WWF'in iklim değişikliği sorununa dikkat çekmek için her yıl düzenlediği Dünya Saati etkinliği, 28 Mart 2020 Cumartesi günü, saat 20.30'da, Geleceğini Aydınlat sloganıyla gerçekleşecek. Yüzlerce kentte, milyonlarca insanın bir saatliğine ışıklarını kapatarak küresel iklim değişikliğine dikkat çektiği Dünya Saati, 2007 yılında Avustralya'da başlamış ve WWF'in organizasyonuyla kısa sürede 7 kıtada 150'den fazla ülkeye ve 7 binden fazla kente yayılmış. Türkiye'de ise WWF-Türkiye'nin organizasyonunda düzenlenmekte olan etkinliğe önce Boğaziçi Köprüsü ile, daha sonra Fatih Sultan Mehmet Köprüsü,Topkapı Sarayı, Ayasofya Müzesi, Beylerbeyi Sarayı, Küçüksu Kasrı, Dolmabahçe Sarayı ve Saat Kulesi, İzmir Saat Kulesi, Sultanahmet Cami ve Ortaköy Camii gibi anıtsal yapıların ışıkları bir saat boyunca kapatılarak destek verilmişti. Tüm dünyada festival tadında gerçekleşen bu etkinliğe destek olmak isterseniz çevrenizi bilgilendirmeniz ve Dünya Saati zamanında bir saatliğine ışıklarınızı kapatmanız yeterli.


İnsanlar gün batımı seyretmeyi severler. Gün batımı birçok farklı duyumu ve duyguyu bir anda yaşatır; parlak ve kontrast renkleri ile görsel algımızı okşar, günün keşmekeşinin sonunu, akşamın dinginliğinin başlangıcını müjdeler, bir sonun burukluğunu yaşatır. Meraklı gözler için ise gün batımı tüm bunların yanında nadir bir optik ilüzyonu görme şansı da demektir aynı zamanda: yeşil flaş. 24 Mayıs 2014'de çektiğim yukarıdaki fotoğrafa dikkatle bakarsanız batmak üzere olan Güneş'in hemen tepesinde küçük, hafif yeşile çalan parlak bir alan göreceksiniz. Bu noktayı alttaki büyütülmüş resimde daha iyi görebilirsiniz. Bu noktanın adı yeşil flaş . Çoğunlukla ufkun uzakta göründüğü durumlarda karşılaşılan bu nadir durum atmosferdeki iki optik etkinin birleşmesi ile oluşuyor. Etkilerden ilki hepimizin fizik derslerinden bildiği beyaz ışığın prizmadan geçirilip renklerine ayrışması ile karşımıza çıkan kromatik dağılma etkisi. Görünür ışığı da barındıran elektromanyetik dalgalar boşlukta ışık hızı olarak bildiğimiz 299,792,458 m/s hız ile hareket etseler de, madde içerisindeki hareketleri maddenin optik özelliklerine bağlı olarak bundan daha yavaştır. Maddenin elektromanyetik dalgayı ne kadar yavaşlattığı kırılma indisi denilen birimsiz bir sayıyla gösterilir ve bu sayı değişik dalga boyları için değişik değerler alır, yani değişik dalga boylarındaki elektromanyetik dalgalar aynı madde tarafından değişik oranlarda yavaşlatılırlar. Görünür spektrumda maddelerin çoğu için dalgaboyu arttıkça kırılma indisi azalır; bir diğer deyişle en çok mavi ve mor yavaşlarken en az yavaşlamaya turuncu ve kırmızı uğrar. Elektromanyetik dalga ne kadar yavaşlarsa o kadar fazla kırılıma uğradığı için bu, mor-mavi renkler en çok kırılıma uğrarken, turuncu-kırmızı renkler en az kırılıma uğrayacaktır demektir. Her madde gibi Dünya atmosferi de ışığı biraz olsun yavaşlatır. Havanın kırılma indisi boşluğun kırılma indisi olan 1.0 değerinden biraz büyüktür: deniz seviyesinde 20 C sıcaklıkta havanın kırılma indisi kırmızı ışık için 1.00027004 iken mor ışık için 1.000278669 gibi bir değer taşır. Havanın kırılma indisinin kırmızı ve mor için olan değerleri arasındaki 0.000008629 gibi mini minnacık olan bu fark, özellikle ışığın kalın bir atmosfer tabakasından geçmesini gerektiren ufka yakın bölgelerde görüntüyü az da olsa renklerine ayırmayı başarır. Sırasıyla mor, mavi, yeşil, sarı, turuncu ve kırmızıya ayrılan renklerden mor-mavi aralığı atmosferdeki gaz molekülleri ve minik parçacıklar tarafından Rayleigh saçılımı ile dağıtılır ve gökyüzüne mavi rengini verir . Kalan renklerden yeşil en çok kırılmaya uğradığı için Güneş'in üst kısmı yeşil, kırmızı ise en az kırılmaya uğradığı için Güneş'in alt kısmı kırmızı görünür. Renklerdeki bu ayrışma yeşil flaşın oluşması için elzem olmakla beraber tek başına yeterli olmaktan çok uzaktır. Yeşil flaş için Güneş'in üst tarafında görünen bu incecik yeşil çizgiyi büyütecek bir optik düzeneğe gerek vardır ve bu optik düzeneğin adı da seraptır. Yukarıda havanın kırılma indisinin değerini bir atmosfer basınç ve 20 C sıcaklık için verdim ancak kırılma indisi başta havanın yoğunluğu ve sıcaklığı olmak üzere birçok faktöre bağlıdır ve genelde deniz seviyesinde en yüksek değerde iken irtifa arttıkça bire doğru yavaşça azalır. Güneşli bir öğlen vakti asfalt üzerinde olduğu gibi bazı durumlarda ise havanın yoğunluğundaki değişim yavaş değil ani şekile olabilir ve bu değişim havanın kırılma indisinde de sert geçişlere neden olur. Çölde susuz kalmış insanların gördüğü hayali vahaların ya da uzun yolda araba kullanırken asfalt üzerinde uzakta görünen ve fakat yaklaştıkça yok olan su birinkintilerinin nedeni serap dediğimiz bu etkidir. Hava yoğunluğunun nerede nasıl değiştiğine ve gözlemcinin bu sert değişim bölgesinin altında, ortasında veya üstünde mi olduğuna bağlı olarak değişik seraplar görülür. Seraplardan en yaygın olanı hava yoğunluğunun ısınmış toprak yüzünden yerin hemen üzerinde azaldığı ve gözlemcinin bu tabakanın üzerinde olduğu alt seraplardır . İkinci tip serap için atmosferde normalin dışında bir sıcaklık profili oluşması gerekir: sıcaklıklık terselmesi . Normalde yükseklik arttıkça hava sıcaklığı düşer ancak bazı durumlarda yerden yüksek dar bir bant içerisinde bu davranış tersine döner ve yükseklik arttıkça sıcaklık da artar. Eğer bu terselme bölgesinde sıcaklık değişimi yavaş ise sahte serap görülür. Eğer terselme bölgesinde sıcaklık yükseklikle çok hızlı şekilde değişiyorsa çok daha ilginç bir durum oluşur; kanal denilen bu durumda kırılma indeksindeki ani değişiklik sayesinde terselme bölgesi ışığı Dünya'nın eğriliğinden daha fazla büker, böylece ışık bir süre sonra yere yaklaşmaya başlar ve bu şekilde bu tabaka şeklindeki kanal içinde uzun süre yol alır. Bu durumda Dünya yuvarlaklığını takip eden ışık ufuk çizgisinin de ötesine ulaşabilir. 1940'larda radarın ilk dönemlerinde bu etki ile radar ekranında ufkun ötesini gören radar operatörlerinin kafası epey karıştırmış olsa gerek. Böyle bir kanalın oluştuğu durumda görülen seraplara kanallı sahte serap denilmektedir. Eğer gözlemci yukarıda bahsedilen optik kanalın altında duruyor ise oluşan seraba kanal altı serabı adı verilmektedir. Yukarıda farklı tiplerini açıkladığım seraplar görüntüyü düşey eksende bozan, bazı yerlerde daraltan, bazı yerlerde genişleten bazen de kopyasını çıkartan bir etkiye sahipler. Bu etki temelinde lunaparklardaki komik aynaların etkisinden çok da farklı değil; ancak aynaların aksine seraplarda bu etki yansıma yerine kırılma sayesinde oluşuyor ve kırılma sırasında renkler birbirinden daha da uzaklaşıyor. İşte yeşil flaş dediğimiz şey ilk başlıkta anlattığım kromatik dağılma sayesinde oluşan ince yeşil çizginin ikinci kısımda anlattığım serap etkisi ile genişleyip Güneş'in asıl görüntüsünden kopması halinde oluşan yeşil bölge. Benim çektiğim yukarıdaki fotoğraf kanal altı serabı durumuna bir örnek. Bu tip yeşil flaşlar 10-15 saniye kadar sürebiliyormuş. Daha sık görünen ve basit alt serap ile oluşan yeşil flaşlar Güneş tamamen gözden kaybolur kaybolmaz Güneş'in tepesinde sadece 1-2 saniyeliğine görülüyor. Fotoğrafı çektiğim anda havada çok fazla su buharı olduğu için kırmızı renk çok baskın ve yeşil renk sadece belli belirsiz görünüyor, daha uygun şartlarda çok daha belirgin ve parlak yeşil renkler görmek mümkün. Benzer bir senaryo için hesaplanmış bir kanal altı yeşil flaş simulasyonunu şurada görebilirsiniz. Yeşil flaşdan 3 dk önce çektiğim aşağıdaki fotoğraftaki ampül şeklinin simülasyondakine benzerliği dikkat çekici. Kim bilir, belki sevgilinizin elini tutarak gün batımını bir sonraki seyredişinizde siz de yeşil flaşı görürüsünüz.


61 Cygni (61 Kuğu, Struve 2758, GJ 820), Güneş'i saymazsak, uzaklığını ölçebildiğimiz ilk yıldızdır. Astronom Friedrich Wilhelm Bessel tarafından 1838 yılında paralaks yöntemiyle uzaklığı hesaplanabilen bu yıldız, aslında Güneş'ten biraz daha küçük, birbiri etrafında yaklaşık 675 yılda bir dönen iki K tayf sınıfı anakol yıldızının oluşturduğu, 11.4 ışık yılı uzaklıkta bir ikili yıldız sistemidir. O, B, A, F, G, K, M şeklinde sınıflandırılan yıldız türleri hakkında daha önceki yazılarımızı okuyarak bilgi sahibi olabilirsiniz. Çift yıldız sistemini oluşturan ve 61 Cygni A olarak isimlendirilen yıldız, bizim güneşimizin %70'i kadar kütleye sahip, yüzey sıcaklığı 4.300 santigrat derece civarında olan ve Güneş'in yaklaşık %15'i parlaklığında bir yıldızdır. Diğer bileşen olan 61 Cygni B ise, Güneş'in %63 kütlesine sahip, yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.850 santigrat derece ve bizim yıldızımızın yaklaşık %8'i kadar enerji yayabilir. Her iki yıldızın yaşı hakkında, gökbilimciler için gözde bir hedef olduğu için çeşitli çalışmalar yürütülüyor. Fakat, yıldızların değişken yapısı bu tahmini biraz zorlaştırıyor. Yine de, genel kabul gören görüşe göre, 61 Cygni sisteminin yaşı, Güneş Sistemi'ne yakın; yani 5 ila 6 milyar yıl arasında. Bu da, her ikisi de 30 milyar yıldan daha uzun yaşaması beklenen iki yıldızı, olası yaşam barındıran gezegenler için gözde bir yer haline getiriyor. Bu yıldız sistemi, bize en yakın yıldızlar arasında yer alıyor olmasına rağmen, her iki yıldız da oldukça sönük olduğu için çıplak gözle çok temiz ve ışık kirliliğinin olmadığı bir ortamda sadece keskin gözlerce görülebilir. Ancak, sıradan bir dürbün yardımı ile Kuğu Takımyıldızı yönünde rahatlıkla tek bir yıldız biçiminde izlenebiliyor. Küçük boyutlardaki 6-8 cm mercek ya da ayna çaplı bir amatör teleskopla ise, iki yıldızı birbirinden ayırd ederek görüntüleyebilmek mümkündür. 61 Cygni sisteminin çevresinde 0.07 ve 2.1 Jüpiter kütlesine sahip iki gezegen olduğu tahmin ediliyor. En üstteki görselde, sistemdeki olası bir gezegenden, ikiz yıldızların nasıl görünebileceği betimlenmeye çalışılmış. Sağ üst tarafta ise 61 Cygni sistemindeki her iki yıldızı bir arada görebileceğimiz, teleskopla çekilmiş bir fotoğrafı yer alıyor. Olası iki gezegenin varlığı tahmin ediliyor diyoruz ama, daha önce belirttiğimiz gibi yıldızlar parıltılı yıldız türünde oldukları için çok değişkenler ve çevrelerindeki gezegenleri belirlemek oldukça zor. Şimdiye kadar bu gezegenlerin hiçbiri kesin olarak belirlenemedi. Sistemdeki yıldızlar birbirlerine yeterince uzak oldukları için, her birinin çevresindeki yaşam kuşağında stabil yörüngelerde dolanan gezegenlerin var olması mümkün. Özellikle 61 Cygni A yıldızı, yeterli parlaklığa sahip olduğu için kütleçekim kilidine yakalanmadan normal gece gündüz döngüsüne sahip bir karasal gezegene ev sahipliği yapabilir. Ancak belirttiğimiz gibi, bir gezegenin varlığı henüz kesinleştirilemedi. Şöyle ki; Dünya, Güneş'in etrafından çapı yaklaşık 300 milyon km olan bir elips çizer. Bu elipsin iki tarafından, yani altı ayda bir gökyüzünde aynı yıldıza bakarsanız, yıldızın arkaplanında yer alan yıldızlara göre hafifçe saptığını, yerinin değiştiğini görürsünüz. Değişimin sebebi, yıldıza birbirinden 300 milyon km uzakta iki farklı noktadan bakmış olmamız.


Alpha Centauri , 4.37 ışık yılı, yani yaklaşık 40 trilyon kilometre uzaklığı ile Güneş sistemimize en yakın yıldız sistemidir. Gezegenimizin sadece Güney Yarımküresinden gözlemlenebilen bu yıldız sistemi, aynı zamanda Dünya göklerinin en parlak üçüncü yıldızıdır. Üçlü bir sistem olan Alpha Centauri; birbirine görece yakın (ortalama 3.7 milyar km) mesafede yer alan, biri yaklaşık Güneş büyüklüğünde G tayf sınıfı, diğeri ise biraz daha küçük olan K sınıfı iki yıldız ile, bu ikisinin birden çevresinde çok daha uzakta (0.2 ışık yılı yani 1.2 trilyon km uzakta) dolanan proxima centauri isimli küçük soluk bir kırmızı cüce yıldızdan oluşur. G sınıfı yıldızın kütlesi Güneş'in 1.1 katı ve aydınlatma gücü Güneş'ten 1.5 kat kadar fazla iken, K sınıfı yıldız Güneş'in %90'ı kadar kütleye ve yaklaşık yarısı kadar bir aydınlatma gücüne sahip. Uzaktaki M tayf sınıfı kırmızı cüce yıldız ise fazlasıyla küçük (Güneş'in %12'si) olduğu için Güneş'in sadece 0.0017'si kadar ısı ve ışık yayar. İki büyük yıldız, birbirlerinin ortak kütleçekim merkezi etrafında 80 yıllık bir sürede dolanır. Uzaktaki kırmızı cücenin bu ikisinin çevresindeki bir turu ise yaklaşık 1 milyon yıl sürer. Açıkcası, büyük iki yıldızın çevresindeki bir gezegenden bakanlar için Proxima Centauri çıplak gözle çok zor seçilebilecek kadar soluk olmalı. Büyük ihtimalle görünmüyordur bile. Bu küçük yıldız hakkında daha detaylı bilgi için şu yazımıza bakabilirsiniz. Bu sistemin tahmini yaşı bizim güneşimiz ile hemen hemen aynı; 5 milyar yıl kadar. Dolayısıyla eğer uygun şartlar oluşmuşsa, sistemdeki iki büyük yıldızın çevresinde Dünya'ya benzer gezegenlerin var olması ve burada bir yaşamın gelişmesi olası. Ayrıca her iki yıldız da, oldukça konuksever, yeterli ömür ve ışımaya sahipler. Şimdilik en yakın komşumuzdaki yaşam ve gezegenler hakkında pek bir bilgimiz yok. Ancak, sistemin K sınıfı turuncu yıldızının çevresinde henüz onaylanmamış olmasına rağmen; Dünya kütlesine yakın karasal bir gezegen keşfetmeyi başardık. Yaklaşık 20 günlük bir periyotla dolanan bu gezegen, malesef yıldızına çok yakın (yaklaşık 21 milyon km) olduğu için sıcaktan kavrulan bu gezegende yaşam olasılığı görülmüyor. Eğer Alpha Centauri B'nin çevresindeki yaşam gelişimine uygun uzaklıkta bir gezegen varsa, buradan baktığınızda B yıldızı Güneş kadar parlak görünecekti. 3.7 milyar km uzaktaki Alpha Centauri A ise, gezegeni 15 watlık bir ampulün küçük bir odayı aydınlattığı kadar aydınlatabilecek. Tabii uzaktaki yıldız yıllık ilginç olaylara da yol açacak. Yılın belli dönemlerinde, gezegenin sadece gündüzleri gökyüzünde olacak. Ancak, gündüz aydınlığında bile rahatlıkla görülebilecek. Yılın diğer yarısında ise, uzaktaki yıldız sadece geceleri doğacak. Böylelikle, yılın yarısı loş aydınlık geceler yaşanacak, hava neredeyse hiç kararmayacak. Benzer bir durum, diğer yıldızın çevresindeki olası gezegenler için de geçerli. Centauri sistemindeki bir gezegenden bakıldığında Güneş; geceleri gökyüzündeki en parlak yıldızlardan biridir. Öyle ki, sistemin üçüncü üyesi olan kırmızı cüce yıldız bir dürbünle zar zor seçilirken, Güneş gece göğünde çok parlak biçimde yerini alacaktır. Avrupa Güney Gözlemevi tarafından hazırlanan en üstteki görselde, Alpha Centauri B'nin çevresindeki gezegenin yörüngesinden hem yıldız sistemine, hem de bizim güneşimize bir bakış resmedilmeye çalışılmış. Yazı dizimizin daha önceki iki seri...


Dünya göğünde, çıplak gözle görülebilen en parlak 10. yıldızdır Capella. O kadar parlaktır ki, yaklaşık 42 ışık yılı uzakta yer almasına rağmen, büyük şehirlerde ışık kirliliği altında bile rahatlıkla görülebilir. Çıplak gözle gökyüzünde gördüğümüz birçok yıldız gibi, Capella da aslında tek bir yıldız değildir. Birbiri etrafında dolanan iki parlak sarı yıldızdan oluşan bir yıldız sistemidir. Dünya'dan çok parlak olarak görebilmemizin nedeni, bu iki yıldızın ortak ışınım gücüdür. Eğer tek bir yıldız olsaydı, bu kadar parlak göremeyecektik. Tabii, herşey bu iki yıldızla sınırlı değil. Sistemin ana bileşenini oluşturan iki parlak yıldız, Capella Aa ve Capella Ab olarak isimlendirilir. Aa yıldızı, Güneş'ten 2.7 kat büyük kütleye ve 78 kat fazla aydınlatma gücüne sahiptir. Biraz daha küçük olan Ab ise, yaklaşık 2.5 Güneş kütlesine sahiptir ve Güneş'ten 77 kat daha parlaktır. Yıldızlar birbirlerinin çevresinde 100 milyon km'lik uzaklıkta, 104 gün süren bir yörünge periyodunda dolanırlar. Her iki yıldızın da yaklaşık 500 milyon yaşında olduğu hesaplanıyor. Yaşları ve kütleleri göz önünde bulundurulduğunda, yıldızların ikisinin de yavaş yavaş yaşlanıp kırmızı dev aşamasına evrilmekte olduklarını söyleyebiliriz. Zaten sağlıklı gençlik dönemleri olan anakol evresinde parlak beyaz ışık saçması gereken iki yıldızın ışığı da sarıya dönüşmeye başlamış durumda. Bu da, önümüzdeki birkaç yüz milyon yıl içinde yıldızların kırmızı deve dönüşeceği ve 500 milyon yıl içinde dış katmanlarını uzaya saçıp birer beyaz cüce olarak öleceklerini gösteriyor. Herşeyin bu iki yıldızla sınırlı olmadığını söylemiştik. Çünkü bir çift yıldız sistemi değil, dörtlü bir yıldız sistemidir. Bu iki büyük parlak yıldızın yaklaşık 1.5 trilyon kilometre uzağında bir yörüngede dolanan başka bir yıldız çifti daha vardır. Bu iki yıldız, birbirinin çevresinde dolanan birer kırmızı cüce çiftidir ve Capella Ha ile Capella Hb olarak isimlendirilirler. Capella Ha, Güneş'in %30'u kadar kütleye ve yarısı kadar (700 bin km) çapa sahiptir. Capella Hb ise çok daha küçük, Güneş'in sadece %10'u kütleye ve dörtte biri (350 bin km) çapa sahiptir. Birbirlerinden yaklaşık 7 milyar km uzakta, yüzlerce yıl süren bir yörünge periyodunda dolanırlar. 500 milyon yıl içinde iki büyük ve parlak yıldız ölüp birer beyaz cüceye dönüşecekler demiştik. Bu olduğunda, yani 500 milyon yıl sonra Capella sistemi Dünya göklerinde çıplak gözle görünemez hale gelecek. Diğer iki kırmızı cüce ise, yüz milyarlarca yıl boyunca parlamaya devam edecekler. Ancak, büyük yıldız çiftine çok uzak oldukları için, bunlar beyaz cüceye dönüşüp kütleleri azaldığında serbest kalarak sistemden ayrılıp, ayrı bir yıldız çifti olarak Samanyolu'nda kendilerine ait bir yörüngeye girme ihtimalleri var. Capella Aa ve Ab, yüksek ışıma gücüne sahip iki dev yıldızdır. Böylesi büyük kütleli yıldızların çevresinde yaşam barındırabilecek gezegenlerin oluşma imkanı oldukça düşüktür ve oluşması nadiren de olsa mümkün olan gezegenler, yıldızlardan yayılan yoğun yıldız rüzgarları ve radyasyon nedeniyle bildiğimiz türde yaşama düşman bir ortamda yer alacaklardır. Cüce yıldızlardan Capella Hb, çok düşük kütlesi nedeniyle gelişkin yaşama ev sahipliği yapmaktan uzak bir yıldız. Çünkü, bu yaşam kuşağı yıldıza çok yakındır ve tehlikeli kütle atımları nedeniyle gezegen üzerindeki olası yaşam tehdit altındadır. Capella Ha ise, bu sistemdeki yaşama en elverişli yıldız olarak nitelenebilir. Ha'nın yörüngesinde olabilecek karasal bir gezegen, eğer yaşam kuşağında yer alıyorsa, dost canlısı bir ortamda yaşam gelişiminin mümkün olmaması için hiçbir neden bulunmuyor. Ancak, şimdiye kadar bu sistemde hiçbir gezegene rastlanılamadı. Bu durum, olmayacağı anlamına elbette gelmiyor. Uzak olmayan bir gelecekte, sistemde bir gezegen keşfedebiliriz. Not: İlk olarak 6 Haziran 2014, saat 23:31'de yayınladığımız bu yazımız, Türkçe olarak internette Capella hakkında bulabileceğiniz ilk ve tek detaylı popüler bilim makalesidir. Buna rağmen, ilginç biçimde Akdeniz Üniversitesi Amatör Astronomi Kulübü'nün de adıdır. Yazımız, aradan geçen 3.5 yılda edinilen yeni bilgiler eşliğinde gözden geçirilip, tekrar yayınlanmıştır.


Bizden yaklaşık 51 ışık yılı uzaklıktaki Castor, en parlakları arasında yer almasa da, gökyüzünün rahatlıkla görülebilen parlak yıldızlarından biri. Ancak, gözlerimize tek bir yıldız gibi görünen bu yıldız, 6 üyesiyle en ilginç yıldız sistemleri arasında yer alıyor. Sistemin en parlak iki bileşeni, ortak bir kütleçekim merkezi etrafında yaklaşık 460 yıllık bir yörüngede dolanan iki A sınıfı sıcak yıldızdan oluşuyor. Biri 2.2, diğeri 1.7 Güneş kütlesine sahip bu iki yıldızın yaydığı ışık sayesinde sistem, yeryüzünden çıplak gözle görülebilir parlaklığa ulaşıyor. Castor A1 olarak isimlendirilen yıldızın yüzey sıcaklığı 10.000 santigrat derece, yaydığı enerji ise Güneş'in 50 katı. Castor B1'nin ise yüzey sıcaklığı 8.000 santigrat derece ve Güneş'in 14 katı enerji yayıyor. Ancak, birbirinin çevresinde dolanan iki yıldız da yalnız değil, çünkü her birinin çevresinde dolanan birer M sınıfı kırmızı cüce yıldız var. 0.5 Güneş kütlesine ve yaklaşık 3.500 santigrat derece sıcaklığa sahip bu iki yıldızdan biri Castor A1'in, diğeri Castor B1'in yörüngesinde dolanıyor. Bu da Castor'u tipik bir 4'lü yıldız sistemi haline getiriyor. Şunu da belirtelim, kırmızı cüce yıldızlar büyük yıldızlara oldukça yakınlar. Öyle ki, birbirleri çevresindeki yörüngelerini birkaç günlük sürelerde tamamlıyorlar. Yani, cüce yıldızlar biraz tehlike içindeler. Fakat iş burada bitmiyor, çünkü bu 4 yıldızın oluşturduğu sistemin epey uzağında, onların çevresinde dolanan bir ikili yıldız sistemi daha var. Birbirinin ortak kütleçekim merkezi etrafında çok yakın (2,7 milyon km) biçimde, sadece 19 saatte dolanan iki kırmızı cüce yıldızdan oluşan Castor C1 ve Castor C2, geniş bir yörünge üzerinden bu dörtlü sistemin çevresinde dönüyor. Bu iki yıldız birbirine çok yakın olduğu için, olası bir gezegen sistemi her iki yıldızın da merkezde olduğu, gezegenlerin bu iki yıldızın birden çevresinde dolandığı bir sistem biçiminde olmalı. Bu durumda Castor C1 ve C2'nin yaşama elverişli kuşağında dolanan bir gezegen varsa, o gezegenden bakıldığında iki yıldız açısal olarak birbirine çok yakın görünecek, ikisini birbirinden ayırabilmek ancak gün batımı sırasında ve dikkatlice bakıldığında mümkün olabilecek. Aynı durum, Castor A ve Castor B'de de geçerli. Kırmızı cüce yıldızları görebilmek oldukça güç olacaktır. Castor, genç bir yıldız sistemi ve yıldızlar da oldukça genç. Castor A1 ve Castor A2 yıldızları, çok parlak ancak kısa ömürlü yıldızlar. Önümüzdeki 300 milyon yıl içinde önce Castor A1, 600 milyon yıl sonra ise Castor B1 birer kırmızı dev yıldıza dönüşecek, ardından birer gezegenimsi bulutsu oluşturup beyaz cüce olarak hayatları sonlanacak. Eğer Castor A1 ve Castor B1, çevrelerinde dolanan cüce yıldızları kırmızı dev haline dönüştüklerinde yutmazlarsa, geri kalan 4 kırmızı cüce yıldız yüzlerce milyar yıl boyunca hayatta kalmayı sürdürecek. Sistem çok genç olduğu ve A tipi iki yıldız şu anda sistemi kasıp kavurduğu için buradaki herhangi bir gezegende yaşam ihtimalinden söz etmemiz mümkün değil. Tüm yıldızlar yeni oluşmuş durumda ve olası gezegenler de hala gelişme/soğuma aşamasındaki, meteor yağmurlarının adeta fırtına misali gezegenleri vurduğu cehennem gibi yerler. Ancak, birkaç milyar yıl sonra kırmızı cüce yıldızların çevrelerinde var olması muhtemel gezegenler yaşama uygun hale gelebilirler. Hadar, ya da diğer bir ismiyle Beta...


Bize en yakın yıldızlardan biri olan, yalnızca 10.5 ışık yılı uzaktaki Epsilon Eridani, kendisi ve çevresindeki gezegenleri ile, Güneş Sistemi'ne oldukça benzerlik gösteriyor. Yıldız, ülkemizde özellikle kış aylarında Orion Takımyıldızı yönünde rahatlıkla seçilebilir. 6.2 kadir parlaklığı ile, ancak çok keskin gözlere sahip olanlar tarafından çıplak gözle farkedilebilmesine karşın, bir dürbünle bakıldığında herkesçe görülebiliyor. Epsilon Eridani, Güneş'in %82'si kütleye ve dörtte üçü kadar çapa sahip, K tayf sınıfı bir turuncu cüce anakol yıldızıdır. Düşük kütlesi nedeniyle, yüzey sıcaklığı 4.800 santigrat derece (Güneş'in 5.500 C) civarında, aydınlatma gücü de Güneş'in sadece %34'ü kadardır. Buna rağmen, 30 milyar yıllık ortalama ömrüyle, Güneş'imizden 3 kat daha uzun yaşam süresine sahip. Solda teleskopla alınmış bir fotoğrafını gördüğünüz Epsilon Eridani sistemi, birçok yönüyle Güneş Sistemi ile benzerlik taşıyor. Örneğin, bizim sistemimizde Mars ile Jüpiter arasında yer alan asteroid kuşağının bir benzeri hemen hemen aynı konumda Epsilon Eridani sisteminde de bulunuyor. Aynı şekilde, sistemimizdeki Kuiper Kuşağı'nın bir benzeri de bu yıldızın yörüngesinde yer alıyor. Sistemde şimdilik bildiğimiz iki olası gezegen var. İlki, yıldıza yaklaşık 500 milyon km uzaklıkta dolanan, Jüpiter'in 1.5 katı kütleye sahip bir gaz devi. Diğeri ise, çok daha uzakta, yıldıza 6 milyar kilometre mesafede muhtemelen Neptün benzeri bir buz devi. Ancak, Dünya benzeri yaşam gelişimi için uygun, dost canlısı bu yıldızın çevresinde keşfettiğimiz her iki gezegen de, yıldızın yaşam kuşağı içinde yer alamayacak kadar uzaktalar. Bilim insanları, muhtemel bu iki gezegen dışında Epsilon Eridani'nin çevresinde, yıldıza 80 ila 200 milyon km uzakta yörüngelere sahip karasal gezegenler de bulunabileceğini düşünüyorlar. Fakat, Dünya benzeri yaşama ev sahipliği yapabilecek bu kuşakta yer alması muhtemel gezegenler şimdiye kadar keşfedilemedi, araştırmalar devam ediyor. Her ne kadar yaşam için çok uygun bir sistem gibi görünse de, Epsilon Eridani yıldızı henüz 1 milyar yaşında, çok genç bir yıldızdır. Bu nedenle Güneş'ten çok daha aktiftir ve çok şiddetli güneş patlamaları meydana getirerek fazlasıyla radyasyon yayar. Aynı zamanda, yıldızın çevresindeki olası gezegenlerin yaşam için uygun hale gelmesi için en az birkaç yüz milyon yıl daha geçmesi gerekiyor. Yıldızı önemli kılan şey, Güneş Sistemi'nin ilk yıllarını canlı olarak görebildiğimiz bir laboratuar işlevi görmesi. Epsilon Eridani'yi inceleyerek, gezegenimizin ve yıldızımızın gençlik günlerinde nasıl olduğunu öğrenme imkanına sahip oluyoruz. Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi...


Bize 11.8 ışık yılı uzaklığı ile kapı komşumuz olan yıldızlardan biridir Epsilon Indi. Ancak, geceleri çıplak gözle görülmesi mümkün olmadığı için bu kadar yakınımızda olmasına rağmen pek bilinmeyen bir yıldızdır. Dolayısıyla, hiçbir UFOcunun uyduruk hikayelerinde Epsilon Indi'den gelen uzaylı hikayeleri duyamazsınız. Çünkü UFOcular astronomi bilimi konusunda cahildir ve sadece çıplak gözle görebildikleri, ama yaşam için hiçbir şans barındırmayan Sirius yıldızı, Pleiades kümesi gibi gök cisimlerinden bahsederler. Epsilon Indi (Epsilon Hintli, GJ 845, HIP 108870), Güneşimizden biraz daha küçük, onun %76'sı kadar kütleye ve %73'ü kadar çapa sahip (1 milyon 20 bin km) K tayf sınıfı turuncu bir yıldızdır. Görece düşük kütlesi nedeniyle yüzey sıcaklığı 4.400 santigrat derece kadardır. Çapı ve yüzey sıcaklığını baz alıp bir hesap yaparsak, aydınlatma gücünün Güneş'in yaklaşık %20'si kadar olduğu sonucuna ulaşırız. Zaten bu nedenle Dünya'dan, yani 11.8 ışık yılı uzaktan çıplak gözle görülemez. Bildiğiniz gibi, her yıldızın Dünya benzeri yaşama izin veren; suyun bir gezegenin yüzeyinde sıvı halde kalabildiği bir yörünge uzaklığı vardır. Güneş için bu uzaklık 110-120 milyon km'den başlayıp 250 milyon km'ye kadar uzanır. Epsilon Indi için de aynı yörünge mesafesi 50 milyon km'den başlayıp 100 milyon km'ye kadar uzanıyor. Yıldızı ilginç kılan nedenlerden biri, kendisinden oldukça uzakta bir kahverengi cüce sistemine ev sahipliği yapıyor olması. T tayf sınıfı İki adet kahverengi cüce, yıldızdan 230 milyar km uzaklıkta bir yörüngede yer alıyorlar. Kahverengi cücelerin birbirine uzaklığı da yaklaşık 300 milyon km. Yani Güneş ile Dünya arasındaki mesafenin yaklaşık iki katı. Bu mesafeden iki cüce birbirlerinin ortak kütleçekim merkezi etrafında yaklaşık 15 yıllık bir periyotta dönüyorlar. Kahverengi cücelerin yıldıza olan uzaklığı o kadar fazladır ki, Güneş ile kıyaslarsak bizim Kuiper Kuşağı dediğimiz bölgenin bile dışında yer alırlar. Yani ana yıldız olan Epsilon Indi A'nın koruma kalkanının çok dışında, neredeyse yıldızlararası ortamda bir yörünge edinmişler kendilerine. Kahverengi cücelerden Ba olarak isimlendirileni Jüpiter'den yaklaşık 45 kat, Bb ise yaklaşık 30 kat fazla kütleye sahip. Ancak ikisi de Jüpiter'den biraz daha küçük, yaklaşık 130 bin km'lik çapa sahipler. Bunun nedeni çok daha büyük kütlelerinin yarattığı yüksek kütle çekim etkisiyle Jüpiter'den çok daha fazla sıkışmış durumda olmaları. Her iki kahverengi cüce de oldukça etkili sıcaklığa sahipler. Büyük kütleli olanının yüzey sıcaklığı 1.100 santigrat dereceyi bulurken, küçük olanı yaklaşık 700 santigrat derece ısıya sahip. Yani ikisi de görünür ışık dalga boyunda rahatlıkla farkedilebilecek bir ışıltıyla parlıyorlar. Fakat bu ışıltı uzun sürmeyecek; önümüzdeki milyar yıllar içinde her iki kahverengi cüce de iyice soğuyacak ve gözden kaybolacaklar. Bu olduktan sonra kendilerine kahverengi cüce değil gezegen demeye başlayacağız. Epsilon Indi, yaklaşık 1.3 milyar yıllık yaşıyla oldukça genç bir yıldız sistemi. Sistemin ana öğesini oluşturan Epsilon Indi A yıldızı, gerek kütlesi, gerekse 30 milyar yılı bulacak olan uzun ömrüyle (Güneş'in ömrü 10 milyar yıldır) Dünya benzeri bir hayata ev sahipliği yapma potansiyeli açısında oldukça iyi bir aday. Şimdiye kadar yapılan araştırmalarda, ana yıldız Epsilon Indi A'nın çevresinde bir gezegen sistemi bulunamadı. Ancak, gökbilimcilerin şüphelendiği birçok olası aday gezegenin varlığına yönelik gözlemler mevcut. Bunlardan biri, yıldızdan yaklaşık 1.2 milyar km ötede dolanan hemen hemen Jüpiter büyüklüğünde bir gaz devi. Ancak olası gezegenlerin varlığının doğrulanması için zaman gerekiyor. Şu anda doğrulanmış bir gezegen yok. Eğer Epsilon Indi A yıldızının çevresinde yaşama uygun kuşaktaki bir gezegende olsaydık, bahsettiğimiz iki dev kütleli kahverengi cüceyi geceleri çıplak gözle malesef göremeyecektik. Çünkü her ne kadar parlıyor olsalar da, uzaklıkları nedeniyle ışıkları son derece soluk olacağından gözlerimiz tarafından farkedilemeyecekti. Ancak, iyi bir teleskopla gözlem yapmamız mümkün olabilecekti. Yani, teknoloji iyice gelişene kadar bu sistemde yaşayanlar en önemli bu yoldaşlarından haberdar olamayacaklardı. Yaşı göz önünde bulundurulduğunda, Epsilon Indi A yıldızının çevresindeki yaşanabilir bölgede Dünya benzeri yaşama izin verebilecek boyut ve özelliklerde gezegenler varsa bile, bu gezegenler henüz pek dost canlısı hale bürünmemiş olmalı. Volkanik faliyetlerin çok yoğun olduğu, hatta meteor fırtınalarının sıklıkla yaşandığı gezegenler olmalılar. Sistem 1-2 milyar yıl daha yaşlanıp gezegenlerin kabukları iyice soğuyup, atmosferleri daha stabil hale geldiğinde burada -uygun gezegenler varsa- gelişkin yaşamın filizlenmesi beklenebilir. Uzun yıllar önce bulunan ve elektri...


Bizden sadece 15.8 ışık yılı uzakta yer alan Groombridge 1618, Güneş'in yakın çevresinde yer alan kapı komşumuz diyebileceğimiz yıldızlardan biridir. Groombridge 1618 yıldızı, 1838 yılında astronom Stephen Groombridge tarafından keşfedilmiş ve kataloglanmıştır. Ufocular çıplak gözle göremedikleri yıldızlardan, bilgisiz insanlar oldukları sebebiyle haberdar olmadıkları için, biliyorsunuz bütün uzaylılar Sirius'tan, Pleiades'ten ya da Alpha Centauri'den gelir. Goombridge 1618'den gelen uzaylılar safsatalarının henüz uydurulmama sebebi; ufocuların hala yanıbaşımızdaki bu yaşam için çok uygun yıldızdan haberdar olmayışları. Bir de, çıplak gözle görünmediği, adı da havalı olmadığı için hikayelerde Sirius kadar ilgi çekici bulunmuyor sanırız. Güneş'in kütlece %67'si, çap olarak ise yaklaşık %60'ı boyutlarında olan bu yıldız, anakol yıldızlarının tayflarına göre sınıflandırıldırıldığı sisteme göre K tayf sınıfı bir turuncu cüce olarak nitelenir. Aslında, K sınıfı yıldızların en düşük kütleye sahip olanlarından biridir de diyebiliriz. Eğer kütlesi biraz daha az olsaydı, Groombridge 1618'i bir M tayf sınıfı Kırmızı Cüce olarak sınıflandırmamız gerekecekti. Yanda teleskopla alınmış gerçek bir fotoğrafını gördüğünüz bu yıldız kütle ve boyut olarak bizim güneşimizin yarısından büyük olmasına rağmen, yaydığı ışınım ve enerji miktarı Güneş'in yarısı değil, yalnızca %15'i kadardır. Turuncu cüce K sınıfı yıldızlar, her ne kadar kendilerinden daha küçük olan kırmızı cüce yıldızlardan çok daha parlak olsalar da, Güneş ile orantıladığımızda oldukça sönüktürler. Bunun sebebi, kütlelerin küçüklüğü nedeniyle yüzey ısılarının da az oluşu. Ayrıca çap olarak da küçük oldukları için birim alana yaydıkları enerji düşüktür. Burada anlattığımız Grombridge 1618'in yüzey ısısı da 5.200 santigrat derecelik yüzey ısısına sahip olan Güneş'e göre oldukça düşük, sadece yaklaşık 3.700 santigrat derecedir. K sınıfı yıldızlar, gelişkin yaşam için gerekli şartları ve enerjiyi uygun düzeyde sağlayabilmesiyle bilinen, dost canlısı yıldızlardır. Groombridge 1618'in, yaşam kuşağı olarak tanımladığımız; suyun gezegen yüzeyinde sıvı halde kalmasına izin veren yörünge uzaklığı, yaklaşık 32 milyon ila 55 milyon km'ler arasında değişir. Yani, yıldıza 32-55 milyon km aralığındaki bir mesafede dolanan olası uygun şartlara sahip karasal gezegenlerin yüzeyinde su sıvı halde barınabilir. Gezegenimize hayat veren Güneş için bu yaşam kuşağı, yaklaşık olarak 110-260 milyon km aralığında değişiyor. Kıyas yapmanız için söyleyelim; Dünya Güneş'in yaşam kuşağının iç kısmına yakın, yıldızına yaklaşık 150 milyon km uzakta bir yörüngede yer alır. Yapılan gözlemler, yıldızın çevresinde henüz bir gezegenin varlığını netleştirmemize yeterli gelmedi. Ancak, yıldıza yaklaşık 60 milyon km uzaklıkta, 122 gün süren bir yörüngede dolanan bir gaz devi gezegenin varlığına yönelik ciddi şüphelerimiz var. Öyle görünüyor ki, bu gaz devi gezegen Jüpiter'den daha büyük, yaklaşık 4-10 Jüpiter kütlesi arasında bir gezegen. Ancak, varlığı henüz kesin olarak teyit edilemedi. Groombridge 1618, oldukça yaşlı bir yıldız. Yıldızın metallik düzeyinin ölçümüyle yapılan hesaplar, yaşının yaklaşık 6.6 milyar yıl olduğunu gösteriyor. Yani Güneş'ten yaklaşık 1 milyar yıl daha yaşlı bir yıldızdan bahsediyoruz. Eğer Groombridge 1618'in çevresindeki olası bir gezegende yaşam varsa, bu yaşam gezegenimizden daha önce ortaya çıkmış olabilir. Çünkü yıldızın yaşları bizim sistemimizden yaklaşık 1 milyar yıl daha fazla. Bir şekilde burada teknoloji üretebilecek düzeye gelmiş zeki yaşam evrimleşebilmiş ise, aradaki 1 milyar yıllık farkı düşündüğümüzde bizden çok daha ileride olmaları beklentisine kapılabiliriz. Fakat, şimdiye kadar Groombridge 1618'den teknolojik gelişmişliğe sahip zeki bir yaşama ait hiçbir iz, hiçbir sinyal almamız mümkün olmadı. En üstteki ilustrasyonda, yıldızın çevresinde var olabileceği düşünülen gaz devi gezegen, bir sanatçı tarafından betimlenmeye çalışılmış. Amacınıza en uygun ve en kaliteli teleskop ya da dürbünü, en uygun fiyata sadece Gökbilim Dükkanı'nda bulabilir, satın alma ve kullanım sürecinde her zaman bize danışabilirsiniz.


Yine, UFO'cuların haberdar olmadığı ama burnumuzun dibindeki yıldızlardan birinden, Lalande 21185'ten söz edeceğiz. Biliyorsunuz, UFO'cular yakınımızdaki yıldızları görmedikleri ve araştırmayı sevmedikleri için onlar yoklarmış gibi davranırlar. O yüzden uzaylıların ya Sirius'tan, ya Pleiades'ten, ya da çıplak gözle parlak olarak gördükleri başka bir yıldızdan geldiklerini iddia ederler. Üstelik, bu yıldızların hiçbirinin yaşama elverişli olmadığından, oraların bırakın yaşamı, yakınından bile geçilmesi tehlikeli yerler olduğundan haberdar bile değillerdir. Kozmik Anafor'da UFO'cuların gözde yıldızlarını uzun uzun anlattık, sormayın tekrar. 1801 yılında Fransız astronom Jerome Lalande tarafından keşfedilen Lalande 21185 (diğer adıyla Gliese 411), bize en yakın 6. yıldızdır. Sadece 8 ışık yılı uzakta olmasına rağmen, çıplak gözle görünemez, çünkü Güneş'in yarı kütlesine sahip bir kırmızı cücedir. Yüzey sıcaklığı 3.600 santigrat derece civarında ve Güneş'in yaklaşık 5'te 2'si (550 bin km) çapa sahip olduğu için, ışıma gücü Güneş'e göre oldukça düşüktür. Dünya'dan çıplak gözle görebildiğimiz yıldızların %90'ından fazlasının çok kısa ömürlü dev ve uzak yıldızlar olduğunu daha önce defalarca açıklamıştık. Küçük bir bilgi verelim bu arada. Çoğumuz gündelik hayat mantığı ile düşünür. Bu mantığa göre; eğer yıldızın kütlesi Güneş'in yarısı kadarsa, verdiği ışık ve ısı da Güneş'in yarısı kadardır diye düşünürüz. Bu yanlış: Güneş'in yarı kütlesindeki bir yıldızın aydınlatma gücü, Güneş'in sadece %3 veya 4'ü kadardır. Benzer biçimde, Güneş'in iki katı kütleye sahip yıldızın aydınlatma gücü de iki katı değil, 10 katı civarındadır. Tabii burada sadece hidrostatik dengeye sahip, ömrünün sağlıklı döneminde olan anakol yıldızlarından söz ediyoruz. Yoksa, Güneş ile aynı kütleye sahip bir kırmızı dev yıldızın ışıma gücü Güneş'in 500 katı kadar olabilir. 5 milyar yıl sonra iyice yaşlanan Güneş böyle bir yıldıza dönüşecek. Düşük ışıma gücü nedeniyle, Dünya'da bildiğimiz türde yaşamın sorunsuz gelişebilmesi için; uygun şartlara sahip olası bir gezegenin bu yıldıza 25-45 milyon km uzaklıkta dolanması gerekiyor. Eğer Dünya, Lalande 21185'e böylesi bir uzaklıkta yer alsaydı, şu anda Güneş'ten aldığı kadar ısı ve ışık alabilecek, günlük hayatımıza bugünkü gibi devam edebilecektik. Lalande 21185'in Güneş'le yaşıt veya daha yaşlı olabileceği düşünülüyor. Daha yaşlı olması sorun değil, çünkü bu yıldızın kütlesi, yaklaşık 100 milyar yıl boyunca sağlıklı biçimde parlamasına izin verebilecek düzeyde. Bu bilgiler ışığında yaşı göz önüne alınırsa, sağlıklı ve sakin bir ömür süren bu yıldızın çevresindeki olası gezegenlerde gelişkin yaşamın, hatta zeki yaşamın gelişebilmesi için yeterli zaman geçtiğini farzedebiliriz. Tüm bu olumlu koşullara rağmen, yıldızın çevresinde şu ana kadar yaşanabilir bölgede yer alan bir gezegenin varlığını kesinleştiremedik. Bu durum, yıldızın bize uygun gezegen sahibi olmadığının değil, şimdilik bizim bulamadığımızın göstergesi. Yoksa, böylesi uygun şartlara sahip bir yıldızın yaşanabilme, yahut yaşama uygun hale getirme potansiyeli taşıyan karasal gezegen sahibi olması şaşırtıcı olmaz. Şimdilik gezegenin çevresinde keşfedebildiğimiz tek gezegen, Lalande 21185 b adı verilen bir Süper Dünya Bu gezegen, Dünya'dan en az 3.8 kat daha büyük bir kütleye sahip ve yıldıza oldukça yakın, yaklaşık 10 milyon km uzaklıkta. Yani, gezegen yüzeyinde sıvı su barındırıp bildiğimiz anlamda yaşama elvermeyecek kadar sıcak ve yıldız çevresindeki bir dönüşünü 9.8 günlük sürede tamamlıyor. Bu yıldızın yaşam kuşağının 25-45 milyon km uzaklıktaki bir yörüngeden başladığını söylemiştik yukarıda. Daha öncesinde de, Lalande 21185'in oldukça uzak bir yörüngesinde dolanan Jüpiter benzeri bir gaz devi bulunma ihtimali öngörülmüş ve duyurulmuştu. Ancak, sonrasında bunun bir hata olduğu anlaşıldı. Şu anda eğer gerçekten varsa bile, böyle bir dev gezegenin varlığına yönelik kanıtımız yok. En üst kapak fotoğrafında gördüğünüz ilüstrasyonda, bir sanatçı tarafından yıldızın çevresindeki Dünya şartlarına sahip olası bir gezegen canlandırılmış. Not: Bu yazı Kozmik Anafor'da ilk olarak 3 Nisan 2014 tarihinde yayınlanmış, yeni gelişmeler ışığında güncellenip tekrar yayına sunulmuştur. Bize en yakın yıldızlardan biri ola... Görünen o ki insanlık Ay'dan sonra ...


Bizden sadece 11.5 ışık yılı uzakta yer alan bu yıldız, yakın çevremizdeki 70 kadar yıldız arasında, cüce olarak nitelenmeyen nadir birkaç yıldızdan biri. Çıplak gözle rahatlıkla, kış üçgeninin bir köşesinde oldukça parlak bir yıldız olarak görülebiliyor. Procyon, Güneş'in 1.4 katı kütleye sahip, F tayf türünde bir yıldız. Kütlesi fazla olduğu için de ışıma gücü Güneş'ten 7 kat daha fazla. Yüzey sıcaklığı da aynı biçimde Güneş'ten fazla; yaklaşık 6.400 santigrat derece. Yalnız başına bir yıldız olarak görülse de, Procyon bir çift yıldız sistemi. Yanıbaşında, ortalama 2.2 milyar km uzağında bir beyaz cüce eşi var. Çoktan ölmüş ve soğumaya yüz tutmuş bu eşi ile birlikte, ortak bir kütle çekim merkezi etrafından dönüyorlar. Soğumaya yüz tutmuş dediğimize bakmayın, bu beyaz cücenin yüzey sıcaklığı Procyon'dan daha fazla; 7.500 santigrat derece kadar. Ancak, bu sıcaklık bir beyaz cüce için oldukça az sayılabilir. Dolayısıyla bu beyaz cücenin birkaç milyar yıl önce ölmüş bir yıldızın kalıntısı olduğunu düşünebiliriz. F tayf tipi anakol yıldızları, parlak beyaz ışıkları ve yaydıkları büyük enerjiyle çok havalı görünseler de, ömürleri Güneş'e göre oldukça kısa. Procyon kütlesindeki bir yıldızın yaklaşık 3.5 milyar yıl yaşayabileceği hesaplanıyor. Bu süreç sonunda, yakıt olarak kullandığı hidrojen tükenecek ve helyum yakmaya başlayan yıldız bir kırmızı deve dönüşecek. Birkaç yüz milyon yıl içinde de, bu kırmızı dev yavaşça dış katmanlarını uzaya saçarak bir gezegenimsi bulutsu haline gelecek. Geriye, bu bulutsunun merkezinde çok sıcak bir beyaz cüce haline gelmiş olan Procyon'un çekirdeği kalacak. Yapılan yaş ölçümlerine göre Procyon, yaklaşık 3 milyar yaşında. Yani önümüzdeki 1 milyar yıl içinde beyaz cüce eşiyle aynı kaderi paylaşacak. Procyon'un çevresinde henüz bir gezegen keşfedilemedi. Ancak, burada yaşama uygun bir gezegen olabileceği düşünülmüyor. Çünkü çok yakınındaki, bizim güneşimizin %60'ı kütleye sahip beyaz cüce yıldızın büyük kütle çekimi nedeniyle, yaşanabilir bölge olarak nitelenen yörüngesinde bir gezegenin barınabilmesi çok zor. Yıldızın yaşanılabilir bölgesi, yaklaşık 400 ila 650 milyon km arasında bir alan. Ancak, beyaz cüce eşi oldukça eliptik bir yörüngeye sahip olduğundan, buradaki gezegen in stabil bir yörüngeye sahip olmaları mümkün değil. İki yıldız arasında çekiştirilip, büyük ihtimalle parçalanacaktır. Böyle bir sistemde, sağlıklı bir yaşam sürmek isteyen olası gezegenin daha uzakta, her iki yıldızın birden oluşturduğu ortak kütle çekim merkezi etrafında dönüyor olması gerekir. Bu da gezegenin en az 5 milyar km yarıçapında bir yörüngede dolanması demektir ki, bu uzaklıkta çok soğuk, buz tutmuş bir halde olur. Ancak, bu buz tutmuş olası gezegenin de çoktan kavrulmuş olması mümkün. Çünkü, Procyon'un beyaz cüce eşi doğal olarak eskiden bir kırmızı devdi ve Güneş'in en az 300 katı enerji yayarak ortalığı kasıp kavurmuştu. Yani burada yaşam aramak pek akıl karı değil. Özetle, oradan bize bakan kimse yok.


Yıldızların büyüklüklerinin; parlaklıklarına ve dolayısıyla görünümlerine ne kadar dramatik biçimde etki edebildiğini hiç düşündünüz mü? Bize Güneş'ten sonra en yakın yıldız olan Proxima Centauri'nin keşfi, bu dramatik etkiye rağmen yapılan en büyük keşiflerden biridir. Yukarıda gördüğünüz fotoğrafta, soldaki sarımsı yıldız hemen herkesin bildiği, bize 4.4 ışık yılı uzakta yer alan Alpha Centauri. Alttaki büyütülmüş alanda zar zor görebileceğiniz yıldız ise, bize en yakın yıldız olan, 4.2 ışık yılı uzaktaki Proxima Centauri. Alpha Centauri, gökyüzündeki en parlak yıldızlardan biridir. Türkiye'nin bulunduğu kuzey yarımküreden görülemez ama, güney yarımkürede yıl boyuca rahatlıkla en parlak yıldız olarak gökyüzünü süsler. Alpha Centauri, fotoğrafta tek bir yıldızmış gibi görünmesine rağmen, birbirine 3.5 milyar km uzakta yer alan ve birbirlerinin çevresinde dolanan iki Güneş benzeri yıldızdan oluşan bir ikili yıldız sistemidir. Proxima Centauri de Alpha Centauri yıldız Sisteminin üyesi olan bir kırmızı cüce yıldızdır ve bu her iki yıldızın epeyce uzağında, yaklaşık 1 milyon yıl süren bir yörüngede dolanır. Alfa Centauri sistemi ile ilgili daha detaylı bilgi için şu yazımıza bakabilirsiniz. Proxima Centauri, Güneş'in sadece %12'si kadar kütleye ve yarısı kadar yüzey ısısına (yaklaşık 2.800 derece) sahip, toplam çapı neredeyse Jüpiter kadar olan, oldukça küçük bir kırmızı cücedir. Öyle ki, çoğu kırmızı cüce yıldız Proxima Centauri'nin yanında dev gibi kalır. Yaydığı ışınım gücü ise, Güneş'in sadece %0,0017'si kadardır. Yani, çok ama çok soluktur ve çıplak gözle görünmesi mümkün değildir. Bununla beraber, dikkatli bir gözlem ile küçük amatör bir teleskopla dahi izlenebilir. Dünya, Güneş'in çevresinde 150 milyon km uzakta yer aldığı için, hayatın gelişip sürmesine yetecek kadar ısı ve ışık alır. Eğer Güneş'in yerinde Proxima Centauri olsaydı, bugün olduğu kadar ısı ve ışık alabilmek için Dünya'mız 7.5 milyon km uzakta bir yörüngeye sahip olmalıydı. Yani yeterince yakın olsaydık, Proxima Centauri bizi rahatlıkla yaşatabilecek kadar ısı ve ışık üretiyor olacaktı. Fakat, bu yıldıza böylesine yakın olmak, başta kütle çekim kilidine kapılmak gibi bazı ciddi sıkıntılar yaratır. Şu yazımızda, bu sıkıntılara değinmeye çalıştık. Yıldızın çevresinde şimdiye kadar bir tane gezegenin varlığı kesinleştirilebildi. Proxima Centauri b olarak isimlendirilen bu gezegen, yıldızın yaşam kuşağında yer alan ve yaklaşık 1.3 Dünya kütlesine sahip olduğu hesaplanan karasal bir gezegen. Yıldız çevresinde Dünya zamanı ile 11 gün civarında dolanan gezegenin ortalama sıcaklığı -39 santigrat derece olarak ölçülüyor. Bu sıcaklık, gezegeni yeryüzünde bildiğimiz türde sıvı suya bağlı yaşama izin vereceği kadar uygun, çünkü gezegenin belli kesimleri suyun sıvı halde var olabileceği kadar sıcak olacaktır. Yine de, başlangıçta Dünya benzeri yaşama elverişli olabileceği düşünülen bu gezegenin, uygun şartlar sağlayamayacağı ile ilgili tartışmalar devam ediyor. Bunun yanında, gezegenin yaşam kuşağında yer almayan uzak ve soğuk 3 gezegene daha yönelik şüpheler var. Ancak, bunlar henüz onaylanamadılar. Bu küçük cüce yıldız, hemen hemen Güneş ile aynı yaştadır. Eğer çevresinde bir gezegen sistemi varsa, gezegenler de bizim sistemimizdeki gezegenlerle aynı yaşta olmalı. Ancak, yıldız çok küçük ve soluk olduğu için, bu gezegenlerde gelişkin yaşam oluşma ihtimali düşük görünüyor. Çünkü, yıldızın yaşam kuşağı kendisine çok yakındır ve yıldıza bu kadar yakın olmak, tehlikelidir. En üstteki kapak görselimizde dikkatinizi sağ tarafta bulunan parlak mavi bir yıldız da çekmiştir. Beta Centauri adındaki bu yıldızın her ne kadar yan yanaymış gibi görünseler de Alpha Centauri sistemi ile hiçbir ilgisi yok. Kendisi çok uzaklarda, 320 ışık yılı uzakta yer alan, Güneş'in 10 katı büyüklükte bir dev yıldız. 5-6 milyar yıl sonra ne Güneş, ne Alpha Centauri, ne Beta Centauri, ne de bugün gökyüzünde çıplak gözle gördüğümüz yıldızlar ortada olmayacak, hepsi ölüp gidecek. Ama, Proxima Centauri en az 1 trilyon yıl daha orada olmayı sürdürecek. Ömrü sona erdiğinde, yani yakıtı olan tüm hidrojeni tükettiğinde bir kara cüce olarak hayata çok usulca ve sessizce veda edecek. Robert Innes isimli bir İskoç bilim insanı, 1915 yılında bu yıldızı keşfedip yörüngesini ve ne olduğunu belirlerken, elinde bugünkü imkanların hiçbiri yoktu. Evet, gökbilim uzun yıllar sadece birşeyler keşfedebilmek için harcanan gecelerden ibarettir. Evrenle ilgili herhangi bir şeyi keşfetmek büyük, ama çok büyük emek ister. İlk olarak 2014 yılı Aralık ayında yayınlanmış bu yazımız, yeni bilgiler eşliğinde güncellenip tekrar yayına sunulmuştur.


Ross 154, bize en yakın yıldızlar arasında yer alan genç bir kırmızı cüce yıldızdır. Bizden 9.7 ışık yılı uzağımızda olan bu yıldız, ilk kez Amerikalı astronom Frank Elmore Ross tarafından keşfedilip kataloglanmış. Bu nedenle onun yaptığı katalog numarası ile anılıyor. Anakol yıldızlarının tayflarına göre sınıflandırmalarında M3.5 kategorisinde yer alan Ross 154'ün çapı, bizim güneşimizin yaklaşık %25'i boyutlarında. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.100 santigrat derece, kütlesi ise Güneş'in %17'si kadar. Boyutları, yüzey sıcaklığı ve kütlesini göz önünde bulundurup bir hesap yaparsak, yaydığı ışınım ve enerjinin Güneş'in sadece ortalama 0.004'ü kadar olduğunu görürüz. Yani çoğu kırmızı cüce gibi oldukça sönük bir yıldız ve en az 7-8 cm mercek/ayna açıklığına sahip bir teleskopla bakmadığınız sürece çıplak gözle görmeniz mümkün değil. Sönük dememize rağmen, Ross 154'ün beklenen ömrünün yaklaşık 500 milyar yıl kadar olduğunu da belirtelim. Ross 154, değişen bir yıldızdır. Aslında çoğu genç kırmızı cüce yıldızın parlaklığının oldukça değişken olduğu biliniyor. Yaklaşık 1 milyar yaşında olduğu tahmin edilen bu yıldız da birkaç günlük düzenli periyotlarla parlaklık değişimi yaşıyor. Yani önce parlıyor, daha sonra parlaklığı azalıyor, sonrasında yine parlaklığı artıyor. Bu yıldızın değişkenliğine neden olan güçlü yıldız patlamaları, aynı zamanda belirgin bir radyo kaynağı olmasına da neden oluyor. Bu şekilde parlaklığı artıp azalan yıldızlara parıltılı yıldız deniliyor. Bu tür yıldızları diğer değişen yıldız türü olan Cepheid değişkenleri ile karıştırmamak gerekli. Parıltılı yıldızlar genel olarak cüce olarak nitelenen M ve K tipi yıldızlar arasında görülürler ve bu yıldızların ilk 5-10 milyar yıllık gençlik dönemlerine özgüdürler. Kızılötesi ışık altında yapılan incelemeler, yıldızın çevresindeki oluşum diskinin hala tam olarak dağılmadığını düşündürüyor. Bununla beraber, Ross 154'ün çevresinde dolanan herhangi bir gezegen keşfetmemiz mümkün olmadı. Ötegezegenlerin keşfi uzun çabalar gerektirir. Maalesef bu yıldız çok yakınımızda olmasına rağmen çevresinde gezegen arayacak kadar uzun araştırmalara konu olmuş değil. Dünyamız bu yıldızın çevresinde yer alsaydı, bugün Güneş'ten aldığı kadar ısı ve ışık alabilmek için yıldıza yaklaşık 10 milyon kilometre uzaklıkta bir yörüngede olması gerekecekti (Dünya şu anda Güneş'e 150 milyon km uzakta yer alıyor). Yani Ross 154 çok daha az enerji yaydığı için epeyce yakın olmak zorunda kalacaktık. Bu uzaklık, böylesi değişen bir yıldızın yanında yer alındığında oldukça tehlikelidir. Yıldızın güçlü patlamalarından kaynaklı kütle atımları, gezegenin atmosferine ve üzerinde oluşabilecek canlılara ciddi zararlar verebilirdi. Bunun yanında, Güneş'in %17'si kütleye sahip bir yıldıza 10 milyon km uzaklıkta olmak kaçınılmaz biçimde kütle çekim kilidine kapılmanıza neden olur. Bu şu demektir; gezegenin bir yüzü sürekli olarak Ross 154'e dönük kalacak. Yani gezegenin bir yüzü sürekli aydınlık ve sıcak, diğer yüzü sürekli karanlık ve soğuk olacak. Eğer böylesi bir yıldızın çevresindeki yaşam kuşağında Dünya benzeri bir hayatın gelişmesini bekliyorsak, o gezegenin çok güçlü bir manyetik alanının ve Dünya'dan daha kalın, daha yoğun bir atmosferinin olmasını ummalıyız. Ancak, kütle çekim kilidi nedeniyle kendi çevresinde çok yavaş dönen bir gezegenin güçlü bir manyetik alan oluşturup oluşturamayacağı konusunda net bir şey de söylememiz mümkün değil. Mira (veya Mira Ceti / Omicron Ceti... Bir kara deliğin olay ufkunun ilk d...


Gördüğünüz gibi çok güzel ve akılda kalıcı olan bu isim; sadece 12.5 ışık yılı uzağımızdaki bir yıldız sistemine ait. Galaksimizin büyüklüğü düşünüldüğünde kapı komşumuz da diyebileceğimiz bu sistemi anlatmaya değer kılan şey, bir ikili sistem olması. Ancak sistem iki yıldızdan değil, bir çok küçük kırmızı cüce yıldız ve bir kahverengi cüceden oluşuyor. Sistemin yıldız payesini hakeden üyesi, Güneş'in sadece yaklaşık 0.07 (%7) kütlesine sahip. Bir yıldız olabilmek için neredeyse sınırda bir kütleye sahip olan yıldızın çapı sadece 135 bin km. Yani Jüpiter gezegeninden bile küçük. Ancak kütlesi Jüpiter'den 80 kat daha fazla. Biliyorsunuz, bizim yıldızımız Güneş'in çapı 1.4 milyon km. Yıldız çok küçük olduğu için yüzey sıcaklığı da Güneş'in yarısından az; sadece 2.400 santigrat derece. Hem boyutu, hem de düşük sıcaklığı nedeniyle aydınlatma gücü Güneş'in sadece 0.0004'ü kadar olabiliyor. Bu da şu anlama geliyor; Eğer Güneş'e 150 milyon km uzakta yer alan Dünya bu yıldızın çevresinde olsaydı, Güneş'ten aldığının aynı miktarda ısı ve ışık alabilmek için 4 milyon kilometre uzaklıkta bir yörüngede dönmeliydi. Ancak, kırmızı cüceler özellikle gençlik dönemlerinde biraz deli dolu olduklarından, bolca ve tehlikeli büyüklüklerde güneş patlamasına maruz kalırdık. Pek dost canlısı bir ortam değil açıkcası bizim için. Sistemin küçük ve yıldız olamamış SCR 1845-6357b şeklinde isimlendirilen başarısız üyesi, yıldızdan yaklaşık 675 milyon kilometre uzaktaki bir yörüngede dolanan 0.04 (%4) Güneş kütlesine sahip bir kahverengi cüce. Daha başka bir deyişle, hemen hemen aynı çapa sahip olduğu Jüpiter'den ortalama 45 kat daha ağır. Kahverengi cüceler, düşük kütleleri nedeniyle yıldızlar gibi kendi enerjilerini üretemezler. Kütleçekimin yarattığı içe doğru sıkışma nedeniyle bir süre ısınır, sonra yavaş yavaş soğurlar. İşte bu kahverengi cüce de böylesi bir soğuma evresinde. Ancak, sıcaklığı hala hatırı sayılır düzeyde; 700 santigrat derece. Yani, hala kurşunu eritecek kadar sıcak. Yakınında olsanız, koyu kırmızı bir renkte parladığını görebilirdiniz. Eğer Dünya bu kahverengi cücenin bir uydusu olsaydı, yaşantımızı şimdiki gibi sürdürebilmemiz için yaklaşık 250 bin km uzağında bir yörüngede dönmemiz gerekirdi. Ancak, bu uzaklıktan kahverengi cücenin yaratacağı gel-git etkisi muazzam miktarda olurdu ve gezegenimiz tıpkı Jüpiter'in uydusu Io gibi volkanlarla kaplı bir gezegene dönerdi. Tabi, kahverengi cücenin çok şiddetli manyetik alanı tarafından toplanan yüklü partiküllerin Dünya'yı bombardımana tutacağını ve hiçbir canlının yaşamına izin vermeyeceğini de söyleyelim. Bu sistem oldukça genç sayılır. Zaten kahverengi cücenin hala sıcak olmasından da bunu anlamış olmalısınız. Tahminen 2-3 milyar yaşında olduğu düşünülüyor. Birbirlerine 600 milyon km uzakta ve birbirlerinin çevresinde dönen sistemdeki kahverengi cüce, birkaç yüz milyon yıl sonra iyice soğuyarak artık ışık saçamaz hale gelecek. Kırmızı cüce yıldız ise, çok ama çok uzun süre daha; en az 800 milyar yıl parlamaya devam edecek. Güneş'in ömrünün toplamda sadece 10-12 milyar yıl olduğu düşünüldüğünde, bu yıldızın ömür sürecinde kaç tane Güneş benzeri yıldızı gömeceğini varın siz hesaplayın. Bu sistem, şu anki haliyle bildiğimiz türde yaşam için uygun değil. Böylesi, aşırı boyutlarda küçük yıldızların çevrelerindeki çok yakın yaşanabilir bölgelerde yer alan gezegenlerin yıldızın açık hedefi halinde olmasının gelişkin yaşam için düşmanca bir ortam yaratacağını biliyoruz. Ancak, önümüzdeki birkaç on milyar yıl sonrasında yıldız daha sakin bir yapıya kavuştuğunda, olası karasal gezegenler için kütleçekim kilidi haricinde bir sorun kalmayacak. Böylesi bir sistemde mikrobik düzeyde ilkel yaşamın var olma ihtimali reddedilemeyecek olsa da, gelişkin yaşamın nasıl şekillenebileceği konusunda hiçbir fikrimiz bulunmuyor. En azından, üzerinde yaşam keşfettiğimiz küçük bir kırmızı cüce ile karşılaşana kadar, böyle düşünmeye devam edeceğiz. ESO tarafından hazırlanan en üstteki görselde; bir sanatçı tarafından önde kahverengi cüce, arka planda ise kırmızı cüce yıldız resmedilmeye çalışılmış.


Bize yaklaşık 11.5 ışık yılı uzaklıkta yer alan Struve 2398 (Gliese 725), iki yıldızdan oluşan bir çift yıldız sistemidir. Sistem, 1800'lü yılların ortalarında ismine bakıp hey maşallah dediğimiz Alman astronom Friedrich Georg Wilhelm von Struve tarafından keşfedilmiş. Sistemi, M tayf sınıfından iki kırmızı cüce yıldız meydana getiriyor. Birbirlerine yaklaşık 8.4 milyar km uzaklıkta (Neptün-Güneş uzaklığının yaklaşık 2 katı) yer alan bu iki yıldız, sistem içinde birbirleri etrafındaki dönüşlerini 295 Dünya yılı gibi bir süre içinde tamamlıyorlar. 8.4 milyar km'lik mesafe, çift yıldız sistemleri için oldukça yakın bir uzaklık sayılabilir. Yıldızların birer kırmızı cüce olduğunu söylemiştik. Her iki yıldız da ortalama bir kırmızı cüce kütlesine sahip ve ikisinin de kütlesi birbirine oldukça yakın. Yıldızlardan Struve 2398 A olarak isimlendirilen, Güneş'in yaklaşık %36'sı kütleye ve 3.400 sanigrat derece kadar yüzey sıcaklığına sahip. Çapı ise Güneş'in yarısından biraz fazla, yaklaşık 770 bin km kadar. Bu yüzey ısısı ve çapı göz önüne alındığında, çevresine yaydığı ışınım da Güneş'in yaklaşık %4'ü kadar oluyor. Struve 2398 B yıldızı ise birazcık daha küçük. Kütlesi Güneş'in yaklaşık %30'u kadar ve yüzey sıcaklığı bununla bağıntılı olarak 2.800 santigrat derece. Yıldızın çapı, eşi olan yıldız ile hemen hemen aynı, Güneş'in yarısı; yani 750 bin km kadar. Yüzey ısısını çapıyla oranladığımızda, yaydığı ışınımın Güneş'in %2'si kadar olduğunu buluyoruz. Bu sistem bize çok yakın olmasına rağmen, parlaklığı çok düşük olduğu için malesef 9 kadir civarındaki görünür parlaklıkları ile çıplak gözle seçilemezler. Ancak, güçlü bir dürbün veya orta seviye bir amatör teleskop ile turuncumsu bir ışık noktası şeklinde görülebiliyorlar. Not: Kadir bir astronomik parlaklık ölçü birimidir. Rakam ne kadar büyükse, cisim o kadar soluk, ne kadar küçükse o kadar parlak görünür. Örneğin gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius eksi 1.47 kadirdir. İnsan gözü, 5.5 / 6 kadirden soluk gök cisimlerini göremez. Bu iki yıldız da, aynı anda çevrelerinde yaşama ev sahipliği yapacak gezegenler barındırabilirler. Yıldızlardan büyük olanının yaşam kuşağı , yıldızdan 18 ila 36 milyon km aralığında yer alıyor. Bu uzaklık, karasal bir gezegenin yıldızın zararlı kütle atımlarından uzak kalabileceği kadar güvenli bir mesafe sayılır. Küçük yıldızda ise, görece düşük yüzey sıcaklığı nedeniyle yaşam kuşağı yıldıza oldukça yakın; 12-26 milyon km arası. Bir cüce yıldıza, hele ki Struve 2389 gibi parıltılı yıldız olarak nitelenen bir yıldıza bu denli yakın olmak, gelişkin hayatın varlığı için tehlikeli olabilir. Parıltılı yıldızlar, yüzeylerinde sıklıkla ve çok büyük Güneş patlamaları gerçekleşen yıldızlardır. Bu patlamalar, bizim yıldızımız Güneş'te yaşanandan çok daha büyük boyutlardadır ve yıldızdan çok uzaklara aşırı sıcak plazma ve yüklü parçacık püskürtürler. Eğer yıldızın yaşam kuşağında yıldıza yakın bölümde iseniz, bu kütle atımlarından korunmanız oldukça güç olur. Çünkü, bulunduğunuz bu uzaklıkta kütle çekim kilidine kapılmış haldesiniz. Kütle çekim kilidine kapılmış bir gezegen kendi çevresinde dönerek oluşturabileceği manyetik alandan yoksundur ve doğal olarak yüzeyi sürekli bu parçacıkların bombardımanı altındadır. Dolayısıyla yıldızın çevresinde var olabilecek gezegenlerin, yaşam kuşağının daha güvenli bölgeleri olan dış kısımlarda, yıldıza 20 milyon km veya daha uzak mesafelerde olması gelişkin yaşamın varlığı açısından çok daha güvenli bir ortamda olmaları demek. Şimdiye kadar yapılan gözlemlerde, yıldızların ikisinin de çevresinde bir gezegenin varlığına yönelik kanıt bulamadık. Ancak, biliyoruz ki gezegen sistemine sahip olmayan yıldız hemen hemen yok gibi. Üstelik, böylesine iki cüce yıldızın çevresinde bir gezegen sistemi olmaması imkansıza yakın. Dolayısıyla araştırmalar devam ediyor. Eğer bir gün gezegenimizden ayrılmaya karar verip, kendimize yeni bir yuva arayacak isek, Sutruve 2389 sistemi ilk bakacağımız yerlerden biri olacak. Kimbilir, belki birkaç bin yıl sonra orada büyük bir insan kolonisi yaşıyor olacak. Not: İlk olarak 19 Aralık 2016 yılında yayınlanmış bu yazımız, yeni bilgiler eşliğinde elden geçirilip tekrar yayınlanmıştır. Ön bilgi: Venüs, Güneş'in önünden s...


Kapı komşumuz sayılabilecek bir mesafede, yani sadece 12 ışık yılı uzakta yer alan Tau Ceti, bize en yakın G tayf sınıfı tekil yıldızdır. Güneş benzeri G tayf sınıfı anakol yıldızları, evrendeki tüm yıldızlar içinde %3.5 oranındadır. Bu kadar az bulunduğu için, 15 ışık yılı kadar çevremizde sadece 3 tane Güneş benzeri yıldız var. Geri kalan 60 küsür yıldızın hemen tümü turuncu ve kırmızı cüce yıldızlardan oluşur. Ayrıca, yıldızların çoğu tekil değil, çift veya üçlü sistemler halindedir. Bu da, Güneş gibi tekil yıldızları daha bir nadir hale getiriyor. Tau Ceti; Güneş'in %78'i kütleye sahip, yani biraz küçük bir Güneş benzeri yıldız. Kütlesine paralel olarak, çapı da Güneş'in %80'i kadar ve yüzey sıcaklığı 5.100 santigrat derece civarında. Hal böyle olunca, çevreye yaydığı enerji de Güneş'in %50'si kadar oluyor. Yıldızın kütlesi biraz düşük olduğu için, bizim yıldızımız Güneş'ten daha uzun ömürlü olacak. Güneş'in ortalama toplam ömrü 10 milyar yıl olarak hesaplanırken, Tau Ceti'nin 30 milyar yıl kadar sağlıklı biçimde parlayacağı öngörülüyor. Tahmin edeceğiniz üzere, bu yıldızı da geceleri çıplak gözle göremiyoruz. Çünkü her ne kadar sadece 12 ışık yılı yakınımızda olsa da; sarı , turuncu ve kırmızı cüce yıldızların ışıkları böylesi mesafelerde gözümüzün farkedemeyeceği kadar soluktur. Gece göğünde bizler çıplak gözle sadece; çok yakınımızdaki (4 ışık yılı) Güneş benzeri Alpha Centauri'yi ve çok uzaklardaki, aşırı parlak dev yıldızları görebiliriz. Tau Ceti, eğer Güneş'in yerinde olsaydı, Dünyamız şimdi olduğu kadar ışık ve enerji alabilmesi için yıldıza biraz daha yaklaşmak zorunda olacaktı. Bu yakınlık, yaklaşık olarak Venüs'ün yörüngesi civarına, 80 milyon km uzaklığa denk geliyor (Biz şu anda Güneş'ten 150 milyon km uzaktayız). Eğer yerimizde kalsaydık, yani bu uzaklığı korusaydık, yine Dünya'da yaşam gelişebilirdi ama, biraz soğuk bir iklime sahip olurdu. Ancak Tau Ceti'nin yaydığı enerji, soğuk da olsa Dünya'da suyun sıvı halde kalmasına olanak verirdi. Bu yıldızın çevresinde, biri yaşam kuşağında olmak üzere 5 gezegen keşfettik. Bu gezegenlerden ilk 3 tanesi süper dünya dediğimiz iki ila 4 dünya kütlesindeki karasal gezegenler. Ancak yıldıza çok yakın oldukları için çok sıcaklar ve kütle çekim kilidine kapılı olduklarından, bir yüzleri yıldıza bakarken, diğer yüzleri sürekli bir karanlık içinde. Bu üç gezegende bildiğimiz türde yaşam gelişebileceği şimdilik düşünülmüyor. Diğer iki gezegen daha şanslı. Biri , yıldıza yaklaşık 75 milyon km uzaklıkta yörüngeye sahip, 5 Dünya kütlesindeki bir süper dünya. Yani karasal bir gezegen. Bu gezegende eğer şartlar uygunsa, yüzeyinde sıvı su bulunmaması için hiçbir neden yok. Yani Dünya benzeri bir yaşam gelişebilir. Kimbilir, şu anda Tau Ceti e üzerinde gelişkin canlılar yaşıyor olabilir. Belki, bunların bir kısmı alet kullanabilen, öğrendiklerini gelecek nesillere aktararak bilimsel bilgi birikimi oluşturabilen zeki canlılardır. Sonuncu gezegen ise yaklaşık 200 milyon km uzakta bir yörüngede dolanan başka bir süper dünya. Ancak yüzeyinde yine sıvı halde suyun bulunma ihtimali olsa bile, oldukça soğuk, büyük oranda buzlu bir gezegen olduğu düşünülüyor. Ancak, Tau Ceti-f'yi buzlu ve ölü bir dünya olarak nitelememiz doğru olmaz. Yazımızın başında yıldızın Güneş'ten çok daha uzun süre yaşayacağını söylemiştik. Bu şu anlama geliyor; yaklaşık 5-8 milyar yıl sonra Tau Ceti bugün olduğundan yaklaşık %10 daha parlak hale gelecek. Yıldız bu parlaklığa ulaştığında, Tau Ceti-f gezegenine de bahar gelecek. Ilıman bir iklime kavuşacak olan gezegen, yaklaşık olarak 10 milyar yıl daha bu ılıman iklim özelliğini koruyacak. Yani, gezegen Dünya benzeri bir yaşam için oldukça dost canlısı bir yere dönüşecek. 1960'lı yıllarda bu yıldız ve çevresindeki -o zamanlar bilinmeyen- gezegenler, SETI projesi kapsamında olası zeki yaşam için bolca incelenmişti. Çok yakınımızda olduğu için, eğer zeki bir yaşam varsa radyo sinyallerinin bize ulaşıyor olması gerekirdi. Ancak, herhangi bir yapay radyo dalgası izine rastlanmadı. Yıldızın yaklaşık 6 milyar yaşında olduğu düşünülürse, burada bir ihtimal gelişmiş olan zeki varlıkların en az bizim kadar, hatta belki de daha ileri olabileceği düşünülüyordu. Kimbilir, belki radyo dalgaları kullanmayı çoktan bıraktılar veya hiç keşfedemediler bile. Hatta burada insan zekasına yakın bir canlı hiçbir zaman gelişmedi. Belki de yaşam hiç gelişmedi, bilemiyoruz. Ancak şuna eminiz; UFO'cuların iddia ettiği olası uzaylılar sirius yıldızı veya pleaides kümesinden değil de, buradan gelselerdi daha inandırıcı olurdu . Çünkü Tau Ceti çok stabil, yaşanabilir gezegenleri olması mümkün bir yıldız. Ancak, UFO'cuların iddia ettiği Sirius ve Pleiades, üzerinde yaşam gelişebilecek bir gezegenin olamayacağı, çok genç (yaklaşık 500 milyon yıl) yıldızlar. Buralardaki gezegenlerin henüz yerkabuğu bile soğumadı ama, Dünya'dan habersiz UFO'cular bize Sirius'tan gelen uzaylılar safsatasını anlatmaya devam ediyor.


UV Ceti, bize yaklaşık 8,7 ışık yılı uzakta yer alan, kapı komşumuz sayılan çok yakın yıldız sistemlerinden biridir. Güneş'i bizden sayıp gözardı ederek yaptığımız sıralamada, bu yıldız sistemi bize en yakın altıncı yıldız konumunda yer alıyor. Luyten 726-8 olarak da adlandırılan yıldız sistemi, birbirine oldukça yakın sayılabilecek yörüngelerde dolanan, neredeyse birbirinin ikizi sayılabilecek iki M tayf sınıfı kırmızı cüce yıldızdan oluşuyor. Bize galaktik ölçeklerde çok yakın olmasına rağmen, kırmızı cüce yıldızların genel kaderi olan düşük ışıma güçleri, bu yıldız sistemini maalesef çıplak gözle görmemize engel. Yaklaşık 12,7 kadir görünür parlaklığa sahip olan UV Ceti'yi görebilmek için güçlü bir dürbün veya küçük bir teleskoba ihtiyacınız var. Sistemin Luyten 726-8 A olarak isimlendirilen yıldızı, bizim güneşimizin yaklaşık yüzde 10,5'i kadar kütleye ve 2.400 santigrat derece kadar yüzey sıcaklığına sahip. Çapı ise, yaklaşık 195 bin km. Yani, 140 bin km çapa sahip Jüpiter gezegeninden biraz daha büyükçe (kütlesi ise Jüpiter'den yaklaşık 100 kat fazla). Tüm bu veriler ışığında, cüce yıldızımızın yaydığı enerjinin Güneş'in ancak 0,00006'sı kadar olduğunu söyleyebiliriz. Bu yıldızın en bilinen özelliği , parıltılı bir yıldız olması. Yani, çoğu genç kırmızı cüce yıldız gibi Luyten 726-8 A da düzenli parlaklık artışları gösteriyor. Luyten 726-8 B ise, diğer yıldız ile hemen hemen aynı. Çok az daha küçük ve Güneş'in yüzde 10'u kadar kütleye sahip. Bu düşük kütle nedeniyle yüzey sıcaklığı 2.300 santigrat derecenin biraz altında ve yaydığı enerji ancak Güneş'in 0,00004'ü kadar. Yıldızın çapı ise, kardeşi Luyten 726-8 A ile eşit boyutlarda. Bu da parıltılı bir yıldız ama, eşi kadar şiddetli parlamalar sergilemiyor, daha sakin bir hayat sürüyor. Gördüğünüz gibi, yıldızların parlaklığı ve yaydığı enerji Güneş'e göre çok ama çok az. Ancak bu çok düşük oranlar gözünüze küçük görünmesin, çünkü yıldızlardan herhangi birinin bir günde yaydığı enerji, insanlığın binlerce yıllık enerji ihtiyacını karşılayabilecek kadar büyüktür. Bu iki yıldız, birbirine oldukça yakın sayılır ve ortak bir kütle çekim merkezi etrafında birbirlerinin çevresinde yaklaşık 26.5 yıllık bir periyotla dönüyorlar. Dönüş yörüngeleri biraz eliptik olduğu için, birbirlerine en yakın oldukları mesafe 310 milyon kilometre, en uzak oldukları mesafe ise yaklaşık 1 milyar 300 milyon kilometre kadar. Bu mesafeler gözünüze büyük görünmesin. Örneğin Satürn gezegeni bizden ortalama 1,4 milyar km uzaklıktadır. Gözünüzde, Satürn'ün olduğu yerde bu yıldızlardan birinin var olduğunu canlandırın, birbirlerine ne kadar yakın olduklarını farkedeceksiniz. UV Ceti sistemi oldukça genç ve önlerinde kırmızı cüce yıldız şartlarına göre çok uzun bir ömür var. İki yıldızın da en az 1 trilyon yıl yaşayacağı tahmin ediliyor. Güneş ise, toplam 10 milyar yıllık bir ömre sahiptir ve yaklaşık beş milyar yıl sonra ömrünü tamamlamış olacak. Sistemin genç olduğundan bahsetmiştik. Aynı zamanda sistemin bileşenlerinin de birer parıltılı yıldız olduğunu dile getirmiştik. Genç kırmızı cüce yıldızların Luyten 726-8 A gibi büyük miktarda parlaklık artışı gösterenleri, çevrelerine Güneş rüzgarları ile büyük miktarda yüklü parçacık ve plazma salarlar. Bu da, yıldızın yaşam kuşağında yer alan gezegenler için oldukça tehlikelidir. Sistemin yaşam kuşağı, her iki yıldıza da oldukça yakın. Yukarıda detaylarıyla anlattığımız özelliklerde bir yıldızın çevresindeki gezegenin, Dünya'nın Güneş'ten aldığı kadar enerji alabilmesi için, yıldızdan yaklaşık olarak 4 ila 8 milyon km uzakta bir yörüngede dolanması gerekir. Bu yörünge ise, parıltılı yıldızın saçtığı güçlü yıldız rüzgarlarına doğrudan maruz kalma anlamına gelir. Yani, her iki yıldızın çevresinde Dünya benzeri kayalık bir gezegen varsa bile, saçılan yüklü parçacıklar nedeniyle yoğun radyasyon altında olmalı. Bu radyasyondan korunabilmesinin tek yolu da, gezegenin Dünya'dan çok daha güçlü bir manyetik alana sahip olması. Ancak, yıldıza böylesine yakın bir gezegenin güçlü bir manyetik alan oluşturabilmek için kendi çevresinde dönemeyeceği gerçeğini de unutmamak gerekiyor. Çünkü, Güneş'in yüzde 10'u kütlesindeki bir cisme 4-8 milyon km arasında mesafede yer alırsanız, kütle çekim kilidine kapılırsınız. Yani, gezegen kendi çevresindeki dönüş hızı ile yıldızın çeveresindeki dönüş hızı eşitlenir, gezegenin bir yüzü sürekli yıldıza dönük olur. Bu çok yavaş dönüş, güçlü bir manyetik alan oluşumunun önüne geçtiği gibi, gezegenin bir yüzünün sürekli yıldıza bakarak kavrulmasına, diğer yüzünün ise sürekli karanlıkta kalıp donmasına neden olur. Dolayısıyla, bu sistemde Dünya benzeri bir hayat varsa bile, oldukça çetin şartlar altında yaşam savaşı veren, olasılıkla tek hücreli canlıların egemen olduğu bir habitattan oluşuyor olmalı. Gelişkin zeki yaşamın böyle bir ortamda şekillenebileceğini düşünmek oldukça güç. Ancak, yıldızlar iyice yaşlandıktan sonra, örneğin 10 milyar yıl sonra güçlü parıltıları sona erdiğinde, daha dingin hale gelen bu sistem üzerinde gelişkin yaşam formlarının ortaya çıkamayacağını söyleyemeyiz. Yıldızların inanılmaz uzun ömrünü düşündüğümüzde, olası bir gelişkin hayatın kendine şans bulabilmesi için çok ama çok fazla zamanı var. En Yakın Komşumuzda İkinci Bir Karasal Gezegen Keşfedildi! Bizden yaklaşık 4.2 ışık yılı uzakl... Bize yaklaşık 11.5 ışık yılı uzaklı... Bizden sadece 15.8 ışık yılı uzakta...


Üstteki görselde, bizim yıldızımız Güneş ile kıyasladığımız bu yıldız, bize en yakın yıldızlar arasında beşinci sırada bulunan küçük bir kırmızı cüce. İsmini, 1917 yılında kendisini keşfeden Alman astronom Max Wolf'un kataloğundaki sıra numarasından alıyor. Farkettiğiniz gibi, Wolf 359 gerçekten çok küçük bir yıldız. O kadar soluktur ki, sadece 7.8 ışık yılı (74 trilyon km) uzakta olmasına rağmen, iyi bir teleskopla bakmıyorsanız görebilmeniz oldukça güçtür. Bir kırmızı cüce olduğunu belirttiğimiz bu yıldızın çapı, bizim güneşimizin %15'i, yani sadece 270 bin km kadar. Ancak, bu size küçük görünmesin. Kıyas yapmanız için söylüyoruz; Dünya'nın çapı yaklaşık 13 bin km, dev gezegen Jüpiter'in çapı ise 140 bin km. Yıldızın çapı kadar kütlesi de oldukça küçük, Güneş'in sadece %9'u kadar. Bu oran, kırmızı cüce yıldızlar arasında bile oldukça küçüktür. Başka bir deyişle, Wolf 359 bir kahverengi cüce olmanın kıyısından ucu ucuna dönerek burun farkıyla yıldız olabilmiş. Çünkü bir yıldız olabilmenin, kendi enerjisini üreterek parlayabilmenin yegane yolu, Güneş'in en az %7'si kütleye sahip olmaktır. Yüzey sıcaklığı 2.500 santigrat derece olan Wolf 359, kırmızı ışıltısıyla Güneş'in 0.0009 kadar enerji yayar. Ancak, parıltılı bir kırmızı cüce olduğu için, yaydığı ışık zaman zaman 0.0011 Güneş parlaklığına ulaşabiliyor. Kırmızı ışıltı dedik ve görselde yıldızımızı kırmızı gösterdik ama, eğer yakınında olsaydınız Wolf 359'un neredeyse Güneş ile aynı renkte ışık yaydığını görecektiniz. Yıldızın sıcaklığı, sıradan bir akkor telli ampulün sıcaklığına eşdeğerdir ve görünür rengi de bir ampul ışığıyla çok benzer. Buradaki kırmızı/turuncu/sarı cüce tanımlamaları, yıldızların ışığının spektrumdaki yerlerini tanımlamak için verilir. Bir de, çok uzaktan bakıldığında diğer yıldızlara göre kırmızımsı görünürler evet. Buraya tıklayarak bir fotoğrafını görüp fikir sahibi olabilirsiniz. Wolf 359 çok genç bir yıldız. Bizim sistemimiz yaklaşık 5 milyar yaşındayken, bu yıldız sadece 250-350 milyon yıl kadar yaşında. Yani daha yeni doğmuş bir yıldız diyebiliriz kendisi için. Şimdilik, bu yıldızın çevresinde herhangi bir gezegen tespit edemedik. Hoş, zaten etsek bile böylesi genç bir sistemdeki gezegenlerde yaşam ihtimali olmayacaktı. Eğer, gezegenimiz Wolf 359'un çevresinde dolanıyor olsaydı, Güneş'ten aldığı kadar ısı ve ışık alabilmesi için yıldıza yaklaşık 4 milyon km ötede dolanmak zorunda olacaktı. Bu mesafeden yeterince enerji alabilecektik fakat, maruz kalacağımız radyasyon ve güneş patlamaları gezegenimizi yaşanmaz hale getirecekti. Yine de, bu nebze genç yıldızların gözlemlenmesi, Güneş Sistemi'mizin ilk dönemlerine ilişkin bizlere oldukça değerli bilgiler kazandırıyor. Bizden sadece 15.8 ışık yılı uzakta... Ünlü Fransız yazar Jules Verne, Ay'... Hemen hepimiz, birçok astronomi ve ...


Elektirik enerjisini ısı enerjisine dönüştürmek için ütü, kettle, ısıtıcı gibi cihazlar kullanıyoruz. Peki, ısı enerjisini elektrik enerjisine çevirebilir miyiz? Nasıl... Termoelektrik prensiplerle çalışan peltier denilen cihazlar sorumuzun yanıtını veriyor. Çoğumuzun adını yeni duyduğu peltierler; araç buzdolaplarında, lazer soğutma sistemlerinde, mikroişlemci soğutucularında vb. bir çok yerde kullanıyoruz. Kibrit kutusu büyüklüğündeki peltierin bir yüzeyi ısıtılıp diğer yüzeyi soğutulursa; fizikçilerin Seebeck etkisi dedikleri bir durum oluşturacak ve yaklaşık 1,1 voltluk potansiyel fark üretecektir. Bu da sorumuzun yanıtını verecektir. 1,1 voltluk potansiyel fark ise titreşim yapan küçük bir elektrik motorunun çalışması için yeterlidir. Aşağıda bir videosunu izleyeceğiniz deney düzeneğimiz, bize basit bir ressam robot yapma imkanı veriyor. 1823 yılında, Thomas Johann Seebeck adında Estonya'lı bir bilim insanı, iki farklı iletken tel kullanarak önce bir halka oluşturdu. Sonra, bu iki teli birbirine bağladığı yerlerden birisini ısıttı ve diğerini soğuttu. Sonuçlar inanılmazdı. Böylesine basit bir deney sonucunda, telin çevresine yaklaştırdığı pusula sapıyordu. Yani elektrik üretmiş ve bu da manyetik bir alan oluşturmuştu. Ama, ne yazık ki; Seebeck oluşan bu manyetik etkinin nedenini yanlış yorumladı! Onun hipotezine göre, Dünya'nın kutuplarıyla ekvator arasındaki sıcaklık farkı bu manyetik etkiyi oluşturuyordu! Halbuki, üzerinden akım geçen telin çevresinde manyetik alan oluşturduğunu ve pusulanın saptığını bundan üç yıl önce Hans Christian Orsted net bir şekilde göstermişti. Sonuçlandırılamayan bu hipotez çökmesine rağmen elinde somut bir ürün duruyordu: Elektrik üretmenin başka bir yolu... Bu etkiye günümüzde Seebeck etkisi deniliyor. Seebeck'ten 12 yıl sonra 1835'te, Fransız bilim insanı Jean Charles Athanase Peltier ilginç bir etki keşfetti. Videoda izlemiş olduğunuz deney düzeneği, AlibabaBilimEvi tarafından tasarlanmıştır. Gördüğünüz gibi, basit bir biçimde ısı enerjisini elektrik enerjisine dönüştürebiliyoruz. Benzer, ama çok daha gelişmiş bir sistemi, Güneş Sistemi'nin uzaklarına gönderdiğimiz uzay araçlarına elektrik sağlamak için de kullanıyoruz. Bu uzay araçlarının ısıyı nasıl elektriğe çevirdiği ile ilgili şu yazımıza göz atabilirsiniz.


Gezegen ismi hepimizin aklına yıldızı olan bir sistemin etrafında dolanan bir cismi hatırlatıyor değil mi? Zaten öyle olması gerektiğini düşünüyorsunuz. Ama durum tam anlamıyla bildiğimiz gibi değil. Kozmos'un içinde sonsuz karanlığa sürüklenen, nereye gittiğini bilmeyen, ebedi yalnızlığa mahkum olmuş ve hiçbir yıldız sistemine bağlı olmayan gezegenler de var. Kozmik olaylardan dolayı sistemlerinden ayrılan veya kovulan bu gezegenler, uzayda serbest halde dolanan gezegenler sınıfına girerler. Çok karanlık oldukları, daimi bir geceye hapsoldukları ve hiçbir yıldız sistemine bağlı olmadıkları için astronomlar onlara ulaşmakta zorlanıyorlar. Ancak sayılarının normal yıldızlar kadar fazla olabileceğini tahmin ediyorlar. Serseri gezegenlerin tek ışık kaynağı, diğer yıldızlardan yayınlan ışıklardır. Bu tür cisimler normal bir gezegen olabileceği gibi, yanılmamıza sebep olacak biçimde çok soluk bir cüce yıldız veya kahverengi cüce olabilme ihtimalleri de var. Yine de, böylesi başıboş gezegenler bizim farkedebilmemiz için biraz sıcak olmak durumundalar. Böylelikle onları kızılötesi dalga boyunda yaptığımız gözlemlerle belirlememiz mümkün olabiliyor. Bu durum, şu an elimizdeki imkanlarla keşfedebileceğimiz başıboş gezegenlerin oluşumunun üzerinden fazla zaman geçmemiş genç gezegenler olacağını da gösteriyor. Yakın zamanda bulunan CFBDSIR2149 isimli gezegenimiz bu tip cisimlerin nasıl işlediğini anlayabileceğimiz konusunda bize ışık tutabilir. Araştırma ekibi gezegene hem Kanada-Fransa-Hawaii Teleskobu, hem de ESO'nun Şili'deki Yeni Teknoloji Teleskobu ile gözlemleyerek ulaştı. CFBDSIR2149 isimli serseri gezegenimizin yakın bir genç yıldız topluluğu olan Hareketli AB Doradus Grubu'na yakın olduğunu keşfettiler. Bu grup, diğer grupların aksine Güneş Sistemi'ne oldukça yakındır. Dolayısıyla gezegen hakkında yapacağımız daha detaylı araştırmalar onun kütlesi, atmosferi, yüzeyi ve daha birçok özelliği konusunda bize fikir verebilir. Yukarıda bahsettiğimiz üzere, gezegeni keşfetmemize sebep olan şey, hala sıcak oluşu. Öyle ki, gezegenin yüzey sıcaklığı yaklaşık 500 santigrat derece dolaylarında. Ancak, kütlesinin oldukça düşük oluşu (Jüpiter'in 6 katı civarı), onun bir kahverengi cüce değil, yakın zamanda doğmuş bir gezegen olduğunu gösteriyor. Bu gezegenin isminin ne kadar garip olduğunu düşünmüş olabilirsiniz. Hatta ismini okumaya üşendiniz. Buna ismini koyan adamın kafasına göre isim vermiş olma ihtimali de söz konusu olamaz değil mi? Bunun elbette bir sebebi var. Bilindiği üzere bir yıldız sistemindeki gezegenlere isim verilirken, sistemin baş aktörü yıldızın ismi başa alınarak cisimlerin sonuna bir harf veya rakam eklenir (Kepler21b, Kepler22b gibi). Böylece o gezegenlerin Kepler yıldız sistemine ait olduğunu anlarız. Bu gezegenimizin bir ailesi olmadığı için bu kurala ihtiyacımız yok. Rastgele bir isim verebiliyoruz. Ne kadar yalnız olurlarsa olsunlar, son yıllarda yapılan araştırmalar bu tür başıboş gezegenlerin uydularıyla beraber dolanabileceğini de gösteriyor. Bu gezegenler bulundukları sistemden tek başına ayrılmak yerine, uydusuyla beraber ayrılmış, kozmik okyanusta birlikte dans ederek sürükleniyor olabilirler.. Bu tip gezegenlerde okyanuslar varsa, dışarıdan bir enerji kaynağı olmadığı için yüzeyinin donması söz konusudur. Zayıf bir ihtimal olsa da, gezegenin iç çekirdeğinden gelen ısı enerjisi sayesinde suyun akışkan kalabilme ve yıldızı olmasa dahi hayatı mümkün kılabilme ihtimali de bulunmaktadır. Onların varlığını bilmemize rağmen, hala üzerlerinde detaylı araştırmaları yapmış değiliz. Başıboş gezegenler hakkında bir çok şey hala bir gizem olarak kalmaya devam ediyor.


15 Kasım tarihinde Journal Science dergisinde yayımlanan ve NASA'nın Jet itki Laboratuvarı'ndaki bilim insanları tarafından ortaya konan yeni bir çalışmaya göre şu ana kadar keşfedilen en parlak galaksi, bir değil iki değil en az üç komşusuna yamyamlık yapıyor. Çalışmaya göre galaksinin komşularından çaldığı madde, onun süper parlaklığına katkıda bulunuyor. 2015 yılında NASA'nın WISE uzay teleskobu ile keşfedilen ve WISE J224607.55-052634.9 adı verilen galaksi, kesinlikle bildiğimiz en geniş veya en büyük kütleli galaksi değil ancak güneşten 350 trilyon kat daha fazla parlaklık saçmaktadır. Eğer bütün galaksiler bize eşit uzaklıkta sıralanmış olsaydı WISE J224607.55-052634.9 (veya kısaca W2246-0526) muhtemelen en parlağı olacaktı. Şili'de bulunan ALMA teleskobu ile yapılan yeni gözlemler, W2246-0526 galaksisinin diğer üç galaksiden çektiği tozun bariz bir izini ortaya çıkardı. İzler, daha küçük olan galaksiler kadar madde içermekte ve bu galaksilerin şimdiki kaderlerinden kaçabilecekler mi veya parlak komşuları tarafından tamamen tüketilecekler mi sorularının cevapları şu an belirsiz. W2246-0526 galaksisinin rekor kıran parlaklığı sadece yıldızlardan değil galaksi merkezinin çevresinde yoğunlaşan sıcak gaz ve toz kümelerinden de kaynaklanmaktadır. Bu bulutların kalbinde güneşten 4 milyar kez daha yoğun olduğu belirlenen bir süper kütleli kara delik bulunmaktadır. Bu yoğun yer çekimi içerisinde madde, yüksek hızlarda kara deliğin içine düşer, birbiri ile çarpışır ve milyonlarca derece sıcaklığa ulaşır. Bu tarz parlak, kara delikten gücünü alan yapılar içeren galaksiler ise kuasar olarak bilinmektedir. Dünya'daki herhangi bir motor gibi W2246-0526'nın inanılmaz büyüklükteki enerji çıkışı buna denk bir enerji girişini de gerektirir. Bu yeni çalışma, W2246-0526 ile birleşen maddenin miktarının, tüketilen maddenin yenilenmesine yetecek kadar olduğunu ve bu sebeple de galaksinin parlaklığının devam ettiğini göstermektedir. W2246-0526, bu zamana kadar keşfettiğimiz en uzak çoklu kaynaktan gelen maddeler ile birleşen galaksidir. Bu galaksiden gelen ışık bize 12.4 milyar yılda bize ulaşır. Bu uzaklıkta galaksiye olan madde akışı çok belirsiz görünmekte ve belirlenmesi oldukça zordur. Bu çalışma ise ALMA'nın 12 metrelik radyo teleskop çanaklarının 40 tanesi ile 2,5 saatte yapılan gözlemlere dayanmaktadır. W2246-0526; sıcak, tozda gizlenmiş galaksiler veya hot dog olarak bilinen parlak kuasarlar özel kategorisine girmektedir. Astronomlar, bir çok kuasarın enerjisini dış kaynaklardan edindiğini düşünmektedir. Bir olasılık, bu cisimlerin galaksiler arası uzaydan azar azar ve yavaş bir şekilde madde aldığıdır. Diğer olasılık ise, aynı w2246-0526'da görüldüğü gibi diğer galaksileri yiyerek genişlemesidir. W2246-0526'nın diğer gizlenmiş kuasarların bir temsilcisi mi yoksa özel bir durum olduğu da şu an için belirsizdir.


Gökyüzünde gezegen avcılığı yapan bilim insanları, son zamanlarda birçok Güneş dışı gezegen keşfi yaptı. Gökyüzü avcılarından oluşan ekipler, gözlemlenebilir evrende, kendi gezegenimize benzeyen ve hayata ev sahipliği yapabilecek bir gezegen arıyorlar. Bu arayış şimdilik sadece galaksimiz Samanyolu'nda ve birkaç bin ışık yılı uzağımızdaki yıldızlar arasında mümkün olabiliyor. Teknolojimiz geliştikçe, galaksimizin daha uzak noktalarında ve belki de diğer yakın galaksilerde Dünya benzeri yaşama uygun gezegen arayabilecek konuma geleceğiz. 2016 yılının son aylarında, birkaç Güneş dışı gezegen keşfedildi. İçlerinden biri olan Gliese 536 b çok ilginç özelliklere sahip. Yeni yapılan araştırmalar, Dünya'dan sadece 32.7 ışıkyılı uzaklıkta, bir kırmızı cüce yıldız olan Gliese 536'nın yörüngesinde dönmekte olan bir Süper Dünya yı ortaya koyuyor. Gliese 536 yıldızı, bizim yıldızımız Güneş'in yaklaşık %52'si kütleye ve yarısı kadar çapa sahip. Bu da onu oldukça iri bir kırmızı cüce yıldız yapıyor. Yıldızın yüzey sıcaklığı 3.400 santigrat derece dolaylarında ve yaydığı enerji Güneş'in %1'ine yakın seviyede. Bir gezegenin Süper Dünya olarak sınıflandırılabilmesi için kütlesinin, Dünyamızın kütlesinin 1 ila 15 katı arasında olması gerekiyor. Yeni keşfedilen bu gezegen ise Dünya'nın kütlesinin 5 katından biraz fazlasına sahip. Ayrıca gezegenin yörünge süresi, Dünya zamanına göre 8.7 gün sürüyor. Yani bu gezegende zamanı Dünya'da yaptığımız gibi, gezegenin yıldızın çevresinde dönüşüne göre ölçersek, 1 yıl sadece 8.7 gün. Yapılan araştırmalarda gezegenin, yıldızından sadece 0.06661 AU yani yaklaşık 9 milyon km uzaklıkta olduğu belirlendi. Gliese 536'nın Dünya benzeri yaşama izin veren yaşam kuşağı yıldızdan 25 milyon km ile 45 milyon km mesafeler arasındaki bir yörüngeye denk geliyor. Bu durumda, Gliese 536 b'nin yıldızına yakınlığı yüzünden kavrulan bir sıcak süper dünya olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Başka bir deyişle, üzerinde Dünya benzeri hayat oluşması mümkün olmayan çok sıcak ve kurak bir gezegen. Tüm bu araştırmalar, ESO'nun High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher Yüksek Doğruluklu Radyal Hız Gezegen Araştırmacısı ve HARPS-N cihazlarından alınan verilerle analiz edildi. Bu, sadece Güneş dışı gezegen arayışlarına yeni fırsatlar sunan bir keşif değil: Kırmızı cücenin parlaklığı ve gezegenin yıldızına olan yakınlığı, transmisyon spektroskopisi için de mükemmel bir aday. Böylelikle bilim insanları, yıldızın ışığının atmosfere nasıl vurduğunu inceleyerek, gezegenin atmosferinin kimyasal bileşimini anlayabilirler. Bu teknik için böylesi uygun adaylar bulup üzerinde inceleme yapmak, keşfedilen yaşam için uygun gezegenlerin benzer yöntemlerle analizi için gerekli deneyimi kazandırıyor.


19. yüzyılda yaşamış biri için bu kadar ileri görüşlü konuşmak ancak Michael Faraday gibi bir dehanın bileceği bir iştir. Bu sözlere baktığımızda gerçekten Faraday'ın hakkını vermek gerekiyor. Bir mumun yanması, kimyasal tepkimelerden tutun da saçtığı ışığa kadar bilim kokuyor. Faraday öldüğünde daha çocuk olan Max Planck, bu fikirlerle kuantum fiziğinin temelini atacaktı. İlk olarak yakıt ve oksijen gerekiyor. Ağaçlar ve atmosferden bunları karşılamak mümkün. Bu ikisini birleştirip, bir de başlangıç için gerekli enerjiyi verdiğimizde ortaya ateş çıkıyor ve her ikisini sağlamaya devam ettiğimizde yanma olayı devam ediyor. Ağaç gibi şeylerin yanmasının altında yatan sebep ise, bolca hidrokarbon bulundurmaları. Bugün kullandığımız fosil yakıtlar da binlerce yıl önceki ağaçların, tek hücreli canlıların ya da hayvanların toprakta çok büyük basınç altında kalmasıyla oluştu. Olayın temelinde karbon ve oksijen elementlerinin birbiriyle tepkimesiyle ortaya karbondioksit gazı, su ve ısı çıkarması yatmaktadır. Bu ısı ile atalarımız yemeklerini pişirmiş ve yüzyıllar sürecek medeniyetler kurabilmişlerdir. Bir hidrokarbon olan metan (CH4) ile oksijenin (O2) tepkimesi şu şekilde gerçekleşebilir. Hepimiz biliyoruz ki, yanma olayının devam edebilmesi için oksijen çok kritiktir. Elimizde tonlarca yakıt olsun eğer gerekli oksijeni sağlayamıyorsak, yanma olayı devam etmeyecektir. Arabalarımızın motorundan tutun da, uzaya çıkan roketlere kadar herşeyde, kullanılacak oksijen ince ince hesaplanarak en etkili biçimde çalışması sağlanır. Oksijen, yalnız başına rahat duramayan hiperaktif bir elementtir. Fırsatını bulduğu her ortamda başka bir elementle birleşme ihtiyacı duyar. Her element böyle bir özelliğe sahip değildir. Sadece Oksijen ve Flor gibi birkaç element bu şekilde aşırı reaktif yapıdadır. Hal böyle olunca bir takım riskler ve alınması gereken önlemler ortaya çıkıyor. Durup dururken ortalığı alevlendirecek oksijen, hayatınızda isteyeceğiniz en son şey olabilir. Bildiğiniz üzere kozmonot yada astronot olmak fiziki olarak dayanıklılık gerektiren bir iştir. Bir gün Kozmonot Valentin, zorlu düşük atmosfer basınçlı fiziksel dayanaklılık testinden geçerken, içinde bulunduğu odanın yüzde 50'den fazladan oksijen barındırmasından dolayı tüm vücudu oksijenle kaplanmıştı. Test bittikten sonra Valentin vücudunu temizlemek için alkollü bir bezle vücudunu silmiş ve bezi yanlışlıkla çay ısıtmak için kullandığı ısıtıcıya atmıştı. Alkolle kaplı bez alev alınca, odanın da yüksek seviyede oksijen bulundurmasından dolayı, yanma olayı çok hızlı bir şekilde gerçekleşmiş, Valentin'den geriye üçüncü derece yanıklar kalmıştı. Özetle, yanma dediğimiz olgu, çeşitli elementlerin oksijen gibi fazlasıyla reaktif bir elementle reaksiyona girip birleşmesinden ibarettir. Bu kimyasal birleşme sırasında ortalığa ısı verilir. Eğer verilen ısı, reaksiyona giren elementleri, fark edilebilecek biçimde ışık saçacak kadar ısıtabilecek seviyede ise, ateş ortaya çıkar. İşte, yürürken yolda düştüğünde bile kafasını yere vurup ölecek, yemek yerken boğazına kaçan küçük bir lokmada boğulabilecek kadar narin ve zayıf yaratıklar olan biz insanların, çok daha güçlü diğer canlılar karşısında açık ara üstün olmamızı sağlayan şey de ateş yakmayı ve kullanmayı bilmemizdir. Ateş; kendine özgü bir yapı, bir oluşum değildir. Alev olarak gördüğünüz şey, yanan cisimden yayılan partiküllerin ısının da etkisiyle havada yükselmesi, bu yükseliş sırasında yanmaya ve ışık saçmaya devam etmeleridir. Yani bir odunu yakarken gördüğünüz ateş aslında havaya saçılan mikroskobik odun parçacıklarından yayılan ışıktan ibarettir. Ateş diye bir varlık yoktur. Ancak geçmişte insanlar bunu bilmediklerinden, ateşi de evreni oluşturan dört temel elementten biri sanmışlardır. Gerçi, var saydıkları diğer üç element de yanlıştır ama, o günlerin bilgi birikimiyle ellerinden gelenin en iyisini düşünmeye çalıştıklarını kabul edelim. Demir'in paslanma nedeni oksijenle birleşmesidir. Ama karbona nazaran bu çok çok yavaş geçekleştiği için demirin yandığını görmeyiz. Sadece, günler, aylar içinde dış kısmının kızarıp paslandığını görürüz. Paslanma sırasında da ortalığa ısı yayılır elbette. Ancak, çok yavaş gerçekleşen bir reaksiyon olduğu için paslanan demirin çok az da olsa ısındığını farketmeyiz. Son olarak şunu söyleyelim; evrende yıldızların ısı yaymasına neden olan şey burada anlattığımız yanma olayı değildir. Yıldızlar bu şekilde kimyasal reaksiyonlarla enerji üretmezler. Çekirdeklerinde nükleer reaksiyonlar meydana gelir ve ortalığa enerji yayarlar. Yani, yanma bizim için yeterli olmasına rağmen, evrensel yapılar için son derece verimsiz bir enerji üretim biçimidir. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 26 Eki 2018 tarihinde yayınlanmıştır. Ön bilgi verelim; şimdiye kadar ışı... Işık Kirliliğinin En Önemli Nedeni Sokak Lambaları Değil!


Yapay zeka kavramını az çok hepimiz duymuşuzdur. Yapay zeka denildiğinde aklımıza uçan robotlar, bizden daha zeki, Dünya savaşlarında başrol oynayan demirden yapılar gelir. Bir bakıma bu çağrışımlar doğrudur diyebiliriz. Yapay Zeka kavramı ilk olarak 1956 yılında Dortmaouth Görüşmesi'nde ortaya atılmıştır. İnsan uzmanlığı ile yapay zeka uzmanlığını karşılaştıracak olursak genel anlamda; insan uzmanlığı yeni fikirler üretirken yapay uzmanlık sadece var olanı, kendisine ekleneni kullanabilir. Gözlem yapamaz ve insan uzmanlığının aksine sembolik verilerle çalışır. Yapay Zeka Teknikleri ve Uygulamaları: YZ uygulamaları için aşağıdaki gibi bir liste yapılabilir. - a) Bilgi tabanlı uzman sistem yaklaşımı - b) Yapay sinir ağları yaklaşımı - c) Bulanık mantık yaklaşımı - iv) Hyprid algoritmalar - e) Nesne tabanlı programlama - f) Coğrafi bilgi sistemleri - g) Karar destek sistemlerinin gelişimi - h) Yumuşak programlama Aslına bakılırsa YZ ilk olarak hayatımıza İngiliz Mantık ve Matematikçi olan Alan Turing ile girmiştir. Alan Turing, Mind adlı bir dergide Computing Machientry and Intelligence adını verdiği bir makale yayımlamıştır. Bu makalenin odak noktası makinelerin düşünüp düşünemeyeceğinin tartışılmasıdır. Turing, 'makineler düşünemez' fikrini savunan herkesi karşısında almıştır. Alan Turing, kendi adıyla alınan, bir bilgisayarın insan yetilerine ulaşıp ulaşamayacağını ölçmek için bir test geliştirilmiştir. Deneyde, biri yapay zeka olmak üzere 3 farklı kişi bulunur. Diğer iki kişiden biri deneye tabi tutulan insan, diğeri haberleştiği farklı bir insandır. Deneye tabi tutulan birey, iki farklı bilgisayarla hangisinin yapay zeka hangisinin insan olduğunu bilmeden haberleşir. Eğer bu durumda yapay zeka ve insan birbirinden ayırt edilebiliyorsa yapay zeka insan yetişine ulaşamamış, ayırt edilemiyorsa ulaşmış demektir. 1) Apple Siri: Listemizin başında birçok insan tarafından kullanılan Siri var. Apple'ın ürettiği Siri, sorduğumuz tüm sorulara yanıt verebilecek düzeydedir. 2) Microsoft Cortana: Microsoft'un, Siri'den farklı olarak birkaç özellik ekleyerek oluşturduğu Cortana, nesneler ve yerler için belirlediğiniz takma isimleri öğrenebiliyor. 3) Google Now: Google, Cortana'nın algoritmasını karmaşıklaştırıyor ve devamlı sohbet edebiliyor düzeyde bize Google Now yazılımını sunuyor. 4) IBM Watson: Watson'un en gözde özelliği, verileri kullanarak teşhis gerçekleştirip tedavi sürecini belirleyebiliyor olmasıdır. 5) IPSoft Amelia: Amelia, diyalog kurduğu müşterilerinin ses tonlarından duygu durumlarını anlayabilecek düzeyde geliştirilmiştir. Bu konuda elbette en can alıcı yorum 14 Mart 2018 tarihinde kaybettiğimiz, Nobel ödüllü İngiliz Fizikçi Stephen Hawking tarafından yapılmıştır. Hawking, Independent gazetesinde yapay zeka için artık bir yatırım savaşına girildiğini belirtmiştir. Yapay zeka, teşhis, tedavi ve insanlık için çok yararlı alanlarda kullanıldığında hayatımızı kolaylaştıracak derecede bir buluş olduğunu söylemiş ancak amacından ve kontrolden çıktığında insanoğlunun sonu olabilecek düzeye gelecektir.


Eğer bir çift yıldız sisteminde bileşenlerden birisi, diğerinin önünden geçiyorsa bu bir tutulmaya sebep olur. Bu tutulma da gelen toplam ışık miktarında bir değişime sebep olur. Gelen bu ışığın değişimini veren ışık eğrisi sayesinde, yarıçap bulma mümkün olabiliyor. Bunu anlatmak için kolay olsun diye tam karşıdan gördüğümüz, yani tam tutulma gösterebilen bir sistemi ele alalım. Toplam tutulma, B yıldızının A yıldızını örtmeye başladığı zaman başlıyor. Yani B yıldızı, A'yı bir ucundan örtmeye başladığı an ile, tamamen A'nın önünden çekilene kadar geçen süredir. Dolayısıyla toplam tutulma süresi boyunca aldığı yol, kendi çapı ile A'nın çapının toplamı kadardır. Tam tutulma ise, B bileşenin tamamı A'nın içine girdiği anda başlar ve çıkmaya başladığı ana kadar devam eder. Dolayısıyla bu süreçte alınan yol A'nın çapından B'nin çapının farkı kadardır. Eğer bu iki ifadenin farkını ve toplamını alırsak, Yıldızların yarıçaplarını yörünge yarıçapı cinsinden ifade etmiş oluruz. Elbette bu hesabı bu kadar basit kılan şey, başlangıçta kabul ettiğimiz tam örtülmenin gerçekleşmesi yani bakış doğrultumuzun yörünge düzlemine paralel olması ve yörüngenin eliptik değil çembersel olması durumudur. Pratikte böyle olmadığı için hesaplamanın içerisine birçok parametre daha girer. Ayrıca bu hesapta yörünge yarıçapından 'den gelen hatalar, yarıçapın sağlıklı belirlenmesine de etki eder. Fakat yarıçaplar oranı d'den bağımsız olduğu için bundan etkilenmez ve daha kesin biçimde belirlenebilir. Bizler evrende son derece küçük ve ...


En kısa ve öz tabiri ile ifade etmek gerekirse; Yaşanılabilir Bölge, bir yıldızın yörüngesinde dolanan bir gezegenin yüzeyinde bulunan suyun sıvı halde kalabilmesini destekleyecek oranda ısı aldığı, ne suyun tümüyle buz tutacağı kadar soğuk, ne de tümüyle buharlaşacağı kadar sıcak olmayan yörünge uzaklığıdır. Bu uzaklığı belirleyen en önemli faktör, elbette ki o yıldızın çevresine yaydığı enerjinin miktarıdır. Pek tabiidir ki; hepimizin de tahmin edebileceği üzere, üzerinde yaşamakta olduğumuz gezegenimiz Dünya, yıldızımız Güneş'in yaşanılabilir bölgesi içerisinde yer alıyor. Çünkü sıvı halde denizlerimiz, buhar halinde havada suyumuz, kutuplarda buzlarımız var. Yani su, yeryüzünde her üç hali ile barınabiliyor. Ek Bilgi: Güneş'in 1,5 katı kütleye sahip bir yıldızın ürettiği enerji Güneş'in 1,5 katı değil, yaklaşık yedi katıdır. Kütleniz Güneş'in dört katı ise, 180 kat fazla enerji üretirsiniz. 10 katı ise, 20 bin kat fazla ışıma gücünüz var demektir. Benzer biçimde, eğer kütleniz Güneş'in yüzde 80'i kadarsa, Güneş'in sadece yüzde 35'i kadar enerji üretebilirsiniz. Güneş'in yarısı kadar iseniz, ürettiğiniz enerji Güneş'in yüzde 5'idir. Çeyrek Güneş kütlesine sahip bir yıldız iseniz, Güneş'in yaydığı enerjinin sadece yüzde 1'ini yayabilirsiniz. Güneş çevresinde yer alan bu yaşanılabilir bölge, kaba bir hesapla Güneş'ten yaklaşık 110-120 milyon km öteden başlayıp, 230-250 milyon kilometre mesafeye kadar uzanıyor. Bu bölgede yer alacak olan gezegenin kütle ve atmosfer yoğunluğuna göre bu mesafe biraz daha artıp azalabilir. Güneş sistemimiz içerisinde, Güneş'e bizden çok daha yakın bir konumda bulunan Venüs gezegeni, Yaşanılabilir Bölgenin iç sınırının çok az dışındadır. Fakat Güneş'e bizden çok daha uzak olan Mars gezegeni, bu yaşanılabilir bölgenin dış sınırının tam üzerinde yer alır. Yani, çelimsiz Mars'ın yerinde biraz daha büyük kütleli, örneğin Venüs veya Dünya kütlesinde bir gezegen yer alsaydı, üzerinde tıpkı gezegenimizde olduğu gibi sıvı halde su barınabilecekti. Günümüzde astronomlar, Evren'de bizim Güneş Sistemimizde olduğu gibi yaşanılabilir bölge içerisinde yer alan Dünya'ya yakın büyüklükteki gezegenlerin varlığı hususunda ciddi arayış içindeler. Ancak günümüzde farklı yöntemler ile başka yıldızların çevresinde keşfedilmiş olan 400 kadar Dünya benzeri gezegenin yalnızca birkaç tanesinde yaşam koşullarının oluşmuş olabileceği düşünülmektedir. Bunlardan en önemlisi Gliese 581c gezegenidir. Bu gezegen, Dünya'dan 20 ışık yılı uzakta yer alan kırmızı bir cüce yıldızın çevresinde dolanmaktadır. Dünya'nın 1,5 katı kadar çapa sahip olan bu gezegenin kütlesi, Dünya'mızın kütlesinin 5-6 katı kadardır. Çevresinde dönmekte olduğu kırmızı cüce yıldız, bizim güneşimize kıyasla bir hayli soğuktur ve bu yüzden de yıldızın yaşanabilir bölgesi yıldıza çok daha yakın bir alanı kaplamaktadır. Buna bağlı olarak da Gielese 581c gezegeni, yörüngesinde dolanmakta olduğu yıldızın etrafında bir turunu çok daha hızlı tamamlar. Bize göre bu süre yaklaşık 13 Dünya Günü kadardır. Gezegen, yıldızı çevresinde, bizim uydumuz Ay'ın da aynı kaderi paylaştığı üzere yörünge kilidi neticesinde yıldızına sadece tek bir yüzünü göstermektedir. Buna rağmen Gielese 581c gezegeni, yüzeyindeki suyu sıvı halde bulundurabilecek bir sıcaklığa sahip olduğunu yapılan hesaplamalar neticesinde net bir şekilde göstermiştir. Her yıldızın yaşanabilir, yani gezegen yüzeyinde sıvı su barınabilecek yörünge uzaklığı farklıdır. Bunları yıldız türlerine göre bu yazıda vermemiz, yazımızı fazlasıyla uzatmaktan başka bir işe yaramaz. Ancak, sitemizdeki yakınımızdaki yıldızlar ve en parlak yıldızlar yazı dizilerimizi okursanız, her bir yıldız için bu uzaklığı tek tek tanımladığımızı görebilirsiniz. Yukarıda anlattığımız yaşanabilir bölge tanımı, bir gezegenin yüzeyinde sıvı su barındırmabilme esasına göre belirlenmiş halde. Yani, dünyamızdaki şartları sağlayabilecek gezegenler için geçerli. Ancak, yaşam çok daha farklı koşullarda da ortaya çıkabilir. Örneğin, yıldızına tümüyle buz tutacak kadar uzak bir mesafede yer alan bir gezegen de yaşama ev sahipliği yapabilir. Güneş Sistemi'ndeki Europa ve Enceladus uyduları örneğinde olduğu gibi, gezegenlerin buz kabuklarının altında sıvı su okyanusları bulunabilir ve bu okyanuslarda yaşam şekillenebilir. Yani, suya bağlı hayatın çok uzak donmuş bir gezegenin yüzeyi altında gelişmemesi için bir neden yok. Buradaki hayat, Güneş'ten alamadığı enerjiyi gezegenin çekirdeğinden gelen volkanik ısı sayesinde elde edebilir. Yaşamın gelişmesi için, moleküllerin birleşebileceği bir çözücü sıvıya ihtiyaç vardır. Bu işi en iyi yapan sıvı ise, bildiğiniz gibi sudur. Ancak, suya bağlı olmayan bir yaşam da mümkün görünüyor. Satürn'ün aşırı soğuk uydusu Titan'da olduğu gibi sıvı hidrokarbon da yaşamın gelişmesi için uygun çözelti desteğini sağlayabilir. Bundan henüz emin değiliz ve nasıl olabileceğini kestiremiyoruz ama, sıvı metanın Dünya'daki su görevini gördüğü gezegenlerde, metana bağlı bir yaşam şekillenebilir. Yani, evrende yaşam gelişimi için bugün bildiğimiz yaşanabilir kuşak, su bazlı olmayan yaşam şekilleri için gerçeği yansıtmıyor olabilir. Bu tür canlılar evrende var mıdır bilmiyoruz ama, eğer varlarsa ve onlar da astronomi ile ilgilenip kendi gezegenleri dışında bir yaşam arıyorlarsa, yaşam kuşağı olarak belirledikleri bölge yıldızların oldukça uzağında metanın sıvı halde kalabildiği yörüngeler olmalı. Ancak, belirttiğimiz gibi yaşam için sıvıya ihtiyaç vardır. Maddelerin sıvı olarak kalabilmesi için ise yıldızın çok sıcak yörüngelerinden uzak kalması gerekir. Dolayısıyla, yıldızına sıcaktan kavrulacak kadar yakın yörüngede dolanan bir gezegende ne şekilde olursa olsun yaşam şekillenebileceğini ve bu yaşamın gelişkin düzeye erişebileceğini düşünmek hayalciliktir.


Bu yıldızları birleştirdiğimizde bir üçgen şekli oluşur. Özellikle Türkiye'nin bulunduğu enlemlerde bu üç yıldız geceleyin tam baş ucu noktamızdan geçer. Gece boyunca parıl parıl parlayan bu üç yıldızın görünmeye başlaması, bize yaz aylarının geldiğinin haberini verir. Yukarıdaki fotoğrafta görüldüğü gibi yaz üçgeni yaz aylarında doğu ufkundan yükselir. Aynı zamanda burası Samanyolu'nun merkez doğrultusuna çok yakındır. Yani bu kadar parlak yıldızların Samanyolu'nun bu bölgesine yakın bir yerde olması tesadüf değil. Tam aksine Samanyolu'nun merkezinde, diskinin üzerinde parlak yıldızlar olma olasılığı daha yüksektir. Her ne kadar parlaklık uzaklık ile ilişkili olsa da, Samanyolu'nun merkezi ve disk bölgesi oldukça bol malzeme barındırdığından, bu durum parlak yıldızların Samanyolu hattı boyunca görülmeleri olasılığını artırır. Gecenin ilerleyen saatlerine gelindiğinde Yaz Üçgeni yükselerek baş ucu noktasına kadar gelir. Yukarıda 20 Haziran saat 02:38'de nasıl görüldüklerini görüyoruz. Fakat günler geçtikçe daha erken doğacak, dolayısıyla daha erken bu tepe noktasında gelecektir. Yaz aylarından çıkarken ise artık Güneş doğarken doğacağı için görünmez hale gelecektir. Aşağıdaki fotoğraf 19 Ağustos saat 22:53'ü gösteriyor. Yaz üçgeni Haziran aylarında bu saatlerde henüz doğu ufkunda doğmaktayken, Ağustos ayında tepe noktasında görülüyor. Tüm bu değişim Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanma hareketinden kaynaklanır. Yaz aylarında Dünya Güneş'in bir tarafında, kış aylarında ise öbür tarafındadır. Dolayısıyla farklı zamanlarda Samanyolu'nun farklı bölgelerine bakarız. Özetle bir olay bir tutulma gibidir. Yaz aylarında Dünya, Güneş ile Samanyolu'nun merkezi arasında kalır. Dolayısıyla Samanyolu'na bakan tarafı rahatlıkla görebiliriz. Fakat kış aylarında Güneş, Dünya ile Samanyolu'nun merkezi arasında kalır. Dolayısıyla kış aylarında Samanyolu'nun merkezini göremeyiz, çünkü Güneş oradadır. Yaydığı parlak mavi ışıkla, yaz gec...