Nötrino dedektörlerini anlatacağımız yeni yazı dizimizle karşınızdayız. Yani umarız devam ettirir ve karşınızda kalırız, hayırlısı bakalım. Bu makalemizde gözlemevlerinden bahsedeceğiz ama, öyle kocaman yıldızları, dev galaksileri, ihtişamlı süpernovaları ve ne yediği belirsiz karadelikleri gözlemleyen inceleyen bir gözlem evi değil bunlar: Elektronun binde birinden çok daha küçük parçacıkları yakalayan gözlem evleri! Eğer yakalayan lafına takıldıysanız, iyi yapmışsınız. Çünkü diğer gözlemevleri gibi koca teleskobu yönlendirip gökcismini izlemiyoruz açıkçası. Aksine bir avcı gibi tuzağımızı kuruyor ve beklemeye başlıyoruz. Öyle ha deyince de yakalanmıyorlar. Bu yüzden zaten tuzak dedik ve artık böyle demeye devam edeceğiz aklınızda bulunsun efendim. Peki nötrinolar neden yakalanmıyorlar? Çünkü kütleleri çok küçük. Çünkü maddeyle etkilemişime girmiyorlar. Çünkü neredeyse ışık hızına yakı hızda hareket ediyorlar da ondan. Anlayacağınız, bulunmamak için ellerinden geleni yapıyorlar. Nötrinolar salınım yapıyorlar. Yani tau nötrinosundan müon nötrinosuna, oradan hop elektron nötrinosuna. Ama çok sık olmuyor bu salınımlar. Ara sıra kılık değiştiriyorlar, her zaman değil. Salınım yapmaları nötrinoların az da olsa bir kütlelerinin olduğu anlamına geliyor. Her yıldız yaşam savaşında yakıtı olan hidrojeni yaktığında bir nötrino açığa çıkıyor. Bu da bir yıldızın, tüm ömrü boyunca tüm milyarmilyarmilyar......... sayıda nötrino oluşturduğu anlamına gelir. Misal Dünya yüzeyinden 1 santimetre kare başına 65 milyar nötrino geçiyor. Unutmayın maddeyle etkileşmiyor dedik! Yani önce vücudunuzun her bir santimetresinden, sonra da yer kabuğunun her santimetresinden öylece sallana sallana 65 milyar nötrino geçip gidiyor, Dünya'nın diğer tarafından hiçbirşey yokmuş gibi çıkıp yoluna devam ediyor. Tam bir gizemli parçacık nötrino. Kara kutu gibi. Bir çözülse her şeyi anlayacakmışız gibi de, çözülmüyor işte. Nötrinolar bize evrenin ilk anlarından bilgi vermekten tutun da, standart modeli anlamamıza kadar detaylı bilgi verecek. Eh bildiğimiz şey çok az ama. Düşünün, kütlesini bile bilmiyoruz, sadece üst sınır belirleyebiliyoruz. Bu arada şunu da söylemeden geçmeyelim: Hani şu çok sevdiğiniz karanlık madde ile nötrinolar da ilişkilendiriliyor gibi. Ama buna sonra değinelim. Nötrinoyu diğer yüklü leptonlardan farklı kılan en önemli özellik, kütlesinin çok küçük olmasıdır dedik. Şimdiye değin, nötrinonun kütlesini ölçmek için tasarlanan deneylerde kütle için yalnızca üst limit konabildi. Buna göre elektron nötrino; elektrondan en az 230.000 kez daha hafif. Bir elektronun kütlesinin bir karınca kütlesininin trilyonda birinin trilyonda biri olduğu düşünülürse, nötrinonun ne kadar küçük olduğu daha net anlaşılır galiba. Nötrinonun kütlesinin bu kadar küçük olmasının yanında, onu ilginç kılan bir başka özelliği de salınım yapması demiştik. Kılık değiştiriyordu hani. Bunu şöyle tanımlayalım. Nötrino salınımı, zayıf etkileşimler yoluyla oluşan nötrinoların belli bir yol kat ettikten sonra başka bir nötrinoya dönüşmesidir. Bu dönüşümlerin olabilmesi için nötrinoların kat etmesi gereken yol; enerjileriyle doğru orantılı, kütlelerinin karesinin farkı ile de ters orantılıdır. Enerjisi ne kadar fazla ise, salınım yapması için alması gereken yol o kadar fazladır. Nötrino gözlemleri çok çok zordur. İlk sebebi; atmosferimize giren onlarca parçacık var. Nötrino gibi çok küçük kütleli ve madde ile etkileşmeyen bir parçacığı orada bulmak, samanlıkta iğne arama deyiminden kat kat zordur. Bu yüzden nötrinoların etkileşmeme özelliğini kendi lehimize çevirip, nötrino tuzaklarını yeraltına kuruyoruz. Böylece diğer kütleli parçacıklar maddeyle öyle veya böyle bir şekilde haşır neşir olup, tuzağımıza gelemiyor. Nötrino ise burnundan kıl aldırmayıp öylece tuzağımızın, yani gözlemevimizin bulunduğu yeraltı yapısının içinden geçip gidiyor. Dünya üzerinde bir çok tuzak var ve her birinde de ayrı ayrı özel yöntemlerle nötrino yakalamaya çalışıyorlar. Hangisinin çalışma yöntemi daha iyi diye kıyaslanacak bir durum yok. Üstteki haritada da görmüş olduğunuz gibi farklı nötrino kaynakları üzerinde çalışıyorlar.


Nötrino konusundan bahsederken, öncelikle bir şeyi hatırlatmamız gerekli: Evrende görmüş olduğumuz madde; yani atomlardan elektronlardan protonlardan oluşan bildiğimiz, dokunduğumuz, gördüğümüz yapı; evrenin sadece %4'lük bir kısmı. Geri kalanının çoğunu karanlık enerji, azımsanmayacak bir payını da karanlık madde oluşturuyor. Bir önceki yazımızda bolca bahsettiğimiz gibi, yeryüzünde santimetre karelik alana sadece güneşten dahi 65 milyar nötrino gelmekteydi. Diğer yıldızlar ve nötrino kaynaklarını da hesaba katacak olursak, sanki tüm evreni dolduruyor gibi görünüyor. Ama öyle değil! Nötrinolar evrende sadece %0.3 lük bir oranı kaplıyor. Bu arada, makale dizimizin ilk bölümüne bu linkten ulaşıp okumanızı öneririz. Güneş, bize en yakın yıldız ve haliyle en yakın nötrino kaynağıdır. Güneş'in çekirdeğinde yoğun nükleer reaksiyonlar gerçekleşir ve bu sırada da açığa nötrinolar çıkar. Anakol yıldızlarında yıldızın temel yakıtı hidrojendir. Güneş de anakol evresinde olan tipik bir yıldızdır. Tüm anakol yıldızlarında olduğu gibi, çekirdeğinde oluşan enerji büyük oranda hidrojen atomlarının birleşerek helyuma dönüşmesi sonucu meydana gelir. Bu reaksiyonlarla birlikte aşağıdaki görselde de görmüş olduğunuz gibi bol miktarda nötrino üretilir. Güneş'te üretilen nötrinoların sayısı yaklaşık olarak 10^38 kadardır.(1) Unutmayın nötrinolar hiçbir madde ile etkileşim halinde olmaz demiştik. Güneş çekirdeğinde meydana gelip, fotonların aksine, hiçbir engele takılmadan doğrudan yüzeye kaçıp, üretim noktaları ile ilgili bilgiyi taşıyarak bize ulaşabilirler. Bu nedenle, Güneş'ten gelen nötrinoların ölçülmesi hem Güneş fiziğinin anlaşılmasında da önemli bir rolü vardır. Süpernova, enerjisi tükenen büyük kütleli bir yıldızın ihtişamlı patlamasıdır. Patlama esnasında çok miktarda nötrino uzaya saçılır. Bir süpernovanın yaydığı enerji, Güneş'in milyarlarca yılda yayacağı enerjiden ve dolayısıyla nötrino miktarından daha büyüktür.(2) Süpernovada açığa çıkan enerjinin çoğunluğu da çok büyük miktarda nötrino olarak salınır. Galaksimiz içerisinde her 50 yılda bir süpernova patlaması olabileceği tahmin ediliyor. Süpernova kaynaklı nötrinolar, ilk kez deneysel olarak 1987 yılında Büyük Magellan Bulutu'nda gerçekleşen SN 1987A süpernova patlaması sırasında tespit edilmiştir. Hatta ilk keşifte patlamanın ışığı, nötrinolardan 3 saat sonra gelmiştir. Bu nedenledir ki, ilk etapta nörinolar ışık hızından daha hızlı yol alıyor izlenimi oluşmuştur. Gerçek ise hemen anlaşılır: Nötrinolar şok dalgasıyla herhangi bir engelle etkileşmeden, çekirdekte gerçekleşen patlamanın hemen peşinden yıldız yüzeyinden ayrılmıştır. Fotonlar ise hem bir çok engelle karşılaşmış, hem de nötrinolardan çok çok sonra yıldız yüzeyinden ayrılmıştır. Bu nötrinoların, süpernova patlamaları sonrasında oluşan kozmik ışınlar atomlara çarptığında oluşması beklenir. Ancak, bu çok yüksek enerjili nötrinolar hala görülmeyi bekliyorlar. Çünkü nötrino astronomisinin bu alanı hala çok erken dönemindedir. Esasen kozmik ışınların çarpışmaları yüklü piyonlar ki bunların bozunması nötrino salınımı yapacaktır ve yüksüz pionlar oluşturacaktır ve süpernova kalıntısı her iki ışıma için de geçirgendir. Ekstra-galaktik kozmik ışın etkileşimiyle açığa çıkan yüksek enerjili nötrinolar ise, nötrino dedektörleri tarafından gözlemlenebilir. Kozmik arka plan ışıması, 1964 yılında keşfedilen, büyük patlama sonrasında ışığın ilk yayılmaya başladığı dönemden kalan ve bütün evreni dolduran bir elektromanyetik dalga biçimidir. Tıpkı büyük patlamadan kalan kozmik arka plan ışıması gibi, düşük enerjili nötrinoların da böyle bir arkaplan yayılımı olduğu düşünülüyor. Bu nötrinolardan oluşan karanlık madde, sıcak karanlık madde olarak adlandırılır. Buradaki temel problem yüksek hızları, çünkü nötrinolar kozmik genişleme onları soğutup kümeler halinde toplaşmalarını sağlamadan önce evrene saçılabilirler. Bu durum, nötrinolardan oluşan karanlık maddeyi belirsizleştirir ve gördüğümüz büyük galaktik yapıyı imkansız kılar. Kozmolojik argümanlar kalıntı arka plan nötrinolarının, kütlesiz iseler 1.9 K sıcaklığa ve santimetre karede her tipten 56'şar yoğunluğa; eğer ki 0.1 meV kütleleri varsa daha düşük sıcaklığa sahip olduğunu söyler. Kalıntı arka plan nötrinolarının yoğunlukları yüksek olmasına rağmen çok düşük ara kesit enerjilerinden dolayı laboratuvar ortamında henüz tespit edilememiştir (4). Nükleer reaktörler, yapay nötrinolar için en temel kaynaktır. Elektrik üretmek için su ısıtmak amacıyla kullanılan nükleer reaktörler, çok miktarda nötrino da üretir. Tipik orta boyutlu bir nükleer reaktörde atomların fisyonu sonucu ortaya 4.185 MW güç üretilir, 185 MW'lık kısmı anti nötrino olarak salınır ve nükleer reaktörün yapısında onları absorve edebilecek mühendislik donanımı bulunmaz. Bunun anlamı, nükleer reaktörün ürettiği enerjinin 185 MW'lık kısmı kaybolur, hiç iz bırakmadan binanın duvarlarından geçer ve gider. (3) Nötrinoların maddeyle etkileşimi çok zayıf olduğu için, nükleer reaksiyonlardan oluşan nötrinolar hiçbir şekilde durdurulamaz. Bu demek oluyor ki, herhangi bir nükleer faaliyette bulunan ülkelerin bunu gizlemesi imkansızdır. Hemen o ülkenin tepesine çökülebilir. Yapılacak herhangi bir test sonucunda oluşan anti-nötrinoların yakalanması ve özel dalgalarla kıyaslanması yeterli olacaktır. Bazı büyük laboratuvarlarda yani, CERN ya da Fermi gibi hızlandırıcılarda nötrino demetleri oluşturulur. Hızlandırıcılar kontrol edilebilir bir kaynaktır. Bu yüzden nötrino deneyleri için çokça tercih edilir. Nötrino demeti oluşturmak için protonlar, hızlandırıcıda belli bir enerjiye kadar çıkarılıp bir sabitlenmiş bir hedefe çarptırılır. Etkileşim sonucunda kararsız parçacıklar oluşur. Kararsız parçacıklar da daha sonra manyetik alan içinde hareket ederken bozunabilecekeleri bir tünele odaklanır. Odaklanan kararsız parçacıklar vakum bir tüpün içinde bozunarak nötrino demetini oluşturur. Dünyamız yaklaşık olarak 40 TW'lik bir enerji yaymaktadır. Bu enerjinin yaklaşık %40'ı çekirdekteki radyoaktif atomların bozunumundan oluşmaktadır. Dünya'nın içinden yüzeyine, yaklaşık olarak 5x10^10 s-1m-2 nötrino ulaşmaktadır. Bu coğrafi nötrinolar, gezegenimizin iç kesimleri hakkında bilgi edinmek için değerlidir. İlk defa KamLAND deneyi tarafından gözlemlenmiştir.


Nötrinoları ve nötrino tuzaklarını anlatmaya devam ediyoruz. Bir önceki yazımızı şuradan okuyabilirsiniz. Bu yazımızda nötrino gözlemevi olan KamLAND Dedektörünü ele alacacağız. Nötrinoların kütleleri var mı? Bu atom altı parçacıklar bir çeşitten diğerine salınıyor mu? Nötrinolar; Güneş'in çalışma sistemi, Dünyanın kompozisyonu, yıldızın çöküş sürecini, kozmozun kökeni ve geleceği hakkında bize neler anlatıyor olabilir? Bu sorular, KamLAND'taki bilim insanları tarafından araştırılan sorulardan sadece birkaçı.. Biliyoruz ki parçacık fiziğinin standart modeline göre nötrinolar kütlesizdir, yani herhangi bir ağırlıkları yoktur. Son dönemlerde, Güneş'in merkezinde ya da Dünya'nın üst atmosferinde oluşan nötrinoları tespit eden deneylerde, standart modelin bu kabulünün doğru olmayabileceğine dair kapsamlı kanıtlar toplanmıştır. Buna göre, nötrinoların kütlesi sıfırdan büyük olmalıdır. Japonya'daki Honshu adasında bulunan KamLAND, yüzlerce kilometre uzaktaki nükleer reaktörlerden gelen binlerce anti-nötrinoyu tespit etti. Bu da diğer dedektörlerden önceki girişimlere kıyasla muazzam bir gelişme olduğunu gösteriyor. KamLAND deneyi, diğerlerini iyileştirirken birtakım benzersiz yeni ölçümler yaparak nötrinolar üzerinde çalışma olanağı sağlamıştır. Dedektör, eski Kamiokande mağarasında yer alan 1.000 ton sıvı sintilatöre sahiptir. Kamiokande alanının bulunması, az inşaat ve az mühendislik gerektirdiği için oldukça uygun bir maliyetle iddialı bir detektör inşa etmeyi mümkün kılmıştır. KamLAND'daki ekip Japon, Çin, Fransa ve Amerika'daki kurumlardan gelen araştırmacıların bir araya gelmesi ile oluşuyor. KamLAND Dedektörü, orijinal Kamiokande deneyi tarafından kullanılan aynı mağarada bulunuyor. Yer altında bir mağarada olan bu dedektör, güneş ve atmosferik nötrino fiziğinde önemli bir rol oynuyor. Ocak 2002'de veri toplamaya başlayan KamLAND, nötrino salınımlarını doğrulayan enerji spektrumu bozulmasının yanı sıra anti-nötrino eksikliğini de gözlemledi. Bu salınımlar nötrinonun kütlesiz olmadığı anlamına geliyor. KamLAND ayrıca ilk geonötrino incelemesini de başlatan dedektör. Dünya'nın içinden yüzeyine doğru nötrino gelmektedir. Dünyanın merkezinde oluşan bu coğrafi nötrinolar, gezegenimizin iç kesimleri hakkında bilgi edinmek için değerlidir ve ilk defa KamLAND deneyi tarafından gözlemlenmiştir. Dünya'da üretilen radyojenik ısının KamLAND tahmini, mevcut Dünya modelleri ile uyumludur. Yani gezegenin iç yapısından gelen radyojenik ısı teorik olarak sunulmuş, bu dedektörde yapılan deneylerle de ispatlanmıştır. Antinötrino tespit etmek için dedektörde bir proton parçalaması gereklidir. Bir proton ve bir elektron-antinörinosu çarpışır. Çarpışma anında antinötrino ve protonu yok eder, ancak bir pozitron ve bir nötron oluşturur. Aşağıda açıklanacağı gibi, pozitron ve nötron, dedektörde bir antinötrinonun imzası olan iki farklı ışık çakması üretir. Pozitron KamLAND'ın sıvı sintilatörü boyunca dolaşırken, her yöne ışık yayar. Ne kadar hızlı hareket ederse, o kadar çok ışık yaymaktadır. Sadece birkaç santimetre hareket ettikten sonra, pozitron bir elektrona doğru gider ve yok eder. Parıltı ve yok olma o kadar hızlı gerçekleşir ki, kısa bir ışık flaşına benzerler. Bu ışık çakması, sıvı sintilatörü tutan çelik kürenin iç yüzeyine monte edilen foto-tüplerle tespit edilir. Işık fototüpe vurduğunda, küçük bir elektrik sinyali oluşturur. KamLAND dedektörünün dış tabakası, 18 metrelik paslanmaz çelik muhafaza teknesinden oluşur. İç tabaka ise naylon balondan yapılmıştır ve çapı 13 metredir. Bu tabaka içerisindeki sıvı mineral yağ, benzen ve flüoresan kimyasallarının bir kompozisyonudur. Aşağıdaki resimde, KamLAND'da bir pozitron için fototüp vuruş desenini göstermektedir. Pozitronun enerjisi, antinötrino'nun enerjisiyle yakından ilişkili olduğu için, orijinal antinötrino'nun enerjisini sadece fototüplerle kaydedilen vuruş sayısını sayarak tespit edebiliriz. Ekrandaki her renkli nokta, darbenin meydana geldiği zamana karşılık geliyor. Yakından bakarsanız, pozitronun dedektörün sol tarafına daha yakın olduğunu görebilirsiniz. Tek başına bir pozitron olayı, bir antinötrino olayını ayırt etmek için yeterli değildir. Elektronlar, muonlar ve protonlar da dahil olmak üzere tüm enerjik yüklü parçacıklar, sintilatörde ışığın yanıp sönmesine neden olur. Her gün en fazla iki nötrinoyu tespit etmeyi umuyor olmamıza rağmen, KamLAND her saniyede yaklaşık 30 rastgele yanıp sönme kaydeder! KamLAND'ı en önemli yapan şey nötrino salınımlarını tespit etme yeteneğidir. Nötrino salınımlarını incelememizin ana nedeni, nötrinolar ve parçacık fiziği hakkında daha fazla bilgi edinmektir. Şu anda, üç türünün gerçek değerleri hakkında çok az şey biliniyor. Salınımı saptamak, nötrinoların kütlesiz olmasını gerektiren tüm teorileri yok eder. Nötrino türleri ve nötrino salınımları diğer bilimsel alanlarda da önemli rol oynamaktadır. Örneğin, Güneş'in iç işleyişini inceleyen araştırmacılar, nötrino salınımlarının, son birkaç on yılda Güneş'ten gelen nötrinoların sayılmasına neden olan tüm deneylerin, beklenen sayısıyla karşılaştırıldığında büyük bir açığı bildirmesinin nedeni olduğuna dair muazzam bir kanıt elde etmiştir. Kamlon, bu hipotezi yeryüzünde yaratılan anti-nötrinolar için kullanarak test eden ilk deneydir. Daha önce belirtildiği gibi, nötrino salımınının belirlenmesi, parçacığın kütlesi olması gerektiği anlamına gelir. Kozmologlar, evrenimizin doğuşu ve gelişimi sırasında nötrino kütlesi tarafından oynanan rolü ve onun son kaderi ile ilgilenmektedir. Ne kadar ağır olduklarına bağlı olarak, nötrinolar evrendeki karanlık maddenin önemli bir bölümünü oluşturabilir. KamLAND, genellikle, parçacık fiziği ve astrofizik üzerinde çalışmak üzere inşa edilmiş yeni nesil düşük-arka plan detektörleri arasında yer alır. Bütün bu deneyler, doğal olarak üretilen kozmik radyasyonun incelenmesiyle, çok önemli bir bilim zenginliğinin uygun bir şekilde yapılabileceğinin göstergesidir. Son olarak şuna değinmek gerekiyor. Birkaç önemli nokta KamLAND'ı çok özel bir proje kategorisine sokuyor. Birincisi, bu deney sadece doğal fenomeni gözlemlemekle kalmıyor, aslında nükleer reaktörlerde üretilen nötrinolar kullanarak bir laboratuvar tarzı deney üzerinde yoğunlaşıyor. İkincisi, KamLAND, eşi benzeri görülmemiş bir materyal yığından ayrıntılı düşük enerjili bilgi elde etmek için yeni niteliksel bir adımı temsil ediyor.


Dünya'nın en büyük kütle çekim dalgası dedektörleri, bir nötron yıldızını yalayıp yutan bir kara deliğin izini bulmuş olabilir. Nötron yıldızları ve kara delikler gibi büyük cisimler çarpıştığında, uzay-zaman dokusunda hafifçe dalgalanan kütle çekim dalgaları yayarlar. İşte bunlar, fizikçilerin Amerika'da bulunan LIGO ve İtalya'da bulunan VIRGO dedektörlerini kullanarak tespit ettiği uzay-zamandaki büzüşmeleri ortaya çıkaran dalgalardır. En azından ekip, ne gördüklerinden %86 oranında emin. Olayın 1.2 milyar ışık yılı uzakta gerçekleşmiş olmasından dolayı, tespit edilen dalgalar oldukça zayıf. Bu yüzden de Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde profesör ve aynı zamanda LIGO bilimsel iş birliğinin bir üyesi de olan Alan Weinstein, bu sinyallerin ne olduğundan asla yüzde yüz emin olamayacaklarını söylüyor. Aslında hala bu sinyalin aygıtlardan kaynaklı bir hata olması ihtimalinin %14 oranında olduğunu da sözlerine ekliyor. Ancak eğer araştırmacılar haklıysa, ilk nötron yıldızı ve kara delik çarpışması bize ağır elementlerin nasıl gezegenimize kadar gelebildiği konusunda bir şeyler öğretebilir. Bu tarz nötron yıldızı çarpışmaları, ışık dalgaları ve kütle çekim dalgaları gibi elektromanyetik dalgalarının yanı sıra, gerçeklenen nükleer birleşmeler sonucu altın ve platin gibi çok fazla ağır elementler de ortaya çıkarır. Weinstein'ın dediğine göre bu büyüklükteki bir çarpışma ön sıralardaki koltuklardan bize devasa bir ışık şovu vaat ediyor. Kara delik, nötron yıldızından daha büyüktür ancak, bütün yıldızı yutabilecek kadar büyüklüğe sahip değildir. Bunun yerine, ölümcül kütle çekim pençesiyle, en yakın olan tarafından başlayarak nötron yıldızını parçalar. Ancak 1.2 milyar ışık yılı uzaklıktaki arka sıra koltuklarımızda ise bu devasa ışık şovu, bizim için arka plan sinyalindeki minik, belirsiz bir kıpırdamadan başka bir şey değil. Araştırmacılar, çarpışmaya karışmış olan cisimleri ayırt etmek için; iki cisim birbirinin etrafındaki yörüngede dönerken artan kütle çekim dalgalarının frekansının hızını ölçtüler. Daha yüksek kütleli cisimler, cisimlerin birbiri etrafında daha hızlı dönmesine sebep olan enerjiyi taşıyan daha çok kütle çekim dalgası yayar. Bu da, dalga frekansının daha düşük kütleli cisimlerinkinden daha hızlı arttığı anlamına gelmektedir. Bu durumda ise frekans, iki nötron yıldızının çarpışmasına göre daha hızlı artar ancak, iki kara delik çarpışmasından da daha yavaş gerçekleşir. Weinstein'e göre bu kadar büyüklükteki çarpışmalar oldukça nadirdir ve kendi galaksimizde bile her 100,000 yılda bir ortaya çıkar. Ama uzayda daha uzağa baktığımızda daha fazla galaksi görüyoruz ve bu da daha fazla çarpışma görme şansımızı arttırıyor.


1967 yılında Cambridge Üniversitesi'nde çalışmalar yapan Jocelyn Bell Burnell isimli astronom, incelediği radyo dalgaları verilerinde çok farklı ve düzenli bazı radyo sinyalleri farketti. Çalışmalarında kendisine yardımcı olan diğer arkadaşlarının da gazına gelen astronomumuz, keşfettiği bu düzenli radyo sinyallerinin uzak bir yıldız kümesindeki yabancı uygarlıkların iletişim sinyalleri olabileceğine inandırdı kendini. Akabinde keşfettiği bu sinyallere Little Green Men yani Küçük Yeşil Adamlar ismini vermeyi uygun gördü. Belki biraz klişe bir örneklemedir ama gayet doğrudur ki; bir nötron yıldızından bir çay kaşığı maddeyi koparmaya yeltenecekseniz eğer, kaşığınızda milyonlarca ton kütleyi de taşımaya hazırlıklı olmanız gerekecektir. Pulsarlar, kendi ekseninde inanılmaz bir hızla dönerler. Bunun da tek sebebi pulsarı oluşturan asıl yıldızın çekirdeğine çökmeden önceki açısal momentumunun nötron yıldızına dönüşmesi sonrasında da aynı kalmasıdır. Yani tıpkı, dönen bir buz patencisinin, kollarını kapattığında daha hızlı dönmeye başlaması gibi. Bu sebeple nötron yıldızı açısal momentumunun etkisi ve buna oranla hacminin çok küçük olması sebebiyle saniyede onlarca kez dönmek zorunda kalacaktır. Yıldızın dönüşleri sırasında kaybettiği enerji, evrene kutuplarından yayılan düzenli radyo dalgaları olarak saçılır. Bizler bu radyo dalgalarını, yıldızın her dönüşü sırasında bize yönlenen bir atım şeklinde duyarız. Pulsar, yani atarca ismi de buradan gelir. Kimi pulsarlarda dönüş hızı saniyede 1 kez iken, kimilerinde saniyede 1000 ve üzeri olabilir. Eğer pulsarların seslerini duymak istiyorsanız, bu linkteki yazımızı okuyabilirsiniz.


Saatinizin kadranını sabırla döndüren çarkları ve mekanizmayı hareket ettirir, her an kendini yer bitirir, farkında olmazsınız. Bilgisayarınızın her seferinde doğru biçimde başlatılması için gerekli ön ayarları saklaması ve kapalıyken saatini hesaplamak için gerekli enerjiyi sağlar ama gıkını bile çıkarmaz. . Aracınızın motorunu çalıştırır. Yeri gelir kumandanıza, yeri gelir kalbinize bile can verebilir. Evet, kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren mekanizmalardan, pillerden bahsediyoruz. Elektrik, elektronların hareketi demek. Piller ise bu hareketi şöyle sağlıyor: Pilin yapısında bulunan maddeler pil bünyesindeki uygun çözelti ile kimyasal bir reaksiyona giriyor. Bu reaksiyon sistemde artı ve eksi yükler arasında kutuplaşma yaratıyor ve pilin artı ve eksi olan iki ucu birleştirildiğinde, eksi uçtan artı uca elektronlarımızın yolculuğu başlıyor. Böylelikle elektrik üretmiş oluyoruz. Şu an için gezegenimizde belki yüzlerce farklı yöntem ile elektrik üretebiliyoruz ancak bildiğimiz kadarıyla ilk elektrik üretimi kabaca yukarıdaki biçimde oldu. Hatta şurada da göreceğiniz üzere, ilk elektrik üretimi volta pilinden (17'inci yy sonu) en az 2 bin yıl önce, M.Ö 600-200'lü yıllar arasında gerçekleşmişti. Cevapları farklı olan bu soruları neden arka arkaya sıraladık, bilmiyoruz. Yine de bu sorulara yeterince yerimiz, kaynağımız ve hazırlığımız yok ya da hayır, bunları yapabiliyoruz cevaplarını verebiliriz. Soruları ciddi bir şekilde sormak gerekirse, gezegen olarak elektriğe bağımlı ve bağımlı olmaya devam edeceğimiz sonucunu çıkarabiliriz. Elektrik ihtiyacımızın bir kısmını pillerle karşılamaya da devam edeceğiz. Peki pillerden beklentilerimiz neler? Cevap verelim; Beklentimiz, üretilen enerji miktarı ve üretecimizin ömrünün artması. İster istemez konu burada fiziğin klişe terimine, enerjinin korunumuna geliyor. Bir yapı, bir sistem ya da bir gezegen düşünelim ve içeriğindeki bütün değişkenlerle birlikte sistemin sahip olduğu toplam enerjiyi bildiğimizi varsayalım. İçerikte bulunan enerji miktarını değiştiremez, ancak ve ancak dönüştürebilirsiniz. Buna enerjinin korunumu adı verilir. Gezegenimizde elektrik ihtiyacını kimyasal maddeler, kimyasal madde ihtiyacını elektrik, ulaşım ihtiyacını potansiyel enerjiden karşıladığımız gibi. Bu işler bedavaya olmuyor maalesef. Ancak elbette fiziği görmezden gelecek kadar çok şey bildiğini zannedip, yoktan enerji var edebileceğini iddia edenler de yok değil. Aslında tek yaptığımız Güneş sistemimizde hali hazırda var olan enerjiyi, ihtiyaçlarımıza göre başka enerji formlarına dönüştürmek. Aynı miktarda metal ve çözelti ile aynı miktarda enerji üretirsiniz. Daha fazlasıyla daha da fazlasını. Dolayısıyla tek ihtiyacınız olan, bu malzemeleri temin edip gerekli düzeneği kurmak. Sonra aksın elektronlar. Belki de soruyu şu şekilde değiştirmek gerek: Size ne lazımdı? Öncelikle ne istediğinize karar vermelisiniz. 50 sene boyunca hiç durmadan zaplarken kumandanızın pilinin bitmesini istemiyorsanız, sizi en arka sayfadaki İsviçreli bilim adamlarına iteleyelim. Telefonunuzun şarjının haftalarca dayanmasını istiyorsanız, biraz daha sabırlı olun ve teknolojiyi, kaynakları daha az tüketin. Ne bileyim, 90'lara falan gidebilirsiniz. Pillerle çalışan arabanızı şarja ihtiyaç olmadan daha uzun süre kullanmak istiyorsanız çok uzun süre beklemeyeceksiniz. Yalnız şehirlerin, devasa boyutlardaki fabrikaların elektrik ihtiyacını yalnızca pillerle karşılamayı planlıyorsanız hatırı sayılır bir süre beklemeniz ya da en baştan vazgeçmeniz gerekebilir. Başka bir şekilde ifade etmek gerekirse pilleri el cihazlarında, düşük enerjili cihaz ve sistemlerde ya da yedeklenmesi zorunlu sistemlerde alan probleminiz olmadığı sürece verimli biçimde kullanabilirsiniz. Mecbur kalmadığımız sürece, daha çok elektrik için farklı üretim sistemlerini kullanmaya devam etmek daha verimli ve mantıklı görünüyor. Önyargılı yaklaşmayın. Yeterince güvenli, hatta kimyasal pillere kıyasla zararsız sayılabilecek yöntemler de mevcut. Nükleer pili, radyoaktif ışımayı elektrik enerjisine çeviren cihaz olarak düşünebilirsiniz. Buradaki yakıtımız radyoaktif elementimiz ve türevleri olacağından, pilimizde kullanacağımız elementin yarılanma süresi hesaba katıldığında ömür konusunda ciddi bir artımız olabilir. Yukarıda pillerin nasıl çalıştığını, kimyasal reaksiyon sonucu nasıl elektrik üretildiğini açıklamıştık. İkisi de pil, aynı şekilde enerji üretiyor diye düşünebilirsiniz ancak tam olarak öyle değil. Zira nükleer piller birçok farklı metodla elektrik üretirken, bu metodlardan hiçbiri yukarıdaki kimyasal reaksiyonları içermiyor. Nükleer pilleri iki ana başlık altında inceleyebiliriz. Isı enerjisini elektrik enerjisine çeviren, termal nükleer piller ve farklı yöntemlerle elektrik enerjisi üreten diğer nükleer piller. Termal nükleer piller, radyoaktif elementin yaydığı ısıdan faydalanır. Yalnız faydalanılan ısı, radyoaktif elementte oluşturulan nükleer tepkimelere değil, radyoaktif elementin kendiliğinden azalmasına dayanır. Yani öyle patlama, havaya uçma gibi bir durumu yok. Isıyı elektrik enerjisine çevirme metodlarımızın radyoaktiviteye uygunluğunu hesaba katarsak, şimdilik 5 farklı metod kullanıldığını söyleyebiliriz. Oluşan ısıyı termocouple'lar vasıtası ile elektrik enerjisine dönüştürür. Bu cihazla ilgili şu yazımıza da göz atabilirsiniz. Oluşan ısıyı, pil sistemi içinde ortamı kimyasal olarak koşullandırmak suretiyle; artı ve eksi kutuplar arasında iyonizasyon metodu ile elektron transferi için kullanarak elektrik üretir. Isıyı Stirling motoru metodu ile hareket enerjisine dönüştürüp, bir jeneratör vasıtasıyla buradan elektrik elde eder. Isı enerjisini fotonlar vasıtasıyla elektrik enerjisine dönüştürür. Isıyı elektriğe dönüştürmek için ısıtılan alkali metallerin buharlarının genleşmesinden faydalanılır. Bizzat radyoaktif maddemizin saçtığı Beta ve Alfa parçacıkları elektron kaynağı olarak ve elektrik üretimi için kullanılır. Beta ışımalarında saçılan parçacıklar, uygun yarı iletkenlerce toplanıp elektrik üretiminde kullanılır. Alfa ışımalarında saçılan parçacıklar, uygun yarı iletkenlerce toplanıp elektrik üretiminde kullanılır. Işımalardan elde edilen enerjiyi ıışık enerjisine, ışık enerjisini de elektriğe dönüştürür. Piezoelektrik bir maddenin radyoaktif ışıma ile hareketlendirilmesi ve ve bu hareket ile oluşan sürekli salınımından elektrik üretilmesi. Bakınız, yine sürpriz olmadı ve bir takım enerji türleri elektrik enerjisine dönüştürüldü. Nükleer pil için yakıtımız radyoaktif elemenler ve izotopları olacağından, pilimizde kullanacağımız elementin yarılanma süresi hesaba katıldığında pilin ömrü konusunda ciddi bir artımız olabilir. Uygun elementleri kullanarak onlarca, hatta belki yüzlerce yıl elektrik üretebilecek düzenekleri inşa edebiliriz. Enerji yoğunluğuna gelirsek... Şu anda ortalama bir betavoltaik pil ile, ortalama bir lityum AA pile oranla 400 kattan daha fazla enerji yoğunluğu elde edebileceğinizi biliyor muydunuz? Nükleer pillerin bir diğer avantajı ise, boyutları. Güneş pilleri ve kimyasal pillere oranla binlerce kat daha az yer kaplayabiliyorlar! Günlük hayatta kullandığınız pillerin ortam koşullarından etkilenmediğini düşünüyor olabilirsiniz. Bir daha düşünün. Zorlu sıcaklık ve basınç koşullarında pillerinizi test etmeyi denediniz mi? Denemeyin! Fakat nükleer pilinizin fiziksel formunu ve iç yapısını bozmadığınız sürece, emin olun hiç bir dış koşuldan etkilenmeyecek ve pilin yakıtı bitinceye kadar elektrik elde etmeye devam edeceksiniz. Madem bu kadar artısı var, neden kullanmıyoruz diyeceksiniz. Bir kere yaygın ticari kullanım için şu aşamada biraz pahalı ve zahmetli görünüyor. Bir anda dünyadaki bütün ülkeler anlaşıp 5 sene içinde nükleer pillere geçiyoruz, şu andan itibaren kimyasal dışıyız! dese; buna ne fiziksel ne de maddi kaynak dayanır. Ayrıca termal nükleer piller için ısıyı, tüm nükleer piller için radyoaktif maddeyi izole etmek için yeterince sağlam bir izolasyon malzemesi gerekecektir. Bakkaldan 75 kuruşa Varto marka pil almak hayal olacaktır. Ayrıca, bazı radyoaktif maddeler seri üretimde kullanılamayacak kadar değerli ya da yok denecek kadar az. Örneğin NASA'nın elinde yalnızca üç tane daha derin uzay projesine yetecek kadar Plütonyum-238 kalmış bulunuyor ve şu anda Amerika'da Enerji Bakanlığı'nın üretebildiği yıllık plütonyum miktarı yüzlerce gramı geçmiyor. Dahası, atık problemi. Kullandığınız sıradan piller ve diğer tüm piller-aküler ile ilgili yasal düzenlemeler 2005 yılından itibaren geçerli oldu. Yani 2005 yılına kadar Türkiye'de pilleri dilediğiniz gibi kullanıp, işiniz bittiğinde dilediğiniz gibi doğaya bırakabiliyordunuz. Kullandığınız pilleri doğaya bıraktığınızda ise, pilin içeriğindeki kimyasallar zaman içinde toprağa karışıp içme suyu ve tükettiğiniz besin maddelerine dahil olabiliyor. 2005 sonrasında ise, ülkemizde atık pil toplama ve ayrıştırma konusunda yetkili tek merci olan TAP atık pilleri topluyor, elle türlerine göre ayrıştırıyor ve ülkemizde hiç bir geri dönüşüm tesisi olmadığından; atık pillerin büyük çoğunluğu depolarda muhafaza ediliyor. Ülkenin dört bir yanında kullanılan pillerin yüzde kaçı bu depolara dönüyor, kestirmek güç. Bir an için ticari amaçlı kullanılan kimyasal pillerin yerini nükleer pillerin aldığını varsayalım ve geri dönüşümü hesaba katalım. Zira kullanılmaz duruma gelen veya kullanılmayan/atığa dönüşen nükleer piller dahi az da olsa radyoaktivite içerecektir. Yukarıdaki tabloyu nükleer pillere uygulayacak olursak, bundan 50-100 sene sonrasında yaşananlar pek iç açıcı olmayabilir. Tüm bu sebeplerden ötürü, nükleer piller şu an için kutuplarda gerçekleştirilen projelerde, uzay projelerinde, denizaltılar ve deniz altında yürütülen projeler vb zorlu koşullarda kullanılmakta. Bunun yanında, her ne kadar radyoaktiviteyi insanoğlundan yeterince uzağa taşımaya çalışıyor olsak da, hastayı sık sık ameliyathaneye almamak adına kalp ritmi düzenleme amacıyla betavoltaik piller yaygın olarak kullanılıyor. Yüzyıllardır üretim üzerine varlığı devam eden dünyamızda, daha az hammadde ile daha çok ve binlerce kat daha verimli enerji elde etmek. Yukarıdaki senaryolar gerçekleşirse, muhakkak ki Dünya bugünkünden biraz daha farklı bir yer olacak. Kaldı ki yalnızca birkaç örnekten bahsettik. Nükleer pillerin hayatımıza girmesiyle şebeke elektriği kullanımı da rakamları etkileyecek kadar ciddi oranlarda azalacaktır. Ancak her şeyden önce gerekli hazırlık ve önlemler için zahmetli bir ön çalışma gerekiyor. Örneğin nükleer pillerde kullanıma uygun radyoaktif maddelerin bir kısmı, nükleer reaktörlerde gerçekleşen tepkimeler sonucu oluşan atıklar arasında yer alıyor. Nükleer pil endüstrisi yukarıdaki aşamaları kaydederse, ülkeler ve büyük şirketler nükleer reaktör yatırımlarını artıracak ve bu durum ciddi yaşamsal dezavantajlarıyla birlikte haklı toplumsal tepkilere sebep olacaktır. Ciddiye alınması gereken bu felaket senaryolarıyla birlikte, bu seviyede yaygınlaşmasa bile nükleer pillerin gelecekte hayatımıza daha çok girecek olması kaçınılmaz görünüyor.


Haber sitelerinde eski bir astronot olan Edgar Mitchell'ın sözleri paylaşılıyor sık sık. Mitchell'ın iddasına göre, ABD'nin New Mexico eyaletindeki White Sands çölünde bulunan nükleer deneme alanları uzaylılar tarafından sırf meraktan ötürü ziyaret edilmiş. Mitchell ayrıca uzaylıların askeri becerilerimizin ne düzeyde olduğunu sınamak için geldiğini de iddia ediyor. Bununla yetinmeyip, uzaylıların insanların birbirleriyle savaşmasını engellemek ve Dünya'da barış ortamı yaratmak istediklerini anlatıp ve ekliyor: Soğuk Savaş döneminde birçok test alanında çalışan havacılarla konuştum UFO'ların devamlı gözüktüğü ve füzelerin onlar tarafından etkisiz hale getirildiğini anlattılar diyor. Öncelikle yapılan gözlemlerde Güneş Sistemimiz içinde olası akıllı yaşam pek mümkün görülmüyor ve gözlenemiyor. Bu da bizi diğer yıldız sistemlerinde akıllı canlılığı aramaya yönlendiriyor. Bize en yakın yıldız Proxima Centauri'dir ve uzaklığı 4.24 ışık yılıdır. Yani bir madde ışık hızında hareket ederse 4.24 senede oradan buraya varması alamına gelir. Yanlız ışık hızında hareket etmek maddeleri kütlesizleştiriyor . Yani buraya ışık hızında bir uzaylı kütlesiz olarak gelir. Kütlesiz olarak buraya gelecek olan bir uzaylı, gezegenimize vardıktan sonra kütle kazandırılması için uygun bir teknolojiye burada sahip olması gerekir. Çünkü yanında o teknolojiyi getirse bile, o teknoloji de aslında kütlesiz formda olacağı için ona da kütle kazandıracak farklı bir teknolojik alete ihtiyaç duyar bu da bir paradoks doğurur. Bu paradoksun oluşmaması için o teknolojik aletin buraya ışık hızından daha düşük bir hızla kütleli madde halinde gönderilmesi gerekli. Sonrasında bu alet aracılığı ile gezegenimize gelen kütlesiz uzaylıların burada kütle kazanması sağlanabilir. Fakat daha düşük hızlarla hareket etmek binlerce hatta milyonlarca yıl yolda olmaları buraya sağ salim varamamaları anlamına gelir. Diyelim ki daha önceden buraya ışık hızında gelebilmek için teknolojik aletleri gönderip geldiler. Not: Işık hızına ulaşmak veya aşmak için başka yöntemler geliştirmiş olabilirler. Örneğin warp drive veya solucan delikleri gibi. Ama biz şimdilik böyle geldiklerini düşünelim. Çünkü geliş biçimleri, aşağıda anlatacağımız konuyu geçersiz kılmıyor. Uzaylıların geldiğini ve bizim gibi geri kalmış bir yaşam formunu sırf merak ve hayretle izlediğini düşünüp ve kabullenelim. Öncelikle bizimle nasıl iletişime girdiler? İngilizce mi konuştular veya farklı bir sayı taban sisteminde mi haberleştiler? Mitchell bunlar hakkında hiçbir bilgi vermiyor. Buna rağmen işi ileriye götürüp Dünya'daki sosyo-ekonomik felsefik ve politik tüm bilgilerimize sahip olduklarını iddia ediyor. Yetinmeyip; soğuk savaşın felaketle sonuçlamaması için nükleer silahı kullanmamayı bizden istediklerini dile getiriyor. Dahası da var; ABD birkaç on yıl önceye kadar muazzam miktarda (23 kez) nükleer deneme yaptığı Bikini Adaları'nın ve orada yaşayan halkın canına ot tıkarken, bizim uzaylılar galiba Mars'ta nargile içme molası vermişler. Ya da çöldeki nükleer üste Amerika başkanı ile muhabbet ediyorlardı. Yine, Sovyetler Birliği Japonya'ya atılan nükleer bombaların 6500 katı güce sahip Tsar Bomb'u 1961'de denerken, uzaylılarımız patlama önünde selfie çektiriyor olmalılar. Ya da Cezayir'i nükleer bombaları için atış sahası olarak kullanan Fransızlar ile Paris'te entellektüel sohbetlere girişmiş olmaları çok daha büyük olasılık. Çünkü 1990'lı yılların sonuna kadar Fransızlar ellerinde pipo, bol bol nükleer bomba patlattılar Pasifik adalarında. Yani görüyoruz ki, uzaylıların yapmayın arkadaşlar demesi pek işe yaramamış. Öyle ki, 1998 yılında Pakistan bile nükleer silah denemesi yapmış ama uzaylılarımız ortalıkta görünmemişler. Yani uzaylı dostlarımızı Pakistanlı kardeşlerimiz bile iplememiş. Evet bu spekülasyon hakkındaki düşüncelerimizi sizinle paylaştık. Bu söylediklerimiz doğrultusunda soğuk savaş döneminde uzaylıların nükleer savaşı durduruklarını düşünmenin saçmalıktan öte olmadığını düşünüyoruz. Fakat güzel bir reklam olduğu düşüncesindeyiz. İnanıp inanmak tabii ki size kalmış.


Uzayın askeri amaçlarla kullanılması fikri uzun yıllardır tartışılan bir konu olmuştur. Başta Rusya ve ABD olmak üzere birçok ülkenin ordusu için savaş ve barış faaliyetleri açısından, uzay araçlarının keşif, seyrüsefer ve iletişim gibi alanlarda sundukları olanaklar kritik öneme sahiptir. Uzayın yukarıda saydığımız askeri faaliyetler bakımından kullanımı göz önüne alındığında, uzayın silahlandırılması uzay hukuku için en öncelikli tartışma konusu halini almaktadır. Bu konuda Birleşmiş Milletler Silahsızlanma Konferansında, uzayın silahlandırılmasına karşı güçlü bir görüş birliğine varıldı. Çin ve Rusya, uzay silahlarının yasaklanması için bir antlaşma metni dahi hazırladı. Ancak, ABD böyle bir antlaşma konusunda müzakerelere girmeyi reddetti! Uzay silahları hakkında kapsamlı bir antlaşma bulunmamakla birlikte, uzay hukuku bağlamında yasal bir çerçeve var. Bu yazıda uzay silahları bakımından yalnızca nükleer silahları ele alıyor ve ilgili Birleşmiş Milletler kararları ile birlikte ilgili uluslararası antlaşmaları gözden geçiriyoruz. Uzayın hangi noktadan itibaren başladığına ve uzay hukuku metinlerinde geçen barışçıl amaç terimine ilişkin Kozmik Anafor'daki daha önceki yazılarımızı okumanızı tavsiye ederiz. Öncelikle nükleer silahın tanımı ile başlıyoruz: Nükleer silah, nükleer reaksiyon ve nükleer füzyonun birlikte kullanılmasıyla ya da çok daha kuvvetli bir füzyonla elde edilen yüksek yok etme gücüne sahip silahtır. Antlaşmaya Taraf Devletler, nükleer silahlar veya diğer çeşit kitlesel tahrip silahları taşıyan cisimleri dünya etrafındaki bir yörüngeye oturtmamayı bu gibi silahları gök cisimlerine yerleştirmemeyi ve bu gibi silahları diğer herhangi bir şekilde uzaya yerleştirmemeyi taahhüd ederler. Uzay hukuku antlaşmalarından başka, 1963 Kısmı Test Yasağı Anlaşması bu konuya başka bir çerçeve çizmektedir. Kısmi Test Yasağı Anlaşması veya tam adı ile Atmosferde, Uzayda ve Su Altında Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması, yeraltı haricinde tüm nükleer denemeleri yasaklayan bir antlaşmadır. Antlaşma, Sovyetler Birliği , Birleşik Krallık ve ABD hükümetleri tarafından 5 Ağustos 1963'te Moskova'da imzalandı ve diğer ülkeler tarafından imzaya açıldı. Antlaşma resmi olarak 10 Ekim 1963'te yürürlüğe girdi. O tarihten bu yana, 123 ülke antlaşmaya taraf oldu, on ülke de antlaşmayı imzaladı, ancak onaylamadı. Fransa ve Çin-Sovyet ayrılığını sebep gösteren Çin hükümetleri antlaşmayı imzalamamışlardır. Türkiye 9 Ağustos 1963'te imzalamıştır ve TBMM 8 Haziran 1965'te kabul etmiştir. Antlaşma tarafların atmosferde, uzayda, su altında, ya da herhangi başka çevrede eğer bu patlamalar ülkenin toprakları dışında nükleer enkaza sebep oluyorsa, nükleer silahların test edilmesini ya da herhangi başka nükleer patlamayı yürütmesini yasaklar ve engeller; yukarıda belirtilen herhangi bir yerde gerçekleşen nükleer silah testi patlamasını ya da herhangi nükleer patlamayı yürütmeyi, teşvik etmeyi, herhangi bir şekilde bu faaliyetlere katılmayı yasaklamaktadır. Fakat antlaşma, yeraltında yürütülecek bir nükleer testi yasaklamamaktadır. - Bu Antlaşmanın Taraflarının her biri, kendi yetki alanı veya kontrolü altındaki herhangi bir yerde nükleer silah testi patlamasını veya başka herhangi bir nükleer patlamayı yasaklamayı, engellemeyi ve gerçekleştirmemeyi taahhüt eder: İlki, Antlaşma'nın geçerlilik süresi ve sonlandırılma biçimidir. Şöyle ki bu antlaşma barış zamanında geçerlidir. Antlaşmanın 4. maddesinde her ne kadar bu antlaşmanın süresiz bir antlaşma olduğu belirtilmişse de 3 ay önceden bilgilendirmek şartıyla taraf devlet antlaşmadan çekilebilecektir. Ayrıca maddenin devamında; Her bir Taraf, ulusal egemenliğini uygularken, bu Antlaşma'nın konusuyla ilgili olağan dışı olayların, ülkesinin yüce çıkarlarını tehlikeye attığına karar verirse, Antlaşma'dan çekilme hakkına sahiptir. denilmektedir. İkinci olarak, yasağın içeriği ile ilgili olarak, Antlaşma'nın amacının yukarıda belirtilen ortamlarda herhangi bir nükleer silah testi patlamasının yasaklanması olduğu açıktır, ancak ya da herhangi başka bir nükleer patlamanın ifadesi eklenmesi özellikle dikkat çekicidir. Bu eklenen ifade, örneğin uzay aracı nükleer tahrik sistemleri gibi test dışı kullanımlara atıfta bulunup bulunmadığı tartışma konusudur. Son olarak, Antlaşma ile ilgili bir diğer sıkıntı ise yer altında yapılmasına izin verilen testlerin radyoaktif sızıntılarının atmosfere karışmasıdır. ABD ve Sovyetler Birliği tarafından yapılan yeraltı testlerinin radyoaktif kalıntılarının atmosfere karışması hususunda bu devletler eleştirilmiştir. Bir ev satın aldığınızda tapuya, bi... Günümüzde uzay ile ilgili popüler h...


Kara delikler yırtıcı yiyiciler olduğu için ünlüdür, ancak onlara düşen her şeyi yemezler. Maddenin küçük bir kısmı, plazma denilen, çevrelerine çok zarar verebilecek güçlü sıcak gaz jetlerinde geri çekilir. Yol boyunca bu plazma,bir şekilde, kara deliğin dönüş ekseni boyunca iki parlak sütun oluşturarak ışığı güçlü bir şekilde yayacak kadar enerji kazanır. Bilim insanları, bunun nerede ve nasıl olduğunu uzun zamandır tartışıyorlar. Gökbilimcilerin bu gizem için yeni ipuçları var. NASA'nın NuSTAR uzay teleskopu ve İspanya, La Palma'daki William Herschel Gözlemevi'ndeki ULTRACAM adlı hızlı bir kamerayı kullanarak, bilim insanları püskürtmelerdeki parçacıkların açılmadan ve parlak ışık kaynakları haline gelmeden önce yol aldığı mesafeyi ölçebildi. Bu mesafeye hızlanma bölgesi adı verilir. Çalışma Nature Astronomi dergisinde yayınlandı. Bilim insanları, her biri normal bir yıldızdan beslenen bir kara delikten oluşan Samanyolu'nun X-ışını ikilileri adlı iki sisteme baktı. Bu sistemleri, kara deliğin etrafında dönen maddeden oluşan düz bir yapı olan birikim diskinin madde içine düştüğünden dolayı parladığında oluşan patlama esnasında farklı noktalardan incelediler. V404 Cygni adı verilen bir sistem, Haziran 2015'te gözlemlendiğinde neredeyse parlaklığın zirvesine ulaşmıştı. O zaman, X-ışını ikilisinden gelen 21. yüzyılda görülen en parlak patlamasını yaşıyordu. GX 339-4 olarak adlandırılan diğer sistem ise gözlemlendiğinde beklenen maksimum parlaklığının yüzde 1'inden azdı. GX 339-4'ün yıldızı ve kara deliği V404 Cygni sisteminden çok daha fazla birbirine yakındır. Farklılıklarına rağmen; sistemler, NuSTAR'ın ilk X-ışınlarını tespit etmesi ve daha sonra ULTRACAM'in kısmen görünebilir ışıkta ışımalar tespit etmesinin arasında benzer zaman gecikmelerini gösterdiler. Bu gecikme, göz kırpmalarından daha az sürede oluşur ancak kara delik püskürtmeleri fiziği açısından önemlidir. Bir ihtimal ise; püskürtmelerin fiziğinin diskin boyutuyla değil bunun yerine hız, sıcaklık ve püskürtmenin temelindeki parçacıkların diğer özellikleriyle belirleniyor olmasıdır diye açıklıyor Birleşik Krallık'taki Southampton Üniversitesi'nde astronom olan ve çalışmanın asıl yazarı olan Poshak Gandhi. Bilim insanlarınca bu sonuçları açıklama yönündeki en iyi teori, X-ray ışınlarının kara deliğe çok yakın olan bir maddeden kaynaklandığıdır. Güçlü manyetik alanlar, bu maddenin bir kısmını püskürtme boyunca yüksek hızda sürükler. Işık hızına yakın bir hızda çarpışan, optik radyasyon akımı yaymaya başlayıncaya kadar plazmaya enerji veren parçacıklardaki bu sonuçlar, ULTRACAM tarafından yakalanmıştır. Bu, püskürtmenin neresinde gerçekleşiyor? Optik ve X ışını ışığı arasındaki ölçülen gecikme bunu açıklamaktadır. Bilim insanları, bu süreyi neredeyse ışık hızına yakın olan parçacık hızı ile çarparak yol alınan maksimum uzaklığı belirlerler. Yaklaşık 30.000 km'lik yayılma, plazmanın en güçlü ivmeyi hissettiği ve ışık yayarak açtığı püskürtmedeki iç hızlanma bölgesini gösterir. Bu sadece Dünya'nın çapının üç katı altındadır, ancak kozmik açıdan küçücüktür, özellikle V404'teki kara delik Cygni'nin 3 milyon Dünya'nın birleşimi kadar ağırlığa sahip olduğu dikkate alındığında. Pasadena, California'daki Nasa'nın Jet İtki Laboratuvarında görevli astronom ve bu çalışmanın ortak yazarı Daniel Stern'in açıklamasına göre gökbilimciler, bu çalışmanın sonuçlarını kullanarak jet güçlendirme mekanizmaları için modeller geliştirmeyi umuyor. Bu ölçümleri yapmak kolay değildi. Uzaydaki X-ray teleskopları ve yerdeki optik teleskopların bilim insanlarının teleskopların algılamaları arasındaki küçücük gecikmeyi hesaplamaları için patlamalar süresince X-ray ikililerine tam olarak aynı anda bakmaları gerekmektedir. Böyle bir koordinasyon, gözlem ekipleri arasında karmaşık bir planlama gerektirir. Aslında, NuSTAR ve ULTRACAM arasındaki koordinasyon, 2015 patlaması sırasında yalnızca yaklaşık bir saat mümkündü, ancak hızlanma bölgesi ile ilgili çığır açan sonuçların hesaplanması için yeterli oldu. Bu sonuçların, bilim insanlarının bu çalışmadakilerden çok daha büyük olan süper kütleli kara delik anlayışları ile de bağlantılı olduğu görünmektedir. BL Lacertae adı verilen Güneşimizin kütlesinin 200 milyon katı ağırlığındaki bir süper kütleli sistemde bilim insanları, bu çalışmanın bulduğundan milyonlarca kat daha fazla zaman gecikmesi olduğu sonucuna vardılar. Bu, püskürtmelerin hızlanma bölgesi boyutlarının muhtemelen kara deliklerin kütleleri ile ilgili olduğu anlamına gelmektedir. Sonraki adımlar, bu ölçülen gecikmeyi diğer X-ray ikililerinin gözlemlerinde doğrulamak ve her boyuttaki kara deliklerde bulunan püskürtmeleri birbirine bağlayan bir teori geliştirmektir. NuSTAR, Caltech'in liderliğinde ve NASA'nın Washington Bilim Görev Direktörlüğü için JPL tarafından yönetilen bir Küçük Kaşif görevidir. NuSTAR, Danimarka Teknik Üniversitesi ve İtalyan Uzay Ajansı ortaklığında geliştirildi. Uzay aracı Orbital Sciences Corp., Dulles, Virginia tarafından inşa edildi. NuSTAR'ın görev operasyon merkezi UC Berkeley'de ve resmi veri arşivi NASA'nın Yüksek Enerji Astrofizik Bilim Arşivi Araştırma Merkezi'nde bulunmaktadır. ASI, görevin yer istasyonunu ve ayna arşivini sağlamaktadır. Caltech ise JPL'yi NASA için yönetmektedir.


Çok yüksek kütleli bir yıldız olduğu için böyle bir başlığı layık gördük kendisine. Westerlund 1-26 adlı yıldızın genel özelliklerine değinmeden önce, obezlik ile ilgili kısa bir kaç şey yazalım. Tabii canlılar için obezite, sürekli gereğinden fazla beslenmekle oluşur. Bu yıldız ise gün geçtikçe kütlesi artan bir yıldız değildir. Fakat ilk oluşumu sırasında çevresinden çok yüksek miktarda hidrojenle beslenip devasa boyutlara ulaşmıştır. Yıldız oluşumu hakkında daha fazla bilgiyi sitemizde arama yaparak alabilirsiniz. Bu kısa bilginin ardından sizi daha fazla sıkmamak için hemen yarıçapından bahsedelim: Yıldızın yarı çapı, yaklaşık olarak 1.064.880.000 kilometredir. Sanki sayıları rastgele yazıp trollemişiz gibi dursa da, bu boyut tamamen gerçek. Yıldız, Güneş'in çap olarak yaklaşık 1,530 katı büyüklüğündedir. Daha da açalım... Güneş ile Dünya arasındaki uzaklık 1 AB yani 149.600.000 kilometre, bu yıldızımız yaklaşık 7 AB yarı çapa eşit. Yani çapı Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin 14 katı! Dolayısıyla, çap olarak keşfedilen en büyük beşinci yıldızdır Westerlund 1-26. Bu yıldız kaçınma bölgesinde bulunduğundan, keşfi 1961 yılına kadar gerçekleşemedi. Kaçınma bölgesi, yıldızlar arası gaz ve toz bulutları arkasındaki bölgedir. Buradaki yıldızlar çeşitli yöntemlerle keşfedilir. Ancak bu yöntemlere bu yazımızda yer vermeyeceğiz. Evet keşfedildiğinde bilim insanlarını büyüklüğüyle çok şaşırttı. Bize uzaklığı 11,500 ışık yılı olan bu yıldızın parlaklığı Güneş'in 380 bin katıdır. Yaydığını ışınımın özelliğine bakıldığında; M2 veya M6 tayf türünde olduğu düşünülüyor. Çok büyük yarıçapa sahip olmasına rağmen, yüzey sıcaklığı sadece 3.000 kelvin derecedir. HR diyagramını baz alırsak, bu büyüklükte ve bu sıcaklıkta olması anakoldan ayrılıp bir kırmızı deve dönüşüp ölümüne gitgide yaklaştığını gösteriyor. Yıldız Westerlund 1-26, daha farklı dev yıldızlar keşfedilene kadar en büyük beşinci yıldız olma özelliğiyle şimdilik bizi etkilemeye ve şaşırtmaya devam ediyor. Bizden sadece 11.5 ışık yılı uzakta... Bize 11.8 ışık yılı uzaklığı ile ka...


Evrende gökadalar birbirine kütleçekim yoluyla bağlı gruplar ve kümeler halinde yer alırlar. Örneğin Samanyolu, yerel grup adını verdiğimiz bir gökada topluluğunun üyesidir. Yerel grup da, Başak Süper Kümesi dediğimiz dev bir gökada topluluğunun üyesidir. Dünya'dan bakıldığında güney yarım küreden gözlemlenebilen Ocak Gökada Kümesi, tıpkı bizim yerel grubumuz gibi Başak Süper Kümesi içinde yer alan gökada kümelerinden biri ve bize yaklaşık 60 milyon ışık yılı uzakta bulunuyor. Ocak takımyıldızı yönünde yer aldığı için bu şekilde isimlendirilen küme üzerinde yapılan dikkatli sayımlar sonucu, kümeyi irili ufaklı en az 58 galaksinin oluşturduğunu biliyoruz. Bu gökada kümesi, anladığımız kadarıyla NGC 1399 ve NGC 1316 galaksileri çevresinde yoğunlaşmış olan iki büyük yerel grubun bir araya gelmesi ile oluşmuş durumda. Bu her iki grup da, genel yapı itibarıyla Samanyolu'nun içinde bulunduğu yerel gruptan daha büyük yapılar. Ancak, Fornax kümesi genel anlamda küçük bir galaksi kümesi olarak değerlendirilebilir. Çok zengin yıldız oluşum bölgelerine sahip, çok sayıda aktif galaksi barındıran bu küme, amatör astronomlar tarafından da küçük ve orta ölçekli teleskoplar yardımıyla kolaylıkla gözlemlenebiliyor. Özellikle NGC 1399 ve NGC 1316 galaksileri hem gözlem, hem de fotoğraflama açısından kolay ve gözde hedefler arasında yer alıyor. Eğer Fornax Kümesi içinde yer alan galaksilerden birindeki gezegende yaşayan zeki bir varlık olsaydınız ve amatör astronomiye merak salsaydınız, gece gökyüzünde Samanyolu ve Andromeda galaksileri birbirine çok yakın ancak çok güzel fotoğraflar elde edebileceğiniz galaksiler olarak objektifinize takılabilecekti. Ne de olsa, galaktik ölçeklerde dev bir kasaba sayılabilecek olan, Başak Süper Kümesi'nin sakinleriyiz. En üstteki fotoğraf, VLT teleskobu tarafından alınmıştır. Fotoğrafın sol ortaya yakın kısmında NGC 1399 dev eliptik gökadasını, sağ alt köşesinde ise NGC 1365 spiral galaksisini görebilirsiniz.


Küp uydu adıyla türkçeleştirebileceğimiz CubeSat isimli bu uydular, çoğunlukla üniversite öğrencilerinin geliştirdiği ve uzaya gönderip çeşitli araştırmalar yaptığı bir uydu çeşididir. ABD'li Stanford ve California Polytechnic Üniversiteleri'nin başlattığı bu projeye üye olan her üniversite, kendi uydusunu üretip proje kapsamında uzaya gönderebilir. CubeSat uyduları, sadece 10x10x10 cm gibi oldukça küçük boyutta tasarlanmak zorunda. Yine de, tasarım ihtiyaçlarına göre 20x10x10 cm veya 30x10x10 cm boyutlarında da olabilirler. Ağırlıkları ise genellikle 1 kg'ı geçmez. Üretilen uyduların her biri değişik işlevlerde ve farklı görevleri yerine getirmek üzere özelleşmişler. Uydunun görevinin ne olacağı ise, üreten üniversitenin amacına bağlı. Dünya üzerinde 40'dan fazla üniversite şimdiye kadar bu uydulardan onlarcasını üretip uzaya gönderdi. Bunlar arasında İstanbul Teknik Üniversitesi tarafından hazırlanan ve 2009'da Hindistan tarafından uzaya fırlatılan ITÜpSAT1 uydusu da yer alıyor. İTÜ'nün uzaya gönderdiği ve kutupsal bir yörüngede her 90 dakikada bir gezegenimizi turlayan ITÜpSAT1 uydusunun amaçlarından biri de fotoğraf çekmekti. Üzerinde bulunan 640x480 piksel çözünürlüklü kamerası ile yeryüzünü görüntüledi. Uydunun Hindistan'dan fırlatılışını bu linkten izleyebilirsiniz. Uydudan alınan sinyalleri ise bu videoda dinleyebilirsiniz: https://youtu.be/eet3oI2YgxI. ITÜpSAT1 uydusunun çalıştığı 6 aylık süre boyunca, uydudan gelen sinyaller ülkemizde veya Dünya üzerindeki herkes tarafından rahatlıkla alınabilmişti. Tabii, bu tür uyduların yapımındaki asıl amaç hiçbir zaman fotoğraf çekmek değildir. CubeSat uyduları, öğrencilerin teknik becerilerini geliştirmeleri ve test etmeleri amacıyla oluşturulmuş bir programın parçasıdır. Dolayısıyla, ITÜpSAT1 uzaya gönderilirken de amaç fotoğraf çekmek olmadı. Yapılış amacı, uyduya yerleştirilmiş denge sistemini ve çalışma verimini test etmekti. CubeSat uyduları, üzerlerinde herhangi bir yakıt taşımadıkları için, yörüngeye yerleştirildikten sonra zamanla yeryüzüne yaklaşır ve birkaç ay veya yıl içinde atmosfere girerek yanıp yok olurlar. Bizim İTÜpSAT1 uydumuz da, ortalama 740 km yükseklikteki yörüngesinde 6 ay görev yaptıktan sonra, işlevini yitirdi ve atmosfere girerek çoktan yanıp kül oldu. Şu aralar bu tür uyduları lise öğrencilerimiz de yapabiliyorlar. Örneğin, Antalya Anadolu Lisesi öğrencileri geçtiğimiz ay tasarladıkları uydu ile Tübitak proje yarışmasında ikinci oldular ve şu an uydularını geliştirmeye devam ediyorlar. Yeterli düzeye ulaşılabilirse, bu uydunun da uzaya fırlatılma ihtimali bulunuyor. Detaylar için; CubeSat projesininin ana sitesi.


Kariyer biliyorsunuz meslek hayatı demektir. İnsan çoğunlukla bu hayatını kendisi belirleyemez. Bir sürü etken vardır. bu yazıda size akademik kariyer için çalışanların gittikleri yolu özetlemeye çalışacağız. Üniversitede her ne konuda çalışırsanız çalışın, o konunun mutlaka öğreticisi veya hocası olduğuna göre, konunun akademik çalışmaları da vardır. Örnek verelim: Mütercim-Tercümanlık bölümünde okudum. Akademik yapabilir miyim? Evet. Eczacılık okudum, yapabilir miyim? Evet. Öğretmenlik okudum. İlkokul öğretmeni oldum. Akademik yapabilir miyim? Evet. Bunların hepsinin akademik çalışması olur. Demek ki üniversitede hangi bölümde okursak okuyalım, o bölümün bir akademik çalışması oluyormuş. Akademik çalışma yapmak istiyorsanız baştan bazı şeyleri göze almanız ve yaptığınız şeyin farkında olmanız ve gittiğiniz yolun nereye çıktığını bilmeniz çok faydalıdır. Bu yola girecekseniz şunu bilin ki bu yol çetrefillidir, ücretler düşüktür, hedefe varmak azim ister. İflahınızı keser. Aslında zengin işidir. Üniversite bitti. Asistan olursunuz. Böylelikle master dersleri alırken size bir miktar maaş verirler. Ancak Türkiye'de bir de hocaların kahrını çekmek zorundasınızdır. Her hoca için geçerli olmasa de genel kanı bu şekildedir. Derslerin recitation dediğimiz pratik oturumlarını yaparsınız, sınav kağıtlarını okursunuz, hocanın bir kısım isteklerini yaparsınız, bir de araştırma yaparsınız. Ama unutmayın esas işiniz araştırma yapmak. Bilime katkı yapmanız lazım. Bunun başka yolu yok mu? Var. İşe girersiniz, çalışırken master yaparsınız. Ancak çok zordur. Hakkını veremezsiniz. Öylesine bir master biter. Yayın çıkmaz. Şimdi süreci kısa kısa özetleyelim. Akademide işin ilk adımı yüksek lisanstır . Bunun için en az 11-12 ders alırsınız. Bir konuda uzmanlaşırsınız. Bu da yaklaşık 2 yıl sürer. Hızlı gidip 1.5 yılda bitirenler de olur. Çok bir önemi yoktur. Önemli olan konuyu anlamak ve uzmanlaşmaktır. Master'da tez zorunluluğu olmayabilir. Tezli yapmak veya tezsiz yapmak denir. Tezli yapmak daha iyidir. İkinci adım doktora kısmıdır. Ancak doktorada mutlaka tez vermeniz gerekir. Hem de bilim dünyasına katkı yapmanız ve bu tezden doğacak en az bir yada iki journal yayını yapmanız gerekir. Konferans yayını yapmanız yeterli kabul edilmeyebilir. Master bittikten sonra yaklaşık 6 ders daha alırsınız. Artık bu dersler ileri seviye derslerdir. Zordur. Kafa patlatırsınız. Bu dersler bitince 3 sınava girersiniz. Bu sınavlara Qual diyoruz . Ayrıca bir de sözlü sınav yapılır . Böylelikle Doktora tezi yapmaya kabul alırsınız. Sonra bir konu belirler ve bu konuda çalışma yapmaya başlarsınız. Önce literatür taraması yaparsınız. Sizin yaptığınız konuyu bir başkası çalışmış mı? Yeni birşeyler sunmanız beklenir. Konuyu biraz olgunlaştırınca hocalar ekibine (4-5 hoca) bunu sunarsınız. Buna teklif diyoruz. Yani konumuzu teklif ettik komiteye. Komite kabul eder veya değişiklik ister. Doktora hocanız kimse bu konuyu olgunlaştırmadan zaten komiteye getirmez. Bu kısım kabul edildiyse Ph.D. candidate oluruz. Doktora adayı. Bunu da geçtikten sonra Tez çalışmasını yapar, tezi yazarsınız. Sonuçları yorumlarsınız. İşin en zor kısmı burasıdır. Bilimsel bir çalışma, yeni bir şey ortaya koymanız beklenir. İşin sonunda yaptığınız çalışmadan hocalara bir kopya gönderir ve Doktora Savunma yaparsınız. Bu savunma için hocaları bir araya getirmek epey zordur. Nazlanırlar. Sizin için vakit ayırmak istemezler. Ayrıca savunma sırasında size sorular sorarlar. Bunları bilmeniz beklenir. Eğer tez konusu zayıfsa sizden majör veya minör değişiklik isterler. Genelde savunmadan sonra doktoranı aldın, hayırlı olsun denmez. Komite kararını verir ve istediği değişikliği yapmak kaydıyla doktoranı kabul eder. Evet bu kısmın sonunda Dr. olduk. Ph.D yazabiliriz artık ismimizin başına. Ne demek? Philosophy of Doctorate. Yani kendi konumda artık felsefe yapacak durumdayım. Hemen yayın yapmamız gerekiyor. Uluslararası ilgili kuruluşlara yaptığımız çalışmaları gönderip yayın yaparız. İleride bu yayınlar bize lazım olacak. İlki, size yardımcı olacak bir hoca bulmaktır, hoca size vakit ayıracak, sizi sürükleyecek, itecek, yol gösterecektir. İkincisi, iyi bir konu seçmektir. Bu konuyu çok challenging seçerseniz işiniz uzar. İyi bir literatür taraması yapıp konuyu o şekilde seçmeniz lazım. Eğer bir başkası sizden önce konunuzu alıp bitirirse o da doktora olmaz. Gene zaman kaybedersiniz. Konu değiştirmek zorunda kalırsınız. Diyelim doktora bitti, yayın yaptık. Eee sonra? Bir üniversiteye gidip Post-Doc yapabiliriz. Veya başka bir üniversiteye gidip kadrosuna girebiliriz. Sizi Yardımcı Doçent yani Assistant Professor olarak işe alırlar . Bundan sonra yapmanız gereken ders vermek ve yayın yapmaktır. Yeterince yayın sayısına ulaşınca YÖK 'na doçentlik için başvurursunuz. Onlar sizden yayınlarınızı ister, kurul belirlenir ve sizi sözlü mülakata alırlar. Bu kısım çok uzun sürer. Başvurudan sonra 1-2 yıl. Sözlü sınavı geçerseniz kurul sizi artık kral ilan etmiştir, Doçent olursunuz. Ancak yayınlara devam. Ders vermeye de devam. Ünvanınız Doçent Dr.'dur. Üniversitede 5 yılı tamamlarsınız. Sonra kadro varsa size Profesörlük ünvanı verirler. Full Profesör olursunuz. Genelde tam randımanlı giden talebeler 38 yaşında Profesör olurlar. Çok azdır bunlardan. Diğerleri ise 45-50'li yaşlarda bu makama gelirler. Ancak bu arada aldıkları maaşlar hep düşüktür. Tübitak projesi yapanlar veya şirketlere danışmanlık yapanlar biraz iyidir. Profesör olduktan sonra artık ders verirsiniz, danışmanlık yaparsınız, mesleğinizin zirvesindesinizdir. Genelde kitap yazarlar, yayın yaparlar. Elinde konu bulunan hocalar uluslararası piyasada isim yapar. Yayınlardır. Yaptığı yayınlar Journal'larda yayınlanıyor ve atıf alıyorsa iyidir. Bir üniversitenin değerini belirleyen de hocaların kalitesidir. Çok yayın, çok köfte. Konferans yayınları Journal kadar değerli değildir. Journal'ların dereceleri vardır. A, B, C sınıfı gibi. Ne kadar çok journal yayını , o kadar iyi bir şey. Bilim insanı olmak üretmeyi, atıf almayı gerektirir. Genelde yeni teknolojileri çalışan hocalar şanslıdır. Konu bulmakta zorlanmazlar. Ben gibi mikrodalga, anten konuları çalışanlar için durum daha zordur. Neredeyse 150 yıllık konudur. Mesela kablosuz teknolojileri çalışanlar daha rahat yayın yaparlar. 3G, 4G, LTE filan. Tıp doktorlarının yayın yapmaları daha kolaydır. Her bir vakıa yayın olabilir nitelikler taşır. - Genç arkadaşlar eğer akademik düşünüyorlarsa yayınları da en baştan düşünmelidir, sonra yayın yaparım dememelidir. - Doktora konusu dikkatli seçilmelidir. - Akademik çalışma belli yaşlardan sonra insana ağır gelir. Herşey zamanında yapılmalıdır. Gençken...


8. sınıflara yönelik hazırladığımız bu etkinlik programı, astronomi alanında ilköğretim Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı dikkate alınarak hazırlanmıştır. Daha fazla etkinlik ve bilgi için, bu linkten astronom Tamer Akın'ın sitesindeki yazılarına göz atmanızı tavsiye ederiz. İlköğretim 8. sınıfta yer alan Mevsimler ve İklim ünitesi ile mevsimleri oluşum süreçleri hakkında bilgi edinecek, iklim hakkında bilgi sahibi olacağız. Bu süreçte Dünya'nın hareketinin ve konumunun bununla birlikte birim yüzeye düşen ışınım etkisi hakkında hesaplamalar yapacağız. İklimlerin oluşumu ve meydana gelen hava durumları hakkında detaylı bilgi sahibi olacağız. Küresel iklim değişikliği ve etkileri konusunda bilgi edineceğiz. Yaşadığımız gezegenin yapısı hakkında bilgi sahibi olmak bizim için oldukça önemlidir. Dünya'nın yapısı, hareketi ve yıl içerisindeki konumunu öğrenerek ileride bizi nasıl problemlerin beklediği konusunda bilimsel fikirler yürütebilir ve güvenilir tahminlerde bulunabiliriz.


Çoğu bilim insanı tarafından temel bilimlerden biri kabul edilmesine rağmen; Astronomi ve Uzay Bilimleri zorunlu dersleri, eğitim ve öğretim programlarından 1974 yılında kaldırıldı. Bugün seçmeli ders olarak ortaöğretim seviyesinde verilebilen astronomi derslerine; genelde fizik ve matematik öğretmenlerinin girdiğini, ders saatlerinin farklı amaçlarla kullanıldığını biliyoruz. Eğitim öğretim program ünitelerini incelersek, daha önce 11.Sınıflar Fizik ders programının son ünitesi olan Yıldızlardan Yıldızsılara ünitesinin de kaldırıldığını görürüz. Dolayısıyla, 2016-2017 eğitim öğretim yılı için astronomi bilimi ile doğrudan ilişkili tek ünitenin 7. Sınıf Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi olduğunu söyleyebiliriz. Sosyal etkinlikler kapsamında ise okullar; liderleri ve ilgili öğrencileri olduğu takdirde astronomi, astrofizik ve benzer kulüpler açabiliyorlar. Başta yurtdışındaki planetaryumlara baktığımızda; yoga seanslarından drama etkinliklerine, resim yarışmalarından şiir dinletilerine planetaryumların STEAM programlarına dahil olduğunu ya da farklı sosyal etkinliklerde kullanıldıklarını görüyoruz. Biz yine küçük okul planetaryumlarımıza dönersek, mesela bir Türkçe dersinde Turgut Uyar'ın Göğe Bakma Durağı tahlilini planetaryumda yapmak, sınıf dışı eğitimin en güzel örneklerinden biri olabilir. Bunlar ve benzeri yaratıcı etkinlikler, etkileyiciler; ama gerçek şu ki, sınav odaklı eğitim sistemimizde gereken önemleri göremeyebilirler. Bu noktada planetaryumları, akademik başarıyı destekleyen yapılar olarak kullanabilmemiz, planetaryumlarda ders kazanımlarına yönelik sunumlar hazırlamamız, mekanların hem daha sık kullanımını hem de okullarımızda planetaryum projelerinin yayılmasını sağlayabilir. 7. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programının 2. Ünitesi olan Kuvvet ve Enerji ünitesinde öğrenci kazanımlarından biri -kütle ve ağırlık- ilişkisini kurmak üzerine. Yine kütlenin değişmezliği ve ağırlığın bir kuvvet olduğu öğrencilere planetaryumlarda yapılan Gezegen Gezme oyunu ile öğretilebilir. 10. Sınıf tarih dersi öğretim programının 2. ünitesi olan Dünya Gücü: Osmanlı Devleti (1453-1600) ünitesinde yer alan Osmanlı'da Hukuk, Bilim Ve Sanat Alanındaki Gelişmeler konusu planetaryumlarda; Ali Kuşçu'nun Takiyüddin'in yer aldığı sunumlar yapmak için çok uygundur. Özetle, planetaryumlarda her dersin akademik kazanımlarına yönelik sunumlar tasarlamak mümkündür; astronot hastalıkları ile biyoloji dersi kazanımlarına ya da takım yıldızları ile mitolojik bir okuma parçasını inceleyerek yabancı diller dersi kazanımlarına kadar hitap etmek olasıdır. Bu sebeple de planetaryumlar, okullarda etkinlik mekanları olarak kullanılmasının yanı sıra akademik başarı için destekleyici ve gerekli mekanlardır. Dolayısıyla, bir okulda planetaryum olup olmadığına değil, o planetaryumun verimli biçimde kullanılıp kullanılmadığına bakmak daha doğru bir değerlendirme biçimi olacaktır.


20. yüzyıla değin elimizde evren hakkında yeterli veri bulunmadığından, evrenin durağan ve sonsuz olduğuna dair yaygın bir görüş vardı. Ancak bu durağan ve sonsuz evren fikri kendi içinde tuhaf bir paradoks barındırmaktaydı. Neredeyse 500 yıl gibi uzun bir sürede bu paradoks, pek çok astronomun, bilim insanının ve hatta Edgar Allan Poe gibi bir şairin bile uzun süre üzerinde kafa yormasına sebep olmuştu. Paradoksun 500 yıllık bir geçmişi olsa da, Alman hekim ve astronom Heinrich Olbers, 1823'te konuyla ilgili yazdığı makale ile paradoksu bilimsel tartışmaların içine taşımayı başararak bugün kendi adıyla anılmasını da sağlamış oldu. Paradoks basitçe gecenin neden karanlık olduğunu soruyordu. Olbers paradoksuna göre evren durağan ve sonsuzsa, gökyüzünde baktığımız her bir noktada mutlaka bir yıldız ya da herhangi bir ışık kaynağı bulunmalıydı. Sonsuz evrendeki sayısız yıldızın ışığı ile gökyüzünün kaplanmış olması lazımdı. Bu durumda geceleri gökyüzünde karanlık tek bir nokta dahi kalmayacak, gece de gündüz gibi aydınlık olacaktı. Ancak durum hiç de böyle görünmüyordu. çünkü gece, karanlıktı. Bu paradoks 20. yüzyıla kadar hakim olan durağan-sonsuz evren fikrini tehlikeye düşürüyordu. Durağan-sonsuz evren fikrinin savunucuları, sorunla başa çıkmak için varsayımlar geliştirdiler. Örneğin bir varsayıma göre, çok uzaktaki yıldızların ışığı, onca mesafeyi katederken uzaydaki diğer gök cisimlerince yutuluyor ve bu nedenle bütün gökyüzünün geceleri aydınlık olması engelleniyordu. Ayrıca çok uzaktaki yıldızların Dünya'ya olan yolculuğunda ışıklarının giderek sönükleşmesi yüzünden gecenin neden karanlık olduğu paradoksu durağan-sonsuz evren fikrine zarar verilmeden çözülebiliyor görülüyordu. Yine başka bir varsayımda ise yıldızların ömürleri sonsuz olmadığından, evrende sürekli ölen ve sönmüş yıldızların gecenin karanlık olmasına yol açtığı düşünülüyordu. Ancak büyük sorunlar vardı. Örneğin yıldızların ışığını emen gaz ve toz bulutlarının sonsuz sürede öyle çok enerji yüklenmiş olması gerekiyordu ki, yıldızlar gibi ışık yayıyor olmalıydılar. Yani gecelerimiz yine aydınlık geçmeliydi. Yıldızların kısa ömür süresi de anlam ifade etmiyordu, çünkü sonsuz zaman ve sonsuz yıldız vardı. Bütün bu dayanaksız varsayımlar yalnızca kısa sayılabilecek süre zarflarında kabul görebildiler. Çünkü 20. yüzyıl ile birlikte evrenin sonsuz ve durağan olduğu fikri adeta çökecekti. 20. Yüzyılda Olbers Paradoksu'na son verecek ve nihayet tatmin edici bir çözüm bulabilecek büyük keşfi bugün astronomiyle az çok ilgisi olan herkesin bildiği bilim insanı Edwin Hubble yapmıştı. Hubble'ın öncülüğündeki Büyük Patlama Teorisi, bizlere basitçe evrenin 20. yüzyıla değin düşünüldüğü gibi ezeli ve statik olmadığını söylemekteydi. Yani Hubble'ın söylediği üzere evren sonluysa, gece gökyüzünde baktığımız her bir noktada bir ışık kaynağı olmak zorunda değildir ve bu nedenle gece karanlıktır. Böylelikle Büyük Patlama Teorisi ile birlikte Olbers Paradoksu'na net bir cevap bulunabilmiş görünüyordu. Ancak bilimde her cevap, yeni sorular veya paradokslar doğurabilir. Büyük Patlama Teorisi de Olbers Paradoksu'na net ve elle tutulur bir açıklama sunabilmişti ancak yeni bir paradoks daha çıkagelmişti. Teoriye göre patlamanın ilk anlarında evrendeki tüm noktalar yüksek ısı ve ışıkla doluydu. Bu durumda o zamanlar evrenin her noktasına nüfuz etmiş ışıkları hala görüyor olmamız gerekmez miydi? O halde gece neden karanlıktı? Aslında buna tam olarak paradoks diyemeyiz, çünkü hiçbir zaman bir pradoks olarak görülmedi. Bu sorun, Hubble Paradoksu gibi fiyakalı bir isim alacak kadar uzun bir süre geçmeden çabucak açıklandı. Çünkü sorunun cevabı zaten Büyük Patlama Teorisi'nin içinde mevcut. Büyük Patlama Teorisi Kırmızıya Kayma adı verilen bir fenomenle bu sorunu cevaplayabiliyor. Az önce bahsettiğimiz Büyük Patlama'dan kalan ışınımın dalga boyunun ise insanın görebileceği dalga boyundan çok uzakta olması sebebiyle gece gökyüzüne baktığımızda yalnızca yıldızların görünür ışığını algılayabiliyoruz. Ancak doğrudan gözlerimizle göremesek bile, teknoloji sayesinde yapılan yapay gözlerle bu ışınımı görebiliyoruz. Nitekim önce COBE, sonrasında ise WMAP Uzay Teleskobu isimli mikrodalga ışınım algılayıcı uydular sayesinde gökyüzünü tarayarak Büyük Patlama anında ortaya çıkan ancak sonradan kırmızıya kaymış ışınımla birlikte bilinen evrenin tüm bir haritasını çıkarabildik. Bu haritayla birlikte karanlık zannettiğimiz gökyüzünün aslında en azından mikrodalga boyunda ışıl ışıl olduğu kanıtlanmış oldu.


Önemli Not: Bu yazıdaki tüm bilgiler teorik fizikçi Prof. Michio Kaku'ya aittir ve onun İmkansızın Fiziği kitabından alınmıştır. Kozmik Anafor'un veya bilim dünyasının ortak görüşünü yansıtmaz. Eminim çoğunuzun cevabı evet olacaktır. O zaman size kötü bir haberimiz var. Maalesef bunu başaramazdı. Aksine, bir adım atmaya kalkıştığı anda bacakları kırılırdı. Bunun sebebi ise ölçek yasası.. Maymunla örnek vermek gerekirse, bir maymunun boyutlarını 10 kat arttırırsanız, ağırlığı da artan hacmi kadar, yani 10x10x10 = 1000 kat artmak durumundadır. Yani, normal halinden 1.000 kat daha ağır olacaktır. Ancak, bu artış kemiklerinin ve kaslarının kalınlığı ile orantılıdır. Kemiklerinin ve kaslarının kesitleri yalnızca mesafenin karesi kadar, yani 10x10 = 100 kat artar. Başka bir deyişle eğer King Kong 10 kat büyük olsaydı, yalnızca 100 kat güçlü olacak fakat ağırlığı 1.000 kat artacaktı. Dolayısıyla, maymunun büyüklüğünü arttırdığımız zaman ağırlığı gücünden çok daha fazla şekilde artar. Göreli konuşacak olursak, normal bir maymunun ancak onda biri kadar güçlü olurdu. Bacaklarının kırılmasının nedenide işte bu. Daha önce öğretmenlerimizden ya da çevremizden duyduğumuz hayret verici bir söylem vardır: Karıncalar ağırlıklarının onlarca katını kaldırabilir. Buna ek olarak şunu söyleyenler olmuştu: Eğer bir karınca ev büyüklüğünde olsaydı, o evi rahatlıkla kaldırabilirdi. Ancak King Kong örneğinde gördüğümüz gibi, bu varsayım yanlıştır. Eğer karınca bir ev büyüklüğünde olsaydı, onunda bacakları kırılırdı. Bir karıncayı 1.000 kat büyütürseniz normal bir karıncanın binde biri güçte olur, bu nedenle kendi ağırlığıyla çökerdi. Bunun yanı sıra, aynı zamanda nefeste alamazdı; çünkü karıncalar, vücutlarının yanlarındaki deliklerden nefes alır. Bu deliklerin yüzeyi yarıçaplarının karesi kadar büyür, fakat karıncanın hacmi yarıçapın küpü kadar büyür. Dolayısıyla normalin 1.000 katı büyüklükte bir karınca, kasları ve vücut dokuları için gerekenin binde biri kadar oksijen alabilir. Şampiyon artistik patinajcıların ve jimnastikçilerin herkesle aynı oranlara sahip olmalarına karşın ortalamadan çok daha kısa olmalarının nedeni de budur. Kilo hesabıyla yapılan karşılaştırmada onlar daha uzun kişilere kıyasla daha büyük oransal kas gücüne sahiptirler. Ölçek yasası kullanılarak, Dünya üzerindeki hayvanların ve muhtemelen uzaylı yaratıkların şeklini kabaca hesaplayabiliriz. Bir hayvanın yüzey alanı arttıkça, yaydığı ısı da artar. Bu nedenle, hayvanın büyüklüğünü 10 kat arttırmak, ısı kaybını 10x10 = 100 kat arttırmaktır. Fakat vücudun içindeki ısı, onun hacmiyle orantılıdır, yani 10x10x10 = 1.000. Bundan dolayı büyük hayvanlar ısılarını küçük hayvanlara kıyasla daha yavaş kaybederler. Buna bağlı olarak göreceli de olsa, en küçük yüzey alanına sahip olan parmaklarımızın ve kulaklarımızın kış koşullarında ilk olarak donmasının ve ufak tefek insanların iri yarı olanlara kıyasla daha çabuk üşümesinin nedeni budur. Bu kural, kuzey kutup bölgesindeki balinaların neden yuvarlak şekilli olduğunu da açıklamaktadır, çünkü bir küre, birim kütle başına düşebilecek en küçük yüzey alanına sahiptir. Sıcak ortamlarda yaşayan böcekler, bu yüzden birim kütle başına görece daha büyük yüzey alanına sahip sivri bir şekil sahibi olabilirler. Bir çizgi filmde, karıca boyutlarına kadar küçülen bir aile anlatılmaktadır. Bir sağanak yağar ve o mikro dünyada minik yağmur damlalarının su birikintilerine düşüşünü izleriz. Gerçekte bir yağmur damlası bir karıncaya minik bir damla olarak değil, muazzam bir su yığını veya yarım küresi şeklinde görünecektir. Kendi dünyamızda yarım küre şeklindeki bir su yığını kararsızdır ve yerçekimi etkisiyle kendi ağırlığı altında çöker. Fakat mikro dünyada yüzey gerilimi görece büyüktür, dolayısıyla yarım küre şeklindeki bir su yığını tamamen kararlıdır. Aynı şekilde, dış uzayda uzak gezegenlerdeki hayvanların yüzey/hacim oranlarını fizik yasalarını kullanarak kabaca tahmin edebiliriz. Bu yasaları kullanarak, dış uzaydaki uzaylıların bilim kurguda sık sık gösterildiği gibi dev yaratıklar olmayacağını, daha çok bize benzer olacaklarını öne sürebiliriz . Ölçek yasası, mikro dünyanın derinlerine inildikçe fizik yasalarının farklılaştığı anlamına gelmektedir. Kuantum kuramının bize böylesine tuhaf gelmesi, evrenimize ilişkin sağduyuya dayalı basit fikirlerimizle çelişmesi, bu yüzdendir. Dolayısıyla ölçek yasası, bilim kurguda karşılaştığımız evren içindeki evren fikrini yani atomun içerisinde bütün bir evrenin var olabileceği veya evrenimizin çok daha büyük bir evrenin bir atomu olabileceği fikrini saf dışı etmektedir. Bu fikir, Siyah Giyen Adamlar filminde ele alınmaktadır. Filmin son sahnesinde kamera dünyadan uzaklaşmaya başlar; gezegenleri, yıldızları, galaksileri ekrana getirir, ta ki evrenimizin tamamı devasa uzaylılar tarafından oynanan muazzam bir oyunda top haline gelinceye kadar.


Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor ile, Erciyes Üniversitesi UZAYBİMER'in katkılarıyla gerçekleştirilen; yine ülkemizin en büyük iki bilim platformu olan Bilimfili ve Evrim Ağacı'nın destek verdiği, Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in etkinlik organizasyonu, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nin sosyal sorumluluk projesine katkı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017 bugüne kadar bir gökbilim şenliğinde yapılmamış etkinlikleriyle öne çıkıyor. Geniş açı astrofotoğrafçılık alanında uzman olan Metin Altundemir, Mustafa Aydın ve Koray Kuloğlu yönetiminde gerçekleştirilecek astrofotoğraf atölyesine, festivale herhangi bir DSLR fotoğraf makinası ve bir tripodu olan tüm katılımcılar ücretsiz olarak iştirak edebilecekler. Gündüzleri, astrofotoğrafi ve fotoğrafçılığın temelleri ile inceliklerinin anlatılacağı sunum ve söyleşilerin ardından, tüm gece boyunca uygulamalı çekim çalışmaları yapılacak. Fotoğraf makinası olmayan katılımcılar da, bilgi edinmek maksadıyla bu sunum ve atölye çalışmalarında yer alabilecekler. Teleskoplu astrofotoğraf ve derin uzay gözlemleri ise, ülkemizin en başarılı astrofotoğrafçıları arasında yer alan Mehmet Ergün, Murat Sana ve Mustafa Aydın tarafından gerçekleştirilecek. Teleskobu olsun veya olmasın tüm katılımcıların ücretsiz yer alabilecekleri bu çalışmalarda, usta astrofotoğrafçılar uygulamalı olarak profesyonel teleskopları ile gözlem ve astrofotoğraf çalışmaları yapacaklar ve bilgilerini katılımcılarla birebir paylaşacaklar. 18 19 20 Ağustos'ta Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir içerik; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak. Not: Kapak fotoğrafı, astrofotoğrafçı Metin Altundemir tarafından lazer ile su üzerine yazılan yazı ile birlikte gerçekleştirilen bir çalışmadır.


Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor ile, Erciyes Üniversitesi UZAYBİMER'in katkılarıyla gerçekleştirilen; yine ülkemizin en büyük iki bilim platformu olan Bilimfili ve Evrim Ağacı ile, bilimin eğlenceli yönünü öne çıkaran BNGL'nin destek verdiği, Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in etkinlik organizasyonu, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nin sosyal sorumluluk projesine katkı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017'ye kayıtlar sürüyor. 18 19 20 Ağustos'ta Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir içerik; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak. 22 Kasım 2017 tarihinde, Kozmik Ana...


Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2018 kayıt duyuruları Mayıs 2018 tarihinde yapılacaktır. Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor ile, Erciyes Üniversitesi UZAYBİMER'in katkılarıyla gerçekleştirilen; yine ülkemizin en büyük iki bilim platformu olan Bilimfili ve Evrim Ağacı'nın destek verdiği, Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in etkinlik organizasyonu, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nin sosyal sorumluluk projesine katkı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017'ye kayıtlar başladı. 18 19 20 Ağustos'ta Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir içerik; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak.


Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2018 kayıt duyuruları Mayıs 2018 tarihinde yapılacaktır. Ve Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali kapılarını kapatıyor. Az sayıda kalan çadır ve bungalov kontenjanı için artık son kayıt haftasına girildi. Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor ile, Erciyes Üniversitesi UZAYBİMER'in katkılarıyla gerçekleştirilen; yine ülkemizin en büyük iki bilim platformu olan Bilimfili ve Evrim Ağacı ile, bilimin eğlenceli yönünü öne çıkaran BNGL'nin destek verdiği, Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in etkinlik organizasyonu, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nin sosyal sorumluluk projesine katkı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017'ye kayıtları 14 Ağustos itibarıyla kapanacak. Antalya'nın Kumluca ilçesi Olimpos antik kentinin yakınlarında muhteşem doğası ve ışık kirliliğinden uzak, ışıl ışıl gökyüzünün altında, 18-19-20 Ağustos tarihlerinde astronomi, gökyüzü, uzay meraklıları ve astrofotoğraf tutkunlarını Olimpos Eski Yeni Tatil Evi'nde buluşturacak. Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir içerik; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak.


Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2018 kayıt duyuruları Mayıs 2018 tarihinde yapılacaktır. Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor ile, Erciyes Üniversitesi UZAYBİMER'in katkılarıyla gerçekleştirilen; yine ülkemizin en büyük iki bilim platformu olan Bilimfili ve Evrim Ağacı'nın destek verdiği, Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in etkinlik organizasyonu, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nin sosyal sorumluluk projesine katkı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017'ye kayıtlar başlıyor. 18 19 20 Ağustos'ta Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir içerik; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak. Üstteki fotoğraflar, geçtiğimiz yılki Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2016'ya aittir. Geçtiğimiz 2016 yılında ilki gerçekleştirilen ve kayıt duyurusunun ardından biletleri kısa sürede tükenen festivale ilgi çok yoğun olduğundan; 2017 yılında eğer siz de bu büyük bilimsel etkinliğin içinde olmak istiyorsanız, acele etmenizi tavsiye ederiz.


Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor'un gerçekleştirdiği, yine ülkemizin büyük en bilim platformları olan Bilimfili, Açık Bilim ve Evrim Ağacı'nın desteği, ülkemizin en eğlenceli bilim platformu BNGL'nin, Kuark Bilim Topluluğu, Hypatia Bilim, Feza Gezginleri ve Gelecek Bilimde'nin katkıları; Meade Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nun teleskop ve gözlem katkısı sağladığı Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2019'un etkinlik takvimi belli oldu. 13:00 21:00 Çeşitli bilimsel atölyeler, teleskopla Güneş gözlemleri, bilimsel içerikli yarışmalar, müzik dinletileri. Boğaziçi İzci ler Derneği Gündüzleri Düğüm ve Tesis İstasyonu Eğitimi, Geceleri Gece Yürüşüyü Eğitimi. (Prof. Dr. A. Talat Saygaç ve Prof. Dr. M. Emin Özel'in Gökyüzünü Tanıyalım kitabının imza ve söyleşisi de gerçekleştirilecektir. Kitabı http://esatis.tubitak.gov.tr/books/17737 üzerinden temin edebilirsiniz). 21:00 05:00 Teleskoplu gece gökyüzü gözlemleri, DSLR ile uygulamalı astrofotoğraf çekim eğitimleri. 13:00 21:00 Çeşitli bilimsel atölyeler, teleskopla Güneş gözlemleri, bilimsel içerikli yarışmalar, müzik dinletileri. Boğaziçi İzci ler Derneği Gündüzleri Düğüm ve Tesis İstasyonu Eğitimi, Geceleri Gece Yürüşüyü Eğitimi. 21:00 05:00 Teleskoplu gece gökyüzü gözlemleri, DSLR ile uygulamalı astrofotoğraf çekim eğitimleri. Boğaziçi İzci ler Derneği Gündüzleri Düğüm ve Tesis İstasyonu Eğitimi, Geceleri Gece Yürüşüyü Eğitimi. 21:00 05:00 Teleskoplu gece gökyüzü gözlemleri, DSLR ile uygulamalı astrofotoğraf çekim eğitimleri. Detaylar, güncel ve önemli duyurulardan haberdar olmak için festivalin katılımcı grubuna üye olun.


Ülkemizde Covid-19 ile mücadele kapsamında yoğun sağlık önlemleri alınıyor. Okullar ve üniversiteler örgün eğitime ara verdiler ve Nisan ayı sonuna kadar bilimsel etkinlikler dahil olmak üzere, tüm toplu etkinlikler ertelenmiş durumda. Bu bağlamda, Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında yapılacak olan; aralarında Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali'nin de yer aldığı tüm bilimsel toplu etkinliklerinin gerçekleştirip gerçekleştirilmeyeceği şimdilik belirsizliğini koruyor. Festivalimizin 14-17 Ağustos 2020 tarihleri arasında gerçekleştirilmesi, Covid-19 salgın tehlikesinin ortadan kalkmasına bağlı. Bizler de, sizler gibi Sağlık Bakanlığımızın açıklamalarına göre hareket ediyor, açıklanan koruma önlemlere riayet ediyoruz. Önümüzdeki süreçte Covid-19 salgın tehlikesi ortadan kalkar ve Sağlık Bakanlığı toplu bilimsel etkinliklerin gerçekleştirilmesi yönünde onay verirse, etkinliğimiz planlandığı gibi 14-17 Ağustos tarihleri arasında gerçekleştirilecek. Eğer ki, Temmuz ayı ortasına kadar salgın tehlikesi sona ermez, koruma önlemlerinin uygulanma zarureti devam ederse, tüm gökyüzü ve bilim etkinlikleri gibi Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali de 2021 yılına ertelenecektir. Bu süreçte, salgın riskinden korunmak için yetkili uzman hekimlerin ve Sağlık Bakanlığı'nın uyarılarını dikkate almanızı, kendinizin ve sevdiklerinizin sağlığını tehlikeye atacak davranışlardan kaçınmanızı öneriyoruz. Lütfen zaruri durumlar haricinde evinizden ayrılmayın, kalabalık ortamlarda maskesiz bulunmayın, kişisel hijyene önem verin ve yetkililerin talimatlarına uyun. 13 Kasım 2018 Salı günü, Kilis'te ç...


Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali, 1 yıllık pandemi sürecinin ardından nihayet gökyüzü tutkunu katılımcılarıyla birlikte, yıldızlarla dolu göğün altında buluşuyor! Türkiye'nin en büyük astronomi platformu Kozmik Anafor'un düzenlediği ve ülkemizin çok değerli bilim platformlarının destek verdiği Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2021'e kayıtlar başladı. Kayıtlar şu adres üzerinden yapılabiliyor: http://ogbf.kozmikanafor.com. Ayrıca bu adreste etkinlikle ilgili tüm detaylara ulaşabilirsiniz. 13-14-15 Ağustos'ta Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2021, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir astronomi içeriği; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak. Katılımcılar, gün boyu alanında uzman hocalarımızın sunum ve söyleşileriyle bilgilenecek, gece ise profesyonel teleskoplarla yıldızlarla dolu gece göğünün altında gezegenleri, galaksileri, nebulaları gözlemleyecekler, astrofotoğraf eğitimi alacaklar gökyüzünü fotoğraflayacaklar. Son iki yıldır, resmi olarak davet ... 10 Nisan 2017 tarihinde, Antalya ...


7 yıldır Kozmik Anafor Astronomi Platformu öncülüğünde düzenlenen ve ülkemizin çok değerli bilim platformlarının destek verdiği Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2022'ye kayıtlar başladı. Kayıtlar şu adres üzerinden yapılabiliyor: http://ogbf.kozmikanafor.com. Ayrıca bu adreste, gerçekleştirilecek olan etkinlikle ilgili tüm detaylara ulaşabilirsiniz. Bilimfili, Açık Bilim ve Gelecek Bilimde'nin desteği, ülkemizin en eğlenceli bilim platformu BNGL'nin, Kuark Bilim Topluluğu, Hypatia Bilim, Uzay Çağında Yolculuk, Tek Çare Uzay, Gerçek Bilim, DijitalX, Astrapera, Kayıp Rıhtım ve Yalansavar'ın katkıları; Meade/Bresser Teleskopları Türkiye Distribütörü Astromed'in, Celestron Teleskopları Türkiye Distribütörü Eyüboğlu'nun teleskop ve gözlem katkısı ile gerçekleştiriliyor. 29-30-31 Temmuz'da Antalya Olimpos'ta muhteşem bir doğal çevre içinde gerçekleştirilecek olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2022, bugüne kadar ülkemizde gerçekleştirilmiş olan en büyük büyük çaplı sivil bilim organizasyonu. Şimdiye kadar Türkiye'de eşine rastlanmayan ama gelişmiş ülkelerde görmeye alışkın olduğumuz festival havasında bir bilim şenliği yaratma düşüncesi ile yola çıkılan organizasyonda zengin bir astronomi içeriği; eğlenceli, keyifli ve bir tatil havasında katılımcılara sunulacak. Katılımcılar, gün boyu alanında uzman hocalarımızın sunum ve söyleşileriyle bilgilenecek, gece ise profesyonel teleskoplarla yıldızlarla dolu gece göğünün altında gezegenleri, galaksileri, nebulaları gözlemleyecekler, astrofotoğraf eğitimi alacaklar gökyüzünü fotoğraflayacaklar. M33 (NGC 598) Yerel Gökada grubunun... Hayır, olamazdı. Evet, en baştan bu...


Bizden yaklaşık 19 ışık yılı uzaklıktaki Van Biesbroeck yıldızı (VB10), keşfedebildiğimiz en küçük yıldızlardan biri. Aslında kütlesi, bir yıldızın sahip olabileceği en küçük kütleye çok yakın bir kırmızı cüce. Yıldız olabilmek için o kadar küçük bir kütleye sahip ki, kütlesi azıcık daha az olsaydı, yüksek ihtimalle hiçbir zaman parlayamayacak, bir kahverengi cüce olarak doğup, birkaç milyon yıl içinde karanlığa gömülecekti. VB 10'un kütlesi Güneş'in kütlesinin 0.075'i (yüzde 7,5'i) kadar. Buna karşın çapı Güneş'in çapının onda biri; yaklaşık 140 bin kilometre. Yüzey sıcaklığı ise yaklaşık 2.500 santigrat derece. Karşılaştırma yapmak için; Güneş'in yüzey sıcaklığının 5.600 derece civarında olduğunu hatırlatalım. Aslında VB10, düşük yüzey sıcaklığına rağmen çoğu genç kırmızı cüce gibi bir parıltılı yıldızdır. Zaman zaman yüzeyinde, sıcaklığı 100 bin santigrat dereceyi bulan güçlü patlamalar gerçekleşir ve bu da yıldızın parlaklığını geçici olarak artırır. Bu kadar küçük bir yıldız olmasına rağmen, çevresinde kendisinin onda biri kütleye sahip bir gaz devi gezegen (VB 10b) dolaşıyor. Bu da, gezegeninin bizim dev gezegenimiz Jüpiter'den altı kat büyük kütleli olduğu anlamına geliyor. Gezegenin çapı da, yıldızıyla hemen hemen aynı. Küçük bir yıldız için oldukça büyük bir gezegen. Güneş bile böylesine büyük bir gezegene sahip olamamış. Yıldızı ile gezegenin büyüklüklerini kıyasladığımızda, VB10 sistemi yıldızına göre en büyük gezegeni barındıran sistem haline geliyor. Bu, aklıma Dünya-Ay sistemini getiriyor; çünkü Ay da güneş sistemi içinde gezegenine göre en büyük kütleye sahip uydu konumunda. Dev gezegen, yıldızına yaklaşık 60 milyon kilometre uzaklıkta dönüyor. Maalesef, VB10 yıldızının ışıma gücü bu uzaklıkta bildiğimiz türde bir yaşama izin veremeyecek kadar az. O nedenle gaz devi gezegenin çevresinde dönen olası uydular ihtimalle buz tutmuş durumda ve bildiğimiz anlamda Dünya üzerindekine benzer karasal yaşam oluşması mümkün görülmüyor. Olabilecek en düşük yıldız kütlesine sahip bir kırmızı cüce olan vb 10'un ise yaklaşık 10 trilyon yıllık bir ömrü olduğu tahmin ediliyor. Canım, hatalı hesap yapmış olalım, 9 trilyon yıl yaşasın. Pek bir şey değişmiyor: Şu anda yaklaşık 1 milyar yaşında olduğunu hesapladığımız bu yıldız neredeyse ölümsüz. Yani bu delikanlı, günümüzden bir trilyon, yani Güneş yok olduktan bir trilyon yıl sonra bile bugün görüldüğü gibi olacak. Üç trilyon yıl sonra da, beş trilyon yıl sonra da... Sanki trilyon yıllar hiç geçmemiş gibi bugünkü kadar genç, bugünkü kadar sağlıklı parlamayı sürdürecek. VB 10'un çevresindeki dev gezegen, önünde sonunda açısal momentumunu yitirerek yıldızının üzerine düşecek. eh, o kadar trilyon yıl içerisinde kaybediversin momentumunu artık bir zahmet. İşte bu olduğunda, kendisinin onda biri kütlesindeki bu gezegen yıldızına yeni ve taze yakıt olarak eklenecek. Ve böylece 10 trilyon yıl yaşadığı yetmezmiş gibi, bir 100 milyar yıl daha parlamasına yetecek kütleyi kazanmış olacak. Not: Bu yazıyı oluştururken www.planetquest.jpl.nasa.gov sitesinde, Astronom Joshua Rodriguez'in makalesinden faydalandım. Pek bir meşhur olan, ışık kirliliği...


Omega Erboğa Küresel Yıldız Kümesi, gökadamız Samanyolu'nun bilinen en büyük ve en parlak küresel kümelerinden biridir. NGC 5139 olarak da numaralandırılan ve bizden yaklaşık 15.800 ışık yılı uzakta, Erboğa takımyıldızı yönünde yer alan bu yaşlı küresel yıldız kümesi, bünyesinde 10 milyona yakın yıldızı barındırıyor. Bu 10 milyon yıldız, kümenin yaklaşık 90 ışık yılına yakın çapının içinde sıkışık biçimde bir arada bulunuyor. Çıplak gözle bakıldığında ancak sönük bir yıldız gibi görülebilen bu küresel kümeyi Batlamyus ilk defa gördüğünde normal bir sönük yıldız şeklinde niteleyerek kataloglamıştır. Bir yıldız değil, küresel yıldız kümesi olduğunu ise ilk kez 1826 yılında James Dunlop isimli bir iskoç bilim insanı farketmiştir. Kendisine Omega Erboğa denmesinin sebebi, gök biliminde kullanıldığı üzere Takım Yıldızları oluşturan yıldızların parlaklık derecelerine göre Yunan Alfabesini oluşturan harflere göre sıralanması ile ilgilidir. En parlak Yıldız olan Alfa'dan Başlamak üzere Beta, Gama şeklinde devam eden bu sıralama alfabenin yirmi dördüncü harfi olan Omega da son bulur ve Omega Erboğa Küresel Yıldız Kümesi bu sıralamada kendisine ancak son sırada yer bulabilmiştir. Küresel yıldız kümeleri, genellikle galaksilerin halo adı verilen üst bölgelerinde yer alıyorlar. Galaksimiz Samanyolu'nun halo bölgesinde hepsi Omega Erboğa kadar görkemli olmasa da, onlarca küresel küme bulunuyor. Bu kümelerin neden böylesi bir yapıya sahip oldukları, niçin böylesine yoğun yıldız popülasyonunun bir küre biçiminde bir arada yoğunlaştığına yönelik yapılan araştırmalara göre; küresel kümelerin galaksilerin yuttukları cüce gökadaların çekirdekleri olduğu düşünülüyor. Son yıllarda yapılan araştırmalar, çok yoğun bir küme olan Omega Centauri'nin merkezinde büyük kütleli bir karadeliğin olabileceği yolunda ipuçları yakalamış durumda. Ancak bu durumun kesinlik kazanması için biraz daha araştırma yapmak gerekiyor. Küresel kümeler yıldızların çok yoğun biçimde bir arada bulunduğu ortamlardır ve Omega Centauri bu alanda liderliği kimseye kaptırmaz. Öyle ki, sadece 1 ışık yılı çapında bir alanın içinde onlarca yıldız yer alabilir. Ne kadar yoğun olduğunu anlamanız için şunu diyelim; bizim yıldızımız Güneş'in 1 ışık yılı çapında çevresi içinde hiç yıldız yoktur. Hatta 2 ışık yılı, 3 ışık yılı, 4 ışık yılı çevresinde de yıldız bulunmaz. Bize en yakın yıldız 4.2 ışık yılı uzaklıktaki Proxima Centauri'dir.


Dünya'dan teleskoplarla Mars'a bakmakla yetinmeyen insanoğlu, onu daha yakından incelemek istedi. Bu istek sonucunda NASA, Mars'a bir dizi uzay aracı göndermek için Mariner Programını başlatırken, SSCB ise Mars Probe Projesini başlatacaktı. Her iki proje uğrunda da kimi uzay araçları parçalanacak, arızalanacak, uzayın derinliklerinde bir başına kalacak; kimileriyse ilkleri gerçekleştirecekti. Mars'ın keşfi için SSCB ve ABD'nin oluşturduğu proje sürelerinin oldukça yakın olması dikkat çekicidir. Mars Probe Projesi : 1960 1973. Mariner Programı : 1962 1973. Ancak Sovyetler'in Mars Probe Projesi'nde, ABD'nin Mariner Programı'na kıyasla daha müsrif hareket edilmiş. Üstelik Mariner Programı, Mars Probe Projesi'nden iki yıl daha kısa ve daha az araçla sürdürülmesine rağmen, daha yüksek başarı oranına sahip olmuş. Yine de, her iki proje de Mars'ın keşfi adına çok önemli bilgiler toplamışlar ve gelecekte planlanacak keşif programlarına öncülük etmişler. SSCB'nin Mars'a gönderdiği ilk araçlar hakkında bilgi almak için şu yazımıza göz atabilirsiniz. Öncelikle belirtmek gerekir ki, aslında NASA'nın Mariner Programı yalnızca Mars odaklı bir proje değildi. Mars'la birlikte aynı zamanda Merkür ve Venüs üzerinde de incelemelerin yapılması amaçlanmıştı. Ancak zamanla bu araçların Jüpiter ve Satürn hakkında da araştırma yapmaları gerektiği düşünülünce Mariner Programı'ndan iki araç, Voyager 1 ve Voyager 2 olarak isimlendirilerek Voyager Programı kapsamında Mariner Programı'ndan tamamen ayrıştırıldılar. Mariner Programı kapsamında Mars üzerinde araştırma yapılması için toplamda altı araç planlanmıştı. Bu altı araçtan dördü başarılı oldu. Zaten, Mariner Programı kapsamında gönderilen on araçtan toplamda yedisi başarılı olabilmişti. Mars'a ulaşması için gönderilen ilk uzay aracı Mariner 3, 5 Kasım 1964'te fırlatıldı ancak 260 kg ağırlığındaki bu araç, daha sonra arızalanarak görevini yerine getiremedi. Mariner 3'ten tam 23 gün sonra, 28 Kasım 1964'te gönderilen Mariner 4 ise ilk başarılı Mars yakın uçuşunu gerçekleştiren uzay aracı olma unvanını elde etti. Mariner 4, 14 Kasım 1965'te Mars'ın 9.846 km yakınından geçerek Dünya'ya çok önemli bilgiler ve fotoğraflar gönderdi. Bu bilgiler bizlere Mars'ın atmosferi, yüzey basıncı, gezegenin ana elementleri gibi konularda yardımcı oldu. Ayrıca Mariner 4, Mars'ta geniş bir bitki örtüsünün bulunduğu yönündeki temelsiz iddialarla birlikte, Mars Kanalları hipotezini de çürütmüştü. Bununla beraber, daha önceleri teleskoplarla gözlenebilen Mars'ın kutup takkelerinin hangi elementlerden oluştuğu sorusu da cevaplanmış oldu. Önceden tahmin edildiği üzere bu takkeler gerçekten de buzdan oluşmaktaydı ancak bu, bildiğimiz buz değildi; çünkü içerisinde bolca karbondioksit barınmaktaydı. 411'er kilo ağırlığındaki iki uzay aracı, Mars'ın ekvator ve güney yarımküre bölgelerinin üzerinde uçuş yapmak amacıyla gönderildiler. Mariner 6, 24 Şubat 1969'da fırlatılırken, Mariner 7, ondan yaklaşık bir ay sonra, 27 Mart'ta Cape Kennedy Fırlatma Üssü'nden gönderildi. Her iki araç da başarılı uçuşlar gerçekleştirip, kameralar ve kızılötesi-morötesi spektrometreler sayesinde Dünya'ya önemli bilgiler gönderdiler. Bugün, her ikisi de terk edilmiş biçimde yörüngelerinde dönmeye devam ediyorlar. 9 ve 14 Mayıs gibi çok yakın aralıklarla fırlatılan bu iki araç, Mars yüzeyinin ortaklaşa haritasını çıkarmak amacıyla gönderilmişlerdi. Ancak beklenmedik bir şekilde 9 Mayıs'ta fırlatılan, neredeyse bir ton ağırlığındaki Mariner 8 arızalandı ve fırlatmadan kısa bir süre sonra Atlantik Okyanusu'nu boyladı. Ardından gönderilen Mariner 9 ise sorunsuz bir şekilde, 1971'in Kasım'ında Mars yörüngesine girerek onun ilk yapay uydusu olmayı başardı. Üzerinde bulunan teknolojik teçhizatla birlikte bilim insanlarına Mars hakkında yeni pek çok şey öğretti. Bilim insanları ondan yeteri kadar veri aldıktan sonra Mariner 9 görevi durduruldu ve 2022 yılında Mars atmosferinde yanması ya da yüzeye düşüp parçalarına ayrılması beklentisiyle yalnız bırakıldı. Mariner 9, 1971 yılında Mariner Programı kapsamında başarılı olan son uzay aracı olurken son derece müsrif davranmasına rağmen SSCB Mars Probe Projesi bu yıla kadar hatırı sayılır başarılara imza atamamıştı. Ancak nihayet, 1971'de SSCB'nin başarılı olan nadir araçlarından Mars-2 ve Mars-3, Mars atmosferine girmeyi başardılar. Ancak Mars-2, yüzeye inmek üzere atmosfere girerken komut temelli bir hata yüzünden atmosferde yanarak parçalarına ayrıldı. Yoldaşı Mars-3 ise 2 Aralık 1971 günü insanoğlunun Mars yüzeyine ilk başarılı iniş yapan uzay aracı olma unvanını elde etti. Yine de inişten yalnızca 20 saniye sonra arızalandığı için Dünya'ya işe yarar veriler aktaramadı. Mariner Programı'nın sonlandırılmasından sonra NASA, Mars hakkında daha fazla bilgi elde etmek amacıyla en yüksek bütçeli Mars Programı'nı oluşturdu. Viking Programı, toplamda bir milyar Amerikan Doları'na mal olacaktı. 20 Haziran 1976'da Mars topraklarına ayak basan ilk Amerikan uzay aracı olma unvanını elde eden Viking 1, 20 Ağustos 1975'de fırlatılmıştı. 823 kg ağırlığındaki araç, Mars toprağı üzerinde deneyler yapabilmesi için de geliştirilmişti. Bu sayede Viking 1, Mars toprağının yapısını kendi kendine yaptığı deneyler sonrasında Dünya'ya aktardı. Viking 1, Mars toprağında yüzde bir oranında su bulunduğunu söylüyordu. Görünüşe göre, kutup takkelerinde bulunan buz dışında Mars toprağında yakın zamanda su bulunmuyordu. Viking Programı'nın hedeflerinden biri de Mars'ta yaşamı araştırmaktı ancak bulunan yüzde birlik su oranı yakın zamanda veya o zamanda Mars'ta yaşam olduğunu kanıtlamak için yeterli değildi. Viking 1 yüzeyde toprağı eşeleyedursun, Mars semalarında turlayan Viking 2, Dünya'ya Mars'taki su hakkında önemli bilgiler gönderecekti. Mars yüzeyinin ayrıntılı fotoğraflarını çeken Viking 2, Mars'ta su olup olmadığı sorusu hakkında devrim niteliğinde keşifler yaptı. Alınan fotoğraflar Mars'ta büyük nehirler tarafından oluşturulmuş geniş oyuklar, derin vadiler ve uçsuz bucaksız su yataklarını işaret ediyordu. Fotoğraflar apaçık bir şekilde bir zamanlar Mars'ın suyla dolu olduğunu gösteriyordu. Mars'ta bir zamanlar yağmurlar yağıyor ve su taşkınları yaşanıyordu. Su tarafından oluşturulan bu oyukların keşfiyle, daha önceleri Mars Kanalları tartışması dahilinde, Schiaparelli ve Lowell gibi bilim insanları gerçekten onları görmüş olabilir miydi sorusu gündeme geldi. Ancak o zamanın teknolojisiyle Mars oyuklarını görmeleri mümkün değildi. Zaten Schiaparelli ve Lowell gibi bilim insanlarının kanallar çizimi gerçek Mars oyuklarıyla benzerlik göstermemektedir. Vikingler, Mars'ta geçirdikleri ortalama beş yıl boyunca (Viking 1 2.307, Viking 2 1.050 Dünya günü) Dünya'daki bilim insanlarına gezegenin havası, toprağı ve 'suyu' hakkında çok önemli bilgiler ilettiler. Bununla birlikte Viking 1 ve 2, ilk defa Dünya'ya Mars'ın renkli fotoğraflarını göndermişlerdi. Elbette Viking Programı'nın sonlandırılması Mars hakkında yeteri kadar bilgi edindiğimiz anlamına gelmiyordu. Daha cevaplanması gereken çok soru vardı. Ek bilgi: Viking 1 ve Viking 2 uzay araçlarının her biri karada ve havada olmak üzere ikişer parçadan oluşmaktadır. Ancak Viking 1 ve Viking 2, görevleri bakımından yine de birbirlerinden farklıdırlar. Viking Programı'ndan sonra Mars'a Rusya, ABD, Japonya gibi ülkelerden pek çok araç daha gönderildi. Ancak bunların hepsine yer vermek yazımızı gereksiz bilgilerle doldurup sıkıcılaştıracağından yalnızca Mars'ın keşfinde kilometre taşları olan Mariner, Mars Probe ve Viking Programları'ndan bahsettik. Bugün devam etmekte olan ve gelecekte yapılması planlanan diğer Mars görevleri mevzusu oldukça geniş bir konu olduğundan, buna gelecek yazılarımızda değineceğiz. Not: Yazımızın başında yer alan görsel, Viking 1 aracının bir sanatçının gözünden Mars'a inişini canlandırıyor. - http://space.jpl.nasa.gov/msl/Programs/mariner.html - http://science.nasa.gov/missions/mariner-missions/ - https://en.wikipedia.org/wiki/Exploration_of_Mars - https://en.wikipedia.org/wiki/Mariner_program - http://www.jpl.nasa.gov/news/fact_sheets/mariner.pdf - http://astro.if.ufrgs.br/solar/sovmars.htm - https://en.wikipedia.org/wiki/Mars_program Haber sitelerinde (ve bilim sitesi ... Uzun zaman önce çok, çok uzak bir s... En küçük yıldız konusuna girmeden ö...