştirmek isteyenler bilim insanları, kütle çekimsel sapan etkisi olayını kullanırlar. Böylelikle planlamacılar uzay aracının daha az yakıt ile gezegenin yörüngesine girmesini sağlarlar. Ayrıca, kütle çekimsel sapan etkisi'nin uzay aracına kazandırdığı ekstra hız ile diğer gezegenlere ulaşma süresi oldukça kısalır. Tıpkı Juno'nun Jüpiter'e, Yeni Ufuklar aracının Plüton'a ulaşmak için bu yöntemi kullanması gibi. Her iki araç da kısa yoldan hedeflerine yönelmek yerine kütle çekimsel sapan etkisini kullanarak çok daha uzun yol katetmiş, ancak kazandıkları ekstra hız sayesinde hedeflerine daha kısa sürede ulaşmışlardır. Kütle çekimsel sapan etkisi biraz gizemli gözükebilir. Biraz fizik biliyorsanız dahi bu duygu devam eder. Enerjiyi duymuşsunuzdur, enerji bir sistemin iş yapma kapasitesidir. Örneğin önünüzde duran bir cismi alın ve biraz havaya kaldırın. Bu cismin sahip olduğu enerji nedir? Eğer cismi yere bırakacak olursanız cisim üzerinde yerçekimi tarafından bir iş yapılacaktır ve cisim kinetik enerji kazanarak yere düşecektir. Peki cisim elde tutulurken var olan enerji neydi? Bunun adı kütle çekim potansiyel enerjisiydi. Cismi elinizde tuttuğunuzda onun bir kütle çekim potansiyel enerjisi vardı, kinetik enerjisi sıfırdı yani hareketi yoktu. Daha sonra cismi elinizden bıraktığınızda kinetik enerjisi artmaya başladı, o artarken de kütle çekim potansiyel enerjisi azalmaya başladı. Buna fizikte enerjinin korunumu denir. Şimdi konumuza dönecek olursak, enerji korunduğu için şu mantığı yürütebilirsiniz: Bir uzay aracı bir gezegene yaklaşırken hızı artmalı fakat uzaklaşırken bu hızı kaybetmeli. Yerçekimsel sapanın nasıl işlediğini anlamak için iki farklı manzaradan, diğer bir deyişle iki farklı gözlemci çerçevesinden bakmamız gerekir. Bu gözlemci çerçevelerimiz, yani yerçekimsel sapan olayına bakacağımız yerler Dünya ve Güneş olsun. Bu durum, olayı anlayabilmemizi oldukça kolaylaştıracaktır. Dünya'dan uzay aracına bakıldığında, Dünya hareketsizdir. Daha da önemlisi, Dünya bu uzay aracından çok ama çok büyük olduğu için, Dünya ve uzay aracının kütle merkezi, Dünya'nın kütle merkezi olarak değerlendirilebilir. Örneğin Jüpiter'in kütlesi, Voyager uzay aracından 10 üzeri 24 kere büyüktür. Bunun anlamı şudur: Uzay aracının toplam enerjisi kinetik enerjiden ve kütle çekim potansiyel enerjiden oluşmaktadır. Juno ve Dünya'yı düşünelim. Dünya gözlem çerçevesinden bakıyoruz olaya. Juno Dünya'nın yörüngesinde iken ona en yakın en büyük obje Dünya olduğu için, bir kütle çekim potansiyel enerjisine sahip. Ayrıca hareket ediyor, bu da kinetik enerjisi. Dünya gözlemci çerçevesinden baktığımızda, bu toplam enerji korunur. Dünya gözlemci çerçevesinden bakıldığında, uzay aracı gezegenimize yaklaştığında hızlanır, uzaklaştığında da aynı oranda yavaşlar. Yaklaşma esnasında, uzay aracı dünyanın kütle çekim kuyusuna düşer ve böylelikle kinetik enerji kazanır ve enerji korunumu gereği kinetik enerji artarken yerçekim potansiyel enerjisini kaybeder. Bu yakınlaşmadan sonra uzay aracı Dünya'nın kütle çekim kuyusundan uzaklaşır kazandığı kinetik enerjiyi kaybederek ilk yaklaştığı hıza düşer. Bu karşılaşma esnasında uzay aracının yönü değişir. Ne kadarlık bir sapmanın gerçekleştiği uzay aracının Dünya'ya ne kadar yaklaştığı ile ilgilidir. Uzay aracı ne kadar çok yaklaşırsa, sapma da, yani yön değişimi de o kadar fazla olur. Bir uzay aracını 180 derece saptırabilirsiniz, yani geldiği yöne doğru hareket etmesini sağlayabilirsiniz. Bu da uzay aracını Dünya'ya oldukça fazla şekilde yaklaştırmanızla mümkündür. Matematiksel olarak söylenebilir ki uzay aracının rotası hiperboliktir dolayısıyla uzay aracı Dünya gözlemci çerçevesine göre hiperbolik bir eğriye sahiptir. Şimdi Dünya gözlemci çerçevesinden çıkalım ve Dünya ile uzay aracının bu karşılaşmasına Güneş'ten bakalım. Güneş'ten baktığınızda artık Güneş sabit, yani hareketsiz; Dünya ise bu sefer hareket etmekte. Dünya gözlemci çerçevesi ile Güneş gözlemci çerçevesi arasındaki fark, Dünya'nın Güneşe göre olan hareketidir. Dünya gözlemci çerçevesini, Güneş gözlemci çerçevesine dönüştürmek için bu sefer Dünya'nın hızı ile uzay aracının Dünya gözlemci çerçervesindeki hızını toplamalıyız. Üstteki animasyon Güneş gözlemci çerçevesine göre uzay aracının ve dünyanın karşılaşmasını gösteriyor. Sağa doğru hareket eden siyah noktanın dünya; uzay aracının da mavi nokta olduğunu varsayalım. Aşağıdaki animasyonda ise Dünya gözlemci çerçevesine göre tasarlanmış. Dünyadan bakıldığında, siyah nokta olarak temsil edilen gezegenimiz hareketsizdir. Uzay aracı da animasyonda aşağıdan hareket mavi noktadır. Hatırlanacak olursa, uzay aracının sapmasının yani yön değişmesinin yani kaç derece olacağı dünyaya ne kadar yakınlaştığı ile ilgiliydi. Burada sapmanın 90 derece olduğunu varsayalım Dünya gözlemci çerçevesine göre. Animasyondaki dünya gözlemci çerçevesine tekrar bakın. Uzay aracının Dünyaya geliş sürati ile ayrılma sürati aynı. Fakat üstte bulunan Güneş gözlemci çerçevesine bakın, yani bu karşılaşmaya Güneş'ten bakın ! Güneş gözlemci çerçevesine göre uzay aracının sürati karşılaşmadan sonra artıyor. Bu örnekte uzay aracı gezegenin kendi hızının yaklaşık %60'ını kazanarak ayrılıyor. Bu olay nasıl gerçekleşiyor? Animasyonda aşağıda bulunan Dünya gözlemci çerçevesinde hareket eden uzay aracının dikey olarak v hızıyla hareket ettiğini düşünelim. Karşılaşmadan sonra yine v hızına sahip olacaktır, yalnızca yönü değişecek, yatay olarak v hızıyla devam edecektir. Şimdi bu olaya Güneşten bakalım. Sabit olarak düşündüğümüz Güneşten baktığımızda bu sefer dünyanın v hızıyla sağa doğru hareket ettiğini düşünelim. Hareketsiz güneşimizden baktığımızda, Dünya da hareket ettiği için uzay aracını sol alttan çapraz bir şekilde Dünya'ya yaklaşıyormuş gibi görürüz. Bu gözlemci çerçevesine, yani Güneş gözlemci çerçevesine göre, Dünya'ya v hızıyla sağa doğru gidiyormuş gibi gördüğümüz için, uzay aracına da sağa doğru v hızına sahipmiş gibi bir hız ekleriz. Dünya gözlemci çerçevesinden, Güneş gözlemci çerçevesine dönüştürme olayı olarak düşünebiliriz bunu. Uzay aracının Dünya gözlemci çerçevesinde yukarıya dikey olarak v hızı vardı, Güneş gözlemci çerçevesinde ise bu dikey v hızına ek olarak Dünya'nın yatay v hızı eklenir. Bunu şu şekilde mantığınıza oturtabilirsiniz. Dünya gözlemci çerçevesinde sadece dikey olarak yol alır. Güneş gözlemci çerçevesinde ise bu dikey yoldan daha uzun bir yol alır . Bu şu demek. Güneş gözlemci çerçevesine göre yol daha uzun olmasına rağmen ikisinde de aynı sürede ulaşıyor. Demek ki Güneş'ten bakıldığında uzay aracı v hızından daha büyük bir hızla hareket etmelidir. Matematiksel olarak sağa doğru v hız vektörü, yukarıya doğru da v hız vektörünün bileşimi hesaplandığında uzay aracının dünyaya yaklaşırken hızının yaklaşık 1.4v olduğunu hesaplarız. Uzay aracı ile dünyanın karşılaşması ile uzay aracının yönünde bir sapma oluşur. Bunun nedeni kütle çekimidir. Uzay aracının belli bir hızı vardı, buna ilave olarak Dünya'nın da bu uzay aracına yönelik bir kuvveti olduğu için bu iki faktörün bileşimi ile bir sapma gerçekleşir. Uzay aracının sapmasından sonraki hızı ne olur? Dikey olarak v hızı vardı, bu hız artık yön değiştirdiği için yani görselde de gördüğünüz üzere sağa doğru olmaya başlar. Güneş gözlemci çerçevesine dönüştürmek için de v hızı ekleriz. Böylelikle v+v = 2v hızıyla sağa doğru gidiyormuş gibi görürüz uzay aracını, hareketsiz olarak varsaydığımız güneşimizden baktığımızda. Büyüklük olarak 1.4v hızı vardı karşılaşmadan önce, karşılaşmadan sonra büyüklük olarak 2v hızı var artık. 0.6v yani Dünya'nın kendi hızının yüzde 60'ını kazanmış oldu. Bu örnek açıkça gösteriyor ki Güneş gözlemci çerçevesine göre uzay aracının karşılaşma esnasında hız kazanmasının nedeni Dünya ile aynı doğrultuya doğru hareketinin değiştirilmesidir. İşte bu enerji, Dünya'nın kendi hareket enerjisinden geliyor. Güneş gözlemci çerçevesinden bakıldığında, uzay aracına Dünyadan bir momentum ve kinetik enerji transferi söz konusu. Momentumun formülü şudur: m.v yani, kütle ile hızın çarpımı. Örneğin dünyanın kütlesine m diyelim, hızına v diyelim, momentumu p= m.v olarak ifade edilir. Momentum transferini anlamak içinse Newton'un hareket yasalarını anlamak gerekmekte. Önünüzde duran bilgisayarınızın faresine bir kuvvet uygulayın, o da size eşit büyüklükte fakat zıt yönde bir kuvvet uygulayacaktır, buna etki-tepki kuvveti denir. Yani dünyamız uzay aracına bir kütle çekim kuvveti uygularken, uzay aracı da dünyaya bir kuvvet uygulayacaktır. Newton'un meşhur F=m.a ifadesinde ivme yerine hızın zamanla değişimi olan dv/dt yazılır ve dt ifadesi karşı tarafa atılırsa, F.dt = m.dv ifadesi elde edilir ki, eşitliğin sağ tarafındaki ifade bir cismin momentumudur. Uzay aracı ile dünyamız karşılaştıklarında birbirlerine zıt yönlü fakat eşit kuvvet uygularlar hatırlayacağınız üzere, etki-tepki prensibi gereği. Dolayısıyla bu karşılaşma boyunca F ifadesi herhangi bir anda ikisinde de aynıdır. Örneğin arabanızla bir sineğe çarptığınızda sineğe eğer 5F değerinde kuvvet uygulandıysa arabanız tarafından; sinek de arabaya 5F değerinde bir kuvvet uygular. Şimdi Dünya ile uzay aracının karşılaşmasını matematiksel olarak ifade edelim. Üstteki hesaplamada m2 yi dünya, m1 i de uzay aracı olarak varsayalım. Dünya'nın uzay aracı üzerindeki kuvveti F21 ile gösterilmiş, ve yönü kütle çekimden dolayı doğal olarak Dünya'ya doğru. Uzay aracının etki-tepki prensibi gereği gezegenimize uyguladığı kuvvet F12 olarak ifade edilmiş ve bu kuvvetin yönü uzay aracına doğru. Şimdi F=m.a, Newton yasasıdaki a ivme yerine hızın zamanla değişim ifadesi olan dv/dt ifadesini yazalım: F= m.dv/dt ifadesi elde edilir ve burada her iki kuvvet de cisimlerin momentumları cinsinden yazılarak, yani m.dv ifadesi yerine p1 ve p2 yazılır. P1 burada uzay aracının momentumu, p2 ise dünyanın momentumudur. Bunların birbirlerine uyguladıkları kuvvet etki-tepki prensibi gereği eşitti ve zıt yönlüydü dolayısıyla bir taraf eksi ile çarpılmak suretiyle eşitlik denklemi yazılabilir. Burada kuvvet ifadesinin yerine momentum formülünü de içeren m.dv/dt'ler yazılır ve bu iki cismin toplam momentumun zamanla hiç değişmediği çıkarımı yapılır. d (P1 + p2) / dt ifadesi toplam momentumun zamanla değişimidir ki bu da 0 eşittir. Yani dünya ile uzay aracının karşılaşması öncesindeki toplam momentum ile karşılaşmasından sonraki toplam momentum aynı olmalıdır. Şimdi Güneş'ten tekrar bakalım. Karşılaşmadan önceki Dünya'nın ve uzay aracının momentumları toplamı ile karşılaşmadan sonraki momentumları toplamı aynı olmalı. Kütleler aynı değişmiyor. Fakat uzay aracı Dünya'ya onun gidiş yönünün tersi yönünde bir kuvvet uyguluyor, yani onun hızını çok ama çok az da olsa azaltıyor. Yani Dünya'nın momentumu , hızı azaldığı için azalıyor. O halde karşılaşmadan sonraki toplam momentumun korunması için uzay aracının sahip olduğu momentum artmalı. Kütle sabit olduğuna göre, toplam momentumun tekrar aynı olabilmesi için uzay aracının hızı artmalı. İşte uzay aracına yakıt kullanmadan hız kazandırmanın dahiyane yolu buradan geçiyor: Kütle çekimsel sapan etkisi sayesinde Uzay aracı bir nevi Dünya'nın kendi yörüngesel hızından hız çalıyor. Bu çıkarıma karşılaşmadan önceki toplam momentum ile karşılaşmadan sonraki toplam momentumun korunması ilkesiyle varıyoruz. Toplam momentumum korunmasını anlamak için de Newton'un meşhur etki-tepki prensibini anlamak gerekiyor. Unutmayın, sinek de arabaya eşit büyüklükte bir kuvvet uygular. Yazı için kullanılan kaynak; planetary.org sitesinden David Shortt'a aittir. En üstteki kapak görseli, Rosetta uzay aracının kütle çekim sapan etkisi kullanarak izlediği yörüngeyi gösteriyor.


Güneş gün boyunca doğudan batıya doğru bir hareket yapar. Fakat aslında hareket eden Yer'in kendisidir. Yer'in kendi etrafındaki dönüşünden ötürü gece boyunca yıldızlar da hareket ediyor olarak görünür. Kutup Yıldızı'nı bulmak oldukça kolaydır. Ancak şunu bilmelisiniz, kutup yıldızı pek parlak değildir. Okullarda çoğunlukla öğrencilere ve sizlere Kutup Yıldızı oldukça parlak bir yıldız şeklinde öğretildiğinden, çoğu kişi gökyüzünde gördüğü en parlak yıldızın Kutup Yıldızı olduğunu zanneder. Gökyüzünün parlak yıldızları arasında yer almamasından ötürü bazen şehirlerin ışık kirliliği altında onu doğrudan bulmak zorluk yaratabilir. Bunun için oldukça pratik bir yöntem vardır. Gökyüzüne baktığınızda en kolay tanımlanabilir takımyıldızlardan birisi Büyük Ayı takımyıldızıdır. Eğer bunu bir kepçe olarak görürseniz, kepçenin uç kısmındaki iki yıldızı belirteç olarak kullanabilirsiniz. Polaris, bu ikilinin yer aldığı doğrultuda, ikilinin arasındaki mesafenin yaklaşık beş kat ilerisinde yer alır. Dünya'nın kendi etrafındaki dönüşünü tanımlarken, bir dönüş ekseninden bahsederiz. Dünya, bu eksenin etrafında döner. Eğer bir yıldız, tam bu eksenin baktığı doğrultuda yer alırsa, işte o yıldızın konumu hiç değişmez; şüphesiz ki bu yıldız, bizim kutup yıldızımız olur! Diğer tüm yıldızlar ise, kutup yıldızının etrafında bir çember çizerek gece boyunca hareket ederler. Herhangi bir yıldız, kutup yıldızına ne kadar uzaksa, bu çember de o kadar büyür. Ardından diğer kutup yönünde küçülmeye başlar. Kutup yıldızı aslında sürekli orada değildir. Dünya'nın dönemsel olarak sahip olduğu bir presesyon hareketi bulunur. Bu sebeple Dünya'nın dönüş ekseninin gökyüzünde baktığı nokta sürekli olarak değişir. Bu da kutup yıldızının zamanla değişmesi demektir. Fakat bu süre o kadar da kısa değildir ve on bin yıllar mertebesinde sürer. Dünya, bu yalpalama hareketinin bir turunu 25.800 yılda tamamlar. Şu anda kuzey yönünü gösteren polaris, bu yalpalama hareketi nedeniyle önümüzdeki bin yıllar içinde kuzeyi göstermeyi bırakacak ve yerini yaklaşık 13 bin yıl sonra Vega yıldızı alacak. Oldukça parlak olan Vega sayesinde gelecek nesiller kutup yıldızının yerini tespit edebilmek için bizim kadar zorlanmayacaklar. Konu hakkında daha kapsamlı bilgi almak isterseniz, rasyonalist.org sitesindeki bu linkten okuyabilirsiniz. Kutup Yıldızı'nın özellikleri ve yapısı daha detaylı bilgi almak için ise, bu linkteki yazımızı okuyabilirsiniz. Polaris, ya da ülkemizde bilinen ad...


Kutup Yıldızı, yani Polaris Dünya'dan 432 ışık yılı uzaklıkta bir çift yıldız. Tabi biz, büyük olan yıldızı görüyoruz. Güneş'in 48 katı bir çapa sahip olduğu biliniyor. Yüzey sıcaklığı ise yaklaşık 5900 santigrat derece. Güneş'in 48 katı çapa ve 5900 derece yüzey sıcaklığına sahip olduğuna ve bir kırmızı dev olmadığını tayf ölçümlerinden anladığımıza göre cepheid tipi değişken bir dev yıldız olduğu düşünülebilir. Çift yıldız dedik evet, buradaki ikinci yıldız ise sarı cüce de denilen G tayf türünde Güneş benzeri bir yıldızdır. Dahası var; Polaris bir çift yıldız olarak bilinmesine rağmen, pek bilinmeyen ve kırmızı cüce sınıfına giren üçüncü bir yıldız da bu sistemde yer alıyor. Yani aslında üçlü bir yıldız sistemi. Kutup yıldızı Dünya'nın dönüş ekseni üzerinde yer alıyor.(1) Bu yüzden, dünya dönse de tam dönüş ekseni doğrultusunda olduğu için hep aynı yerdeymiş gibi görünüyor. Şu anda gelişen ve yaygınlaşan astrofotoğrafıçılar, yıldız izi fotoğrafılarında makinalarının merkezini kutup yıldızına odaklayarak çok güzel yıldız izi fotoğrafları çekebiliyorlar. En üstteki kapak fotoğrafımız da, astrofotoğraf eğitmeni Hakan Hatay'a ait. Gezegenimizin her 25.000 yılda bir yaptığı yalpa döngüsünü hatırlatırsak, Kutup Yıldızı'nın yavaşca yerinden kaydığını ve bir süre sonra kuzeyi göstermez hale geleceğini görebiliriz. Neyse ki, bunu ne biz, ne de torunlarımızın torunlarının torunları göremeyecek. Sadede gelelim; Kutup Yıldızı öyle parlak bir yıldız değil. Yanlış bir şekilde maalesef gökyüzünün en parlak yıldızı olarak anlatılıyor Kutup Yıldızı. Gerçekte, gökyüzündeki gözle görülen yıldızların parlaklık sıralamasında ilk 20 yıldız arasında bile değildir. Diğer yıldızların parlaklıkları arasında kolayca gözden kaçırılabilecek kadar soluk bir yıldızdır. Hele ki, ışık kirliliğinden uzak bir yerdeyseniz, binlerce yıldız arasında bulmanız oldukça zor hale gelir. Tabii, Kutup Yıldızı gerçekte çok parlak aslında ama, bize o kadar uzak ki, Dünya'dan öyle ışıltılı görünemiyor maalesef. Gökyüzünde bulmak zordur, çünkü yaklaşık 1.9 kadir(2) parlaklığı ile sehir ışıkları arasında kolayca kaybolabilir. Son olarak, haritalarda bugün kuzey yarımküre üstte çiziliyorsa, sebebi işte bu yıldızdır. Hepimiz biliyoruz ki, Dünya'nın üstü veya altı yoktur. Bugün bizim kabul ettiğimiz keşif tarihlerini yazan kuzey yarımküredeki denizciler, yön bulmak için Kutup Yıldızı'nı kullandıklarından, çizdikleri haritalarda kuzeyi hep üstte göstermişlerdir. Çünkü Kutup Yıldızı, kuzey yarımküre için değişmez bir referans kaynağıdır. Biz Türkiye ve kuzey yarımkürede yaşayan ülke insanları da, haritalarda kuzeyi hep üstte gördüğümüz için Dünya'nın bir üstü veya altı olduğu sanrısına kapılıyoruz. Oysa evrende üst, alt, sağ, sol gibi kavramlar yoktur. Bu kavramlar sadece bir referans sistemi belirlediğimizde var olurlar. Referans sistemleri da sadece bulunduğunuz yerden baktığınız ve kendinize göre objektif, ancak evrene göre subjektif yorumlardan ibarettir. (1) Gerçekte tam olarak dönüş eksenimizde yer almıyor. Eksen doğrultusunda ölçüm yaparsak, 44 dakika yani bir derecenin 3/4 ü kadar sapmış durumda. (2) Kadir, yıldızların parlaklıklarını ölçmeye yarayan birimdir. Rakam ne kadar büyük ise, yıldız o kadar sönük görünür. Örneğin Ay -12, Venüs -4 kadire ulaşabilen parlaklıklarıyla gece gökyüzünün en parlak cisimleridir. İnsan gözü +5.5 kadirden daha sönük yıldızları ise göremez.


Yukarıdaki görselde, yaklaşık 2 km uzunluğundaki Hartley 2 kuyruklu yıldızının Dünya'dan teleskopla çekilen bir pozu ile, içteki karede yakınından geçen Epoxi uzay aracı tarafından alınan fotoğraflarını görüyorsunuz. Kuyruklu yıldızlar, sıradan göktaşlarından farklı olmayan birkaç kilometre çapında basit gök cisimleri aslında. Ancak, göktaşlarının aksine, parlak renklere ve uzun kuyruklara sahipler. Bunun nedeni; kuyruklu yıldızı oluşturan göktaşının, kaya ve metal ile beraber; bol miktarda su, azot, metan veya karbondioksit buzu içermesi ve Güneş'e yaklaştıkça tüm bu buzların buharlaşarak göktaşının çevresini sarıp, gidiş yönünün aksine bir kuyruk oluşturması. Aşırı eliptik yörüngelere sahip olan kuyruklu yıldızlar, kimi zamanlarda Güneş'e ısınıp buharlaşmaya başlayacak kadar yaklaşırken, dolanım süresinin büyük çoğunluğunda ise Güneş'ten uzak, sıcaklığın -140/-240 santigrat derece arasında gezindiği Kuiper kuşağı ve ötesindeki dondurucu bölgelerde yer alırlar. Kimi zaman da, bir yıldızın yakınımızdan geçişi nedeniyle, Güneş Sistemi'ni bir çepeçevre saran Oort Bulutu'ndaki stabil yörüngelerinden koparak sistemimizin içlerine doğru yol almaya başlarlar. Sıcaklığın bu kadar düşük olduğu bir bölgede, sadece su değil, bizim gaz olarak bildiğimiz maddeler de donarlar. Öyle ki, Dünya atmosferinin büyük çoğunluğunu oluşturan azot gazı -210 santigrat dereceden soğuk ortamda buz halinde bulunur. Karbondioksit'in buz haline gelmesi için sadece -78 santigrat derece yeterlidir. Bir kuyruklu yıldız, Neptün'ün ötesindeki yörüngesinden Güneş Sistemi'nin içlerine doğru ilerledikçe ısınmaya başlar. Sıcaklık, Satürn'ün yörüngesinde -180 santigrat derecelere kadar yükselmiştir. Bir kuyruklu yıldız üzerindeki azot buzu için bu sıcaklık o kadar yüksektir ki, azot buzu aniden sıvılışıp kaynamaya ve buharlaşmaya başlar. Kaynayarak buharlaşan azot gazı kuyruklu yıldızın yüzeyindeki toz ve diğer cisimlerle birlikte kuvvetle dışarı doğru püskürerek, Güneş'ten yayılan yıldız rüzgarının etkisiyle Güneş'in aksi yönünde bir kuyruk oluşturur. Güneş ışığı bu kuyruktaki toz ve gaz moleküllerinden yansıyarak o çok iyi bildiğimiz parlak gösterişli kuyruklu yıldız görüntüsünü meydana getirir. Azot buzunun başına gelenin bir benzeri, Mars yörüngesine kadar ulaşan kuyruklu yıldızımız üzerindeki karbondioksit buzunun da başına gelir. Sıcaklık artık karbondioksitin buharlaşması için yeterli hale gelmiştir ve bu buzlar da hızla buharlaşarak kuyruklu yıldızımızın kuyruğuna katkıda bulunurlar. Unutmayın gördüğünüz kuyruk, kuyruklu yıldızın hareket yönünün aksine değil, Güneş'in aksi yöne doğru uzar. Bunun nedeni de Güneş'ten kaynaklı yıldız rüzgarıdır. Kuyruklu yıldızların içerdiği su buzu dahil bu buzlar, milyarlarca yıl önce çarpışmaların çok daha yoğun olduğu dönemlerde gezegenimizin suya kavuşmasını sağlamıştır. Hatta kimi bilimcilere göre, kuyrukyıldızların üzerindeki organik ve yaşam için gerekli inorganik maddeler sayesinde yeryüzünde yaşamın ortaya çıkması mümkün olmuştur. Her ne kadar küçük görünseler de, kilometrelerce çapa sahip olan kuyruklu yıldızlar, içerdikleri buzlarının tümünün buharlaşmasına fırsat olmadan Güneş'ten uzaklaşıp yeniden donarlar. İşte, kuyruklu yıldızları diğer asteroidlerden ayıran en önemli fark, ısrarla vurguladığımız bu donmuş gazların ısındıklarında yarattıkları kuyruğudur. Görmeye alışık olduğumuz Dünya yakınındaki asteroidler, Güneş'e yakınlıkları nedeniyle bu buzlu yapılarını çoktan yitirmişlerdir ve bir kuyruklu yıldız gibi ışıldayamaz, göktaşı olarak ömürlerini sürdürürler.


Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur. At vero eos et accusamus et iusto odio dignissimos ducimus qui blanditiis praesentium voluptatum deleniti atque corrupti quos dolores et quas molestias excepturi sint occaecati cupiditate non provident, similique sunt in culpa qui officia deserunt mollitia animi, id est laborum et dolorum fuga. Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio cumque nihil impedit quo minus id quod maxime placeat facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus. Nulla pariatur. Excepteur sint occaecat cupidatat non proident, sunt in culpa qui officia deserunt mollit anim id est laborum. Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo.


Aslan Takımyıldızı yönünde, 17-18 Kasım tarihleri arasında Leonid Meteor Yağmuru gerçekleşiyor. Videomuzda, bu meteor yağmurunun nedenleri ile, nasıl ve nereden izlenebileceğini anlatıyoruz. Videomuzu aşağıdan veya bu linke tıklayarak izleyebilirsiniz. Gelecek Bilimde ve Kozmik Anafor ortaklığında Youtube kanalımızda, yeni yayınlarımızla sizlerle birlikte olmayı sürdüreceğiz. Kozmik Anafor olarak, her zaman bilim platformlarının birlikteliğinin gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Hypatia Bilim, Bilimfili, Yalansavar, Açık Bilim, Gerçek Bilim, Kuark org ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi bilim platformlarıyla her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Gelecek Bilimde'yi Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz. 31 Ekim 2015 tarihinde kafatası şek...


Einstein böyle bir olayda uzay-zaman'ın titreşeceğini ve ışık hızında kütle çekim dalgaları üretileceği öngörüsünü yaptı. Hemen ardından fizikçiler tartışmaya başladılar. Einstein bile bu düşüncesini birkaç kere değiştirdi. Bu dalgaları tespit etmek için inanılmaz bir teknoloji ve şans gerekiyordu. Haliyle gerçekten var olup olmadıkları da yıllarca tartışma konusu oldu. Genel Göreliliğin 100'üncü yılına girdiğimiz bu günlerde ise kütle çekim dalgaları sonunda keşfedildi. Bu yazımızda keşfin nasıl yapıldığını anlatacağız. Kütle çekim dalgalarının gerçek olduğuna inanan fizikçi Joseph Weber, 1969 yılında, bu dalgaları keşfedilebilmek için bir dedektör icat etti. Yaptığı iki metre uzunluğunda ve bir metre genişliğindeki alüminyum silindir, bir kütle çekim dalgası ile karşılaştığında titreşip ses çıkaracaktı. Sonuçları Weber hariç hiçbir fizikçi tarafından kabul görmedi ve tekrar edilemedi. Fakat doğrudan tespit için arayış yine uzun zaman aldı. 70'lerde lazer girişim ölçler'ler ile kütle çekimsel dalga tespiti yapılabileceği anlaşılmıştı. 1990'a gelindiğinde MIT ve Caltech'ten fizikçiler kütle çekim dalgaları tespiti için devasa lazer girişim ölçer dedektörleri yapma fikrini ortaya attılar. Bir çok fizikçi, öbür araştırma alanlarına ayrılacak ciddi miktarda parayı azaltıp karşılığında hiçbir sonuç alamayacaklarını düşündüklerinden dolayı ciddi bir biçimde karşı çıktılar. Fakat Kip Thorne, Ronald Drever ve Rainer Weiss önderliğindeki kütle çekim dalgaları keşfetmek için lazer girişim ölçer gözlemevi LIGO projesine onay verildi. ABD Ulusal Bilim Vakfı, Birleşik Krallık Bilim ve Teknoloji Konseyi, Almanya'dan Max Planck Derneği ve Avustralya Araştırma Derneği bu projeye destek verdiler ve LIGO'nun maliyeti 2015 itibariyle 620 milyon $ tuttu. 1999 yılında yapımı biten ve 2001 yılında faaliyete başlayan LIGO'da şimdiye kadar 900'den fazla bilim insanı çalıştı. 2010 yılına kadar kütle çekimsel dalga tespit edilemedi ve kapatılıp daha gelişmiş dedektörler yerleştirilmesi kararı alındı. Eskisine göre dört kat daha hassas olan gelişmiş dedektörler ile 2015'in Eylül ayında LIGO tekrar araştırma yapmaya başladı. Eski LIGO minimum 40Hz olan dalgaları duyabiliyordu, yenisi ise 10Hz'ye kadar hassas. Çalışmaya başladıktan çok kısa bir süre sonra, 14 Eylül 2015 tarihinde kütle çekim dalgalarını tespit etti. 11 Şubat 2016'da ise keşif Physical Review Letters adlı bilimsel dergide yayınlandıktan sonra basın toplantısıyla duyurusu yapıldı. LIGO kütle çekim dalgalarının Dünya'yı nanometrenin 100 binde biri kadar genişletip daralttığını ölçtü. Einstein'ın Genel Görelilik teorisine önemli bir gözlemsel kanıt olmasının yanında kara deliklerin de gerçekten olduğuna dair kanıt sundu. Uzaydaki çok ufak bir genişlemeyi yüksek keskinlikle fark edebilmek için girişim ölçer adı verilen L şeklinde, iki adet dört kilometre uzunluğunda tüp kullanılıyor. Bu kolların uçlarına konulan aynalar sayesinde, bir lazer ışını gönderildiği zaman, dört kilometrelik yüksek vakumlu yani içinde hava olmayan tüpler boyunca lazer aynı yerde bir ileri bir geri aynalardan sekip durmakta. Her kolda, lazer ışınları 400 kere ileri geri sektikten sonra tüplerin birleşim yerindeki ışın ayırıcıya dönüp kesişiyorlar. Dolayısıyla ışınlar üstüste binmeden önce toplamda 1600 km'lik yol katetmiş oluyorlar ve dedektörün hassaslığı yüzlerce kat artıyor. Birbirlerine 90 derece açıyla durmakta olan eşit uzunluktaki bu iki tünelde lazer ışını normalde aynı dalga boyunda hareket etmekte. Dolayısıyla 400 gidiş gelişten sonra ışın ayırıcıda kesişip foto dedektöre geliyorlar. İki dalgada da bir değişiklik olmadıysa alttaki görselde olduğu gibi üstüste binip birbirlerini sönümlüyorlar. Eğer iki tüpten birinde uzunluk kısalması olursa, bu olay kesişim sırasında dalgaların birbirlerini sönümleyecek şekilde üstüste binmelerine engel oluyor ve girişim deseni oluşturuyor. Düzenek tüplerdeki kısalmanın boyunu ölçmüyor, ışıkların oluşturacağı girişim deseni fotodedektörler tarafından tespit ediliyor. Araştırmacılar iki tüpün uzunluklarının, bir protonun 10 bin'de biri kadar keskinlikte, dolayısıyla dedektörden geçecek olan bir kütle çekim dalgasını tespit edebilecek hassaslıkta olduğunu söylüyorlar. Tabii bu kadar küçük değişimleri ölçebilmek için sismik dalgaları, trafiğin yarattığı titreşimleri ve sahillerde kıyıya vuran dalgaların yarattığı titreşimleri elemeleri gerekiyor. 14 Eylül 2015'te LIGO, hem Louisiana'da hem de Washington'daki düzenekte, simülasyonlarda öngörülen bu sinyali 1.3 milyar ışık yılı uzaklıktan tespit ediyorlar. Saniyede 35 döngü ile yani 35Hz ile başlayıp 250Hz'ye kadar çıkan sinyal 0.25 saniye sürüyor, ardından kayboluyor. Sinyaldeki gittikçe artan frekans birbirleri etrafında yaklaşarak dönen iki yüksek kütleli cisme işaret etmekte. Louisiana ve Washington'da tespit edilen sinyallerin arasında 0,007 saniyelik gecikme olması ise ışık hızındaki dalganın iki dedektör arasındaki yolculuk süresine denk gelmekte. Sinyal 5.1 sigma değerini geçiyor. Bu fizikçilerin keşif yaptıklarını söyleyebilecekleri istatistiksel değeri aştığı anlamına gelmekte. Birbirleri etrafında dönen bu iki gök cisminden gelen dalga, simülasyonlarla karşılaştırıldığı zaman, bu cisimlerin Güneş'ten 29 ve 36 kat daha kütleli olduklarını ve birleşmeden önce 210 km mesafe içinde birbirleri etrafında döndükleri ortaya çıkıyor. Bu verilerin çok önemli bir anlamı daha var. Evrende bu kadar ufak alan içinde böylesine kütleleri olan şeylere teoride kara delikler demekteydik. Bu kara deliklerin yakınından geçen gaz kütlelerinin dönüşleri bize dolaylı yoldan veri sağlamaktaydı. Bu gözlem verileri kütle çekim dalgalarına dair bize doğrudan veri sağladığı kadar kara deliklere dair de yine birinci elden veri sağlamakta. Modeller birleşmenin çok büyük boyutta bir patlamaya sebep olduğunu gösteriyor. Birleşme sonucunda oluşan kara delik 62 Güneş kütlesinde, yani birleşmeden önceki toplam kütleden üç Güneş kütlesi kadar eksik var. İşte bu fark, etrafa yayılan kütle çekimsel ışımanın enerjisi. Fizikçi Bruce Allen Şimdiye kadar kara deliklerin olup olmadığı konusu tartışılabiliyordu, fakat artık var oldukları kesinlik kazandı demekte. Kütle çekim dalgaları için yaptığı yorum ise Saniyenin onda biri kadar süren birleşme, evrendeki bütün galaksilerdeki bütün yıldızlardan daha fazla parladı, sadece bu parlama elektromanyetik ışıma değil kütle çekim ışımasıydı şeklinde. Bu keşif Einstein'ın Genel Görelilik teorisindeki şimdiye kadar deney ile doğrulanamamış önemli bir öngörüyü kanıtlıyor ve kütle çekim dalgası astronomisi adında yeni bir çağı başlatmakta. Yaratılan bu kara delik, olay ufku ... Kara Delikler, Ölmüş Yıldızları Yeniden Canlandırabilir! Yeni bir araştırmanın öne sürdüğü i... Işık hızı bizim için bir engel mi v...


Limit, türev ve integralin ilk olarak geometrik tanımlarını vererek sizin daha iyi anlamanızı sağlayacağız ve ardından bunları biraz matematikle süsleyip önünüze sereceğiz. Bir fonksiyonun limiti nasıl bulunur? Limit nedir? Bunun calculus derslerinde duyduğumuz tanjant çizgisi ve eğimle ne alakası var? Türev nedir? Limitle ne ilgisi var? Nerede kullanılırlar? İntegral ne işe yarar vb soruları cevaplayacağız. Değişimi bulmak önemlidir çünkü her şey değişir. En basitinden işe, eve yahut okula giderken belli bir yolu belli bir zamanda alırız ve aldığımız yol zamanın bir fonksiyonudur . Bunun, bahsedeceğimiz konularla çok yakından ilgisi var. (f(x0+h)-f(x0))/h) fonksiyonu bizim ortalama hızımızı verir. Yalnız, Q noktasını P noktasına öyle çok yaklaştırırsanız ve aradaki mesafe 0'a yaklaşırsa, bu seferde anlık hızımızı buluruz. Yani x0'daki teğetin eğimini elde etmiş oluruz ki, bu da fonksiyonun x0'daki türevidir ve f'(x0) olarak gösterilir. Yani siz zamanı ne kadar azaltırsanız bu size anlık şeyler hakkında daha iyi bir fikir verir ve 0'a çok çok yakınken 0 gibiyken anlık değerler veririr. Yukarıdaki notasyonlar eğimin ne olduğunu söyler bu da belli noktadaki türevdir yani x->0'a giderken limitin aldığı değerdir. Geldik integralin ne olduğunu anlatmaya. İntegral genel olarak fonksiyonun altında kalan alanı, o fonksiyonun hacmini, belirli bir eksen etrafında belli bir derece döndürdükten sonra oluşan hacmi gösterir.


Çorum'un Osmancık ilçesindeki 15 Temmuz Şehitleri Anadolu Lisesi 11'inci sınıf öğrencisi 16 yaşındaki Edanur Şirin'in sosyal medya hesaplarından, teleskop alabilmek için verdiği mücadele, Milli Eğitim İlçe Müdürlüğü, Kaymakamlık ve Kozmik Anafor'un Gökbilim Dükkanı desteği ile mutlu sonla nihayetlendi. Almak için çabaladığı teleskobu, bugün okuluna gönderdik. Teleskop alabilmek için ailesinden, ilçedeki sivil toplum kuruluşları, kamu kurumları, bakanlık, müftülük ve işadamlarından destek isteyip, çeşitli firmalarla e-mail gönderen lise öğrencisi Edanur Şirin, aldığı olumsuz yanıtlara rağmen pes etmedi. Okulda öğretmeniyle de konuyu paylaştı. Şirin daha sonra İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü'ne giderek teleskopla ilgili hazırladığı dosyayı sundu. İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü'de konuyu Kaymakamlığa iletti. Yapılan görüşmeler sonunda lise öğrencisi Edanur Şirin'in isteğinin yerine getirilmesine karar verildi. Kaymakamlık'ta yapılan görüşme ardından öğrencinin okulunda astronomi ile ilgili bir kulübü kurulduğu ve sponsor bulununca okul adına teleskop alınacağı sözü verildi. Kozmik Anafor'un da destek olmasıyla, kendi seçtiği Meade ETX 90 teleskobu okuluna gönderildi. Edanur Şirin, teleskopla ilgili çok hayal kurduğunu, bu isteği gerçekleşeceği için de çok mutlu olduğu anlatırken, ilkokul öğrencilerinin de gökyüzünü gözlemleme şansı olacağını kaydetti.


Lityum, hidrojen ve helyum'dan sonra evrendeki en hafif elementtir. Ayrıca, büyük patlama sırasında hidrojen ve helyum ile birlikte oluşan elementler arasında yer alır. Lityum, hassas bir elementtir ve 1.5 milyon derecenin üzerindeki sıcaklıklarda varlığını sürdüremeyip bozunarak başka elementlere dönüşür. Dolayısıyla, bir yıldızda var olan lityum, yıldızın yüksek sıcaklığı nedeniyle zamanla yok oluyor. Fakat yıldızın çevresinde bir gezegen veya gezegen oluşum kuşağı mevcutsa, serin olan bu ortamlardan gelip yıldıza düşen meteor, kuyruklu yıldız vs gibi cisimler sayesinde yıldızın üst katmanlarında lityum var olabiliyor. Örneğin Güneş'in lityum bakımından zengin olmasının nedeni, sürekli üzerine düşen asteroidler, kuyrukluyıldızlar ve geçmişte yutmuş olabileceği bazı gezegenler. Dolayısıyla bir yıldızın ışığında lityuma ait bir tayf görürseniz, bilin ki çevresinde bir gezegen kuşağı var. Eğer lityum tayfına rastlamıyorsanız, orada gezegen olma olasılığı çok düşüktür. Bunu bilen gökbilimciler, bir yıldızın çevresinde gezegen aramadan önce yıldızın tayfını kontrol ederek lityumun varlığını ararlar. Eğer yıldızın ışık tayfından lityum izleri fazla ise, çevresinde gezegen arayışları için harcanacak emeğe değer olduğu düşünülerek araştırmalara başlanılır. Ancak, anlamış olduğunuz gibi lityumun varlığı tek başına gezegen keşfi sağlayan bir olgu değil. Sadece, bir yıldızın çevresinde gezegen olup olmadığına yönelik bize ipucu veriyor. Gezegenin keşfi için daha başka yöntemler gerekli. Bir kara deliğin olay ufkunun ilk d...


Üstteki fotoğrafta solda gördüğünüz araç, 4 Ekim 1959 yılında SSCB tarafından fırlatılıp başarıyla Ay'a gönderilen Luna 3 uzay sondası, sağda ise ilk çektiği fotoğraflardan birini görüyorsunuz. SSCB'nin Baykonur Uzay Üssü'nden Vostok roketiyle Ay'a gönderilen yaklaşık 278 kg ağırlığa sahip olan araç, fırlatıldığı tarihten itibaren 18 gün boyunca veri gönderimini sürdürmüş, 29 Nisan 1960'da ise tümüyle çalışmaz hale gelmiştir. Sağda gördüğünüz imaj ise, Ay'ın Dünya'dan görülmeyen yüzüne ait, insanlık tarihinde çekilen ilk fotoğraf. Tüm insanlık, Ay'ın arka yüzünü ilk kez bu fotoğrafla gördü. Luna 3 bu görüntüyü alabilmek için Ay çevresinde yörüngeye girmiş ve yaklaşık 40 bin km uzaklıktan Ay'ın karanlık yüzü olarak da bilinen arka tarafını görüntülemişti. Gerçekte, Ay'ın hiçbir yüzü karanlık değildir, her yanı eşit derecede Güneş ışığı alır. Fakat, kütleçekim kilidi nedeniyle sürekli bir yüzü bize bakacak şekilde Dünya'nın çevresinde dolandığı için, biz hep aynı yüzünü görürüz. Buna karşın, Luna 3 sayesinde göremediğimiz karanlık tarafı da ilk kez görüntülendi ve bir sır olmaktan çıktı. Fotoğrafın çekilmesini sağlayan, dönemi için teknoloji harikası olarak niteleyebileceğimiz Yenisey-2 telefoto cihazıydı. Yenisey-2'nin toplam 40 fotoğraf çekebilme kapasitesi vardı. Araç fotoğrafları, beraberinde taşıdığı 35mm'lik normal bir fotoğraf filmi ile çekiyor, daha sonra bu filmler otomatik bir sistemle yıkanıp bir iç kameranın önüne getirililip arkadan verilen güçlü ışıkla aydınlatılıyor, kamera bu filmi tarayıp Dünya'ya televizyon sinyali şeklinde aktarıyordu. Yani tam bir elektro/mekanik mucizeydi diyebiliriz. Araç, 40 fotoğraf çekebilme kapasitesi olmasına rağmen Dünya'ya 29 adet fotoğraf gönderebildi. Fotoğrafların kalitesi elbette ilk deneme olduğundan oldukça düşüktü ancak, daha sonraki araçlar için büyük tecrübe kazandırdı. Ayrıca araçta yer alan mikrometeor ve kozmik ışın dedektörleriyle de ilk kez Ay yörüngesinde farklı bilimsel araştırmalar yapılabilme imkanına kavuşulmuştu. Tüm bunlara rağmen, Ay'ın bu dünyadan görülmeyen tarafında uzaylıların yerleşimlerinin bulunduğundan tutun da, nazilerin üsler kurduğuna kadar bir dolu şehir efsanesi hala canlılığı koruyor. Fakat şimdiye kadar ABD, Rusya, Çin, Japonya, Hindistan ve Avrupa uzay ajanslarının sahip olduğu uydularla yapılan gözlemlerin hiçbirinde beklendiği gibi böyle bir bulguya rastlanmadı. Yine de, milyonlarca insan tek bilimsel dayanağı ve kanıtı olmayan böylesi söylentilere inanmayı sürdürüyor.


Fotoğraflarını gördüğünüz bu otomobil, astronotların Ay'da uzak bölgelere güvenle gidip gelebilmeleri için tasarlanmış olan Lunar Rover, yani Ay Otomobili'dir. Boeing firması tarafından tasarlanan bu araçtan biri yeryüzündeki denemelerde, üçü ise Ay yolculuklarında kullanılmak üzere toplam dört adet üretildi. NASA aracı sipariş ettiğinde, Boeing firması o günün parasıyla ihaleyi 19 milyon dolara kazanmış olsa da, gelişim sürecinde ortaya çıkan gereksinimler ve sorunlar sonucu araçlar 38 milyon dolar gibi bir rakama maloldu. O günkü dolar değerini günümüze uyarlarsak, yaklaşık 190 milyon dolar gibi bir meblağ ile karşılaşıyoruz. Bu rakam, araçların gelmiş geçmiş en pahalı otomobiller olduğu anlamına geliyor. Yaklaşık 210 kg ağırlığında olan ve 490 kg taşıma kapasitesine sahip Lunar Rover, her bir tekerleğe bağlı bağımsız dört elektrik motoru ile hareket ediyordu. Tabii 210 kg'lık ağırlık, sadece Dünya üzerinde geçerli. Araçların Ay'daki ağırlığı düşük kütle çekim nedeniyle sadece 35 kg kadar geliyordu. Önemli Not: Kilogram, bir kütle ölçüm birimidir. Nerede olursanız olun, bir cismin kütlesi hep aynıdır. Yani, eşit kollu terazi ile ölçtüğünüzde Dünya'da 10 kg olan bir cisim, Ay'da da 10 kg'dır. Günlük yaşamda kullandığımız ağırlık ise, cisme etki eden çekim kuvvetinin büyüklüğüdür. Yaylı terazi ile ölçtüğünüzde Dünya'da 10 kg'lık bir cisim, Ay'da 1.6 kg görünecektir. Bizler, kolay anlaşılması için tüm değerleri kg olarak verip, bunun ağırlık olarak algılanacağını farzediyoruz. Dünya'da 490 kg olarak belirlenen maksimum taşıma kapasitesi de Ay'daki düşük yerçekimi nedeniyle yaklaşık üç tona tekabül ediyor. Dolayısıyla düşük Ay çekimi sayesinde araçlar, alüminyum gibi hafif maddelerden üretilebilmelerine karşın, muazzam bir dayanıklılığa sahip olabilmişlerdi. Ama tabii ki Ay yüzeyinde hiçbir zaman bu kadar büyük bir yükü taşımak zorunda kalmadılar. Ay'dan geri getirilemeyecek olan araçlar doğal olarak tek kullanımlık üretilmişlerdi ve kullanım ömürleri süresince 95 km yol alabilecek şekilde tasarlanmışlardı. Tekerleklerinin her birinde kendi başına hareket edebilmesi için birer elektrik motoru bulunan araçlar, 121 amper güç sağlayabilen iki adet 36 voltluk yeniden şarj edilemeyen aküye sahipti. Ay taşıtları, Apollo 15, 16 ve 17 görevlerinde astronotların bilimsel çalışmalarını rahatça gerçekleştirebilmelerini sağladılar ve Ay yüzeyinde toplamda 90 km'ye yakın yol katettiler. Araçlar o günün otomobillerine göre oldukça yüksek bir teknolojik seviyedeydi. Direksiyon ve fren sistemi dahi elektronik kontrole sahipti. Ayrıca araçta bugünkü GPS sisteminin çok ilkel de olsa bir versiyonu bulunuyordu. Jiroskoplardan oluşan bir sistem aracın gittiği yönleri kaydediyor, bir kilometre sayacı da mesafeyi hesaplıyordu. Bu bilgiler araçta bulunan çok basit bir bilgisayar tarafından işleniyor ve astronotların bulundukları konumu bilmesini sağlıyordu. Böylelikle astronotların Ay'da kaybolmasının önüne de geçilmiş oluyordu. Yine araçlar bir TV kamerasına ve alıcı-verici donanımına sahiplerdi. Bu donanım sayesinde hem Ay'daki yüzey aracıyla, hem de gerektiğinde Dünya ile iletişim sağlanabiliyordu. Bu alıcı-verici sisteminin, aracın ana güç kaynağından bağımsız kendine ait 36 voltluk bir aküden oluşan ayrı bir enerji besleme sistemi vardı. Elbette her aşırı teknolojik cihaz gibi, Ay Otomobili için de bir kullanım klavuzu hazırlanmıştı. Eğer bu tür şeylere meraklı iseniz, aracın kullanım klavuzunu şu linke tıklayarak inceleyebilirsiniz. Araçların her birini, üretildikleri dönem için birer teknoloji harikası olarak nitelemek mümkün. Hiçbiri Dünya'ya geri dönememiş olsa da, önümüzdeki yüzyıllarda müzelerin en değerli hazinelerinden biri olmak üzere Ay yüzeyinde sessiz bekleyişlerini sürdürüyorlar. Nedelin Felaketi: Uzay Yarışındaki En Büyük Dram! SSCB ve ABD arasındaki kıyasıya uza... Ay Milyarlarca Yıl Önceki Kadar Yakın Olsaydı... Bundan yaklaşık 4.5 milyar yıl önce... Bilindiği üzere 1950 ve 60'lı yılla...


Ek olarak, Ay yüzeyindeki eksterm sıcaklıklardan söz etmemiz gerekiyor. Gündüz vakti yüzey 100 santigrat derecenin üzerinde ısınır. Geceleri ise sıcaklık eksi 150 santigrat derecenin altına aniden iner. Bu aşırı sıcaklıklar da betonu bozan etkenlerdir. Gerçi yukarıda söylediğimiz gibi beton zaten oluşamadan bozulur ama, sıcaklık farklarının yaratacağı tahribatı, yani ani genleşme ve büzüşmeyi de belirtmekte yarar var. Not: Ay'da bir gün Dünya zamanına göre yaklaşık 29 gün sürer. Yani, 14.5 gün gündüz, 14.5 gün gece. Ancak, Ay gibi sıfır basınçlı alanlarda dökülebilecek beton benzeri malzemeler var. Bilim insanları uzun yıllardır bunlar üzerinde çalışıyorlar. Bunlardan en çok ümit vadedeni Lunarcrete adıyla anılıyor. Ay yüzeyi büyük oranda, Regolit adını verdiğimiz pudramsı bir tozla ile kaplıdır. Bu toz, büyük oranda oksijen, silisyum, kalsiyum, demir ve alüminyumdan meydana gelmiştir. Bu şekilde pudramsı bir yapıya sahip olmasının nedeni, milyonlarca yıl boyunca Ay yüzeyinin meteor ve mikrometeorlar tarafından bombardımana uğramasıdır diyebiliriz. Bu meteor bombardımanı, yüzeydeki katmanın böylesine ince pudra yapısına bürünmesine neden olmuştur. Eğer Ay'da beton üretebilmek istiyorsanız, en ucuz ve bol bulunan bu malzemeyi kullanmalısınız. Ki, bilim insanları da bunu yaparak 1986 yılında, Apollo 16 mürettebatının Ay yüzeyinden getirmiş olduğu yaklaşık 40 gramlık regoliti kullanarak beton üretmeyi denediler. Bilim insanları, regolitin sertleşmesi için Ay'da bulunabilen ilmenit minerali ile hidrojeni ekleyerek karışımı 800 santigrat dereceye kadar ısıttılar. Bu işlem sonucu açığa çıkan su, titanyum dioksit ve demir, regolitten bildiğimiz dayanıklığına yakın bir inşa malzemesi üretilmesine yaradı. Elbette tüm bu işlemleri Ay yüzeyinde açık alanda gerçekleştiremezsiniz. Başta da belirttiğimiz gibi atmosferi bulunmayan Ay'da basınç yoktur ve betonu bir araya getirip yapışmasını sağlamak için gerekli olan çözücü madde sıvı halde kalamaz. Bu nedenle, işlemlerin tümünü basınçlı kapalı bir ortamda gerçekleştirmek zorundasınız. Bu da, Ay'da yapı inşası için öncelikle bir basınçlı alan inşa etmeniz gerektiğini gösteriyor. Bununla beraber, regolitten üretilecek beton için su hala bir problem. Biraz önce bilim insanlarının su elde etmek için ilmenit kullandıklarından söz etmiştik. Tabi ki bu bir maliyet, çünkü Ay'da ilmenit bulmak için ekstra bir madencilik faliyetine girişmeniz gerekiyor. O halde, suya ihtiyaç duymayan bir çözüm üretmek gerekli. Bilim insanları bu çözüm üzerinde de çalışmışlar. 2008 yılında Alabama Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, Ay toprağında, yani regolitte bol miktarda bulunan sülfürün ayrıştırıldıktan sonra regolit ve çimento karışımına 140 santigrat derece dolaylarında bir sıcaklıkta karıştırıldığında su kullanmadan da beton üretilebildiğini keşfettiler. Ancak ortaya çıkan bu beton, yeryüzünde bildiğimiz betondan yarı oranında daha az dayanıklılık arzediyor. Yine de, düşük çekimli Ay yüzeyinde bu dayanıklılık kaybı göz ardı edilebilir düzeyde. Elbette bu lunarcrete kullanımı ile Ay yüzeyinde yapı inşa ederken ve ettikten sonra birkaç şeye dikkat etmek gerekli. Öncelikle, lunarcrete hava geçirmez bir materyal değildir. Yani, lunarcrete ile inşa edilmiş yapıların hava geçirmez malzemelerle izole edilmelidir. Ayrıca, sülfür 115 santigrat derecede erir. Yani, sülfür kullanılarak elde edilen lunarcrete, gündüz vakitlerinde Güneş tarafından ısıtıldığında bozulacak demektir. Bu nedenle, üretilen bu betonu Güneş ışığından koruyacak bir tabaka ile kaplamak gerekir. Sonuç olarak, henüz yeterince deneyimlememiş olsak bile, Ay yüzeyinde yeryüzünde bildiğimiz biçimde yapılar inşa edebilecek teknolojiye sahibiz. Gelecekte uydumuz yüzeyinde yerleşim alanları oluşturduğumuzda, bunu orada bulacağımız malzemelerle rahat biçimde gerçekleştirebileceğiz. Ay'ın ufka yakın olduğu zamanlarda ...


Ünlü astronom Charles Messier'in Messier Kataloğunda yer verdiği M22 (Messier 22, NGC 6656) küresel yıldız kümesi, Dünya göklerinden görülebilecek en parlak küresel kümedir. Küresel yıldız kümeleri; binlerce, bazen milyona yakın sayıda yıldızın bir arada bulunduğu, küresel yapıda yıldız kümelerine deniliyor. Böylesi kümeler içindeki yıldızlar birbirlerine güçlü bir kütleçekim etkisiyle bağlıdırlar ve kümeden ayrılmaz. Küresel kümeler ile ilgili daha detaylı bilgiyi şu makalemizden alabilirsiniz. M22'yi ilk olarak Alman astronom Abraham Ihle 1665 yılında keşfetmiştir. Ancak, keşfedildiği dönemde teleskoplarla yapılan gözlemler sadece çıplak gözle yapıldığı için bunun bir yıldız kümesi olduğu anlaşılamadı. Daha sonrasında M22'yi kendi kataloğuna ekleyen Charles Messier de bir yıldız kümesi olduğunu anlayamamıştı. Çünkü, ne kadar iyi bir teleskopla bakarsanız bakın, çıplak gözle gökcisimlerinin detaylarını ayırd edemezsiniz. Bu astronomlar da M22'yi puslu, sisli bir gökcismi olarak görmüşlerdi ve ne olduğunu anlayamamışlardı. Bizden yaklaşık 10.600 ışık yılı uzakta yer alan ve 50 ışık yılına yakın bir çapa sahip olan bu küme, aynı zamanda Dünya'ya en yakın küresel yıldız kümesidir ve parlaklığının sebebi yakın oluşudur. Çıplak gözle görülemese bile, küçük bir teleskop veya dürbünle bile rahatlıkla görülebilir. Bu nedenle amatör astronomların gözde hedefleri arasında yer alır. Fotoğraf tekniğinin gelişmesinden sonra bilim insanları bu kümeyi teleskoplarıyla fotoğraflamaya başladılar ve binlerce yıldızın bir araya gelerek oluşturduğu bir küme olduğunu farkettiler. Kümeyi ilk detaylı incelemeye tabi tutan Harlow Shapley isimli astronomun çalışmalarıyla, yaklaşık 70 bin yıldız içerdiğini öğrenmiş olduk. Tüm küresel kümeler gibi, M22'nin içerdiği yıldızlar da yaşlıdır. 70 bin yıldızın hemen hemen tamamı, 11-12 milyar yaşındaki G, K ve M tayf sınıfı anakol yıldızlarından oluşur. G tayf sınıfı yıldızların bir kısmı ise yeterince yaşlanmış ve kırmızı dev evresine geçmeye başlamıştır. Yani, küme içerisinde ömrünün son demlerini yaşayan çok sayıda kırmızı dev yıldız, hatta gezegenimsi bulutsu ve ölmüş yıldızlardan ardakalan beyaz cüceler de bulunuyor. Son yapılan çalışmalarda ise, kümenin merkez civarıda büyük kütleli birkaç karadeliğin varlığına dair kanıtlara rastlandı. Bu karadelikler 10 20 Güneş kütlesi arasında kütleye sahipler. Bilim insanları, kümenin çekirdeğinde bu keşfedilenler dışında daha fazla sayıda, 50'nin üzerinde karadelik olduğundan şüpheleniyorlar. Ancak, böylesi yoğun yıldız popülasyonu arasında gözlem yapmak oldukça güç olduğundan, keşifler de kolay yapılamıyor. Kümedeki yıldızların tümünün yaşlı K, G ve M tayf sınıfı yıldızlardan oluştuğunu söylemiştik. Bu yıldızların özellikle G ve K sınıfı olanları, yaşama ev sahipliği yapma bakımından yeterli ışıma gücüne sahip dost canlısı yıldızlardır. Ancak, küresel kümelerle ilgili küçük bir sorun gelişmiş yaşamın varlığını sıkıntıya düşürebilir. Küresel kümelerdeki yıldızlar birbirlerine çok yakındırlar. Örneğin Samanyolu'nun sarmal kolları içinde yer alan yıldızların arasındaki ortalama mesafe yaklaşık 3-4 ışık yılı iken, bu kümede yıldızlar arası ortalama uzaklık 1 ışık yılının altındadır. Yani, yıldızların çevresinde dolanan gezegenler, sürekli olarak başka yıldızların çekim etkilerine de maruz kalırlar. Bu çekim etkileri, gezegenlerin düzenli yörüngelerde dolanmasının önünde engel teşkil edebilir. Ancak, kümenin özellikle dış kısımlarında yer alan yıldızlar biraz daha şanslıdırlar, çünkü buralarda yoğunluk daha azdır ve yıldızlar birbirlerine daha güvenli uzaklıklarda (1-2 ışık yılı) yer alırlar. Yani, dış kısımlardaki binlerce yıldızın çevresindeki gezegenlerde gelişmiş yaşamın var olma ihtimali mümkün. Messier 83 Gökadası (M83 ya da ... Bizden yaklaşık 2.700 ışık yılı uza...


2014 yılının Ocak ayında; çok yakınımızda yer alan, sadece 12 milyon ışık yılı uzakta bulunan M82 (Messier 82) gökadasında bir süpernova patlaması gerçekleşti. 1a Tipi Süpernovaları, bizim bildiğimiz dev kütleli yıldızların patlaması sonucu oluşan süpernovalardan ayıran en önemli özellikleri patlama sonucu oluşan parlaklıklarının hemen hepsinde aynı derecede olmasıdır. 1a Tipi Süpernovalar genellikle ikili yıldız sistemlerinde görülürler ve bu sistem içerisinde bir standart yıldız ile hemen hemen bizim dünyamız boyutlarındaki bir Beyaz Cüce yer almaktadır. Daha büyük kütleye sahip olan normal yıldızdan Beyaz Cüceye sürekli bir madde aktarımı gerçekleşir. Bu madde aktarımı sonucunda Beyaz Cüce gittikçe büyür ve sıkışarak aşırı derecede ısınmaya başlar. Kütlesi 1,3 Güneş kütlesine kadar ulaşan Beyaz Cüce, sonunda kendi kütleçekimine yenik düşer ve korkunç boyutlarda bir patlama oluşturarak tüm malzemesine uzaya saçar. Öyle ki, bu süpernova patlaması sonucunda bizim bildiğimiz finallerin aksine geriye ne bir karadelik ne de bir nötron yıldızı kalır. Patlama o kadar muazzam boyutlarda gerçekleşir ki ışıkları evrenin en ücra noktalarından bile Dünya'ya rahatlıkla ulaşabilir. Bu noktada bilim insanlarının en çok işine yarayan husus, hemen tüm 1a tipi Süpernovaların patladıkları sırada devamlı aynı parlaklık gücüne sahip olmalarıdır. Bu sebeple de vazgeçilmez nitelikte bir standart ışık kaynağı olarak uzaklık belirleme hususunda insanlığın en önemli yardımcılarından biri olmakta ve olmaya da devam etmektedirler. Görselde üst tarafta, patlamadan hemen önce ve sonra alınmış M82'ye ait görüntüleri görüyorsunuz. Alttaki görsel ise, Chandra, Spitzer ve Hubble teleskoplarından elde edilen görüntülerin birleşimiyle oluşturulmuş, galaksinin detaylarını ortaya koyan patlama öncesine ait bir fotoğraf. Bir kara deliğin olay ufkunun ilk d... Karanlık enerji ne kadar önemli? İs... Hubble Uzay Teleskobu, Arp 256 olar...


Maat Mons, Venüs'teki en yüksek ikinci dağdır. Onu Venüs'ün diğer yüksek dağlarından ayıran şey ise, gezegenin en yüksek yanardağı olmasıdır. Venüs'ün atmosferi kalın bulutlarla kaplıdır. Bu nedenle yörüngeden yüzeyinin görüntülenebilmesi mümkün değildir. Ancak, 1990'lı yıllarda Magellan Uzay Aracı sayesinde, yüksek çözünürlüklü radar görüntüleri ile kalın Venüs bulutlarını yarıp geçerek gezegenin ilginç yüzey oluşumlarını inceleme fırsatını elde etmiş olduk. Venüs yüzeyinde bilinen en belirgin oluşumlar, hiç kuşkusuz ki volkanlardır. Gezegen üzerinde 1.100 den fazla volkan oluşumu olduğunu biliyoruz. Henüz onların hala etkin birer yanardağ olup olmadıkları ile ilgili kesin bir kanıya sahip olmasak da, bu oluşumların Venüs yüzey şekillerini son 300 ile 500 Milyon yıl öncesine kadar önemli ölçüde değiştirdiklerinden eminiz. Üstteki fotoğrafta yer alan bu üç boyutlu görüntü, Venüs'ün bilinen en büyük volkanı olan Maat Mons yanardağına ait. Macellan Sondasından alınan radar görüntülerini ve Venüs yükseklik verilerini birleştiren gökbilimciler, sonuçta bu üç boyutlu Venüs volkan yapısı görüntüsünü oluşturmayı başardılar. İsmini Eski Mısır'ın adalet ve doğruluk tanrısı Maat'dan alan bu volkan oluşumu, yaklaşık 395 km çapa ve yüzeyden yaklaşık 8 km yüksekliğe sahip. Görselde Maat Mons'u, zirvesinden 560 km uzakta ve yerden yaklaşık 1,6 km yukarıdaki bir bakış noktasından görüyoruz. Ön tarafta görmüş olduğumuz oluşumlar, katılaşmış lav akıntılarıyla kısmen kapalı duruma gelmiş ve ciddi oranda parçalanmış ovalardır.


İlkokuldan beri öğretilir; maddenin 3 hali vardır; katı, sıvı ve gaz. Hayır, bu doğru değil. Yani doğru ama, sadece bizim gezegenimizin yüzeyinde kısmen doğru. Evrendeki var olan bildiğimiz maddenin %99'undan fazlası bu üç şekilde değil; plazma dediğimiz bir halde bulunur. Şöyle izah edelim; katı bir maddeyi aldınız. Biliyorsunuz, katı maddelerde atomlar çok az hareket edebilirler, çevrelerindeki elektronlar da düzenlidir ve atom çekirdeğine sadık biçimde yörüngelerinde dolanırlar. Maddeyi ısıtırsanız, atomlar ve elektronları enerji yüklenerek hareketlenmeye başlarlar. Isı bir noktaya geldiğinde atomlar o kadar hareketlidirler ki, artık katı şekli koruyamaz ve sıvıya dönüşürler. Aynı şekilde ısıtmayı sürdürürseniz, atomlar çok daha fazla hareketlenir ve sıvı fazını da koruyamayarak gaz haline geçerler. Gaz halindeki bir atom çok enerjiktir, elektronları enerji yüklüdür ve oldukça hızlıdır. Eğer siz bu gazı daha fazla ısıtmayı sürdürürseniz, elektronlar o kadar fazla enerji kazanır ki, artık atom çekirdeğinin çekim gücü onları yörüngede tutamaz. Elektronlar ayrılır ve kendi başlarına hareket etmeye başlarlar. İşte buna maddenin plazma hali deniliyor. Bu haldeki madde, başıboş atom çekirdekleri ve kendi başlarına takılan elektron bulutlarından ibarettir. Plazma'nın davranışı, katı sıvı ve gaz halindeki davranışından oldukça farklıdır. Çünkü farketmişsinizdir; plazmayı meydana getiren atomlar fazlasıyla enerji yüklüler. Bu da, maddenin gaz halinde olduğundan çok daha reaktif davranmasına neden olur. Örneğin plazma halindeki hidrojen ve oksijen atomları çok rahat biçimde birleşerek su molekülleri oluşturabilirler. Fakat gaz halindeyken bu birleşimi gerçekleştirmeleri daha güçtür. Bu arada su oluştururlar diye örnek verdik; tahmin edersiniz ki o su molekülü de plazma halinde olacak. Ancak yeterince soğuduktan sonra bildiğimiz su buharı gibi davranmaya başlayacak. Evren'deki maddenin %99'undan fazlası bu halde olmasına rağmen, bizler günlük hayatta plazma ile pek karşılaşmayız. Dünya soğuktur, maddenin bu hali ise ancak çok sıcak ortamlarda meydana gelir. Veya görseldeki gibi bir plazma küreniz varsa, orada elektrikle enerjilendirerek oluşturulan plazmayı görebilirsiniz. Ya da başınızı kaldırıp Güneş'e doğru bakın: Güneş aslında dev bir plazma topudur. Not: Maddenin katı, sıvı, gaz ve plazma hali haricinde birçok farklı hali de vardır. Ancak bunlar şu an için konumuz değil.


Yakın komşu galaksilerimiz Magellan Bulutları'ndaki olası bir gezegende, en azından astrofotoğrafçılık yapanlar için, gece gökyüzü bu görsel benzetime oldukça yakın görünüyor olabilir. Bizden ortalama 180 bin ışık yılı uzaklıkta iki cüce galaksi olan Magellan Bulutları, içinde yer aldığımız Samanyolu'na gök bilim ölçeklerine göre oldukça yakındır. Her iki cüce galaksi de, Samanyolu'nun uyduları konumundadır ve galaksimiz ile usul usul birleşme sürecine girmiştir. Elbette, biz insanların en fazla 110 yıllık, devletlerin en fazla 500 yıllık, imparatorlukların en fazla 2.500 yıllık kısacık ömür süreçleri içinde bu birleşmeyi farkedebilmemiz, ancak çok çok hassas ölçümlerle mümkün oluyor. Bu ölçümleri de, sadece 100 yıldır yapabiliyoruz. Bize olan uzaklıkları göz önüne alındığında; 80 bin ışık yılının üzerindeki çapı ile dev Samanyolu galaksimiz , hayali gezegenimizin gökyüzünde büyük bir alanı kaplar. Ayrıca dağınık yapıya sahip cüce galaksinin milyonlarca yıldızı da bu manzaranın içine hatırı sayılır bir katkı yapacaktır. Sonuçta oralarda yaşayan bir astrofotoğrafçı için; ortaya bu hayali benzetime yakın bir gece manzarasının çıkması şaşırtıcı olmaz. Magellan Bulutları, her ne kadar cüce galaksi olarak sınıflandırılsa da, bu isimlendirmemizle onlara çok büyük haksızlık ediyoruz. Bu iki galaksinin 20 bin ışık yılına yakın genişliği olan Büyük Magellan Bulutu olarak isimlendirileni bir milyardan fazla yıldız içerir. 10 bin ışık yılına yakın genişliği olan Küçük Magellan Bulutu ise, yüzlerce milyon yıldız içerdiği düşünülen bir galaksidir. Biz insanların, Samanyolu galaksisinde şimdiye kadar inceleyebildiği ve hakkında basitçe kütle ve ışıma gücü gibi bilgilere sahip olabildiği yıldızların sayısı henüz 50 milyonu bile bulamadı. Eğer bu iki cüce galakside yaşıyor olsaydık, şu anki teknolojimizle kendi galaksimizin onda biri hakkında dahi bilgimiz yok diye düşünüyor, şu an cüce dediğimiz bu galaksileri devasa uçsuz bucaksız bir oluşum olarak görüyor olacaktık. Tabii, herkes bu manzaraya sahip olan olası Magellan Bulutları sakinleri kadar şanslı değil. Şu yazımızda anlattığımız başka bir komşu cüce gökadamızın olası sakinleri bırakın böyle bir manzarayı, bir tek yıldız bile göremiyor olabilir. Magellan Bulutları hakkında daha fazla bilgi için, bu yazımızı okumanızı tavsiye ederiz. Not: İlk olarak 2012 yılında yayınlanmış olan bu yazımız, elden geçirilip güncellenmiş, düzenlenmiş ve tekrar yayına sunulmuştur.


Bizim gibi kuzey yarımküre ülkelerinden görülemese de, güney yarımkürede yaşayan herkes için rahatlıkla çıplak gözle görebildikleri en yakın komşu galaksilerimiz Büyük ve Küçük Magellan bulutlarıdır. Bu iki cüce galaksi güney yarımküre ülkelerinde, rahatlıkla çıplak gözle bile gözlenebilecek parlaklıkta gökyüzünü süslüyor. Yaklaşık 180 bin ışık yılı uzaktaki Magellan Bulutları, bize oldukça yakın, hatta galaktik ölçüler düşünüldüğünde burnumuzun dibinde sayılabilir. İsimlerini, tahmin edilebileceği üzere ünlü kaşif Magellan'dan almış olsalar da, 900'lü yıllarda İranlı gökbilimci Al Rahman al Sufi tarafından ilk kez kayıtlara geçirilmişler. Gökyüzünde çıplak gözle bir bulut biçiminde göründüğü için isimlerinin sonuna bulut kelimesi eklenmiş olsa da, artık onların bir bulut değil, birer yıldız adası, yani galaksi olduklarını biliyoruz. Samanyolumuzun bu iki güzide uydusu, kendilerine cüce sıfatı layık görülse de gerçek boyutlarıyla düşünüldüğünde pek de cüce değil: Büyük Magellan Bulutu, 15-20 bin ışık yılı genişliğinde ve 1 milyarın üzerinde yıldız içeriyor. Küçük Magellan bulutu ise biraz daha mütevazı olup, 7-10 bin ışık yılı genişliğiyle birkaç yüz milyon kadar yıldıza ev sahipliği yapar. Küçük Magellan Bulutu, sıradan diyebileceğimiz düzensiz bir cüce galaksidir. Bizden yaklaşık olarak 197 bin ışık yılı uzakta yer alır ve Samanyolu'nun kütleçekim etkisi nedeniyle iyice biçimsizleşmiştir. Kimi gökbilimciler, Küçük Magellan Bulutu'nun bir zamanlar zarif bir çubuklu sarmal galaksi olduğunu dile getirirler. Bu zarif çubuklu galaksi tanımlaması doğru olabilir, çünkü gökadanın merkez çubuk yapısı hala belli belirsiz biçimde görülebiliyor. Gaz bakımından zengin olan gökadada yıldız oluşumları, galaksimizin kütleçekiminin de etkisiyle güçlü bir biçimde gerçekleşiyor. Bize daha yakın olan Büyük Magellan Bulutu, yaklaşık 157 bin ışık yılı uzağımızda yer alıyor. Büyük görünmesinin sebebi elbette daha yakın olması değil, yoldaşı Küçük Magellan Bulutu'na kıyasla epeyce iri olmasından kaynaklanıyor. Yerel kümemizdeki galaksileri büyüklük açısından sıralar isek, Andromeda, Samanyolu ve Triangulum Galaksisi'nden sonra dördüncü sırada geldiği düşünülüyor. Yapılan hesaplar, gaz bakımından çok zengin olan bu gökadanın yaklaşık 10 milyar Güneş kütlesine eşdeğer madde içerdiğini gösteriyor. Bu büyük kütlesi nedeniyle de yakın çevremizdeki en hızlı ve büyük yıldız oluşumlarının gerçekleştiği yer konumunda. Örneğin bu gökadada bulunan Tarantula Bulutsusu, 500 ışık yılını bulan genişliği ile evrende şu an bildiğimiz en devasa yıldız oluşum bölgelerinden biri konumunda. Bu bulutsuda, şimdiye kadar gözlemlediğimiz en büyük kütleye sahip olan dev yıldızların bir kısmı da yer alıyor. Bu iki cüce galaksinin de kaderi aslında şimdiden belli. Galaksimiz Samanyolu'na çok yakınlar ve sürekli biçimde galaksimizin güçlü kütleçekim gel-git etkisine maruz kalıyorlar. Bu nedenle her iki galaksi de yavaş ama süreklilik arzeden biçimde parçalanıyor ve içerdikleri gaz gökadamız tarafından yutuluyor. Radyo dalga boylarında yapılan araştırmalarda görüyoruz ki, Magellan Bulutları'yla aramızda Magellan Akıntısı denilen bir gaz köprüsü bile kurulmuş durumda. Cüce galaksilerin içerdiği gaz, bu gaz köprüleri yoluyla Samanyolu'nun bünyesine ekleniyor. Büyük ve Küçük Macellan Bulutlarının içerisine gömülü olduğu bu devasa akıntı, dağılmış hidrojen gazından meydana gelmektedir. Oluşum şekli ile ilgili tam anlamı ile kesin bir tahmin yürütülememiş olsa da Macellan Akıntısı denen bu gaz oluşumu ile ilgili en fazla kabul gören ihtimal, gökadamız Samanyolu ile Macellan bulutları arasında meydana gelen ve kütleçekimsel değişimlerin sebep olduğu gel-git etkileridir. Tıpkı uydumuz Ay gibi Samanyolu'nun etrafında dönen Bulutsular, gelgit etkileri ile Samanyolu'nun en uzak dış katmanındaki kolların şeklinde deformasyona sebep olabilmektedir. Keza aynı şekilde Samanyolu'nun devasa kütleçekim kuvvetinin yarattığı gelgit etkisi ile uydu gökadalardan kopan gaz kütleleri bu akıntıların oluşmasına sebep olabilmektedir. Bazı gökbilim uzmanlarının tahminlerine göre ise, bu şekilde uydu gökadalardan kütle çekimsel olarak kopan gaz akıntıları, çevresinde döndükleri ana gökadanın sarmal kollarının oluşmasında küçük de olsa yardımcı bir etki yaratabilmektedir. Evrende uyduları bulunan sarmal gökadaların büyük kısmının çok düzgün sarmal kollara sahip olması, bu tezi bir nebze de olsa destekler niteliktedir diyebiliriz. Birkaç milyar yıl içinde her iki galaksinin sadece içerdiği gazlar değil, yıldızları da Galaksimiz Samanyolu tarafından ele geçirilecek ve ikisi de gökadamız ile birleşecekler. Geride, birleşme sürecinde kütleçekim etkileriyle uzay boşluğuna fırlatılmış birkaç yıldızdan başka hiçbir iz kalmayacak.


Bugün size Jan Hendrik Schön isimli bir insandan bahsedeceğim. Schön, alan etkili transistör üzerinde çalışan bir isim. Transistörler, elektronik devrede, baza gelen voltaja göre elektrik akımını iletiyor ya da iletmiyorlar. Bu sayede, devrede anahtar gibi rol oynuyorlar, elektronik devrelerin belkemiğini oluşturuyorlar ve şu anda sizinle iletişim kurmamı sağlıyorlar. Tekerleğin icadı kadar önemli bir icat. Bazı organik malzemeler yarı-iletken olarak kullanılabiliyor. Organik malzemelerin süperiletken veya yarı-iletken olabileceğini öngören teoriler var ve bunlar gözlemlenmişler . Ancak, silisyum yarı-iletkenler için çok pratik ve ucuz olduğundan şimdilik silisyumu rafa kaldırmaya gerek yok. Schön, organik malzemelerle yarı-iletken ve Field Effect Transistor yaptığını öne sürüyor. Deneyi yaptığını iddia ettiği malzeme aluminyum oksit. Temel olarak, ince Al2O3'e elektrik potansiyel verildiğinde yoğunluğunun değiştiğini ve sonuç olarak bazı yoğunluklarda iletken, bazı yoğunluklarda yalıtkan olabildiğini gözlemlediğini söylüyor. Bu, mantıksız bir fikir değil. Hatta önceden söylenen bir teorinin doğrulanması. Neyse, 2001'de Schön ortalama 8 günde bir makale basar hale geliyor. Zaten Nature, Science makalelerinin ücretini kurumlar karşılayınca, makalenin on tanesi beş para. Bas basabildiğin kadar. Schön bunlar olurken Bell Labs'de çalışıyor. Otto-Klung-Weberbank Ödülü, sıradışı genç bilimci ödülü gibi ödüller de alıyor. Nobel için kulislerde ismi geçiyor. Eş dost Schön konuşuyor tabi. Ancak bir sorun var. Schön'ün buluşlarını kimse ama kimse tekrar edemiyor. Schön, siz yeteneksizsiniz, yapamıyorsunuz, çekemeyen anten taksın diyor. Elindeki deneyi yaptığı malzemelerin bozulduğu anlaşılıyor. Ayrıca, Schön'un laboratuvar defteri tutmadığı görülüyor ? Lydia Sohn , iki makalede yaptığını iddia ettiği deneylerde farklı sıcaklıklarda aynı gürültü oranı olduğunu fark ediyor. Öyle ya, iki ayrı deneyde tamamen aynı gürültü oranı nasıl olacak? Nature bu olayı Schön'e iletiyor ve Schön yanlışlıkla aynı gürültü oranını gönderdiğini, iyi niyetle yapılmış bir hata olduğunu söylüyor. Sonra, Paul McEuen isimli başka bir fizikçi üçüncü bir makalede de aynı gürültü oranını bulduğunu söylüyor. Bell Labs ve Nature olayı araştırma komisyonu kuruyor. Bir de bakıyorlar ki, Schön'ün bazı makalelerde gönderdiği data aslında aynı! Üç makalede olan sorun, onaltı makaleye çıkıyor. Nature ve Science, bu makaleleri geri çekiyor. Schön'ün sonradan itiraf ettiği üzere, Schön data ile çok ustaca oynamış ve olmayan bu etkiyi olmuş gibi göstermiş. Schön'den madalyaları geri alınıyor ve son olarak doktorası da geri alınıyor . Schön şu anda bir şirkette mühendis olarak çalışıyor ve motivasyon konuşmaları ile para kazanmaya devam ediyor. Çalışma arkadaşı Zhenan Bao Stanford'da kürsüsünde çalışmaya devam ediyor. Geçtiğimiz yıllarda Nature'da çıkan bir makaleye göre fotonun dalga ve parçacık hali aynı anda gözlenmiş. Bu iddianın nasıl yanlış olduğuna girişmek istemiyorum. Tabi ki böyle bir şey gözlemlenmedi. Ama medyada ooo guantom sizlere ömür diye verildi. Makale halen orada çünkü aslında teknik olarak yanlış olan bir şey yok, zaten bilinen bir şeyi çok abartıp, ışığın dalga-parçacığı ile yorumlayıp daha sansasyonel şekilde vermek var . Tıpta yayınlanan çalışmaların sadece çok çok küçük bir oranını başka biri tekrar edebiliyor . Akademisyenlerin üzerinde olan çok sayıda ve çok şey anlatmayan makale basmak baskısına, eğer varsa biraz politik güç ekleyince Schön gibi olayları daha da göreceğiz. Artık öyle bir hale geldi ki, makale sayısına, medyada çıkmasına, kurumun etiketine göre akademik çalışma değerlendirilir oldu. Bu sisteme göre, 2 makale ile doktora bitirmiş Leonard Susskind, senelerdir makale yazmamış olan Peter Higgs, evrenin ivmelenerek genişlediğini, üzerinde 12 yıl calıştıktan sonra gösteren Saul Perlmutter, son derece başarısız akademisyenler. Yüz tane problem üzerinde çalışacaksanız, bunun 99'u ya yanlış ya da önemsizdir. Ama sonunda bir tane problem çözersiniz ve bir bakmışsınız genel görelilik, mavi LED, simetri kırılması olmuş. Bu politika konusuna da sonra değineyim. Zaten tuğla oldu yazı. Tuğla önemli. Tuğla olmasın hiç bir şey. Tükenmez kalemin içindeki yay ile oynarken, yayı masa üzerinde titreştirdiğimde masanın diğer tarafından titreşimi hissedebildiğimi fark ettim. Hiii!!! KARA DELİKLERDEKİ HAWKİNG RADYASYONU YAYLA SİMÜLE EDİLEBİLİR!!! Hemen NSF'e para vermeleri için yazayım. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 4 Kasım 2016 tarihinde yayınlanmıştır. Little, William A., Superconductivity of organic polymers, J. polym. sci., C Polym. symp. (1967). Doktorayi geri almak yanlis. Bu olay doktorayi aldiktan cok sonra olan bir olay. Topic: Challenges in irreproducible research.


Bazen bilim insanları mantığa aykırı görünen açıklamalar yaparlar. Evet, bu doğrudur. Eğer önünüzde bir sorun varsa, örneğin; var olan kütle hesaplamalarına rağmen evrenin genişlemesini durdurmadığını görüyorsanız, ortaya bir tez atmanız gerekir. Ortaya attığınız tez; karanlık enerjinin varlığı olur. Elbette böyle bir şey gözlemlememişsinizdir ve varlığı hakkında hiçbir bilginiz yoktur. Bu bilinmezlik içinde, genişlemeyi sürdüren bir bileşene ihtiyacınız vardır ve bu bileşen; denklemlerin bir gereksinimi olarak var olduğunu ileri sürdüğünüz karanlık enerjidir. Bu, başlangıçta mantık dışıdır; çünkü gözlemleyemezsiniz, bilemezsiniz, kanıtlayamazsınız. Fakat bilim budur. Daha iyi açıklayan bir teori gelinceye kadar, elinizdeki teori en iyisidir ve onu kanıtlamaya yönelik araştırmalara başlarsınız. Kanıtlar bulabilirseniz ne ala, bulamazsanız ve mantıksızlığına bir mantık uyduramazsanız, yerini daha iyi bir teoriye terketmesi gerekir. Bilim, yanlış olduğu kanıtlanmış ama yanlışlanana kadar üzerinde yıllarca araştırma sürdürülen teorilerle doludur. Bilimi inançlardan ayıran nokta, ortaya sürülen teorinin cevap aradığınız soruna getirmeye çalıştığı çözümdür. Bu çözüm inançlardan farklı olarak, zaman içinde değişebilir. Ta ki, teoriniz sorunu tatmin edici düzeyde açıklayana ve üzerinde tartışma kalmayana kadar. Ve her zaman, ne kadar sağlam görünürse görünsün, bilimsel bir teorinin yanlışlanabilme ihtimali sabit kalır. Daha iyi bir teoriye her zaman için yer vardır. Örneğin eğer kütleçekimle ilgili bir teoriniz varsa ve o teori bugün kütleçekim ile ilgili sorulara daha iyi cevaplar sunuyorsa, o teori diğerinin yerini alacaktır. Bilimciler mantığa aykırı açıklamalar yaparlar. Çünkü o mantığı gerçeklerle yeniden şekillendirme görevi bilimcilere aittir. 100 yıl önce; 1000 kilometre uzaktaki bir kişiyle yüz yüze konuşulabileceğini düşünmek mantıksızdır. Ama bugün mantık dahilinde bir gerçektir. Üstelik doğadaki hiçbir şeyi taklit etmek zorunda kalmadan yapıyoruz bunu. Mantıksız olmayın. Yeterli zaman verildiği sürece bilimin açıklayamayacağı pek bir şey yok. Bir gün, Hollandalı bir öğretmen ol... Kütle konsepti, fizikte her zaman e...


Bilim insanları tarafından laboratuvarda oluşturulan Solucan deliği, görünmez bir manyetik alan meydana getiriyor! Fizikçiler, geliştirdikleri bir cihazla uzayda manyetik alan şeklinde tünel açan bir solucan deliği yarattılar. Bu cihaz, manyetik olarak görünmez olan bir yol boyunca uzayın bir noktasından başka bir noktasına iletilebilen bir manyetik alan yaymaktadır. Manyetik bakış açısına göre cihaz, manyetik alanın sanki ekstra özel bir boyuttan aktarılmış olduğu, bir solucan deliği gibi davranıyor. Bir solucan deliği fikri, Albert Einstein'ın teorilerinden gelmektedir. 1935'te Einstein ve meslektaşı Nathan Rosen, genel görelilik teorisinin, uzay-zaman içerisinde iki farklı noktayı bağlayabilecek köprülerin varlığına izin verdiğini fark etti. Teorik olarak, bu Einstein-Rosen köprüleri ya da solucan delikleri, bir şeylerin uzak mesafeler arasında anında tünel açabilmesine olanak sağlayabilir . Şimdiye dek hiç kimse, uzay-zaman solucan deliklerinin gerçekten var olduğuna dair bir kanıt bulamadı. Yeni solucan deliği, kendiliğinden oluşabilen bir uzay-zaman solucan deliği değildir! Özellikle yüksek seviyeli akım taşıyabilen süper iletkenler veya yüklü parçacıklar, iç kısımlarından manyetik alan çizgilerini dışarı çıkarırlar; bu çizgileri esasen bükerler veya çarpıtırlar. Bu da aslında manyetik alanın, çevresindeki 3D (3 boyutlu) ortamdan farklı bir şey yapmasını sağlar. Ekip, iç spiral silindirli, iki tane ortak merkezli küreden oluşan üç katmanlı bir nesne tasarladı. İç tabaka aslında bir uçtan diğerine bir manyetik alan iletirken, diğer iki tabaka alanın varlığını gizlemede rol oynadı. Ittrium baryum bakır oksit olarak adlandırılan yüksek sıcaklıklı bir süper iletken malzemeden yapılmış ince bir kabuk, iç silindiri kaplar ve iç kısımdan geçen manyetik alanı büker. Nihai kabuk, kesilmiş 150 parçadan oluşmuştur. Bu kabuk süper iletken kabuk tarafından manyetik alanın bükülmesini mükemmel bir şekilde ortadan kaldırmak için yerleştirilmiştir. Bu cihaz, sıvı-azot banyosuna yerleştirilmiştir. Yeni manyetik solucan deliği, silindirin bir tarafından diğerine manyetik alanın akmasını sağlar, böylece geçiş esnasında görünmez olur. Solucan deliğinin bir ucunda kaybolan ve diğer ucunda görünen mıknatısın yarattığı bir manyetik alana sahip olmuş olursunuz.


Bir Ağustos klasiği olarak her sene 27 Ağustos'ta Mars gökyüzünde Ay kadar büyük görünecek haberleri yayılmaya başlar. Meraklı olan herkes o günü bekler, gökyüzüne bakar ve tabii ki Mars'ı böyle göremez. Gezegenler Güneş etrafında eliptik bir yörüngede dolanırlar. Dıştaki gezegenin bir tur atması, içte kalana göre daha uzun sürer. Örneğin bizim bir yılımız 365 gün iken Mars'ta ise bu süre 687 gündür. Dolayısıyla Dünya yörüngesi üzerinde dolaşırken Mars'a bazen yakınlaşır bazen de uzaklaşır. Bu da Mars'ın zaman zaman daha büyük görünmesine sebep olur. Haberin çıkışına sebep olan da bu yakınlaşmalardan biri olan 27 Ağustos 2003 tarihi. O tarihte Mars yaklaşık her 2 yılda bir olduğu gibi Dünya ile yakın konumuna gelmişti. Bu tarih aynı zamanda, Dünya ile Mars arasında nadir görülen en yakın hallerden biriydi ve o tarihte daha önceki sıradan yakınlaşmalarda olduğundan daha parlak görünecekti. Bu sebeple, birçok amatör ve profesyonel gökbilimci için gözlem açısından önemli bir andı. Dolayısıyla duyurusu da bol bol yapıldı. Elbette her zaman olduğu gibi bu heyecan verici durumu hem basın, hem de yalan haber üretmeye bayılan internet siteleri önce Mars Ay kadar parlak görünecek, sonrasında da Mars Ay kadar büyük görünecek şeklinde abuk subuk manşetlerle duyurdu. Oysa böyle birşey yoktu, Mars sadece her zaman olduğundan daha parlak olacaktı, hepsi o kadar. Gökyüzünde görebildiğimiz en büyük alana sahip iki gök cismimiz var, Ay ve Güneş. Haberde Mars'ın Ay kadar görüneceği iddia ediliyor. Bir karşılaştırma yapıp olurluğunu tasvir etmeye çalışalım. Ay'ın yarıçapı 1734 kilometre iken bize uzaklığı 384.000 kilometredir. Mars'ın yarıçapı da yaklaşık olarak 3.400 kilometre. Yani Ay'dan yaklaşık olarak 2 kat büyük. Şimdi eğer Ay kadar büyük görünecekse, basit bir mantıkla Ay'dan iki kat daha uzakta olmalı demeliyiz ki bu pratikte de doğrudur. Bu da yaklaşık 750.000 kilometre ötede bir Mars bulunması gerektiği anlamına gelir. Halbuki Mars bizden ortalama 225 milyon kilometre ötededir. En uzak konumunda 401 milyon, en yakın konumunda 54,6 milyon kilometre kadar yakındır. Bu umduğumuzdan en az 70 kat daha fazla bir uzaklık. Yani Mars'ı asla Ay kadar büyük görme imkanımız yok. Şunu söyleyebiliriz ki Mars'ı çıplak gözle kesinlikle görebilirsiniz. Fakat parlak kırmızı bir yıldızdan biraz daha hallice. Hepsi o kadar. Zaten eğer ki Mars, Ay kadar görünecek bir yakınlıkta olsaydı bu muhtemelen sonumuzu hazırlayacak bir yakınlaşma olurdu. Yaklaşık her 2 senede bir olan bu yakınlaşma amatör astronomların işine yarar. Eğer amatör astronomlar Mars fotoğrafı çekmeye başladıysa bilin ki Mars yakın bir konumdadır, çünkü en büyük o zaman görünür. (Mars'ın en küçük görünümü ile en büyük görünümü arasında 7 kat açısal büyüklük fark vardır). Aşağıda bir çektiği bir Mars fotoğrafını gördüğünüz, Dünya çapında en iyi gezegen fotoğrafçılarından biri kabul edilen Damian Peach dahi, on binlerce dolarlık ekipmanıyla Mars'ı bu ancak bu kadar iyi çekebilmiş. Gerçekte Venüs ve Jüpiter Mars'tan Daha Büyük Görünüyor! Venüs bize daha yakın olduğu için, Jüpiter ise oldukça büyük olduğu için Mars'tan çok daha büyük görünebilir. Hatta Jüpiter'in görünen en küçük boyutu Mars'ın en büyük halinden bile daha büyüktür. Jüpiter'in en büyük hali ise Mars'ın en büyük halinden 2 kat daha büyüktür. Yine, Venüs'ün en büyük hali Mars'ın en büyük halinden tam 2.5 kat daha büyüktür. Eğer bu haber gerçek olsaydı, şimdiye kadar Jüpiter ve Venüs'ü devasa şekillerde görmüş olmalıydık. Hatta Jüpiter'i sürekli öyle görmeliydik! Bir cismin açısal yarıçapını bulmak için aşağıdaki iki bağıntıdan faydalanabiliriz.


Analog ortamlar uzay araştırmaları için büyük öneme sahip, bu ortamların çoğunda karasal bir gezegende yapılacak olan bir görevin olası sonuçlarını ve insan psikolojisi üzerine yapılan bir çok deney ve gözlemi barındırır. Dünya üzerinde belirlenen 33 adet analog ortam mevcuttur. Bunlardan biri olan Mars Çöl Araştırma İstasyonu , Utah'daki insanlı uzay araştırmaları için gerekli teknik olanakların yer aldığı dünya merkezli araştırmaları destekleyen mars analogu bir tesistir. MDRS Özellikle Mars'taki insan operasyonları eğitiminde profesyonel bilim adamları ve mühendisler ile her seviyedeki üniversite öğrencileri için sekiz aylık bir saha sezonu düzenlemektedir. Tesisin göreceli izolasyonu, insan faktörleri araştırmalarının yanı sıra titiz saha çalışmalarına da izin verir. Mürettebat çoğu görevi, simüle edilmiş Mars görevinin kısıtları altında yürütürler ve genelde görev süresi 2-3 haftadır. MDRS'nin simüle edilmiş uzay misyonları için çoğu tesise göre avantajı, kampüsün, gerçek bir uzay görevi sırasında gerçekleştirilecekleri gibi titiz saha çalışmaları için fırsatlar sunan gerçek bir jeolojik Mars analoğu olan bir habitat ile çevrelenmiş olmasıdır. Habitat , silindirik yapılı 8 metre çapında iki katlı bir binadır. 2001 yılında inşa edilmiştir. Aynı anda yedi mürettebatı barındırabilir. Alt güverte, uzay giysisi simülatörleri, dış hava kilidi, duş odası, tuvalet odası ve diğer yapılara erişen tünellere açılan arka hava kilidi ile EVA hazırlık odası bulunur. Üst güverte, ortak bir çalışma / yaşam alanı, tamamen işlevsel bir mutfak ve bunlarla birlikte yedi adet yaşam alanı mevcuttur. MDRS Kampüsünde iki gözlemevi yeralır. Robotik Gözlemevi, ekvatoriyal montajlı 14 Celestron Schmidt-Cassegrain teleskobu barındırmaktadır. Her iki teleskop da astronomik görüntüleme için çok çeşitli kameralardan faydalanır. Teleskop, sahada veya habitat modülünden kontrol edilebilen 7,5 metrelik otomatik bir kubbeye yerleştirilmiştir. Mürettebatın güneş gözlemi için kullanılan Misk Gözlemevi de tesiste yer almaktadır. Bilim Kubbesinde güneş sistemi kontrol merkezini içeren 7 metrelik bir jeodezik kubbe ve fonksiyonel bir mikrobiyolojik ve jeolojik laboratuvar bulunur. Robotik Gözlemevi hariç tüm yapılar, katılımcıların simülasyonda binaları kullanmalarını sağlayan yer üstü tünelleri ile Hab bağlantılıdır. Kampüsün enerji ihtiyacı için 12 kW'lık bir batarya bankasını besleyen 15 kW'lık bir güneş paneli kullanılmaktadır. - Beş adet Arazi Aracı, - Dört adet elektrikli Polaris Rangers, - 4 çeker SUV yer alır. Proje Yöneticisi sahadaki istasyon üzerinden operasyonları yönetir. Ek olarak, istasyonda yapılan işin tüm yönlerini destekleyen, tüm araştırma tekliflerinin meslektaş incelemesi ve saha dışı Misyon desteği yoluyla ekip üyelerini destekleme dahil, bir dizi gönüllü ekip bulunmaktadır. MDRS 2001 yılında tamamen gönüllü bir işletme olarak faaliyete başlayıp 1000'den fazla insan mürettebat üyesi olarak barındırmıştır. Katılanların çoğu şimdi dünyanın farklı yerlerindeki diğer analog çalışmalara katılmaya devam etmektedir. Binlerce insan, bu misyonu Mars'a insan gönderme maksadıyla desteklemiştir. Bilim insanlarımızdan Doç.Dr. Elif Oğuz, Mars Desert Research Station'ın ön tasarım aşamasının insan faktörlerini göz önünde bulundurarak başarısızlık modları ve kritiklik analizi adlı çalışmasında, MDRS kampüsünün genel yapısındaki olası kaza risklerini raporlamıştır. Mars çöl araştırma istasyonunda sera otomasyonu, aydınlatma ve genişletme çalışması adlı makalede ise Elif Oğuz'un yaptığı bu çalışmadan faydalanılmış ve Greenhub tasarımında kullanılmıştır. Katkılarından dolayı Elif Oğuz Hocamızı tebrik ediyoruz. Misyon Destek gönüllüleri, mürettebat deneyiminin bel kemiğidir. Mürettebat üyelerine başvuru sürecinden MDRS ve sonraki dönemlerde rotasyonları konusunda destek verirler. Mars Çöl Araştırma İstasyonu Görev Destek Ekibinin bir parçası olarak katılım için birçok fırsat sunar. Dünyanın neresinde olursanız olun ekibin bir parçası olabilirsiniz. Herhangi bir gönüllü pozisyona dahil olmak için adresinden Shannon Rupert ile irtibata geçebilirsiniz. - CapCOMS; yaşamın her kesiminden gelen ve komşumuz Kızıl Gezegenin gelecekteki insan araştırmalarını mümkün kılmak için aktif, tutkulu ve ilgi duyan Mars tutkunlarından oluşan bir ekiptir. CapCOM üyeleri, dünyanın herhangi bir yerinde bulunabilir ve sadece alan mevsimi boyunca çalışabilirler. Başvuru yapmak için tıklayın. - Astronomi Ekibi - Proje Bilimcileri: MDRS'de kısa veya uzun vadeli bir proje önermek isteyen bilim insanları için lisansüstü projeler için teşvik verilmektedir. - Web Ekibi: Mürettebat raporları, fotoğrafları, videoları ve uzun form raporlarının hızlı bir şekilde yayınlanmasını sağlar. Web Yöneticisi ve BT Direktörü James Burk, Mars Society'nin İnternet Görev Gücü'nün bir parçası olan MDRS web ekibine liderlik etmektedir. Misk, 100 mm'lik Lunt kırıcı teleskop ve bir çift hidrojen alfa filtresi ile donatılmış, güneş enerjisiyle çalışan bir gözlemevidir. MDRS Robotik Gözlemevi tamamen otomatik bir tesistir. Tüm gözlemler çevrimiçi olarak tamamlanmıştır. Mürettebattaki astronom, İnternet üzerinden fotoğraflamak istediği görüntüleri gündüz veya gecenin herhangi bir saatinde ayarlar ve teleskop görüntüleri bir sonraki akşam alır, daha sonra görüntüleri işlenmek üzere bir bilgisayara indirir. Gözlemevinde birbirlerine monte edilmiş iki teleskop vardır. 14 inçlik büyük bir Celestron EdgeHD, Schmidt-Cassegrain reflektörü araştırma çalışmaları için standartlaştırılmış fotometrik filtreler ve geniş açılı astrofotografçılık için David Fisherowski tarafından bağışlanan küçük bir 70mm refraktör kullanılır. Sistem, dünya çapındaki teleskopların yazılımını robotik olarak yöneten Skynet ile kontrol edilir. - Kayıt için Gözlemevi Müdürü Peter Detterline ile irtibata geçin. - https://astronomy.mdrs.marssociety.org/login/index.php adresine gidin. - YENİ HESAP YARATIN'ı tıklayın - Formu doldur. - Kimlik doğrulama için size bir e-posta gönderilecektir. E-postanıza gidin ve tıklayın veya bağlantıyı kopyalayıp yapıştırın. - MDRS Gözlemevlerine tıklayın - Gözlemevi Müdürü tarafından size verilen kayıt anahtarını kullanın. ENROLL ME'ye tıklayın. Her dönem olduğu üzere bu dönemde alan sezonu başvurusu yapabilirsiniz. Başvuru için başvuru formunu indirip formdaki soruları cevaplandırmanız gerekmektedir. Formu doldurduktan sonra adresine gönderiniz. Önceki tarla sezonunda yapılan çalışmaları incelemek için tıklayınız.


ABD'deki Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının kurduğu TASC TV'de, Kozmik Anafor ile Uzay ve Evren programımız devam ediyor. Programımızın bu bölümünde NASA JPL'de astrofizikçi olarak görev yapan yönetim kurulu üyesi Dr. Umut Yıldız'ı konuk ederek, ABD'nin Mars programını, Perseverance gezgin aracını ve bu uzay aracıyla Mars'a gönderilen Mars helikopteri Ingenuity hakkında detaylıca konuştuk. Programımızın tekrarını bu linke tıklayarak, veya aşağıdaki önizlemesinden izleyebilirsiniz. Zodyak Işığı, ya da daha doğru bir ... SpaceX'in Mars Aracı İçin Dev Yakıt Tankı Hazır!