Siz şu anda bu satırları okurken içinizden bir şeyler geçiyor; nötrinolar. Bu parçacıklar ışık hızına çok yakın hızlarda hareket eden, elektriksel yükü sıfır olan parçacıklardır. Elbette hiçbirini hissetmiyoruz, çünkü nötrinolar maddenin içerisinden neredeyse hiç etkileşmeden geçerler. Burada neredeyse detayı önemli, çünkü rastlantı sonucu kaza ile de olsa bazen madde ile etkileşime geçebiliyorlar. Daha önce bir yazımızda belirtmiş olduğumuz gibi Güneş'in merkezinde üretilen fotonların bize ulaşması milyon yıl mertebelerine varabiliyor. Yıldıza dair yaptığımız gözlemler dış katmanlarına ait bilgiler verdiğinden, içeride gerçekleşen reaksiyonların neler olduğunu bilmekte zorlanıyoruz. Yani en azından zorlanıyorduk. Yapılan hesaplamalarımızın sonuçlarını test edemiyorduk. Nötrino dedektörlerinin geliştirilmesiyle bu problemi, yani sanki Dünya ve biz yerimizde yokmuşuz gibi içimizden geçip giden bu parçacıkları gözlemleme sorununu çözmüş olduk. Çünkü nötrinolar neredeyse hiçbir maddeyle etkileşmediğinden, Güneş'in çekirdeğinde üretildikten sonra yoğun iç katmanlarından sadece birkaç saniyede geçerek doğrudan Dünya'ya ulaşabiliyor. Nötrinolar belirli nükleer reaksiyonlar sonucunda ortaya çıkıyor ve çıktıklarında sahip oldukları enerji bize hangi reaksiyon sonucu ortaya çıkmış olabilecekleri hakkında da bilgi veriyor. Dolayısıyla gözlemlemeyi başarabildiğimiz bir nötrino, Güneş'in içinde ne tarz nükleer reaksiyonlar gerçekleştiğini bilmemizi, doğrulamamızı sağlıyor. Tahmin edebileceğiniz gibi bu parçacıkları tespit etmek için sıradan yöntemlerden farklı bir yol izlemek gerek. Bir üstteki fotoğrafta gördüğünüz IceCube nötrino dedektörü ya da teleskobu, nötrinoları kutupta yerin 1,5 km altında, bir km küplük bir alana yayılmış 5,160 optik sensör sayesinde tespit etmeye çalışıyor. Eğer bir etkileşim olursa çok hassas optik sensörler bunları tespit ediyor, geliş doğrultusu ve enerjileri hakkında bilgi topluyor.


II. Asteroit Madenciliği ve Meteor Bilimi Çalıştayı; Ege Üniversitesi, Fen Fakültesi, Konferans Salonu'nda, 15-16 Şubat 2018 tarihleri arasında yapılacak. Ege Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Necdet BUDAK'ın açılışını gerçekleştireceği çalıştay organizasyonu; Doç. Dr. Ozan ÜNSALAN ve Prof. Dr. Alim Rüstem ASLAN başkanlığında gerçekleştiriliyor. NASA-JSC dan Dr. Michael E. ZOLENSKY'nin davetli konuşmacı olarak katılacağı ve yine NASA-JPL'den Dr. Umut YILDIZ'ın da e-konferans yoluyla bir konuşma yapacağı çalıştayda, gazeteci Fatih ALTAYLI da yer alacak. Çalıştaya katılım için gerekli bilgileri http://www.turk-met.com/workshop adresinden alıp, kaydınızı gerçekleştirebilir, festival programını, üzerine tıklayıp büyütebileceğiniz aşağıdaki afişten görebilirsiniz. Telif Hakkı: Mikiya Sato (Japon Met... 31 Ekim 2015 tarihinde kafatası şek...


Ülkemizin en önemli uzay etkinliklerinden biri olan III Asteroit Madenciliği ve Meteor Bilimi Çalıştayı; Ege Üniversitesi, Fen Fakültesi, Konferans Salonu'nda, 16 Aralık 2019 tarihinde gerçekleştirilecek. Ege Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Necdet BUDAK'ın açılışını gerçekleştireceği çalıştayda; Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Serdar Hüseyin YILDIRIM ve Türkiye Uzay Ajansı Yönetim Kurulu Üyesi Doç. Dr. Lokman KUZU da konuşmacı olarak yer alacaklar. Oldukça zengin bir içeriğe sahip olan çalıştay süresince; Prof. Dr. Alim Rüstem Aslan, Doç. Dr. Ozan Ünsalan, Dr. Öğr. Üy. Selçuk Topal, Uzm. Yücel Kılıç, Arkeolog Altay Bayatlı, Halit Mirahmetoğlu, Zafer Emecan, Mehmet Ekin Yalçınkaya gibi birbirinden değerli isimler bilgilerini katılımcılara aktaracaklar. Kozmik Anafor Astronomi Platformu'nun da destekçi olarak yer aldığı, halka açık ve ÜCRETSİZ gerçekleştirilecek olan bu çalıştaya katılım için gerekli bilgileri http://www.ozanunsalan.com/2019/09/astminmet/ adresinden alıp, kaydınızı gerçekleştirebilir, çalıştay programını, üzerine tıklayıp büyütebileceğiniz aşağıdaki afişten görebilirsiniz.


Kütle çekim dalgaları, bugüne kadar yalnızca kara delik ve nötron yıldızı çarpışmalarında tespit edilmişti. Ancak ilk kez, iki beyaz cücenin de bu dalgaları yaydığı tespit edildi. Harvard &Smithsonian Astrofizik merkezindeki bilim insanları, kısa yörünge periyotları olan, birbirinden bağımsız iki helyum çekirdeğe sahip ve J2322+0509 adını verdikleri bir beyaz cüce çifti keşfettiklerini duyurdular. Bu çiftin diğerlerinden farklı yanı ise, türünün tespit edilen ilk kütle çekimi dalgası kaynağı olması. Başlangıçta bilim insanları, j2322+0509 sisteminin araştırmak için zorlu olduğunu fark ettiler ve gelecekteki bilimsel sonuçları birden fazla yolla şekillendirecek olan bu yıldız sistemi hakkında kritik bilgileri toplamaya başladılar. Optik ışık eğrisi bir sonuç vermedi çünkü bu çiftin bir ışık eğrisi yoktu. Ayrıca fotometrik sinyaller de sistemin bir fotometrik sinyali olmadığı için işe yaramadı. Ancak spektroskopik çalışmalar, bilimsel olarak önemli ve belirlenmesi zor bu çift yıldız sisteminin hikayesini şekillendirerek sistemin yörüngesel hareketlerini ortaya çıkardı. Bu çift yıldız sistemi gibi tespit edilmesi zor olan sistemlerin aslında kütle çekim dalgalarının en güçlü kaynakları olabileceğini de buldular. Bu yıldız çiftinin tespit edilmesi zordu çünkü sistem, kenarda duruyor gibi değil de hedef tahtasının tam ortasında bulunan nokta gibi bizim yüzümüze doğru yönelmişti. Dikkat çekici olarak bu çiftin kütle çekim dalgaları, bu yönde örten çift gibi kenarda durmasına göre 2.5 kat daha kuvvetlidir. Bu yıldız çifti, bilim insanları için başka bir sürprizi de barındırıyordu. Sistemin yörüngesel periyodu 1201 saniye yani 20 dakika sürüyor ki bu da sistemi tespit edebildiğimiz üçüncü en kısa yörüngesel periyodu olan yıldız çifti yapıyor. Ve bu çift yıldızın yörüngesi aslında bozuluyor çünkü yayılan bu kütle çekim dalgaları yıldızların enerji kaybetmesine sebep oluyor. 6 veya 7 milyon yıl içerisinde bu iki yıldız birleşerek tek ve daha büyük kütleli bir beyaz cüce oluşturacak. Kara Delikler, Ölmüş Yıldızları Yeniden Canlandırabilir! Yeni bir araştırmanın öne sürdüğü i... Bizden sadece 11.5 ışık yılı uzakta... Yazı dizimizin bir önceki ilk bölüm...


Güneş yalnız bir yıldız olmasına karşın, yıldız sistemleri ikili veya daha fazla sayıda bulunabilir. Hatta bu ikili sistemler birbirleri arasında da bir sistem oluşturabilirler. Bu tamamen olasılıkların gerçekleşme durumuna bağlıdır. Çoğunlukla bize olan uzaklıklarının çok fazla olmasından ötürü, birbirleri arasındaki mesafe buna oranla çok az kaldığından iki ayrı yıldız göremeyiz. Yani bu demek oluyor ki, tek yıldız gibi gördüğümüz bir nokta, bir çift yıldız sistemi olabilir. Gözlemlediğimiz bu noktadan bize gelen ışığın zamana göre değişimini grafiğe dökersek bir sistem olup olmadığını anlayabiliriz. Biz bu grafiklere, ışık eğrileri diyoruz. Aşağıdaki resmi inceleyelim. Birinci konumda ikili sistemimizi görüyoruz. Bu sistem ortak kütle merkezi etrafında dönerken bir tutulma gerçekleştirirse, gelen ışıkta değişim olmasını bekleriz. Resimde kırmızı yıldız büyük, mavi küçük olmasına rağmen, küçük olan mavi sıcak, büyük olan kırmızı soğuk yıldızdır. Yıldızların ışıma güçleri de yarıçap ve sıcaklık ile alakalıdır. Lakin sıcaklığın mertebesi daha büyük olduğundan burada ufak olan yıldızın, yani mavi olanın, yaydığı ışığı daha fazla kabul edeceğiz. İkinci resimde sıcak yıldız öne gelmiştir. Dolayısıyla artık B'nin bir kısmını görmüyoruz. Bu sebeple gelen ışık miktarında bir azalma olacaktır. Fakat soğuk yıldızın bir kısmı örtüldüğünden bu miktar çok fazla değildir. Dördüncü resimde ise bu sefer sıcak yıldızımız tutulmuştur. Bu yıldızın yaydığı ışık miktarı, soğuk olandan daha fazla olduğundan bu sefer eğride ikinciden daha büyük bir düşüş olacaktır. Böylelikle ortaya çıkan ışık eğrisinden bir sistem olup olmadığını, ne tür bir sistem olduğunu anlamamız mümkün oluyor. Bir hayli basit görünmesine rağmen, birçok faktör sebebiyle incelemesi zor, tuhaf eğriler ortaya çıkabilmektedir. Yani neredeyse hiçbiri, yukarıdaki gibi bir eğri vermemektedir.


Bir ikiz çift yıldız sistemi olan ve bizden yaklaşık 150 ışık yılı uzaklıkta yer alan HD 98800, ilginç ve bir o kadar da araştırmaya değer bir yıldız sistemidir. Sistem, birbirlerine yaklaşık 7.5 milyar kilometre uzaklıkta yer alan iki çift yıldızdan oluşuyor. Yani, iki yıldız birbirine yakın yörüngede dönerken, onlardan 7.5 milyar kilometre uzakta yine iki yıldız birbirlerinin çevresinde dönüyorlar. Tabi, bu çift yıldızlar aynı zamanda diğer çift yıldızla beraber oluşturdukları ortak kütle çekim merkezi etrafında da dolanıyorlar. Aslında HD 98800'e ikiz çift yıldız sistemi adını vermek yanlış olmaz. Sistemi ilgi çekici kılan en önemli konu, yıldız çiftlerinden birinin çevresinin bir gezegen oluşum diski ile çevrelenmiş olması. Evet, yanlış anlamadınız, gezegen oluşum diskinin ortasında bir değil, iki yıldız var ve henüz oluşum aşamasında olan gezegenler bu iki yıldızın yörüngesinde yer alıyor. HD 98800 B olarak nitelenen bu çift yıldız sistemi, turuncu cüce olarak niteleyebileceğimiz, Güneş'in yaklaşık %60'ı kütleye sahip K tayf türü iki yıldızdan oluşuyor. Yaklaşık 8 milyon yaşında oldukları tahmin edilen yıldızların ikisi de çok genç ve henüz yolun başındalar. Bu da demek oluyor ki, yıldız oluşum diskinde olması kuvvetle muhtemel gezegenler de yeni oluşum halindeler. Zaten bu gezegenlerin varlık olasılıklarını Spitzer Uzay Teleskobu'nun yaptığı gözlemlerle anlayabiliyoruz. Bu gözlemler gösteriyor ki, oluşum diski iki halkaya bölünmüş. Aralarında yaklaşık 450 milyon kilometre olan bu iki halkanın var olma sebebi, orada bir yerde bulunan olası bir gezegenin oluşum diskindeki maddeleri kendine çekerek temizlemesi olmalı. Henüz net konuşamasak da, gökbilimciler HD 98800 B çevresinde var olan bu gezegenin yıldızlardan yaklaşık 800 milyon kilometre uzakta bir yörüngeye sahip, Jüpiter kütlesinde bir gezegen olduğunu düşünüyorlar. HD 98800 Bb olarak isimlendirilen gezegenin bir gaz devi olduğu açıkca anlaşılıyor. Her ne kadar çift yıldız varlığı söz konusu olsa da, her biri Güneş'in sadece %15'i kadar ışınım gücüne sahip iki yıldızın birden yaydığı enerji, bu uzaklıktaki yörüngeye sahip gezegen için bildiğimiz yaşamı destekleyecek denli fazla değil. Çünkü, çift yıldızın ortak gücüyle oluşturduğu yaşam kuşağı yıldızlardan sadece yaklaşık 80 ila 150 milyon km uzakta bir yörünge genişliğinde yer alıyor. Dolayısıyla, var olması muhtemel bu gezegenin varsa uyduları, tıpkı Jüpiter'in uyduları gibi buz tutmuş olmalı. Bununla beraber, gökbilimcilerin gezegen oluşum diski üzerinde yaptıkları incelemeler, daha küçük, belirsiz boşlukların da varlığını ortaya koyuyor. Yani, oluşum diski üzerinden birden fazla gezegenin var olma olasılığı çok yüksek.


Her yıl 7-17 Aralık tarihleri arasında gerçekleşen İkizler Göktaşı Yağmuru, 13'ü 14'e bağlayan gece zirve yapacak. Perseid Göktaşı Yağmuru'ndan sonra yılın en iyi ikinci göktaşı yağmuru olacak olan İkizler Göktaşı Yağmuru sırasında ışık kirliliği olmayan bir yerde saatte 50 ile 100 adet meteor görmeniz mümkün. Gözlem için dürbüne, teleskoba ya da başka bir tür astronomik ekipmana ihtiyacımız yok. Bu gece gözlerimiz, yegane gözlem araçlarımız olacak. İkizler Göktaşı Yağmuru'nun saçılım noktası tahmin edebileceğiniz üzere gökyüzünde İkizler Takımyıldızı'nın bulunduğu bölge. Saat 21.00 sularında doğu ufkunda yükselmeye başlayacak olan İkizler Takımyıldızı'nın en parlak yıldızları olan Polluks ve Kastor'u, yine doğu ufkunda üst üste dizili belirgin üç yıldızıyla hemen tanıyabileceğiniz Avcı Takımyıldızı'nın doğusunda görebilirsiniz. İkizler Takımyıldızı'nı seçemeyecek olsanız dahi, saat 21.00'den sonra doğu ufkuna bakmanız yeterli olacaktır. Çünkü göktaşı yağmurlarının belirli saçılım noktaları bulunsa bile, gökyüzünün her bir yönünde görülebilirler. Çoğu göktaşı yağmurunun aksine, İkizler Göktaşı Yağmuru'na sebep olan şey bir kuyruklu yıldız değil. Başımıza taş yağdıran cisim, 3200 Phaethon adına bir asteroid. Dünyamızın yörüngesi 3200 Phaethon'un yörüngesiyle kesişince, asteroitin ardında bıraktığı irili ufaklı toz parçacıkları atmosferimize giriyor. En sağlıklı gözlemi gerçekleştirmek ve daha fazla meteor görmek için şehrin ışık kirliliğinden uzak, yıldızları rahat seçebileceğiniz bir yerde, gece yarısından sonra saat 02:00 gibi gökyüzüne bakmanızı tavsiye ediyoruz. Burada ışık kirliliği ciddi önem taşıyor, çünkü eğer bir şehir merkezinde iseniz, maalesef ne yaparsanız yapın göktaşı yağmurunu gözlemleneniz mümkün olmayacak. O nedenle, şehirden olabildiğince uzak ve gökyüzünde yıldızları bol miktarda görebildiğiniz bir yere gitmenizi önermek zorundayız.


Özel göreliliğin oldukça ilginç sonuçlarından birisi de zaman genişlemesidir. Zaman nasıl olur da farklı kişiler için farklı şekilde akar? Aslında bu sorunun cevabı, ilk yazımızda verdiğimiz referans sistemlerinde geçiyor. Oradaki şeklimize geri dönelim. Bir A gözlemcimiz var ve bir trenin üzerinde ilerliyor. Bunu dışarıdan gözlemleyen bir B gözlemcimiz var. A gözlemcisi trende giderken elindeki topu havaya atıp yakalıyor. A gözlemcisinin gördüğü şey, topun dik bir şekilde havaya çıkıp yere inmesidir. Fakat sabit bir şekilde dışarıdan bakan B gözlemcisi, A gözlemcisi trenle beraber ilerlediği için, topu da ilerliyor olarak görür. Yani top bir kavis çizer. Bu durumda B gözlemcisinin daha uzun bir yol ölçmesini bekleriz. Şimdi buradaki topun yerine ışığı koyalım. Trenin tavanında bir adet ayna bulunsun ve bu sefer A gözlemcisi elindeki lazerle bu aynaya ışık atması göndersin. Gözlemcinin lazeri ile ayna arasındaki mesafeyi d olarak kabul edelim. Olay 1, A gözlemcisi tren içerisinde ilerlerken tepesinde bulunan aynaya elindeki lazerden bir ışık atması gönderiyor. A gözlemcisinin gördüğü olay ışık atmasının d kadar yolu gidip tekrar geri geldiğidir. Dolayısıyla A gözlemcisi, ışığın aldığı yolu 2d olarak ölçer. elde ederiz. Buradan görüyoruz ki gama en düşük değer olarak 1 değerini alabilir. Burada öz zaman olarak belirttiğimiz t ifadesi 2d/c ifadesinden yani A gözlemcisinin ölçtüğü süreden gelir. Bu öz zamanın gama ile çarpımı sonucunda elde edilen t değerinin, t 'den büyük olacağı açıktır. Yani B gözlemcisinin ölçtüğü zaman daha fazladır. (t>t Yani aynı olayın gerçekleşmesi, durgun kişi için daha uzun sürmüştür. Bir başka deyişle hareketli kişi için daha kısa sürmüştür. Sonuç olarak, hareketli sistemdeki bir saat durgun olan saate göre gama çarpanı kadar yavaş çalışır. Bu sadece saatler için değil, tüm mekanik ve biyonik her şey için geçerlidir. Yani hareketli olan tarafsanız, yaşlanmanız durgun olana göre daha uzun sürecektir. Bu olaya zaman genişlemesi adını veriyoruz. Tüm bu olayların görelilik kavramı üzerinden yürüdüğüne bir kez daha dikkat edin. Bu paradoksun oluşma sebebi de budur. Çünkü gerçekleşen tüm olaylar, farklı referans sistemlerinin birbirlerine olan bakışlarından kaynaklanır. Farz edelim ki Rüzgar ve Doğa adında ikiz kardeşlerimiz var, ikisi de 20 de yaşında olsun. Bir gün Rüzgar, 20 ışık yılı ötedeki bir sistemde araştırma yapmak üzere görevlendiriliyor. Işık hızının %90'ı bir hızla gidebilen bir uzay gemisine binip bu sisteme gidiyor, orada kısa sürede araştırmasını yapıp tekrar yola koyuluyor. Oradan topladığı verileri yolda incelemeye koyuluyor. Rüzgar'ın tüm bu yolculuğu toplamda 19 yıl sürüyor. Dünya'ya döndüğünde ikizini görmek için can atan Rüzgar, gördüğü tablo karşısında şoka uğruyor. Kendisi 39 yaşına gelmişken ikizini 64 yaşında görüyor! Doğa için gerçekleşen olay ışık hızının %90'ı bir hızla 20 ışık yılı mesafenin 44 yılda kat edilmesidir. Dolayısıyla bu süreçte Doğa için zaman 44 yıl geçmiştir. Fakat ışık hızının %90'ı bir hızla giden Rüzgar için zaman, gama çarpanı kadar yavaş akmıştır. Dolayısıyla onun için 44/2.3=19 yıl geçmiştir. Buraya kadar her şey harika görünüyor gibi değil mi? Şaşırtıcı olmasının yanında bir paradoks burada görelilik kavramının içerisinde yatıyor. Bu noktada Özel Görelilik Kuramı'nın neye dayandığını hatırlamamız gerekiyor. Özel Görelilik, birbirlerine göre sabit hızlarda hareket eden eylemsiz referans sistemleri ile ilgilenir. Bu olayda Rüzgar bulunduğu yerden ayrılarak ivmeli bir hareket yapıyor. Önce araştırmasını yapacağı sisteme gidiyor, sonra orada biraz durup ters yönde tekrar hızlanarak geri dönüyor. Yani Rüzgar'ın hızı sabit olmadığından eylemsiz bir referans sistemi içerisinde değildir. Bu sebeple Rüzgar'ın sabit olup Doğa'nın hareket ettiğini söylemek mantıklı değildir. Hareket eden Rüzgar'dır, dolayısıyla zaman Doğa için değil Rüzgar için yavaş akar. Sonuç olarak, Dünya'dan ışık hızına yakın hızlarla ayrılan bir kişi için zaman Dünya'dakine göre daha yavaş akar. Fakat iki kişi de zamanın akışında bir farklılık hissetmez. Sadece zaman birbirlerine göre farklı akmıştır. Popüler bilim zaman zaman bize öyle...


İkizler Takımyıldızı; kendi yatay ekseninde Yengeç ve Arabacı, dikey ekseninde ise Orion ve Vaşak Takımyıldızlarına komşuluk eden bir kış takımyıldızıdır. En iyi şubat ayında gözlemlenebilen İkizler Takımyıldızı, mayısın sonlarına kadar gökyüzünde kendini gösterir. Kış aylarında ufka yatay, bahar aylarına doğru ise batı ufkunda dikey konumdadır. Aylar ilerledikçe de akşamın ilk saatlerinde ufka yatay, batmaya yakın ise dikey hale gelerek veda eder. Kendisine İkizler adı verilmesinin nedeni klasik mitolojide yer alan, Zeus'un Leda'dan olma Polluks ve Kastor isimli ikiz kardeşlerdir. Polluks ölümsüz, Kastor ise ölümlüdür. Kastor bir gün güzel bir kıza aşık olur ve onun için girdiği bir kavga sırasında ölür. Bu duruma çok kederlenen Polluks, Zeus'a kardeşini kendisinden ayırmamasını, gerekirse kendisini öldürmesini söyler. Polluks ölümsüz olduğu için ikinci seçeneği yerine getiremeyen Zeus iki kardeşi de dostluklarını ve sevgilerini sürdürebilmeleri için gökyüzüne gönderir. İkizler, artık zamanın yeraltında geri kalan yarısında tanrıların ülkesinde yaşayacaklardır. Bu durum yılın yarısında ufkun altında, yarısında ufkun üstünde yer almalarıyla simgelenir. - Büyük Ayı'nın cezvesinin tabanını oluşturan yıldızları bulduktan sonra batıya doğru hayali bir doğru çizilir. Yaklaşık beş yumruk uzaklıkta (50 derece) birbirine komşu ( 8-10 derece yakınlıkta) ve yakın parlaklıkta iki yıldıza ulaştığınızda Polluks ve Kastor'u bulmuş olacaksınız. - Orion'un kemerinden yola çıkarak Betelguese yönünden doğuya doğru hayali bir doğru çizilir, hemen hemen üç yumruk (yaklaşık olarak 30 derece) devam ettikten sonra karşılaşacağınız en parlak ikili Polluks ve Kastor olacaktır. Çoğu takımyıldız adını birçok parlak yıldızın belirli bir imge oluşturmasıyla alırken İkizler ise birbirine konum itibarıyla yakın olan Polluks ve Kastor sayesinde bu şekilde anılagelmiştir. Yine de folklorik olarak çeşitli halkların tarihlerinde farklı isimlerle nitelendiği de olmuştur. Örneğin; Araplar tavus kuşu, Mısırlılar iki çiçek, Fenikeliler iki oğlak, Çinliler ise Yin ve Yang'a karşılık olarak betimlemişlerdir. - Pollux (1,15) - Castor (1,90) - Alhena (1,90) - Wasat (3,50) - Mebsuta (3,05) - Tejat Posterior (2,85) - Tejat Prior (3,30) - Alzirr (2,07) İkizler Takımyıldızının en parlak yıldızı Polluks'tur. 1.15 kadir değeri ile gökyüzündeki en parlak 16. yıldız olan Polluks, dünyadan yaklaşık 34 ışık yılı uzaklıkta yer alan turuncu renkli dev bir yıldızdır. 2006 yılında yapılan bir araştırmada ise yörüngesinde en az bir gezegen olduğu doğrulandı. Doğrulanan gezegene Pollux b adı verilirken Jüpiter'den en az 2.3 kat fazla kütleye sahip olduğu tespit edilmiştir. Takımyıldızın en parlak yıldızı olmasa da alfası olan Kastor ise tek yıldız olarak görünmesine rağmen 6'lı (3 çift yıldız sistemi) genç bir yıldız sistemidir. Birbirine kütle çekim ile bağlı olan bu 6'lının ana yıldızı olarak öne çıkan Kastor A1 Güneş'ten yaklaşık 2.7 kat büyük mavi anakol yıldızdır ve dünyadan yaklaşık 51 ışık yılı uzaklıkta bulunur. İkizler Takımyıldızı aynı zamanda bulutsulara ve açık yıldız kümelerine de ev sahipliği yapmaktadır. Kastor'un sol ayağına dikkatlice baktığımızda M35 Açık Yıldız Kümesini görebiliriz. 2800 ışık yılı uzaklıktaki bu yıldız topluluğunda 100'den fazla yıldız bulunmaktadır ve genişliği Ay'ın 1.5 katı kadardır. Beşinci kadirden olan parlaklığı, yeterince karanlık bir ortam ve Aysız bir gecede çıplak gözle de görünür kılar. Yine Kastor'un sol ayağında Tejat Posterior ve Tejat Prior arasında Denizanası Bulutsusu bulunur. Bu alan aslında yaklaşık 5-30 bin yıl önce gerçekleşen bir süpernovanın kalıntılarıdır. Dünyaya yaklaşık 5 bin ışık yılı uzaklıkta yer alır. Palyaço Bulutsusu olarak da bilinen Eskimo Bulutsusu 9. kadirden olan parlaklığı ile çıplak göz ya da küçük teleskoplar için oldukça zor bir hedeftir. Yaklaşık 10 bin yıl önce bölgede bulunan güneş benzeri bir yıldızın patlamasıyla dış katmanını uzaya fırlatması sonucu oluşmuştur. Merkezinde yer alan beyaz cüce ise dünya büyüklüğündedir.


Henüz cep telefonlarınının bilimkurgunun ötesine dahi gidemediği, Kaptan Kirk'ün elindeki ütopik bir cihaz olarak görüldüğü dönemlerde, insanlık milyonlarca kilometre öteden ilk gezegenler arası iletişimi Verena 4 ( -4) sayesinde 1967 yılında gerçekleştirdi. Venüs'ü keşfetmek ve hakkında bilgi toplamak isteyen bilim insanları, daha öncesinde bu çılgın gezegene birçok keşif aracı göndermişti fakat, onca araç arasında hiçbiri başarılı olamamıştı. Venüs ve Venüs'ün keşif serüveni hakkında detaylı bir ön bilgi almak için öncelikle şu yazımızı okumanızı öneririz. Verena 4'ten biraz bahsedelim: Venera 4'ün ana merkezinde enerjisini sağlayan 4 metre genişliğinde ve 2.5 metrekare yüzey alanına sahip güneş panelleri vardı. Göbeğinde bir manyetometre, bir iyon detektörü, bir kozmik ışın detektörü ile, çeşitli gazları tespit edebilen bir ultraviyole spektrometresi ve Dünya ile iletişimi sağlayacak koca bir radyo anteni bulunmakta idi. İki parçalık Venera 4, bir yörünge aracı ve Venüs'ün atmosferine girmesi planlanan 383 kg ağırlığında bir atmosfer sondasından oluşuyordu. 12 Haziran 1967 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Venüs'e bu aracı gönderdi. Bu tarihten önce SSCB 11 tane, ABD 2 tane olmak üzere toplamda 13 tane uzay aracı (1964-1965 yılları arası) gönderilmiş ve hepsi başarısız olmuştu. Burada şu detayı vermek gerekir: Venüs'ün atmosfer basıncı çok ama çok yüksektir. Öyle ki, yüzeyindeki atmosfer basıncı denizin kilometrelerce altındaki su basıncının yarattığı etkiyi yaratır. Rahatlıkla şunu diyebiliriz ki; bugün en derinlerine inebilen insanlı nükleer denizaltılar dahi Venüs'ün yüzeyindeki atmosfer basıncına dayanmakta çok zorlanırlar. Bu dayanılmaz basıncın üzerine, bir de Venüs'teki 450 santigrat derece civarındaki muazzam sıcaklığı eklerseniz, bunca aracın neden başarısız olduğunu anlayabilirsiniz. Gönderilen her araç ya konserve kutusu gibi ezilip parçalanıyor, ya sıcaklık yüzünden kavruluyor, ya da her ikisi birden başına geliyordu. -Araç neden başarısız oldu? -Basınç yüzünden ezildi malesef... -O halde daha yüksek basınca dayanıklı bir araç yapın! İşte Venera 4 bu makus talihi yenebilen ilk insan yapımı araç olacaktı. 18 Ekim 1967 tarihinde 2 termometre, bir barometre, bir radyo altimetre, bir atmosfer yoğunluğu ölçme cihazı ile çeşitli gaz analiz cihazları bulunan sondayı paraşütle Venüs'e yaklaşırken bıraktı. Atmosfere gönderilecek sondanın pilleri 100 dakika boyunca veri göndermeye yeterliydi. Ancak, uzun yolculuk sırasında bu pillerin boşalabilme riski olduğundan, fırlatılış öncesi boş olarak eklenen piller aracın Venüs'e olan seyahati boyunca Güneş panellerinden elde edilen elektrik ile yavaş yavaş doldurulmuştu. Sonda, paraşütlerce yavaşlatılmadan önce saniyede 1.000 km hızla girdiği gezegen atmosferinden elde ettiği verileri önce yörünge aracına, yörünge aracı da yeryüzüne gönderdi. Dünya ile olan iletişim 922 mhz dalga boyunda gerçekleşiyor ve 48 saniyede bir gönderilen sinyal saniyede 1 bit'lik veri içeriyordu. İletişim çok çok yavaş, ama sorunsuz gerçekleşmişti. Bugün sıradan bir cep telefonunun internet bağlantısı saniyede milyonlarca bit veri iletebiliyor. Buradan, yapılan işin ne kadar muazzam bir çaba gerektirdiğini anlayabilirsiniz. Aracın yeryüzüne iletti bu sinyaller, sadece aracı Venüs'e gönderen SSCB tarafından değil, Dünya üzerindeki o an uygun konumda olan her yerden alınıp kaydedilmişti. Aynı durum şu anda da geçerlidir. Gezegenlere NASA, ESA, JAXA, RSA gibi uzay ajanslarınca gönderilen bilimsel amaçlı uzay araçlarının sinyalleri şifreli değildir ve uygun konumlarda yer alan her ülkeye ait alıcılar tarafından yakalanabilmektedir. Ve bu arada belirtmeliyiz ki, gezegenler arası iletişim günümüzde dahi çok yavaştır. Veri gönderim hızı saniyede 1-2 kb'ın altındadır ve bu nedenle birkaç megapiksellik sıradan bir fotoğrafın iletimi dahi saatler sürer. Venera 4'ün aldığı bu verilerde Venüs'ün atmosferinde öncelikle karbondioksit ve az oranda azot olduğunu ayrıca %1 civarında oksijen ile su buharı bulunduğu öğrenilmiş oldu. Oran olarak yazarsak; 90-93%, karbondioksit, 0.4-0.8% oksijen, % 7 azot ve % 0,1-1,6 su buharı ölçümü yapılmıştı. Venera 4, Venüs'ün zayıf bir manyetik alanı bulunduğunu da bize söyledi. Sonda, Venüs atmosferinin o dönemki bilim insanlarının beklentisinden çok daha yoğun ve son derece sıcak olduğunu kanıtlayan ilk doğrudan ölçümleri bize ulaştırdı. Ayrıca uzun zaman önce Venüs'te su olduğunu, ancak bu suyun çoğunu kaybettiğini öğrenmemizi sağladı. Sonda yüzeye 25 km kala, o yükseklikte bile Dünya'nın 22 katı kadar olan atmosfer basıncına ve 277 santigrat derecelik yüksek sıcaklığa dayanamayarak tahrip oldu. Gönderdiği bilgiler, yeni Dünya arayışı içinde olan insanlar için Venüs'ün yaşanabilecek bir yer olmayacağının ilk verileri oldular. Sovyet mühendisler, bu başarılı aracın ardından elbette durmadılar. Amaçları yüzeye inmekti ve sadece biri başarılı olan bunca tecrübeden sonra bir yüzey aracını Venüs'e indirmekte ısrarcıydılar. Amaçlarına ulaşmak için çok çalışmaları gerekecekti ama, Venera 4'ün gönderdiği bilgiler sayesinde bunu nasıl yapacaklarını artık biliyorlardı.


Amerika'nın ilk kadın astronomlarından Maria Mitchell 1818'de Massachusetts'te doğdu. Maria; astronom, kütüphaneci, natüralist ve hepsinin üzerinde eğitmendi. Maria teleskobu ile bir kuyruklu yıldız keşfetti ve bunun sonucunda Danimarka Kralı tarafından altın madalya ile ödüllendirildi ve Amerikanın ilk profesyonel kadın astronomu oldu. Mitchell hevesli bir öğrenciydi. Kızların da erkeklerin de eğitim görmesi gerektiğini düşünen bir ailede doğmak, o zaman için büyük bir imkandı. Mitchell'in teleskobuyla gökleri tarama macerası çocukken başlamıştı ve bunun destekleyen de babasıydı. Gökbilimci ve öğretmen olan babası on çocuğunu da akşamları yıldızları izlemek için üst kata sürüklerdi. Maria'nın kardeşleri için ailevi bir zorunluluk olan bu eylem, zamanla Mitchell için hayatının anlamına dönüştü. 12 yaşındayken, Güneş tutulmasını gözlemleyerek evlerini konumunu hesaplamada babasına yardım etti. 14 yaşındayken denizciler, yolculukları için hayati hesaplamalar yapması konusunda Maria'ya güveniyordu. Maria öğrenme aşkını Nantucket fen kulübünün ilk kütüphanecisi olarak sürdürdü. Maria Mitchell gündüzleri kütüphanecilik yapıyordu fakat, çalışmayı sevdiği yer diğer ofisi yani ailesinin Massachusetts'deki evlerinin çatısına kurduğu gözlemeviydi. Hava ister sıcak olsun, ister soğuk; Maria her gece yıldızları gözlemliyordu. 1 Ekim 1847 günü Mitchell yine yukarı çıkmış gözlem yaparken küçük bulanık bir cisim gördü. Çizelgelerinde yer almayan bu cisim bir kuyruklu yıldızdı! Mitchell her şeyden emin olmak için daha yakından gözlemlemeye başlamıştı. Bir süre sonra Mitchell bir kuyruklu yıldız keşfedip yörüngesini çıkaran ilk Amerikalılardan olmuştu. Kuyruklu yıldıza Miss Mitchell Kuyruklu Yıldızı adı verildi. Başarısı şerefine altın madalya ile ödüllendirildi ve Amerikan Bilim Sanat Akademisine Onursal Üye olarak girdi. Günlüğünde bu günler için ...Birkaç gün boyunca bilim hüküm sürdü... yazıyor. Mitchell 1865 yılında Vassar College'da astronomi profesörü olarak çalışmaya başladı. Okulun yarım metre çaplı birinci sınıf bir teleskobu vardı. Ancak öğrencilere araç gereçlerle pratik yapmaları için yeterli zaman tanınmıyordu. Öğrencilerin zorunlu yatma saatleri vardı ve bu da astronomi derslerinin gün ışığında yapılması anlamına geliyordu. Oysa astronomi dersi gece araç gereçlerle gökyüzüne bakmadan gerçekleşemezdi. Mitchell okulun öğrenciler üzerindeki baskısını gevşetti. Ayrıca ülkenin çeşitli yerlerinde memur sıfatıyla Ay ve Güneş tutulmalarını gözlemlemek üzere görevlendirilmelerini sağladı. Mitchell, Harvard'da düzenlenen bir seminere konuşmacı olarak katılıp kendisine şüphe ile yaklaşan profesörlerin beğenisini kazanmış ve Vassar'daki öğrencilerini Harvard'daki derslere göndermeyi başarmıştı. Göklere adadığı yaşamı boyunca, Mitchell Satürn ve Jüpiter'in uydularını, Güneş lekelerini ve nebulaları gözlemledi. 1889'daki ölümünden sonra ise ismi, o çok sevdiği yıldızlı manzarada ölümsüzleştirildi ve Ay'daki bir kratere onun ismi verildi. Milton Humason: Katır Sürücüsüydü, Ünlü Bir Astronom Oldu!


Sekiz radyo teleskop ve 200'den fazla astronom, daha önce hiç görülmemiş şaşırtıcı uzak bir kara delik görüntüsünü elde etmek için uğraştı. 10 Nisan gününde 200'den fazla astronomun küresel iş birliği, ortaya doğrudan gözlemlenen bir kara deliğin ilk gerçek görüntüsünü ortaya çıkardı. Karanlık bir çekirdeğin etrafındaki parlak turuncu-sarı halkanın görüntüsü, Olay Ufku Teleskopu Event Horizon Telescope olarak bilinen ve yeryüzünde bulunan 8 adet radyo teleskopunun ortaklaşa yaptığı gözlemlerden toplandı. National Science Foundation'un açıklamasında söylediği üzere; kara delikler yoğun nesneler olmalarına karşın alışılmadık bir şekilde çok büyüktürler ki, mesela M87'de bulunan kara deliğin kütlesi bizim güneşimizden yaklaşık 6.5 milyar kat daha fazladır. Sahip olduğu bu inanılmaz büyük kütleden dolayı, kara delik uzay zamanı büker ve etrafındaki gaz ve tozları aşırı sıcaklıklara ulaştırır. Doğası gereği kara delikler görülemezler çünkü ışık bile ondan kaçamaz. Ancak Albert Einstein'in genel görelilik teorisinde belirttiği tahminine göre, bazı belli durumlarda kara deliğin dış hatları ve ışığı yutan olay ufku görülebilirdi. EHT Bilim kurulu başkanı, Hollanda Radboud Üniversitesi'nde radyo astronomi ve astro parçacık fiziği profesörü olan Heino Falcke, açıklamasında kara deliğin eğer ışıldayan gaz bulutu diski gibi parlak bir bölge içinde kalırsa görünebileceğini düşündüklerini söyledi. M87 galaksisindeki kara delik, Dünya'ya hiç de yakın değil ancak bilinen en büyük kara deliklerden biridir ki, bu özellik onu EHT için oldukça ümit veren bir hedef haline getirdi. Görüntüdeki onu çevreleyen ışıldayan madde tarafından ortaya çıkarılmış karanlık daire, kara deliğin gölgesini ve sınırlarını gösteriyor. Bununla birlikte görüntüdeki parlak halkanın renkleri, gazın gerçek rengi değildir. Bu renkler EHT araştırmacıları tarafından yayılımların parlaklığını tasvir etmek amacı ile seçilmiştir. Sarı renk en yoğun yayılımı, kırmızı renk daha az yoğun olan yayılımı, siyah renk ise çok az veya hiç olmayan yayılımı göstermektedir. Gerçekte ise optik aralıkta kara deliğin çevresindeki halka, muhtemelen belki mavi ve kırmızı ile renklenmiş bir beyaz renkte olabilir. Popüler bilim zaman zaman bize öyle... NGC 4889'un Kalbinde Uyuyan Dev Kara Delik!


Bilim insanlarımızdan Dr. Tansu Daylan'ın da içinde yer aldığı araştırma ekibi, bir beyaz cüce yıldızın yörüngesinde dolanan hasar görmemiş olma ihtimali yüksek bir gezegen keşfettiklerini duyurdu. Ötegezegen Araştırma Uydusu Transiting Exoplanet Survey Satellite-TESS ve artık emekliye ayrılmış Spitzer Uzay Teleskobu'nu kullanan uluslararası bir astronom ekibi, güneş benzeri bir yıldızdan arta kalan ve çapı Dünya'dan sadece %40 büyük olan bir beyaz cücenin çok yakınında yörüngede dönen bozulmamış bir gezegenin olabileceğini bildirdi. WD 1856 b adı verilen bu Jüpiter büyüklüğündeki gaz devinin çapı, WD 1856+534 isimli beyaz cüceden yaklaşık yedi kat büyüktür. Bu gaz devi gezegen, kor haline dönüşmüş yıldızın etrafında Merkür'ün Güneş'in çevresinde dönmesinden 60 kat daha fazla bir hızla 34 saatte bir dönüyor. TESS, gökyüzünün sektör denilen şeritler halinde uzanan alanlarını, yaklaşık bir ayda tek seferde gözlemliyor. Bu uzun gözlemleme, uydunun gezegenlerin yıldızlarının önünden geçerken ortaya çıkan parlaklık değişimlerini yakalayarak öte gezegenleri veya güneş sistemimizin ötesindeki dünyaları bulmasına olanak veriyor. Uydu, WD 1856 b'yi yaklaşık 80 ışık yılı uzaklıkta bulunan Ejderha takımyıldızında tespit etti. Gezegen, en fazla 10 milyar yıl yaşında ve üçlü bir yıldız sisteminin uzaktaki bir üyesi olan soğuk, sakin bir beyaz cücenin aşağı yukarı 18.000 km uzağındaki yörüngede dönüyor. Güneş benzeri bir yıldızın yakıtı tükendiğinde, yıldız şişerek normal büyüklüğünün yüzlerce, binlerce katına ulaşır ve bu da daha serin kırmızı dev yıldız ortaya çıkarır. Nihayetinde de dış gaz tabakasını püskürtür ve kütlesinin %80'ni kadar olan kısmını kaybeder. Geride kalan sıcak çekirdek ise beyaz cüce haline gelir. Yakınında bulunan gezegenler ise genellikle bu süreç boyunca yakılıp yok edilerek yutulur ki, bu sistemde WD 1856 b'nin mevcut yörüngesi bu duruma dahildi. Vanderburg ve meslektaşları, bu muhtemel gezegenin şimdiki konumundan en az 50 kat daha uzakta oluşmuş olması gerektiğini tahmin ediyorlar. Hilo, Hawaii'de bulunan Uluslararası Gemini Gözlemevi'nde yardımcı astronom ve çalışmanın ortak yazarı Siyi Xu, açıklamasında asteroitler ve kuyruklu yıldızlar gibi uzak küçük cisimlerin beyaz cüceler doğduktan sonra bu yıldızların iç kısımlarına doğru giderek parçalandıklarını uzun zamandır biliyoruz. Genellikle bu cisimler beyaz cücenin güçlü yerçekimi ile parçalanır ve moloz diskine dönüşür. Bu yüzden de Andrew bana bu sistemden bahsettiğinde çok heyecanlandım. Gezegenlerin de içeri doğru parçalandığı konusunda ipuçlarına sahibiz ancak bütün yolculuğu parçalanmadan atlatan bir gezegeni ilk defa görüyoruz diyor. Ekip, WD 1856 b'yi beyaz cücenin etrafındaki eliptik bir yola sürükleyebilecek bir kaç senaryo öne sürüyor. Bu yörünge, yıldızın kütle çekimi nesneyi esnetip yörünge enerjisini dağıtan muazzam gel-gitler yarattıkça zamanla daha dairesel hale gelecekti. Pasadena'daki Caltech'te görev yapan ve çalışmanın ortak yazarı Juliette Becker ise açıklamasında En olası durum, WD 1856 b'nin orijinal yörüngesine yakın bir kaç tane daha Jüpiter boyutunda cisimleri içeriyor. Bu büyüklükteki cisimlerin yer çekimsel etkisi, bir gezegeni içe doğru devirmek için ihtiyaç duyulan istikrarsızlığa olanak sağlayabilir. Ancak bu noktada hala veri göstergelerine nazaran daha çok teorimiz var diyor. Çalışmanın ortak yazarlarından Dr. Tansu Daylan da; Bu bir beyaz cüce etrafında keşfedilen, bütünlüğünü koruyabilmiş ilk ötegezegen. Beyaz cüceler oluşurken etraflarında ötegezegenleri yutuyor veya yörüngelerini kararsızlaştırıyor olmaları gerekiyor. Güneş için bu tehlikeli uzaklık, Dünya yörüngesine kadar uzanan mesafe, yani bir AU örneğin. Ama bu bulduğumuz ötegezegen beyaz cüceye çok yakın ve yörünge periyodu 34 saat sadece. Bu nedenle buraya sonradan gelmiş olmalı. Belki başka bir yıldızın veya ötegezegenin kütle çekimsel etkisi ile. Bir de sonradan oluşma hipotezi var ama, ortada yeterince gaz yokken bu kadar büyük bir ötegezegenin oluşması zor gözüküyor. şeklinde açıklıyor. Diğer olası senaryolar ise sistemde bulunan diğer iki yıldız olan kırmızı cüceler G229-20 A ve B'nin milyarlarca yıl boyunca yavaş yavaş kütle çekimsel sürüklenmesini ve sistemi alt üst eden serseri bir yıldızın geçişini kapsıyor. Vanderburg'un ekibi bunların ve diğer açıklamaların çok olası olduklarını düşünmüyorlar çünkü bu senaryolar, potansiyel dev refakatçi gezegenlerin oluşturduğu etkilerin aynısını gerçekleştirmek için ince ayarlanmış koşullara sahip olmayı gerektiriyor. Jüpiter boyutundaki nesneler, Dünya'dan yalnızca bir kaç kat daha büyük gezegenlerden Dünya'nın kütlesinin binlerce katı olan düşük kütleli yıldızlara kadar çok çeşitli kütlelerden meydana gelebilirler. Diğerleri ise gezegen ve yıldız arasındaki çizgide arada kalan kahverengi cücelerdir. Genellikle bilim insanları bir nesnenin kütlesini ölçmek için nesnenin yapısı ve doğası hakkında ipucu verebilecek radyal hız gözlemlerine yönelirler. Bu yöntem, yörüngedeki bir cismin yıldızını nasıl çektiğini ve ışığının rengini nasıl değiştirdiğini inceleyerek çalışır. Ancak bu durumda, beyaz cüce o kadar yaşlıydı ki ışığı bilim insanlarının gözle görülür değişiklikleri tespit edemeyecek kadar soluk ve özelliksiz bir hale geldi. Bu yöntemin yerine ekip, emekliye ayrılmadan sadece bir kaç ay önce Spitzer teleskobunu kullanarak sistemi kızıl ötesi ışıkta gözlemledi. Eğer WD 1856 b bir kahverengi cüce veya düşük kütleli bir yıldız olsaydı, kendi kızı ötesi ışığını yayardı. Bu durum da, cisim eğer ışık yaymaktan çok ışığı engelleyen bir gezegen olsaydı Spitzer'in yapabileceğinden daha parlak bir geçiş kaydedeceği anlamına geliyordu. Araştırmacılar, Spitzer'den aldıkları verileri İspanya'daki Kanarya Adaları'nda bulunan Gran Telescopio Canarias'ta yapılan görünür ışık geçişi gözlemleri ile karşılaştırdıklarında aralarında görülebilir farklar bulamadılar. Bu da yıldızın yaşı ve sistem ile ilgili diğer bilgilerle birleştiğinde ekip, WD 1856 b'nin muhtemelen en fazla Jüpiter'in 14 kat büyüklüğünde olan bir gezegen olabileceği sonucuna ulaştılar. Gelecekte yapılacak olan araştırmalar ve takip gözlemleri ile bu sonucu doğrulayabilirler. Bir beyaz cücenin yakın yörüngesinde dolanan olası bir gezegeni bulmak, Lisa Kaltenegger'i, Vanderburg'u, Daylan'ı ve diğerlerini benzer durumda bulunan küçük kayalık dünyaların atmosferlerini incelemenin olası sonuçlarını düşünmeye sevk etti. Örneğin, Dünya büyüklüğünde bir gezegenin WD 1856'nın civarında yüzeyinde suyun var olabileceği yörünge mesafeleri aralığında bulunduğunu varsayalım. Araştırmacılar, simüle edilmiş gözlemleri kullanarak yakında fırlatılacak olan James Webb Teleskobu'nun sadece beş geçişi gözlemleyerek bu varsayımsal dünyada suyu ve karbondioksiti belirleyebileceğini gösterdi.


Bilim insanlarının günlerdir duyurusunu yaptığı ve bilimde çığır açacak bir çalışma olarak niteledikleri event horizon telescope projesi ile elde edilen ilk kara delik fotoğrafı bir basın toplantısı ile gösterildi. Event Horizon Telescope , yani Olay Ufku Teleskobu; aynı zamanda geldiğimiz teknolojik düzey açısından da devrimsel bir teknolojik zafer olarak nitelenebilir. 40 ülkeden, 200'den fazla bilim insanının bir arada gerçekleştirdiği bu çalışma, şimdiye kadar hayal bile edilemeyecek bu gerçek fotoğrafın elde edilebilmesini sağladı. Bu proje ile yapılan gözlemler, görünür ışık dalga boyunda değil de, radyo dalga boyunda gerçekleştiriliyor. Yani, gözlemler sırasında radyo teleskoplar kullanılıyor. Bilimde çığır açacak bir ilerleme olarak nitelenmesinin nedeni ise, yapılan gözlemlerin tek bir teleskopla değil, Dünya'nın her yanına dağılmış, çok sayıda radyo teleskop ve radyo teleskop dizgesinin bir arada kullanılmasıyla görüntülemelerin yapılması. Bu sayede, inşa edemeyeceğimiz büyüklükte, devasa bir teleskopla ancak alabileceğimiz görüntülere çok sayıda teleskobun bir arada kullanılmasıyla ulaşabiliyoruz. Basın toplantısında gösterilen ilk kara delik fotoğrafı, Messier 87 (M87) galaksisinin merkezinde bulunan, Güneş'in 6.5 milyar katı kütleye sahip süper kütleli kara deliğin olay ufkuna ait. M87 galaksisiyle ilgili daha detaylı bilgiyi bu yazımızdan alabilirsiniz. Aslında burada kara deliğin kendisini değil, olay ufkunu görüyoruz. Olay ufku; bir kara deliğe artık ışığın bile kaçamayacağı kadar yakın olan yörünge uzaklığıdır. Olay ufkunu geçen her cisim, bir daha görülememek ve geri dönememek üzere kara delik ile bütünleşir ve kaybolur. Yani, bir kara delik asla ve asla hangi dalga boyunda bakarsak bakalım teleskoplarla görülemez. Ancak, kara deliklerin çevresinde her zaman bu olay ufkunun yakınlarında yörüngeye girmiş gökcisimleri, gaz ve toz yer alır. Bu cisimler, gaz ve toz, kara deliğe yakınlıklarından dolayı çok büyük bir yörünge hızında dolanırlar ve oluşan sürtünme nedeniyle muazzam biçimde ısınırlar. Bu yüksek ısı, görünür ışıktan radyo dalga boyuna kadar hemen her dalga boyunda güçlü bir ışımaya neden olur. Kara deliklerde olay ufku ve bununla çok ilintili olan kaçış hızı konusunu daha iyi anlayabilmek için, aşağıdaki videomuzu izlemenizi öneririz. Event Horizon Teleskobu ile elde edilen bu fotoğraf, M87 galaksisinin merkezindeki kara deliğin çevresindeki yörüngede yüksek hızla dolanan gazın radyo dalga boyunda yaptığı ışımanın görüntüsüdür. Fotoğrafın elde edilmesiyle, bilim insanlarının şimdiye kadar kara deliklerin olay ufukları için yaptıkları simülasyon ve benzetimlerin birebir doğru olduğunu da öğrenmiş olduk. Konuyla ilgili bilimsel çalışmanın resmi makalesini buradan okuyabilirsiniz.


Yukarıda resmini gördükleriniz; Mars'a gönderilen, daha doğrusu gönderilmeye çalışılan ilk araçlar. Fotoğrafın solundaki Korabl 4 (ve kardeşi Korabl 5) Sovyetler Birliği'nin Mars'a göndermek için ürettiği ilk robot araçlardı. Her iki araç da, 1960'ta fırlatılmasına rağmen, maalesef henüz yerden bile havalanmaya fırsat kalmadan infilak ettiler. Bunun birçok nedeni sayılabilir; ancak acele etmek ve o dönemde kullanılan roketlerin henüz tam güvenilirliğe erişmemiş olması ana nedenler olarak görülüyor. Fırlatma, Dünya yörüngesine girme ve gezegene doğru yol alma aşamalarını başarıyla geçen Mars-1'in, Dünya'dan yaklaşık 100 milyon km uzaklığa ulaştığında maalesef iletişim sistemleri bozuldu. Aracın ana misyonu gezegenin yörüngesine girmek değil, tıpkı Yeni Ufuklar aracının Plüton geçişi gibi yakın geçiş yapmaktı ve 1963 yılının 19 Haziran'ında bu geçişi de başarıyla gerçekleştirdi. Fakat iletişim sistemi bozuk olduğu için herhangi bir bilgi göndermesi mümkün olmadı. Mars-1, şu anda hala gezegene yakın geçişi sonrası girdiği Güneş çevresindeki yörüngesinde dolanmayı sürdürüyor.


Türkiye'nin en iyi el yapımı teleskop ustalarından, Kozmik Hanım olarak da bildiğiniz Nurcan Örtügen Gök, uzunca bir süre İlk Teleskobum adını verdiği sosyal sorumluluk projesi ile onlarca okula çok sayıda ücretsiz teleskop sağladı, eğitimini verdi. 'Bilim toplum projesi' denince bir çok proje sayabiliriz. Ülkemizde bu alanda bir çok çalışma yapılmakta. Yapılan projelerin çoğu baktığınızda gayet iştah açıcı gelebiliyor. Bir öğretmenseniz, lisede öğrenci iseniz, yüksek lisans yapıyorsanız, belli bir kesime ait iseniz vs. bu projelere katılabilmeniz çok da uzak değil. Ne kadar büyük bir lüks değil mi bu saydığımız? Belli 'BİR' kesime ait olmayan, içimizden herkesin, her kesimin koşulsuz katılabileceği bir 'BİLİM TOPLUM PROJESİ'? Evet çok büyük bir lüks. Kozmik hanımımızın tam olarak böyle, büyük, çok büyük, çok lüks bir sosyal sorumluluk projesi vardı. 'DI' diyoruz zira varla yok arası bir durumda artık. O, eşi ve kendi maddi imkanları ile Türkiye'nin ilk halka açık teleskop yapım imalathanesini kurmuştu. Türkiye çapında ulaşabildiği kadar insanı gökyüzü ile tanıştırma hedefindeydi. Bu hedefine ulaşırken yaşadığı tatlı anılardan bazılarını kendi ağzından bu yazıda bir araya getirdik. Gözlem yapıyorduk bahçede. YİBO'da okuyan öğrenciler de vardı gözlem etkinliğinde. Herkes sıraya girmişti. Üç genç kız dikkatimi çekti. Kol kola dolaşıyorlardı. Siz baktınız mı diye seslendim teleskobun başından. 'Abla biz akşamları damdan hep seyrediyoruz yıldızları, bakmasak da olur' diye cevap verdi biri. Israr ettim, bir de burdan bakın belki değişik bir şeyler vardır dedim. Geldiler baktılar, gittiler geldiler tekrar tekrar baktılar. Ah elinde bastonu yaşlı dedem, ama öyle de dinçtin ki hiç unutmuyorum seni. Dedem yanımdan hiç ama hiç ayrılmadı. Gel dedecim sen de bak dedim. Kızım çocuklar baksın önce, ben beklerim dedi. Ben gözlem yaptırırken, sohbet ettik bir yandan. Dedem köy enstitüsü mezunlarındanmış. Sputnik'in fırlatılmasından tutun da neler neler konuştuk. 'Kızım hiç nasip olmamıştı. Söyledikleri gibi Satürn'ün halkalarını da göreceğim değil mi?' diye sordu. Tabii ki dedim. Çocuklar azaldığında artık teleskobun başına geçti, gözlüğünü usulca cebinden çıkarıp gözüne yerleştirdi. Derin bir nefes alarak göz merceğine doğru eğildi. Baktı, baktı, baktı. Kafasını kaldırdı, gözlüğünü çıkarıp bana baktı uzunca. Onaylarcasına başını öne salladı. Şalvarlı teyzem beni öyle güldürmüştü ki. Bağbozumu şenliğindeydik. Bir yandan sahnede konser, diğer tarafta dönme dolaba binen gençlerin çığlıkları, bir yanda da bizim dizdiğimiz teleskoplar. Ortam şahane Şalvarlı teyzem geldi. Sırada çok beklemiş. Aranızda mutlaka "la keşke bi teles... Kozmik Anafor ekibinin değerli ve d... "Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017" Kapılarını Açıyor! Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali ... "Boş ve ters çevrilmiş bir bidonun ...


Blue Origin firmasının dediğine bakılırsa, tarihte ilk defa kendi ürettikleri Blue Shepard roketi, başarılı bir şekilde kalkışını gerçekleştirip, kapsülünü uzaya bırakıp ve yine başarılı bir şekilde belirlenen yere dikey vaziyette inişini gerçekleştirdi. Üstte de fırlatılış anının fotoğrafını görüyorsunuz zaten. Üstelik bu olay 23 Kasım 2015 te, yani SpaceX firmasının 21 Aralık tarihindeki başarılı roket inişinden neredeyse bir ay önce gerçekleşti. Firma fırlatmayı gerçekleştirdiği tarihte attığı tweet ve videoda bu olayı duyurdular. Video da gayet afili olmuş aslında. Önceki uzaya yük taşıma esnasında kullanılan roketler ya görev bitince çöp olurdu uzayda; ya da okyanusun serin sularına gömülürlerdi. Hatta yeryüzüne hasarsız olarak dönen bir döneme damgasını vurmuş uzay mekiklerinde bile yarı-tek kullanımlık roketler kullanılmaktaydı. Mekiğin katı roket iticilerinin tekrar kullanılabilir hale getirilmesi için bile yenileme süresi ayları bulabilmekteydi. Ancak Blue Shepard ve benzeri dikey kalkış-iniş yapabilen roket tasarımlarında durum böyle değil. Blue Origin'nin bu uçuşuyla beraber SpaceX ile arasındaki dikey indirme yarışı da fiilen bitmiş oluyor. Her ne kadar Blue Origin roketini karaya indirirken, SpaceX okyanus üzerindeki yarı-otonom bir yüzer duba üzerine indirmeyi denemiş olsa bile. Tabii bu süreç içinde SpaceX'in Şubat ve Nisan aylarındaki denemelerinde başarısız olduğunu ve Haziran ayındaki fırlatma sonrası patlamayı da eklemek gerekir. Blue Shepard'ın başarılı inişini Musk tebrik tweetiyle kutlasa da, peşinden bizi onlarla kıyaslamayın tarzı kısa bir açıklama içeren tweet atmadan da duramıyor. Kısa açıklamada Blue Origin şirketinin uzaya roket fırlatırken, kendilerinin yörünge altına roket gönderdiklerini ve bu iki olayın arasında aslında ak ile kara kadar büyük bir farkın olduğuna dem vuruyor. Nitekim kendisinin de bahsettiği gibi yaptıkları iş ile beraber, roket tasarımları bile tamamen farklı. Blue Shepard'a baktığımızda yörüngeye girmeden kapsülünü bırakıp iniş yolunu tutuyor. Ancak SpaceX firmasının Falcon 9 roketine baktığımızda alt Dünya yörüngesinde ilerleyerek istenen noktaya uydu veya insanlı kapsül bırakmak üzere tasarlanmış. Bu iki görev arasındaki farkı başka bir yazıda daha detaylı irdeliyeceğiz ama, aklınızda epeyce bi fark olduğunu anımsatan bir şeyler kalsın. Her iki şirket de aynı yarış içinde gibi görünse de, aslında yaptıkları işlere veya amaçlarına bakıldığında birbirlerinden tamamen farklılar diyebiliriz. Blue Origin şirketi videodan da anlayacağınız üzere uzay turizmi odaklı bir şirket. Müşterileri de daha çok parayla oynayan, para sende ama, bi uzaya çıkamadın be patron şeklinde tepkiler duymak istemeyen insanlar diyebiliriz. Virgin Galactic firmasını bu kulvarda görebilirsiniz. Ancak SpaceX'te durumlar farklı, adamların müşterileri genelde hükümetler. Firma hükümet veya şirketlerin yukarıya göndermek istedikleri yükleri göndermeyi amaç edinmiş ve bu işte ciddi miktarlarda kontratlar imzalamış. 3D Yazıcı İle Roket Motoru Yakında! Doğada uzay-zamanın şekil ve akış d...


Bize öyle bir canlı söyleyin ki bu canlı yüksek sıcaklıklara, dondurucu soğuklara, doğal afetlere, radyasyona, uzay boşluğuna meydan okusun dayansın ve yaşasın... Eminim aklınıza hiçbir canlı türü gelmemiştir. Tardigradlar mikroskobik canlılar olup omurgasız hayvan şubesinden. Yaklaşık 960 türü biliniyor. Küçük olmalarına rağmen olağanüstü ortam koşullarına da dayanıklıdır. Yüksek sıcaklıktaki bölgelerden, denizin derinlerine, kutuplardan, atmosferin üst katmanlarına, radyasyona, susuz ortamlara kadar her yerde yaşayabilirler. Aynı zamanda, göl, tatlı su kaynakları, taş duvarlar ve çatı gibi daha ılımlı ortamlarda da bu canlılar görülebilir. Genellikle nemli ortamlarda yaşayan bu türler, düşük nem ortamlarında da hayatta kalabiliyor. Beyni, iki gözü ve sindirim sistemi var olup kalp ve akciğerleri bulunmayan bir varlıktır. Kuru ortamlarda büzülerek dokularında bulunan suyu buharlaştırıp oksijen tüketimini neredeyse durduruyorlar. Bu kendini koruma evresinde insanoğluna zarar veren birçok şeyden neredeyse burnu bile kanamadan kurtulup, uygun ortamı bulunca normal yaşantısına geri dönüyor. Aşırı uçlardaki ortamlara da böyle uyum sağlıyor; yarı-ölü evreye geçiyorlar. Bu evrede metabolizma hızı neredeyse sıfırlanıyor. Vücutlarındaki su oranını çok çok alt seviyelere getirip (% 3lere) yarı-ölü moda geçiyorlar. Böylece yüksek sıcaklılardan, ölümcül soğuklardan hatta radyasyondan bile etkilenmiyorlar. Nemli bir ortama geçtiklerinde ise hiçbir değişim olmadan eski hallerine dönebiliyorlar. Tardigradların bu dayanıklıklarını ölçmek için birçok deney yapıldı. Uzay boşluğunda çok uzun süreler bırakıldılar. Burada kaldıkları süre içinde havasız vakum ortama, yüksek radyasyona ve susuzluğa rağmen hayatta kalmayı başardılar. Bu ortama maruz bırakılan tardigradlar, yeniden nemli ortama yerleştirildiklerinde hiçbir şey olmamış gibi hayatlarına kaldıkları yerden devam ettiler. Bilim insanlarının bu zamana kadar yaptıkları tüm çalışmalarda tardigradların her ortama ve koşula meydan okudukları görüldü bazı teorilere göre dünyanın yaşamış olduğu felaketlerden de -veba salgınları, meteor düşmeleri, dinazorların yok oluşu- hepsinden sağ çıkmışlardır. Yapılan deneylerde uzay boşluğunun aşırı koşullarına maruz kalmalarına rağmen yaşamayı başarmışlardır.


Eğer bir nötron yıldızını alıp İstanbul boğazı üzerine koyabilseydik, büyüklüğünün sadece bu kadar olduğunu görecektik. Elbette, pratikte bunu yapabilmenin hiçbir yolu yoktur. Bu kadar yakınımızda olan gördüğünüz küçücük nötron yıldızı, gezegenimizin tümünü saniyeler içinde parçalayarak kendi bünyesine katacaktır. Bir süpernova patlamasından geriye kalan yegane sağlam şey, yani ölü bir yıldızın çekirdeği olan nötron yıldızları; her zaman için 1.44 Güneş kütlesinden büyüktürler. Kimi nötron yıldızları 2 Güneş kütlesinden daha büyük de olabilir. Bu büyük kütlelerine rağmen, tümüyle nötronlardan oluşmuş dev bir atom çekirdeğini andıran yıldız çekirdeğimiz, akıl almaz bir yoğunluğa ve sadece birkaç km çapa sahiptir. Bir santimetreküplük hacimdeki ağırlığı milyarlarca ton gelebilen bu sıkışık ve yoğun bir yapıya sahip olan yıldızın, kütleçekimi de çok büyük boyutlardadır. Sıradan bir nötron yıldızı yüzeyindeki kaçış hızı, saniyede 100 bin km'nin üzerindedir. Yani, bir nötron yıldızının üzerindeyseniz oradan ayrılabilmek için saniyede 100 bin km hıza ulaşabilen bir aracınız olmalı. Tabi pratikte işler böyle yürümez, çünkü bu muazzam çekim gücü sizi bir sinek gibi ezmeye yeterlidir. Nötron yıldızları yakınındaki bir gezegen veya yıldızı kolayca yutabilir. Tabi bir yıldızı yutması, kütlesini büyük oranda artıracağı için ortaya yeni bir süpernova patlaması ve bir karadelik çıkabilir. Nötron yıldızlarının oluşum süreçleri hakkında çok daha kapsamlı bilgi için, bu yazımızı okumalısınız. İnfografiğin büyük boyutlu, basılabilir halini ise bu linkten indirebilirsiniz. İlk kez 2007 yılında keşfedilen Hız...


Günümüzde Satürn ve sahip olduğu onlarca uydu hakkında geniş bir bilgi dağarcığına sahibiz, halkalarının nelerden oluştuğunu biliyoruz, iç yapısının katmanları hakkında birçok fikrimiz var. Yörüngesinde dolanan rahmetli Cassini sondası, Satürn ve uyduları hakkında yeni bilgiler ve binlerce fotoğraf gönderdi. Hatta en ilgi çekici uydusu olan Titan'a bir robot indirmeyi başardık. Belki bir gün Satürn'ün yörüngesinde ve uydularında insanlar yaşıyor olacak. Tıpkı Jüpiter gibi, Satürn'ün derinliklerine inildiğinde artan basınç ve sıcaklığın etkisiyle hidrojen önce sıvılaşmakta ve sonra sıvı metalik bir hal almaktadır. Hidrojenin bu Süperkritik Akışkan ve Sıvı Metalik halleri için Jüpiter yazımızın ilgili bölümlerine göz atabilirsiniz. Satürn'ün 25.000 kilometre çapına ve Dünya'nın 9 22 katı aralığında kütleye sahip 11.700 santigrat derecede kayasal yapılı katı bir çekirdeğe sahip olduğu düşünülüyor. Bu çekirdek kalın bir sıvı metalik hidrojen ve katmanıyla çevrilidir. Bu katman ise gezegenin derinliklerine çöken helyumca zenginleşmiş bir sıvı hidrojen okyanusu ile çevrilidir. Bazı araştırmalar dibe çökmekte olan helyumun da tıpkı hidrojen gibi metalik bir hal almış olabileceğini göstermektedir. Satürn, halkalarıyla tanınmasına rağmen aslen Güneş Sistemi'nde bulunan ikinci en büyük kütleye sahip gaz devi gezegendir. Bu linkten büyük boyutlu halini indirebileceğiniz infografikte, Satürn'ün temel yapısını görüyorsunuz. - Güneş Sistemi'nin Mücevheri Satürn - Satürn Sistemi - Satürn'ün Soğuk Cenneti Titan - Satürn'de Dev Bir Kasırga - Satürn'de Güneş Tutulması


Uranüs'ün kütlesinin yaklaşık % 70 i buzdan ibarettir ve bu sebeple Uranüs Buz Devleri statüsünde değerlendirilir. Fakat bu durum gezegenin katı bir yüzeye sahip olduğu anlamına gelmemektedir. Yapısı ağırlıklı olarak büyük oranda Hidrojen ve Helyum ile; daha az oranda su, metan ve amonyak içermektedir. Gezegenin bilinen 27 adet uydusu vardır ve bu uyduların isimleri Shakespeare ve Alexander Pope'un eserlerindeki kadın ve peri isimlerinden seçilmiştir. Bilinen en büyük beş uydusu Miranda, Umbriel, Oberon, Ariel ve Titania dır. Gezegen uydu sayısı bakımından Jüpiter ve Satürn'den sonra 3. Sırada gelir. Pek bilinmemesine ve daha silik olmasına rağmen Satürn gibi bir halka sistemine sahip olan Uranüs, Güneş Sistemi'nde bulunan üçüncü en büyük kütleye sahip gaz devi gezegendir. Bu linkten büyük boyutlu halini indirebileceğiniz infografikte, Uranüs'ün temel yapısını görüyorsunuz.


Belki de O Yıldız Çoktan Yok Oldu! Düşünün; tek bir yıldız yok, gecele...


Uzun bir zamanın ardından tekrar makaleme hoşgeldiniz!! Bu zaman içerisinde biriken Kristal çalışmalarımın daha ötesine geçerek, sıradışı kristal yapılar üzerinde yaptığım deneylerler hakkında bir yazı yazmaya karar verdim. Baştan söylemem gerekir ki, bu yazıda anlattıklarım ve kullandığım kanlı fotoğraflar hasas okurlarımızı olumsuz yönde etkileyebilir. Bu yüzden okuyup okumamayı iyi değerlendirin. Kristaller hakkında daha derin araştırma ve yeni deneyimlerim her ne kadar araştırmaları genişletebileceğim uygun ekipman ve ortama sahip olmadığım için ağır gitse de, bu sorunumu olabildiğince yaratıcılığım ile çözümlüyorum. Birçoğunuz beni tanımıyor, tanıyanlar ise ilgilendiğim şey ne olursa olsun onun hakkında bolca araştırmayı, genişletmeyi ve geliştirmeyi, kısaca üzerine gitmeyi ne kadar çok sevdiğimi biliyor. Artık sizde biliyorsunuz. Biraz hayal gücü, biraz merak ve üretmeye karşı duyduğumuz aşk bizi geliştiren ve ileriye iten güzel etkenler. Aslında başlarda bilinen bir şey bulmaktan çok, yapısal olarak farklı kristaller üretmek istiyordum. Lakin Türkiye'de olmayan ve ülkeye sokamadığım çok fazla kimyasal madde olduğu için çoğu projem yarıda kalıyordu. Yine de kendimce çözümler ürettim, sonuçta bu hobimdi ve eğlenceli olmalıydı. Kristal yapıları çeşitlidir. Bunu basitçe açıklamam gerekirse: Sivri yapılı, yuvarlak yapılı vb. Yani bu yapıları yuvarlak iken sivri, Sivri iken yuvarlak yapamazsınız ancak, şeklillerini ve koşşularını değiştirirseniz, sivriler ve yuvarlakları birleşmeye ikna edebilirsiniz. Ancak bu zorlama değil, doğal olarak yapılmalıdır. Bu durumda ya doğa ana olamayacağım için, doğa anayı taklit etmeye karar verirseniz sizi çözüme zor da olsa ulaştırır. Peki tıpkı pırlanta yapımı gibi yapay olarak yapılamaz mıydı? Evet. Ancak bu seferde bütün ruhu ölür ve işlevi gerçekleşiremezdi. Şimdiye kadar yazdıklarım sizce çok havada kalmış cümleler içeriyor olabilir. Nerede kanıt, nerede deneyler. Öncelikle ilk yazım olan evde kristal yapımı hakkındaki yazımı okumanızı ve bir sure kristal yapmaya devam etmenizi ardından bu deneye geçmenizi tavsiye ederim. Kristaller canlıdır. Bunu sadece müziğe verdiği tepkiler ile ortamlarını değiştirerek değişen yapılarında gözlemleyebilirsiniz. Ve şimdi gelelim en hasas deneyimize. Ölümsüz olmakla ilgili bir beklentim var ancak, ölümsüz olabilirmiyiz? Evet. Bio-makine olarak ölümsüz olabilirmiyiz? Ölmeyi erteleyebiliriz veya genlerimizi ileriye taşıyabiliriz. Biolojiklik uzun ve etkili bir sure değil. Aslında Biolojikliğin avantajları tartışılır. Ama şahsen ben DNA'mı sabitleme ihtiyacı hissettim ve bunu kristaller yolu ile yapabileceğimi keşfettim. Kendi kanımdan kristaller oluşturmaya başladım. Bu deneyim için doktorumun gözetimi altında kanımı kullandım. Diğer kristallerden farkı, daha keskin yapılı olmaları. İkinci fotoğrafta parmağımın ucunda görünen ufak kesik kan kristalimin işi. Doğru yaparsanız tam olarak elde edeceğiniz bu. Tabii sonradan dondurucuda saklamalısınız. Burada amaç su yerine kendi kanınızı kullanarak, kristal özelliği gösteren her yapıyı toz haline getirip denemek. Size doğrudan söylemektense, deneme yanılma yönteminiz ile eğlenceli bir uğraş bırakmak istiyorum. Çünkü çoğu şey kristal yapılıdır. Yazımı okudunuz için teşekkür ediyorum. Bir sonraki süreçte, size hem daha ayrıntılı doğal ortam yapımı kristal çeşitleri, hem de birleşme yolu ile nasıl melez kristaller elde edeceğiniz ile ilgili en kısa sürede yazmayı planlıyorum. Örnek olarak ametist ve inciyi kullanıp size daha sevimli bir görüntü verme hazırlığındayım merak etmeyin. Çıkan sonuçlar için beklemede kalın sonraki deneyimizde görüşürüz.


Tüm garipliklerine rağmen, Satürn'ün en büyük uydusu Titan Dünya'ya aslında oldukça benziyor. Sahip olduğu kalın atmosfer, karasal yüzeyini zararlı radyasyona karşı koruyor ve Güneş Sistemi'nde yüzeyinde sıvı barındıran tek uydu konumunda. İnsanlar bir gün, bu ayın semalarının sarı pusu altında yaşamak, kumullarını ve dağınık tepeliklerini araştırmak veya hidrokarbon gölleri etrafına yerleşerek yaşamlarını sürdürmek zorunda kalsalardı, yaşamak için enerjiye ihtiyaç duyacaklardı. Maryland'daki Johns Hopkins Üniversitesi'nden bir gezegen bilimci olan Ralph Lorenz, Mars'ın ardından uzun vadede Titan'ın muhtemelen insanların varlığını devam ettirecekleri bir sonraki en önemli yer olduğunu düşünüyorum diyor. Gezegen Bilim Enstitüsü'nden Amanda Hendrix ve Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nden Yuk Yung, insanların uzak gelecekte Titan'da nasıl hayatta kalabileceğini bulmak için potansiyel enerji kaynaklarını analiz ettiler. Başlangıçta Titan'ı tarayan herhangi bir kaşif robot, elektrik üretmek ve sıcak kalmak için radyoaktif bozunmayı kullanan nükleer enerjiyi kullanmak zorunda olacaktı. İnsanlar da aynı şeyi yapabilirler; nükleer enerji santrali yapmak için Dünya'dan malzeme götürüp yakıt konusuna çözüm bulmak için de uyduda madenciliğe başlayabilirler. Bununla birlikte Titan'ın iç jeolojisini araştırmadan, bu fikrin fizibilitesi çoğunlukla varsayım olarak kalacaktır. Ancak uydu, kolayca erişilebilen metan bakımından zengindir ve Dünya'dan daha da uzağa ilerleyen roketler için potansiyel bir yakıt ikmali noktası haline gelmektedir. Lorenz, Uzun vadeli bir kaynak olarak ve güneş sistemi çapında bir medeniyet için, Titan önemli bir yer olurdu diyor. Her ne kadar hazır oksijen eksikliği nedeniyle uydunun kendisinde hidrokarbonların yakılması verimsiz olsa da, gelecekteki Titan sakinleri güç üretmek için asetilene hidrojen ekleyebilirler. Bununla birlikte, Titan'da teorik olarak asetilen bolluğuna rağmen, bilim insanları bunu Titan'ın yüzeyinde henüz bulamadılar. Johns Hopkins Üniversitesi'nden gezegen bilimci olan Sarah Hörst Atmosferi tarafından maskelenmiş olduğu için asetileni kaçırmış olma olasılığımız var diyor. Hidrogüç, Titan'da birkaç 10 yılda olan nadir yoğun sağanakların yarattığı seller haricinde biraz sorunlu olabilir. Hörst Hidroelektrik enerji üretimi için tam olarak ideal değil. Kısa bir süre için nehirlerin çok hızlı akışı olur, sonra tekrar kururlar. diyor. Barajlar veya su değirmenleri, Titan'ın son derece düşük sıcaklıklarından dolayı sıvı halde bulunan hidrokarbonlardan güç üretebilir, ancak en büyük göl ve denizlerin çevre arazilerden daha düşük seviyelerde olması nedeniyle sıvının akmasını sağlamak zor olabilir. Hendrix, Topoğrafya bunu imkansız kılmıyor, sadece denizden aşağı inen bir nehri oymak için çok büyük bir mühendislik projesi gerekir. diyor. Satürn'ün Titan üzerinde güçlü gel-gitler yaratması nedeniyle türbinleri denizlere kurmak daha iyi bir seçenek olabilir. En büyük denizi olan Kraken Mare, her gün 1 metre gelgit değişikliği yaşar. Bu gelgitler, denizin kuzey ve güney kısımlarını yani Kraken Boğazı takma adıyla bilinen Seldon Fretum'u ayıran dar bir boğaz boyunca oluyor. Lorenz, Kraken'in boğazı temelde Cebelitarık Boğazı'dır. Her Titan gününde ileri ve geri çok güçlü bir sıvı akışı olduğundan eminiz. Erişilebilir olacağını bildiğiniz güvenilir gücü istiyorsanız, orası benim gideceğim yer olurdu. diyor. Rüzgar enerjisi, uzun vadede güç kaynağı olarak aynı derecede cazip ama zorlayıcı olacaktır. Kum tepeleri Titan'ın yakın geçmişte bir süre güçlü yüzey rüzgarlarına sahip olması gerektiğini gösterse de, bu rüzgarların hala sürdüğüne dair herhangi bir kanıt yok. Ancak atmosferdeki dolaşım, yılda iki kez yön değiştiriyor. Bulut izleme ve 2005'te yapılan Huygens sondasının yüzeye inerek yaptığı kısa ölçümlerle üst atmosferde güçlü rüzgarlar olduğu ortaya çıkarılmıştır. Hendrix, Üst atmosferde rüzgar makinelerimiz olsaydı, Dünya'daki rüzgar türbinlerinden on kat daha fazla güç üretebilirdik. Yüzeye bağlanmış bir çeşit havalanmış rüzgar türbini yapabiliriz. şeklinde konuşuyor. Ancak bu tür rüzgar türbinleri mevcut teknoloji kapasitelerinin ötesindedir. En beklenmedik fikir Güneş enerjisidir. Dünya'ya göre yıldızımıza yaklaşık 10 kat daha uzakta olan Titan, Güneş ışığının sadece 1/100'ünü alır. Işık daha sonra da atmosferik puslar tarafından filtrelenir. Hörst Titan'ın en aydınlık noktası Dünya üzerindeki akşam üstü karanlığı gibidir diyor. Ancak Güneş panelleri giderek daha verimli hale geliyor ve Titan üzerindeki bir insan medeniyeti yaygın, kalıcı enerji altyapısı inşa etme alanına sahip olacaktır. Hendrix, Yeterince büyük Güneş enerjisi santralleri inşa ederseniz, bol miktarda enerji üreteceksiniz diyor. O ve Yung, 300 milyon insanın kabaca Amerika Birleşik Devletleri nüfusunun desteklenmesi için Titan'ın %10'unu veya ABD'nin yüzey alanını kapsayan bir Güneş enerjisi çiftliği gerektiğini tahmin ediyor. Buna karşılık, Dünya'da aynı miktarda güç üretmek, ABD'deki Kansas'ın yüzeyinin %10'undan daha azını gerektirir. Dünya'da olduğu gibi bir başka zorluk da Titan'ın atmosferinde bulunan ve paneller temizlenmediği takdirde verimliliğini düşürecek olan organik moleküllerdir. Hendrix, Titan'nın atmosferinde bulunan ve panellerde birikecek olan tholin adlı organik tortuları da düşünmeli ve sık sık onları silmeliydik diye belirtiyor. Titan insan medeniyetini desteklemek için enerji kaynaklarına sahiptir, ancak yaşamak zor olacaktır. Titan'da Dünya'nın atmosferik basıncının 1.5 katında sıkışmış gibi ve Dünya'nın yerçekiminin 1/7'si gibi bir yerçekiminde yüzüyor gibi hissedecek olan insanlar, uzaydaki astronotlardan çok okyanustaki dalgıçlara benzeyecekler. Ayrıca Titan'ın azot, metan ve hidrojenden oluşan ve solunamayan atmosferi soğuktur, bu nedenle dalgıçlar gibi, orada yaşayan herkesin kendi havasını yanında taşıması gerekecektir. Bir gün Titan'da hangi güç kaynağını kullanırsak kullanalım, önce onu Dünya'da mükemmelleştirmemiz gerekecek. Günümüzde Satürn ve sahip olduğu on... Güneş Sistemi'nin belki de en ilgin...


Tarih, Ocak 1967 yılını gösterdiği sıralarda, Sovyetler Birliği , Uzay Yarışında Amerika'nın çok ilerisinde olduğunu tüm Dünya'ya ispatlamış ve sürekli yeni denemeler ile de bunu perçinlemeye devam etmekteydi. Başkan Kennedy'nin Ay'a çıkma için tanıdığı 10 yılın bitmesine 3 yıl kala NASA hala programın çok gerisindeydi. Yaklaşık 400.000 kişilik bir ekip 3 astronotu Ay'a taşıyacak olan ve o güne kadar eşi benzerine hiçbir yerde rastlanmamış olan devasa Saturn 5 roketini uçuşa hazırlamaya çalışıyordu. Amerikan uzay üssü Florida, Cape Canaveral'da haftanın 7 günü geceli gündüzlü çalışmalar ve testler hızla devam ediyordu. Programın en önemli parçaları olan Komuta ve Hizmet modülü ve belki de işin en zor kısmı olan astronotları ay yüzeyine indirecek olan Ay modülü bitmek tükenmek bilmez testlere tabi tutuluyordu. Gecikmeler ile birlikte Nasa'nın üzerindeki baskılar da artmaya başlamıştı. İlk Apollo uçuşu, astronotların içerisinde bulunacağı komuta modülünün deneme uçuşu olacaktı. Görevin komutanı, daha önce uzaya çıkmış 2. Amerikalı olan Virgil Gus Grissom'du. Gus, ekibi ile birlikte uzay aracını ilk defa incelediğinde endişeye kapıldı çünkü her yerde serseri kablolar ortalığa dolanmış ve her yerden aşağıya sarkıyorlardı. Bu durumu kendisine ileten arkadaşı John Young'un uyarısına karşılık Gus'ın cevabı Bunu insanlara şu dakikadan sonra söylersem tek yapacakları beni kovmak olur şeklinde olacaktı. 27 Ocak 1967 tarihinde 3 mürettebat, Apollo 1 uzay aracının ilk yeryüzü testini gerçekleştirmek amacıyla Cape Canaveral uzay üssündeki bir rampada uzay aracının içerisine girdiler. Komuta modülü, tamamen kendi imkanlarını kullanarak denenecekti yani kendi elektriğini, kendi yakıtını ve kendi oksijenini kullanacaktı. Kontrol merkezinden tamamen bağımsız olarak yapılacak olan bu teste bu sebeple Kablosuz adı verilmişti. Astronotlar gerçek bir uzay aracında olunacağı gibi içerisi basınçlı saf oksijen ile doldurulmuş bir kabine kilitlenmişti. Saatler süren testler sonrasında bir ara modül ile iletişim tamamen koptu. Telsizden Daha şurada üç bina arasında konuşamıyorsak Ay'a nasıl gideceğiz şeklinde bir anons duyuldu. Astronotlar radyo iletişiminin tekrar kurulmasını beklerken Gus'un altında açıkta duran bir kablodan kıvılcım sıçradı ve basınçlı oksijen sebebi ile hızla alev aldı. Derken çok şiddetli bir patlama duyuldu. Yardıma koşan insanlar patlamanın şiddeti ile geri savruldu. Diğerleri ise zehirli gazlar ve yüksek ısı sebebi ile modüle yanaşamıyordu. Uzun uğraşlar sonucu modülün ağır ve hantal kapağı 5 dakika içerisinde ancak açılabildi fakat iş işten geçmiş ve ekip kaybedilmişti. Mürettebat Virgil Grissom, Ed White ve Roger Chaffee, Amerikan hükümeti tarafından şehit olarak onurlandırıldı ve resmi tören düzenlendi. Yazı dizimizin daha önceki iki seri... 25 Aralık Cuma günü, Saat 16:00-17:...


Türkiye'de aktif çalışma yürüten bilim yayıncıları, içerik üreticileri ve yazarları olarak; oldukça zorlu şartlar altında yoğun tempo ve emeklerle ürettiğimiz içeriklerimizin, bu davranışı iş modeli haline getirme düzeyine kadar götüren bazı kişi, kurum ve kuruluşlarca izinsiz ve/veya kaynak göstermeksizin ve tamamen ticari amaçlarla kullanması kabul edilemezdir. Bu bildirimiz, söz konusu bilim yayıncıları ve yazarları olarak bu gidişata bir dur demek, bunu sürdürenlere toplu bir ihtarda bulunmak ve intihal yapan birey ve oluşumlara karşı ortak hareket bildirisi ve çağrısı yapmak amacıyla yayınlanmaktadır. Bizler, Türkiye'nin zorlu iklimi ve şartları altında özgün içerikler üretmeye çalışan veya ülkemize kazandırılmasının faydalı olduğunu düşündüğümüz bilimsel içerikleri Türkçeye çeviren bilim emekçileri, gönüllüleri, çalışanları ve üreticileriyiz. Bizleri çeşitli isimlerde duyabilirsiniz. Kimi zaman Evrim Ağacı oluruz, kimi zaman Açık Bilim olarak karşınıza çıkarız; kimi zaman Kozmik Anafor'dur adımız, kimi zaman Bilimfili, Bilimsol, Rasyonalist ve buraya sığdıramadığımız daha niceleri... Kısacası bizler her gün gerek sosyal medya üzerinde, gerekse internet sitelerimiz, yayınlarımız, kitaplarımız, paylaşımlarımız aracılığıyla gördüğünüz, okuduğunuz, desteklediğiniz bilim yayıncıları ve yazarlarıyız. Hepimiz farklı arka planlardan, farklı deneyimlerden, farklı uzmanlıklardan gelmekteyiz; ancak her birimizin ortak bir amacı var: Türkiye'ye ve Türkçeye modern bilimi elimizden geldiğince güvenilir, kapsamlı, anlaşılır biçimde taşıyabilmek. Mümkünse, bunu tamamen özgün içeriklerle yapmak; değilse, bunu açıkça kaynağını gösterdiğimiz çeviriler veya derlemeler yoluyla yapmak... Bir diğer ortak özelliğimiz, bu çabadan herhangi bir maddi kazancımız olmamasına rağmen, günlerimizin önemli bölümünü bu uğurda harcıyor olmamız. Kimimiz iş yerlerinde, kimimiz laboratuvarlarında, kimimiz üniversite sıralarında, kimimiz evlerinde saatlerini Türkiye'de modern bilime dair ufak tefek de olsun bir parça taşıyabilmek için, yorulmak bilmeksizin çalışıyor. Hatta birçoğumuz kendi ceplerimizden yaptığımız harcamalarla bu siteleri, oluşumları, platformları ayakta tutuyor. Hepimizin hataları, eksikleri, yanlışları olmuştur, olacaktır da... Ancak hiçbirimiz, bir diğerinin emeğine göz dikmedik, bir başkasının emeğini çalmadık, intihal üzerine bir iş modeli kurmadık. İçeriklerimize başkalarından olduğu gibi kopyala yapıştır yöntemiyle alınma parçalar eklemedik, sonrasında bunu kendi içeriğimizmiş gibi yayınlamadık, öncelikle insani değerlerimiz tarafından, sonrasında ise Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nca korunan emeklerine hakaret etmedik. Bir başka kaynaktan içerik aldıysak ya önce sahibinden izin aldık ya da çok açık bir şekilde alıntılarımıza kaynak ekledik. Bir diğer deyişle, birbirimizin emeğine zarar vermemek adına elimizden geleni ardımıza koymadık. Ne yazık ki, yıllarımızın emekleriyle geldiğimiz şu noktada, ülkemizdeki bazı gazetelerin, haber kaynaklarının ve medya oluşumlarının bu içeriklerimizi ve emeklerimizi çalıyor olduğunu görmek son derece rahatsız edicidir. Hatta sadece yanlışlıkla birkaç içerik çalmayı geçtik; bazı kurum ve kuruluşlarının iş modelleri başkalarından alınan içeriklerin bazen hafif miktarda düzenleme, kimi zamansa doğrudan kopyalama şeklinde paylaşmak üzerine kurmuş olmaları, bilim ve insanlık etiği bakımından iç ürperticidir. Bizler, bilim oluşumları olarak bu gidişata bir DUR deme vaktinin geldiğini düşünüyoruz. Aşağıda, bu bildiriye imzacı olan oluşumlarla birlikte tek yumruk ve tek vücut olarak bir araya geldiğimizi kamuoyuna ilan ederiz. Bundan sonra intihal yoluyla içeriklerimizi aşıran, paylaşan, gerekli referansları vermeden dağıtan, emek hırsızlığı yapan her türlü kişi, kurum ve kuruluş ile her türlü mücadele içerisinde olacağımızı kamuoyuna bildiririz. Bu kararımızın arkasında bilimsel bilginin yayılmasına engel olmak, yavaşlatmak, bilgi akışını aksatmak gibi amaçlar yoktur. Bizler, kendi içimizde yaptığımız içerik alışverişinden de görülebileceği gibi, başka kişi, kurum ve kuruluşların yazılarımızı barındırmasından ve paylaşmasından hiçbir rahatsızlık duymayan insanlarız. Birçoğumuz, zaten içeriklerini ücretsiz olarak halka arz etmiş oluşumlarız. Tek istediğimiz, doğru zamanda, doğru yerde ve doğru şekilde alıntı yapılan kaynağın bildirilmesi, eğer ki yazılar bir bütün olarak alınıp yayınlanacaksa, içeriklerin orijinal yazarlarına ve kaynaklarına çok açık bir şekilde yönlendirme yapılmasıdır. Bu, sadece insani haklara saygı duyulduğunu göstermekle kalmayacak, aynı zamanda orijinal metinlerimiz bilimin kendini durmaksızın yenileyen ve geliştiren doğası çerçevesinde yeni veriler ve bulgular ışığında yenilendiğinde, okurların orijinal kaynaklara giderek en güncel bilgilere erişebilmesinin önünü açacaktır. Bu bilgiler dahilinde, aşağıda imzacı olduğu belirtilen tüm oluşumların okurlarını ve ülkemizdeki tüm bilimseverleri intihal konusunda daha uyanık ve tepkisel olmaya davet ediyor; denk geldikleri internet siteleri, kişiler, kurumlar ve kuruluşların içerik hırsızlığı yaptığı durumlarda bizleri ve intihalcileri uyarması konusunda ricada bulunuyoruz.


Doğu Anadolu görevim nedeniyle Doğubeyazıt'a yerleşirken en çok heyecan duyduğum şeylerden biri, Gürbulak Sınır Kapısı'nın hemen yanındaki büyük meteor çukuru idi. Bölgede pek çok günübirlik tur var. Bu turlar uygun mevsimlerde turistlere bu meteor çukurlarını da gezdiriyor. Benim gittiğim dönem tur dönemi değildi. Yaz aylarını beklemektense, bir arabaya atlayıp meteor çukurunu görmeye gittim. Gürbulak sınır kapısına varmadan hemen önce sola sapan toprak bir yol var. O yoldan devam edip jandarma kontrol noktasını geçince meteor çukuruna geliyorsunuz. Ben de büyük bir heyecanla meteor çukuruna vardım. Fakat ilk gördüğümde tüm heyecanım yerini büyük bir şaşkınlığa bıraktı. Daha önce fotoğraflar haricinde bir meteor çukuru görmemiştim. Lakin gördüğüm çukur karşısında sağduyum hemen harekete geçti. Öncelikle bu çukur fazla derindi. Bu bölge, efsaneleriyle ünlü. Buradaki insanlara bir toprak parçası verin ve size bu biçimsiz şeyden elli ayrı öykü çıkarsınlar. Bu kadar derin ve büyük bir çukur oluşturacak bir meteorun bu bölgede inanılmaz öykülere sebep olmalası gerekirdi fakat, kulağıma böyle bir hikaye hiç gelmemişti. Yarı eğlenerek yarı inanarak anlattıkları kadim öyküleri var. Bu kadar büyük bir olayla ilgili ise hiç söz yok. Sadece adı var, orada işte, meteor çukuru. Şüphelenmeme neden olan ikinci durum meteor çukurunun çok dik olmasıydı. Evet, bir meteor çukurunu daha önce görmemiş olabilirdim ama, Arizona'daki meteor çukurunun fotoğrafına bir yerlerde rastlamıştım. Bu nedenle çok daha yayvan bir çanak görmeyi bekliyordum, kuyu benzeri bir çukur değil! Bu şüphelerim nedeniyle internette kısa bir araştırma yaptım ve gerçekten de Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nden Prof. Dr. Orhan Deniz'in bu konuyla ilgili bir çalışması olduğunu gördüm. Tabi her ortalama Türk vatandaşı gibi medyada yazanlara inanmayıp Orhan Deniz Hoca'yı aradım. Orhan Deniz hocamız da büyük bir mütevazılıkla sorularımı cevapladı. Böylece doğrulamış oldum. Evet, gördüğüm şey bir meteor çukuru değildi. Çalışmanın söylediği şu: Göktaşları yeryüzüne çarptığında oluşan krater çevresinde deformasyon oluşur. Türkiye-İran sınırı üzerinde Gürbulak sınır kapısı civarında meteor çukuru olarak adlandırılan bu çukurda böyle bir deformasyon yok. Çukurun iç kısmı 90 dereceye yaklaşık bir diklik oluşturmuş durumda. Dünyadaki örneklerine baktığımızda hiçbir meteor çukurunda böylesi bir oluşuma rastlamıyoruz. Orhan Deniz Hoca'nın yaptığı çalışmalar sonrası buranın bir meteor çukuru olmadığı anlaşılmış. Peki burada meteor çukuru olarak adlandırılan çukur ne? Bunun da cevabını aldım: Buradaki çukur, meteor çarpmasıyla oluşan çukurdan çok, karstik kayaçların erimesiyle oluşan bir obrukmuş. Bölgede zemine sızan sular karstik kayaçları eritip yer altında boşluk oluşturunca tavan çöküp böyle düzgün dairesel çukurlar oluşturmaktaymış. Üstelik bölgede, konumları nedeniyle popüler olmayan, benzer özellikte iki çukur daha varmış. Telif Hakkı: Mikiya Sato (Japon Met...


Daha önce bazı ülkelerin uzay faaliyetleri konusunda yazılar hazırlamıştık. Şimdi de biraz komşu ülkemiz İran'ın uzay faaliyetlerinden bahsedelim. İran, 1959 yılında kurulan BM UBAKK komitesinin kurucuları arasındadır. Bu komiteyi o zaman 24 ülke kurmuştur. İran, aynı zamanda OST 'nin ilk imzacılarından biridir. 1970'lerin başından itibaren uzaya dair projeleri yoğunluk kazandı. Şah Muhammed Rıza Pehlevi döneminde uzay konusunda Amerika ve İsrail ile çalışıyorlardı. 1978 yılında Tahran yakınlarında Mahdeşt şehrinde uydu veri toplama ve işleme merkezi kuruldu. Ancak 1979 devriminden sonra bu işler sekteye uğramıştır. 1990'ların sonlarında tekrar toparlanmaya başlamışlar ve dışarıdan alınan teknik destekle uydu ve roket projeleri yapmışlardır. Devrim sonrası ambargo olmuş ve yıllar süren İran-Irak savaşı sebebiyle bazı faaliyetleri uzamıştır. Roketler konusunda Şah Rıza Pehlevi döneminde başlayan çalışmalar olmuştur. 1977 yılında İsrail ile petrol karşılığı silah tedarikini öngören altı anlaşma yapılmıştır. Bunlardan biri de Project Flower idi. Taktik balistik füze geliştirilecek, İran'ın güneyinde bir füze test merkezi kurulacaktı. İran devrimi ile bu proje durdu. Bundan sonra Rusya, Çin, Kuzey Kore, Libya ve Suriye ile ilişkiler geliştirildi. Libya'dan Scud-B tipi füzeleri temin etti. Sonrasında roketler konusunda ciddi aşamalar kaydetmişlerdir. Şu an İran'ın uzay faaliyetleri aslında kıtalararası balistik füze geliştirmek için bir kılıf olarak algılanıyor. Uzay endüstrisi gelişmiş ülkelere göre zayıf ve geliştirdikleri teknoloji genelde Ruslardan ve Kuzey Kore'den alınma. Çin ile birlikte çalıştıkları alanlar da var. İlk geliştirdikleri uydu Misbah, 65 kg ağırlığında deneysel bir uydu idi. Bunu İtalyan Carlo Gavazzi Space şirketi ile yapmışlardır. Ancak fırlatma olmamıştır. 2004 sonrası İran Uzay Ajansı kurulmasının ardından Rusya ile ilişkiler çok gelişmiştir. Sina-1 mikro uydusunu Ruslarla birlikte geliştirmişlerdir ve bu uydu Rus Kosmos-3 roketi ile 2005 Ekim ayında yörüngeye yerleşmiştir. İran'ın yörüngeye giren ilk uydusudur. Ruslarla Zühre isimli bir haberleşme uydusu geliştirmek istemişler ancak uluslararası baskılardan dolayı Rusya geri adım atınca bu iş ilerlememiştir. İran Uzay Ajansı 2004 yılında kuruldu. ISA, Bilgi ve Haberleşme Teknolojileri Bakanlığı altında faaliyet göstermektedir. Fakat direk talimatları Yüksek Uzay Konseyinden alır. Bu konseyin başkanı İran Cumhurbaşkanıdır ancak Savunma Bakanı da başkanlık yapabilmektedir. Uzay Ajansı başkanı ise bu konseyin sekretaryasını yapar. Ajans başkanı aynı zamanda bahsettiğim bakanlığın bakan yardımcısı konumunda. İran Uzay Ajansı haricinde İran Uzay Araştırma Merkezi var. Teknolojiyi bunlar geliştiriyor. Konuyla ilgili üniversiteler de var. Amirkabir Teknoloji Üniversitesi gibi. İran şimdiye kadar çeşitli balistik füzeler geliştirdi. Kendi yaptıkları ilk roket Safir'dir ve ilk denemesi 2008 Ağustos ayında başarısız olmuştur. 3 Şubat 2009 tarihinde ise yine kendi yaptıkları ve 26 kg olan Omid ismini verdikleri uyduyu Safir-2 füzesi ile uzaya gönderdiler. İran, böylelikle yörüngeye bir uyduyu yerleştirme kapasitesine ulaşmış oldu. Zaten Safir-2 füzesi uzaya uydu taşımak için geliştirildi. - Bir sonraki görev ise 15 kg'lık Rasad-1 deneysel gözlem uydusudur ve 15 Haziran 2011 tarihinde yörüngeye yerleşmiştir. - Üçüncü görev 50 kg'lık Navid adlı gözlem uydusudur ve 3 Şubat 2012 tarihinde yörüngeye yerleştirilmiştir. İran'ın kuzeyinde Semnan ilinde iki ayrı yerde fırlatma tesisi var. Ayrıca Kazakistan'daki Baykonur Uzay Üssü'nü kullanmak için anlaşmaları var. İlk geliştirdikleri füze Safir, 2008 yılında başarısız olmuştu. Sonraki denemelerde de kazalar yaşadılar. Ancak İran işin peşini bırakmadı. Safir-2 isimli füzeyi geliştirdi ve ismini Simurg füzesi olarak değiştirdi. Bu füze, 3 kademeli, 27 metre uzunluğunda ve 87 ton ağırlığında bir füzedir. Simurg füzesinin ilk denemesi 19 Nisan 2016 tarihinde olmuştur. Ağır yükleri yörüngeye götürmek için geliştirildi. Dört denemenin dördü de başarısız olmuştur. En son denemesi 9 Şubat 2020 tarihinde olmuş ve füzenin yeterince hız kazanamamasından dolayı Zafer-1 adlı uydunun düşmesiyle sonuçlanmıştır. İran, 2025 yılına kadar uzaya insan götürmeyi planladığını duyurdu. Bazı canlıları uzaya götürüp, canlı şekilde geri getirdiler. 2013 yılında maymun götürüp getirdiklerini ifade ettiler. Böylelikle uzaya canlı götüren 6. ülke oldular. Şahab-1'den itibaren Şahab-6'ya kadar geliştirdikleri orta menzilli balistik füzeleri var. Nükleer başlık taşıyabildiği sanılıyor. Bunu Kuzey Kore'nin Nodong-1 füzesinden aldıkları düşünülüyor. Bu konularda İran ile Kuzey Kore birlikte çalışıyor. İran askeri uzay uygulamaları konusunda da çalışmalar yapıyor. Uzayı yerden radar ve elektro optik sistemler ile izleme konusunda çalışmaları var. Hangi uydunun üstümüzden geçtiğini bilmek önemli. İran, İHA'ları da daha uzun menzilde kontrol etmek için uyduları kullanıyor. Ayrıca uydu sistemlerini köreltici lazer ve jammer sistemleri geliştirdikleri biliniyor. Bu teknolojiyi Rusya veya Çin'den aldıkları düşünülüyor. İran'ın ASAT silahları geliştirdiğine dair bir bilgi yok ancak balistik füzeleri sayesinde böyle bir yetenek geliştirebilecek durumda. Bununla birlikte öncelikleri ASAT silahından çok, nükleer başlıklı ICBM geliştirmek.


Amatör astronomlar açısından izlemesi en keyifli olaylarından biri de İridium Parlamalarıdır. Bunlar, uydu telefonları ve çağrı cihazlarının yeryüzünde kullanımını sağlamak amaçlı yörüngede dolanan uydulardır. 690 kilogramlık ağırlıklarıyla oldukça iri sayılabilecek iridyum uyduları, alçak Dünya yörüngesinde, yaklaşık 780 km yüksekte yer alırlar ve sayıları 72 tanedir. Dünya yörüngesindeki yaklaşık 100 dakika süren dolanımları sırasında her gün defalarca üzerimizden geçerler. Bu esnada belirli bir açıya geldiklerinde Güneş ışınlarını çok fazla yansıtırlar. Öyle ki kısa bir süre için gökyüzündeki en parlak yıldızdan dahi kat ve kat daha parlak görünürler. Bu da bizim onları başta sönük, sonra şiddetli bir parlama yapıp sonra da tekrar sönüp kaybolan gizemli objelermiş gibi algılamamıza sebep olur. Tahmin edeceğiniz gibi, yaklaşık 23 yıldır hayatımızda yer alan bu iridyum uyduları, birçok UFO ihbarının da sorumlusudur: Gökyüzünden aniden aşırı parlak bir obje belirdi. Çok hızlı yol alıyordu ve aniden ortadan kayboldu. Uçak değildi, olsaydı sesini duyardık tarzında çok fazla yoruma neden olurlar. Halbuki durum son derece basit. Onlar bizim yıllar önce yörüngeye yerleştirdiğimiz uydulardır. Hatta bunları oturduğunuz yerden ne zaman görebileceğinizi bilmek de mümkündür. Gökyüzünün en parlak yıldızı olan Sirius yıldızı -1.47 kadir iken bu uydular -8.5 kadire, yani gerçekten göz alacak kadar büyük bir parlaklığa ulaşabilirler. Dolayısıyla ne zaman geçeceğini ve nereden geçeceğini konum bilginizi vererek öğrendiğinizde tek yapmanız gereken arkanıza yaslanıp manzaranın tadını çıkarmak. Gerekli bilgileri öğrenmek için www.heavens-above.com adresine girerek öncelikle konumunuzu seçmelisiniz. Ardından İridium Parlamaları listesine tıkladığınızda size nereden ve ne zaman geçecekleri hakkında bir tablo verecektir. Aynı şekilde bu siteden diğer tüm uydu geçişlerini takip edebilir ve izleyebilirsiniz.


Öncelikle, uzay araçlarının yeryüzüne iniş adı altında gerçekleştirdikleri yolculuğun gerçekte bodoslama düşüş olduğu gerçeğini kabullenerek işe başlayalım. Şu aralar bolca reklamını gördüğünüz SpaceX kapsülleri bile, eğer yeniden kullanılmaları gerekliyse Dünya'ya bu şekilde sağlam olarak geri dönüyorlar. Atmosferin bu seyrek üst katmanı, uzay aracını yavaşlatamayacak kadar düşük yoğunluklu gazlardan oluşuyor. Buna karşın, aracın çok yüksek hızı nedeniyle oluşan sürtünme böylesi büyük ısıların oluşması için yeterli. Araç, ısı kalkanı sayesinde bu düşük yoğunluklu atmosfer katmanını geçip, yeryüzüne yakınlaştıkça atmosferin artan kalınlığının oluşturduğu baskı ile yavaşlar ve giderek soğur. Ardından inen cisim bir kapsül ise paraşütleri açılır, bir uzay mekiği ise uçak gibi normal iniş gerçekleşir. Sadece birkaç dakika önce 1.000 derecenin üzerine çıkmış olan ısı kalkanı sıcaklığı, araç yeryüzüne indiğinde elle dokunulabilecek kadar düşmüş olur. Bu arada ısı kalkanı dediğimiz şey öyle über süper teknolojik bir sistem değil. Kapsüllerde bildiğimiz şişe mantarına benzer bir kaplama kullanılıyor. Mantar atmosfere girişte yanarken ısıyı dağıtıyor ve kapsülün yanması engelleniyor. Uzay kapsüllerinin dönüşte alev topuna dönüşmelerinin nedeni aslında bu. Mekiklerin dış katmanları ise inşaatlarda görebileceğiniz hafif tuğlalar gibi seramik bir malzemeyle kaplı. Bu kaplamanın dış kısmı bin dereceye kadar ısınsa bile, içte bulunan mekiğe bu ısının çok azını iletiyor. Hayır, şu an için teknolojimiz bunun yapabilmek adına yeterli değil. Bir aracın, ısı kalkanına ihtiyaç duymadan yeryüzüne dönebilmesi için, iniş sırasında hızını azaltmasını sağlayacak frenleyici güçlü roketlere ihtiyacı vardır. Ancak, bu frenleyici roketlerde kullanmak için de bolca yakıtı taşımanız gerekir. Uzay araçlarını çok büyük maliyetleri olan muazzam miktarda yakıt kullanarak fırlatıyoruz. Hem aracın, hem de onu fırlatmak için gereken yakıtın ağırlığı arttıkça, fırlatma maliyetleri ve mühendislik sorunları da artıyor. Uzaya gönderdiğimiz araçların, küçük bir uzay aracını yeryüzünden fırlatmak için kullandığımız miktarda yakıta sahip olması gerekir ki, dönüşte bu roketlerini ateşleyerek hızını azaltsın ve ısınma sorunu olmadan geri dönebilsin. Ancak, bahsettiğimiz maliyet ve böylesi büyük miktardaki yakıta sahip ağır bir aracı uzaya göndermenin getireceği mühendislik sorunları yüzünden bunu yapabilmemiz mümkün değil. Not: Hayır, SpaceX şirketinin şu roketi uzaydan geri dönmek amacıyla inşa edilmedi. Amacı, uzayda uyduları yerleştirdikten sonra geri dönmek. Yoksa, 300 küsür kilometre ve ötesi yörününgeye uydu yerleştirdikten veya araç gönderdikten sonra geri dönmek şimdilik (2018) değil. Güneş Sistemi'nin belki de en ilgin... Birkaç bin yıl önce günlük yaşamın ...


Ön bilgi verelim; şimdiye kadar ışıktan daha hızlı hareket edebilen hiçbir şeye rastlamadı. Arada sırada ortaya atılan; bilim insanları ışık hızını aştı, Işık hızı geçildi veya ışıktan hızlı parçacık bulundu gibi magazinsel basın haberlerinin hiçbirinin gerçekliği yok. Bunu demekle yetinmeyen Albert, ortaya bir de ispat koyarak arkasına yaslanıp olanları izlemeye başladı. İspatının özeti ise, herkesin bildiği ünlü E=mc2 denklemi. Bu çok basit görünümlü denklem bize diyor ki; Enerji , kütle ile ışık hızının karesinin çarpımına eşittir. Yani, kütle ile ışık hızı arasında sıkı bir bağıntı vardır. Aynı bağlantı enerji ile madde, enerji ile ışık hızı arasında da mevcuttur. Evrende tüm bunlar birbirini etkilerler. Işık hızı da bu denklik formülünün bir parçası olduğuna göre, kütleli bir cismin ışık hızına ulaşabilmesi için her şeyin eşit olması gerekir. Yani cismin kendi kütlesine eş miktarda enerjiye ihtiyacı vardır. Bu enerji ihtiyacını kendisinden karşılamaya kalkarsa bizim aracımız olduğu gibi enerjiye dönüşmek durumunda kalacağından, böyle bir şey mümkün değil. Gerçi bunun bir de ışık hızına yaklaştıkça gerçekleşen zaman genleşmesi durumu var ki, ihtiyaç duyulan enerjiyi cismin kendi kütlesinden daha fazla bir noktaya çekiyor. Bunun da adı özel görelilik. Hani şu; ışık hızına ulaşırsak zamanda atlarız, uçarız kaçarız geyikleri vardır ya, işte o. Şimdi yeri ve zamanı değil, sonra anlatırız.


Konu mankenimiz, gerektiğinde ışık hızı ve daha üstü hızlarda yol almakta sıkıntı yaşamayan Süper Girl'ü ele alalım: Işık hızı izafi yani görelidir. Daha açık ifadeyle; gözlemciye göredir. Gözlerinden ışınlar çıkararak ışık hızına çok yakın hızda yol alan süper kızımız baktığında, gözlerinden çıkan ışığın kendisinden 300 bin km/saniye hızla uzaklaştığını farkedecek. Dışarıdan, neden böyle birşey yaptığını bilmediğimiz Mahmut abi kızımızı izlediğinde ise, gözlerinden çıkan ışıkla hemen hemen aynı hızda yol aldığını görecek. Çünkü süper ablamız ışık hızına yaklaştığında, zaman onun için yavaşlıyor. Hız dediğimiz şey neydi; x zaman içinde alınan mesafe... Yani o hızla uçarken zaman da hatun kişi için yavaşlıyorsa, hız da zaman içinde alınan mesafenin bir ifadesi ise, kendi gözlerinden çıkan ışığın yine normal hızıyla seyrettiğini görecek. Unutmayın, çok hızlı yol aldığından, zaman Süper Kız için size göre yavaş akıyor. Atıyoruz; süper ablamıza göre sabit duran sen 1 saat yaşarken, onun için sadece 1 saniye geçiyor. Dışarıda Süper Girl'ü izleyen Mahmut abinin bir yere gittiği yok ve zaman durağan cisimler için nasıl geçiyorsa, onun için de öyle geçiyor. Süper abla ve gözlerinden çıkan ışın, Mahmut abi için aynı zaman sürecinde aynı mesafeyi katediyor. Yukarıda söylediğim gibi, Mahmut abi 1 saat geçti diye düşündüğünde, Süper abla için 1 saniye geçmişti. Dolayısıyla, süper kızımızın ışık hızına çok yakın hızda geçirdiği senin için 1 saatlik, onun için 1 saniyelik sürede; gözlerinden çıkan ışık kendi bakış açısına göre yine 300 bin km daha hızlıydı. Çünkü, ışık hızına ne kadar yaklaşırsanız yaklaşın, sizin üzerinizde geçen zaman, ışık hızını yine saniyede 300 bin km olarak ölçeceğiniz oranda yavaşlar. İçinde yaşadığımız evrenin doğası, yapısı budur. Uzay ve zaman birbiri ile sıkı bir ilişki halindedir. Siz uzay içinde belli bir hızda yol aldıkça, zaman da hızınızla orantılı olarak değişir ve bu değişim ışığın hızını her zaman 300 bin km/saniye ile göreceğiniz oranda gerçekleşir. Hız dediğimiz şey de x zamanda alınan mesafe olduğuna göre, ne yaparsanız, ne kadar hızlı mesafe alırsanız alın, zaman sizin için yavaşladığından asla önünüze tuttuğunuz ışığın sizin ölçümünüze göre saniyede 300 bin km'den daha yavaş yol aldığını göremez, ölçemezsiniz. Bu şu anlama gelir; evrenin öteki ucundan, 10 milyar ışık yılı mesafeden gözlerinize ulaşan ışık parçacığı için zaman aslında hiç geçmemiştir. O foton için hayat, bir anda yıldızın içinde oluşmak ve aynı anda sizin gözünüze ulaşmaktan ibarettir. Oysa bizim referans noktamızdan baktığımızda, sadece bir anlık ömrü olan o fotonun 10 milyar yıl boyunca bıkmadan usanmadan yol aldığı görülür.


Aracımız saniyede 300 bin km değil de, saniyede 100 km hızla yol alsa, Mars'a 97 saatte gidebiliyoruz. Saniyede 200 km hızla gidebiliyor olsak, sadece 48 saat, yani 2 gün içinde Mars'a ulaşmış olacağız. Saniyede 400 km hızla yol almayı becerebilirsek, 1 gün içinde mars'ta oluruz. Yani gördüğünüz üzere, ışık hızından çok çok çok düşük olan saniyede 400 km'lik hıza ulaşmak, bizi Mars'a kapı komşusu yapıyor. Aynı hızla yine günler içinde Jüpiter, Satürn, Neptün, Uranüs gibi gezegenlere de ulaşabiliyoruz. Özetle, saniyede 400 km'lik hız bile bize Güneş Sistemi'nde elimizi kolumuzu sallayarak dolaşabilme imkanı veriyor. Burada öncelikli amaç, evreni keşfe başlayabilecek yeterli hıza ulaşabilmek. Ve bu hız da ışık hızı değil, makul oranda hızlı gitmenin yollarını bulmamız yeterli. ışık hızına ulaşamayacağımızı, bugünkü bilimsel bilgilerimiz ve teknolojimiz eşliğinde biliyoruz evet. Ancak, ışık hızına çok yakın hızlara ulaşabilmemiz mümkün ve bu sadece teknoloji ve mühendislik sorunu. Işık hızına çok yakın hızlara ulaşmak bize görelilik gereği zaman yavaşlaması şansı veriyor. Yani, aracın içindekiler için zaman çok yavaş akıyor. Örneğin, bize 4.2 ışık yılı uzaklıktaki Proxima Centauri yıldızından ışık bize 4.2 yılda ulaşıyor ama, biz çok yakın bir hıza ulaşırsak, aracın içindekiler için 4.2 yıl geçmeyecek! Şimdi Proxima Centauri'ye ışık hızının %99'u hızla yol alan bir araçla gittiğinizi düşünün. Bu aracın içindekiler için zaman genleşecek ve oraya ulaşmaları kendileri için sadece 7 ay sürecek. Aynı araçla eğer ışık hızının %99.9'u hıza ulaşabiliyor olsaydık, bu yolculuk sadece 2 ay sürecekti. Işık hızının %99.98'i hızla yol alsaydık, yolcularımız 4.2 ışık yıllık bu mesafeyi birkaç gün içinde katetmiş olacaklardı. Umarız anlatabilmişizdir. Yakın çevremizdeki evreni oyun bahçemiz haline getirmek için saniyede birkaç yüz km hıza ulaşmamız yeterli ve bunu yakın zamanda yapabilecek durumdayız. Aynı şekilde, çok uzak yıldızlara rahatça gidebilmek için yine ışık hızına çok yakın yüzdelere ulaşmamızda hiçbir sorun yok ve ileride bunu da başaracağız. Bunca yazdığımız şeyin özeti: Işık hızına ulaşmak veya geçmek güzel, süslü hayaller gibi görünebilir. Ancak, hayallerinizi bu kadar büyük değil, makul tutarsanız, aslında yine aynı şeyleri yapabileceğinizi göreceksiniz. Bizim şimdiki ihtiyacımız saniyede 300 bin km'ye ulaşmak değil! Saniyede 100 veya 400 km'ye ulaşalım, önce şu kendi sistemimizi keşfedelim, gerisine sonra bakarız. Plüton, en büyük cüce gezegen değil... Bu yazımızda ısı ve ışık kaynağımız...


Klasik algımız bize, birbirine yaklaşmakta olan araçlardan birinde otururken karşıdaki aracın hızı konusunda yalan söyler. Örneğin 100 km/saat hızla düz bir yolda ilerlerken karşıdan bir araç bize doğru 50 km/saat hızla geliyorsa birbirimize 150 km/saat hızla yaklaşmalıyız sonucunu çıkarırız. Lakin bu tam olarak doğru değildir. Işık hızı ve ışık hızına çok yakın rölativistik hızlar söz konusu olduğunda ise, hiç doğru değildir. Albert Einstein'ın 1905 yılında ortaya attığı Özel Görelilik tam olarak bunu açıklar. Işık hızının bir limit hız olduğunu ve aşılamayacağını ifade eder. Bu sebeple aracımız ışık hızında(300,000 km/s) ilerlerken, karşıdan ışık hızında bir araç gelirse onun hızını 600,000 km/s olarak ölçemeyiz. İki hızın toplamı yine ışık hızını geçmemelidir. Albert Einstein bize Özel Görelilik ile aslında iki hızın toplanmadığını, ışık hızına bağlı bir formül ile hesaplandığını gösterdi. Fakat söz konusu hızlar ışık hızına kıyasla çok çok düşük olduğunda aradaki fark o kadar az olur ki, neredeyse hızlar gerçekten toplanıyormuş gibidir. Bu sebeple gündelik hayatımızdaki düşük hızlarda bu etkiyi asla hissetmeyiz. Fakat tam olarak doğru işlem, iki hızın toplanması değildir. Yine de çok çok ufak fark olduğundan ötürü, gündelik hayatımızda hızların toplanması pratik ve doğrudur. Söz konusu ışık hızı olunca bu etki fark edilir. Örneğin ışık hızının yüzde 75'i (0,75c) ile giden bir uzay aracında olduğumuzu varsayalım. Tam karşıdan da bize doğru ışık hızının yüzde 85'i (0,85c) hızla bir uzay aracı bize yaklaşmakta olsun. Artık karşıdan yaklaşmakta olan bu aracın hızının 0,75+0,85 = 1,60c olmayacağını, asla ışık hızını aşmayacağını biliyoruz. Fakat yine klasik algımızın öngördüğü şekilde bu hız, 0,85c'den büyük olacaktır. Bu hız aşağıdaki formülle hesaplanır. Karşıdan bize yaklaşmakta olan aracın görünen hızını 0,977c, yani ışık hızının yüzde 97,7'si olarak buluruz. Bu hızlar giderek arttıkça, çıkan sonuç da ışık hızına çok yakın değerler almaya başlar. Örneğin 0,90c hızıyla 0,95c hızındaki bir araca yaklaşmak, onu 0,9973c yani ışık hızının yüzde 99,73'ü bir hızla yaklaşıyor olarak görmek demektir. Gündelik hızlardaki ufak farkın ne kadar ufak olduğunu hesaplamak ise aslında matematiksel bir işkenceden ibarettir. Gurur kaynağı olarak aşabildiğimizi bahsettiğimiz ses hızı, ışık hızının yaklaşık olarak milyonda biridir. Burada Özel Görelilik'ten faydalanacak olursak 300 km/s hızla birbirine yaklaşan iki uçağın birbirlerini 599.999999999998 m/s gibi bir hızla birbirlerine yaklaşıyor olarak görmesi gerektiğini hesaplarız. Bu ne ölçebileceğimiz, ne de ölçmenin bir anlamı olduğu bir hesaplamadır. Dolayısıyla gündelik hızlarda, yine klasik algımızın bize söylediği gibi, hızlar basitçe toplama çıkarma yaparak hesaplanabilir. Görelilik kuramı 20. yüzyıldan bu y... Zihin ve Evren, doğanın en büyük ik...


Işık kirliliği neden oluyor? Reklam panoları, sokak lambaları, araç farlarından yayılan yoğun ışıklar ve göz kamaştıran süslü püslü aydınlatmalar... Burası, küçük ya da büyük şehirlerde yaşayan insanların aşina olduğu kaotik bir ortam. Evet, insan buralarda sadece çöpleriyle değil, yapay ışıklarıyla da kirlilik yaratıyor! Eğer bir defa dahi olsa yıldızlarla bezenmiş uçsuz bucaksız, temiz gökyüzüne bakma şansını elde etmişseniz o anın sizin için ne denli eşsiz olduğunu da biliyorsunuzdur. Milyarlarca yıldızla dolu engin gökyüzüne baktığınızda kendinizi çok küçük hissetmeniz muhtemeldir. Bütün bu sonsuzluğa bakıyor olmak ilham verir. Nitekim, yüzyıllar boyunca da böyle olmuş. Şairler, filozoflar, ressamlar ve bilim insanları gökyüzünün bu muhteşemliği karşısında büyülenmiş ve insanlığa bir daha aynısı gelmeyecek eserler bırakmışlar. Işık kirliliği tanım olarak; ışığın aşırı, yanlış yönlendirilmiş ve farklı türden sorunlara yol açabilecek şekilde kullanımıdır. Her ne kadar hava ve su kirliliği kadar tehlikeli gözüküyor olmasa da, aşırı ve kontrolsüz ışık kullanımı etkileriyle hem insanlara, hem de çevreye ciddi zararlar verebilmektedir. Ayrıca ışık kirliliği, elektrik enerjisinin önemli ölçüde boşa kullanılması açısından da önemli bir sorundur. Işık kirliliği kendi içerisinde birkaç kategoriye ayrılıyor. Işık Taşması : Türkçe'ye Işık Tecavüzü olarak da çevirebileceğimiz bu ışık kirliliği türünü basitçe, evinize dışarıdan istenmeyen yoğun ışığın girişi olarak anlatabiliriz. Bu türden ışık kirliliği özellikle büyük şehirlerde yaşayan insanların uyku yönünden sıkıntılar yaşamasına sebep olabiliyor. Uyku problemleri de insan psikolojisini doğrudan etkileyebildiğinden, bunu engellemek adına ABD'de hükümet ve Uluslararası Karanlık Gökyüzü Topluluğu bazı yönetmelikler oluşturmuşlar. Yani istediğiniz gibi ışık kullanamıyorsunuz. Kullanabileceğiniz ışığın yönetmelik tarafından belirlenmiş bir limiti bulunuyor. Ülkemizdeyse böyle bir uygulama yok. Göz Kamaştırıcı Işık : Adından da anlaşılabileceği üzere araç farlarından ya da başka herhangi bir yerden gelen ışığın, gözünüzü neredeyse Güneş'e bakarmışçasına kamaştırabilen rahatsız edici ışık kirliliği türüdür. Göz kamaştırıcı ışık kirliliği, gözünüze herhangi bir nesneden yayılan aşırı ışıktan dolayı asıl nesneyi görememenize neden olur. Aynı zamanda, bu tür ışık kirliliğine belirli dönemlerle maruz kalmak, görme yetinize önemli ve geri dönüşü olmayan zararlar verebilir. Özetle, bir nesneyi görmeye çalıştığınızda ondan yayılan ışık nedeniyle asıl nesneyi göremiyorsanız ya da görmekte zorlanıyorsanız göz kamaştırıcı ışık kirliliğine maruz kalıyorsunuz demektir. Gökyüzü Parlamaları : Amatör ya da profesyonel astronomların en çok zarar gördüğü bu ışık kirliliği, özellikle kalabalık şehirlerden ışığın gökyüzüne kontrolsüz bir şekilde yayılmasıdır. Lambaların yalnızca aydınlatması gereken yerlere değil, kaynağından dik bir şekilde de yayılmasıyla gökyüzünde görülen cisim sayısı hayli azalır. Hatta çok kalabalık şehirlerde bu etki yüzünden gökyüzünde bir ya da iki yıldızın dışında hiçbir şey göremezsiniz. Gökyüzünde aydınlatmamız gereken bir yer olmadığından yukarı yayılan ışık aynı zamanda enerji kaybı anlamına da geliyor. Oysa doğru yönlendirilmiş ışık ile yılda milyonlarca Watt elektrik enerjisini tasarruf edebiliriz. Aşırı Aydınlatma : Herhangi bir yeri gereğinden fazla enerji harcayarak aydınlatmaktadır. Tahmin edebileceğiniz üzere aşırı aydınlatma bütün Dünya'da önemli oranlarda enerji israfına sebep oluyor. Işık Toplanması : Bu tür ışık kirliliği, gereğinden fazla miktarda ışığın belirli noktalarda gruplaşmasıdır. Özellikle sürücüler için ışığın gruplaşması yanıltıcı olup kazalara sebep olabilir. Işık toplanması sürücülerde olduğu kadar uçak pilotlarının da iniş pisti ışıklarını, ışık toplanmalarıyla karıştırıp yanılmalarını sağlayabilir. Bütün ışık kirliliği türleri ışığın gereğinden fazla kullanılıp yanlış yönlendirilmesiyle ilişkilidir. Bu nedenle ışık kaynaklarının amacına uygun şekilde dizayn edilmesi, ışık kirliliğini önemli ölçüde azaltıp, ciddi miktarda enerji tasarrufları da sağlayabilir. Ayrıca baş ağrısı, yorgunluk, stres ve hatta kanserle ilişkisinin bulunduğu bilindiğinden ışık kirliliği problemlerinin üzerine düşülmesi gereken önemli konular olduğunu söylemek gerek. Nihayetinde atalarımız geceleri avlanmayı pek tercih etmeyen, karanlıkta uyuyan varlıklardı. Evrimsel olarak karanlıkta uyumaya adapte olmuş vücudumuz, ışıklı bir ortamda uyuduğunda karanlıkta olduğu kadar melatonin hormonu salgılayamıyor ve bu da prostat ve meme kanserlerine bile yol açabiliyor. Işık kirliliğinin insan hayatına etkisinin dışında hayvanlara ve çevreye de verdiği ciddi zararlar var. Örneğin geceleri göç etmeyi tercih eden bazı kuş türleri şehir ışıklarından dolayı yönlerini kaybedip ölürler. Benzer şekilde yönlerini Ay ışığını kullanarak belirlemeye çalışan pek çok böcek türü yapay ışıklar yüzünden yönlerini kaybederler. Her yıl binlerce su kaplumbağasının da ışık kirliliği yüzünden yanlış yönlere gidip öldükleri biliniyor. Özetle Dünya'da savurganca yerleştirdiğimiz yapay ışıklar yüzünden ölen canlı sayısının haddi hesabı yok. İnsanoğlunun elinden çıkan pek çok şeyde olduğu gibi, yarattığımız ışık kirliliğiyle de doğaya doğrudan ve olumsuz yönden müdahale etmiş oluyoruz. Aslında anlatılan bütün bu etkileri en aza indirmek, sokak lambalarını yalnızca gereken yere ışık verecek şekilde tasarlamak ya da aşırı ışık kullanımından kaçınmak gibi yöntemleri uygulamak kadar kolay. Her ne kadar bu konularda tüm Dünya'da küçük bazı çalışmalar yürütülüyor olsa da halen ışığı çok dengesiz kullandığımız açık bir gerçek.