Çağımızın yaşayan en büyük fizik ve astrofizik dehası olduğundan kimsenin şüphe duymadığı bilim insanı Stephen Hawking, cesur bir popüler bilim hamlesinde bulundu. Ünlü bilim insanı, reddit üzerinden sorularımızı alacak ve elinden geldiğince bunları cevaplamaya çalışacak. Eğer, Hawking'e bir sorunuz varsa, şu linke gidip sorunuzu yöneltebilirsiniz. Elbette İngilizce sormanız gerekiyor. Hawking, alacağı sorular için bir kısıtlama getirmiyor. Özel hayatı veya hastalığı hakkında sorular da yöneltebilirsiniz. Ancak, asıl cevaplamak istediği konuların kendi bilimsel alanında olmasını tercih ettiğini belirtiyor. Dolayısıyla, aklınıza takılan ama cevabını hiçbir yerde bulamadığınız kozmoloji sorularını bu büyük dehaya yöneltebilirsiniz. Soru cevap etkinliği bugün (27 temmuz 2015) başladı ve haftasonuna kadar devam edecek. Yalnız sorularınızı iletirken şunu unutmayın: Hawking, hastalığı nedeniyle bir bilgisayar yardımı ile iletişim kurabiliyor ve bu iletişim de oldukça yavaş biçimde gerçekleşiyor. Bu büyük dehanın milyonlarca soru alabileceğini ve bu soruları cevaplamasının uzun süreceğini aklınızda bulundurun. Ayrıca yine unutmayın ki, sizin sorduğunuz soruların benzerlerini çok fazla kişi sormuş olacak. O nedenle, sorulmuş soruları ve cevapları okumanız bile çok fazla şey öğrenmenizi sağlayacak. Böylesi fırsatlar insanın eline ömründe bir kere geçer. Kaçırmayın! Not: Linke girdikten sonra soru sorabilmeniz için Reddit'e üye olmanız gerekiyor. Üye olduktan sonra, sorunuzu yöneltebileceğiniz kutucuk açılacak. Yönelttiğiniz sorunun gerçekten sorulmaya değer birşey olması gerekiyor ki, moderasyon tarafından onaylanabilsin. Yoksa, her yazdığınız orada soru olarak görünmüyor. Nedir bu Higgs bozonu? Adına 'tanrı...


Meşhur fizikçi Stephen Hawking, Mayıs ayında bir başka kıyamet günü tahmini yapmıştı. İnsanlığın Dünya üzerinde 100 yılı kaldığını söylemişti. 2016'nın Kasım ayında ise, insanlığın 1000 yılı kaldığını söyleyen tahmininde indirime gitmişti. Hawking, 2017 haziranında yaptığı yeni tahminiyle birlikte, insanlığın mevcudiyetini uzatmanın tek yolunun başka bir gezegende yeni bir ev bulmamız olduğunu öne sürdü. Salı günü Norveç Trondheim'teki Starmus Festivali'nde konuşan Hawking, söylemek istediği şeyi tekrarladı: Eğer insanlık bir başka milyon yıl boyunca yaşama devam edecekse, bizim geleceğimiz daha önce hiç kimsenin gitmediği yerlere cesursa gitmekte yatıyor diye açıkladı BBC'ye göre. Hawking özellikle, 2020 yılında Ay'a bir daha inmeyi hedeflememiz ve gelecek 30 yıl içinde bir Ay üssü inşa etmek için çalışmamız gerektiğini söyledi; bu projeler, insanları 2025 yılında Mars'a göndermeye hazırlanmamıza yardımcı olabilir. Hawking'in bu ricası, NASA'nın son Ay görevinden neredeyse 45 yıl sonra geldi ve kendisi Dünya'nın kadim uydusunu yeniden ziyaret etmek hakkında düşünen tek kişi değil. ABD başkanı Donald Trump bile 2020'de Ay'a bir insan göndermek istiyor. Hem hükümetin uzay kurumlarında, hem de özel kurumlarda halihazırda çeşitli planlar hazırlanıyor. Örneğin NASA'nın Mars'a gerçekleştireceği görevde, yörüngesel bir Ay istasyonu kurmanın gelecekte Kızıl Gezegen'e yapılacak bir görev için kilit bir adım olduğu belirtiliyor. Diğer ülkeler de aynı hedef doğrultusunda çalışıyorlar: Çin ve Avrupa da 2020'li yıllarda Ay'a ulaşmayı umuyor ve diğer ülkeler de kendi ay üslerini kurmak için mücadele veriyorlar. Bu, Soğuk Savaş çağı uzay yarışının bir yankısı; tabi artık daha fazla ülkenin olması haricinde. Özel uzay kurumları için Ay, kalıcı bir yerleşimden ziyade turistlerin cazibesini çeken özel bir konum gibi görünüyor: SpaceX şimdiden Ay'a yapılacak ilk özel sermayeli gidiş dönüş yolculuğu için hazırlanırken, Jeff Bezos herhangi bir kalıcı dünya dışı yerleşim inşasını kolaylaştırmak için özel bir dağıtım hizmeti fırsatını düşünüyor. Ancak Hawking için, Ay'ı hedef almak sadece hayatta kalmak ile ilgili değil, aynı zamanda bizler hala Dünya'dayken insanlığı güçlendirmek amacını da taşıyor; artık burada ne kadar yılımız kaldıysa! Umuyorum ki bu, hepimiz için ortak bir meydan okuma ile yüzleşmek için, rekabet eden ülkeleri tek hedefte birleştirir diyor. 2013 yılının ortasında NASA Ay'a ye...


Su, canlı yaşamının vazgeçilmezlerinden. Dünyamız yüzeyinin %71'inin de su ile kaplı olduğunu göz öne alırsak, su gerçekten hem kozmik, hem de mikro seviyede çok önemli rol oynuyor. Hal böyle olunca geçmişten günümüze birçok bilim insanı suyun yapısını incelemeye çalışmıştır. Dilerseniz eski çağlardan günümüze akışkan yasalarının nasıl evrimleştiğine bir bakalım. Suyun çok büyük bir ihtiyaç olmasındandır ki su, birçok felsefi akıma yön vermiş ve pek çok inançta da kendine büyük yer bulmuştur. Su ile ilgili felsefi akımlara bakarsak öne çıkan isimlerden biri Tales'tir. Tales'in hipotezine göre evren tek bir maddeden ortaya çıkmıştır tabi ki de sudan. Su, evrende bizim bildiğimiz türde hayatın yapıtaşıdır. Karbon temelli bu hayat, var olabilmek için en uygun çözücü sıvı olan suya ihtiyaç duyar. Bunun dışında da çözücü sıvılar vardır ancak, evrende en bol bulunan ve en iyi çözücü olan sıvı, sudur. O nedenle, kainatta var olabilecek canlılığının çok büyük bir kısmının bizim gibi karbon temelli ve suya ihtayaç duyan varlıklardan oluşacağını kestirmek için uzman olmaya gerek yok. - Ateş - Su - Toprak - Hava - Tahta... değil elbette; Eter. Arşimed yasası ya da prensibi suyun kaldırma kuvvetini tanımlar. Bu yasaya göre bir akışkana kısmen ya da tamamıyla batırılmış bir nesne eğer hareketsiz duruyorsa kütle çekim kuvveti yukarı doğru etki eden bir kuvvet ile dengelenmiştir. Günümüzde akışkanların hareketsiz olduğu bilim dalı hidrostatik olarak bilinir ve barajlardan gemilere kadar birçok uygulama alanı vardır. Bu kaldırma kuvvetinin değeri nesnenin suya batırılmasıyla beraber yer değiştiren sıvı yada gazın ağırlığı ile aynıdır. Ayrıca yer değiştiren sıvı yada gazın hacmi, suya nesnenin hacminin ne kadarının batırıldığına eşittir. Bugün gemilerin su üzerinde durma prensibi buna dayanmaktadır. Suyun özkütlesini bilmiyoruz varsayalım ve referans noktasını 1 olarak alalım. Buzun suya batan kısmını ölçerek suyun buza göre ne kadar yoğun olduğunu bulabiliriz. Evde deneyebileceğiniz basit bir deneyle buzun %92'sinin suya battığını göreceksiniz. Eğer suyun özkütlesi oda şartlarında 1000 kg/m3 ise buzun özkütlesi 920 kg/m3 olarak bulunabilinir. Buz dağının görünmeyen yüzü olarak ifade edilen kısım aslında buz dağının %92'sini oluşturur ki Titanik'in neden battığını şimdi daha iyi anlayabilirsiniz.


Ülkemizde bilim alanında başarılı insanların önemli çalışmalara imza atmış olsalar bile yeterince tanınmadığını biliyoruz. Astronom, astrofizikçi ve aynı zamanda bir kaşif olan Sunay Ibryamov da, önemli çalışmalar ve keşiflerine rağmen ülkemizde pek tanınmamış onlarca bilim insanından biri. Kozmik Anafor olarak bu değerli insanımızı sizlere tanıtmaktan gurur duyacağız. Aslen Türk olan Sunay Ibryamov, 13 Haziran 1988 tarihinde Bulgaristan'ın Shumen şehrinde, İbrahim Hasanov ve Bahtiye Hasanova çiftinin ikinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Çocukluğu, Shumen şehrine bağlı yaklaşık 600 nüfusa sahip bir köyde geçti. Okulu köyüne yaklaşık 10 km uzaklıktaydı. Küçüklüğünde içine kapanık bir yapıya sahip olan Ibryamov, doğayla iç içe olmayı seven biri olmasının yanı sıra, matematik problemleriyle uğraşmaktan da zevk alıyordu. 2003 yılında 8. sınıfa geldiğinde Fizik ve Astronomi dersleriyle tanıştı ve bu derslerden Gezegenimiz Dünya konulu bir sunum ödevi aldı. Astronomiye olan tutkusu, bu sunumu hazırlarken keşfettiği kitaplar sayesinde başladı ve bir daha da sonlanmadı. İlkokul döneminde oldukça başarılı bir öğrenci olan Ibryamov, başarılarını hayatının ilerleyen dönemlerinde de devam ettirecekti. Nitekim 2007 yılında Kaolinovo Georgi Stoykov Rakovski Lisesi'ni birincilikle bitirdi. Aynı yıl, ne yazık ki babasını kaybetti. Ibryamov'un bir tarım kooperatifinde çalışmakta olan babası, köylerinde Bulgaristan'ın en büyük Kaolin madeni bulunduğundan oğlunun Jeoloji uzmanı olmasını istiyordu. Aslında Ibryamov'un kendisi 8. sınıfta Astronomi ile tanışana dek Hukuk okumak istiyordu. Ev hanımı olan annesi Bahtiye Hasanova ise, oğlunun doktor olmasını istemişti. Ancak çoktan Astronomi'nin büyüsüne kapılmış olan Ibryamov, Astronom olmak için Shumen Üniversitesi Doğa Bilimleri Fakültesi Astronomi Bölümü'nü seçti ve 2011 yılında bölümünde 'en başarılı öğrenci' olarak buradan mezun oldu. Mezun olmadan önce burada asistan öğrenci seçildi ve diğer Astronomi öğrencilerine Gözlemsel Astronomi dersleri verdi. Bu sırada Bulgaristan'ın Rozhen Ulusal Gözlemevi'nde astrofizikçi olarak çalışmaya başlamıştı. 2012'de Sofya Üniversitesi Fizik Fakültesi Astronomi ve Astrofizik bölümünü ise fakülte birincisi olarak bitirmekle beraber, fakülte Ibryamov'a altın rozeti layık görmüştü. 2013 ve 2015 yılları arasında Bulgar Bilimler Akademisi Astronomi Enstitüsü ve Ulusal Gözlemevinde Astrofizik ve Yıldızsal Astronomi alanında doktora yaparken 2014 yılında da Shumen Üniversitesi, Teorik ve Uygulamalı Fizik Bölümü ve Gözlemevi'nde Astrofizik profesör asistanı olarak göreve başlamıştı. Kjurkchieva hakkında bilgi vermek gerekirse... Ana asteroid kuşağında bulunuyor ve Güneş'in etrafında dönme süresi 4 yıl 153 gün 10 saat. Ibryamov'un keşfettiği diğer asteroidlere henüz isim vermemiş olmasının sebebi ise yörüngelerinin tam bir kesinlikle hesaplanmamış olmalarıdır. Ancak bu iki asteroid, proje tarafından doğrulanmış durumdadırlar. Yani eğer 2011 FU88 ve 2011 HK35 asteroidlerinin de bir gün yörüngeleri hesaplanırsa, Ibryamov bunlara Ulusal Astronomi Birliği kurallarınca isim önerme hakkına sahip. Asteorid keşiflerinin gerçekleştiği zamanlarda Bulgaristan medyasının yoğun olarak ilgilendiği Ibryamov birkaç Türk medyasında da yer almıştı. Ancak Bulgaristan medyası Ibryamov'a televizyon röportaj ve haberleri şeklinde yer verirken, Türk medyası yalnızca çevrimiçi gazete haberleri olarak yer vermişti. Bir haber sitesi ise, Ibryamov'un keşfettiği asteroidin İstanbul olarak isimlendirildiğini iddia etmişti. Tüm bu önemli asteroid keşiflerinin yanı sıra 5'ten fazla yeni değişken yıldız keşfi gerçekleştiren henüz 27 yaşındaki Sunay Ibryamov, 2016 yılında Doktor ünvanına da sahip olarak, şu an Gözlemsel Astrofizik, Hertzsprung-Russell Diyagramı Anakol Öncesi Yıldızlar alanında çalışmalarına devam ediyor. Not: Sunay Ibryamov'un tüm çalışmalarından ayrı ayrı bahsetmek mümkün değil. Bu nedenle Ibryamov'un çalışmaları ve başarıları hakkında çok daha ayrıntılı bilgileri kaynaklarda belirtilmiş linklerden edinebilirsiniz. Ayrıca bu yazının hazırlanmasına yardımcı olduğu için Dr. Sunay Ibryamov'a ayrıca teşekkür ediyoruz.


Bu gördüğünüz gök cismi, gerçekte bir sünger taşı değil tabii ki; Satürn'ün uydularından biri olan Hyperion. Fotoğraf, 2017 yılında görevine Satürn'e düşürülerek son verilmiş olan Cassini uzay aracı tarafından çekilmişti. Yüzeyinin niçin kraterlerle bu kadar büyük oranda aşınmış olduğunu kimse bilmiyor olsa da, uydunun yoğunluğunun sudan daha düşük olduğu gerçeğini göz önünde bulundurursak, çarpan her meteorun bu yumuşak kayalık yapıdaki uyduda derin izler bırakmasının şaşırtıcı olmadığını da görürüz. Hyperion o kadar hafiftir ki, yüzeyinden kaçış hızı neresinde durduğunuza göre değişmekle beraber, 45 ila 100 metre/saniye arasındadır. Yani, Hyperion'un üzerinden sapanla fırlattığınız bir taş asla geri düşmeyebilir. Hatta tek bir sıçrama ile onlarca, yüzlerce metre mesafeyi katedebilirsiniz. Zaten bu kadar düşük bir yerçekiminde yürümek çok güç olacağı için, zıplayarak hareket etmek zorunda kalacaksınız. Ama dikkatli olun, hafif biçimde sıçrayın, sonra geri dönmeniz oldukça zor olabilir. Çünkü uydunun yerçekimi o kadar düşüktür ki, Dünya'da attığınız bir adım için sarfettiğiniz güç, sizi burada metrelerce öteye fırlatabilir. Bu arada, uydunun yüzeyindeki o derin çukurların üzerinden de rahatça atlarız sanmayın, her birinin genişliği kilometrelerce çünkü. Yalnız dikkatli olun, arkadaşınızın elini sıkmak için öne atıldığınızda, kendinizi arkadaşınızın üstünden zıplayıp geçerken bulabilirsiniz. Uydu, Satürn'ün en büyük uydusu olan Titan ile 4:3'lük ilginç bir yörüngesel periyot içindedir. Yörünge rezonansı denilen etkileşim nedeniyle, Titan Satürn çevresinde 4 tur atarken, Hyperion 3 tur atar. Satürn gezegeni ve oluşturduğu sistemdeki diğer onlarca uydu hakkında bilgi almak için, şu yazımızı okuyabilirsiniz.


Kozmik Anafor, ülkemizde gökbilimi bilgili/bilgisiz herkesin anlayabileceği biçimde; halkımızın her kesimine ulaştırmayı hedeflemiş, bu amaçla tamamen gönüllü gök bilim tutkunlarının katılımıyla oluşmuş, ülkemizin en büyük ve en güvenilir astronomi platformu; öğrenci, öğretmen ve eğitim kurumlarımız için birincil başvuru kaynağıdır. Bu platformu oluşturan gönüllülerin arasında; astronomi öğrencilerinden fen bilimleri öğretmenlerine, amatör astronomlardan akademisyenlere, profesörlere, ya da sadece astronomi bilimi tutkunlarına kadar her kesimden bilim etiğine saygılı, donanımlı ve alanında bilgili insanlar yer alır. Şehrinizde, üniversitenizde, lisenizde, okulunuzda veya bir sivil toplum kuruluşunda düzenleyeceğiniz astronomi, uzay ve evren hakkında söyleşi, panel ve etkinliklere, bizi davet ettiğiniz sürece katılıp, bilgilerimizi aktarmaya çalışıyoruz. Bizler, bugüne kadar gittiğimiz ve şimdiden sonra gideceğimiz tüm eğitim kurumlarında düzenlediğimiz etkinliklere ancak, o eğitim kurumundan bize gönderilen davet yoluyla iştirak edebiliyoruz. Davet edilmediğimiz hiçbir ilimize veya eğitim kurumuna gitmemiz, orada bir etkinlik, söyleşi, panel, konuşma vs düzenlememiz yasal olarak mümkün değildir. Üniversitenizde, okulunuzda veya kurumunuzda düzenleyeceğiniz, tamamen halka ya da öğrencilere açık astronomi etkinliklerine, panel, sunum veya söyleşilere bizi davet etmek için, sitemizin iletişim bölümünden ulaşacağınız mail adresimizi kullanabilirsiniz. Eğitim kurumunuzda söyleşi, panel veya etkinlik düzenleyebilmemiz için; kurumunuzun yetkili kişisinin / kulüp yöneticisinin, kuruma ya da MEB'e ait resmi bir yazışma ile bizi davet etmesi gerektiğini hatırlatırız. Kurum / kulüp yetkilisinden Resmi davet göndermeyen hiçbir eğitim kurumuna maalesef gelmemiz ve eğitim vermemiz yasal açıdan mümkün değildir. Son olarak tekrarlayalım: Bizler, son 3 yılda gittiğimiz 30'un üzerindeki eğitim kurumuna sadece davet edildiğimiz takdirde gidebildik. Davet edilmediğimiz sürece, hiçbir eğitim kurumunda veya hiçbir şehirde etkinlik düzenleyemeyiz. Eğer bizlerin şehrinizde veya okulunuzda bir astronomi söyleşisi, konferansı, sunumu veya etkinliği düzenlemesini istiyorsanız, ilinizdeki / ilçenizdeki ilgili eğitim kurumu tarafından, sitemizin iletişim bölümünde yer alan mail adresimiz üzerinden davet edilmemiz gerekir. Not: En üstteki fotoğraf, İstanbul Maltepe Babil Kültür Merkezi'nde gerçekleştirdiğimiz astronomi paneline aittir.


Uzay ve zamanı bir akışkan olarak kabul etmek, kuantum mekaniği ve göreliliği bağdaştırmamıza yardımcı olabilir. Eğer uzay-zaman bir akışkan olsaydı, elbette özel bir akışkan olması gerekirdi. Akışkan uzay-zaman kavramı bazı fizikçilere göre fiziğin baskın iki teorisi arasındaki şaşırtıcı anlaşmazlıkları çözmemize yardım edebilirdi. Astrofiziksel gözlemlerin ve akışkan uzay-zaman kavramı üzerine yapılan tahminlerin karşılaştırılmasıyla yapılan son araştırmalar gösteriyor ki akışkan uzay-zaman kavramı yalnızca uzay-zamanın akıl almaz derecede pürüzsüz ve akışkan olduğu, diğer bir deyişle uzay-zamanın bir süper akışkan olduğu durumlarda kullanılabilir. Su ayrık bir maddedir, kuantum mekaniğinin yasalarına göre etkileşime giren özgün moleküllerden oluşur ama sıvı su sürekli, akışkan, saydam ve yansıtıcı görünür. Ortaya çıkan bu özellikler suyu oluşturan özgün moleküllerin hiçbirinde yoktur, hatta bu özellikler bu özgün moleküllerin özelliklerinden tamamen farklıdır. Kütle çekimi nicelemenin pek çok denemesi var; Sicim kuramı ve döngü kuantum kütle çekimi işlerin iyi gittiğini gösteren alternatif yaklaşımlar. Fakat belki de kütle çekimini nicelendirmeniz gerekmiyordur, uzay-zamanı oluşturan temel nesneleri nicelendirmeniz gerekiyordur. Liberati, Munih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden meslektaşı Luca Maccione ile birlikte bu fikrin evrende ışık hızıyla seyahati nasıl etkileyeceğini keşfettiler. Akışkan gibi hareket eden yeni uzay-zaman, diğer uzay-zaman teorilerinden direkt olarak ayrışmaz. Ancak çok enerjik ışık parçacıkları gibi aşırı durumlarda, Liberati ve Maccione farkedilebilir değişiklikler buldular. Aslında, Yengeç Bulutsusu'nu kaçan ve evrende uçuşmaya başlayan yüksek enerjili fotonların gözlemleri üzerindeki çalışmalarının sayesinde, fizikçiler yeni uzay-zamanın belirli sürümlerini gözardı edebiliyorlardı. Bulgulara göre uzay-zaman eğer tamamen bir akışkansa, bir süper akışkan olmalıydı. Araştırmacılar elde ettikleri bulguları Nisan ayında Physical Rewievs Letters'da yayınladı. Bu modellemeye göre parçacıklar uzay-zamanda okyanustaki dalgalar gibi hareket eder ve akışkan mekaniği ya da diğer adıyla yoğun madde fiziği yasaları uygulanabilir. Fizikçiler daha önce uzay-zamanda parçacıkların enerjilerinin farklı dağılımını, dalgaların farklı dalga boylarındaki dağılımlarıyla veya suyun içinde farklı hızlardaki hareketleriyle açıklıyorlardı. Liberati ve Maccione'nin son çalışmaları başka bir akışkan etkisini daha hesaba kattı: yayılma. Dalga bir ortamda hareket ettikçe enerji kaybeder. Araştırmacıların bulguları gösteriyor ki bu azalma etkisi uzay-zamanda hareket eden fotonlara da etki eder. Araştırmacılara göre bu etki küçük olmasına rağmen, yüksek enerjili fotonlar çok uzun mesafeler katettiğinde farkedilebilir miktarda enerji kaybederler. Enerji kaybı çok küçük de olsa enerji spektrumu ciddi şekilde etkilenirdi, çünkü fotonlar çok uzun zamandır seyahat ediyorlar. Bu sonuçlar bize bu fikrin reddedildiğini söylemiyor. Bulgular akışkan uzay-zaman teorisinin olasılığının gerçek olması için uzay-zaman enerji sönümlemesini en aza inmesine sebep olacak şekilde viskozitesi çok az olan bir akışkanın bir süper akışkan olması gerektiğini gösteriyor. Kesinlikle hiçbir fikrim yok. Dürüst olmak gerekirse, bence hiç kimsenin fikri yok. Tüm yaptığımız çeşitli olasılıkları olan bir model ortaya çıkarmak. Eğer uzay-zaman bir süper akışkansa ve farklı enerjilere sahip olan fotonlar farklı hızlarda hareket ediyor veya zamanla enerji kaybı oluyorsa, bunun anlamı göreliliğin tüm durumlarda geçerli olmadığıdır. Göreliliğin temel ilkelerinden biri Lorentz yasalarına göre ışık hızının gözlemcinin referans sistemine göre değişmeyeceğidir. Uzay-zamanla ilgili bu olasılık bildiğimiz görelilikte oldukça radikal bir bozulmaya sebep olur. diyor Jacobson. Buna rağmen, bu durum görelilik ve kuantum mekaniğini birleştirmeye çalıştığımızda ortaya çıkan sorunların giderilmesinde potansiyel yollar açmaya yardımcı olabilir. Göreliliğin bozulması, elimizdeki teorilerde ortaya çıkan ve fiziksel olarak olasılık dışı gibi görünen bazı niceliklerin ayrıştırılması için yeni olasılıkların ortaya çıkmasına olanak veriyor. Eğer uzay-zaman bir süper akışkansa, teorik fizikçiler için sörf zamanı geldi demektir. çok büyük hacme ve çok küçük kütleye sahip karadelikler gibi çeviride hata olmuş sanırım.


Basında ve sosyal medya sıkça duyduğunuz Türkçesi Süper Ay, ecnebicesi Super Moon kavramı, yakın zamana kadar sadece gökbilimcilerin ilgi alanına girerken, gelişen iletişim teknolojisi ile artık herkesin haberdar olduğu bir gök olayı haline dönüştü. Dünya'nın yegane uydusu olan Ay, gezegenimiz çevresinde yaklaşık 29.5 günlük bir dolanım süresiyle döner. Bu dolanım sırasında, gezegenimizin yörüngesinde bulunduğu yere göre, yeryüzünden bizim bakış açımız doğrultusunda aydınlık ve karanlık alanları değişir. Yani, Ay'ın yarısı normalde Güneş tarafından aydınlatılırken, biz yörünge konumuna göre sadece bir kısmını görürüz. Bu durum ay evrelerini oluşturur. Dolunay evresinde ise Ay, Güneş Dünya doğrultusunun hemen arkasında kalır ve Güneş ışığını alan tüm yarımküresini görebiliriz. Gezegenimizin çevresinde dönen Ay'ın yörüngesi tam daire şeklinde değil, eliptiktir. Bu nedenle, dolanımı sırasında kimi zaman Dünya'ya yakınlaşır, kimi zaman uzaklaşır. 1 aylık dolanımı sırasında en yakın olduğu zaman ortalama 363.000 km, en uzak olduğu dönemde ise ortalama 405.000 km mesafede yer alır. Dikkatinizi bu mesafelerin sabit olmadığına, bunların ortalama değerler olduğuna çekmek istiyoruz. Örneğin Ay'ın en yakın olduğu dönem 355 bin veya 370 bin km olabilir. Aynı şekilde, en uzak olduğu dönem 401 bin ya da 410 bin km olabilir. Bu farklılık da, her yıl yaşanan 12 dolunaydan birinin bize diğer dolunaylardan daha yakın mesafede gerçekleşeceği anlamına gelir. Bu yakın dolunaylar, bazen yılda birkaç kere olabilir. Sonuçta kaç tane yakın dolunay gerçekleşirse gerçekleşsin, içlerinden biri diğerlerinden daha yakın olacaktır. İşte, Ay'ın en yakın olduğu dönemde gerçekleşen her dolunay, Süper Ay olarak adlandırılır ve diğer dolunaylardan yaklaşık %12 ila %14 arası daha büyüktür. Yani, aslında her yıl bir süper Ay vardır ve amatör astronomlar ile gökbilim severler tarafından takip edilir. Uydumuzun yörüngesi Dünya'nın ekvatoruna yaklaşık 5.1 derecelik ekliptik eğime sahip olduğundan, yukarıda belirttiğimiz gibi, en yakın ve en uzak mesafeler sabit kalmaz. Bu mesafelerin ortalama değerler olduğunu hatırlayın. Ay, ekliptik eğimi nedeniyle dolanım sürecinde bu değerlerden birkaç bin kilometre daha yakın veya daha uzak mesafede olabilir ve yaşanan her dolunayda mesafeler birbirinden az da olsa farklıdır. Her yıl gerçekleşen süper Ay'lardan en yakını uzun yıllar sonra tekrar, gerçekleştiğinde ise, bugün olduğu gibi üzerinde konuşulmaya değer bir durum söz konusu olur. İşte, basında son 70 yılın en büyük dolunayı şeklinde haberleştirilip büyük heyecana sebep olan 14 Kasım 2016 tarihli Süper Ay bu nedenle önemliydi. Çünkü, 1948'den bu yana hiçbir bir dolunay, uydumuz hiç bu kadar yakın mesafede iken gerçekleşmemişti. Dolunay halindeki Ay, 26 Mayıs 2021'de yeryüzüne 357,623 km mesafede olacak. 2015 Ekim ayında yaşanan süper Ay, 356,878 km mesafede idi. 2017 yılında yaşanan ise 357,987 km, 2018 yılında ise 356,604 km uzaktaydı. Farkettiyseniz, 2018'de yaşanan süper Ay'dan 1019 km daha uzakta olacak uydumuz. Ay'ın bizden uzaklığını düşünürsek, bu çok küçük bir fark. Yaklaşık İstanbul Adana arası mesafe kadar, devede kulak bile değil anlayacağınız. Yani, en yakın dolunay diye dillendirilen gök olayı, size daha önce görmediğiniz bir manzara sunmayacak. Basının, sosyal medyanın ve biraz da bilim dünyasının abarttığı gibi olağanüstü bir manzara ile karşılaşmayacaksınız. Özel hiçbir şey olmayacak. Hatta çoğu insanın gözü, gökyüzünde iki Ay olsaydı; süper Ay ile normal dolunay arasındaki farkı ayıramazdı bile.


Astrofotoğrafçı Dominique Dierick'in 28 Eylül 2015'te gerçekleşen Süper Ay Tutulması sırasında çektiği karelerden oluşturduğu zaman aralıklı tutulma görüntüsü. Ay'ın Dünya'ya en yakın olduğu dönemde gerçekletiği için Süper Ay tutulması olarak adlandırılan bu tutulma, Türkiye saati ile 03:11'de başlamış, Ay Türkiye üzerinde batana kadar sürmüştü. Ancak, 05:47'de yaşanan tam tutulma sonraki geçiş sürecinin bir bölümü, Türkiye'den izlenememişti. Wallpaper olarak kullanabilmek veya bastırmak için çalışmanın yüksek çözünürlüklü halini şu linkten indirebilirsiniz.


Ay tutulması, Güneş ile Ay arasına Dünya'nın girmesi sonucu Ay'ın kısmen veya tamamen Dünya'nın gölgesi altında kalması durumudur. Tutulma sırasındaki bu dizilim sebebiyle Ay, dolunay evresindedir. Tutulma sırasında Ay giderek Dünya'nın gölgesi altında kalmaya başlar. Bu esnada Dünya'nın atmosferinden geçen Güneş ışınlarından mavi olanlar atmosfer tarafından saçılır, böylece Ay'ın üzerine kırmızı ışık düşerek Ay'ın kızıl görünmesine sebep olur. İlgili aşağıdaki videoyu izleyebilirsiniz. Süper Ay Tutulmasında ise ek olarak bir durum daha gerçekleşir: Ay, yörüngesi eliptik olduğundan ötürü Dünya'ya zaman zaman daha yakın, zaman zaman daha uzak olur. Dolayısıyla Ay, en yakın konumundayken gökyüzünde biraz daha büyük görünür. Eğer Ay hem en yakın konumunda olur, hem de Ay Tutulması gerçekleşirse biz bu duruma Süper Ay Tutulması deriz. Ek bilgi: basında ve sosyal medyada bu tutulma kanlı Ay tutulması şeklinde yansıtılıyor. Aslen kanlı Ay tutulması gibi bir kavram yoktur. Ancak, Ay Dünya'ya biraz daha yakın olduğu için gezegenimizin gölgesi zaten her tutulma sırasında gerçekleşen kızıl ay imgesini sadece çok az daha belirginleştirir. Aslına bakarsanız bütün Ay tutulmaları için kanlı sıfatını kullanabilirsiniz. Normal bir insan gözü, sıradan bir Ay tutulması ile, bugün yaşanacak süper Ay tutulması arasındaki renk farkını, hatta Ay'ın büyüklük farkını ayırd edemez. Bundan önceki Süper Ay Tutulması 1982 yılında gerçekleşmişti. 28 Eylül 2015'ten bir sonraki ise 18 yıl sonra 2033 yılında gerçekleşecek. Bu tutulma Türkiye'den 27 Eylül'ü 28 Eylül'e bağlayan gece gerçekleşecek. Yani 27 Eylül akşamında, 28 Eylül gecesinde gözlenecek. Türkiye saati ile 03:11'de başlayacak olan tutulma 05:47'de maksimum yapacak. Ay'ın batması sebebiyle tutulmanın sonları görülemeyecek olsa da büyük ölçüde izlemek mümkün olacak. Batıdaki illerimiz doğudakilere göre daha uzun süre tutulmayı izleme imkanı bulacaklar. Not: Tutulma bitti elbette artık. Ancak bu tutulmayı özetleyen güzel bir çalışmaya bu linkten ulaşabilirsiniz. Ay'ın yeryüzüne en yakın olduğu 14 ... Basında son günlerde 31 Ekim 2020 C...


Bu azgın yıldızlar evrendeki en parlak yıldızlardır: Aşırı büyük kütleleri (10 ila 150 Güneş kütlesi ve daha fazlası) nedeniyle ışıma güçleri Güneş'in birkaç yüz bin katı kadardır. Parlak süper dev yıldızların iki özelliği vardır: Hızlı, aşırı büyük kütle kaybı ve hayvani ışıma gücü. Bu özellikleri onları pek bir nadide varlıklar olarak kılar. Ne yazıktır ki, nadir oldukları kadar ömürleri de çok kısa, ancak bir o kadar görkemlidir. Hızlı yaşa genç öl prensibine en uygun varlıklardır diye düşünürüz hep. Bu dev yıldızlar o kadar fazla enerji yayarlar ki, parlamaya başladıkları günden, öldükleri güne kadar geçen sadece birkaç milyon yıllık sürede, yalnızca yaktıkları yakıtlarını yitirmezler. Hesapsızca, aşırı biçimde ürettikleri enerji, yıldızın dış kısımlarını sürekli uzay boşluğuna savurur. Böylesi tipik bir yıldız, ömür sürecinde Güneş'in birkaç katı kütleyi bu şekilde uzay boşluğuna savurarak kaybeder. Bu savrulan madde yıldızın çevresinde birikir ve yıldız kendi yarattığı gaz bulutu içinde hapsolur. Tipik bir süpernova, yakın çevresindeki diğer yıldız sistemlerine bir zarar vermezken, hipernovalar kendilerinden binlerce ışık yılı uzaktaki yıldız sistemlerini gama ışını bombardımanı ile sterilize edecek kadar güçlü patlamalardır. Galaksimizde bildiğimiz en büyük kütleli süper dev yıldız olan Eta Carinae, önümüzdeki bir milyon yıl içinde böylesi bir hipernova patlaması ile bizlere son bir kez el sallayarak yok olacak. En üstte gördüğünüz kapak fotoğrafında, tipik bir süper dev yıldız olan, 1.100 ışık yılı uzaklıkta ve Güneş'ten 22 kat büyük kütleli Zeta Puppis'i görüyorsunuz. Bu yıldız da, sadece 1-2 milyon yıl içinde Dünya semalarında bir ışık şöleni yaratarak evrenimizden göçüp gidecek. Türkçedeki çok büyük, aşırı büyük, oha be bu kadar da olmaz kalıpları yerine herkesin çok daha iyi anlayabileceği bu hayvani ışıma gücü cümlesini kullanmaktan zerre gocunmadık sevgili dostlarımız. Temel fizik ve astronomi ile yakı... Şu anda stres çarkı çılgınlığının s...


Dünya'nın iki katı büyüklüğünde olan Süper Dünya 55 Cancri'nin yüzeyinde lav akışı olduğu düşünülüyordu. Gezegen; yıldızına çok yakındır ve kütleçekim kilidi nedeniyle gezegenin aynı tarafı daima yıldızla karşı karşıyadır; öyle ki gezegenin değişmeyen daimi gece gündüz yarıküreleri vardır. 55 Cancri e, bizden yaklaşık 40 ışık yılı uzakta yer alan Güneş'e çok benzeyen G tayf sınıfı bir yıldıza 2.4 milyon kilometre gibi çok yakın konuda dolanan, yaklaşık 8.5 Dünya kütlesinde ve 2 Dünya çapında olan, süper dünya sınıfında niteleyebileceğimiz dev bir karasal gezegendir (Dünya, Güneş'e yaklaşık 150 milyon km uzakta dolanır). NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu'ndan alınan verileri kullanarak yapılan 2016 araştırmasına dayanarak bilim insanları; lavların gezegenin yıldıza bakan kısmında serbestçe akacağı, sürekli karanlık kısmında da sertleşeceği yorumunda bulundular. Gezegenin gün ışığı alan tarafındaki lav, gezegenin gözlemlenen tüm sıcaklığına katkıda bulunarak yıldızdan gelen radyasyonu yansıtacaktı. Şimdi aynı Spitzer verilerinin daha derin analizleri; bu gezegenin, bileşenlerinin Dünya'nın atmosferindekilere benzeyen, ancak daha kalın olan bir atmosfere sahip olabileceğini ortaya koymaktadır. Bilim insanları, lav göllerinin atmosfer olmadan uzaya doğrudan maruz kalmasının yüksek sıcaklıktaki yerel sıcak noktalar oluşturabileceklerini bu yüzden de bunların Spitzer gözlemleri için en iyi açıklama olmadığını belirttiler. Pasadena, Kaliforniya'daki NASA Jet İtki Laboratuvar'ında astronom olarak görev yapan ve The Astronomical Journalda yayımlanan çalışmanın ortak yazarı olan Renyu Hu, Eğer bu gezegende lav varsa, bunun bütün yüzeyi kaplaması gerekecekti. Ancak bu lav, kalın atmosfer yüzünden görüş alanımızdan da gizli olacaktı diye açıklama yaptı. Araştırmacılar, enerjinin gezegen boyunca nasıl dolaştığı ve nasıl uzaya tekrar saçıldığı ile ilgili gelişmiş bir model kullanarak gezegenin gece olan kısımlarının önceden düşünüldüğü kadar soğuk olmadığını ortaya çıkardılar. Soğuk taraf, Dünya standartlarına göre ortalama 2400 ila 2600 fahrenayt (1300 ila 1400 santigrat) derece sıcaklık ile hala oldukça sıcak olmakla birlikte sıcak tarafı ise 4200 fahrenayt (2300 santigrat) dereceye ulaşmaktadır. Eğer bir atmosfer olmasaydı sıcak ve soğuk taraflar arasındaki farkın daha aşırı olması gerekirdi. Hu ayrıca; Bilim insanları, bu gezegenin Dünya ve Venüs gibi bir atmosfere sahip olup olmadığını veya Merkür gibi sadece kayalık bir çekirdeğe sahip ama atmosfere sahip olmadığını tartışıyorlardı. Atmosferin bulunma durumu, şu an her zamankinden daha güçlü diye de ekledi. Araştırmacılar, bu gizemli gezegenin atmosferinin gezegenin tamamında çok daha yüksek sıcaklıklarda bile olsa bizim atmosferimizde de bulunan moleküller olan nitrojen, su ve hatta oksijeni bile içerebileceğini belirtmektedirler. Gezegenin yoğunluğu da Dünya'nınkine benzer ki, bu durum onun da kayalık bir gezegen olduğu savını güçlendirmektedir. Esas yıldızdan gelen yoğun sıcaklığın yaşamı desteklemesi için çok çok uzakta olması gerekmektedir ancak, buna rağmen yine de üzerindeki sıvı suyu koruyamayabilir. Hu, ötegezegen atmosferlerini ve yüzeylerini incelemek için bir yöntem geliştirdi ve bunu önce sadece sıcak Jüpiterler olarak adlandırılan aşırı sıcak, devasa gaz gezegenlere uyguladı. Çalışmanın ilk yazarı ve Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nde üst düzeyde görev yapmakta olan Isabel Angelo, JPL'deki stajının bir parçası olarak bu çalışmada çalışmış ve Hu'nun modelini 55 Cancri e'ye uyarlamıştı. Bir seminerde 55 Cancri e'nin potansiyel olarak karbon zengini bir gezegen olduğunu öğrenmişti ve bunun sonucunda yüksek sıcaklık ve basınçta bu gezegenin iç kısımları çok büyük miktarda elmas barındırıyor olabilirdi. Bu, doğasının tartışmaya açık olduğu ve bunun heyecan verici olduğunu düşündüğüm bir gezegen diye açıklıyor Angelo. Spitzer, 15 Haziran 15 Temmuz 2013 tarihleri arasında, insan gözleri için görünmeyen kızılötesi ışığı izlemek için özel olarak tasarlanmış bir kamera kullanarak 55 Cancrie'yi gözlemledi. Kızılötesi ışık, ısı enerjisinin bir göstergesidir. Spitzer'in gözlemlediği enerji akışı modellerindeki parlaklık değişimlerini karşılaştırma yoluyla araştırmacılar, atmosferdeki değişken maddelerin sıcaklıkları en iyi şekilde açıkladığının farkına vardılar. Hu, bu gezegeni anlamanın kayalık gezegenlerin evrimi hakkındaki daha büyük soruları ele almamıza yardımcı olacağını dile getirdi. NASA, 2017 şubat ayının bitmesine y... Bugün sahip olduğumuz en iyi ötegez...


Bu gezegenler, karasal yapıda olsalar da, dünyamızın bir buçuk katından yedi, sekiz katına kadar değişen kütlelere sahipler. Yani bir nevi hormonlu Dünya olarak nitelenebilirler. Güneş Sistemi dışındaki gezegenler hakkında araştırma yapanlar bilir; şimdiye kadar çok sayıda süper dünya olarak nitelenen ve gezegenimizdeki atmosfer şartlarının benzerini taşıma ihtimaline sahip gezegen keşfedildi. Bizim Güneş sistemimizde bu tür dev karasal gezegenler yok. Ancak, başka sistemlerde sıklıkla rastlanıyorlar. Hatta geçtiğimiz aylarda bu dev karasal gezegenlerden biri olan Kepler 452b, -her ne kadar spekülatif olsa da- Dünya'nın ikizi olarak lanse edildi. Yıldızına uygun uzaklıktaysa, süper dünyalar bizim gezegenimize benzer bir atmosfere ve iklime sahip olabilirler. Hatta bazılarının üzerinde gelişkin yaşamın bile şekillenmiş olma ihtimali var. Bu yaşam, elbette gezegenin yüksek kütle çekimine uygun olarak biçimlenmek durumunda. Orada şekillenmiş hayat için gezegenin kütle çekimi bir sorun teşkil etmeyecektir. Ayrıca, süper dünyanın kütle çekimi fazla olduğu için barındırdığı atmosfer de oldukça kalın olabilir. Yani, bizim alışık olduğumuzdan daha yüksek bir atmosfer basıncının söz konusu olma ihtimali fazla. Bizler bir süper dünyaya ayak bastığımızda, atmosfer basıncını bir kenara bırakırsak; öncelikle ciddi bir ağırlık sorunuyla karşılaşırız. Bizlerin vücut yapısı, Dünya'nın kütle çekimine uygun şekillenmiştir. Kemiklerimiz şu anki ağırlığımızı taşıyacak kadar güçlüdür, kaslarımız gövdemizin ağırlığıyla orantılı biçimlenmiştir. Dolayısıyla bir süper dünya üzerindeki yüksek kütle çekimi, hareket etmemizi büyük ölçüde zorlaştıracak, engelleyecektir. Buralara giden astronotlar çok kısa yürüyüşlerde bile yorulacak, hatta ayakta dururken bile zorlanacaktır. Kısacası; gezegen ne kadar Dünya benzeri, ne kadar hayat dolu olursa olsun insanoğlunun ağırlık nedeniyle bir süper dünya üzerinde yaşaması çok zorlayıcı ve yorucudur. Eğer Mars'ta yaşayan zeki varlıklar olsaydı, bir şekilde Dünya'ya geldiklerinde aynı sorunla karşılaşacaklardı. Çünkü Dünya Mars'a oranla üç kat fazla kütle çekimine sahip bir Süper Dünyadır. Mars'ın düşük kütle çekimine alışmış olan vücutları, gezegenimizde aniden üç katı çekime maruz kalacak, bizim gözü pek Marslı astronotlarımız Dünya yüzeyinde binbir güçlükle yürümeye çalışacak, hatta sürüneceklerdi. Neyse, büyük de olsa makul boyutlara; mesela Dünya'nın bir buçuk, iki katı kadar kütleye sahip gezegenlere adapte olmak, iyi beslenme ve sıkı bir antrenman programıyla kasları ve kemikleri güçlendirerek mümkün olabilir. Yani, böyle bir gezegene yerleşeceksek eğer, ilk ve en acil kurmamız gereken yapı, bir fitness center olmalı. Yüksek atmosfer basıncına adapte olmak kolaydır. Vücudumuz şu an olduğundan birkaç kat yüksek basınçtaki havayı rahatlıkla soluyabilir. Yani zamanla vücudumuz gezegenin atmosferindeki basınca alışır. Bir de yürürken düşmemeye özen gösterin, ne de olsa yerçekimi Dünya'dan daha fazla ve çok sert biçimde yere çarpacaksınız... Dünya'da bile, zaman zaman yürürken veya koşarken düşmek yaralanma, hatta ölüm sebebi bizler için. Açıkcası böyle bir gezegende düşmek, çok daha ciddi bir yaralanma ve ölüm sebebi olacak. Yani, süper dünyamız cennet kadar güzel olsa da, yolda yürürken düşüp ölme riskine karşı motosiklet kaskıyla gezmek zorunda kalabilirsiniz. En Yakın Komşumuzda İkinci Bir Karasal Gezegen Keşfedildi! Bizden yaklaşık 4.2 ışık yılı uzakl... Güneş Sistemimizde yer alan tüm gez...


Yeni keşifler, görülebilir evrende bulunan süper kütleli kara delik sayısını ikiye katlamış gözüküyor. Süper kütleli kara deliklerin geleneksel olarak Samanyolu gibi büyük galaksilerin merkezlerinde yer aldığı düşünülüyordu fakat, yeni yapılan araştırma ayrıca bu tür süper kütleli kara deliklerin bütün cüce galaksilerin merkezlerinde de yer alabileceğini de öneriyor. Aslında tüm hikaye, aşırı kompakt cüce galaksinin içinde gizlenen süper kütleli bir kara deliğin 3 yıl önce Utah Üniversitesi'nde keşfiyle başladı. O zamandan beri, bu konu koca bir kara deliğe ev sahipliği yapan en küçük galaksi olarak kaldı. Ancak araştırmayı sürdüren aynı takım, süper kütleli kara deliğe ev sahipliği yapan iki cüce galaksi daha keşfetti ve eşleşmenin daha önceden tahmin edildiği kadar nadir olmayabileceğini öne sürdüler. Görülebilir evrende bulunduğu tahmin edilen yaklaşık 7 trilyon cüce galaksi ile birlikte, bu keşif süper kütleli kara delikleri astronomların önceden düşündüklerinden çok daha belirleyici hale getirebilir. Daha da etkileyicisi, son yapılan araştırmaların bulguları cüce galaksilerin boyutlarına rağmen merkezlerinde bizim galaksimizin merkezindeki kara delikten daha büyük kara delikler barındırabildiğini açığa çıkarıyor. Araştırmanın öncüsü Chris Ahn, Bunun ne demek olduğunu gerçekten düşündüğünde, oldukça harika birşey. Bu aşırı kompakt cüceler bizim galaksimizin boyutunun %0.1 i civarında olmasına rağmen, sahip oldukları süper kütleli kara delik bizim galaksimizin merkezinde bulunandan daha büyük diye ekliyor. Bu akıl almaz büyüklükteki kara deliklerin ne kadar büyük olduklarına dair bir perspektife ihtiyacaınız varsa, aşağıda ki videoyu izleyebilirsiniz. Bu araştırma ayrıca cüce galaksiler hakkında hala süregelen bazı soruları da cevaplıyor. 1900'lerde araştırmacılar, bu aşırı kompakt olan cüce galaksileri ilk keşfettiklerinde çok ilginç birşey farkettiler: Cüce galaksiler, kendilerinin sahip olduğu yıldızların kütlelerinin toplamından çok daha büyük kütleye sahipti. Eksik kütle hakkında yapılan yeni araştırma, bundan süper kütleli kara deliklerin sorumlu olabileceğini ortaya koydu. Ayrıca bu araştırma, galaksilerin ilk oluşum yerlerinde nasıl ortaya çıktıklarına da ışık tutabilir. Ahn, Galaksilerin nasıl oluşup evrildiğini hala tam olarak anlayamadık. Ama bu cisimler bize galaksilerin nasıl çarpıştığını ve birleştiğini anlatabilir diyor. Galaksilere ince bir odak içinde parlamasına izin veren uyarlanabilir optik yöntemini kullanarak, araştırmacılar VUCD3 ve M59CO adlı iki aşırı kompakt cüce galaksi üzerinde ölçümlerini yaptılar. Sonuçlar VUCD3'ün merkezindeki kara deliğin, galaksinin toplam kütlesinin %13'ünü ve M59cO'nun ise %18 ini oluşturduğunu ortaya çıkardı. Bu ölçümler bizim galaksimizde bulunan süper kütleli kara deliğin oluşturduğu orandan çok daha fazla ki, bizim galaksimizdeki süper kütleli kara delik sadece toplam kütlenin %0.1 ini oluşturuyor. Sonuçlar, cüce galaksilerin bir arada ve aynı dönemde oluşmuş yüz binlerce yıldızdan oluşan olağanüstü yıldız kümeleri olduğu fikrini paspas altına itiyor. Yapılana araştırma, bu cüce galaksilerin daha büyük galaksilerin kütle çekimi tarafından yutulup parçalandığı fikrini ileri sürüyor. Galaksilerin her zaman çarpıştığını ve birleştiklerini biliyoruz, bu galaksilerin oluşma şeklidir. Bizim galaksimizde konuştuğumuz bu süre boyunca başka galaksilerle beslenmeyi sürdürüyor. diyor araştırmacılardan biri olan Anil Seth. Bizim galaksilerin formasyonu hakkındaki anlayışımız küçük galaksilerin birleşip büyük galaksileri oluşturma fikrine dayanıyor ama, bu tam olarak da kusursuz bir tanım değil. Aşırı kompakt cüce galaksiler bizlere geçmişte ne olduğuna bakmamız için uzun bir zaman aralığı sağlıyorlar. diye de ekliyor. Cüce galaksiler küçük olabilir ancak, en karmaşık soruların cevaplarını da bünyelerinde barındırıyor olabilirler. Bu çalışma The Astrophysical Journal'da yayınlandı. Yıldızlar, çoğu zaman çok güzel gör...


Interstellar filmine konu olup ünlenen kara delikler akıllarımızdaki mevcut düşünceleri biraz sarsmış gibi görünüyor. Esasında fizikçiler için konu hala aynı durumda. Lakin popüler bilimde bazı düşünceler akıllarda öyle bir yer ediyor ki, bunlar net doğrularmış gibi ezberlerimize giriyor. Bunlardan birisi de kara deliklere yaklaşma durumunda parçalanır mıyız? sorusu. Filmi izlemeyenler için oradan örnekler vermek yerine, izleyen ve izlemeyenlerin de anlayabileceği şekilde kara deliklere yaklaşsak ne olur durumunu hep beraber ele alalım. Öncelikle karadelikler hepimiz için gizemli objeler. Dolayısıyla onlar hakkında bildiklerimiz, dışında gerçekleşenler. Bu sebeple biz de bu yazıda sadece bu konuya değineceğiz. Kara delikleri iki ayrı durumda inceleyelim: Kara deliklerden biri yaklaşık Güneş kütlesinde olsun, bu durumda boyutunu hesapladığınızda Schwarzschild Yarıçapından ötürü yarıçapı 1 km (1.000 metre) değerlerinde oluyor. Diğer kara deliğimiz ise büyük kütleli bir kara delik olsun ki biz bunu 30 milyon Güneş kütlesinde farz edelim bu durumda bu kara deliğin boyutu neredeyse Güneş'ten Dünya'ya kadar olan mesafedir. Buradaki değerleri sadece aklımızda canlandırabilmek için abartılmış hesap yanılgısıyla verdiğimizi de belirtelim. Şimdi bu iki durumu ele alalım. Basit bir yargı yapacağız ve bunun için bilmemiz gereken tek şey Newton'un çekim yasası. Bize diyor ki; iki cisim arasındaki çekim kuvveti bunların kütleleri ile doğru, uzaklıklarının karesiyle ters orantılıdır. Yani aradaki uzaklık arttıkça çekim kuvveti şiddetle azalır. Öyleyse küçük yarıçaplı kara deliğimize yaklaştığımızı farz edelim. Bu kara deliğin yarıçapı ile bizim boyumuz arasındaki fark oldukça azdır. 100 metrelik bir uzay gemisiyle kara deliğe yanaşıyor olsak, yarıçapı 1.000 metre olan karadelik ile merkezden olan uzaklık aracın başında 1.000 metre, sonunda 1.100 metre olur. Bu bizim yaptığımız hesapta uzaklığın karesinden ötürü ciddi bir kuvvet farkı olduğunu ortaya koyar. Aynı işlemi 100 milyon kilometre yarıçapta ortaya koymaya çalışın. 100 milyon kilometreye ekleyeceğiniz 100 metre devede kulak kalacaktır. Dolayısıyla aracınızın boyu burada önemsiz bir değerdir. Özet olarak, küçük kütleli bir kara deliğe yaklaşırsanız olacak olanları açıklayalım. Başınız ile ayağınız ya da uzay geminizin başıyla kıçı arasındaki kuvvet farkı öyle büyük olur ki önce çekilir, gerilirsiniz sonra da parçalanırsınız. Fakat bu bir süper kütleli kara delik ise, kara deliğin boyunun yanında sizinki karınca gibi kalacağından sizi parçalayabilecek bir kuvvet farkı söz konusu değildir. Dolayısıyla, galaksimizin her yanına dağılmış milyarlarca küçük kütleli kara deliğe yaklaştığınızda parçalanarak ölmeniz kaçınılmazken, galaksimizin merkezinde yer alan gibi süper kütleli bir kara deliğe yaklaştığınızda, parçalanmazsınız. Evet, yaklaşmaya devam ettiğinizde içine düşüp ölmeniz kaçınılmazdır ancak, bu hemen değil, içine düştüğünüz sırada yaşayacağınız bir parçalanma şeklinde, acısız ani bir ölüm olacaktır. Bir yıldız, ait olduğu galaksiden d...


Herhangi bir devre hayal edin. Aslında bunu hayal etmek sizin için hiç zor olmamalı. Çünkü telefonunuz, klimanız, bilgisayarınız, buzdolabınız, tutkuyla aşık olduğunuz televizyonunuz devrelerden oluşuyor. Kablosunu prize takıyorsunuz ve devrelerden elektrik akımını geçirerek cihazınızı çalıştırıyorsunuz. Hatta bazen o kadar çok çalıştırıyorsunuz ki, faturanız gelince sanki dünya başınıza yıkılmış gibi oluyor. İşte biz bu yazıda hayatımızı şekillendiren o yüce elektriği über iyi ileten süperiletkenleri inceleyeceğiz. Neden çok iyi iletiyor, nerelerde kullanılıyor, tamam da nasıl bulundu gibi temel sorularla bu yazıda sıkı fıkı olacağız. Kemerlerinizi bağlayın çünkü süperiletken fiziğinin 103 yıllık bir geçmişi var. Kendinizi düşünün. Elleriniz, gözleriniz, ayaklarınız, iç organlarınızla siz bir bütünsünüz. Aynen atomlar da böyledir. Protonları, nötronları ve elektronlarıyla onlar da bir bütün. Elbette bu parçacıkları da oluşturan yapı taşları var. Mesela elektronlar leptonlardan oluşur. Doğanın bize bahşettiği bu bilinç ile bizler hem mikro boyutları hem de makro boyutları araştırabilecek kadar zekiyiz. Aslında bütün hikaye 20'inci yüzyılda mutlak sıfır savaşı yapan zekilerle başlıyor. O zamanlar elementleri daha düşük sıcaklıklara ulaştırmak için birbiriyle yarışan fizikçiler mevcut. Ulaşılabilecek en düşük sıcaklığın 0 Kelvin (-273 C) olduğu kuramsal olarak gösterilmişti. Neden daha da soğuğunu elde edemiyoruz derseniz bunun sebebi atomların artık o sıcaklıkta resmen donması.1 (Bu arada 21'inci yüzyıl dünyasında artık mutlak sıfıra neredeyse ulaştık!) Süperiletken keşfi de bu yarışın içinde olan bir beyefendiden geliyor ve kendisine 1913 Nobel Fizik Ödülü'nü kazandırıyor. Keşif 1911 Nisan'ında. Hollandalı fizikçi Heike Onnes ve ekibi cıvalı termometler için cıva dirençler üretiyordu. Aynı zamanda maddeleri daha da soğutma yarışı içine girdiklerinden Helyumu -268 C'ye kadar soğutarak sıvılaştırmayı başarıyorlar. (Mutlak sıfır -273 dereceye hiç bu kadar yaklaşılamamıştı!) Bizim meraklı fizikçi ürettiği cıva teli alıp zamanının en soğuk sıvısına batırıyor ve ne olacağını merak ediyor. Ne mi oluyor? Devrim! Devrime geçmek için önce kısa bir bilgi vermeliyim. Basitçe düşünelim. İlkokulda yaptığınız bir deney aklınıza gelsin. İki adet kablo, bir adet ışık kaynağı ve pil! Bunları doğru şekilde birbirine bağlıyoruz ve ışığı yakıyoruz. Bir devrede güç kaynağınızdan aldığınız elektriği kayıpsız bir şekilde devrenizde gezdiremezsiniz. SALLIYORUM; piliniz 5 Volt Duracell bile olsa devredeki dirençten dolayı aletinizde 2,5 volt elektrik dolanır. Devredeki gerilim, akım ve direncin çarpımına eşittir. Öyle ki kullandığınız kablonun bile direnci vardır ve pilinizdeki elektriği taşırken kayıp yaratır. Her şeyin atomlardan oluştuğunu ve atomların içinde de elektronlar olduğunu söylemiştik. İşte elektrik akımı atomların son yörüngesinde dolanan bu elektronlar sayesinde oluşur. Kablo da atomlardan oluştuğundan, kabloda ilerleyen elektronlar mutlaka kablonun atomlarına çarparlar. Aslında direnç dediğimiz şey de yolda kaza yapan zavallı elektronlardır. Direncin bir neticesi olarak devreniz ısınır. Hemen hemen herkesin dizüstü bilgisayarı bacağını ısıtmıştır. İşte bunun yegane sebebi elektrik canavarı elektronlardır! Bay Onnes bu cıva teli aşırı soğuk sıvı Helyuma daldırıp bir deney yaptığında gözlerine inanamamıştı! Cıva telde elektrik hiç kayba uğramadan ilerliyordu! Yani direnç birden sıfıra inmişti! İşte bu öyle bir devrimdi ki, sıfır kayıpla elektriği ABD'den Türkiye'ye gönderebilirdiniz. Tasarruf üzerine tasarrufun kapılarını aralamaktı bu! Ayrıca bugün bir çok cihazı ısınma sorunu nedeniyle kısıtlı olarak kullanıyoruz. Böyle bir teknoloji demek cihazlarımızı kat be kat daha güçlü tam kapasite yapmak da demek. Daha hassas cihazlar üretebilirdiniz, bilgisayarınız bacağınızı ısıtmaz, faturanız cebinizi yakmaz , sonsuza kadar daha uzun ömürlü pilleriniz olabilirdi! Umarım Bay Onnes'in keşiften sonra uyku düzeni bozulmamıştır. İşte bu keşfin ardından büyük bir heyecan başladı. Artık bu iş için çalışacak fizikçiler gerekti. Hele de Nobel Fizik Ödülü'nün ardından bu alana sıçrayan çok fazla fizikçi olduğunu biliyoruz. Peki ama nasıl birden direnç yok oluyordu? Aslında pek fazla fizikçi böyle bir durumu hayal etmemişti. Sıfır dirence ulaşabilme ümidi olan fizikçiler elbette vardı ama onlar kademeli olarak bir azalma olacağını düşünüyorlardı. Grafikte gördüğünüz gibi ani bir değişim şok etkisi yarattı. Bu deneyin ardından artık kuramsal fizikçiler iş başına geçti. Neden böyle olduğunu matematiksel olarak modellemeleri ve konuyu aydınlatmaları gerekiyordu ve aydınlattılar da! Maceranın büyük atılımlarından birisi de süperiletken malzemelerin manyetik alandan tiksinmesinin keşfiydi. Keşifçilerimiz W. Meissner ve R. Ochsenfeld, 1933 yılında tuhaf bir biçimde süperiletken maddelerin manyetik alanı dışladığını keşfettiler. Bu keşif süperiletkenimizin yüzeyindeki elektrik alanın manyetik alanı dışlamasının gözlemiydi. Bu dışlama olayı Meissner Etkisi olarak bilinir. Gözlemin ardından kuramsal açıklamayı da Fritz ve Heinz London kardeşler yaptı. Manyetik alanla süperiletken maddelerin elektriği iletebilme gücü arasında bağlantılar kurdular ve denklemler geliştirdiler. Bu noktadan sonra süperiletken maddeler artık elektriği iyi iletenden ziyade manyetik alanı iyi dışlayan şeklinde tanımlanmaya başladı. Bu konuyu anlamak için biraz da manyetizma bilmek gerekiyor tabii. Referanslarımdaki bir döküman2 göze hitap ederek gayet güzel bir özet sunuyor, tavsiye ederim. Önce izotop ne demek onun tanımını yapalım. Proton sayısı aynı olan ancak nötron sayısı farklı olan atomlara izotop atom diyoruz. Yani izotop atomlarımızın nötron sayısı farklı olduğu için kütleleri de farklı oluyor. (Bir nötronun kütlesi hemen hemen protona eşittir ve elektronun kütlesinin 1836 katına denk gelir.) Elbette süperiletkenimizde de bir takım değişiklikler olmasını bekleriz. Ekstra bilgi vermeyi de ihmal etmeyelim. Hidrojenin izotopu olan döteryumu duymuşsunuzdur belki. Güneş'in bizi ısıtmasının en önemli nedeni de hidrojenin döteryum izotopuna dönüşmesidir. Güneş'in tepkimesi bu şekilde başlar. Bu ilk tepkime Güneş'in yaydığı enerjinin yüzde 8'ine denk gelir. Şimdi 1950'lerdeyiz. Emanuel Maxwell yeni kaşifimiz. Kendisi cıvanın farklı izotoplarını inceliyor ve bu farklı izotopların süperiletken pelerinini giymeleri için farklı sıcaklıklar gerektiğini görüyor. Yani nötronların, pelerinin kritik sıcaklığı üzerine büyük bir görev üstlendiğinin farkına varıyoruz. 1957'de BCS kuramı ortaya çıkıyor. BCS, üç kafadarın soy isimlerinin baş harfinden gelir: John Bardeen, N. Cooper, John Schrieffer. Bu beylerin kuramını açıklığa kavuşturalım. BCS teorisinin söylediğine göre, süperiletkenimizin yolunda hareket eden elektronlar Cooper çifti oluşturduğunda değişik bir kuantum durumuna imkan verirler. Şekilde Cooper çifti yaratmış iki elektron görüyorsunuz. Elektron yolda ilerlerken pozitif iyonlar da haliyle ona yaklaşıyor. Yoldaki ilk elektron, yoldaki pozitif iyonları birbirine çekerek yol alıyor. İlk elektronun kendine çektiği pozitif iyonlara Cavidan diyelim. Elektronları bilirsiniz, çok hızlıdırlar. İşte ilk elektronumuz Cavidanları terk ettiğinde, Cavidanları orada tutacak bir kuvvet olmadığından eski yerlerine geri gitmelerini beklersin. Artık anasının yanı mı dersiniz; ilk konum mu dersiniz o size kalmış bir şey. Ancak bu gerçekleşmez! Çünkü ilk elektronun arkasından gelen Cooper çiftini oluşturmuş ikinci elektron vardır. Cavidanlar tam eski yerlerine gidecekken ikinci elektron gelir ve gidemezler. Elektriğin elektronlar sayesinde oluştuğunu yazının başında söylemiş ve direncin de yolda kaza yapan elektronlar olduğunu vurgulamıştım. İşte süperiletken maddemizde yol alan bu elektronlar Cooper çifti oluşturduğunda daha kolay bir şekilde yol alabiliyor. Sanki atomun belediyesi elektronlar için yol yapmış ve hiç kaza yapmadan gidebiliyorlar. Mesela öndeki elektronun yolu açtığını arkadakinin de onu takip ettiğini düşünebiliriz. Peki bu elektronlar çiftler halinde nasıl hareket ediyorlar, iletişimi nasıl sağlıyorlar? Fononlar sayesinde! Atom örgüsünün yapısını bozarak mekanik titreşim oluştururlar ve elektronların kaza yapmadan atomdan atoma geçmesini sağlayabilirler. Elektronlar arasında da bir bağ kurarak onların eş evreli hareketini sağlayacak kadar yetenekli sanal parçacıklardır. BCS teorisi, elektriğin direnmeden yol almasını açıklayabilecek kadar güçlü bir teori olarak görüldüğünden yaratıcıları 1972'de Nobel Fizik Ödülü'nü kaptı! Üzgünüm ama sizden ikinci kez, ilkokulda yaptığınız devreyi hayal etmenizi isteyeceğim. Sıradan çinko karbon pillere göre 10 kata kadar daha uzun ömürlü Duracell pilinizi kablolarınız yardımıyla ışık kaynağına bağladınız ve etrafı aydınlattınız. Bunu kablolarınızla yaptınız! 1962 yılında Brian Josephson, ilkokulda kurulması zor bir şey hayal etti. Bu sefer iki adet süperiletken levha düşlüyoruz. Arasına da incecik yalıtkan malzeme yerleştiriyoruz. Süperiletkenlerimizin kablo, yalıtkan malzememizin de plastik bir parça olduğunu varsayalım. Düz mantıkla kablolar arasındaki teli kesintiye uğratıp bir plastik koyarsak elektron akışı oluşmaz. Ancak mikro ölçekteki gözlemler gösterdi ki; süperiletkenler arasında dolanan Cooper çifti elektronlar hiçbir bağlantı olmaksızın kuantum tünelleme yoluyla karşıya ulaşabiliyor ve doğru akım oluşturabiliyorlar. Resmen karşıya zıplıyorlar değil mi? Parçacık kafalıysanız tabii ki size öyle gelecektir. Bu öngörü de bir yıl sonra deneysel olarak kanıtlanıyor. Bu arada kuantum tünelleme hakkında bilgisi olmayanlar için şurada güzel, sade bir yazımız var. Şimdi SQUID'e gelelim. Böyle bir deniz canlısı da varmış. Google'dan arayınca gördüm ve gayet tatlı, çizgi film karakteri gibi bir canlı. Ama onunla yakından uzaktan alakası yok bizim aletin. İsminde pek hayır bulamasanız da bu cihazımız çok önemli. Çok zayıf manyetik alanların ölçümünü yapmaya yarayan, Josephson eklemleriyle donatılmış halkasal süperiletkenler içeren gayet hassas bir cihaz. Tıptan jeolojiye kadar birçok alanda kullanılıyor. Yazının ilerleyen kısımlarında süperiletkenlerin kullanım alanlarını incelerken SQUID diye ayrı bir başlık atarak irdeleyeceğiz bu cihazı. Daha yazının başında söylediğimiz üzere ilk süperiletkenimiz 1911 yılında bulunuyordu. Bu süperiletken Helyum soğutularak elde edilmişti. Birinci Tip Süperiletken dediğimiz şey sadece bir metal elementten oluşan maddeler. Ancak İkinci Tip Süperiletkenler iki tane metalden oluşuyorlar. Yani bir alaşım3. Bazı geçiş metalleri de İkinci Tip Süperiletken olabiliyor. 1931 yılında Rus fizikçi Lev Shubnikov bizim İkinci Tip Süperiletkenler kaşifimiz. Bildiğiniz gibi Birinci Tip Süperiletkenler, Meissner etkisi sayesinde manyetik alanı dışlıyorlardı. Ancak manyetik alanında bir sınırı var değil mi? Mesela her yaz gittiğimiz bir tatil köyü ve orada da bir ağaç olsun. Bir yıl sonra baya bir kilo almış olsanız ve her zaman sizi taşıyan zavallı ağacın dalına otursanız kırılır. Aynı mantık süperiletkenler için de geçerli. Manyetik alanı dışlıyor ama bir sınırı var. Kritik manyetik alan diyoruz biz bu sınıra. Hurra koca bir manyetik alan uygularsanız süperiletkenlik bozulur. İkinci Tip Süperiletkenlerde durum biraz karışık. Onlar hem dışlıyor hem dışlamıyor hem ortalığı karıştırıyor. Evet, yazdığım şu tekerlemeyi açıklığa kavuşturalım. İkinci Tip Süperiletken malzememizde iki tane kritik değer vardır. İlkine alt kritik manyetik alan, ikincisine üst kritik manyetik alan deniyor. İkinci Tip Süperiletkenimize alt kritik manyetik alana kadar manyetik alan uygularsak aynen Birinci Tip Süperiletken gibi davranıyor, Meissner etkisi görebiliyoruz. Ancak bu değeri aşarsanız süperiletkeninizin içine bir miktar manyetik alan girer. Hala süperiletken özellik gösterebilir. Eğer üst kritik manyetik alan sınırına ulaşırsanız da süperiletken özellik tahmin ettiğiniz gibi yok olur. İkinci Tip Süperiletkenlerin alt kritik manyetik alan değeri düşük, üst kritik manyetik alan değeri ise yüksektir. Üst kritik manyetik alan değeri yüksek olduğu için mıknatıs yapımında ve teknolojik uygulamalarda İkinci Tip Süperiletken malzemeler tercih edilir. Bilim insanları düşük sıcaklık savaşı verip süperiletkenleri keşfettiklerinden beri her şey tam tersine döndü diyebiliriz. Bir süre kritik sıcaklığa (0 Kelvin) ulaşmak için yarıştılar. En sonunda da ulaştılar tabii ki. Sonrasındaysa yüksek sıcaklıkta ve gelecekte belki oda sıcaklığında süperiletken malzemeler üretme çağına girdiler. Her elementi veya alaşımı süperiletken pozisyona geçirmek için farklı sıcaklıklar gerekiyor. Kritik sıcaklığa yaklaştıkça yeni süperiletkenler keşfettiler çünkü haliyle bazı elementlerin süperiletken pozisyona geçebilmeleri için daha da soğuk sıcaklıklar gerekiyordu. Süperiletken olabilen elementler incelendikten sonra alaşım oluşturup farklı süperiletken maddeler geliştirilmeye başlandı. İkinci Tip Süperiletkenlerin alaşımlardan oluştuğunu söylemiştik, işte yüksek sıcaklık süperiletkenleri İkinci Tip Süperiletkenlerdir. 1980'li yıllarda en yüksek sıcaklıkta çalışabilen süperiletken pelerinini Nb3Ge giymişti. Kendisinin 23,2 K sıcaklığında bir pelerini vardı ve havasını da herkese atıyordu. 1986 yılındaysa havasını söndürecek bir keşif Zürich IBM Araştırma Labaratovarları'nda çalışan K. Alex Müller ve J. George Bednorz'dan geldi. Bu ikili 35 K'de bir süperiletken yaratmayı başardı. O zamanlar gerek Nobel'li BCS teorisi, gerek diğer birçok teori yaklaşık 30 K üzerinde süperiletkenler olmasını öngörmüyor ve bunu sınır olarak kabul ediyordu. Fakat lantan, baryum, bakır ve oksijenden oluşan bir seramik üreten tatlı fizikçiler bu öngörülere yapacağını yaptı diyebiliriz. Fizik dünyasında şok yaratan bu gelişme elbette karşılıksız kalmayacaktı. Şüphelendiğiniz üzere bu beyler de keşiflerinin ertesi yılı Nobel Fizik Ödülü'nü evlerine götürdüler. Bu gelişmenin ardından çılgına dönen süperiletken fizikçileri ne yapacaklarını şaşırmış olmalı. Bölümün sonunda söylemem gerek ama fazla heyecan yaratmadan ağzımdaki baklayı çıkarayım. Bugün yaklaşık 200 K'ye kadar süperiletken malzemeler üretebilme şerefine eriştik! Yıl 1987 olduğunda Paul Chu isimli bir fizikçimiz de, 92 K'de süperiletken malzeme üretmeyi başarıyor. Bu gelişme de çok büyük bir gelişme sayılıyor. Çünkü bu döneme kadar süperiletken malzemeler sıvı helyum ile soğutuluyorlardı, çok soğuk sıvılar gerekiyordu. Durum böyle olunca bu tür sıvıları üretmek ve saklamak ciddi derecede maliyete sebep olmaktaydı. 92 K'nin üzerine geçmek helyumdan vazgeçilmesini sağladı. Çünkü sıvı azotun kaynama derecesi 77 Kelvin. Azotu üretmek ve saklamak da helyuma nazaran hem daha kolay hem daha ucuz olduğundan artık azot dönemi başladı. 1988 yılında 120 K'de süperiletken keşfedildi. Ardından 125 K ve ardından 134 K'ye kadar ulaşıldı. 134 K'de süperiletken olan cıva, baryum, kalsiyum, bakır ve oksijenden oluşan malzememize basınç uygulanarak bu değeri 166 K'ye kadar çıkarmayı başardılar.


Işık hızı bizim için bir engel mi veya ışık hızını geçebilir miyiz? Ya da bir gün teknolojimiz ışık hızına ulaşmamızı sağlayacak mı? Bu gibi sorular aklımızı karıştırıyorken 1970'li yıllarda ortaya atılan ve pek az kişinin bildiği bir hızı tanımlayalım. Astronomlar kuasarları anlama çabaları içerisindeyken yeni bir tür yapı keşfetmişlerdi. Blazarlar olarak adlandırılan bu nesneler bir yıldıza ve kuasara benzer özellikler göstermekteydi. Blazarlar aktif galaktik çekirdeğe sahip dev eliptik galaksilerdir ve tıpkı kuasarlar gibi büyük kırmızıya kayma tayfına sahiptirler. Yüksek enerjili bir yapıya sahip olan blazarlar son derece değişkendir. Radyo astronomi gözlemleri ile bize doğru gelen jetlerine bakılarak ışınım güçlerinin çok değişken olduğu saptanmıştır. Işımaları bir günde %30 iken birkaç ay içerisinde %100'lük bir çarpan kadar değişim gösterebilir. Blazarlardaki jetler çift bir radyo kaynağıdır. Parlak aktif çekirdek etrafındaki zayıf radyo dalga salması bunun göstergesidir. Bu durum bazı kuasarlarda da gözlenen ışık hızından daha büyük hızlardaki hareketin, yani süperlüminal hareketin gözlemleriyle desteklenmektedir. Blazar jetleri, ışık hızına çok yakın ve gözlemciye karşı çok küçük bir açıyla ortaya çıkar. Yukarıdaki görsel ışık hızından daha hızlı hareketlerdeki basit bir açıklamayı göstermektedir. Kaynağın Dünya'ya olan bakış doğrultusu derecelik bir açı olsun. Kaynak hızın da v olduğunu varsayalım. İlk noktada kaynak bize v hızında derecelik açı yapan foton salsın. t süre boyunca hareketinden sonra 2. konumdan bir foton daha yayınladığını düşünelim. İki konum arasındaki gerçek uzaklık tv kadardır. İki foton arasındaki mesafe ise v tcos kadardır. Yani ilk foton v tcos kadar erken gelmektedir. Gökyüzünün iz düşüm hareketi başka bir deyişle yatay hareketi d kadar olduğundan iki fotonu aldığımız zaman periyodun da kaynağın ışık hızından d/ v tcos kat daha büyük bir hızla hareket ettiğini teorik olarak ispatlayabiliriz. Teorik kısmını bir de örnek üzerinde anlatalım. Kaynağın hızının 0.8 c olduğunu, bakış açımızın 30 derece olduğunu varsayalım. A noktasından bir foton salındığını ve bu fotonun 5 ışık günü boyunca seyahat ettiğini düşünelim. Daha sonra kaynağın ikinci konumu olan B noktasından bir foton daha saldığını varsayalım. İki konum arasındaki kaynağın yol aldığı gerçek uzaklık: 50.8=4 ışık günüdür. Bu nedenle kaynak 3.46 ışık gününde bakış doğrultusu boyunca bize doğru hareket eder. 1. foton 2. fotondan 5-3.46 =1.54 ışık günü öndedir. Yatay konumdaki hareketi 2 ışık günü olarak ele alırsak kaynağın ışık hızından 2/1.54= 1.3 kat daha büyük hızla hareket ediyor olduğu sonucuna varırız. Bu durum teorik ve geometrik olarak ispatlanabildiği gibi yapılan gözlemlerde de kanıtlara ulaşılmıştır. Hubble Uzay Teleskobu'nca 1999 yılına dek sağlanan fotoğraflarla M87'deki püskürmenin hızını ışık hızının beş veya altı kat üzerinde olduğu ölçülmüştür. Bu püskürme büyük bir ihtimalle süper büyük kütleli bir karadeliğin etkisiyle M87'nin çekirdeğinden 5000 ışık yılı uzaklığa fırlatılan maddeden oluşmaktadır.


'Simetri' kavramını hemen hepimiz duymuşuzdur. Simetri, iki ya da daha çok şey arasında konum, biçim ve belirli bir eksene göre ölçü uygunluğu, bir eksenin yapı ve biçim benzerliği olarak tanımlanabilir. Saygın fizik profesörü Michio Kaku; Bir fizikçi için güzellik, simetridirder. Sahiden de biçim ve ölçü uygunluğu bir fizikçi için olmazsa olmazdır. Peki süpersimetri nedir? Bu yazımızda sizlere süpersimetriyi ve ilgili olarak süperuzayı anlatacağız. Parçacık fiziği ve uzay-zaman harmanlanmasına tabii tutulmuş yazı ile sizleri baş başa bırakıyoruz. Süpersimetri, standart modelde bahsedilen parçacıklara eş, simetrik bir parçacığın var olduğundan bahseder. Bu simetrik parçacıkların varlığının nedeni, standart modeldeki parçacıkların kütlesinin neden olduğunu açıklamak içindir. Süpersimetri, üçten daha az uzay boyutunda bazı olayların açıklanması amacıyla geliştirilmiştir. Bilim insanları, bir takım çalışmaların sonucunda süpersimetrinin parçacık fiziği alanındaki birçok soruyu açıklamaya yeteceğini keşfetmişlerdir. Süpersimetri, çözülmesi için ortaya atılmadığı halde bazı problemleri de çözüme kavuşturmuştur. Aynı zamanda ünlü fizikçi Gordon Kane, süpersimetriyi doğanın kendi başına var olan bir ögesi olarak tanımlamıştır. Süpersimetrinin çözüm olarak görüldüğü bazı kuramlardan sırasıyla bahsedeceğiz. İlki, Higgs etkileşimlerinin açıklanmasıdır. Higgs alanı öne sürüldü. Higgs alanının öne sürülme amacı parçacıkların kütlelerini standart modele aktarmaktan ileri gelmiştir. Standart modelde bir hiyerarşi sorunu vardı. Standart model dediğimizde şunu anlamalıyız: Kuarklar ve leptonlar ile kuarkların ve leptonların etkileşimleri 10-17metre ölçeğinde betimleyen bir kuramdır. Birincil kuramda ise mevcut ölçek 10-35 metre yani Planck ölçeğidir. Buradan anlayacağımız şudur; bu iki ölçek birbirinden çok uzaktadır. Dolayısıyla tutarlı olmayabilir. Öyle ki standart model ölçeği bir sabit olan Planck ölçeğine yakın bir ölçekte olmalıdır. İlki, standart model ile Planck ölçeği arasında bir aralığın bulunmasıdır. Öyle ki standart model 10-17 de değil de bu aralıkta bir yerde neden sonlanmasın? İkincisi ise; matematiksel olarak bu kuramın nasıl yerleşeceği sorusudur. Burada süpersimetrik standart model ikinci sorunu çözer, ilki için ise yorum yapmamızı sağlar. Fermiyonlar ve bozonlar, birbirlerini yok edecek şekilde ölçeklerin bir araya gelmesini sağlar. Bu sayede bahsettiğimiz sorun çözülmüş olur. Süperuzay, isminden de anlaşılacağı üzere süpersimetrinin uzay-zaman simetrisi olarak tanımlanabilir. Öyle bir cisim ve ya bir parçacık düşünelim ki bu cisim veya parçacığın üzerine hiçbir kuvvet etki etmiyor olsun. Bu cismin bir enerji ve momentum ile hareket etmekte olduğunu kabul edelim. Eğer biraz mekanik fizik bilgisine sahipseniz, cisme etki eden bir kuvvetin olması durumunda bahsettiğimiz enerji ve momentumun değişebileceğini de bilirsiniz. Dolayısıyla, kuvvet yoksa enerji ve momentum değişim göstermez. Buradan yapacağımız çıkarım şudu: bir cisme etki eden bir kuvvet yok ise momentum ve enerji korunur. Uzay ve zaman nötr olmalı ki cismimiz uzay ve zaman içinde hiçbir kuvvet etki etmeden hareket edebilsin. Belirli uzaklıklarda, belirli hareket değişimleri de gösterse sonuçta momentum ve enerji korunsun. Bir takım değişimler altında da olsa bir şey değişmeden kalıyorsa işte o zaman bir simetriden söz edilebilir. Uzay ve zaman içinde konumuzu değiştirdiğimizde simetriler buluruz. Süperuzayda da durum bundan farklı değildir. Süperuzayda konumumuzu değiştirmemize karşılık gelen simetriye; süpersimetri deriz. Sıradan uzay-zaman fikirlerimiz düşünüldüğünde bu mümkün değildir. Bunun yanında fermiyonsal boyutlara izin verilirse, o zaman bu iki simetri türünden farklı bir simetrinin daha varlığı söz konusu olabilir. Bu yeni simetri, süpersimetridir. Süpersimetrinin öneminin bir sebebi de, şu ana kadar doğanın bir parçası olduğu bilinmeyen, matematiksel açıdan tek olası simetri olmasıdır. Aslına bakılırsa süpersimetri, fermiyonlar ve bozonlar yer değiştirse de temel yasaların bu değişikliklere ayak uydurmayıp aynı kalmasıdır. Zihinlerinizde alışılagelmiş uzay-zamandan çıkın ve farklı bir uzay-zamana ışık hızı ile yolculuk yapın. Bu yeni konuşlandığımız uzay, süperuzaydır. Süperuzayda fermiyonlar ve bozonlar arasındaki farklılıklar birleştirilebilirdir. Dolayısıyla süperuzay fermiyonların ve bozonların tam simetrik bir şekilde ele alınabileceği geometrik bir alandır. Süperuzayın boyutları bizim boyutlarımız gibi değildir. Büyüklükleri neredeyse yoktur. Ancak titreşen sicimler gibi küçük de değillerdir. Bir elektron ve nötrinoyu düşünelim. Bu seçtiğimiz elektron ve o elektronun nötrinosu iç uzayda iki farklı nesnenin izdüşümü gibi görünürler. Tıpkı bu durum gibi süperuzayda da fermiyonlar ve bozonlar iki farklı nesnenin izdüşümü olarak düşünülebilirler. Aslında süperuzay bozonsal boyutlarımıza ilave olarak fermiyonsal boyutları eklemektir.


Hepimiz, birçoğunu bilmesek bile adlarını bir yerlerden duymuşuzdur. Büyük Ayı, Küçük Ayı, Orion, Andromeda... Yani takımyıldızlar. Birçoğuna şekillerinden ötürü bu isimler verilmiştir, fakat biz baktığımızda genelde pek de adlarında yazana benzetemeyiz. Yani en azından ben bir büyük ayıdan ziyade bir cezve görüyorum. Peki bununla ilgili ilginç bir şeyden bahsetsek? Bu şekillerin yıllar içerisinde değiştiğinden mesela. İnsan türünün var olduğu süre boyunca bile takımyıldızlar ciddi anlamda görünüm değiştirmişlerdir. Elbette bu hareket çok yavaş olduğu için son 3.000 yıllık yazılı tarihte insanoğlu buna pek tanık olamamış, kayıtlara hiçbir zaman geçmemiştir. Şimdi bu değişime bakmak için Büyük Ayı Takımyıldızı'nın bugünkü görünümüne bir göz atalım. Bilgisayar teknolojisi bizi mekan ve zaman olarak bugünden alıp başka günlere götürebilir. Yıldızların hareketlerini hesaba katarak, eski zamanlara doğru gidince, birkaç milyon yıl önceki Büyük Ayı şeklinin bambaşka bir görünümde olduğunu görürüz. O tarihlerde Büyük Ayı'nın şekli bir oku andırıyordu. Bir zaman makinesi sizi alıp bu eski devire bırakacak olsa, Büyük Ayı'nın o zamanki şekline bakarak hangi dönemde yaşadığınızı anlayabilirdiniz. Bir takımyıldızın ileri zamanlarda alacağı görünümünü de yine bilgisayardan sorabiliriz. Örneğin, Aslan Takımyıldızı'nı ele alacak olursak, önümüzdeki bir milyon yıl içinde, Aslan Takımyıldızı'nın şimdikinden daha az aslana benzetilebileceğini görürüz.


İnsanoğlu yeryüzünde ve gökyüzünde görüp, tanımlayamadığı şekil veya cisimleri tanıdığı bazı cisim veya varlıklara benzetmeye meyillidir. Belki de bunun sebebi, insan olarak bizlerin, belirsizliklerden, bilmiyorumlardan hoşlanmayışımızdandır. Belirsizlikleri belirsizlik olarak bırakamaz, mutlaka belirsizliklerden bazı anlamlar çıkarırız. Örneğin çoğunlukla atmosferde rastgele dağılan bulutların tanımlı, belli bir şekli yoktur. Bu yüzden bulutlardan kolaylıkla günlük hayatta tanıdığımız ve gördüğümüz cisimleri çıkarsayabiliriz. Gökyüzü önemlidir. Yukarıya başımızı kaldırınca gökyüzünü görürüz. Bize seslenir adeta. Alevi bulduğumuz günlere dek gecenin karanlığında sırtüstü uzanır ve gökyüzündeki ışıklı her noktaya gözümüzü dikerdik. Işıklı noktaların bazıları bir araya getirilince önümüzde şekiller çizilirdi. Aramızdan biri gökyüzündeki şekilleri ötekilerden daha iyi görebilirdi. Yıldızlar çok uzaktadırlar. Bir tepeye ya da ağaca tırmandığımızda onlara yakınlaşmış olmayız. Bulutlar da bizlerle yıldızlar arasında, yani yıldızlar bulutların arkasındadırlar. Ay yavaş yavaş devinirken, yıldızların önünden geçer. Daha sonra görürsünüz ki, yıldızlar duruyorlar, çünkü Ay yıldız yemez. Yıldızlar titreşip dururlar. Garip, soğuk, beyaz, uzak bir ışıktırlar. Ne kadar çok yıldız var. Gökyüzünü doldurmuşlar. Fakat yalnızca geceleyin görünüyorlar. Ne olduklarını merak ediyorum. Bazı yıldızlar dolaşırlar. Bizim avladığımız hayvanlar gibi. Eğer dikkatle ve birkaç ay süreyle gözlerseniz, yıldızların kımıldadığını görürsünüz. Bunların sayısı yalnızca beştir. Tıpkı elimizdeki parmak sayısı kadar. Öteki yıldızlar arasında ağır ağır kımıldarlar. Eğer kamp ateşi düşüncesi doğruysa, dönüp dolaşan avcı kabilelerin kocaman ateşler taşıdıkları yıldızlar olmalı onlar. Fakat dolaşan yıldızların derideki delikler olması fikrine aklım ermiyor. Delik açtın mı, o bir delik olarak orada kalır. Delikler dolaşmaz ki. Hem sonra, alev dolu bir gök tarafından sarılmak istemem. Eğer deri düşerse, geceleyin gökyüzü çok parlak olur, hem de pek parlak, her yanımız alev almış gibi. Sanırım alevden bir gök hepimizi yer bitirirdi. Kanımızca gökyüzünde iki tür kudretli varlık bulunuyor: Kötüler, ki bunlar alevin bizi yiyip yok etmesini istiyorlar. Ve iyiler. Bunlar da alevi bizden uzak tutmak için üzerlerine giyiyorlar. İyilere teşekkür etmenin yolunu aramalıyız. Yıldızların gökte kamp dolaylarında yakılan ateşler olup olmadığını bilemiyorum. Aralığından kudret alevinin bize baktığı derideki delikler olup olmadığını da bilemiyorum. Bazen şu şekilde düşünüyorum, bazen de bu şekilde. Bir defasında da kampta yakılmış ateş olmadığını ve deliğe benzer bir şey bulunmadığını düşündüm. Bu, benim anlayamayacağım kadar zor bir şeydi. Bir ağaç kütüğüne başınızı dayayın. Başınız arkaya doğru kayar. O zaman yalnızca göğü görürsünüz. Ne tepeler, ne ağaçlar, ne avcılar, ne kamp ateşi. Gökten başka bir şey yoktur görülecek. Bir ara yukarıya, göğe doğru düşebileceğim geldi aklıma. Eğer yıldızlar kamp yerinde yakılan ateşse, bu avcıları ziyaret etmek isterdim. Şu bizim dolaşıp duran avcıları. Hadi düşeyim diyorum. Fakat eğer yıldızlar derideki deliklerse korkarım. İçinde alevin beklediği delikten içeri düşmek istemem. Carl Sagan'ın düşlediği gibi insanlar bir süre sonra bu yıldızlarda kendi tanrılarını ya da mitolojik varlıklarını gördüler. Günümüzde de, bütün bu kültürlerin bir karışımını kullanıyoruz. Kimi takımyıldızlarını Sümer yada Çin astronomisinden alırken kimi yıldız isimlerini İslam astronomisinden almışız. Örneğin bugün çıplak gözle gözlemlenebilen yıldızların birçoğunun isminin Arapça'dan geldiğini biliyoruz. Yani yıldızların isimlendirilmesinde insanlar Arap öncüllerden fazlaca faydalandı. Öte yandan takımyıldızların çoğunun Yunanlar ve Romalılar tarafından adlandırıldığını da biliyoruz. Bütün bu yıldızları isimlendirme ve takımyıldızlar oluşturma çabaları, insanların kolayca yönlerini bulmaları gibi basit sebeplerle, astronomi gözlemlerinde kolaylık sağlamak ya da mevsim geçişlerini belirlemek gibi daha bilimsel ihtiyaçlardan doğmuş. Bir örnek vermek gerekirse yalnızca birkaç takımyıldızını bilmek bile geceleri kolaylıkla yönünüzü bulmanızı sağlayabilir. Hatta eğer kuzey yarımküredeyseniz, tek başına Küçük Ayı takımyıldızını bilmeniz geceleri yön bulmanızı sağlar. Modern astronomide artık Uluslararası Astronomi Birliği'nce 44 tanesi kuzey yarımkürede ve diğer 44'ü de güney yarımkürede olmak üzere belirlenmiş 88 adet takımyıldızı bulunuyor. Burada belirtmek gerekir ki, zannedildiği üzere takımyıldızları yalnızca gökyüzündeki yıldızları hayali çizgilerle birleştirmemizden ibaret değillerdir. Gökyüzünde belirlenmiş her bir takımyıldızı belirli ve kesin bir alanı temsil eder ve böylece 88 takımyıldızı bütün gökyüzünü kaplayabilirler. Bu da örneğin herhangi bir galaksinin gökyüzünde nerede bulunduğunu öğrenmek için başta astronomlar olmak üzere bütün gözlemcilere büyük kolaylık sağlar. Zaten, zannedildiği üzere takımyıldızlar yalnızca belirli yıldızların hayali çizgilerle birleştirilmesinden ibaret olsaydı gökyüzünde hatırı sayılır büyüklükte alanlar boş kalacaktı. Takımyıldızlar hakkında düşülen bir başka yanılgı ise, bizim bakış açımızdan takımyıldızlar dahilinde yakın gibi görünen yıldızların gerçekten birbirlerine yakın oldukları düşüncesidir. Ancak gökyüzünde gördüğümüz bütün yıldızlar üç boyutlu uzayda farklı derinliklerde konumlanmış olabilirler. Yinede, yakın gibi görünen tüm yıldızların gerçekte de yakın olmadığını söylememiz elbette mümkün değil. Örneğin Büyük Ayı Takımyıldızı'nda bulunan Alkor ve Mizar yıldızları gerçektende birbirlerine yakın konumlarda bulunan bir yıldız çiftidir. Bizden yaklaşık 80 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu ikilinin arasındaki mesafe yalnızca 3 ışık yılıdır. Ek bir bilgi olarak, eskiden Alkor ve Mizar yıldız çiftinin insanlar tarafından gözlerin sağlamlığını test etmek amacıyla kullanıldığını da söyleyelim. Takımyıldızlar yılın belirli zamanlarında belirli noktalarda konumlandıkları için yine eskiden mevsimleri izlemek amacıyla da kullanılmışlardır. Bugün göz testi için Alkor ve Mizar'a veya mevsim geçişlerini kaydetmek için takımyıldızlarına ihtiyaç duymadığımızdan, takımyıldızlar artık neredeyse yalnızca amatör astronomlar tarafından gözlemlenir oldu. Kutup yıldızı yalnızca kuzey yarımküreden görülebiliyor. O halde güney yarımkürede yaşayan veya yaşamış insanların da kutup yıldızına benzer bir yıldızları var mıydı diye düşünebiliyoruz. Ne yazık ki, güney yarımküreden böylesine parlak, kesin yön belirten bir yıldızı göremiyoruz. Yinede, yalnızca güney yarımküreden görülebilen Güney Haçı Takımyıldızı, güney yönünü biraz geniş açıyla da olsa gösterebiliyor. Kutup yıldızı, Güney Haçı Takımyıldızı'na göre yönü çok daha kesin olarak da göstersede, aslında o da bir düzey yalpalanma hareketi gösteriyor. Ancak bu hareket, çıplak gözle farkedilemeyecek kadar küçük. Bu konuyla birlikte kutup yıldızının neden sabit olduğu sorusunu şu yazımızda daha detaylı bir şekilde ele almıştık. Takımyıldızlarını öğrenme sürecinde olan gözlemcinin diğer ziyaret yerleri Avcı Takımyıldızı gibi üst üste ve yan yana üçer yıldızından kolaylıkla tanınabilecek takımyıldızları yada bünyesinde M45 gibi belirgin büyüklük ve parlaklıkta açık yıldız kümesi barından Boğa Takımyıldızı olabilir. - Andromeda Takımyıldızı - Kartal Takımyıldızı - Çalgı Takımyıldızı - Kuğu Takımyıldızı - Akrep Takımyıldızı - Yay Takımyıldızı Mikroskop'da olsa, Büyük Ayı'da olsa her bir takımyıldızının belli tarihi, mitolojisi ve dolayısıyla bir hikayesi bulunur. Bunları burada tek tek yazmak mümkün olmadığından bunun araştırmasını size bırakıyoruz. Her ne kadar takımyıldızlarının şekilleri tarih boyunca belirlenmiş olsa da, bu şekiller her zaman aynı kalmayacaklar. Oldukça yavaş bir biçimde gerçekleşse de, yeri gelecek Aslan Takımyıldızı, Anten Takımyıldızı'na dönüşüverecek. Bunu, yani takımyıldızlarının geleceğini yine başka bir yazımızda ele almıştık. Takımyıldızlarını öğrenmek, gözlemlemek ayrı ve güzel bir hobidir. Her birinde, Carl Sagan'ın da dile getirdiği gibi ayrı bir düş, ayrı bir tarih ve ayrı ayrı güzellikler bulursunuz. İçerdikleri galaksiler, bulutsular ve sonsuz sayıda gökcisimleriyle bize yine ne kadar küçük olduğumuzu, aynı anda ne kadar değerli ve değersiz varlıklar olduğumuzu hatırlatırlar. Elbette tüm bunları takımyıldızlarında görebilmek için, bir tutam düş gerekebilir. Gökyüzünüz açık olsun. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 2 Ekim 2018 tarihinde yayınlanmış, düzenlenerek tekrar yayına sunulmuştur.


Takyon, fiziğin neredeyse bütün yasalarını altüst eden, nedenselliği ihlal edip zamanda yolculuk eden, sanal kütleleri olan, ışık hızından daima hızlı hareket eden ve evrenin hız sınırı olan ışık hızını bile kabul etmeyip bu hızdan her zaman hızlı hareket etmeleri gerektiğini söyleyip dediklerini yapan dediği dedik bir parçacıktır. Ancak sadece hipotetik olarak vardırlar ve şu ana kadar bir tanesi bile gözlemlenememiştir. Zaten fizikçilerin neredeyse tamamı takyonların fizik kurallarına uymadığı görüşünde olduğundan, aramaya çalışmak gibi bir çaba da sarfetmezler. Bir çok bilim dışı ve sansasyonel yayıncılık yapmayı seven yerler ve kişilerce iddia edildiği gibi keşfedilmiş, varlıkları kanıtlanmış veya bilim insanlarınca var olduğu düşünülen bir parçacık değildir. Büyük ihtimalle de yokturlar ancak, matematik bize var olabilecekleri durumları görme imkanı verir. Takyonlar, Einstein'ın görelilik teorisinin bir sonucudur. Yukarıda gördüğünüz Lorentz dönüşümlerinde kolayca, eğer hızı ışıktan az olan bir parçacığın enerjisinin nasıl olduğuna bakmak istiyorsanız v için c'den küçük bir değer yazmanız yeterlidir ve kök pozitif çıkar, enerji pozitiftir. Peki v'nin c'den büyük olduğu zamanlarda enerji ve kütle ne olur? İşte bu soru takyon fikrinin teorik fizikçiler arasında doğmasına yol açtı. En alttaki enerji denkleminde v>c ise, kökün içinin negatif olduğunu görürsünüz ki; bu da payda karmaşık sayılarla ifade edileceği anlamına gelir. Enerjinin gerçek bir değer olması için kütle de karmaşık olarak ifade edilir: Lisede gördüğünüz ve nerede kullanacağınızı bilmediğiniz ''i'' cinsinden. Buradan doğrudan ışıktan hızlı olan parçacıklar için kütle sanaldır. Takyonların nasıl hareket ettiğini ve etkiye karşı nasıl tepki verdiklerini merak ediyorsanız şunu söyleyebiliriz: Çok tuhaf. Eğer bir takyon parçacığı gözlerseniz ve bunu sizden uzaklaştırmak için iterseniz , takyon parçacığı size doğru gelir. Yani hareketin uygulandığı yönün aksine hareket ederler. Bu da fiziğin en köklü kurallarından biri olan nedensellik ile ters düşer. Aynı şekilde eğer bir takyon parçacığını çekmeye çalışırsanız, o sizden kaçmaya başlar. Yani siz gel seveyim deseniz sizden uzaklaşır, uzaklaş benden derseniz size sırnaşır böyle tuhaf bir parçacıktır. Bu takyonlar her zaman ışıktan hızlı hareket ederler ve hiçbir zaman ışık hızından daha düşük hızlarda hareket etmezler hatta ışık hızı bile onların en düşük hızından her zaman daha düşüktür . Çünkü, fizikçilerin takyon fikrini ortaya atmasının nedeni, zaten ışıktan hızlı parçacıklar var olsaydı, evren nasıl bir yer olurdu sorusuna cevap aramak içindir. Her zaman için evrendeki hız sınırı olan ışık hızından hızlı hareket eden bir parçacığın varsayımsal kabulü, fizikçilerin evreni modelleme çalışmalarını anlamlandırabilmek için kullandıkları oyuncak teorileri için iyi bir matematiksel deney aracıdır. Bizler nedenselliğin etkin olduğu bir evrende yaşıyoruz ve her şeyin sonucu bir şeyin nedeninden sonra gerçekleşir. En basitinden bardak düşer yere çarpar ve kırılır. Veya sınava çok çalışırsınız ve bunun sonucu olarak sınavdan iyi veya kötü bir not alırsınız. Yani, bir sebep-sonuç ilişkisi vardır. Eğer takyonlar gerçekten var olsaydı, zamanda geri gidebilecekleri ve nedenselliği böyle altüst edebileceklerdi. Çünkü, içinde var olduğumuz bu evrende hareket hızı ve zaman birbiriyle sıkı sıkıya bağlıdır. Işık hızında hareket eden bir cisim için zaman akmaz. Bunu, ışıktan düşük hızlarda zamanın 1, 2, 3 gibi pozitif bir sayı, ışık hızında ise 0 olduğunu düşünerek daha iyi anlayabilirsiniz. Eğer bir cisim içinde var olduğumuz bu evrende ışıktan daha hızlı yol alıyorsa, zaman da 0'dan daha küçük (-1, -2, gibi negatif) bir sayı olacaktır. Yani, zaman tersine akacaktır. Mesela bunu şöyle de düşünebilirsiniz: Çok dikkatli ve zeki bir keskin nişancısınız ve bir gün elinize takyonla haberleşme cihazı geçti. Siz bu yaşınıza kadar bir sürü insanın hayatına son verdiğiniz için kendinizi çok suçlu bulursunuz ve kendi küçüklüğünüze kendinizi öldürmeniz gerektiği ve size güvenmesi gerektiği mesajını iletirsiniz.


Takyonlar, teorik fizikte kendine yer bulan hipotetik parçacıklardır. Gerçekte yokturlar ve hiçbir bilim insanı da var olduklarını düşünmez. Takyonlar, teorik hesaplamalarda olasılıkları belirlemek için kullanılmak üzere varsayılırlar. Daha detaylı bilgi için bu yazımızı okuyabilirsiniz. Aşağıdaki sorularda doğru olduğunu düşündüğünüz seçeneği bir yere not alıp testin sonundaki cevaplarla karşılaştırabilirsiniz. Endişelenmeyin, bu testten yüksek veya düşük not almanızın zekanız ile ilintisi bulunmuyor. Sadece takyon kavramını daha iyi tanımanızı sağlamak istiyoruz.


İlk defa Cern'de yapılan deneylerde duyduk adını. Tanrı parçacığı bulundu denildiğinde bilim insanları havalara uçtu. Tüm halkın ilgisini çekti. Higgs Bozonu'nun ne olduğunu anlamak için önce 'atoma' bakmamız gerekir. Atom: Maddenin en küçük yapıtaşıdır. Belli bir zamana kadar bölünemez ve parçalanamaz olarak biliniyordu. J. J. Thomson'un elektonu, Ernest Rutherford'un protonu , James Chadwick'in nötronu keşfetmesiyle atomaltı parçacıkların da var olduğu anlaşıldı. Atomlar da daha küçük bir şeylerden meydana geliyordu. Atom; merkezinde proton ve nötron bulunan ve onun çevresinde belli bir yörüngede hareket eden elektronlar bulunduran bir yapıydı. İleriki zamanlarda gelişen teknoloji ve bilim sayesinde yapılan deneylerde atomun çekirdeğinde bulunan proton ve nötronlar parçacık hızlandırıcılarda bölündü. Onları oluşturan daha temel parçacıklar 'kuarklar' keşfedildi. Birçok önemli fizikçinin çalışmalarının birleştirilmesiyle standart model denilen tablo elde edildi. Peter Higgs bu problemin cevabı için 1964 yılında bir teori ortaya koydu. Temel parçacıkların, her yerde mevcut olan bir alan ile sürekli etkileşimleri sonucu kütle kazandıklarını öne sürdü. Belirli ölçeklerde bir odamız olsun ve içerisinde birbirleriyle sohbet eden insanlar. Sonra kapıdan biri önemli bir kişinin geldiğini söylesin 'Einstein geliyor!! Birazdan burada olacak!!' bunu duyan insanlar elbette ki bir anda hareketlenecektir. Einstein'ın odaya adım atmasıyla birlikte herkes ona yönelecek, hareket edecektir. Einstein'ın ilerlemesini yavaşlatacaklar ve Einstein ilerledikçe ona doğru yönelen insan sayısı daha daha artacaktır. Böylece Einstein'ın hayranı insanlar odada bir alan ve bir kütle oluşturacaktır. Peter Higgs kuarkların ancak bu alanla bir araya geleceklerini, kütlenin ve alanın böyle oluşacağını öne sürdü. İşte bu alana 'Higgs alanı' denilmiştir. Peter Higgs'in bu teorisinden 48 yıl sonra 2012 yılında Cern'de yapılan deneylerde bu alanın varlığı doğrulandı. Cern'deki Atlas ve CMS deneylerinde büyük hadron çarpıştırıcısıyla protonlar yüksek enerjide çarpıştırıldı. Higgs bozonu ile tutarlı bir parçacığı keşfettiğini açıkladı. 8 ekim 2013' te Nobel fizik ödülü atom altı parçacıkların kütle kökeni anlayışımıza katkıda bulunan bu mekanizmanın keşfi için François Englert ve Peter Higgs'e ortaklaşa olarak verildi.


Dünya üzerinde bu hayalini gerçekleştirmiş ve kendi seyahatini kendi cebinden finanse etmiş ilk Uzay Turisti, Amerikalı Mühendis ve multimilyoner Dennis Anthony Tito'dur. Bir Amerikan şirketi olan Space Adventures ile bu amaç uğruna anlaşan Dennis Tito, 28 Nisan 2001 tarihinde Rusya'nın Soyuz TM-32 misyonuna katılarak Uluslararsı Uzay İstasyonu'na yolculuk yapmış oldu. Uzayda yedi gün 22 saat dört dakika boyunca kalan Tito, bu süre zarfında Uluslararası Uzay İstasyonu'nun bir ekip üyesi olarak Dünya yörüngesinde tam 128 tur attı. 6 Mayıs 2001 tarihinde Dünya'ya dönen Dennis Tito, bu unutulmaz hayalini gerçekleştirmek için tam 20 Milyon Amerikan Doları'nı gözden çıkarmış oldu. En üstteki kapak fotoğrafında Tito, 6 Mayıs 2001 tarihinde uzay seyahati sonrası Dünya üzerinde kendisini karşılayan askeri ve teknik ekip ile birlikte başarıyı kutluyor. Zenginin malı züğürdün çenesini yorarmış misali, bizlere de bu güzel anıyı okurlarımızla paylaşmak kalıyor yalnızca.


Tabii ki hayır. Tıpkı gördüğünüz NGC 4725 galaksisi gibi tek kollu istisnalar vardır. Bu galaksi, merkezden çıkan tek bir kolun tüm galaksiyi çepeçevre sardığı, nadir görülen bir spiral galaksi yapısı sunar. Bizden yaklaşık 40 milyon ışık yılı uzaklıktaki NGC 4725, galaksimiz Samanyolu'ndan biraz daha küçük, yerel galaksi grubumuzun üçüncü büyük üyesi olan Üçgen Galaksisi ile benzer boyutlarda olduğu düşünülen bir evren adasıdır. Boyutu düşünüldüğünde, gökadanın 50-60 milyarın üzerinde yıldıza ev sahipliği yaptığını söylememiz yanlış olmaz. Kızılötesi fotoğrafları incelendiğinde, aslında merkezinde tıpkı bizim galaksimizde olduğu gibi bir çubuk yapısı olduğunu görebiliyoruz. Ayrıca yine, merkezi çevreleyen tek sarmal kol üzerinde çok yoğun yıldız oluşumu gerçekleştiği de rahatlıkla görülebiliyor. Galaksinin ilginç bir özelliği de, dış kısmını çepeçevre saran tozlu bir halka. Fotoğrafta bu halka da açık biçimde görülebiliyor. Tabii, bu toz halkası da çok sayıda yıldız içeriyor ancak, görece seyrek bir düzleme yayılmış yaşlı ve soluk yıldızlar oldukları için seçilebilmeleri güç. En üstteki harika fotoğraf, Japonya'ya ait Subaru Teleskobu tarafından çekilmiş görüntülerin, amatör astronom Robert Gendler tarafından işlenmesiyle oluşturulmuş. Büyük Köpek Cüce Gökadası (Canis Ma...


Çoğumuz lisedeki fizik dersinde, tek yarık ve çift yarık deneylerini görmüştür. Görmemişse de, zaten belgesellerde ve internette her yerde bolca bahsediliyor, oradan aşinadır. Tek yarık deneyini ele alacak olursak; bu deneye göre, eğer çok dar bir yarığa ışık demetleri gönderirseniz, bu ışık demetleri sanılanın aksine duvarda kusursuz bir nokta oluşturmayacaktır. Aksine ışık, duvarda yayılmaya başlar. Gönderdiğimiz ışık, duvar üzerinde girişim deseni adını verdiğimiz desenler meydana getirerek, aşağıdaki görselde görüleceği üzere aydınlık ve karanlık bölgeler oluşturur. Fizikçiler bu desenlerin oluşum sırası ve boyutları ile ilgili birçok denklem vermektedir. Ama bizim konumuz şu anda bu değil. Kaçımız o yıllarda veya daha sonrasında hocalarına, ışığın neden bu şekilde davrandığını sordu? Eminim büyük çoğunluğumuz sormadı bile. Şimdi bu konuya değinme zamanı geldi. Işığın böyle bir davranış sergilemesinin nedeni, dalga özelliği göstermesidir. Nasıl yani? dediğinizi duyar gibiyiz. Şöyle; size başta bahsettiğimiz tek yarık deneyinde elimize ışık yerine bir kova suyu alalım. Şimdi yarığı, bu suyun içine dik duracak şekilde ve yarığın bir kısmı suya batmayacak şekilde yerleştirelim. Yarığın arkasında da bir duvar olduğunu farz edelim. Bildiğiniz gibi suya ufak bir taş bile atsanız su dalgaları oluşturabilirsiniz. Şimdi, yarığa yakın bir noktadan bir su dalgası yaymaya başlayın. Geldik en can alıcı noktaya, bu su dalgaları kendinden emin bir şekilde ilerlerken yarığa denk gelecek ve mecburen yarıktan geçmek zorunda kalacak. Yarıktan geçerken de küçük bir değişikliğe uğrayacak. İşte bu değişiklik bize, neden ışık kullandığımız zaman aydınlık ve karanlık bölgeler oluştuğunu açıklar. Düz bir şekilde gelen dalgalar, bu yarıktan geçtikten sonra kırınıma uğrar ve birbirleri üstüne binerek güçlendirir veya birbirlerini yok ederler. Birbirlerini güçlendirdikleri noktalarda aydınlık, yok ettikleri noktalarda karanlık bölgeler görülür. Bu deneyde su dalgaları ve ışık aynı davranışı sergilediği için durumu su dalgaları kullanarak açıkladık. Gördüğünüz gibi ışık parçacık özelliğinin yanı sıra dalga özelliği de göstermekte. Şimdi biraz daha derine inme zamanı. İşte burada da Heisenberg'in belirsizlik ilkesi devreye giriyor. Heisenberg'in belirsizlik ilkesine göre, bir parçacığın momentumu ve konumu aynı anda tam doğrulukla ölçülemez. Bunu ışıkla gerçekleştirdiğimiz tek yarık deneyimize uygulayacak olursak; parçacık olarak ışık fotonlarını ele almamız gerekir. Şimdi, Heisenberg'in belirsizlik ilkesini inceleyelim ve daha sonra tek yarık deneyimize uygulayalım. Planck sabitini ifade eder. Denkleme göre, x ve p çarpımı her zaman denklemin sağ tarafından büyük ya da eşit olmak zorundadır. Burada parçacığın konumundaki belirsizliği, yarığın genişliği belirlediği için x 'i yarığın genişliği olarak alacağız. Şimdi tekrar deneyimize gelelim. Deneyimizde yarık genişliği başta fazlaydı ve dolayısıyla enteresan bir şeyle karşılaşmamıştık. Şimdi ise yarık genişliğini yavaş yavaş daralttığımızı farz edelim. İşte bu durumda sistem, ilişkiyi bozmamak adına, olması gerektiği gibi momentumdaki belirsizliği artırır. Dolayısıyla, momentumdaki belirsizlik artmadan önce fotonlar dümdüz gidiyorlardı ve herhangi bir haylazlık yapmıyorlardı. Ancak şimdi momentumdaki belirsizliğin artması ile beraber sağa sola sapmaya başladılar. Fotonlar bu sayede sağa sola saparak belirsizlik ilkesini ihlal etmemiş oldular. Dolayısıyla, siz yarığı ne kadar küçültürseniz, momentumdaki belirsizlik o kadar artmak zorundadır. İşte bu nedenle, fotonlar sağa sola sola saptığı için duvara düşen ışın çok daha geniş olur. Günlük yaşantımızda bu belirsizlik ilkesini aşan durumlarla asla karşılaşmayız. Çünkü etrafımızdaki her şey Planck Sabiti'nden çok daha büyüktür.


Tekillik kavramı ile genel olarak 2 farklı yerde karşılaşıyoruz. Birincisi; tabii ki çoğumuzun bildiği gibi Big-Bang tekilliği, ikincisi ise kara delik tekilliği. Tekillikler fizik kanunlarının işlemez hale geldiği, matematiğin çıldırmaya başladığı ender yapılardan biridir. Evet çok kısa bir özet vermek gerekirse; evrenimiz bir tekillikten 93 milyar ışık yıllık genişliğe sadece 13.8 milyar yılda geldi. Fizikçiler galaksilerin ne zaman oluşmaya başladığını, en eski yıldızların yapısını, bunların milyonlarca yıl önceki hallerini, gezegenlerin geçmişini, kütle çekimin ne zaman baskın gelmeye başladığını, ilk atomların ne zaman oluşmaya başlamış olabileceğini, kuarkların proton ve nötronları oluşturmaya başladığı anda evrenin sıcaklığını, neredeyse her şeyi açıklayabiliyorlar ama; tekillik maalesef bunlardan biri değil. - Kozmoz aşırı hızlı bir genişleme yaşıyor ve bir atom boyutundan greyfurt boyutuna sadece saniyenin ufacık bir kesrinde denk geliyor. - Genişleme sonrası, evren elektronların, kuarkların ve diğer parçacıkların içinde yüzdüğü kaynayan bir çorba kıvamında. - Hızla soğuyan kozmoz, kuarklara protonları ve nötronları oluşturması için gerekli ortamı sunuyor. - Atomları oluşturmak için hala çok sıcak, yüklü elektronlar ve protonlar ışığın parıldamasını önlüyorlar: Evren hala çok sıcak sisle kaplı. - Elektronlar proton ve nötronlarla bir araya gelerek ilk atomları oluşturuyorlar çoğunlukla Hidrojen ve Helyum, çok az da Lityum. Işık sonunda parlayabiliyor. - Kütle çekim hidrojen ve helyum gazını bir araya getirerek galaksilere dönüşecek büyük bulutsular oluşturuyor. Daha küçük gaz kümeleri ilk yıldızları oluşturmak için çöküyor. - Kütle çekim galaksi kümelerini birlikte tuttuğu sürelerde, ilk yıldızlar ölüyor ve uzaya ağır elementler püskürtüyorlar ve bunlar öninde sonunda bugünkü yıldızları ve gezegenleri oluşturuyorlar. Big-Bang modeli gerçekten evrenin oluşumunun gerçek modeliyse; ki bunu evrenin genişlemesinden, kozmik mikrodalga arkaplan ışınımından ve hidrojen helyum yoğunluğundan kolayca anlayabiliyoruz, o zaman tekillikleri de gerçekten anlayabilmemiz gerekiyor. Çünkü zaman da dahil, bütün her şey bu tekillik ile başladı. Şimdi geldik kara delik tekilliklerini anlatmaya, kara delikler güneşimizin kütlesinden çok daha büyük yıldızların çekirdeklerindeki nükleer füzyonu tamamlayıp demir atomlarına kadar kaynaştırdığı, bundan sonra kütle çekimin, çekirdek basıncına fazla geldiği ve böylece hacminin kütlesi altında ezildiği kozmik cisimlerdir. Bu konuda daha detaylı bilgi için şu yazımızı okumanızı öneririz. Yani kısaca maddeleri sıkıştırdıktan sonra elde edeceğiniz yapılardır. Mesela dünyayı bir bilye boyutuna sıkıştırdıktan sonra bunun bir kara deliğe dönüşmesi gibi. Kara deliklerde olay ufku kavramı da çok kafa karıştırıcıdır. Olay ufku, tekillikleri evrenimizden koruyan, ışığın bile bir kez girdikten sonra terk edemeyeceği yapılardır. Ve gerçekten tekillikler olay ufkuyla kapatıldığı için şanslıyız. Tekillikler kara deliklerin merkezlerinde bulunan uzay-zaman bükülmelerinin ve kütle çekim alanının sonsuz olduğu yapılardır. Tekillikler boyutsuz olduğu için, burada kuantum mekaniği söz sahibidir. Çünkü genel görelilik uzay-zamanın eğiminin sonsuz olduğu bölgeleri betimlemekte oldukça başarısızdır. Aynı zamanda yoğunluk sonsuz olduğu için, genel görelilik de söz sahibidir ancak, görelilik teorisi ve kuantum mekaniği birlikte çalışmaları gereken yerlerde; yani tekilliklerde çalışmazlar aksine çok saçma sonuçlar üretirler. Bunun için kara deliklerin tekilliğini ve evrenin başlangıcında ki tekilliği anlayabilmemiz amacıyla bir kuantum kütle çekim teorisine ihtiyacımız var. Böyle bir teori ise, binlerce bilim insanı üzerinde çalışmasına rağmen henüz elimizde yok. Bu yazımız sitemizde ilk olarak 3 Haziran 2017 tarihinde yayınlanmıştır.


Hemen herkes, maalesef astronomiye başlangıcın bir teleskop sayesinde olabileceği düşüncesinde. O yüzden sık sık, uzaya çok ilgiliyim, şu kadar da param var, bir teleskop önerir misiniz? şeklinde sorular alıyoruz. Teleskop önerisi isteyenlere öncelikle şunu söyleyelim; teleskoplar hakkında gerekli kaynakları detaylıca okuyarak, deneyerek, gözleyerek detaylı bilgi sahibi olursanız, herhangi bir marka önerisine gerek kalmadan kendi teleskobunuzu seçebilirsiniz. Ama, bu konuda hiçbir bilginiz yokken, iyi bir teleskop istiyorum, bütçem şu kadar şeklinde bize veya bilgili başka hiç kimseye sormayın. Çünkü, ne önerirsek önerelim sizi yanıltmış oluruz. Bu sorunuz, Dalgıç olmaya karar verdim, nasıl ve hangi marka dalış malzemesi alayım demekten farklı değil. Dalışla ilgili araştırma yaptınız mı? İyi bir yüzücü müsünüz? Aletsiz dalış yapabiliyor musunuz? Şnorkelle dalma konusunda tecrübe edindiniz mi, herhangi bir dalıcılık kulübüne üye olup dalış malzemelerini kullanma konusunda eğitim aldınız mı? diye sorarlar size. Ki zaten bunları daha önce yapmışsanız, kimseye sormadan en uygun dalış malzemesini kendiniz seçebilecek seviyedesiniz demektir. Bizler, gökbilim ile ilgilenmeye başlayan kişilerin ilk etapta teleskop almasını tasvip etmiyoruz. Teleskop, gökbilimde ikinci, hatta üçüncü aşamadır. Gökyüzü gözlemi öncelikle çıplak gözle başlar. Birkaç ay boyu çıplak gözle gökyüzünü inceleyip yıldızların ve gezegenlerin isimlerini, yerlerini, konumlarını, hareketlerini öğrendikten sonra, bir dürbün almak en doğru hareket olur. Bu dürbünle de Ay, gezegenler ve sönük yıldızlar gözlemleyerek gökyüzünü daha yakından tanırsınız. Bir dürbün ki, size gökyüzünde gözlerinizle gördüğünüzün 10 katı zenginlikte bir kapı açar. Teleskop konusunda öncelikle şunu aklınızda tutun: Gökyüzüne baktığınızda gezegenleri, nebulaları, galaksileri; internetteki astronomi sitelerinde gördüğünüz rengarenk ışıltılı halleriyle görmeniz mümkün değil. Tüm göreceğiniz şey; soluk ve bulanık siyah beyaz noktalar olacak. Yıldızlar ise sadece biraz daha parlak görünecekler. Burada aldığınız teleskobun gücü, fiyatı, markası veya modeli önemli değil. Çok zengin olup 1 milyon liralık teleskop alsanız bile göz merceğinden baktığınızda göreceğiniz tek şey soluk siyah beyaz görüntüler olacak. O gördüğünüz ışıltılı gökyüzü fotoğrafları astrofotoğrafçıların saatler süren uzun uğraşlar ve özel teknikler kullanarak binbir emekle elde ettiği görüntülerdir. Sitemizde astrofotoğraf adı altında arama yaparsanız, böylesi görüntülerin nasıl bir çabanın ürünü olduğunu anlayabilirsiniz. Onlar, teleskopla baktığınızda görebileceğiniz şeyler değil, soluk puslu görüntülerden başka hiçbir şey göremeyeceksiniz! Teleskopla baktığınızda ne görebileceğinize dair ayrıntılı bilgi içeren bu yazımızı okuyabilirsiniz. İlk kez alacaksanız ucuzundan, hafif 7x50 veya 10x50 bir dürbün alın. Zaten bir teleskop sahibi olsanız dahi her zaman bir dürbüne ihtiyacınız olacak. Markaya, modele fazlaca takılmayın; Bresser, Nikon, Meade, Celestron, Konus, hepsi iyidir. Eğer ki dürbünde marka veya model sizin için önemli hale gelmişse, zaten gökyüzü gözlemciliğinde profesyonelleşmeye başlamışsınız demektir. Tüm bunlardan sonra, artık dürbünün yetmediğine karar verirseniz, zaten nasıl bir teleskobu hangi amaçla alacağınıza kendi bilgi birikiminizle karar verebilir seviyede olacaksınız. Bu süreçte o kadar çok şey öğreneceksiniz ki, kendiniz bile şaşıracaksınız. O yüzden, teleskop almazsam astronomiye başlayamam, teleskop aldığımda gökyüzü ayaklarımın altına serilecek gibi düşüncelere girmeyin. Teleskop alıp astronomiye ilk adımı atanların çoğu daha bir iki ay geçmeden o teleskopları bir kenara atıyor. Çünkü, gökyüzünü ve gök cisimlerini tanımadan, teknik bilgi sahibi olmadan teleskopla gözlem yapmaya çalışmak, inanın insanı hayatından bezdirecek kadar zor bir iştir. Ayrıca, teleskoplar hakkında bilgi almak istiyorsanız şu yazılarımızı iyice okumanızda fayda var. Bunun yanında, internetteki Türkçe gökbilim forumlarında bolca detaylı bilgi bulabilirsiniz.