Tüm gezegenler elbette yıldızıyla aynı anda ve aynı yerde meydana gelirler. Sıkışıp kendi içine çökmeye başlayan gaz bulutları içindeki yoğunlaşma çok nadiren tek bir bölgede gerçekleşir. Çoğunlukla; aynı gaz bulutunun birçok bölgesinde gaz, yoğunlaşmaya ve dönerek kendi içinde çökmeye başlar. Yoğunlaşan bölgelerde ağır elementler merkeze çökerek yüksek kütle çekime sahip bir topak meydana getirirler. Bu topaklar, bulutsuyu oluşturan hidrojen ve helyum gazıyla beraber az miktarda bulunan diğer ağır elementleri de kendi çevresinde toplamaya başlarlar. Tabii, asıl büyük yoğunluk her zaman gaz bulutunun merkez bölgesindedir ve bu merkez bölgelerinde yıldızlar meydana gelir. Bu gaz çöküntüleri içinde bir veya birkaç tanesi şansının ve konumunun yardımıyla daha fazla gazı yutup büyürken, bazıları ise diğerleriyle rekabete giremeyerek küçük kalır. Hatta bu küçük yoğunlaşmalar zaman zaman daha büyükleri tarafından yutularak yok edilirler. Yani bebek gezegenlerin bir kısmı, henüz yolun başındayken daha büyüklerinin yamyamlığına uğrar. Anladığımıza göre, Güneş Sistemi oluşurken, bu gaz yutma savaşından Güneş çok büyük bir galibiyetle ayrılmış ve tek bir yıldız olarak doğma şansına erişmiş. Savaşın diğer galibi Jüpiter ise, diğer tüm gezegenlerin toplamından daha fazla gazı kendi bünyesine katarak gezegenler arası şampiyonluğu elde etmiş. Yazımızın en başında yer alan görseldeki benzetimde; aynı gaz bulutu içinde oluşan biri büyük, diğeri küçük iki yıldız görülüyor. Büyük ihtimalle ikili bir yıldız sistemi meydana getirecek olan bu önyıldızların çevresindeki diğer küçük girdaplar ise birer gezegen haline gelecekler ve eğer şansları varsa, bu ikili sistemin çevresinde yer alacaklar. Bununla beraber, çok az sayıda ve nadir gerçekleşse de, yukarıda anlattığımız biçimde oluşmuş olan bazı gezegenler çeşitli nedenlerle yıldızlarından koparak uzay boşluğuna savrulabilirler. Bu gezegenlerin bir kısmı, yakınından geçtiği başka bir yıldızın yörüngesine girebilir. Böylelikle konuk olduğu yıldızın bir gezegeni haline dönüşebilir. Ancak, bu senaryo belirttiğimiz gibi çok nadir gerçekleşir. Gezegenlerin oluşumu hakkında daha detaylı bilgi almak için, Güneş Sistemi'nin oluşumuna dair günümüzdeki en geçerli yorumu anlattığımız şu kapsamlı makalemizi okuyabilirsiniz. Şunu belirtmemiz gerekir ki, Güneş Sistemi'nin oluşumu ile, uzaklarda keşfettiğimiz yabancı ötegezegenlerin oluşumu tümüyle aynı mekanizmanın ürünüdür. O nedenle, Güneş Sistemi'nin oluşum aşamaları konusunda yeterli bilgiye sahipseniz, bunu tüm diğer yıldız sistemlerine ve gezegenlere uyarlayabilirsiniz.


Kepler Yasaları'ndan da bildiğimiz üzere gezegenler eliptik yörüngelerde dolanırlar. Aslında yalnızca gezegenler değil, çift yıldız sistemlerindeki yıldızlar da birbirleri etrafında eliptik yörüngelerde dolanırlar. Bunlar bazen çembere çok yakın da olsa, bir elips şeklinde yörüngeye sahiptir. Resimde verilen e değeri basıklık ifade eder. e=0 ise çember, 0<e<1 ise elips, e=1 ise parabol, e>1 ise hiperboldür. Bu sorunun en yalın cevabı hızdır. Bir gezegen, yıldızının etrafında ne kadar büyük bir hızla dolanıyorsa yörüngesi de o kadar basıktır. Bunun en güzel örneği açık yörüngeli kuyruklu yıldızlardır. Makalenin devamını rasyonalist.org sitesindeki bu linkten okuyabilirsiniz.


Evrende gerçekleşen tüm olaylar, bildiğimiz veya bilmediğimiz fizik yasalarınca gerçekleşiyor. Sadece bazılarının ne olduğunun bulunması zaman meselesi iken, mevcut bilgilerimiz ile de birçok şeyi açıklayabiliyoruz. Küreselleşmeyi açıklamak da oldukça basit bir duruma dayanıyor. Aslında başta sorduğumuz bunun ardında nasıl bir amaç var sorusu yanlıştır. İnsanoğlu olarak duygusal düşünme gücümüz, bizim her şeyin temelinde olan bir amacın bulunduğunu düşünmemize sebep olur. Bu, her şeyin sonunda böyle midir bilemiyoruz. Fakat bildiğimiz şey, evrende gerçekleşen olayların yalnızca fizik yasalarının birer sonucu olduğudur. Küre, merkez noktasından yüzeyine olan uzaklıkların hepsinin eşit olduğu geometrik şekildir. Biz bu uzaklığa yarıçap diyoruz. Merkezden yüzeyin neresine giderseniz gidin, ölçecek olduğunuz mesafe yarıçapın ta kendisidir. Dolayısıyla küre, kusursuz bir geometriye ve simetriye sahiptir. Newton'ın bahsettiği Kütle Çekimi Kanunu bugün hala pratikte işimize yaramakta olduğu için küresel yapıyı açıklamada onu kullanabiliriz. Evrende bulunan kütleler yakınlıklarına bağlı olarak birbirlerine bir çekim uygularlar. Bu çekimin sonucunda en nihayetinde öbeklenerek gruplar, kümeler oluştururlar. Bu gruplar ve öbekler de giderek küresel veya çembere ait bir geometri oluşturur. Bu tamamen çekim kuvvetinin ve kürenin kusursuz simetrisinin bir sonucudur. Kürenin yüzeyinin neresinden bir nokta alırsanız alın, uzaklık yarıçap olacağından her noktaya uygulanan çekim kuvveti de aynıdır. Dolayısıyla kürenin kusursuz simetrisi, basit bir denge durumu oluşturur. Yasalar sürekli olarak gerçekleşmektedir, kütle çekim hala oradadır. Fakat kuvvetler, simetri sayesinde birbirini harika bir şekilde dengelediği için bir etki gözlenmez. Tıpkı duvarı itmeye çalışmak gibi, etkiye karşılık eşit bir tepki vardır. Eğer bu denge durumu yoksa, yasa işlemeye devam ettiği sürece yapı küresel olmaya çalışacaktır. Gezegenin üzerindeki bir dağ, kuvvetler dengesini bozarak jeolojik etkilere yol açacaktır. Bunu da duvara fazla kuvvet uygulayıp yıkmak gibi düşünebiliriz. En nihayetinde, yapının dayanıklılığına bağlı olarak kütle çekim ile bir noktada denge sağlanır. Bu, gezegenlerde pek görmediğimiz bir durum. Hiçbir gezegen kusursuz küre şeklinde değildir. Bunun sebebi, mevcut katı yapıdan ötürü oluşan direnç kuvvetidir. Yani duvarı yıkacak yeterli bir kuvvet uygulanamıyordur . Dönen her cisim, ekvator bölgesinden dış yönde savrulur. Ucuna top bağlı bir ipi çevirdiğinizde, yeterli hızlarda çevirirseniz dışarıya doğru fırlamaya çalışacaktır. Bu sebeple ekvator yönünde daha büyük yarıçapa sahip bir yapı ortaya çıkar. Biz bu yüzden gök cisimlerinin yarıçaplarını aşağıdaki gibi iki şekilde ifade ederiz, kutup bölgelerden ve ekvator bölgelerden. Çünkü kutuplarda bu etki en az iken, ekvatorda en fazladır. Bunun için Disk Oluşumu ile ilgili yazımızı okuyabilirsiniz. Bu ortalamaya oranlandığında 1.000'de 3'lük bir kusur. Güneş ise neredeyse kusursuz bir küresel yapıya sahiptir. 10 saatte bir dönüşünü tamamlayan Jüpiter'de ise ekvator yarıçapı kutup yarıçapından tam 5000 km fazladır. Bu neredeyse Dünya'nın yarıçapına eşit bir değer.


Bir pulsarın etrafında döndüğü gözlenen ilk ötegezegen, bundan yaklaşık 30 yıl önce keşfedilmiş, kesin olarak onaylanma süreci ise 2012 yılına dek devam etmişti. Güneş benzeri bir anakol yıldızının etrafında dönen ilk ötegezegen olan 51 Pegasi-b ise 1995 yılında keşfedilmişti. O zamandan bugüne dek, Kepler/TESS ötegezegen keşif projelerinin ve zenginleşen ötegezegen tespit yöntemlerinin de yardımıyla yaklaşık 4.000 ötegezegen keşfi daha yapıldı ve bu sayı günbegün artıyor. Çok değil, bundan yalnızca 150 200 yıl önce bile ötegezegenlere kıyasla burnumuzun dibinde sayılabilecek Güneş Sistemi içerisinde yeni bir gezegen keşfedildiğinde başta astronomlar olmak üzere tüm Dünya keşfi coşku ve heyecanla karşılardı. Günümüzdeyse, yaşadığımız her bir sene içerisinde binlerce ışık yılı uzaklıkta, yüzlerce yeni gezegen keşfi yapılıyor ancak keşfedilen bu gezegenler dünya benzeri, elmaslarla, altınla kaplı değilse veya kulağa yeterince fantastik ve ilgi çekici gelmiyorsa çoğumuzun haberi dahi olmuyor. Bilimde soruların cevaba kavuşmasının yeni sorular oluşturmasına benzer biçimde, astronomide yapılan her bir keşif sayesinde de daha güncel keşiflerin kapıda olduğu bilinir. Nitekim ötegezegen keşiflerinin başından beri astronomlar için bir anlamı daha vardı. Çok uzaklarda, başka Güneşlerin etrafında dönen gezegenlerin varlığının kanıtlanması, bu gezegenlerin bazılarının etrafında dönen öteuyduların da var olması gerektiğini gösteriyordu. İlk öteuydu keşfi, ancak 2018'in ortalarında gerçekleştirilebildi. Kepler 1625b ötegezegeninin etrafında döndüğü keşfedilen uydunun boyutu Güneş Sistemimizdeki Neptün kadardı. Ancak bu öteuydunun gerçekten var olup olmadığı hakkında halen tartışma ve araştırmalar devam ediyor. Ötegezegen keşiflerinde olduğu gibi, bu öteuydunun keşfi de geçiş yöntemiyle yapılmıştı. Basitçe anlatmak gerekirse, astronomlar bir ötegezegeni keşfetmek için yıldızların parlaklıklarını sürekli incelerler. Eğer yıldızın parlaklığında bir azalma meydana gelirse, bu azalma yıldızın önünden bir ötegezegenin geçiş yaptığı anlamına gelebilir. Ancak astronomlar için tek seferlik bir parlaklık değişimi yeterli değildir. Yıldızın parlaklığındaki çok küçük bir azalmanın sebebinin bir gezegen olduğundan emin olmak için astronomlar aylar, hatta bazen on yıllar boyunca parlaklıktaki azalma düzenini sabırla kontrol etmek zorundadırlar. Çünkü bir gezegen, yörüngesine bağlı olarak yıldızın önünden mutlaka pek çok kez daha geçiş yapacaktır. İşte öteuydu keşfinin gerçek olup olmadığı hakkındaki anlaşmazlık da aslında buradan kaynaklanıyor. Ötegezegen avcısı Kepler ve Hubble teleskopları tarafından ayrı ayrı ikişer parlaklık azalışı not edilmiş olsa da astronomlar parlaklıktaki bu azalmanın bir uydu nedeniyle değil, bambaşka bir ötegezegen tarafından da kaynaklanabileceği ihtimali üzerinde duruyorlar. Öteuydunun boyutunun Neptün kadar olduğu da hesaba katıldığında, bu kadar büyük bir gökcisminin uydu olamayacağı da ihtimaller dizisine dahil edilmiş oluyor. Öteuydunun gerçek olup olmadığı tartışıladursun, buraya kadar özetle ötegezegen ve öteuydu kavramlarının astronomi terminolojisine yeni dahil olmuş kelimeler olduğunu söyleyebiliriz. Haziran 2019 itibariyle şüpheli öteuydu keşfinin de yardımıyla terminolojiye yepyeni bir kavram daha eklendi; gezgin uydu/gezay . Ploonet, İngilizce gezegen anlamına gelen planet ve uydu anlamına gelen moon kelimelerinin bir birleşimi. Çünkü 27 Haziran 2019'da yayınlanan çalışmaya göre, gaz devi gezegenlerin yıldızlarına yaklaşmaları sonucu, uydularının yörüngeleri bozuluyor ve artık bu uydular, gezegenlerinin kütleçekim kuvvetlerinden neredeyse kurtularak bir 'gezegen' haline gelebiliyorlar. Bu yüzden gezegenlerinin kütleçekim kuvvetinden kurtulup, artık yıldızlarının etrafında dönmeye başlayan uydulara, gezgin uydu deniyor. Başka bir deyişle gezgin uydular, bir zamanlar uydu olan, ancak kalan ömürlerini gezegen olarak geçirecek gökcisimleridir. Çalışma, aynı zamanda yıldızına yaklaşmakta olan gaz devi bir gezegene sahip güneş sistemindeki uyduların kaderinin ne olacağını simülasyonlar sayesinde hesapladı. Simülasyonlara göre, böyle bir sistemde uyduların %44 kadarı kütleçekim etkisi sebebiyle gezegenleriyle çarpışıp dağılıyor veya gezegenlerinin etrafında halkalar oluşturabiliyor. %6 kadarı eninde sonunda yıldızın kütleçekimine yenik düşüp yok oluyor. %48'i gezgin uydu halini alıyor ve kalan %2'lik kısım ise sisteminden uzağa fırlatılıyor. Bir gezgin uydu keşfetmek bir yana, henüz bir öteuydu keşfedildiğinden bile emin değiliz. Bu nedenle gezgin uydular hakkında daha fazla şey öğrenebilmek için ötegezegen verilerini inceleyen astronomların, küçücük bir parlaklık azalışını yıllarca beklemelerinde olduğu gibi bizlerin de bilim insanlarından gelecek yeni yayınlar için sabırla beklememiz gerekecek gibi görünüyor. - https://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/docs/counts_detail.html - http://www.astronomy.com/news/2019/07/ploonets-when-a-planets-moon-goes-rogue - https://www.sciencenews.org/article/skepticism-whether-first-known-exomoon-exists-kepler - https://bigthink.com/surprising-science/ploonet - https://academic.oup.com/mnras/advance-article-abstract/doi/10.1093/mnras/stz2110/5542731?redirectedFrom=fulltext Hemen hepimiz, birçok astronomi ve ... Ross 154, bize en yakın yıldızlar a...


Güneş sistemimizden geçtiği doğrulanan ilk yıldızlararası nesne olan 'Oumuamua' hakkında 5 tane bildiğimiz, 5 tane de bilmediğimiz bilgiyi aşağıda sizlere sunuyoruz. Oumuamua takma adlı ve 1l/2017 U1 olarak bilinen nesne, Güneş sistemimizde ortaya çıktığında çok hızlı yolculuk ediyordu (saniyede 87.3 km). Güneş sistemimiz içerisinde bulunan kuyruklu yıldızlar ve astreoitler bundan daha yavaş bir hızla hareket eder (ortalama saniyede 19 km). Teknik olmayan bir tabir ile 'Oumuamua' yıldızlararası bir serseridir. Oumuamua, Güneş sistemimize Şilyak takımyıldızının tehlikeli bir noktasından girdi ancak aslında nereden geldiğini söylemek mümkün değil. Binlerce yıl önce, Oumuamua asıl ait olduğu gezegen sisteminde başıboş dolaşmaya başladığında yıldızlar çok farklı pozisyondaydılar bu yüzden de tam olarak nereden geldiğini belirlemek olanaksız. Oumuamua, Güneş sistemimizin dışına doğru yöneldi ve geri dönmeyecek. Hızlıca Pegasus takımyıldızına doğru yöneldi ve yaklaşık 4 yıl sonra Neptün'ün yörüngesini de geçecek. 11.000 yıl içerisinde ise bir ışık yılı mesafede olacak. Onu sadece teleskop aracılığı ile bir ışık noktası şeklinde görebildik ancak eşsiz dönüşü, bize onun puro gibi uzamış olduğunu ve genişliğine göre 10 kat daha uzun olduğunu düşündürtüyor. Onu hiçbir zaman göremeyiz. Sanatçıların tasvirleri de neye benzediği konusundaki tahminlere dayanıyor. 5) Çok az bir hız artışına sahip olduğunu biliyoruz. Bu cismi gözlemleme kampanyasına gelen hızlı cevaplardan sonra, Oumuamua'nın umulmadık bir hız artışına sahip olduğunu gördük. Ancak daha önceki tahminlere göre bu hızlanma, rotası boyunca çok az değişmektedir. NASA'nin Jet İtki Laboratuarı'nda bulunan Dünya'ya Yakın Nesneler Çalışmaları Merkezi'nde görevli olan Davide Farnocchia, Oumuamua'nın üzerindeki bu zor tespit edilen gücün muhtemelen yüzeyinden çıkan gaz püskürmeleri yüzünden ortaya çıktığını belirtti. Ayrıca bu tarz bir gaz püskürtmenin, Güneş sistemimizdeki bir çok kuyruklu yıldızın hareketine etki ettiğini de ekledi. Nesnenin parlaklığındaki sıra dışı çeşitlilikler, onun birden fazla eksen üzerinde döndüğü izlenimini uyandırmaktadır. Güneş sistemimizdeki kuyruklu yıldızlar, Güneş'e yaklaştıklarında çok fazla toz ve gaz ortaya çıkarırlar fakat Oumuamua bunu yapmadı. Bu da, gözlemcilerin onu asteroit olarak tanımlamayı düşünmelerine sebep oldu. Hawaii Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nde astronom olan Karen Meech, bir çok kuyruklu yıldızın yüzeyinde var olan küçük toz parçacıklarının Oumuamua'nin yıldızlararası uzaydaki yolculuğu boyunca aşınmış olabileceğini söyledi. Onu ne kadar daha fazla araştırırsak, daha fazla heyecan verici şeyler öğrenebileceğimizi de ekledi. Belki de tozdan daha zor görülen gazlar çıkarıyor olabilir ancak bu noktada bunu bilmemiz imkansız. Sadece ne zaman olacağını bilmiyorduk. Yıldızlararası bir nesnenin keşfi, on yıllardır tahmin ediliyordu. Yıldızlar arasındaki mesafelerd,e muhtemelen milyarlarca ve milyarlarca asteroit ve kuyruklu yıldız bağımsız bir şekilde dolanmaktadır. Bilim insanları, Güneş sistemimize girebilecek bunun gibi küçük cisimlerin olmasının kaçınılmaz olduğunu anladılar. Oumuamua'nın bu ziyareti, gezegen sistemlerinin nasıl oluştuğu konusundaki modellerimizi güçlendirmektedir. 9) Şu an ne yaptığını bilmiyoruz. 2018 yılının Ocak ayından sonra Oumuamua, artık teleskoplarla görülemez kadar uzaklaştı. Ancak bilim insanları, uluslararası gözlem kampanyasında toplanan bilgileri analiz etmeye devam ediyorlar ve bu eşsiz yıldızlararası ziyaretçi hakkında daha fazla gizemi ortaya çıkarmaya çalışıyorlar. 10) Önünde sonunda bir başkasını daha görme şansına sahip olduğumuzu biliyoruz. Oumuamua'nın Güneş sistemimizde gözlemlediğimiz ilk yıldızlararası nesne olmasından dolayı araştırmacılar, bunun gibi yeni keşfedilen gök cisimleri ile ilgili genel sonuçlara varmamızın zor olduğuna dikkat çekiyorlar. Gözlemler, diğer yıldız sistemlerinin düzenli bir şekilde bu tarz kuyruklu yıldız benzeri nesneleri dışarı atma olasılığına işaret etmektedir ve buna göre yıldızlar arasında sürüklenen bir çok böyle nesne olması gerekir. Gelecek temelli ve uzaya dayanan araştırmalar, daha fazla yıldızlararası serserileri belirleyebilir ve bilim insanlarına analiz etmek için daha fazla örnek sağlayabilirler. 29 Kasım 2020 tarihinde görece büyü... 31 Ekim 2015 tarihinde kafatası şek...


Evet, şu çok konuşulan gizemli radyo atımları gerçekten dış uzaydan geliyor. Bilim insanları, neredeyse on yıldır Evren'deki en gizemli ve tartışmalı sinyallerden bazılarının kökenini deşifre etmeye çalışıyordu: bu sinyaller, hızlı radyo patlamaları . Hatta bazı bilim insanları, bu atımların Dünya dışı uygarlıkların uzay yolculuklarından gelen sinyaller olabileceğini dahi iddia etmişti. Bunun hakkındaki yazımızı buradan okuyabilirsiniz. Sadece milisaniyelerce süren bu enerji patlamaları, galaksimizde şimdiye kadar gördüğümüz herhangi bir şeyden yaklaşık bir milyar kat daha parlaklar ve çok büyük uzaklıklar boyunca yolculuk edip gelmiş gibi görünüyorlar. Ancak bilim insanları bunların 20 taneden fazlasını tespit etmelerine rağmen, nereden geldiklerinden veya onlara neyin sebep olduğundan hala emin değiller. Şimdi ise araştırmacılar, Dünya üzerindeki olasılıkları eleyerek, gerçek kaynağını bulmaya bir adım daha yaklaştılar. FRB'lerin nereden geldiğini kesin olarak söyleyebilene kadar, elenmesi gereken birkaç hipotez daha bulunuyor; belki en tuhaf olanı, geçen ay Harvard'lı bilim insanları tarafından öne sürülen, FRB'lerin aslında uzaylı sinyalleri olabilecek olduğu. Yazımızın başında bununla ilgili linki vermiştik. Fakat şu an cevabın uzayda yattığını bilmemiz çok önemli. Kulağa besbelli bir şeymiş gibi gelebilir, fakat 1998 yılında, araştırmacıların uzaydan gelen yeni bir radyo sinyali türünü keşfettiklerini düşündüğünü, ancak 17 yıl sonra bu sinyalin araştırma tesisinde bulunan bir mikrodalga fırından geliyor olduğunu geç de olsa farkettiklerini unutmayalım. Bu radyo sinyallerinin kaynağını tespit etmenin çok zor olmasının sebebi, genelde tek çanaklı radyo teleskoplarını kullanarak buluyor olmamız. Bu teleskoplar, sinyalin nereden geldiğine dair fazla derinlik sağlayamadan pek çok şey 'duyabiliyor'. Araştırmacılar, bu sorunun üstesinden gelmek ve FRB'lerin kaynağı olarak dünyasal bir müdahaleyi temelli elemek için, Avustralya Başkent Bölgesi'ndeki Molonglo teleskobunu kullandılar. Bu teleskop yaklaşık 18.000 metrekarelik bir sinyal toplama alanına sahip. Bu devasa toplama alanı, teleskobun FRB'leri algılamak için ideal olduğu anlamına geliyor. Takım, 2013 yılında teleskobun yapısı yüzünden, atmosferimiz içinden gelen, yani Dünya kaynaklı herhangi bir sinyali algılamasının mümkün olmadığını da fark etmişti. Nihayet, teleskobun topladığı verilerde, daha önce topladığımız sinyaller ile mükemmel şekilde uyuşan üç yeni FRB sinyali ortaya çıkardılar; bu durum, sinyallerin Dünya'dan gelmesinin ihtimal dışı olduğunu gösteriyordu. Araştırmacıların vardığı kanılar, bu yılın başlarında elde edilen bulguları destekliyor. Araştırmacılar bu yılın başlarında, bir FRB'nin kaynağını, Dünya'dan 3 milyar ışık yılından fazla ötedeki küçük bir cüce galakside belirlemeyi başarmışlardı. Fakat şimdilik, yeni tespit edilen üç FRB'nin kaynakları nispeten gizemli halde. Bu dünyadan olmadıkları gerçeğinin dışında tabii ki. Veriler, bunların Puppis ve Hidra takımyıldızları yönünden geliyor olduklarını öne sürüyor. Molonglo teleskobu şimdi, gelecekte biraz daha fazla fikir verebileceği umuduyla geliştiriliyor. Ümit ediyoruz ki, özel galaktik kökenleri saptamaya kadar ileri gider. Araştırma, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society bülteninin gelecek sayısında yayınlanmak üzere kabul edildi ve arXiv.org'tan çevrimiçi olarak ücretsiz şekilde okuyabilirsiniz (https://arxiv.org/abs/1703.10173). Birinci ve üçüncü görsel Science Alert'ten alınmıştır.


Galaksimizin dışından hepsi tek bir yerden gelen 6 tane gizemli radyo sinyali daha tespit edildi. Bilim insanları, geçtiğimiz Mart ayında dış uzayda , aynı konumdan gelen 10 güçlü radyo sinyali patlaması tespit etti. Ve araştırmacılar yakın bir zamanda, Samanyolu'nun dışında, aynı bölgeden çıkan 6 radyo sinyali daha buldular. Bu hızlı radyo patlamaları , şimdiye kadar uzayda tespit edilen, en güçlü sinyallerden bazılarıdır yalnızca milisaniyeler sürdü; ancak bu kısa süre içerisinde Güneş'in bir gün boyunca ürettiği enerjiye sahip bir kaynak tarafından yayınlanmış görünüyor. Ama bu güçlerine rağmen, bilim insanları, sinyallere neyin sebep olduğunu hala tam olarak anlayabilmiş değil. Mart ayında keşfedilen ve ardı ardına tekrarlanan bu 10 sinyale kadar, radyo sinyali patlamalarının, uzayda rastgele yerlerden gelen ve yalnızca bir defalık gerçekleşen olaylar olduğu düşünülüyordu. Dolayısıyla, tespit edilen sinyaller için elimizde kıyas yapabileceğimiz bir model olmadan, araştırmacılar, buna neden olabilecek şeyler hakkında cevapsız kaldılar. Hızlı radyo patlamaları hakkında fazla bilgi sahibi olamamamızın nedeni, çok nadir oldukları değil, çünkü evrende her gün yaklaşık olarak 2.000 FRB'nin ateşlendiğini tahmin ediliyor. Ancak inanılmaz derecede kısa ömürlü, oldukları için tespit etmek, bu yönüyle biraz uğraş gerektiriyor. FRB'leri ilk kez 2007'de keşfettik. Bu yılın başında, araştırmacılar FRB'lerden herhangi birini gerçek zamanlı gözlemleyebilecek kadar hızlı olamadı. O nedenle gerçekleşen olayları, çok sonra inceleme fırsatı bulabiliyoruz. Ancak şu anda, aynı bölgeden gelen sinyallerin 16'sını tespit etmiş bulunmaktayız (Mart ayı 10, daha sonra 6 sinyal olmak üzere). Bilim insanları bu sayede, FRB adını verdiğimiz güçlü patlamalara neden olabilecek şeyleri daha detaylı araştırma olanağı buluyorlar. Bahsedilen bölgeden gelen ilk 10 sinyal patlaması, bu yılın Mart ayında fark edilmesine rağmen, aslında 2015 yılının Mayıs ve Haziran aylarında gerçekleşmişti. Bunlar, galaksimizin dışında tespit edilen ilk FRB'ler değil geriye kalanlar Samanyolu'ndan kaynaklanıyor gibi görünse de-, bizi şaşırtan tarafı, daha önce gördüklerimizin aksine tekrarlanan sinyallerle karşılaşmamız. Patlamaların altısı, Porto Riko'daki Arecibo Radyo Teleskobu tarafından sadece 10 dakika içinde kaydedildi ve daha sonraki aylar boyunca, aynı yerden gelen 4 sinyal daha kaydedildi. Ekip, kaydedilmiş eski verilere tekrar göz attığında, aynı bölgeden gelmiş gibi görünen ve 2012 yılında tespit edilen bir FRB sinyali daha fark etti. Bu sayede aynı bölgeden gelen sinyallerin sayısı 11'e yükseldi. Ekip, sinyallerin kaynağının Samanyolu'nun ötesinde bir şeyler olduğunu belirtti. Buna dayanak olarak ise, sinyallerin düzenli, aşırı yoğun ve kısa olması gösterildi. Şimdi Kanada'nın McGill Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, FRB 121102 olarak adlandırılan konumda (11 sinyalin tespit edildiği konum), 6 kadar esrarengiz sinyal daha bulunduğunu tespit etti ve The Astrophysical Journal'a : Bilindiği gibi tekrarlanan, hızlı radyo patlamalarının kaynağı hakkında, radyo ve X ışını gözlemlerine dayanarak rapor veriyoruz diye yazdılar. Ekip, FRB 121102'nin yerini tam olarak tespit edemiyor. Ancak daha düşük frekanslarının yavaşladığı spesifik yönteme dayanarak, Samanyolu'nun çok ötesine uzandığını söylüyorlar. Bu ise, bize radyo dalgalarına neden olan şeyler hakkında ipuçları verebilir. Günümüzde Samanyolu içerisindeki FRB'lerin kaynağına dair hipotez şudur; kara delik oluşturan iki nötron yıldızının çarpışması. Hipoteze göre, bu çarpışma esnasında, çok miktarda kısa ömürlü radyo enerjisi uzaya saçılıyor. Ancak uzaktan gelen sinyallerin hepsinin aynı yerden gelip, tekrarlanması, FRB'lerin kaynağının, sadece bu hipoteze dayandırılmasına engel oluşturuyor. Buna örnek olarak, FRB 121102'den gelen 17 radyo patlaması sinyali, nötron yıldızı çarpışmalarından daha az dramatik bir şeyin olduğunu gösteriyor bu galaksimizin dışından gelen FRB'ler için en olası hipotez-. Buna göre, galaksimizin dışından gelen FRB'ler, genç bir nötron yıldızı gibi egzotik bir cisimden geliyor olmalıdır. Bunun nedeni ise, bu özelliğe sahip bir nötron yıldızının fazlasıyla parlak olup, düzenli ve güçlü sinyal patlaması yaymak için yeterli enerjiye sahip olmasıdır. İyi haber ise şu; FRB'lerin kaynakları birbiriyle çelişmemektedir. Yani FRB'lere kaynak olarak birçok sebep gösterilebilir. O nedenle farklı türde FRB'ler bulunmaktadır. Bu durum, FRB 121102 radyo patlaması sinyallerinin, galaksiden gelen tek seferlik olaylardan daha geniş görünmesi gerçeği ile desteklenir. Ancak, elimizde fazla kanıt olmadığından dolayı, araştırmacılar henüz net bir şey söyleyemiyor. Daha fazla FRB tespit etmek için yarış başladı. Galaksimizin içinde ya da dışında olan bu FRB'leri anlamak ve her nereden geldiler ise onu keşfetmek bizim için önem teşkil etmektedir, her ne kadar tuhaf olurlarsa olsunlar. Çünkü bu tarz tuhaf olaylar, Evrende meydana gelen diğer gizemli olaylara da ışık tutabilir. En üstteki ana görsel CSIRO/Harvard/Swinburne Astronomy Productions' dan alınmıştır.


İlk kez 2007 yılında keşfedilen Hızlı Radyo Atımları FRB'ler ; bugüne dek astronomların tam olarak kaynaklarını çözemediği gizemli radyo sinyalleri olarak görülüyordu. FRB'ler üzerine yapılan her yeni gözlem ve çalışma ile sinyallerin kaynağını anlamaya bir adım daha yaklaşıyoruz. Ve maalesef, eldeki verilere göre bu sinyaller uzaydaki akıllı varlıklardan ziyade, ölü yıldızların kalıntılarından kaynaklanıyor. Türkçeye Hızlı Radyo Atımları olarak çevirebileceğimiz FRB'ler, milisaniyeler içerisinde çok yüksek enerjili sinyaller yayabilen radyo sinyalleridir. Yalnızca milisaniyeler içerisinde Güneş'in üç günde yaydığı enerjiden daha fazla enerji üretebilirler. Yüksek enerjili bu radyo sinyallerinin nereden geldiği ve nasıl oluştuğu, on yılı aşkın bir süredir astronomların en çok merak ettiği konulardan bir tanesiydi. Sinyallere sebep olan ihtimaller arasında kara delikler, süpernovalar, nötron yıldızları ve hatta uzaylılar bile vardı. 2020 yılının Nisan ayına dek keşfedilen yaklaşık 50 kadar FRB sinyali, milyonlarca ışık yılı uzaklıktan Dünya'ya ulaşıyordu. Ancak 2020 Nisan ayında ilk defa bir FRB'nin galaksimiz Samanyolu'ndan geldiği tespit edildi. FRB 200428 sinyali, 30.000 ışık yılı uzaklıktaki SGR 1935+2154 isimli magnetarın bulunduğu konumdan geliyordu. Evrenin en güçlü mıknatısları olarak da tanımlayabileceğimiz magnetarlar, muazzam güçte manyetik alanlara sahipler ve tıpkı FRB sinyallerinde olduğu gibi çok kısa sürelerde güçlü sinyaller üretebiliyorlar. Bu nedenle bilim insanları, FRB'lerin kaynağına ilişkin soruları yanıtlamak üzere SGR 1935+2154'e odaklandılar ve FRB 200428'in tahmin edildiği gibi bir magnetardan geldiğini keşfettiler. Böylece ilk defa FRB'lerin magnetarlardan kaynaklandığı üzerine elle tutulur kanıtlara erişilmiş oldu. Güçlü manyetik alanlara sahip olan magnetarlar, nötron yıldızının bir çeşididir. Bu gök cisimlerinde büyük miktarda madde, küçük bir alanda sıkışmıştır ve atomda yer alan elektronlar bile, bu sıkışıklık yüzünden çekirdekteki protonlarla birleşerek nötron haline dönüşür. Başka bir deyişle, nötron yıldızlarının pratikte dev bir atom çekirdeği olduğunu söyleyebiliriz. Çöken bu yıldızların açısal momentumu, nötron yıldızına dönüştükten sonra da aynı kalır. Yıldızın kendi etrafında bir saniyede yüzlerce kez dönmesine sebep olan bu etki, X Işını ya da Gama Işını gibi yüksek enerjili radyo dalgalarının yayılmasına da neden olur. Bu gök cisimleri, milyonlarca ışık yılı uzaklıktan bile gözlenebilen ışımalara sebep olan enerjilerini sahip oldukları muazzam manyetik alan sayesinde kazanırlar. Magnetarlardan yayılan bu yüksek enerjili X Işını ve Gama Işınları ise Dünya'daki radyo teleskoplar tarafından kısa süreli atımlar olarak algılanır. FRB 200428 radyo atımı, daha önce milyonlarca ışık yılı uzaklıktan gelen FRB'ler ile benzerlik gösterdiği için aynı zamanda diğer FRB'lerin kaynağının da magnetarlar olabileceği ihtimalini güçlendiriyor. Bugüne dek galaksimiz Samanyolu'nda tespit edilen en parlak radyo atımı olan FRB 200428, daha önce magnetarlardan kaynaklandığı düşünülen en parlak radyo sinyalinden bile 3.000 kat daha güçlü. - Gibney, Elizabeth. Astronomers Closer to Cracking Mystery of Fast Radio Bursts. Nature News, Nature Publishing Group, 13 Aug. 2019, www.nature.com/articles/d41586-019-02455-1. - Witze, Alexandra. Astronomers Spot First Fast Radio Burst in the Milky Way. Nature News, Nature Publishing Group, 9 June 2020, www.nature.com/articles/d41586-020-01666-1. - Weltman, Amanda, and Anthony Walters. A Fast Radio Burst in Our Own Galaxy. Nature News, Nature Publishing Group, 4 Nov. 2020, www.nature.com/articles/d41586-020-03018-5. Hadar, ya da diğer bir ismiyle Beta...


Dünya'dan yaklaşık 20 ışık yılı uzaklıktaki Gliese 581, çevresinde çok sayıda gezegen keşfedilen ve yaşanabilir bir gezegene sahip olma ihtimali en yüksek görülen yıldız konumunda. En son keşfedildiği düşünülen gezegeni ise, Dünya benzeri gezegen arayışında belki de bulduğumuz en uygun şartlara sahip gezegen. Aşağıda teleskopla alınmış bir fotoğrafını gördüğünüz Gliese 581 yıldızı, oldukça küçük bir yıldızdır. Güneş'in sadece %30'u kadar kütleye sahiptir. Çapı yaklaşık olarak 400 bin km'dir ve yaydığı ışınım Güneş'in %1'inden birazcık daha fazladır. Kırmızı cüce denilen, Güneş'in yarısından küçük kütleye sahip bu tür yıldızlarda, yaşam kuşağı da doğal olarak yıldıza daha yakın konumlarda bulunuyor. Kırmızı cüce yıldızların çevresindeki gezegenler, suyu sıvı halde tutabilecek ısıyı almak için yıldıza oldukça yakın konumda bir yörüngede olmak zorunda. Burada Gliese 581g gezegeni, çevresinde döndüğü yıldız Gliese 581'e oldukça yakın, yaklaşık 0.14 ab (21 milyon km) uzaklıkta yer aldığı için kütleçekim kilidi nedeniyle bir yüzü sürekli yıldıza dönük biçimde dönmekte. Kendi yıldızına dünya-güneş ikilisi gibi, sıvı su varlığı için gayet uygun bir uzaklıkta olmasına karşın, kütleçekim kilidi altında olması gelişkin yaşam için işleri biraz zorlaştırıyor. Yani, gezegenin bir tarafı sürekli aydınlıkken, diğer tarafı da sürekli karanlık. Bu şu anlama geliyor; yıldıza bakan tarafı sürekli ısınırken, arkada kalan yüzü hiçbir biçimde ısınmıyor. Arka yüzünü, Dünya'nın çok az Güneş ışığı aldığı için çok soğuk olan, buz tutmuş kutupları gibi düşünebilirsiniz. Tabii, gezegenin kutupları da yine çok eğik ışık aldığından, kutup bölgeleri de çok soğuk olacak. Yıldızdan ışık alıp yaşama elverişli sıcaklığa sahip tek alanlar yıldıza bakan yüzdeki ekvator bölgesi ve kutuplara kadar olan orta enlemler sadece. Gezegenin geri kalan her yanı buz tutmuş durumda. Bu durumdaki gezegenlerde, yıldızdan gelen ısının homojen dağılımı için gezegen atmosferinin biraz kalın olması; karanlık yüzdeki iklimi daha sıcak hale getirmesi, aydınlık yüzü de biraz soğutması açısından önemli. Aksi halde, ne aydınlık, ne de karanlık yüzde gelişkin yaşam için uygun ortamlar oluşmayabilir. Örneğin, böyle bir gezegende ısının homojen dağılımı için Dünya'nın atmosferi çok incedir ve ısıyı homojen biçimde dağıtamaz. Ekvator bölgemiz çok ısınır, kutuplar ve Dünya'nın arka yüzü tümüyle buz tutmuş halde olurdu. Yine de, gezegenin yıldızı etrafındaki dönüşünde, yörünge eliptiğine bağlı olarak, yakınlaşıp uzaklaşmalar sırasında düzenli ve/veya yarı düzenli mevsimsel değişiklikler olacaktır. Bu değişiklikleri, dünyanın sürekli sıcak olan ekvator kuşağındaki yıllık değişimlere benzetebiliriz. Gliese 581 g, yıldızının çevresinde 36 günde bir döndüğü için değişimler bizden çok daha kısa aralıklarla gerçekleşiyor olmalı. Fakat kütleçekim kilidi altındaki bir gezegen neredeyse dairesel bir yörüngeye mecbur kaldığı için, bu olasılık oldukça düşük. Aynı zamanda, ekliptik eğim de söz konusu olamayacağından, bu ihtimal neredeyse tamamen ortadan kalkıyor. Gliese 581 g için, çok uzun dönemler içinde herhangi bir mevsimsel değişimin yaşanmadığı bir gezegen diyebiliriz. Yani en azından elimizdeki bilgiler bu yönde. Mevsim değişikliğinin olmadığı ortamlarda gelişkin yaşamın ne tür bir etkiye maruz kalacağını, ya da var olup olamayacağını ise bilmiyoruz. Buna rağmen, ilkel de olsa bir yaşam gelişimi için mevsimler zorunluluk değil. Eğer sıvı su mevcutsa, öyle ya da böyle, ama ilkel, ama gelişkin bir yaşam vardır. Tabi burada bol keseden konuşuyoruz da, gezegende sıvı su olup olmadığını henüz bilmiyoruz. Hesapta bizim Venüs ve Mars da Güneş'in yaşam kuşağı içinde ama, ne sıvı sudan, ne de yaşamdan iz taşımıyorlar. Henüz elimizde kütleçekim kilidi altında olup da üzerinde yaşam olan bir gezegene ilişkin veriler olmadığı için, yorum yaparken sadece dünya gezegenini baz alabiliyoruz. Dolayısıyla gelişkin yaşam için mevsimlerin, sıcak ve soğuk döngülerin, yahut dünya benzeri atmosfer koşullarının olması gerektiği düşüncesindeyiz. Bu düşüncemiz de, daha iyi bir örnekle karşılaşana kadar böyle olmak zorunda; bilimsel düşünce bunu gerektiriyor. Not: ESO'nun gelişmiş gezegen arayıcısı HARPS tarafından yapılan kontroller, bu gezegenin var olmadığını ortaya çıkardı. Yani burada bahsedilen süper dünya Gliese 581 g yok. İeride bu ismi alacak bir gezegen olabilir, ama o bu değil. Yine de, düşük kütleli yıldızların yaşam kuşaklarında dolanan karasal gezegenler benzer özellikler göstereceği için, bu yazıyı örnek olarak sunmayı tercih ettim. Alpha Centauri (Alfa Erboğa, Rigil ...


Bir grup avcı toplayıcı, Türkiye'de Şanlıurfa'nın Örencik Köyü yakınlarında dünyanın ilk bilinen tapınağını inşa etmeye başladığında Dünya'nın kuzey yarımküresi inanılmaz Buz Devri buzulları ile kaplıydı. Göbeklitepe olarak bilinen bu yer, yaklaşık 12.000 yıl önce inşa edildi ancak bazı kısımlarının daha eski olduğu görünüyor. Bununla birlikte bu antik tapınak o kadar geniş ve karmaşık ki arkeologlar, 1994 yılındaki keşfinden beri hala bu alanı kazmak ile meşguller. Göbeklitepe'nin tasarımı ve yaşı, on yıllardır insanların hayal gücünü ele geçirdi. Uzaylılardan antik, teknolojik olarak gelişmiş medeniyetler hakkındaki fantastik iddialara kadar sayısız komplo teorisine konu olmuş, yaygın ve çoğu zaman soluksuz bir şekilde basında ve belgesellerde yer bulmuştur. Alanı kazan esas grup ile bağlantılı olmayan bazı bilim insanları ise Göbeklitepe'nin aslında astronomik bir gözlemevi veya İncil'de yer alan Cennet Bahçesi olabileceğini bile tahmin ediyorlar. Göbeklitepe'nin gökyüzü ile ilgili olduğunu işaret eden iki ana iddia bulunmaktadır. Bir iddia, bölgenin gece gökyüzüyle özellikle de Sirius yıldızı ile aynı hizada olduğunu öne sürüyor çünkü yerel halk, bölgedeki diğer kültürlerin binlerce yıl sonra yaptığı gibi bu yıldıza tapıyordu. Diğer iddiaya göre ise Göbeklitepe'de bulunan oymalar, Buz Devri'nin sonlarında Dünya'ya çarpan bir kuyruklu yıldızın kayıtlarıydı. Bunlardan herhangi biri doğruysa, Göbeklitepe'nin aşırı ileri yaşı gerçekten de burayı dünyanın bilinen en eski astronomik bölgesi yapacaktır. Fakat Göbeklitepe'nin gece gökyüzü ile ilgili olan bağlantısını ortaya atan iddialara tapınağı kazan esas ekip genel olarak karşı çıkıyor. Onlara göre, arkeolojik alanın önemli şekilde korunmuş olmasına rağmen zamanın güçleri belli şekillerin yerini değiştirmişti. Örneğin, çalışmalar bazı sütunların alınıp başka yerlerde kullanılmış olduğunu belirtiyorlar. Dahası bölgedeki daha sonraki medeniyetler ve son zamanlarda çiftçiler belli sütunların parçalarını yeniden düzenlemişler ve hatta parçaları kırmışlar. Araştırmacılar, kazıya başladıkları zamandan beri Göbeklitepe'nin sütunlarını orijinal konumlarına getirmek için ellerinden gelenin en iyisini yapmaya çalışıyorlar ancak bölgenin müthiş yuvarlak yapılarının ilk düzeni tartışmaya açık durumda. Bu da şu anda arkeologların Göbeklitepe'nin astronomik bir önemi olup olmadığını bilmelerini imkansız kılıyor. Fakat bölgedeki yapıların bir zamanlar yıldızlarla hizalandığından şüphe etmek için daha bariz ve olası başka bir sebep daha var. Araştırma ekibi, bir dergi makalesinde bu astronomik iddialara değinerek çatı ile kapanmış yapılarla uğraştıkları ile ilgili dikkate değer bir olasılığın olduğunu ve bu gerçeğin tek başına bu yapıların gözlemevi olarak kullanılması için sınırlamalar getirdiğini belirttiler. Göbeklitepe'yi araştıran ekip için bölgenin gerçekliği, astronomik bir bağlantı olmasa bile oldukça şaşırtıcı. Arkeologlar, insanoğlunun karmaşık toplumları ve yapıları tarımın icadından sonra inşa etmeye başladığını farzediyorlardı. Ayrıca karmaşık dinlerin de bütün bu yapılanlardan sonra ortaya çıktığını düşünüyorlardı. Göbeklitepe ise bu teorileri alt üst ediyor. Alan, Orta Doğu'da bulunan ve tarihsel olarak tarımın, yazının ve daha bir çok şeyin ortaya çıktığı düşünülen bir bölge olan Bereketli Hilalin göbeğinde bulunuyor. Ancak Göbeklitepe, tarım öncesi bir topluluktu; insanların tarım yapmaya başlamalarından önce inşa edilmişti. Rastgele bir bakışta Göbeklitepe, sıradan bir tepe gibi gözükmektedir. Bu yüzden de araştırmacılar, 1960'lı yıllarda tepenin doruğunda keşfedilen az sayıdaki taş yapıların üzerinde çok da fazla düşünmediler. Fakat 1994 yılında German Archaeological Institute kurumu için çalışan Klaus Schmidt yakınlardaki bir Taş Devri yerleşkesinin kazısını bitirirken Göbeklitepe'nin doruğunu yeniden incelemeye karar verdi. Şaşırtıcı bir şekilde, yüzeyde bulduğu birkaç kalıntının benzer unsurlara sahip olduğunu farketti ve bu da aşağıda daha fazlasının gömülü olduğunu ona düşündürdü. Takip eden yıllarda ise keşfinin sersemletici ölçeği netleşti. Bütün tepe insanlar tarafından inşa edilmişti. Buradaki bütün toprak yaklaşık 305 m genişlikte ve 16 m yükseklikteki alana yayılmış düzinelerce yapıyı gizliyor. Alanı yapan insanlar; daha sonrasında kumlarla örtülmüş geniş, anlaşılması güç bir şekilde süslenmiş taş çemberler inşa etmişlerdi. Bu keşif, arkeoloji camiasında şok dalgaları yarattı çünkü Göbeklitepe çiftçiler tarafından inşa edilmiş olamazdı. Çünkü zamanın o noktasında henüz çiftçilik başlamamıştı. Ayrıca evcilleştirilmiş hayvan sürüsü ve yolları aydınlatacak metal aletler olmaksızın Göbeklitepe, ilkel aletler ve insan elleri ile inşa edilmiş olmalıydı. 12,000 yaşında olan Göbeklitepe, insanlığın bilinen en eski uygarlıklarından daha önce yapılmış. Megalitik tapınakları; Mısır'daki 4,500 yıllık piramitlerden, İngiltere'deki 5,000 yıllık Stonehenge'den veya bilinen en eski astronomik bölge olan Nabta Playa'dan bin yıl önceki zamanlardaki kayalardan kesilip yapılmış. Hatta alanın bazı kısımlarındaki yapıların inşasının başlangıcı 14,000 veya 15,000 yıl öncesine kadar gidiyor gibi görünüyor. Yine de Göbeklitepe'de gerçekten insanların yaşadığını gösteren herhangi bir kanıt bulunmamakta. Herhangi bir mezar veya belirgin bir ev bulunmadı. Bu yüzden de bu alanın ziyaretçilerinin kim olduğunu daha iyi anlamak için bilim insanlarının bu kırsal kesimin yakınlarına bakmaları gerekti. Bunu yaptıkları zaman Göbeklitepe'nin ortaya çıkmasından yüzyıllar önce Taş Devri avcı toplayıcılarının bölgede toplu halde yaşadıkları küçük, kalıcı yerleşimler inşa ediyor ve toplanmış kaynaklarını paylaşıyor olduklarına dair işaretler buldular. Eğer bu durum doğrulanırsa, bu türden bir paylaşım bir toplumun oluşmasına yardım etmiş olabilir. Bütün bunlara rağmen, neden bu çevredeki topluluklardan gelen çok sayıdaki avcı toplayıcı Göbeklitepe'yi inşa etmek için birlikte çalıştı? Bu sorunun cevabı en büyük gizemlerden biri olmaya devam ediyor. Göbeklitepe'deki devasa dairesel ve oval odaların sadece birkaçı şimdiye kadar kazıldı ancak araştırmalar daha pek çoğunun hala yer altında gömülü olduğunu gösteriyor. Bu yuvarlak odaların her biri, T şekilli iri sütun halkası olarak tanımlanıyor. Sütunların bir çoğu yılanlar, tilkiler, yaban domuzları, kuşlar ve diğer yaratıklardan oluşan süslü hayvan oymaları içeriyor. Ayrı odaların da tema olarak genellikle belirli hayvana sahip olmasından dolayı araştırmacılar bu eski avcı toplayıcıların sözde animalist olduklarını öne sürdüler. Yani bu insanlar bütün canlı varlıkların ruhu olduğuna inanıyor ve onlara tapınıyorlardı. Sütunlarının bir çoğu sadece tek bir hayvana odaklanmış olsa da, diğer oymalar sanatlarını daha karmaşık bir motifle birleştiriyor. Alanda bulunan Sütun 43, bu oymalardan en göze çarpanıdır. Bu büyüleyici sütunun büyük bir akbabayı, diğer kuşları, bir akrebi ve ek olarak bazı soyut sembolleri nitelediği görünüyor. Schmidt, bu sembollerin ne anlama geldiklerini bilmediklerini ancak mimari eserleri tasvir ediyor olabileceklerini söyledi. Anlamları ne olursa olsun arkeologlar, bu oymaların sadece hayvanların neye benzemeleri gerektiğini bilen değil, aynı zamanda onları yeniden yaratmak için teknik yeteneğe sahip olan eğitimli zanaatkarların çalışması anlamına da gelen tekrarlanan rölyefler olduğunu belirtiyorlar. Schmidt, 2012 yılında düzenlenen Göbeklitepe araştırma sempozyumunda bu T şeklinin Göbeklitepe ve çevresindeki kültürde gerçekten eşsiz bir olay olduğunu ve bunun daha sonra Dünya'nın herhangi başka bir yerinde veya herhangi başka bir kültürde tekrarlanmadığını söyledi. Bu yüzden de bu sütunların anlamını çözmek, bütün bölgeyi açıklamak için yardımcı olabilir. Göbeklitepe'yi kazmak için on yıllarını harcayan arkeologlar, Sütun 43 için cesur tahminler yapmaya can atmamalarına rağmen, bu durum diğer insanları durdurmuyor. 2017 yılında iki kimya mühendisi, Göbeklitepe'nin sütunlarında bulunan hayvan oymalarıyla birkaç bin yıl önce Dünya'nın gökyüzünde bulunan çeşitli yıldız gruplarının pozisyonları arasında bağlantı kurabildiklerini iddia ettiklerinde dünya manşetlerine çıktılar. Mediterranean Archaelogy and Archaeometry dergisinde yayımlanan bir makalede Sütun 43'e oyulmuş Akbaba Taşı'nın 13.000 yıl önce gerçekleşen yıkıcı bir kuyruklu yıldız çarpması için bir tarih damgası olduğunu iddia ediyorlar. Bu fikir çok dikkat çekti, çünkü bilim insanları bu süre zarfında Grönland'da gerçekleşen ve potansiyel olarak Genç Dryas dönemini (12.800 ile 11.500 yılları arasında meydana gelen soğuk iklim koşulları ve kuraklığın jeolojik kısa dönemi) tetikleyen bir kuyruklu yıldız çarpmasından şüpheleniyorlardı. Ancak bu iddialar, Göbeklitepe ve onu inşa edenler hakkında yapılan en aşırı iddiadan çok uzaktadır. Graham Hancock, Tanrıların Parmak İzleri kitabının popüler yazarıdır. Bu kitap ise, herhangi bir delil olmaksızın gizemli antik bir kültürün yıldız yalpalamasını izlemenin çok önemli olduğunu düşündüğünü ve bu yüzden de bilgilerin nesiller boyunca aktarılmasını sağlamak için müthiş hikayelere bir dizi önemli rakamları yerleştirdiklerini öne süren bir sahte bilim kitabıdır. Yazar buna da gezegenimizin en eski mitleri ve geleneklerinden etkilenen gelişmiş bilimsel bilginin ruhani parmak izi diyor. Bu yazarın en favori örneği ise Göbeklitepe'dir. 2015 yılında 11 milyondan fazla izlenen Joe Rogan Experience programında verdiği röportajda Göbeklitepe'nin ciddi olarak bir astronomik bir alan olduğunu söyledi. Hancock'un bu iddiaları, Göbeklitepe'nin antik bir gözlemevi olarak düşünülmesine artan ilgiyi körüklemeye yardım ediyor. Fakat yazarın Sütun 43 üzerine oyulmuş akbaba ve diğer oymalar hakkında çok daha fantastik bir iddiası var. Yine herhangi bir kanıt olmaksızın yazar, bu sütunun bugünün modern gökyüzünün bir arka planı ile kış gündönümünü gösteren eski bir takımyıldız diyagramı olduğuna inanıyor. Hatta Hancock; bunun ürkütücü ve tüyler ürpertici olduğunu, çünkü Göbeklitepe'yi inşa eden insanların yalpalama konusunda derin bilgiye sahip olduklarına dair büyük kanıtların olduğunun görüldüğünü söylüyor. Ayrıca yine kendisine göre bu insanların zaman kapsülü içerisinde bizim çağımızdaki gökyüzünün bir resmini gönderdikleri anlaşılıyor. Fikirlerinin detayları açıkladıkça daha da fantastik hale gelmekle beraber, bu durum Hancock'u bunları seslendirerek çok fazla ilgi çekmekten alıkoymuyor. Sonuç olarak Göbeklitepe, ana akım arkeologların halkın inanmasını istedikleri şeye dair sahte bilimsel iddialara ve garip sonuçlara sürüklendi. Bu sırada ise bölgeyi keşfeden ve kazıları sürdüren Alman arkeolog Klaus Schmidt 2014 yılında vefat etti. Ancak kaybına rağmen Schmidt'in ekibi, alanı kimin ve neden inşa ettiğini bulmaya odaklanarak on yıllardır süren kazılara hala devam ediyorlar. Ve hala Göbeklitepe'nin astronomik alan olarak inşa edildiğine dair ikna edici bir kanıt olmamasına rağmen bu, hiçbir şeyin gün ışığına çıkmayacağı anlamına gelmiyor. Belki de Göbeklitepe'nin yıldızlarla olan bağlantısının kanıtı hala toprağın altında gömülüdür. Milton Humason: Katır Sürücüsüydü, Ünlü Bir Astronom Oldu!


Eğrisel hareket ile ilgili bu yazımız, matematik ağırlıklı ve sözelciler için giriş seviyesinin biraz üstündedir, bunu dikkate alarak okuyunuz. Yazımızı anlayabilmek için öncelikle Kepler ve Newton kanunları ile ilgili yazıları okumanız, hatta bu konuda detaylı matematiksel alıştırma yapabilecek durumda olmanız önemli. Öncelikle linklerini verdiğimiz ilgili yazıları okuyunuz ve çalışınız. Eğer bu bahsettiğimiz konular ile ilgili bilginiz yeterli ise, yazımızı okumaya devam edebilirsiniz. Bu yazıda eğrisel hareket geometrisini gösterip; konumdan hıza, hızdan ivmeye geçişi nasıl yaptığımızı ele alacağız. Böylelikle yörünge üzerindeki hareketin teğetsel ve dikine bileşenlerinin neler olduğunu göreceğiz. Üstteki görselden de anladığınız üzere, tenis maçlarında vurduğumuz her top dahil olmak üzere, herhangi bir cismin kütle çekimi altında olduğu sürece fırlattığımız her nesne, eğrisel hareket yapar. Ve tüm bunların hareketini hesaplayabiliriz! Kartezyen koordinat sisteminde üç boyutlu referans sisteminde C eğrisi boyunca hareket eden P noktasını ele alalım. Zamana bağlı olarak s yay uzunluğunun artacağını görebiliriz. Başlangıçta s=0 iken, ok yönünde hareket ettikçe s yay uzunluğu da artacaktır. Buradan ilerideki bir noktayı da P' olarak adlandıralım. Kartezyen koordinat sisteminde kullandığımız i, j, k birim vektörlerini kullanarak konum vektörü r'yi aşağıdaki gibi ifade edebiliriz. İvme ise hızın zamana göre değişimi olduğundan, v'nin t'ye göre türevi ya da r'nin t'ye göre ikinci türevi olarak ifade edilebilir. Buraya kadar ele aldıklarımız eğrisel hareketin geometrisine dair birkaç vektörü göstermek ve konum ile hızın zamana göre değişimini incelemekti. Şimdi bilgilerimizi birleştirelim. Hız için yukarıdaki verdiğimiz denklemi daha farklı bir şekilde de yazabilirdik. Eğrisel hareket boyunca elimizdeki parametreler r, s ve t olduğuna göre bu üçü arasında bir ilişki yakalayabiliriz. En sağdaki ifadeyi inceleyelim. s ile t arasındaki ilişki bize oldukça tanıdık bir ifadedir. s bir yay uzunluğu, bir konum, olduğuna göre bunun zamana göre değişimi bize P noktasındaki hızı verir. r/ s limiti ise C eğrisine P noktasında teğet olan teğet birim vektörü ifade eder. Bunun için aşağıdaki şekli inceleyelim. P noktasındaki teğet birim vektörü ile gösterdik. Cisim eğri üzerinde hareket ederken teğetin yönünün de değişeceğini görebiliriz. Eğer P' noktasındaki teğet birim vektörü bulmak istersek, yine basit bir vektör toplamı işlemi yapabiliriz. P noktasında kesikli çizgilerle gösterilen vektör P' noktasındaki teğet birim vektördür . Görüyoruz ki; UT vektörüne UT gibi bir vektör eklersek P' noktasındaki teğet birim vektörü elde edebiliriz. O halde P' noktasındaki teğet birim, vektör UT+ UT olur. Bu noktadan sonra merak etmemiz gereken şey, teğet vektöründeki değişimin nasıl olduğudur. Bariz bir şekilde değişmesi gerektiğini görüyoruz, öyleyse nasıl değiştiğini bilmemiz gerek. Yukarıdaki limit işleminden elde edeceğimiz ifade denklemin sol tarafı için; r'nin t'ye göre değişimi olan V'yi verirken sağ tarafı için s/ t'den v'yi, r/ s'den teğet birim vektör UT 'yi verdiğine göre aşağıdaki şekilde düzenlenebilir. Böylelikle hız ile teğet birim vektör arasında bir ilişki yakaladık. İvme, hızın zamana göre türevi olduğundan bu ifadenin türevini alarak ivmeyi de bulabiliriz. Burada UT'nin zamana göre türevinin ne olduğunu incelemeliyiz. P noktasından P' noktasına C eğrisi boyunca ilerlerken, UT değeri UT kadar değişir. Burada UN birim normal vektördür ve eğrinin konkav tarafına yönlenmiştir. Sonuç olarak bu ifadeyi yerine yazdığımızda genel ifademizin düzenlenmiş hali aşağıdaki gibi olur. Şimdi elimizde daha rahat yorumlayabileceğimiz bir ifade var. UT birim teğet vektörü UN ise birim normal vektörü ifade ediyor. Böylelikle ivmeyi iki birim vektöre ayırmış oluyoruz. Bu bize yorum yapma olanağı sağlar. Eğer ki çember üzerinde sabit bir hızla hareket ediyorsanız, yani v=c gibi bir sabit ise, sabit sayının türevi sıfır olduğundan bu durumda teğetsel bileşen ortadan kalkar ve geriye sadece normal vektörü kalır. Bu da bize; böyle bir durumda cismin, yarıçap boyunca merkeze doğru ivmeleneceğini söyler. Tüm bunları yapmaktaki amacımızı hatırlayalım. Yeryüzünden gözlem yapıyoruz ve koordinatlar üzerinde çalışacağız. İşleri basitleştirmemiz gerek, öyle değil mi? Dolayısıyla kolay işlemler yapabileceğimiz kutupsal koordinatları kullanmak çok daha işlevsel olacaktır. Bir P noktası tanımlayalım. İki adet birbirine dik birim vektör tanımladık: Ur dikine bileşen U teğetsel bileşen. r konum vektörü olmak üzere aşağıdaki şekilde ifade edebiliriz. Böylelikle konum vektörümüzü de ifade etmiş olduk. Bundan sonra r'nin zamana göre türevinden hıza gidebilir, hızın türevinden de ivmeye gidebiliriz. Fakat burada görüyoruz ki, türev alırken Ur ifadesinin de türevi gelecek. Dolayısıyla öncelikle bu bileşenlerimizin tanımlamalarını yapmalıyız. Yukarıdaki şekilde sol üstte U bileşeninin, sağ altta ise Ur bileşenin nasıl açıldığını görebiliriz. Öyleyse birim vektörlerimizi aşağıdaki şekilde yazabiliriz. r'nin türevlerini alırken yukarıda verdiğimiz bu ifadelerin de türevleri geleceği için öncelikle bunların türevlerine bakmamız gerekir. Açıkça görüyoruz ki, bu ifadeler birbirlerinin çok basit şekilde türevlerini ifade eder ve aşağıdaki şekilde yazılabilir. Cisim P noktasından P' noktasına giderken açısının değişeceğini görüyoruz. Dolayısıyla burada değerinin türevinin gelmesinin sebebi, açısının sabit bir açı değil zamana bağlı olarak değişen bir fonksiyon olmasından kaynaklanır. Artık birim vektörlerimizin de türev ifadelerini bildiğimize göre; konum vektörünün birinci türevinden hıza, ikinci türevinden de ivmeye ulaşabiliriz. Böylece hız ve bileşenleri hakkında fikir edinmiş olduk. Eğer bu ifadenin de zamana göre türevini alırsak ivme ve bileşenleri hakkında fikir edinebiliriz. elde ederiz. Böylelikle ivme ve bileşenleri hakkında da fikir edinmiş olduk. İlerleyen konularda bu ifadeleri yorumlayarak ne gibi durumlarda neler olacağını, bize söylediklerini göreceğiz. Bazı yerlerde vektörleri belirtirken üzerine ok işareti koyarak vektör olduklarını vurgulamak zorunda kaldık. Bazılarında ise bu işaret yok. Bunun sebebi yazım için kullandığımız programda bazı harfleri vurgulayamamış olmamız. Normalde hiç vektör işareti kullanmayacaktık. Çünkü birim vektör içeren ifadelerden hangisinin vektör olduğunu rahatlıkla anlayabilirsiniz. Katkılarından ve desteğinden ötürü Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nde bize Gök Mekaniği dersini veren Prof. Dr. Can Kılınç hocamıza teşekkür ederiz. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 26 Aralık 2017 tarihinde yayınlanmıştır.


İnsanoğlunun yıldızları izleyip anlamaya çalıştığı ilk zamanlarda; bazı yıldızların farklı hareketler yaptığını fark etmesiyle başlayan bir hikaye gök mekaniği. Farklı hareket yapan bu yıldızlara, gökyüzünde gezdikleri için gezgin adını verdiler. Zamanla bunların bir tane olmadığının da ortaya çıkmasıyla Güneş, Dünya ve diğer gezegenler arasında bir ahenk yakalanmaya başladı. Biraz da insanoğlunun ben merkezcilliğinin etkisiyle Güneş'i merkeze koymak yerine Dünya'yı merkeze koyarak bu durumu açıklamaya çalıştılar. Fakat oldukça kusurlu bir modeldi, çünkü böyle olduğunda hareketler oldukça tuhaf ve sıradışı oluyordu. Güneş'i merkeze koyduklarında ise durumu daha basit bir şekilde açıklayabildiklerini fark ettiler. Dünya'nın da bir gezegen olduğunu fark edip diğerleriyle beraber Güneş'in etrafında dolandırdıklarında çembersel bir harekete sahip oluyorlardı. Bu iki fikrin de temelde aynı düşünceyi barındırdığını es geçmemek gerekir. Birisi Dünya'yı merkeze koymayı, onu başka yerde görmemeyi isterken diğeri de kusursuz sayılabilecek kadar ahenkli bir modele yöneliyordu. Fakat arada oldukça ince bir çizgi olan gerçekler yer alıyor: Fizik kuralları. Aşağıdaki görselde Dünya merkezli model ile Güneş merkezli modeli kıyaslamalı olarak görebilirsiniz. Sıfır fizik bilgisiyle her ikisinin de olabilmesi ya da olamaması için düşünsel sonuçlar çıkarabiliriz. Fakat elimizde fizik kuralları var ve ilkinin doğru olamayacağını söylüyor. Sadece bununla da kalmıyor, ikincisinin nasıl olacağını da açıklayabiliyor. Bu yazı dizisinde de tam olarak bunu açıklayacağız. Sıfırdan başlayıp, basit fizik kurallarıyla gök cisimlerinin hareketlerini nasıl açıklayabildiğimizi göstereceğiz. Elbette ağır teorik, matematiksel ispatlara boğmayacağız. Fakat neyi, nasıl elde ettiğimizi göstermek istiyoruz. Böylelikle sanıyoruz kimsenin aklında soru işareti kalmayacaktır. Yazı dizisinin sonuna geldiğimizde gök cisimlerinin yörüngelerinin nasıl hesaplandığı, nasıl bir şekli olduğu, ne kadar süre sonra gökyüzünde nerede görüneceği, hangi zamanda yörüngesinin neresinde olacağı gibi birçok soruya cevap bulmuş olacağız. - Her gezegen, odaklarından birinde Güneş bulunan eliptik bir yörüngeye sahiptir. - Gezegenler, Güneş etrafında dolandıkları sırada eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tararlar. Bu madde bize, eliptik hareket sırasında hızın değişmesi gerektiğini söyleyen geometrik bir yorum. Eğer bir elips üzerinde hızınızı değiştirmeden hareket ediyor olsaydınız, odağa yakınken yaptığınız hareket, uzaktayken yaptığınız hareketten daha az bir alanı tarardı. Bu arada taranan alandan kastımızın gezegenden yıldıza olan vektörün zaman içerisinde taradığı alandır. Bu maddenin sadece hızın değişken olduğunu söylemekle kalmadığına da dikkat etmek gerekiyor. Eşit zaman aralıklarında, eşit alanlar tarıyor. Yani alan ile ilgili önemli bir ipucunu bize veriyor. Böylelikle yaptığı hareketin geometrisinde alan hakkında bir fikir sahibi olduk, bu bize önemli ipuçları verecek. - İki gezegenin periyotlarının karesi arasındaki oran, aynı iki gezegenin yıldıza olan ortalama uzaklığın küplerinin birbirine oranına eşittir. Burada periyottan kastımız yörünge etrafında tam bir tur atılması için geçen süredir. Ortalama uzaklık ise eliptik hareketten ötürü yıldıza olan mesafe sürekli değiştiğinden, bu değişen değerlerin ortalamasının alınmış halidir. Bu madde bize açıkça şunu söyler: Dolanma süresi ile uzaklık arasında bir ilişki vardır ve bu ilişki tüm gezegenler için aynıdır. Ciddi ve önemli bir sonuç. Çünkü gezegenler birbirlerinden farklılar, fakat bir şekilde ortak bir bağları var. Bunun Güneş olduğunu açıkça görebiliyoruz, fakat kendilerinin farklı olması neden bir şeyi değiştirmiyor? Bu sorunun cevabının, yukarıdaki maddelerin neden tam olarak değil de yaklaşık olarak geçerli olduğunu gösterdiğini detaylı olarak göreceğiz. Elbette bunun temelinde, Güneş'in kütlesinin yanında gezegenlerin kütlesinin çok küçük olması yatıyor. Evrensel çekim yasasında Newton, birbirleri arasındaki mesafe r olan m1 ve m2 kütlesine sahip iki cismin birbirlerine Gm1m2/r2 kadar bir çekim kuvveti uygulayacağını söyler. Burada G, evrensel çekim sabitidir. Özetle çekim kuvveti kütleler ile doğru orantılı iken, uzaklığın karesi ile ters orantılıdır. Bu basit yasalar, tüm yörünge mekaniğinin temel taşını oluşturur. Birinci yasa; sabit kütleli bir cismin bir dış kuvvet etki etmediği sürece durağan ise durağan kalacağını, sabit hızla hareket ediyorsa bu hızdaki hareketine devam edeceğini söyler. Üçüncü yasa; Eğer iki cisim birbirine etki ediyorsa ilkinin ikinciye uyguladığı kuvvet ikincinin ilkine uyguladığı kuvvete eşit ve zıt yönlüdür. Tüm bunlardan yola çıkarak yörünge mekaniklerini elde edeceğiz. Katkılarından ve desteğinden ötürü Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünde bize Gök Mekaniği dersini veren Can Kılınç hocamıza teşekkür ederiz.


Yıldızlar çok nadiren görülen istisnalar dışında, gökada içlerinde oluşur. Çünkü, yıldız oluşumu için büyük miktarda yoğunlaşmış gaza ihtiyaç vardır ve bu gazlar sadece galaksilerde bulunur. Şartlar normal ise, hiçbir yıldız bulunduğu galaksiden ayrılıp hiçbir yere gidemez. Çünkü galaksiyi oluşturan tüm maddenin ortak çekim kuvveti, yıldızları kendi yörüngelerinde bulunmaya zorlar. Yıldızın galaksinin çekiminden kurtulabilmesinin tek bir yolu vardır; hızlanmak. Her gökcismi gibi, galaksilerin de bir kaçış hızı vardır. Bu hız, bizim galaksimiz Samanyolu merkezi için saatte 1.6 milyon kilometre civarındadır. Eğer yıldız bu hızın üzerine çıkabilirse, galaksiden ayrılıp kendi başına bir ömür sürebilir. Kaçış hızının ne olduğu hakkında bilgi almak için, bu yazımızı okumanız önemli. Bu arada belirtelim, Güneş'in Samanyolu'ndaki yörünge hızı yaklaşık 800 bin km/saat'tir. Bazı istisnalar hariç, çoğu galaksinin merkezinde dev kütleli bir kara delik olduğunu bilirsiniz. Merkez civarında çok yoğun halde bulunan yıldızlar, bu kara deliğin çevresinde oldukça eliptik yörüngelerde dolanırlar. Normalde başlarına hiçbirşey gelmeden, milyarlarca yıl boyunca bu yörüngede dertsiz tasasız yaşamlarını sürdürebilirler. Ancak, galaksi merkezleri çok kalabalıktır ve kazalar kaçınılmaz olabilir. Eğer bir yıldız, galaksi çekirdeğindeki kara deliğin çevresinde dolanırken, başka bir misafir yıldızın çekim etkisi nedeniyle yörüngesinde bir değişiklik yaşarsa, kara deliğe normal yörüngesinden çok daha dar bir açıyla girebilir. Bu durum, kara deliğe yaklaşma hızını artırır. Öyle ki, hızı galaksinin çekiminden kurtulabileceği kaçış hızına ulaşır. Bu durumda yıldızımız kara delik çevresindeki normal yörüngesini tamamlayamaz ve galaksi merkezinden dışarı doğru, bir daha geri dönmemek üzere savrulur. Hazır yeri gelmişken söyleyelim; kara delikler öyle çevrelerindeki her şeyi yutmaz/yutamazlar. Bu yazımızı okuyarak konu hakkında bilgi alabilirsiniz. Artık yıldızın kaderi bellidir. Geri kalan ömrünü uçsuz bucaksız uzay boşluğunda tek başına geçirmek zorundadır. Bu arada, eğer varsa ve savrulma anında hasar görmemişlerse, beraberindeki gezegenleriyle birlikte galaksiden hiç durmadan uzaklaşmaya devam eder. Çok hızlı bir şekilde uzaklaştıkları için, bunlara hiper hızlı yıldız deniliyor. Yapılan araştırmalar sonucu, bu şekilde gerek Samanyolu'ndan, gerekse yakınımızdaki galaksilerden dışlanmış onlarca hiper hızlı yıldız keşfedildi.


Samanyolu ve üstteki fotoğrafta gördüğünüz Sombrero Galaksisi gibi dev gökadaların çevresini saran, halo dediğimiz devasa bir bölge bulunur. Halo kelimesini Türkçe'ye gökada aylası diye çevirebiliyoruz ama, ayla ile halo kelimeleri arasında farkettiğiniz gibi anlaşılabilirlik açısından bir fark yok. O halde biz halo demeye devam edelim. Galaksilerin bu bölgesi, görünür ışıkta pek farkedilemeyen, ancak, gökadanın görünür büyüklüğünün iki katından fazla bir alana yayılabilen çok geniş bir yapıya sahiptir. Küresel yıldız kümeleri denilen ve yüzbinlerce yıldızın küçücük bir alana sıkıştığı yaşlı yıldız kümelerinin büyük bölümü galaksiyi dıştan bir küre gibi saran bu bölgede yer alır. Halo, bağımsız takılan yıldızlar bakımından çok zengin değildir ancak, yıldızlararası gaz olarak bilinen düşük yoğunluklu gaz ve toz burada bolca bulunur. Üstteki görselin sol altında, galaksilerin sarmal kollarında bulunan yıldızların ve halodaki küresel kümelerin nasıl hareket ettiklerini görebilirsiniz. Sarmal kollardaki yıldızlar düzenli biçimde dönerken, halo sakinleri birbirinden farklı yörüngelerde galaksi çevresinde gezinirler. Karanlık maddenin asıl büyük yoğunlukta yer aldığı bölge de burasıdır. Yıldızların çok yoğun bulunduğu sarmal kollarda pek izine rastlayamadığımız karanlık madde, büyük oranda halo ile birlikte galaksiyi çevreler. Daha başka bir deyişle gökadayı meydana getiren asıl kütle, göremediğimiz bu bölgede toplanmıştır. Tabi, karanlık maddeyi hiç göremiyoruz, zor görüyoruz derken karanlık maddeyi görebildiğimiz sanılmasın. En üstte fotoğrafını verdiğimiz Sombrero Galaksisi, söz konusu bölgesindeki gaz ve toz açısından diğer galaksilere oranla çok daha zengin bir içeriğe sahip. Galaksideki yıldızların ışığıyla parlayan bu gaz sayesinde, halonun bir galaksiyi nasıl sarmaladığını görmemiz açısından iyi bir örnek. Tabi bu yazıyı okuduktan sonra, Sombrero'nun halosunun burada gördüğünüzün en az 3 katı uzaklığa kadar yayılmış olduğunu, ancak bu kadarını görebildiğimizi farketmişsinizdir. Bizden yaklaşık 2.700 ışık yılı uza... Yukarıdaki görselde, yaklaşık 2 km ...


Ülkemizin en geniş içerikli ve en güvenilir astronomi platformu olan Kozmik Anafor, geçtiğimiz ay Meade Türkiye distribütörü Astromed'in katkılarıyla kurmuş olduğu Gökbilim Dükkanı'nda, amatör astronomlar ve gökbilim severler için 2016 yılını güzel bir sürprizle bitirecek. Dövizdeki büyük yükselişe rağmen, fiyatlarını hiç artırmayan ve en ucuza, en kaliteli teleskoplara / dürbünlere sahip olarak gökyüzünde kendinize yeni bir pencere açmanıza imkan sağlayan Gökbilim Dükkanı, bu çok uygun fiyat politikasını yıl sonuna kadar sürdürme ve fiyat artırımı yapmama kararı aldı. Yıl sonuna kadar yapacağınız alışverişlerde yükselen döviz fiyatlarından etkilenmeyeceğiniz gibi, ayrıca gökyüzü gözlemlerine ilk kez başlayacaklar için Bresser Hunter 7x50 dürbün, çocuklarınıza sevdiklerinize yılbaşı ya da yarıyıl tatili hediyesi olarak verebileceğiniz Meade Infinity 60, lise çağı gençleri için iyi bir başlangıç olan Meade Polaris 70 EQ, ileri düzey derin uzay gözlemleri ile astrofotoğrafçılık için en uygun başlangıç modeli olan Go-To özellikli Meade ETX 80 ve profesyonelleşmek için ilk adım olan Meade 5 LX70 EQ teleskoplarında %5'lik indirime gittik.


Gökbilim kaynaklarının çoğunda; uydumuz gökyüzünde 0.5 derece alan kaplıyor ya da Orion Nebulası 10 derece alana yayılan bir bulutsudur biçiminde okumalar yapıyorsunuz . Öyle ya da böyle, astronomi ile ilgileniyorsanız, xyz derece kaplayan alan kavramını bilmek zorundasınız. Bu, aslında bildiğiniz 360 derecelik çember ile aynıdır. Gökyüzünü boydan boya çember biçimde 360 parçaya bölerseniz, her parça 1 derece olur. Tabi biz bir ufuktan diğer ufka en fazla 180 derecelik bölümünü görebiliriz. İşte, gökyüzünü böyle açılara bölebiliyorsak, bir gezegenin, yıldızın veya herhangi objenin kaç derecelik alan kapladığı özel, havalı görünüşleri olan alangirli aletlerle ölçümlenip belirlenebilir. Ölçülen bu değere açısal büyüklük veya açısal çap denilir. Tabi böyle süper havalı görünüşlü aletleriniz olmadan da kabaca açı ölçümü yaparak gökyüzünde kaç derecelik bir alana baktığınızı ölçebilirsiniz. Kolunuzu dümdüz gökyüzüne doğru uzatın ve en üstteki fotoğrafta görüldüğü şekilde ellerinizi, parmaklarınızı biçimlendirin. Örneğin küçük parmağınızın ucu, kolunuzu iyice öne uzattıktan sonra yaklaşık 1 derecelik alan kaplar. Yazımızın kapak fotoğrafındaki görselin alt kısımda ise konuyu iyice anlayabilmeniz için başka bir örnek verilmiş. 1 derece 60'a bölündüğünde ark dakika dediğimiz daha küçük bir birime dönüşür. 1 ark dakikayı da yine 60'a böldüğünüzde ark saniyeyi bulursunuz. Üstteki resimde gördüğünüz bozuk parayı (Burada 1 Penny gösteriliyor ama, bizim 25 kuruş da olur) kendinizden 4 km öteye koyduğunuzda, bakış açınızda kapladığı alan 1 ark saniye yani yaklaşık olarak 0.0003 derecedir. Bu açısal büyüklük konusuyla ilgili daha kapsamlı bir yazımız da mevcut. Dilerseniz buradan okuyabilirsiniz. Yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıktaki Betelgeuse yıldızı> 0.04 ark saniye, 8 ışık yılı uzaklıktaki Sirius yıldızı> 0.006 ark saniye, 450 ışık yılı uzaklıktaki Ülker yıldız kümesi> 20 ark dakika, Neptün gezegeni> yaklaşık 2.2 ark saniye, Venüs gezegeni> en yakın olduğu zaman 66, en uzak olduğu zaman 9.5 ark saniye, Güneş> 0.5 derece (30 ark dakika) alan kaplar. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 8 Aralık 2016 tarihinde yayınlanmıştır. Hadar, ya da diğer bir ismiyle Beta... Fizik için zor olan çok şey vardır...


Size sunulan cazip fiyat karşısında göktaşı kalıntısını sattıktan sonra çok geçmeden, güzel ülkemin vergi memurları kapınızı çalsa ve Göktaşı devlet malı niteliğinde ve alım-satımları Gelir Vergisi Kanunu kapsamındadır deseler, siz ne düşünürdünüz? Geçtiğimiz yıllarda yapılan göktaşı vergisi tartışmaları ile ülkemizde uzay ve hukuk konularının yolları kesişti. 2 Eylül 2015'te Dünya yörüngesinde parçalanan meteor, Bingöl'ün Sarıçiçek Köyü ve çevresine saçıldı. Bölge halkı topladıkları göktaşlarını satarken, vergi memurları ticari faaliyet niteliğindeki göktaşı alım-satımını vergi kapsamında değerlendirdi. Bingöl İl Defterdarlık Müdürlüğü, Göktaşı devlet malı niteliğinde ve alım-satımların Gelir Vergisi Kanunu kapsamında olduğu açıklamaları üzerine Sarıçiçek Köyü'ne ekip gönderdi. Bilimsel değeri olan sahipsiz doğal şeyler ile eski eserlerin bulunmasının tabi olduğu hukuki rejim 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile düzenlenmiştir. (2) Kanunun 5. maddesi gereği; devlete, kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 2. maddesinde tanımı yapıldığı üzere Tabiat varlıkları; jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. Hukukun karşı kaşıya kaldığı sorun her gün dünya üzerine irili ufaklı yüzlerce göktaşı düştüğü halde ender bulunma kavramının nasıl yorumlanacağıdır. Vergi memurlarımız paranın kokusundan olacak ki bu kavramı geniş yorumlamıştır. Gelir Vergisi Kanunu'na göre; her türlü ticari ve sınai faaliyetlerden doğan kazançlar ticari kazanç olup, her durumda ticari kazanç olarak vergilendirilir. Ticari faaliyetten kastımız, süreklilik gösteren bir faaliyetin yerine getirilmesinin sermaye ve emeğe dayanıyor olması gerekmektedir. Ayrıca gelir getirici faaliyetlerin bir organizasyon dahilinde yapılmış olması gerekmektedir . Müessesenin, ticari ve sınai bir müessese şekil ve mahiyetinde olması gerekmektedir. Bu bakımdan incelendiğinde, Bingöl'e düşen göktaşlarının toplanarak satılmasından kazanç elde edilmesinin, bu kazancın gelir vergisine tabi tutulması için tek başına yeterli olmadığı sonucunun ortaya çıktığı görülecektir. Zaten Maliye Bakanlığı'ndan yapılan açıklama da bu yöndedir. Maliye Bakanı Mehmet Şimşek Gök taşlarının toplanarak satılmasından kazanç elde etmek amacıyla, emek ve sermaye faktörlerini bir araya getirdiğiniz bir organizasyon dahilinde göktaşı aramaya girişmişseniz, bu durumda ticari faaliyet söz konusu olacaktır ve elde ettiğiniz kazanç, ticari kazancı oluşturacaktır. Yani Bingöllü vatandaşlarımızın, kendi topraklarından topladığı gök taşının satışı ticari organizasyon olarak değerlendirilmezken, ticari amaçla başka illerden gelerek bu işin yapılması ticari faaliyettir ve vergiye tabi olacaktır. açıklamasında bulunmuştur. Bu açıklamalardan sonra ortaya bir çelişki çıkmaktadır. Eğer göktaşlarını Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamına alırsak bu göktaşları devletin mülkiyetine tabi olacakları için gerçek veya tüzel kişilerce satışı hukuken söz konusu olmayacaktır ve Gelir Vergisi Kanunu kapsamında Bingöllü vatandaşlarımız vergilendirilemeyecektir. Bu noktada yapılması gereken böyle bir göktaşından veya bu gibi varlıklardan doğrudan doğruya haberdar olan ilgili makamlar, muhtar veya mülki amir tarafından bunların muhafaza ve güvenlikleri için gerekli tedbirlerin alınmasıdır. Muhtar, kaymakam veya vali, Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ve en yakın müze müdürlüğüne bu durumu bildirmelidir. Sonrasında Bakanlık Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu hükümlerine göre, en kısa zamanda gerekli işlemleri yapmalıdır.


Türkiye'nin uzaydaki ilk yüksek çözünürlüklü gözlem aracı olan Göktürk-2 Uydusu, 18 Aralık 2019'da yörüngedeki yedinci yılını doldurdu. Büyük oranda Tübitak Uzay tarafından tasarlanıp inşa edilen Göktürk-2, TAİ'nin de katkılarıyla önemli oranda yerli imkanlarla tasarlanıp üretilmiş olan bir keşif gözlem uydusudur. Tasarım ve üretim süreci 2007 yılında başlamış ve 2012 yılının 18 Aralık tarihinde Çin'in Jiuquan üssünden fırlatılmıştır. Tübitak Uzay'ın geliştirdiği tamamen yerli yazılım kullanan uydumuz, yeryüzünden 686 km yükseklikte bir yörüngede yer alıyor. Bu yörüngesi ekvator düzleminde değil, Güneş eş zamanlı dönülen, kutupsal bir yörünge. Dolayısıyla, Dünya çevresinde 98 dakika süren bir turunda, aynı zamanda kuzey ve güney kutup noktaları üzerinden de geçiyor. Dünya çevresinde her gün 14 tur dönen Göktürk-2'nin yörüngesini anlık olarak bu linkten takip edebilirsiniz. Bu yörüngenin avantajı, uydunun yüksek çözünürlüklü kameraları yoluyla, Dünya üzerindeki hemen her yeri görüntüleme şansına sahip olması. Evet, yanlış anlamadınız, Göktürk-2 uydusu, gezegenimizdeki her yeri, her kara ve deniz parçasını görüntüleyebiliyor. Bir kez görüntülediği yerin tekrar üstünden geçmesi için gereken zaman da -lokasyonuna göre- 3 ila 5 gün arasında sürüyor. Göktürk-2 uydusu, aslen Türkiye Cumhuriyeti Hava Kuvvetleri Komutanlığı tarafından kullanılıyor. Temel amaç da, askeri keşif ve istihbarat sağlamak. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, uydu yüksek çözünürlüklü görüntüleme özelliğine sahip. Üzerinde yer alan kameralar ile, yeryüzündeki herhangi bir alanı 20x20 km'lik pozlamalarla, 2.5 metre (fotoğrafta bir piksel 2.5 metreye tekabul edecek biçimde) çözünürlükle görüntüleyebiliyor. Bu şu demek; gözlemlenen alanlardaki her türlü değişim veya yapılaşmayı, yahut hareketliliği gözlemleyebiliyoruz. O nedenle de Hava Kuvvetleri Komutanlığı tarafından terörle mücadelede etkin biçimde kullanılıyor. Bu arada yazımızda birşey farketmiş olmalısınız: Düz Dünya saçmalığına iman etmiş cahillerin kutuplara gitmek yasak, Dünya aslında düzdür, NASA insanlıktan gizliyor savının da ne büyük saçmalık olduğunun açık delilidir uydumuz. ABD haricindeki birçok diğer ülke gibi, bizim ülkemiz ve bilim insanlarımız kutupları görüntüleyebiliyor. Uzaydaki kendi uydumuzla Dünya'yı görüntüleyebiliyoruz. Uzay NASA'nın yani ABD'nin tekelinde değil. Rusya'dan Çin'e, Fransa'dan İran'a, Japonya'dan Hindistan'a onlarca ülke uzaya kendi yaptıkları uzay araçlarını, uyduları fırlatıp gezegenimizi izliyor.


Bilgisayar teknolojisinin gelişimi sayesinde bundan yıllar önce cilt cilt sayfalar dolusu kataloglardan bir cisim ararken, şimdi basit bir tuşla aradığınız cismin nerede olduğunu bulabiliyoruz. Üstelik o cismin aradığınız özellikleri de yanında yazıyor, hatta başka bir tarihte hangi zaman aralığında nerede olduğu bilgisine de ulaşabiliyoruz. Yani eğer gökyüzünde ne olduğunu anlayamadığımız bir gök cismi görürsek, Stellarium'dan açıp bakarak ne olduğunu kolaylıkla öğrenebiliyoruz. Stellarium, bulunduğunuz konum ve tarih/saat bilgisinden yola çıkarak size gökyüzünün eş zamanlı bir simülasyonunu gösteriyor. Sağladığı gelişmiş seçenekler sayesinde ne görmek istiyorsanız sizin için bulması kolay bir hale getiriyor. Üstelik bu yazılım tamamen ücretsiz ve açık kaynak kodlu. Stellarium'un iki tane menüsü var. Bunlar farenizi sol tarafa getirdiğinizde ve alt tarafa getirdiğinizde beliriyorlar, yani fare ile sol alt kenarlarda gezinince bu menülerin geldiğini göreceksiniz. Sol menü genel ayar menüsü iken, alt menü gökyüzü seçeneklerini barındıran menüdür. Bunları ve kısayollarını birazdan kapsamlı bir şekilde ele alacağız. Başlangıçta yapmamız gereken basit iki tane ayar bulunuyor. Bulunduğunuz yerde gökyüzünün nasıl olduğunu görebilmek için öncelikle Konum Ayarları bölümünden Konum bilgisini girmeliyiz. Bunun için iki seçenek bulunuyor, şehir adından seçmek ve koordinat girmek. Hangisi sizin için kolaysa onu uygulayabilirsiniz, bana şehir adı daha kolay geliyor. Eğer bulunduğunuz yerin adı çıkmıyorsa endişe etmeyin, yakın çevrenizdeki bir yer de işinizi görecektir. Burada yükseklik bilgisinin girilmesi çok önemli değil, bunun konmasının sebebi Stellarium'un ışık kirliliğini ve atmosferi hesaba katarak bir görüntü ortaya sunması. Atmosfer ve ışık kirliliği gök cisimlerinin görünümünü etkilediğinden Stellarium konum bilginizi kullanarak size uygun bir görüntü sunmaya çalışıyor. Dilerseniz siz bunu kendiniz de ayarlayabilirsiniz, ya da atmosferik etkiyi tamamen ortadan kaldırabilirsiniz. İkinci önemli ayar ise Tarih ve Saat ayarı. Gözlem yapmak istediğiniz veya merak ettiğiniz bir zamanı girdikten sonra Stellarium size o an bulunduğunuz yerden gökyüzünün nasıl göründüğünü gösterecek. Ayrıca alt menüde sağ kısımda ileri geri yön tuşlarına basarak zamanı ileri geri yönde hızlandırabilirsiniz. Birkaç kere basarsanız daha hızlı akacaktır. Normal hızında akmasını sağlayan oynatma tuşunun sağındaki tuş ise sizi şu ana geri getirir. İpucu: Zamanı geri yönde hızlandırmak için J tuşuna, normalleştirmek için K tuşuna, ileri yönde hızlandırmak için L tuşuna basabilirsiniz. Daha hızlı ilerlemesi için birkaç kez basın. Gözlem amacınıza veya isteğinize uygun olarak Stellariumda gezinebilirsiniz. Ben öncelikle farenin ileri geri kaydırma topunu kullanarak geniş bir açıya alıyorum. Aşağıda gördüğünüz üzere küresel bir görünüş elde ediliyor, böylelikle öncelikle gökyüzünde ne nerede tek çırpıda görmüş oluyorum. Dikkat ederseniz alt menüde FOV görüş açısı değeri 138 derece. Eğer basit bulutsuların nerede olduğunu pratik bir şekilde görmek istiyorsanız D veya N tuşuna basabilirsiniz. Buna bastığınızda aşağıdaki gibi bir görüntüyle karşılaşacaksınız. Burada bulutsu olarak bir genelleme yaptık fakat aslında bunlar temel gök cisimleri ya da daha uygun bir tabiriyle derin uzay cisimleridir. Burada daire içinde artı işaretli olanlar küresel kümeleri, kesikli halka şeklinde olanlar açık kümeleri, kesikli halka etrafında kare olanlar ise küme ile ilişkili bulutsuya sahip bir cismi işaret eder. Aynı zamanda yukarıda görünmüyor fakat elips şeklinde olanlar da gökadaları belirtiyor. Burada görünmemelerinin sebebi kısayol tuşuyla basit bir işlem yapmış olmamız. Bu işlem bize belirli bir kadir değerine kadar olan derin uzay cisimlerini gösterir. Eğer daha sönükleri görmek istiyorsak yan menüden gökyüzü seçeneklerine gitmeliyiz. Menünün İngilizce görünmesinin sebebi programdaki dil seçiminden kaynaklanıyor, eğer siz Türkçe'yi seçerseniz Türkçe görünecektir. 1) Buradaki kutuyu işaretlediğinizde belirlediğiniz kadir değerine kadar yıldızların isimleri haritada görünür. Kadir değerini ayarlamak için çubuğu kaydırmanız yeterli, arka planda görerek yeterliliğini anlayabilirsiniz. 2) Yukarıdaki işlemin aynısını bu sefer derin uzay cisimleri için yapıyoruz. Dikkat ederseniz sağa kaydırdığımızda daha sönükleri göstermeye başladı, artık görünmeyen gökadalar da işaretli bir şekilde görünüyor. Ben en çok bu ayarla oynuyorum. 3) Bu da aynı işlemi gezegenler için uyarlıyor. 4) Burada kadir değerine göre limit değer verebiliyorsunuz. Eğer kutuları işaretlerseniz yıldızları veya derin uzay cisimlerini şu kadire kadar göster diyebilirsiniz. 5) Bu kısımda atmosferik etki ile ilgili ayarlar bulunuyor. Atmosferi kaldırırsanız görüntü karanlıklaşıp güzelleşecektir. Fakat şehir içinde gerçek bir görüntüyü hedefliyorsanız buradan ışık kirliliği ayarıyla oynama yapabilirsiniz. Aynı zamanda atmosferi kaldırmak için A kısayol tuşunu kullanabilirsiniz. Farz edelim ki Dumbbell Bulutsusu'nu gözümüze kestirdik ve fareyi kullanarak ona yaklaştık. Gördüğünüz üzere şu andaki FOV değeri 1.53 derece, yani oldukça ufak bir alan. Bu demek oluyor ki zaman geçtikçe Dünya hareketine devam ettiği için gökyüzü de hareket edecek ve Dumbbell Bulutsusu zamanla gözden kaybolacak. Eğer cisminizi seçip boşluk tuşuna basarsanız o cismi ekranda ortalar ve takip eder. Aynı zamanda tıkladığınız gök cismi ile ilgili bilgiler sol üst köşede görünür. Bunlar gök cisminin tipi, kadir değeri, sağ açıklık, dik açıklık, yükseklik, ufuk açısı ve görünür boyutu gibi parametreler. Koordinatlara değinmişken size kolaylık sağlayabilecek bir diğer özellik de görüntüye koordinat sistemine çizdirmektir. Bunu alt menüden yapabildiğiniz gibi ekvatoryal koordinat sistemi için E tuşuna, alt-az sistem için ise Z tuşuna basarak da getirebilirsiniz.


Yine bir gaipten gelen sesler hikayesi... Her yıl belli dönemlerde sosyal medya, istanbul'da duyulan garip ve ürkünç ses olayıyla çalkalanıyor. Basınımız da sosyal medyadaki tartışmaları sayfalarına taşıyarak tüm Türkiye'ye duyuruyor. Öncelikle belirteyim ki, bu korkunç ses fenomeninin ülkemize gelişi biraz geç oldu. Çünkü yıllardır Dünya bu kamuoyu gökyüzünden gelen ses haberleriyle çalkalanıyor. Şurada konunun tüm dünya haber bültenlerine yansımasının bir derlemesi mevcut. Peki sesin açıklaması ne? Net ve kestirme bir cevap vereyim; bir açıklaması yok. Çünkü gerçekte böyle bir ses yok. Daha açık bir ifade ile; bu garip ses fenomeni bir internet eğlencesi, organize bir şaka. Sadece Türkiye'ye biraz geç ulaştı o kadar. Geçtiğimiz aylarda bir grup şakacı, toplu halde böyle bir eyleme imza attılar. Daha sonradan aralarına katılıp şakayı devam ettirenler de oldu. Tabi bunlara, komplo teorilerine ve gerçek üstü mistik olaylara inanmaya meyilli milyonları da peşlerinden sürüklediler. Gazetelere açıklamalar yapan bilim insanlarımız ise, gerçekte böyle bir ses duymadıkları ve bunun bir şaka olmasına ihtimal vermedikleri için kendilerince durumu bilimsel açıdan açıklamaya çalışıyorlar. Kuzey ışıklarıyla bağlantı kurmaya çalışanlar mı dersiniz, elektromanyetik fırtınalar yüzünden oluyordur belki diyenleri mi ararsınız, hepsinden var. Hoş, medyada bilim insanı diye nitelenen kişilerin önemli bir kısmı uydurma isimler ama, aralarındaki ağzına mikrofon dayanan gerçek bilim insanları biraz da iyi niyetlerinin ve saflıklarının kurbanı oluyorlar. Evet, son birkaç gündür aralıksız P... Bizden yaklaşık 57 ışık yılı uzakta...


Bundan 2000 yıl kadar önce yaşamış Romalı hatip Tacitus, dünyadaki çirkinliklere tahammülünüz kalmadığında gözünüzü göğe çevirin demişti. Gerçekten de ne güzeldir, ılık bir yaz gecesinde gökyüzünü boydan boya kateden Samanyolu'nu seyretmek... Eğer yeterince karanlık bir yerdeyseniz ve uzanmak için yumuşacık ve yemyeşil bir zemin bulduysanız, hele yakınlarda bir yerden denizin kıyıya değişini duyuyorsanız, gözünüzü gökyüzünden ayırmayın derim. Eski çağlarda insanlar göğe daha çok merak ve korkuyla bakarlardı, ancak biz buna bir de hazzı ekledik. Eski çağlarda insanlar Samanyolu hakkında hiçbir şey bilmiyorlardı, halbuki biz bugün onun yüz milyarlarca yıldızdan meydana geldiğini ve dünyamızın da onun yumuşacık bulutları arasında devindiğini biliyoruz. Samanyolu dev bir gökada ve milyarlarca adını bilmediğimiz, binlerce de adını bildiğimiz yıldızla süslenmiş. Bunların bir kısmı, bağımsızlığına pek düşkün tek yıldızlar, bazıları çift ya da üçlü gezmeyi sevenler, bir kısmı ise yüzlerce, binlerce, milyonlarca yıldızdan oluşan yıldız kümeleri. Göğü gözlemeye elbette gökyüzümüzün en parlak yıldızı Sirius'la başlamalıyız. Aslında parlak beyaz renkte bir çift yıldız olan Sirius, Büyük Köpek Takımyıldızı'nın bir üyesi. Bizim ülkemizde Akyıldız denen Sirius'a ilişkin söylenceler ise MÖ 3000 yılına kadar gidiyor. Antik dönemde Sirius'un Samanyolu'nun merkezinde olduğuna inanılırdı. Sirius'u iyice gözledikten sonra gökyüzünün ikinci en parlak yıldızı Canopus'a geçebiliriz. Ancak burada küçük bir sorun var. Çünkü Güney Yarım Küre'nin en önemli yıldızı olan Canopus, Kuzey Yarım Küre'de ancak 37. paralelin altında görülebilmekte. Yani İstanbul'da yaşayanların biraz hayal güçlerine ihtiyacımız var ama Antalya'da güney ufkuna gözümüzü dikersek Bedevilerin Çölün Gemisi, Arapların Evrenin Feneri adını taktığı Canopus'la buluşabiliriz. Adını Koptça'daki Kahi Nub, yani Altın Dünya kelimesinden aldığı söylenen Canopus, MÖ 12. yüzyılda geçtiği rivayet edilen Troya Savaşları'na neden olan güzel Helena'nın kocası Sparta Kralı Menelaus'un gemisinin adıdır aynı zamanda. Söylenceye göre Menelaus karısına aşık olan Paris ile girdiği savaşı kaybettikten sonra Mısır kıyılarına kadar Canopus ile gitmiştir. Çoban takımyıldızının göz bebeği Arcturus ise adını hemen yanıbaşında durduğu Büyük Ayı ve Küçük Ayı'dan almış olmalı, çünkü Yunanca Arktouros ya da Latince Arctophilax ayı bekçisi anlamına gelmekte. Arcturus dünyamıza yaklaşık 36.5 ışık yılı uzaklıktadır ve güneşimizden 100 defa daha parlak. Kanun adlı eserinde Aristo ve Batlamyus'un görüşlerini tartışmaya açarak, Dünya'nın kendi ekseninde dönüyor olma olasılığı üzerinde duran El Biruni (ö.1061?) nedense ondan Arslanın İkinci Postu diye söz eder. Birinci post ise çok uzaklarda olduğu için göremediğimiz ama göğümüzün 14. parlak yıldızı olduğunu bildiğimiz Spica. Arcturus'a da göz kırptıktan sonra Arabacı takımyıldızının en parlak, gökyüzünün 10. en parlak, Kuzey Yarım Küre göğünün 3. en parlak yıldızı Capella'yı ihmal etmemeliyiz. Ama yaz deyince herkesin aklına Yaz Üçgeni adını taktığımız üç yıldız gelir. Uzaktan bakıldığında bir üçgenin köşelerini oluşturan bu göz alıcı üç yıldız; Çalgı takımyıldızında yer alan Vega, Kuğu takımyıldızında yer alan Deneb ve Kartal takımyıldızında yer alan Altair'dir. Bu büyülü üçlü, yaz başında kuzeydoğu ufkunda yeni yeni yükseliyor ancak, yaz sonuna geldiğimizde tam başucumuza kurulacak. 1577'de Tophane'de ilk Osmanlı rasathanesini kuran ancak saraydaki düşmanları tarafından meleklerin bacaklarını gözetliyor diye Padişah III. Murad'a jurnallenen Takiyüddin Efendi'nin de gözünden kaçmamıştı bu üç güzel. Olimpos'un yüce tanrısı Zeus, bir ölümlü olan Leda'ya aşık olmuş, onu kandırmak için kuğu kılığında ona yanaşmış. Leda da bir yumurta yumurtlamış, yumurtadan iki ikiz çocuk çıkmış. Bu çocuklardan en ünlüsü yukarıda adını andığımız güzel Helena, ikisini ilerde anacağız. Gökyüzünün 20. parlak yıldızı olan Deneb, çıplak gözle görülebilecek en uzaktaki yıldızlardan biri. Dünyamıza uzaklığı konusundaki hesaplamalar 1000 ışık yılı ile 2000 ışık yılı arasında değişiyor. Deneb öyle kocaman bir yıldız ki onun dünyamıza bu kadar uzaklıkta olmasına şükretmemiz gerekir. Çünkü eğer yerini şaşırıp da yakınımıza yerleşseydi, 200 Güneş'e eşdeğer çapıyla, Güneş'le Dünya arasındaki boşluğu tümüyle kaplayacak ve bize yer bırakmayacaktı. Üçgenin ikinci üyesi, Kuzey Yarım Küre'nin en parlak 2. yıldızı, gökyüzünün en parlak 5. yıldızı ve güneşten 50 defa parlak olan safir renkli güzel Vega. Dünya'dan 25 ışık yılı kadar yakın olan Vega'ya Araplar El Vaki yani Akbaba Yıldızı gibi pek zarif olmayan bir ad takmışlar nedense. Babilliler ise ona ışığın habercisi anlamına gelen Dilgan diye seslenirlermiş. Kuzey Yarım Küre'de Mayıs ayının ortalarından itibaren görülür olan Vega, Yunan mitolojisinde ozan Orpheus'un çaldığı arpa benzetilir. İlkçağda, ünü Trakya'dan İtalya'ya kadar yayılan Orfeizm denilen bir akım yaratacak kadar yaygın olan Orpheus'un müziği vahşi hayvanları bile büyülermiş. Vega ve Deneb'i bulduktan sonra ise üçgenin ucundaki Altair'i bulmak çocuk oyunu. Bulduğunuz yıldızın iki yanında sönük birer yıldıza daha rastladıysanız, tam isabet kaydettiğinize emin olabilirsiniz. Altair, Arapça'da El Ta'ir yani uçan kartal demek. Eski Yunan söylencelerine bakılırsa Titanların soyundan Prometheus'un ciğerlerini didikleyen kartalın ta kendisidir bu Altair. Hani Zeus'un ebedi bir işkenceye mahkum ederek, bir kayaya bağladığı ve her gün ciğerlerini bir kartalın didiklediği soylu Prometheus. Adı eski Yunanca'da bir hareket veya olaydan önceki düşünce anlamına gelen Prometheus, Zeus'un bir gün tahttan düşeceğini bilmiş. Ayrıca Zeus'u aldatıp kutsal ateşi çalmış ve onu insanlara vermiş. İki kere küçük düşürülen Zeus'un verdiği ceza ağır olmuş. Cezanın ağırlığı sadece bir kayaya zincirlenmesinde değil, bir zamanlar tanrı olan birinin köle durumuna düşürülmesinden diyor uzmanları. Kartallar her gün yeniden büyüyen ciğerini didiklerken Bile bile, isteye isteye suç işledim. Bana gelince, ben bu çileme katlanacağım der de başka şey demezmiş. Çünkü kayaya bağlı oluşunun aslında Zeus'un esareti olduğunu bilirmiş. Yaz göğünden söz ederken, eski zamanlarda Mahşerin Dört Atlısı diye adlandırılan dört yıldızı anmadan geçmek olmaz. Bunlar sırasıyla Batının gözcüsü Antares, Doğunun gözcüsü Aldebaran, güneyin gözcüsü Fomalhaut ve Kuzeyin gözcüsü Regulus'tur. Gökyüzünün 16. (bazılarına göre 15.) parlak yıldızı Antares kırmızı-yeşil bir çift yıldızdır ve Akrep burcunun hemen yanıbaşındadır. Çoğunlukla onun gibi kırmızı renkteki Mars'la karıştırılan Antares, Yunanca anti-Ares yani Mars'ın karşıtı demektir. Bilirsiniz Ares, Mars'ın mitolojideki adıdır. Araplar ona Akrebin Kalbi, Çinliler ise Ateş Yıldızı derler ki rengini düşününce hiç de haksız değiller. Ancak bazılarına göre yıldızın adı, en eskisi 6. yüzyılda yazılmış, yedi uzun şiirden oluşan Muallakat adlı Arap şiir antolojisinde geçen kahraman Antar'dan gelir. Hangi etimoloji hoşunuza giderse ona inanmakta serbestsiniz. Osmanlıların Ülker ya da Yedi Kandilli Süreyya dedikleri bu açık yıldız kümesi aslında yüzden fazla yıldızı kapsıyor. III. Murad'ın Şehnamesi'ne bakılırsa, ünlü astronom Takiyüddin, Tophane'deki gözlemevinin kubbesine yerleştirdiği ve kendi buluşu olan zat'üs-sukbeteyn adlı rasat aleti ile Süreyya yıldızının düğümünü bir kalemde çözüvermişti! Takiyüddin'in gördüğünü siz de görebilirsiniz elbette. Üstelik o günden bu yana teleskopların ne denli geliştiğini düşünürsek... Göreceğiniz ilk şey az sayıda yıldızı barındırmasına rağmen gökyüzünde geniş yer tutan ve en parlak yıldız kümesi olan Ülker'in bulutsu mavi peçesi olacaktır. Mahşerin diğer atlısı Fomalhaut'a gelince, sanki Batı dillerinden gelirmiş gibi duran adını da Araplar koymuş. Fam al-Havt anlamına gelen adı hakikaten de Güney Balığı denen yıldız kümesinin ağzında yer alan yıldızın konumunu anlatmakta. Ancak İkizler takımyıldızındaki Pollux ve gökyüzünün en parlak yıldızları arasında yer alan Fomalhaut'u ülkemizden görmemiz çok zor, bu yüzden sadece varlığını hayal etmekle yetinmeliyiz. Arslan takımyıldızının en görkemli yıldızı Regulus ise gökyüzünün 4. parlak yıldızı olarak Ağustos ayı boyunca göz kırpacaktır bizlere. Yakışıklı Regulus aslında dörtlü bir yıldız kümesidir ancak uzaktan bunu farkedemeyiz, tek yıldız gibi görürüz. Kuzey Yarım Küre'nin alamet-i farikası, güneşten sonra gökyüzünün en önemli gökcismi Polaris, yani Kutup Yıldızı ise Küçük Ayı takımyıldızının tam kuyruğunda oturuyor. Aslında üçlü bir yıldız kümesi olan Kutup Yıldızı Araplar için Dünyanın üzerinde oturduğu eksendeki delik idi. Norveçliler Polaris'in evreni bir arada tuttuğuna inanırlar, Moğollar ise onu Altın Askı diye adlandırırlardı. Orta Asya Türkleri Demir-Kazık veya Altun-Kazık der, Araplar onu Mismar yani İğne ya da Tırnak diye anar, Osmanlılar ise çok daha sade biçimde Yıldız diye adlandırırlardı. Bir rivayete göre Yıldız, Fatih'in orduları Konstantinopolis'i fethederken aynen çok uzun süre tutulan Ay gibi, ışığını saklayarak düşmanların dikkatini dağıtmıştı. Kutup Yıldızı denizcilerin, seyyahların ve tüccarların ona ne kadar ihtiyacı olduğunu bildiği için binlerce yıldır yerinden kıpırdamıyor, daha doğrusu öyle görünüyor. Bundan binlerce yıl önce nasıl ki Ejderha takımyıldızının üyelerinden Thuban kutup yıldızı ise bundan 5500 yıl sonra da Kral takımyıldızının en parlak yıldızı olan (Güneş'ten 18 kere daha parlak) Alderamin kutup yıldızı olacak. Alderamin ya da bilimsel adıyla Alpha Cephei, MÖ 18.000 yılında da kutupta imiş. Anlaşılacağı üzere Polaris, bizim çağımızın kutup yıldızı, bu nedenle ona daha sık bakmalıyız. Yazın Samanyolu'ndaki gösteride, Kuzey Kutbu yönüne bakarsanız Kraliçe ve ondan biraz daha sönük Kral takımyıldızlarının milyonlarca yıl önceki hallerini net bir şekilde görebilirsiniz. Onların daha kuzeybatısında Zürafa, sağ tarafında Vaşak takımyıldızı var. Haziran ayında Yay, Akrep gibi yazın simgesi olan takımyıldızları yeterince yüksek değillerdir ancak Çoban, Herkül ve Başak gibi ilkbahar takımyıldızları henüz sahneyi terk etmemişlerdir. Bir de hiç batmayan Küçük ve Büyük Ayı, Ejderha gibi takımyıldızlar var. Ancak tam tepemizde duran fakat çok sönük olan Ejderha'yı çok gayret edersek görebiliriz. Ters bir S harfine benzeyen bu talihsiz takımyıldızını bulmak için Küçük Ayı'nın kepçesiyle Vega'nın arasına bakmak gerekir. Ejderha takımyıldızı adını, söylenceye göre mitolojideki Hesperides Bahçeleri'ndeki büyülü elmalarının koruyucusu Draco'dan alır. Kuzey Yarım Küre'nin sabitlerinden olan çok yıldızlı Büyük Ayı takımyıldızı ise birbirinden parlak 13 yıldızı ile ilgi çekmeyi her zaman başarmıştır. En parlak yıldızı Mizar eskiden Araplar tarafından bir gözün keskinliğini test için kullanılırmış, ancak günümüzde onu sadece karanlık ve açık bir havada seçebiliriz. Çok uzaklarda Etiyopya Kralı Sefeus ile Kraliçe Kassiope'nin kızı olan Andromeda'nın gökadası var. Andromeda dünyamıza tam 2.5 milyon ışık yılı uzaklıkta. 10. yüzyıldan bu yana gözlendiği bilinen nadir dişi galaksiden biri olan Zincirli Prenses Andromeda, söylenceye bakılırsa kibirli annesi Kassiope'nin denizin yaşlı adamı Nereus'un 50 kızından daha güzel olmakla övünmesinden dolayı Zeus tarafından cezalandırılmış. Cezası bir kayığa koyup uzaklara gönderilmekmiş. Gerçi masal onu kurtaran Perseus sayesinde iyi bitmiş ama Andromeda hala dünyamıza çok uzak bir yerlerde, evrenin boşluğunda sarmallar halinde devinip duruyor. Neyse ki hemen yanı başında mitolojinin ünlü uçan atı Pegasus ile Üçgen Galaksisi ona eşlik ediyorlar da yalnızlıktan sıkılmıyor. Yıldızları gözlemekten yorulanlara göktaşı yağmurlarını ve gezegenleri izlemeyi öneriyoruz. Her yıl 17 Temmuz'dan itibaren göğü şenlendiren Perseid göktaşı yağmurunun en şiddetli sağanağı ise 12 Ağustos'u 13 Ağustos'a bağlayan gece yaşanır. Bir Perseid yağmuru sırasında bir saat içinde en az 100 göktaşı atmosfere girerek yandığından dilek tutmanın tam zamanıdır, en uygun saatler ise gece yarısından sonrasıdır, hatırlatalım. Bir ölümlünün oğlu olan ama Zeus'un habercisi olarak görev yapan Hermes'in Roma mitolojisindeki adını taşıyan Merkür, zaman zaman gün batımı ve doğumları sırasında Güneş'e eşlik eder. Dikkatli bir gözlem ile, Merkür'ü bu zamanlarda görmeniz zor da olsa mümkün. Osmanlının Zühre Yıldızı dediği, bizlerin Çoban Yıldızı diye andığımız Venüs'ü yılın belli zamanlarında gün batarken, belli zamanlarında ise gün doğarken görürüz. Osmanlının inanışına göre Güneş'le Zühre Yıldızı bir dereceye gelir ve tam o sırada bir padişah tahta çıkarsa bu padişaha sahipkıran denirdi. Bu padişahlar sağ yanına iki, sol yanına iki kılıç takardı. Ama kitaplar bir tane bile sahipkıran padişah adı kaydetmemiş ne yazık ki. Uzaklarda bir yerlerde uzanan İkizler takımyıldızının en ünlü mitolojik çifti Kastor ile Pollux yer alır. Efsaneye göre Zeus ile Leda'nın tek yumurtadan ikişer ikiz doğurur. İkizlerden en ünlüsü olan Helena'yı yukarıda anmıştık. Helena ve ikizi Pollux Zeus'un çocuklarıdır ve ölümsüzdür. Diğer ikizler Klytaimestra ve Kastor ise ölümlü Tyndareos'un çocuklarıdır ve ölümlüdürler. Zeus, tanrılar ve insanoğlunun teması sonsuza kadar devam etsin diye ölümsüz Kastor ile ölümlü Pollux'u hem gökyüzüne hem de yeryüzüne göndermiş anlaşılan. Bu ikilinin heykelleri, bir zamanlar Konstantinopolis Hipodromu'nda yapılan araba yarışlarında, yarışçıların parkurdaki dönüş noktasını simgelermiş. Araba yarışlarının ünlü takımları Maviler ve Yeşilleri bir başka zamana anlatırız. Osmanlının Müşteri Yıldızı diye andığı Jüpiter, Temmuz sonlarında geceyarısı doğacak ve gündoğumuna kadar gözlemlenebilecek. Çok uzaklardaki Buz devi Uranüs ile Neptün'ü ise görmeye çalışmayın bile, sadece orada olduklarını bilmemiz yeterli.


Gökyüzünü tanımak amacıyla ele aldığımız yaz üçgeni ve kış üçgenini dışında, yıldızları daha kolay tanımak, yerlerinin biraz daha zihninize kazınmasını istiyorsanız kışın kış üçgeni dışında bir geometrik şekil oluştuğunu da görebilirsiniz. Özellikle akşamın erken saatlerinde gökyüzüne bakarsanız Kış Altıgeni ni oluşturan gökyüzünün parlak altı yıldızını rahatlıkla görebiliriz. Altıgenimizin ilk üyesi, gökyüzünün en parlak yıldızı ve Ufocuların sığındığı: Sirius diğer bir adıyla Akyıldız. Canis Major takım yıldızının alfa yıldızı olan ve gökyüzünün de bilinen en parlak yıldızı olan Sirius'tur ve ufka daha yakın bir konumda yer alır. Avcının kemerinde yan yana dizilmiş olan 3 yıldızın hemen arkasından gelir. 8.6 ışık yılı uzaklıktadır. Bir diğer üye ise gökyüzünün en parlak 7. Yıldızı olan Rigeldir . Gökyüzünde kum saatini andıran Orion takımyıldızının sağ alt köşesindeki yıldızdır. Orion takımyıldızında avcının ayağı olarak betimlenmiştir. Işıma gücü çok yüksek ve yayınladığı ışık mavi-beyaz renktedir. Güneşten 900 ışık yılı uzaktadır. Sıcak ve genç bir yıldızdır. Altıgenin bir diğer üyesi Taurus Takımyıldızının en parlak üyesi ve gökyüzünün en parlak 13. Yıldızı olan Aldebaran. Aldebaran ismi Arapçadan gelmektedir. Takip eden, izleyen olarak tercüme edilir, gece gökyüzünde Pleiades yıldız kümesinin hemen aşağısında yer alır. Nitekim Pleiades'i takip etmektedir. Güneş'e 65 ışık yılı uzaklıkta yer alır. Anakol evresinden çıkmış, tüm yakıtını hidrojenini bitirmiş kırmızı dev yıldızdır. Auriga Takımyıldızının en parlak, gökyüzünün ise en parlak onuncu yıldızı olan Capella' da bu altıgenin bir bileşeni. O kadar parlaktır ki, yaklaşık 42 ışık yılı uzakta yer almasına rağmen, büyük şehirlerde ışık kirliliği altında bile rahatlıkla görülebilir. Tek bir yıldızmış gibi görünse de aslında çoklu yıldız sistemidir yani parlak iki ve daha sönük iki yıldızdan oluşur. Gökyüzünün bir tanıdığımız üyesi daha olan Pollux, Güneş'ten daha soğuk bir yıldızdır Gemini Takımyıldızı içerisinde yer alır. Orion Takımyıldızının sağ alt köşesindeki Rigel ve yine aynı takım yıldızında sol üst köşede yer alan Betelgeuse yıldızlarından hayali bir doğru geçirilirse Pollux yıldızını rahatça bulunabilir. Pollux turuncu bir dev yıldızdır. Güneşten 34 ışık yılı uzaklıktadır ve 2006 da edinilen bilgilere göre Pollux'un yörüngesinde bir gezegen yer almaktadır. Altıgenin son bileşeni Procyon bizden sadece 11,5 ışık yılı kadar uzaktadır. Canis Minor takımyıldızında yer alan ve takımyıldızın en parlak, gökyüzünün de 8. en parlak yıldızıdır. Procyon da çift yıldız sistemidir. Özellikle kış aylarında Samanyolu'nun hemen doğusunda rahatlıkla görülür. Türkçe ismi Rümeysa, Arapçası ise Gümüş'tür. Mitolojik olarak Canis Major takımyıldızı ve Canis Minor takımyıldızının, Avcı Orion'u takip eden köpekleri temsil ettiği söylenir.


Amerika Birleşik Devletleri Los Angeles'da dışarıdan bakıldığında oldukça ilginç görünen, aslında oldukça zekice bir yöntem uygulanmaya başlandı. Gölge topu adı verilen 10 santimetre çapındaki polietilenden yapılan tam 96 milyon adet top, şehrin su rezervinin üstünü kaplamak için kullanıldı. Bu topların içerisi ağırlık yapması için biraz su ile doldurulmuş durumda. Böylece su üzerinde daha sabit bir şekilde durabiliyorlar. Ayrıca su seviyesinin yükselmesiyle yüzey alanı artacağı için, toplar üst üste duracak miktarda fazlaca atılmış. Böylelikle su seviyesi yükseldiğinde üstte kalan toplar düşerek yüzeyi tamamen kaplayabiliyor. Kimse suyun üzerinde duran siyah bir şeyler görmek istemeyecektir, kabul edelim güzel bir su manzarasını simsiyah bir şekilde kaplayarak kesinlikle mahvediyor. Fakat çok önemli bir amaç için. Aslında bu toplar yeni bir icat değil. Daha önceleri özellikle hava alanlarında su alanlarını kuşlardan uzak tutmak ve petrol alanında suyun buharlaşmasını önlemek gibi amaçlar için kullanılıyordu. Buradaki esas amaç ise suyun buharlaşmasını önlemekten ziyade zararlı kimyasallardan onu korumak. Böyle bir su rezerverinde doğal olarak oluşan bromit, suyu temizlemek için kullanılan klor ve güneş ışığı ile temasa geçtiğinde kanserojen olarak kabul edilen bromatı oluşturuyor. Bu kirlilik yüzünden 2007 yılında Los Angeles Su ve Enerji Departmanı 600 milyon galon suyu boşaltmak zorunda kalmıştı. Kirliliğin temizlenmesi ise 4 ay sürmüştü. Ayrıca gölge topları suda zararlı mikroorganizma ve alg gelişimini de engelleyerek suyun daha temiz kalmasını sağlayacak. Peki topların kendisi suya ve dolayısıyla insan sağlığına zarar verir mi? Sonuçta, gölün yüzeyinde milyonlarca plastik parçası var ve kanserojen etki yaratabilir şeklinde düşünenler oluyor. Hayır. Bu toplar özel olarak üretilmişler ve hiçbir biçimde kanserojen etkiye sahip değiller. Günlük hayatta kullandığımız plastiklerden farklı olarak Güneş ışığı altında moleküler yapılarını kaybedip bozunmuyorlar ve ayrıca sudan da etkilenmiyorlar. Yani, neredeyse tıbbi amaçla kullanılan plastik ürünler kadar güvenliler. Gölge topları ayrıca Güneş ışığının büyük bir bölümünü yansıtarak suyun bir miktarını buharlaşmaktan kurtarıyor. Birçok insan, yanlış bilgi nedeniyle siyah rengin Güneş ışığını yansıtmayacağını düşünüyor. Oysa toplar siyah olmasına karşın, Güneş'in en yüksek enerjili ışınları olan ultraviyole dalga boyunu yansıtıyor. Evet, siyah toplar görünür ışığın büyük bölümünü emiyor ve yansıtmıyor. Ancak, ultraviyole ışığı geri yansıtıyor. Çünkü toplar ultraviyole ışığı yansıtacak biçimde özel bir kaplamaya da sahip. Güneş ışığı altında bronzlaşmanızın nedeni de aslında budur. Ultraviyole ışık, görünür ışıktan çok daha fazla enerjiye sahiptir ve çarptığı yere büyük miktarda ısı enerjisi aktarır. Cildiniz bu ışınlara karşı kendini savunmak üzere melanin pigmentlerinin sayısını artırarak korunmaya çalışır. Los Angeles Belediye Başkanı Eric Garcetti: Gölge topları suyun buharlaşarak gökyüzüne karışması yerine buharlaşmanın önüne geçerek her yıl 300 milyon galon suyu koruyacak dedi. Hayır. Eğer bir su rezervinin üzerini branda ile kaplarsanız, gölün hava almasının önüne geçmiş olursunuz. Göldeki oksijen oranı düşer ve çürükçül bakterilerin sayısında artış olur. Bu da hem gölün ekosistemini yok eder, hem de zararlı gaz salınımını artırarak suyun toksik bir yapıya bürünmesine neden olur. Yani, bir süre sonra gölün suyu içilemez hale gelir. Oysa topların arasında bulunan boşluklar gölün doğal biçimde hava almasına engel olmaz. Ayrıca gölden salınan toksik gazlar da bu boşluklardan çıkıp havaya yayılarak gölde toksik kirlilik oluşmasını engeller.