1054 yılında Çinli astronomlar gökyüzünde büyük bir parlama gördüler ve bunu kaydettiler. Bu parlama öylesine büyüktü ki tam 23 gün boyunca gündüz dahi görülmüş, toplamda 642 gün boyunca gözlenmiştir. Bugün bunun bir süpernova patlaması olduğunu ve geriye neler bıraktığını biliyoruz. Bunlardan biri hala evrende hızla yayılmakta olan Yengeç Bulutsusu, diğeri ise bir nötron yıldızı olan Yengeç Atarcası . Atarcayı özel kılan şey, onun bize bir deniz feneri gibi ışık atımları yollamasıdır. Dönüş ekseni ile manyetik ekseni arasında bir açı bulunan nötron yıldızları, manyetik eksenleri doğrultusunda ışık saçarlar. Böylelikle evreni bir koni şeklinde ışık atımları ile tararlar. Eğer biz bu doğrultulardan birine denk geliyorsak, nötron yıldızının yaptığı bu ışınımı periyodik olarak yanıp sönen bir yıldız olarak görürüz. Hatta bu atımı görmekle kalmıyoruz, bu atım bizim için oldukça şaşırtıcı bir özelliğe sahip. Saniyede onlarca, yüzlerce hatta neredeyse binlerce kez olabiliyor. Yani nötron yıldızları kendi etraflarındaki turlarını saniyenin yüzde birinden kısa bir sürede atabiliyor! Yengeç atarcası ise SN1054'ün geriye bıraktığı, yaklaşık 20 kilometre çapında 1.4 Güneş kütlesine sahip 961 yaşında genç bir nötron yıldızıdır. Atımları 33 milisaniyede bir gerçekleştirir, yani saniyede yaklaşık 30 kez. Bu neredeyse her atımı ayırt edemeyeceğimiz kadar kısa bir süredir. Aşağıda Yengeç Atarcası'nın çıkardığı sesi duyabilir ve Cambridge Üniversitesi'nin Lucky Imaging kamerası tarafından yakın kızılötede (800nm) alınmış bir yavaşlatılmış görüntüsünü izleyebilirsiniz. İlk kez 2007 yılında keşfedilen Hız... Nötron Yıldızlarının Keşfi Ve Uzaylı Varlıklar! NASA'nın Chandra X-Ray Gö...


M.Ö. 8. yüzyıla dek geri götürebileceğimiz bir gökyüzü gözlem geleneği olan Çinli astronomlar, Güneş ve Ay tutulması, kuyruklu yıldız ve takımyıldızlarını gözlemlemekte büyük beceri kazanıp pek çok gök olayının kaydını tutmuşlardı. Eski Çin gökbilimcileri zaman zaman, daha önce orada olmayıp birdenbire ortaya çıkan yıldızları da kayda geçirmiş, bunları 'konuk yıldız' olarak isimlendirmişlerdir. Eski Çin gökbilimcilerinin 70'den fazla 'konuk yıldız' kaydı bulunmakta. Bunlardan kayıtlardan biri 1054 yılının temmuz ayına aittir. Boğa takımyıldızı yönünde ortaya çıkan bu konuk yıldızın muazzam parlaklığı da titiz Çinli astronomlarca kaydedilmiştir. Öyle ki konuk yıldız 23 gün boyunca gündüzleri görünür olmakla kalmamış, geceleri de göğü aydınlatmıştır. Bu aydınlatma o kadar fazla olmuş ki, kayıtlarda anlatıldığına göre; geceleri sadece onun ışığı ile yazı bile yazılabiliyormuş. Uzun süre boyunca gökyüzünde, parlaklığını gün be gün kaybederek 'konuk' olmayı onların tuttukları kayıtlar sayesinde sürdürdüğünü biliyoruz. Bu konuk yıldız, Dünya genelinde farklı milletlerce de not edilen gök cismi sanatını da etkilemiştir. Aşağıda gördüğünüz, 1054 yılındaki konuk yıldızın çizimlerinden biridir. Bu muazzam parlaklıktaki gök cismi yüzyıllarca açıklanamaksızın bir köşede bekledi. Ta ki, gözün görebileceğinden daha fazlasını gören teleskoplar icad edilene dek. 1731'de fizikçi ve amatör astronom John Bevis teleskopunu boğa takımyıldızının, tam da Çinli gözlemcilerin kaydettiği noktasına çevirdiğinde gök cismini asırlar sonra tekrar gören ilk insan oldu. 1774'de ilk basımı yapılan Messier Katoloğu'nda birinci sırada kataloglandığından, biz onu şimdilerde M1 (Messier 1) olarak adlandırıyoruz. Yengeç ismi neredeyse bir yüzyıl sonra, Lord Rosse tarafından, şaşırtıcı ilginç şekline dayanarak verildi. Bilmece 1968'de, İrlandalı astronom Jocelyn Bell tarafından çözüldü. Merkezinde saniyede 30 kez radyo sinyali yayan cismin, hızla dönen bir nötron yıldızı olduğu anlaşıldı. Böylece yengeç nebulasının merkezindeki cisim, tarihin keşfedilen ilk pulsarı oldu. Uzun yıllar boyunca 11. yüzyılda kayda geçen 'konuk yıldız'ın, bir süpernova patlaması olduğu kesinleşemedi. Tamam, gökyüzündeki konumu aynıydı ama yapılan ölçümler Yengeç Nebulası'nın 12. yüzyılın ortalarında meydana çıktığını gösteriyordu. Sonunda 2007 yılında yapılan daha ayrıntılı incelemelerle süpernova patlamasının 11. yüzyılın ortalarını işaret ettiği anlaşılınca, nihayet tarihi kayıtlar ve gözlemler bir biriyle tutarlı hale geldi.


Gözleriniz ile baktığınızda size 2,5 milyon ışık yılı (1 ışık yılı: Ortalama 10 trilyon km) uzaklıkta bulunan bir galaksiyi görebileceğini biliyor muydun? Ya da bir dürbünle Ay yüzeyindeki kraterleri? Cevabın hayırsa sayısız harikalar SENİ bekliyor. Gece Dışarı Çık ve Gökyüzüne Bak! Eğer astronomiye karşı ilginiz yeni başlamış ise, yapacağınız ilk şey gökyüzüne bakacak ve soracaksınız? Bu nedir? İnsanlığın ilk gününden bu yana bu soru sorulmuyor mu zaten? Bunu anlamamız için gökyüzüne baktığımız zaman hangisinin yıldız ya da gezegen olduğunu bilmemiz gerekiyor. Peki; nasıl ayırt ediyoruz diye sorar gibisiniz. Hemen açıklayalım. Kafanızı kaldırın ve gökyüzüne bakın, eğer size bir gök cismi göz kırpar gibi yanıp sönüyor ve titreşiyorsa bu yıldızdır. Eğer size göz kırpmıyor ve sabit bir şekilde duruyorsa bu bir gezegendir. Önce yazımızı okudunuz ve sadece gözünüzle gözlem yaptığınızı varsayalım. Hangi gök cismi artık gezegen ya da yıldız öğrendik? Fakat bunların isimleri nedir bilmiyoruz. O zaman öğrenme aşamasını biraz hızlı geçmek için bilgisayarınıza gökyüzü uygulaması olan kullanımı basit bir uygulama olan Stellarium uygulamasını indirebilirsiniz. Ya kardeşim benim akıllı telefonum var ona gökyüzü programını indirir öyle de öğrenirim. diyebilirsiniz. Size tavsiyem o sonraki aşama, hemen geçmeyin. Astronomi bulaşıcı bir hastalıktır. Aşık olduğunuz zaman bırakamazsınız. Artık Stellarium uygulama sayesinde gezegenlerin ve takımyıldızların isimlerini öğrendiğinizi varsayalım. Şimdi buna gerek kalmadan kafanızı gökyüzüne kaldırdığınızda bu Satürn, bu Jüpiter ya da bu Polaris yıldızıdır diye söylemelisiniz. Bunu söylediğiniz zaman bilin ki yaşamınız boyunca gökyüzüne baktığınızda çok büyük bir keyif alacaksınız. Burada atladığımız bir konu var. Maalesef şehirlerdeki ışık kirliliği gökyüzünde bulunan güzelliği görmemize engel bir durumdur. İmkanınız var ise ışık kirliliğinde uzak bir yerlere çıkıp gökyüzüne bakarak hayallere dalmanızı öneririm. Bizler sobanın içinde yanan ateşin tavana vuran ışığında hayal kurmuş çocuklardık. Işık kirliliğinden uzak bir yerde göreceğiniz gökyüzü, sobanın tavana vuran ışığından daha büyük bir etki yaratacaktır. Bir astronomi günlüğü tutmaya başlayın. Ay, gezegenler ve yıldızların konumunu her gün bir kağıda çizin. En son çizimlerinizi bir öncekilerle karşılaştırın. Bunu mesela 3 aylık bir süre içerisinde düzenli olarak yapmaya çalışın. Neler değişiyor gözlemlemeye çalışın. Eskiden insanlar gök cisimlerinin hareketlerini kontrol ederek takvimleri hazırlamışlar, yönlerini belirleye bilmişlerdir. Belki içinizden şunu soran olacak. Friday nedir diyen olacaktır. Friday, Venüs günü. Ama diğerleri gibi olmadı bu diyenler için durum neden böyle bunu araştırın. Bu da size bir ödev olsun. Araştırma esnasında astronomi tarihine girmiş de olacaksınız. Sonrasında, Güneş Sistemi hakkında detaylı bilgiye sahip olmalısınız. Neden Güneş Sistemi hakkında detaylı bilgiye sahip olacağız der iseniz; herkes yaşadığı mahalleyi bilmek zorunda değil midir? Evrende bizim mahallemiz de Güneş Sistemi. Sonra yaşadığımız ilçe hakkında biraz bilgi sahibi olalım. İlçemiz Samanyolu Galaksisi. Samanyolu Galaksisi hakkında öğrenecekleriniz sizi daha farklı ilçeleri öğrenmeye itecektir. Mesela bize en yakın ilçe olan Andromeda Galaksi 'sini araştıracaksınız. İlçemizi de öğrendiğimizi varsayalım. O zaman yaşadığımız il olan Yerel Kümeyi bir tanıyalım. Oradan yaşadığımız ülkeyi tanımaya ve hayalinizde gezmeye başlayacaksınız. Evrende 2 trilyondan fazla galaksi bulunmaktadır. Çoğu galakside milyonlarca, çoğu galakside milyarlarca hatta bazılarında ise trilyonlarca yıldız olduğunu düşündüğümüzde çok büyük bir evrende ve çok küçük bir gezegende yaşıyoruz. Önerebileceğiniz kitap var mı diye soracak olursanız; evet var. - Gökyüzünü Tanıyalım - Kozmos - Zamanın Kısa Tarihi Brian Greene ve Stephen Hawking'in yazmış olduğu diğer kitapları ve Cosmos dizisini izlemenizi mutlaka tavsiye ediyorum. Artık Diğer Amatör Astronomlarla Tanışma Vakti Geldi. Buraya kadar teorik olarak öğrendik diyelim. Soracağınız soru şu: Ben bunları nasıl gözlemleyeceğim? Size ilk olarak tavsiyemiz hemen teleskop almayın. Öncelikle bulunduğunuz şehirde astronomi kulüpleri var ise onlarla iletişime geçin. Genelde bu kulüpler üniversitelerde, bilim merkezlerinde bulunmaktadır. Orada bulunan kişilerle iletişime geçin, yaptıkları etkinliklere katılın. Teleskop nasıl kurulur, nasıl gözlem yapılır bunu öğrenmeye çalışın. Size garanti veriyorum Jüpiter ve 4 büyük uydusu ile Satürn'ün halkalarını gördüğünüz zaman çok heyecanlanacaksınız. İşte o zaman koskoca bir evrende küçücük bir gezegende yaşıyoruz diyeceksiniz. Hayata bakış açınız değişecek. Hayattan hep keyif alacaksınız. Bu arada öğrenmiş olduğunuz bilgileri etkinliklere katılan kişilere anlatmaya başlayın. Korkmayın yanlış bir şey söylersem diye. Cesaretinizi kazandınız, katıldığınız etkinliklerde gelen kişilere bilgiler vermeye başladınız ve gökyüzüne artık hakim olmaya başladığınızı varsayıyoruz. Maddi durumunuz iyi diyelim. Teleskop almaya karar verdiniz. Robotik teleskop almayın. İlk olarak manuel bir teleskop alın. Önereceğiniz bir teleskop var mı diye soracak olursanız, sizlere şu yazımızı okumanızı tavsiye ediyorum. Astrofotoğrafçılık ile uğraşan kişilerle sosyal medya üzerinde tanışın. Ülkemizde çok kaliteli kişiler var bu alanda. Size seve seve yardımcı olacaklardır. Maddi durumunuz izin verdi ve güzel bir robotik teleskop ile bir fotoğraf makinesi aldınız. Tabii bunların yanına da gerekli ekipmanları almanız gerekli. Fotoğraflarda gördüğünüz o görüntüleri artık sizin çekme vaktiniz geldi. Astronomi ile yaklaşık 1 sene civarında uğraştığınızı varsayalım. İlk olarak ne fark edeceksiniz? Hemen söyleyeyim. İlk olarak egonuzu kaybedeceksiniz, kalbiniz tertemiz olacak. Gökyüzüne baktığınız zaman hem meraklı hem mutlu olacaksınız. Daha da çok araştırma yapacaksınız, araştırdıkça öğrenecek, öğrendikçe şaşıracaksınız. Şaşırdıkça da eğleneceksiniz. Her zaman söylüyorum. Koskoca bir evrende küçücük bir gezegende yaşıyoruz. Bu yüzden büyüklenmeye, böbürlenmeye hele hele EGO sahibi olmaya hiç gerek yok. Bresser Messier NT-203; Go-to ve ta...


Aranızda mutlaka la keşke bi teleskobum olsa da şu gökyüzünü bi didiklesem diyip de 2 saniye sonra unutanlar vardır.. Bu insanların şanslı olanları, bu ilgilerini ilerletip bu işi ciddi ciddi düşünebilir. Evet, o sensin. Sana yazıyorum... Öncelikle, Teleskop almanız gerekiyor mu? yazısını okumuş olduğunuzu düşünüyoruz. Okumadıysanız da, bir ara okuyun. Geri kalan 2 kişiden 1'i de, teleskobunu bile kuramadan ertesi gün iade ediyor zaten. Dahası var, lütfen ama lütfen, 10-12 yaş ve daha altı çocuklarınıza teleskop almayın! Çünkü bu çocukların %90'ından fazlası ne kadar zeki ve meraklı olduğunu düşünürseniz düşünün, teleskop kullanamazlar! En geç 2 hafta içinde kenara atarlar veya sadece arkadaşları eve geldiğinde kullanıyormuş gibi yapıp hava atmaya çalışırlar. Haaa benim çocuğum %90'lık değil, %10'luk dilimdedir diye düşünüyorsanız, aşağıdaki yazının devamını okuyun lütfen.... Gökyüzünü izlemeye başlamak için en ideal cihazı atlayıp, direkt yıldızlar dünyasına dalma dürtüsü yüzünden... Kısaca... Bunu yapmayın... Gökyüzünde neyi nerede bulacağınızı öğrenmeden allahın adını veriyorum bak gidip de teleskop almayın.. 1- İlerde teleskop aldığınız zaman dürbünü çöpe atmayacaksınız, bu bir. Gözleme devam ettiğiniz sürece dürbün kullanmaya devam edeceksiniz. Bana güvenin. 2- Hobiye yeni başladığınız için gökyüzünde neyin nerde olduğu hakkında zaten hiçbir fikriniz yok. Dürbün aradığınız şeylerin nerede olduğunu bulmanızı sağlayacak. Teleskopla gökyüzüne bakmak iğne deliğinden bakmak gibi birşey, aradığınız her neyse bulamazsınız. İlla ki dürbün alacaksınız, hatta teleskobunuz varken bile arayıp da bulamadığınız şeyleri önce dürbünle bulmanız gereken anlar olacak. 3- Dürbün ufaktır, portatiftir, araba gözüne bile girer. İyi birşey alırsanız, konu komşuya giderken götürüp hava atabilirsiniz. Teleskobunuzu yanınıza alamayacağınız özel günlerinizde dürbünün tadını çıkarabileceksiniz. 4- Dürbün bile kullanamayacak kadar beceriksizseniz, teleskoba ekstra para harcamanıza lüzum kalmayacak, paranız cebinizde kalacak. Lütfen gidip de sıradan bir dürbün almayın. Bir kere zoomlu dürbünlerden koşarak uzaklaşın. Bakacağınız cisim üzerinde farklı büyütmeler yapabilmenin cazibesine kapılmayın. Zoomlu dürbünlerde lens sayısı fazladır; görüntünün içine ederler, gece sönük cisimleri görmek için iyi değildir. Antiloba, aslana, kaplana filan bakmayacaksanız geçin bunları. İkincisi cebinizde para varsa, kaliteli bişey alın. Gidip de 30 liraya dürbün almaya kalkmayın. Her dürbünün üzerinde iki rakam bulunur: 7x35, 9x50, 20x80... gibi. Bu rakamlardan ilki kaç kat büyüttüğü, ikincisi de bahsettiğimiz açıklığıdır. Az önce uydurduğum evrensel ölçütlere göre ideal açıklık 50dir. 50'den fazla olanlar daha iyi olmasına rağmen, araştırırsanız göreceğiniz gibi bunlar dana kadardır. Eğer Zangief'i tek elinizle dövemiyorsanız, bunla sabit bir görüntü elde edemezsiniz elleriniz titreyeceğinden. Zaten genellikle açıklık büyüdükçe exit pupil'i korumak için büyütmeyi artırıyor adamlar. Büyütme artınca titreme daha da artar, kanser olursunuz söyliyim. 35 mm ise çok düşük. Hemen gidin bi 50 mm'lik bir dürbün alın. Büyütmesi size kalmış 7-10 kat arası büyütme iyidir, kafanıza göre seçin. 12 filan yapmayın ama! Unutmayın gözleme yeni başlıyorsunuz, büyütmeyi artırırsanız görebileceğiniz alan daralır, aradığınız şeyi bulamazsınız. Markasına dikkat edin, abidik gubidik markalardan almayın. Nikon, Meade, Bresser, Olympus falan şahanedir mesela. Garibansanız, bari Konus marka alın, Türkiye'de bolca var bu markadan da. Çok kaliteli değil ama işinizi görür ve ucuzdur. Ona bile para veremiyorsanız, bulaşmayın zaten teleskop işine. Şimdi aldınız dürbünü, incelediniz gökyüzünü, tabi öyle mal mal bakmadınız. Önceden bikaç kitap alıp bişeyler öğrendiniz , yada internette turladınız, Kozmik Anafor okudunuz, görebileceğiniz şeyleri çözdünüz buldunuz vs vs... Tamam diyorsunuz, ben bu işe sarıyorum arkadaş! Artık teleskop alma zamanı geldi! Orada başlığımız anlam kazanmaya başlıyor ve giriyoruz Alice'in harikalar dünyasına. 1- Elinizdeki para: 150 liraya da teleskop bulabilirsiniz, 200 milyara da bir ritchey chretien teleskop sipariş edip g.t.... neyssee . Sakın öyle x liraya kelepir bişey bulalım diye düşünmeyin. Teleskoplarda what you pay is what you get kuralı hakimdir. O yüzden bir teleskoba ayırabileceğiniz en yüksek bedeli belirleyin ve yaklaşık o paraya bi teleskop alın. Çıkıp da mesela 500-800 lira arasında güzel bir teleskop arıyorum demeyin. O para aralığındaki tüm güzel teleskoplar 800 lira çünkü. Bütçeniz 2 binse, tüm güzel teleskoplar 2 bin. Daha ucuz ama daha iyi teleskop mümkün değil, şansınızı zorlamayın. 2- Uyduruk şeylerden kaçın: Aranızda bir gün teleskop alacak olanların %90'ı, gidip 200-250 liraya biz astronomi dehaları arasında oyuncak diye tabir edilen teleskoplardan alacak. O yüzden bunu iki numaraya koyuyorum bak. bu teleskopla 9353539 kat büyütebilirsiniz yazısı ile satılan bu teleskoplar kara veba gibi yahu, her yerdeler. Tüm teleskop pazarını bu iğrenç modellerin doldurduğuna inanamıyorum! Bu teleskopla 500 kat büyütürsünüz, 800 kat büyütürsünüz diyenleri Türk bilimadamlarına emanet ediniz, onlar gereken cezayı verirler. İstersen 100 milyarlık teleskop al, herhangi objeyi 300 kattan daha fazla net şekilde bazı özel geceler hariç kolay kolay büyütemezsin. Aksini iddia edenlere itibar etmeyin, çünkü sizi dolandırmaya çalışıyorlar. Zira teleskopta en önemli şey ne kadar büyüttüğünüz değil, ne kadar ışık toplayabildiğinizdir . Bu da bizi doğrudan 3'e götürüyor. 3- açıklık: En süper şeydir . Aperture olarak bilinen açıklık, teleskobunuzdaki merceğin ya da aynanın genişliğini ifade eder. Ne kadar büyükse, o kadar çok şey görürsünüz. Tabii bu en önemli dediysek, tek önemli şey değil. Paranızı en büyük teleskoba filan vermeden önce bu yazı dizisini bitirmeme izin vereceksin . 4- Dünya yüzeyinde tamamen farklı amaçlara hitap eden envai çeşit teleskop var : Gökyüzünde ne görmek istediğini ve beklentilerini belirlemeden kimse sana iyi bir teleskop öneremez. Bol bol fotoğraf çekeceğim deyip de bir dobson alırsan, ya da galaksileri izlicem deyip de mercekli teleskop alırsan, sonra bol bol küfredersin zaten. Ne istiyorsun; fotoğraf mı çekeceksin, gezegenlere mi odaklanacaksın, nebula galaksi görmek mi istiyosun? Bi saat aramak istemiyorum bilgisayarlı olsun beni uğraştırmasın mı diyosun, oraya buraya taşıyayım, portatif olsun mu istiyosun, karıyı kızı dikizlemeyi amaçlayan ahlaksız bir röntgenci misin, yoksa ruhunu bilime mi teslim ediyosun? Nedir olayın onu seçeceksin önce. Bu yazı, dashing isimli yazar tarafından ilk olarak ekşi sözlük'e entry olarak girilmiş, yıllar sonra izni alınıp düzenlenerek buraya aktarılmıştır.


Eğer bu adama bir sempati besliyorsanız, gidin en ucuz teleskobu alın. Çünkü Ay dediğimiz şey, nerden baksanız deve kadar bişey. Ona en ucuz teleskoptan da baksan göreceğin şey seni hoplatacak (yine de 600 kat büyütürsünüz diyenleri almayın, bu çakallığı yapanlar berbat kalitede mercek koyuyorlar Ay'ı bile çamur gibi görürsünüz benden söylemesi). Bu arada, yazımızın birinci bölümünü okuduğunuzu farzediyoruz. Okumadıysanız, önce onu okuyun. Not: Bir karışıklığı önlemek için Britanya'nın köpeği olacağım. Şimdi bu teleskoplara takılan eyepiece diye bi halt var, ileride değineceğiz bol bol. Türkçe'ye mercek diye çevirmiş deyyuslar . Mercekli teleskobun asıl parçasına da mercek deniyor, kafa karışıklığı olmasın diye teknik isimleriyle hitap edeceğim hep. bundan sonra mercekli teleskop yok; refraktör var. Aynalı teleskop yok, reflektör var, ona göre. Hem alışın, yabancı sitelerden bilgi edinirken alışmış olursunuz, İngilizce iyidir.. Buna mercekli denmesinin sebebi, teleskobun sonunda bir mercek olması. Oraya ışık geliyor ve arkaya, yani gözünüze iletiliyor. Gözlükle bir yerde benzer bi yanı var, teknik detaylarından çok anlamam, sizi de alakadar etmiyor, yeni başlıyorsunuz. 1- Bunun merceği oynamaz, kaymaz. İkide bir düzeltmeniz gerekmez. Tüp kapalı olduğu için esasında bakım nedir bilmez. Tembeller için idealdir. 2- Merceği hiç oynamadığı ve uzmanlar tarafından mükemmel bir şekilde ayarlandığından acayip kaliteli görüntü verir. Genelde aynalılardan farkı olmasa da, aynalı teleskoplarda aynayı siz düzeltirsiniz ve bunu mükemmel yapmanız pek mümkün olmayacağı için refraktörlerdeki görüntüyü elde edemezsiniz. Refraktörler keskinlik ve netlikte olağanüstüdür . 3- Bi üsttekiyle bağlantılı olarak, tüp kapalı olduğu için dışardaki hava akımlarından pek etkilenmez. Bu da görüntüyü şukela yapar. Yani kısacası yine bi üstteki sonuç. Vurgu yapıyorum gibi düşünün. 4- Yine bi üsttekine bağlıyoruz; görüntüyü yansıtacak ikincil aynalar olmadığı için gelen ışık engellenmez. Bu da görüntüyü yine daha güzel yapar (3 oldu). 5- Görüntü yansıtılmaz , direkt mercekten geçer gözünüze gelir görüntü. Bu yüzden ters görüntü olmaz. Komşu kızını izlemek istiyorsanız refraktör alacaksınız, mecbursunuz. Başka teleskoplar kızları erkek gibi gösteriyor, hoş olmuyor. Hemen ağzınızın suyu akmasın! Refraktörlerin avantajları olağanüstü olduğu kadar, kusurları da fantastiktir. Bi kere bu teleskoplarda aperture fazla olsun diye merceği büyük alamazsınız. 4 üzerine çıkarsanız evinizi barkınızı satmak zorundasınız direkt . En fazla 3 -4 ile idare etmeye mahkumsunuz. Zaten böyle bi teleskopta aperture'u artırmak demek tüpün boyunu uzatmak demektir. Ne bileyim, kendiniz delirip 6 filan yaparsanız, belediyenin su boruları gibi bişey elde edersiniz. Aperture fazla olmadığı için nebuladır, galaksidir unutun. Bu refraktör denen nanelerle gözlem yapacaksanız, Ay ve gezegenleri düşüneceksiniz. Çünkü bunlar zaten çok parlak. Özellikle de Ay, Merkür , Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn izleyecekseniz refraktör alabilirsiniz . Derin uzay cisimlerini görecekseniz mecburen 2 numaraya atlayacaksınız. Bu sorunu düzeltebilen daha iyi mercekler de var, bunlar ise apochromatic. Renk hatasını ortadan kaldırır fakat bu size pahalıya malolur. Sözün özü, pis iştir refraktörlerle uğraşmak. En ucuz aynalı teleskopta bile olmayan renk hatasını ortadan kaldırmak için en az 4-5 bin filan harcamanız lazım. Bu yazı, dashing isimli yazar tarafından ilk olarak ekşi sözlük'e entry olarak girilmiş, yıllar sonra buraya aktarılmıştır.


Bir önceki yazımızda bahsettiğimiz refraktör dünyasını kendine uygun bulmayanların düşüneceği ikinci tür; aynalı teleskoplar, yani reflektörlerdir. Reflektörler çirkindir. Teleskobu hava atmak için alıyorsanız, bunu söyleyerek başlamalıyım. Reflektörler karışıktır: Kutusunu açtığınızda ilk verdiğiniz tepki bu ne lan? olur. Kılavuzunuz yoksa belki doğru düzgün kuramazsınız bile. Prensip olarak şöyle işliyorlar: Görüntü yine refraktörlerde olduğu gibi bir tüpe giriyor fakat, teleskobun sonunda bu sefer mercek yerine bir parabolik bir ayna olduğu için geri yansıtılıyor. Yansıtılan görüntü ışığın girdiği yere yakın bi yere, 45 derece eğim yapacak şekilde konuşlandırılan ufak bir aynaya çarparak bir deliğe yönlendiriliyor . İşte o delikten sen bakıyorsun. Bunu tam 300 sene önce Newton diye bi adam düşünmüş yapmış, sen hala kahvede okey oynuyorsun. 1- Bi kere bunlar bildiğin ayna. Yapımı büyük paralara gelmiyor merceklerdeki gibi. Bu nedenle de bunların hayvan gibilerini alabiliyorsun. Merceklilerde 3 alabileceğin paraya 7-8 inç aynalı alabilirsin. Ya da merceklilerde 4 apokromat alacağın parayla 12 -14 . 40 inçlik 2-3 katlı bina yüksekliğindeki aynalıların sana maliyeti ise 35-50 bin liraya gelirken, inanır mısın sevgili kozmik okuru; o paraya satılan mercekliler bile hala 4-5 inç'te . Aperture'un ne işe yaradığını zaten önceki yazılarımızda söyledik: Ne kadar büyükse o kadar çok şey, o kadar çok detay görürsün. Sönük cisimleri görmek istiyorsan aperture'u artırman şart, yani bir aynalı icap ediyor. 2- Bunlarda mercek olmadığı için renk sorunu yaşamazsın. En dandiğini bile alsan, elinde misler gibi apokromat bir refraktör taşıyor gibi oluyorsun. 2- Bakımı uğraştırıyor. Aynanın önü hava alıyor, buradan ister istemez zamanla toz geliyor. Ben diyim 1, sen de 2 yılda bir bu aynanın üzerindeki tozların alınması icap ediyor. Aynayı temizlemek ise, eğer parayı bol verdiysen ciddi ciddi popo istiyor. Kesinlikle dokunmaman lazım, silmeyi filan zaten unutacaksın. Ya elin titreye titreye internetten öğrendiklerini uygulamaya çalışacaksın, ya vazgeçip tozlu bir aynayla gittikçe kötüleşen görüntüye rıza göstereceksin, ya da paketleyip servise yollayacaksın temizlesinler diye. Bir de aynanın sırı zarar görüyor zamanla onu da bikaç yılda bir kaplatman gerekecek. 3- Dibindeki aynayı zaten kendin kuruyorsun. Bunun ise tam düz olup olmadığını anlamak için kolimasyon denen düzeltme işlemini yapman lazım. Bunu da bir kereye mahsus yapmayacaksın. Eğer teleskobu bi yerden bi yere taşıdıysan, bi şekilde o dipteki ayna hafif oynamış olabiliyor. Kontrol etmen lazım arada sırada . Ayarını elle göz kararı yaptığın için milimetrenin onda birlik bir sapmasında bile görüntüde bozulma gerçekleşebilir, o ufak kusura katlanacaksın . Gerçi bunu böyle uzun uzun anlatınca felaket gibi gelebilir, anlatmaya çalıştığım şey %100 kolimasyonu sağlayamayacak olman. Ama %97-99 yapıyorsun ve bu sana genelde yeter de artar zaten. %100 kolimasyon refraktörlerde var, o yüzden de daha netler. Şu kadarcık alet niye bu kadar pahalı dediğin aynalı teleskoplar var ya, hah işte onlarda kolimasyonla falan uğraşmana gerek yok. 4- Görüntü aynadan yansıtıldığı için ters göreceksin nereye bakarsan bak. Afallama. Bu yüzden yeryüzü gözlemi yapamazsın, yani yaparsın ama biraz maymunluk yapman gerekir ki, onu daima yapamazsın gözlerken... Zor yani kendimden biliyorum. Uzayı gözlerken genelde ters görmek hiçbir şey farkettirmiyor ama, merak etme. Satürn'ü ters görsen anlayacaksın sanki! 5- bunların ikincil aynaları ışığın girdiği yerde durduğu için biraz ışıktan yiyorlar. Yani 4 lik bir refraktör , 4 lik bir reflektörden daha çok ışık topluyor. Ama tabi, aynalıda daha büyük aperture olduğu için teleskobunuz büyüdükçe bu etki azalır. Birinci direkt şöyle bulunuyor: Teleskobunuzun odak uzunluğunu, aperture'a bölüyorsunuz. Tabi odak uzunluğu genelde milimetre olduğundan, aperture'u da milimetre olarka hesaplamanız lazım. Mesela 1.000 milimetre odak uzunluğu olan bir teleskobun 200 mm, yani 8 bir aynası varsa; f oranı 1.000/200 = 5'tir. Yani f5 bir teleskobunuz vardır. Bunun ne anlama geldiği ise oldukça önemli ve bir sonraki konumuz o olacak. İkincisi göz mercekleri: Şimdi bu kadar laftan sonra söylemenin sırası mı bilmiyorum ama, teleskopta görüntüyü görmek için öyle gözünüzü deliğe sokmuyorsunuz. Oraya bir göz merceği sokup onunla bakmanız icap ediyor. Soktuğunuz gözmerceğinin odak uzunluğu ise yapacağınız büyütmeyi etkiliyor. Yani, bir teleskopla yapabileceğiniz büyütmenin teoride bir sınırı yok. Büyütmeyi yapanlar gözmercekleri çünkü. Mesela üstteki teleskop örneğini kullanalım, 1.000 mm odak uzunluğu var teleskopta. Şimdi siz buna 20mm'lik bir eyepiece takarsanız gördüğünüz görüntü 50 kat büyüktür. 10mm'lik takarsanız 100 kat büyütürsünüz vs... Büyütmenin ne olacağını eyepiece belirler kısacası. Ama anlaşılacağı gibi bir eyepiece'in ne kadar büyüteceği üzerinde yazmaz. Deminki örnekte 50 kat büyüten 20mm'lik merceği alıp da 2.000mm odak uzaklığı olan teleskoba takarsanız, büyütmesi 100 kata çıkar. Teleskoplarda önemlidir. F oranı ne kadar düşükse bir teleskop o kadar hızlıdır. Hızı şurdan gelir: Eğer bir fotoğraf makinesini, mesela f5'lik bir teleskoba bağlayıp 30 dakika pozlama yaparsanız, elde edeceğiniz görüntünün aynısını almak için f15'lik bir teleskopta 1,5 saat pozlama yapmanız gerekir. Yani niyetiniz fotoğraf çekmekse, genelde f oranı düşük teleskoplar işinizi daha çok görür . Gerçi günümüzde focal reducer denilen parçalar satılıyor bunları takarsanız f10 olan teleskobunuz f5'e filan dönüşüyor ama, biraz pahalı tabi bunlar. Fakat bu demek değildir ki f oranı ne kadar düşükse o kadar iyidir! F oranının düşük olmasının önemli bir dezavantajı vardır; eğer bahsedilen teleskop aynalı teleskop, yani bir reflektör ise f oranı düştükçe sweet spot denilen nokta ufalır. Sweet spot, gözmerceğinden baktığınızda görüntünün en net olduğu tam orta noktasıdır. Kenarlara baktığınızda görüntünün hafiften bozulduğunu görürsünüz. İşte f oranı düştüğünde bu sweet spot daralacak, böylece baktığınız objeyi tam ortaya getirme gereksinimi artacaktır. Bu sorun dobson türü teleskop kullananlarda doruk yapar. Çünkü dobsonlar doğaları gereği f4 f6 arasında f oranları taşırlar (teleskoplar f4 ila f20 arasında değişir hep) ve çok hızlı oldukları için görüntü kenarlara doğru hafiften bozulmaya başlar . Dobsonlar bir de motorlu olmadıklarından görüntü mercekte akar gider ve objeyi sweet spotta tutturmak zorlaşır. Dobsonların büyük bir sorunu da budur.. Not: Bu sorun çözümsüz değildir, oldukça pahalıya da gelse 300 dolar civarında bir paraya ufak bir parça takarak sorundan kurtulabilirsiniz.. F oranının düşük olmasının bir başka dezavantajı da şu: Görüntü bozulmaya daha elverişli olduğundan, ortaya çıkabilecek sorunları yok etmek için biraz pahalı ve kaliteli göz mercekleri satın almak zorunda kalacak olmanız. F oranı yüksek bir teleskopta ucuz bir göz merceğiyle sorun yaşamamak mümkünken, f oranı düşük olduğunda kusurları örtmek için kalitesi yüksek ve pahalı bir göz merceği kullanmak zorunda kalırsınız. Bir not daha: Göz merceklerinden mecburen bahsetmiş olduğuma bakmayın. Bunu yazı dizisinin en sonlarına saklıyorum, epey uzun bir konu çünkü. Kendim de bir dobson sahibi olarak önemsediğimden özen göstermek istiyorum o konuya. Bu yazı, dashing isimli yazar tarafından ilk olarak ekşi sözlük'e entry olarak girilmiş, yıllar sonra buraya aktarılmıştır.


Yani, insanlar inanç olarak uzaylıların bizi yarattığına, tanrısal varlıklar olduğuna veya evrenin kozmik enerjisi ile yükselişe geçileceğine falan inanıyorlar. Kişilerin inancıdır, saygı duyarız. Ancak duyduğumuz bu saygı, saçmaladıkları gerçeğini değiştirmiyor. Basında ve sosyal medyada sık sık gündeme getirilen bir haber şöyle: Nasa açıkladı, Güneş seyri insan üstü güçler kazandırıyor! Her zamanki gibi, haber sitesi adı altında faliyet gösteren oluşumlar da bu haberin üstüne atlayıp yayılması için seferber olmuşlar. Elbette, onların derdi zaten doğru haber kaynağı olmak değil, biraz daha tık alıp kasayı doldurmak. Güneş seyri şöyle oluyormuş: Her gün, Güneş'in doğuşu veya batışı sırasında çıkıp yalın ayak bir yere oturup izliyorsunuz. 10 saniye ile başlıyor, her gün bunu 10 saniye artırarak devam ediyorsunuz. Zırvalık öyle noktaya varıyor ki, yayılan haberde: Güneşi izleyerek yeme içme ihtiyacı ortadan kalkan kişilerden bahsediliyor. Zeka seviyesi 2.5 yaşında bir çocuktan yukarı olan herkesin gülüp geçeceği bu saçmalık, Ufocular ve mistikçiler arasında gerçek olarak kabullenilmeye başlanmış. Hatta devam ediyorlar, Nasa, yaptığı bilimsel deneylerle bunu ispatladı... Açıkcası diyorlar ki, fotosentez yaparak yaşayan insanların varlığı bilimsel olarak kanıtlandı. Nereden tutsak elimizde kalan bu uzaylı dini mensuplarının söylemleri elbette ki gerçekle uzaktan veya yakından ilişkili değil. Çünkü, ne Nasa'nın, ne de herhangi başka bilim kuruluşunun ya da bilim insanının böyle bir araştırması, deneyi vs yok. Güneş ışığından insanın -eser miktarda bile olsa- besin elde etmesinin mümkün olmadığı, 100 küsür bin yıllık insanlık tarihinde yeterince denenip test edilmiş bir gerçek. Tabii bir de internette böyle haberler yayıp insanları trolleyen, ardından kahvesini yudumlayıp sigarasını tüttürerek ne şapşal insanlar yahu diyerek keyifle izleyenler de var. Doğrusu, ne kadar anlamsız olursa olsun her söylentinin bir inananı olduğu için, bu insanların eğlence anlayışlarını yargılamamız hata olur. Sorun onlarda değil, bizlerde. Elbette Güneş ışığı yararlıdır. Aşırıya kaçıp Güneş altında kavrulmadığınız sürece cildinize iyi gelir, sağlık kazandırır. Bunun dışında, başka bir faydası yok. Güneş'te fazla kalmayın, cildinizi yakmayın, gün batımı veya doğumu sırasında olsa bile Güneş'e fazla bakmayın, gözlerinizi kaybetmeyin. Uzay Elbisesi Sıkıntısı: Astronotlara Yetecek Elbise Kalmadı! Houston, bir sorunumuz var; uzay bo... Eski NASA Uçuş Müdürü: Kriz Esnasında Sakin Kalabilmek! Eski NASA uçuş müdürü Paul Hill, şi... Tarih, Ocak 1967 yılını gösterdiği ...


On yıl önce Plüton'un son teknoloji teleskoplarla çekilmiş bulanık bir fotoğrafına sahiptik. Bugün ise Yeni Ufuklar'ın Temmuz 2015'te yaptığı uçuşu sayesinde elimizde Plüton'un yüksek çözünürlüklü fotoğrafları var. Yalnızca on yıl içerisinde Plüton üzerine bilgilerimiz hayli arttı. Geçtiğimiz salı günü (19 Ocak) Yeni Ufuklar'ın Florida'dan fırlatışının onuncu yıl dönümüydü. Araştırmanın dokuz buçuk yılı Plüton'a ulaşmak için geçti. Yeni Ufuklar Plüton'a varabilmek için 4.8 milyar km seyahat etti. Şimdiyse Güneş Sistemi'mizin sınırlarında çalışır bir halde dolanmaya devam ediyor. Colorado'daki Güneybatı Araştırma Ensititüsü'nden Yeni Ufuklar'ın Baş Araştırmacısı Alan Stern; Bu uçuşla beraber Yeni Ufuklar, bilimsel topluluğun ve tabii ki NASA'nın elli yıllık uzun soluklu bir amacını yani tüm gezegenleri keşfetme görevini başarıyla tamamlamış oldu diyor. Yeni Ufuklar fırlatıldığında Dünya yörüngesinden ayrılan en hızlı araç oldu. Daha sonra Yeni Ufuklar, Jüpiter'in yanından geçerken kütle-çekimsel sapan etkisi sayesinde hızını saatte 52 bin km'ye çıkardı. Bu Jüpiter uçuşu araca hız kazandırmanın yanısıra takıma fotoğraf çekme ve uzay aracındaki ölçüm aletleri üzerinde denemeler yapma şansı da doğurmuştu. Jüpiter'e yalnızca anlık bir ziyaret gerçekleşmiş olsa da Yeni Ufuklar ilkleri gerçekleştirdi. Jüpiter'in kutuplarındaki yıldırımların ilk yakın çekimlerini yaptı ve Jüpiter'in uydusu Io'daki volkan patlamalarını gösteren ilk fotoğraf serisini çekti. Haziran 2015'te Plüton ve uydusu Charon, Yeni Ufuklar'dan gelen fotoğraflarda büyümeye başladı. Bunlar ilk başta yön bulma amaçlı olsa da Yeni Ufuklar yaklaştıkça arazi detaylarını görmek de mümkün oldu. Yeni Ufuklar'ın veri göndermeye başlamasıyla Güneş Sistemi'miz için yepyeni bir alanın kapıları açıldı. Aracın fırlatılmasıyla başlayan beklenti yerini gurur ve başarma duygusuna bıraktı diyor NASA yetkilileri. Yeni Ufuklar şu an Kuiper Kuşağı'nda saatte 52 bin km'lik hızla ilerlemeye devam ediyor ve bu kuşakta bulunan başka bir cismi de hedef olarak belirlemiş durumda. Ayrıca buradan Yeni Ufuklar Uzay Aracı'nın şu anki hızına ve Plüton, Dünya, Güneş ile olan güncel uzaklık bilgilerine de ulaşabilirsiniz.


Gökyüzüne, astronomiye ve bilime meraklıysanız, yaklaşık 1.700 mt yükseklikte 3 gün kamp yapabilecek sağlığa ve donanıma sahipseniz, gözlem şenliğimize katılabilirsiniz. Etkinlik için son başvuru tarini 31 Haziran Cuma günü saat 17:00'dır. Şenliğin katılımcı kapasitesi, düzenlenecek alandaki altyapı imkanlarının sınırlı olması, hizmetlerin aksamadan yürütülebilmesi için ve şenlik süresi boyunca sürdürülebilir hizmet sağlayabilmek için ve kişinin kendisini gerçek katılımcı hissedip, organizasyon hacminin hesaplanabilmesi için katılım ücretlidir. Ücret 50 TL'dir. Katılımcılara kamp feneri hediye edilecektir. 18 yaşını doldurmuş herbirey bu etkinliğe katılabilir. 18 yaşından küçükler aile izin belgesiyle katılabilirler. Şenlik katılım ücreti sivil ve öğrencilere 50 TL olarak belirlenmiştir. Hayır, katılım bedelini ödeyen herkes şenliğe katılma hakkını kazanmış olur. Şenliğe katılmak isteyen kişiler, şenlik alanına kendi imkanlarıyla katılacaktır. İlçemiz Isparta il merkezine 105 km mesafededir. Isparta köy garajından 12:30, 16:00 ve 17:00 de kalkan otobüsler aracılığıyla ilçeye ulaşmak mümkündür. İlçe merkezinden şenlik alanına transfer, Yenişarbademli Belediyesi tarafından sağlanacaktır. Evet katılabilirsiniz. Gözlem şenlik alanımızda çok sayıda teleskop bulunmaktadır. Bu teleskoplardan uzman rehberler eşliğinde faydalabilirsiniz. Gözlem şenliği bireysel kayıt ve katılım gerektiren bir organizasyondur. Yaşı ve mesleği ne olursa olsun etkinliğimize katılacak herkesin tüm imkanlardan yararlanabilmesi için bireysel kayıt yaptırması gerekmektedir. Şenliğin katılımcı kapasitesi, düzenlenecek yerdeki altyapı imkanlarının sınırlı olması ve hizmetlerin aksamadan yürütülebilmesi için şenlik tarihine 30 gün kala başvuruların yapılması gerekmektedir. Eğer başvuru sayfamız kapandıysa malesef kayıt olma şansınız kalmamış demektir. Şenlik sırasında kayıt ücretini ödeyerek kayıt olmanız kurumsal olarak mümkün değildir. Şenlik Melikler Yaylası'nda yapılacağı için otel, pansiyon vb imkanlar yok denecek kadar azdır. Çadır dışında konaklama imkanı yoktur. İlçe merkezinde bulunan pansiyonda kendi imkanlarınızla konaklayabilirsiniz. Yenişarbademli ilçe sınırlarına yaklaştığınız andan itibaren, yol üzerindeki yön tabelaları sizi Melikler Yaylası şenlik alanına ulaştıracaktır. Malesef şenliğimize katılacak her birey kendi çadır ve donanımıyla gelmelidir. Yenişarbademli Belediyesi tarafından şenlik alanına kurulacak olan yiyecek ve içecek standlarından bedeli karşılığında hizmet alabilirsiniz. Yenişarbademli Belediyesi gün içerisinde sabah, öğle ve akşam olmak üzere üç kez ilçe merkezine servis ulaşımı sağlayacaktır. Yenişarbademli Belediyesi şenlik katılımcıları için özel wc ve duş hizmeti sağlayacaktır. Başvuru için bu formu doldurduktan sonra Gönder butonuna tıklayınız. Ardından sayfanın üzerinde açılan pencereden ikonuna basarak mail gönderim işlemini tamamlayınız. Yenişarbademli gözlem etkinliğine katılamayacak olan gökyüzü tutkuları, Ağustos ayında yapılacak olan Türkiye'nin en büyük astronomi ve gözlem şenliği Antalya Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali'ne katılabilirler. Detaylar ve katılım bilgisi için http://ogbf.kozmikanafor.com adresini ziyaret edebilirsiniz. Diğer bir temmuz ayı gözlem şenliği olan Bursa Uludağ Astrofest için ise, bu linki ziyaret edebilirsiniz.


Yeni dediğimize aldırmayın, aslında isminden de anlaşılacağı üzerine iki yıl önce keşfedilen 2014 UZ224'ün duyurusu henüz yapıldığı için bizim yeni haberimiz oluyor. Peki duyurusu niye yeni yapıldı? Çünkü, böylesi bir keşfin onaylanabilmesi, ne keşfedildiğinin anlaşılabilmesi için uzun uzun gözlem yapmaya ihtiyacınız vardır. Dolayısıyla, emin olmak için bu iki yıllık süre içinde gözlemler ve hesaplar yapıldı. Şimdi artık eminiz ki, uzaklarda, çook uzaklarda yeni bir cüce gezegenimiz daha var. Diğer hemen tüm cüce gezegenler gibi Kuiper Kuşağı'nın bir üyesi olan bu cüce gezegen, Michigan Üniversitesi'nin çalışmaları sonucunda, Dark Energy Camera ile yapılan kızılötesi dalga boylarındaki gözlemlerle keşfedildi. Ortalama 14 milyar kilometre (91.6 AB) uzakta yer alan 2014 UZ224, Plüton'ün yaklaşık yarısı kadar bir büyüklüğe sahip (bu ölçüm henüz netleşmedi 530 veya 1.100 km çapında olabileceği düşünülüyor) ve Güneş çevresinde 1.140 yıllık bir yörünge periyodunda dolanıyor. Cüce gezegenin yörüngesi, Kuiper Kuşağı nesnelerinin çoğu gibi oldukça eliptik. 2014 UZ224, yörünge dönemi boyunca Güneş'e en uzak olduğu zamanda 180 AB, en yakın olduğu dönemde ise 38 AB mesafede yer alıyor. Peki gezegenin ismi ne? İsmi şimdilik bu, ileride daha akılda kalıcı bir isim verilir mi bilmiyoruz ama, Güneş Sistemi içinde yer alan gökcisimlerine çoğunlukla mitolojik isimler veriliyor. Belki ileride, herhangi bir ülkenin tarihsel mitolojik kahramanlarından birinin adı verilebilir. Gökbilimciler, Neptün'ün ötesinde Güneş Sistemi'ni çepeçevre saran bir asteroid bölgesi olan Kuiper Kuşağı'nda bugüne kadar keşfedilen Sedna, Haumea, Eris, Orcus gibi onlarca cüce gezegenin daha keşfedilmeyi beklediğini düşünüyorlar. Ancak, bu gezegenler 2014 UZ224 gibi çok uzakta ve küçük olduğu için keşfedilmeleri de oldukça zor. Aslına bakılırsa, cüce gezegenlerin küçük boyutlu olması keşif için tek engel değil. Çünkü, gökbilimciler Kuiper Kuşağı yakınlarında Dünya'nın yaklaşık 10 katı kütleye sahip bir başka gezegenin daha olduğundan şüpheleniyorlar. Fakat, uzaklık ve bunun sonucunda Güneş ışığının düşük aydınlatması nedeniyle böylesi büyük kütleli bir gezegeni dahi keşfetmek oldukça güç. Cüce gezegenler haricinde, olası büyük dokuzuncu gezegenin varlığından niçin şüphelendikleriyle ilgili bilgi almak istiyorsanız, şu makalemizi okumanızı tavsiye ederiz. Yeni Ufuklar Uzay Aracının Onuncu Yıl Dönümü! On yıl önce Plüton'un son teknoloji... Yukarıdaki görselde, yaklaşık 2 km ...


Plüton'un 1930 yılında keşfedilmesinden beridir, belki de en basit özelliklerinden biri olan boyutu ile ilgili bile kesin bir bilgi günümüze kadar elde edilememişti. Plüton'un Dünya'ya oldukça uzak olması bir yana, oldukça da küçük olması; yeryüzündeki teleskoplarımızla da, Hubble Uzay Teleskobu'yla da bakıldığında en fazla birkaç pikselden oluşan bir görüntü elde edebilmemize yetiyordu. Dolayısıyla bulguların da hata payları yüksek oluyordu. Fakat artık New Horizons uzay sondasının Plüton'a ulaşmasıyla birlikte bu cüce gezegen ile ilgili bir çok özellik de daha detaylı ve kesin bir şekilde bilinmeye başlanıyor. 1993 yılının Aralık ayında, Hubble Uzay Teleskobunun ana aynasının yanlış biçimde yerleştirilmesinden kaynaklı odaklama sorunu giderildikten sonra, 1994 yılında Plüton'a tekrar baktığında elde ettiği görüntü ise aşağıdaki fotoğrafta görülebilir. Hubble Uzay Teleskobunun bu gözleminde boyut tahmini Plüton ve Charon'un açısal uzaklıklarına bakılarak yapılmış, maksimum açısal uzaklık 0.9 yay saniyesi olarak tespit edildiği için, Pluto 2.390 km, Charon 1.190 km, aralarındaki uzaklık ise 19.600 km olarak kabaca bulunmuştur. Ek bilgi: Plüton, aslında ülkemizdeki astronomlar tarafından tüm Dünya'da olduğu gibi Pluto adıyla anılır. Pluto'nun ülkemizdeki isminin Plüton olarak yerleşmesi, Türk Dil Kurumu'nun bu gökcismini isimlendirirken yaptığı bir hatadan kaynaklanır. Dolayısıyla astronomların yazılarında bu gökcisminin ismini Pluto olarak görmeniz sizi şaşırtmasın. Bizler, her seferinde yazılarımızı malesef bu nedenle gözden geçirmek; Pluto kelimesini Plüton olarak düzeltmek zorunda kalıyoruz. 1990 yılında Hubble Uzay Teleskobunun bize yolladığı veriler bile bu cüce gezegenin boyutlarını kabaca hesaplamamızı sağlayabiliyorsa, Dünya yörüngesinde teleskoplarımızın olmadığı ve Dünya'daki teleskoplarımızında da daha küçük ve düşük çözünürlüklü olduğu yıllarda yapılan ölçümlerin ne kadar zor olduğunu tahmin edebilirsiniz. Yörüngesinin diğer gezegenlere oranla fazlaca dış merkezliliğe sahip olmasının etkisiyle, Plüton Güneş etrafındaki 248 yıl süren bir turunun 20 yıl kadarında Güneş'e Neptün'den daha yakın bir konumda seyreder. New Horizons uzay sondasının bu cüce gezegene artık çok yaklaşmasıyla birlikte, yarım yüzyıldan fazladır merak edilen bu tam cevaplanamamış sorular cevaplanmaya başlandı. Yapılan bir çok gözlemde çapı ortalama 2.300 km olarak tahmin edilen Plüton'un, 1994 yılındaki ölçümde 2390 km bulunması ve 2005 yılında çok yakın boyutlarda bir başka cüce gezegen Eris'in keşfedilmesiyle birlikte Plüton'un mu, yoksa Eris'in mi daha büyük olduğu ile ilgili tartışmalar da başlamıştı. Fakat ölçümlerin hiçbiri tam olarak doğru olmadığı için bir sonuca da varılamıyordu. New Horizons'un üzerine bulunan LORRI elde edilen görüntüler sayesinde, Plüton'un Neptün'ün ötesindeki bütün Güneş Sistemi objelerinden daha büyük olma ihtimali doğrulandı. New Horizons ekibindeki bilim insanları çapını 2.370 km olarak belirlediler (Eris'in çapı 12 km hata payı ile 2.326 km'dir. Ama onun da tam ölçümü için tıpkı Plüton gibi yanına gitmiş olmamız gerekiyor). Plüton'un boyutlarının tam olarak bilinmesi, diğer bir çok veriyi de doğrudan etkilemekte, çünkü hesaplamaların çoğu boyutu dikkate alınarak yapılmakta. Örneğin artık Plüton'un önceki tahminlere göre daha büyük olduğu bilindiği için bundan gezegenin kütlesinin daha fazla yer kapladığı sonucu çıkıyor. Bu da Plüton'un yoğunluğunun daha az olduğu ve iç kısımdaki buz dağılımının da daha fazla olduğu anlamına geliyor. Ayrıca, Plüton'un troposfer de denilen, atmosferinin en alt katmanını oluşturan tabakanın önceden inanılanın aksine daha ince olduğu da ortaya çıktı. Boyutlarının bulunmasında zorluk çıkaran bir neden de atmosferindeki karmaşık faktörlerden ileri gelmekteydi. Uydusu Charon'un ise pek bir atmosfere sahip olmaması, onun boyutunun daha düzgün ölçülebilmesini sağlamaktaydı. New Horizons'un yaptığı ölçümlerde Charon'un çapı 1.208 km olarak bulununca, bu uydunun boyutu ile ilgili önceki tahminler doğrulanmış oldu. Plüton'un 2005 yılında Hubble Uzay Teleskobu ile keşfedilen uydularından Nix ve Hydra ise, New Horizons'un Plüton'a yakın geçişinin hesaplanmaya başladığı andan itibaren araştırmacıların hedefindeydi. Bu uydular, Hubble Uzay Teleskobu ile zaten sadece birer noktaydılar fakat, New Horizons bile Plüton'a ulaşmasına 1 hafta kalana kadar bu uyduları birer nokta olarak görmeye devam etti. İncelenmeleri için uzay aracının Plüton'un etkisine girmesi bekleniyordu. Şimdi ise bu uydular boyutları ölçülebilecek derecede görülebilir durumdalar. Nix'in uzunluğu 35 km kadar, Hydra'nın ise 45 km kadar ölçülmüş durumda. Boyutlarına oranla yüzeylerinin daha parlak olması, araştırmacıların dediğine göre bu uydulardaki buzların varlığından kaynaklanmakta. Bu buzlar su değil, büyük oranda Azot ve Karbondioksit gibi buzlardan oluşuyor. Ancak, su buzu da azımsanamayacak oranda var. Plüton'un en küçük uyduları olan Kerberos ve Styx ise daha sönük oldukları için ölçümleri zor olmakta. Yakın geçiş sırasında New Horizons'un yapacağı gözlemler sonucunda bu uydular ile ilgili de veriler elde edilecek fakat bu veriler Dünya'ya hemen gönderilemeyecek. Salı gecesi Dünya ile iletişime geçtikten sonra, toplayabildiği verileri iletmesi 16 ay sürecek. Veri iletiminin yavaşlığı hakkında bilgi almak için, Plüton ve New Horizons hakkında teknik detayları yazdığımız şu kapsamlı yazımızı okuyabilirsiniz. New Horizons'un çektiği diğer fotoğraflar gibi gerçek renkleri yansıtmak yerine, yüzey bileşenlerinin farklılıklarına göre renklendirilmiş durumda bu üstteki fotoğraf. Araştırmacılar yüzey kimyasının düşünülenden daha karmaşık olduğunu söylüyorlar ve şimdiden bileşenleri ayırt etmek için çalışmalara başlanılmış durumda. Yüzeyin zaman içinde uzay ortamıyla etkileşimden dolayı nasıl değişiklikler geçirmiş olabileceği de bu görüntüyle iletilen verilerden ortaya çıkarılacak. Charon'un fotoğrafta kutup bölgesinde görülen koyu renklerin tholin moleküllerine ve hidrokarbonlara işaret ettiği söyleniyor şimdilik. New Horizons'un Plüton sistemi ile ilgili görevleri ise şunlardı ve hemen hemen hepsini gerçekleştirdi. - Plüton ve Charon'un yüzey bileşenlerini haritalamak. - Jeolojisini ve morfolojisini tanımlamak. - Atmosferini tanımlamak ve kaçış hızını ölçmek. - Charon'un etrafında atmosfer yapısı aramak. - Yüzey sıcaklıklarını farklı yüzey bölgelerine göre ölçümlemek. - Plüton etrafında bir halka yapısı veya bildiklerimiz haricinde başka uydular var mı diye tarama yapmak. Bu görevlerden ilk üç tanesi ana görev niteliği taşımakta. Atmosfer ölçümü ise, iyonize olmamış ana atmosferi kapsıyor. İyonize olmuş, yüklü parçacıkların bulunduğu bölge de ayrıca incelenecek. New Horizons'un buradan ayrıldıktan sonra ise benzer araştırmaları ileride karşılaşacağı Kuiper Kuşağı Objelerine de yapması düşünülüyor. Plüton geçisi sonrasında, Kuiper Kuşağından 2 adet yeni hedef belirlenmiş durumda. New Horizons, planlanan bu yeni 2 hedefe doğru yıllar alacak yolculuğunu sürdürecek. 1 Şubat 2003 tarihinde uzay mekiği ...


Bilidiği gibi uzay boşluğunda, büyükçe bir gezegenden yeterince uzaktaysanız veya yörüngesinde dönüyorsanız yerçekimi etkisinden de uzakta kalırsınız. Yerçekimi yokluğu, burada insanlığın karşısına bir sorun olarak çıkar. Yerçekimsiz ortam; en başta havada süzülürken, uçarken kaçarken pek hoş görünse de, sonrasında insan vücudu üzerinde ciddi hasarlara neden olur. Uzaydaki ağırlıksız ortam çok çekici görünüyor evet, ancak insan vücudu üzerinde ciddi olumsuz etkilere yol açar. Vücudumuz, Dünya yüzeyindeki yerçekimi ile başedebilmek üzere şekillenmiştir ve yerçekimi olmadığında, zaman içinde kaslarımız işlevini büyük ölçüde yitirir. Örneğin tümüyle kas dokusundan oluşan kalbimiz vücuda kan pompalamak için yerçekimi ile mücadele etmek zorunda kalmayacağından, daha az çaba harcar ve bu da kalpteki kas yoğunluğunun her geçen gün azalmasına neden olur. Aynı biçimde kollarımız ve bacaklarımızdaki kaslar da hareket edebilmek için çok daha az zorlanır ve az enerji harcar. Kalbimize benzer biçimde kol ve bacak kaslarımız da giderek zayıflar, hatta kas kütlemizin önemli bir kısmı gerek olmadığı için kaybolur. Uzay boşluğunda yerçekimi olmadığından, yaşadığınız kas kaybını önemsemeyebilirsiniz. Ancak Dünya'ya döndüğünüzde yerinden doğrulmaya bile gücü yetmeyen birine dönüşürsünüz. Yürümek ve sadece birkaç kilo ağırlığındaki cisimleri kaldırmak bile çok büyük çaba gerektiren eylemlere dönüşür. Çabucak yorulur, nefessiz kalırsınız. Kalbin pompaladığı kanı sürekli olarak bacak bölgesine çeken yerçekiminin eksikliği, kanın vücudun üst kısmında, özellikle baş bölgesinde toplanmasıyla sonuçlanır. Dünya'da baş aşağı durduğunuzda kanın beyninize toplandığını hissedersiniz ya, işte onu sürekli yaşadığınızı düşünün. Baş bölgesine toplanan bu kan ve sıvı, hipertansiyon, göz bozuklukları gibi ciddi sorunlara neden olabilir. Sürekli yaşayabileceğiniz baş ağrısı ve mide bulantıları, baş ve boyun bölgenizdeki sürekli şişmiş halde duran damarlarınız da cabası. Kemikler de bu ağırlıksızlık sorunundan etkilenirler. Üzerine herhangi bir ağırlık binmeyen kemiklerimiz, ihtiyaç olmadığı için giderek zayıflar ve kemik kütlesi de önemli oranda azalır. Hatta kemiklerde bu zayıflamaya bağlı olarak şekil bozuklukları oluşabilir. Yaşanan bu kemik kaybı, yeryüzünde yaşlı insanların yaşadığı osteoporoz hastalığına benzer. Kemik dokusu sürekli zayıflar. Öyle ki, uzun süreli uzay görevlerinde astronotlar kemik dokularının %40'ına yakınını kaybederler. Bunun doğal sonucu, yeryüzüne döndüklerinde kemiklerinin çok kolay biçimde kırılmasıdır. Sırt omurları ağırlıksız ortamda birbirinden ayrıldığı ve zayıfladığı için Dünya'ya dönüldüğünde üzerlerine birden aşırı yük biner. Bu binen yük, dayanılmaz sırt ve bel ağrılarına neden olabilir. Uzayda kalınan süre içinde bu durum pek bir sorun yaratmasa da, uzun süreli bir uzay yolculuğu sonrası Dünya'ya dönüldüğünde astronotlar kendi başlarına yürümekte ve hareket etmekte zorlanırlar. O nedenle, astronotlar kaybettikleri kas ve kemik dokusunu yeniden kazanabilmek için hem yörüngede geçirdikleri sürede, hem de yeryüzüne döndüklerinde ağır bir egzersiz ve beslenme programını uygulamak zorunda kalırlar. Hepiniz Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotları ağırlıksız ortamda süzülürken görmüşsünüzdür. Aslında, Dünya'dan 300 küsür km yukarıda yer alan bu istasyonda, insan vücuduna etki eden yerçekimi kuvveti, yeryüzünde bizlere etki edenden çok da az değildir. Fakat uzay istasyonu yerinde durmadığı ve büyük bir hızla dünya çevresinde döndüğü için istasyon sakinleri yerçekimsiz kalırlar. Daha iyi ifade etmek gerekirse, Dünya'nın çevresinde dönen uzay istasyonu aslında sürekli bir düşme hareketi içindedir ve o nedenle içindekiler, Dünya'ya çok yakında olmalarına rağmen yerçekimi etkisini hissetmezler. Hızla düşen bir cismin içinde olduğunuzu, yahut lunaparkta gondola bindiğinizi düşünün. Aşağı inerken siz koltuğun arkasına yapışırsınız ya, ona benzer bir durum. Benzeri bir etkiyi, Dünya'dan ayrılmadan da elde etmek mümkün. Eğer yüksekteki bir uçak, uygun bir hızla yeryüzüne doğru dalışa geçerse, o uçağın içindekiler için kısa süreliğine de olsa yerçekimi etkisini yitirecektir. Bugün bu deneyimi bir uçakta da olsa yaşayabileceğiniz çok sayıda organizasyon gerçekleştiriliyor. Hatta neredeyse sıradan bir eğlence haline dönüşmüş durumda. Gelelim uzaydaki yerçekimsizliği nasıl yenebileceğimize: Şu an için kütle çekimine neyin sebep olduğunu ve bunu nasıl engelleyebileceğimizi veya nasıl yeniden oluşturabileceğimizi bilmiyoruz. O nedenle elimizdeki tek kütle çekim oluşturma yöntemi, içinde olduğumuz aracı kendi çevresinde belli bir hızda döndürmekten ibaret. Bu çok basit bir yöntem. Bazı şeyleri gerçekleştirmenin basit yolları varken, kulağı tersten gösterip Amerika'yı yeniden keşfe çalışmaya gerek yok. Edison, elinde olsaydı akkor telli lamba yerine led ışık kaynaklarını icad etmeyi elbette isterdi. Ama o günlerde elektrikten ışık elde etmenin en kolay ve basit yolu akkor telli lambaydı. Üstelik akkor telli lamba bizi 100 yıl boyunca idare etti, yaşam şeklimizde büyük bir devrime sebep oldu. Şimdi kendisini beğenmiyoruz, çünkü çok daha iyi ve verimli led lambaları icad ettik. Momentumun korunumu prensibi gereği, kendi çevresinde dönen bir aracın içindekiler, dönme hızına bağlı olarak sanki yerçekimi varmışçasına aracın duvarlarına doğru itilirler. Aslında tam olarak ona itme demeyelim ama, pratikte oraya sabitlendiklerini bilmemiz yeterli. Hani hep verilen örnektir. Bir çay tepsisini hızla çevirirseniz, ne bardaklar devrilir, ne de bardakların içindeki çay dökülmez. Tam olarak o durumdan söz ediyoruz. En temel fizik kuralları şunu söyler: Bir cisim hareket halinde ise, hareketini sürdürmek ister. Eğer duruyorsa, durmaya devam etme eğilimindedir. Hızla giden bir otomobilin içindeyken yön değiştirdiğinizde gittiğiniz yönün aksi tarafa savrulduğunuzu farketmişsinizdir. Bu savrulmanızın nedeni, vücudunuzu oluşturan maddenin bulunduğu konumu korumak istemesidir. Altınızdaki araba yön değiştirir ama siz bu yön değişimine karşı koymaya çalışırsınız. Sonuç; araba bir yana giderken siz diğer yana savrulursunuz. Trafik kazalarında ölümlerin genel sebeplerinden biri de budur: Kaza yapan araba aniden durduğunda, onunla birlikte hareket eden vücudunuz hareketini sürdürmek ister. Eğer emniyet kemeriniz takılı değilse, bu hareketini sürdürme isteği camdan fırlayarak ölmenizle sonuçlanır. Az önce yukarıda yön değiştirme örneğini vermiştik. Eğer sürekli yön değiştiren, daha başka bir deyişler düzgün dairesel hareket yapan bir aracın içindeyseniz, vücudunuz bu yön değişimine sürekli bir direnç gösterecektir. Doğal olarak, aracın dönme ekseninin aksi yönünde sürekli bir savrulmaya maruz kalırsınız. Bu savrulmanın pratik faydası, eğer uygun hıza sahipseniz, yeryüzündeki kütle çekimin birebir aynısını taklit etme şansına sahip oluşunuzdur. Bu etkiyi kullanarak birçok farklı türde uzay istasyonu ve aracı inşa edebilirsiniz. Örneğin tekerlek şeklindeki bir istasyonda, tekerlerin dışa bakan yüzeyi size gerekli kütle çekim taklidini sağlayabilir. Eğer bir uzay aracında bunu yapmak istiyorsanız, basitçe uzay aracını silindir biçiminde tasarlarsınız. Araç dik doğrultuda hareket ederken, gövdeyi oluşturan silindir kendi çevresinde uygun bir hızla döner. Böylelikle silindirin iç yüzeyinde yapay bir çekim yaratılmış olur. İleride, uzayda ağırlıksızlık sorununu çözmek için bu tür uzay istasyonları inşa edilecek. Şimdilik çok pahalı ve teknik açıdan sıkıntılar yaratabileceği için, böyle bir proje uygulamaya geçirilmemiş durumda. Ancak dediğimiz gibi, ileride daha fazla insan, daha uzun süre uzayda kalmaya başladığında ister istemez bu tür kendi çevresinde dönen uzay istasyonları da kurulmaya başlanacak. Sadece, teknolojimizin biraz daha gelişmesi gerekiyor, hepsi o kadar. İlk olarak 2014 yılında yayınlanmış bu yazımız, güncellenerek tekrar yayına sunulmuştur. NASA'nın Juno uzay aracı Jüpiter et... Garip Ama Gerçek: Küre Dünya Tam Olarak Doğru Değil!


Bir uzay aracında, Dünya'da olduğu gibi yatağa uzanıp uyuyamazsınız. Uzay boşluğunda, alışık olduğumuz yerçekimi yok ve bu nedenle herhangi bir zemin üzerinde oturmak yahut yatmak mümkün değil. Yerçekimsiz ortam nedeniyle en ufak bir hareketinizde yattığınız yerden kayıp gider, havalanıp uçarsınız. Bu nedenle, uzay yolculuklarında astronotlar uyumadan önce kendilerini uyku bölmelerinde bir uyku tulumunun içinde sıkıca bağlar. Uyku bölmesi dedik ama, yerçekimsiz ortamda yukarı-aşağı gibi kavramlar olmadığı için aracınızda ayakta durmanızla, yatay durmanız arasında bir fark bulunmaz. İsterseniz kendinizi zemin yönünde baş aşağı olacak biçimde sabitleyip uyuyabilirsiniz. Bu nedenle astonotların uyku bölmeleri uzay aracının duvarlarına dikey ya da yatay biçimde monte edilmiştir. Ancak, böyle bir uyku deyim yerindeyse tümüyle sıkıcı ve yorucudur. Bizler Dünya'da uyurken bir yere temas etmeye, temas ettiğimiz yerin baskısını hissetmeye alışkın canlılarız. Yerçekimsiz ortamda uyurken ise bu temas baskısı hissedilmeyecek kadar azdır. Kendinizi ne kadar sıkı sarmalarsanız sarmalayın, havada süzülüyormuş hissi yaşarsınız. Astronotların bu konudaki en büyük şikayetinin, yorganın ağırlığını hissetmemek olduğunu söylemek sanırım yeterli olur. Ayrıca, daha önceden bahsettiğimiz yerçekimsizliğin yarattığı sıkıntıları da hatırlayın. Bu hissizlik, çoğu astronotun iyi bir uyku çekmesinin önüne geçer ve uyumak güçleşir. Yani, yerçekimsiz ortam uyku eylemini bile bir sıkıntıya dönüştürür. Yıllar önce, uzayda uzun zamanlı ilk kalışların gerçekleştiği Mir Uzay İstasyonu'nda kozmonotların uyuyabilmek için biraz alkol aldıkları, hatta hafif uyuşturu ilaçları tercih ettiklerini belirtmemiz gerekiyor. Tabii bu geçici bir süreçtir. Haftalar geçip de sürekli yerçekimsizliğe alıştığınızda uyumak için alkol veya uyuşturucu/uyutucu ilaç alma tercihiniz de sona erer. Sonuç olarak, astronot ve kozmonotların uzayda uyumak hakkındaki yorumları; ilginç ama rahatsız edici bir deneyim olduğu yönünde. İçinde yer aldığımız evreni bir büt...


Oldukça merak edilen bir konu, uzayda cinselliğin nasıl bir şey olduğu. Yerçekimsiz ortamda hareket konusunda bilgili olanlarınızın tahmin edebileceği gibi, uzayda cinsellik ve cinsel anlamda bir etkileşimde bulunmak oldukça güç ve rahatsız edici olabilir. Öncelikle, insanların tamamının sıradan biçimde yaşadığı normal cinsel birliktelik durumunu ele alalım: Yerçekimi , bizi tek yönde aşağı doğru çekerek sabit tutar. Yani, yatakta, veya ayakta sevişirken, öpüşürken yerçekimi tarafından aşağı doğru sabit biçimde çekildiğimiz için dengemizi korumakta zorlanmayız. Ancak, alışılageldik anlamda sevişme sırasında, çiftlerin her hareketi, bir destek noktasından yoksun olacağımız yerçekimsiz ortamda bir oraya bir buraya savrulmakla sonuçlanacağı için, sabit kalabilmeyi sağlayan bazı önlemler alınmak durumunda. Daha önce uzayda uyumak başlıklı konumuzda anlattığımız gibi, bunlar çözülemeyecek sorunlar değil. Çiftleri birbirine bağlamak pratik bir çözüm. Fakat çiftlerin birbirlerine bağlı olması da yetmez, çünkü bulundukları odada bir o yana bir bu yana savrulacaklardır. Bu da vereceği rahatsızlığın yanında ciddi yaralanmalara sebep olacağı için, çiftler ya yumuşak duvarlarla örtülmüş küçük bir odada sevişmeli, ya da kendilerini sabit kalacak biçimde bir yere bağlamalılar. Bunun yanında, sevişmeye başlamadan önce partnerler kendi aralarında nasıl bir süreç izleyeceklerini konuşmalılar ve çiftleşme eylemi bu plan üzerinden gerçekleşmeli. Tabi, tüm bunlar hareket kısıtlamasına ve sıkıntıya neden olacaktır. Yine de, uzayda sevişirken bu sıkıntılara katlanılabilir diye düşünüyoruz. İşin üreme, çocuk yapma kısmı ise şimdilik çözümsüz bir sorun. İnsanın uzayda, daha doğrusu yerçekimsiz ortamda üreyebilmesi mümkün olmuyor. Yani bir kadının uzay boşluğunda hamile kalması çok çok düşük bir olasılık. Çünkü, spermler yerçekimi yokluğunda yollarını bulmakta çok zorlanıyorlar. Spermler, vajina kanalında ilerleyip yumurtaya ulaşmak üzere programlanmışlardır. Bunu yaparken ise, yollarını bulmak için yerçekiminden de faydalanıyorlar. Fakat yerçekiminin olmadığı ortamda spermler yumurtanın bulunduğu bölüme ilerlemekte güçlük çekip, bilinçsiz biçimde vajina çeperinde her yana dağılma eğilimi gösterirler. Bu durum, spermlerin yumurtaya ulaşabilmesini düşük olasılıklı bir şans faktörüne bırakır. Bir şekilde yumurtaya ulaşabilmiş ve döllenmeyi sağlayabilmiş hücreleri ise başka bir sıkıntı bekler. Çünkü kozmik radyasyon kadın yumurtalarını ve erkek sperm hücrelerini olumsuz yönde etkileyerek doğurganlığın önüne geçiyor. Bir şekilde döllenme mümkün olsa bile, kısa süre içinde döllenmiş yumurta ölüyor veya düşüyor. Bunun sebebi, zigot hücrenin henüz hızlı bölünme yaşadığı dönemde olumsuz mutasyonlar yaşamasıdır. Zigot, Blastomer'e dönüşüp rahim içine tutunmak istediğinde ise yine yerçekimsizliğin sıkıntısı yaşanır. Rahim çeperine tutunamayan Blastomer sağlıklı gelişimini sürdüremez. Bu arada maruz kalacağı radyasyon yine olumsuz mutasyonlara yol açarak gelişimi tümüyle durdurur ve hamilelik başlamadan sona erer. Yerçekimsiz ortamda, insanlar üzerinde deneme yapıldığına dair resmi bir açıklama bulunmuyor. Resmi olarak yerçekimsiz ortamda sevişmeye gayret etme veya sarılıp öpüşme denemeleri yapılıyor ancak, bunlar da denemeden öteye gidebilmiş değil ve çoğu başarısızlıkla sonuçlanıyor. Fakat hayvanlar üzerinde yapılan dölleme deneyler bizi yerçekimsiz ortamda üremenin şu an için mümkün görülmediği sonucuna götürüyor. Şu anda elimizdeki tek işe yarar çözüm, çiftleşmenin gerçekleştirileceği ve hamileliğin ilk birkaç aylık kritik döneminin geçirileceği yapay yerçekimi odaları inşa etmek.


Uyduların sonsuz sayıdaki yörüngelerinden ancak belirli bir irtifada bulunanı, yeryüzündeki herhangi bir noktaya göre pozisyonu sürekli sabit kalmaktadır. - Uydunun Dünya ile aynı yönde dönmesi, - Ekvator enleminde bulunması, - Uydunun 23,94 saatte tam bir dönüş yapması. Yere eş zamanlı yörüngede haberleşme donanıma sahip bir uzay istasyonu ile ilgili ilk fikir 1928 yılında mühendis Herman Potocnik tarafından öne sürülmüştür. Fakat 1945 yılında bu konuyu kendi kitaplarında işleyerek, dünyanın dikkatini çeken kişi İngiliz kurgu bilim yazarı Arthur C. Clarke olmuştur. Bu yüzden yere eş zamanlı uydu yörüngelerine Clarke yörüngesi de denilir. Arthur Charles Clarke bu olguyu ...Yeryüzünden tam doğru mesafedeki bir yapay uydu her 24 saatte bir tur yapacaktır. Yani böyle bir uydu yerden bakıldığında aynı noktada kalır ve yeryüzünün neredeyse yarısı tarafından da optik olarak görülebilir. Doğru yörüngede olan ve birbirinden 120 derece açıda bulunan bu aktarıcı istasyonları tüm gezegene televizyon ve mikrodalga kapsama alanı sağlayabilir. diyerek ifade etmiştir. Uzay Hukuku bakımından Yere Eşzamanlı Yörünge, sınırlı doğal kaynak olarak kabul edilmektedir. Bu sebeple Yere Eşzamanlı Yörüngede hizmet verecek herhangi bir uydu, uluslararası izne tabi olacaktır. Bu yörüngeye uydu fırlatmak isteyen bir devlet, BM çatısı altındaki Uluslararası Haberleşme Birliği'ne başvurmak durumundadır. ITU tarafından yapılacak yer tahsisine göre uydu fırlatılacaktır. 1976 yılında Bogota Anlaşması ile ekvatorda yer alan Brezilya, Kolombiya, Kongo, Ekvator, Endonezya, Kenya ve Uganda, Yere Eş zamanlı yörüngenin dünya ekvator düzlemi üzerinde olduğunu ve bu yörüngenin varlığının dünyanın yerçekimi kuvvetine bağlı olması sebebiyle dış uzay sayılamayacağını belirterek bu yörüngede egemenlik iddiasında bulunmuşlardır. Ancak bu sekiz devletin iddiası, halihazırda yere eş zamanlı yörüngede uyduları bulunan gelişmiş ülkeler ve diğer ülkeler tarafından kabul görmemiştir. Tartışma devam etmekle beraber birçok devlet yere eşzamanlı yörüngenin dış uzayın bir parçası olduğunu kabul etmektedir. Uluslararası Haberleşme Birliği'nin kurucu anlaşması 12. Maddesinde Birliğin görevleri arasında: Yere eşzamanlı yörünge de dahil olmak üzere tüm uydu yörüngelerindeki Telsiz haberleşme servislerinin telsiz frekanslarının akılcı, eşit, verimli ve ekonomik kullanımını sağlamak... da sayılmıştır. - Yörüngelerin kullanım prensipleri, - Frekans tahsisi, - Yönetsel tedbirler hakkında hükümetler üstü bir yapı olarak bağlayıcı düzenlemeler getirmektedir. ITU Anlaşması 44. Maddesinde: Üye devletler, gerekli hizmetler için kullanımı mümkün olan en az sayıda frekans ve tayf adedini sınırlamaya özen gösterir. Bu hususta mümkün olan en kısa sürede son teknolojik imkanları uygularlar. Üye devletler, frekans ve telsiz hizmetlerini kullanırken yere eşzamanlı yörünge de dahil olmak üzere ilgili yörüngelerin ve frekansların; sınırlı doğal kaynak olduklarını ve ITU Telsiz Yönergesine uygun şekilde coğrafi özellik arz eden ülkeler ile gelişmekte olan ülkelerin özel ihtiyaçlarını dikkate alarak söz konusu yörüngelere eşit erişim sağlayarak akılcı, verimli ve ekonomik biçimde kullanımı göz önünde bulundururlar. Hükmü getirilmektedir. ITU Telsiz Yönergesi 9. Maddesinde yörünge ve yörünge tahsisinin koordinasyonu, 11. maddesinde yörünge bildirim esasları, 21 ve 22. maddelerinde de yörünge kullanımı kısıtlamaları yer almaktadır. Eğer uydunun üretim aşamasında bir problem çıkar ve/veya fırlatma ertelenirse ITU tarafından yapılan yörünge tahsisin geri alınması ve bir başka devlete verilmesi söz konusu olacaktır. Yere Eşzamanlı Yörüngenin sınırlı doğal kaynak kabul edilmesinden dolayı görevinin veya ömrünün sonuna gelmiş uyduların başıboş dolaşarak bu yörüngeyi işgal etmemesi gerekmektedir. Bu durumda uydular yere eşzamanlı yörüngeyi terk eder ve yere eşzamanlı yörüngeden yaklaşık 235 km. yükseklikte bulunana mezarlık yörüngesi ismi verilen yörüngelere geçerler. Yere eş zamanlı yörüngede 450'ye yakın uydu aktif olarak hizmet vermektedir. Ülkemizin tek haberleşme uydu operatörü olan Türksat A.Ş.'nin bu yörüngede üç adet aktif uydusu bulunmaktadır. Yeni uydu projeleri ile bu sayı artması planlanmaktadır. Henüz az sayıda ülke uzay alanında ...


Bir bütün halinde Güneş Sistemimizin de içerisinde yer aldığı Samanyolu Gökadası, evrende yalnız başına hareket eden bir gökada değildir. Yerel Grup olarak isimlendirilen bir galaksi kümesinin üyesidir. Gözlemlenebilir evrende yapılan incelemeler bize gökadaların, daha çok 50 ile 1.000 arası değişen sayılarda bir araya gelerek kümeler oluşturmuş şekilde yer aldıklarını gösteriyor. Bu kümeler de yine kütle çekimsel etkiler ile belli sayılarda bir araya gelerek çok daha büyük yapılar olan Süper Kümeleri meydana getiriyorlar. Gökadalar, küme içerisinde dağınık bir halde hareket edebiliyorlar fakat bu durum gökada kümeleri için pek geçerli olmuyor. Kümeler, içerisinde yer aldıkları Süper Küme içerisinde birbirlerine yakın halde bulunurlar ve oluşan görüntüye büyük ölçekte bakarsak eğer, zincir şeklinde yapılar oluşturdukları çok rahat gözlemlenebilir. Bizim gökadamız Samanyolu'nun da içerisinde yer aldığı Yerel Küme, toplamda 40'tan fazla irili ufaklı gökadanın bir araya gelerek oluşturmuş olduğu bir kümedir. Yerel Küme ismini ilk kullanan kişi de Edwin Hubble olmuştur. Kümenin en büyük elemanları, Samanyolu Gökadası, Andromeda Gökadası (M31) ve Triangulum Gökadasıdır (M33). Pek tabiidir ki küme içerisinde Samanyolu ve Andromeda'nın tartışmasız saltanatı söz konusudur. Bu üç büyük gökada, sarmal yapılı gökadalardır ve küme içerisindeki diğer gökadalar, cüce olarak nitelendirdiğimiz çok daha küçük boyutlarda, eliptik ve düzensiz yapılarda gökadalardır. Eliptik Gökadalar, evrende en çok rastlanılan gökada türü olma özelliği taşır ve bu durum yerel küme içerisinde de geçerlidir. Fakat bir farkla ki; Yerel Grup içerisinde yer alan eliptik Gökadalar tamamen cüce sıfatındaki çok küçük ve sönük durumdaki gökadalardır. Samanyolu ve Andromeda'nın ayrı ayrı yaklaşık olarak 15 civarı uydu gökadası bulunur. Üçgen Gökadası'nın ise şu anda yalnızca tek bir uydusu olduğu düşünülmektedir. Diğer cüce eliptikler ise, küme içerisinde farklı noktalarda tek tük dağılmış durumdadır.


Pek çoğunuz duymuştur; uzayda uzağa baktığımızda cisimlerin geçmiş halini görüyoruz. Yani ne kadar uzağa bakıyorsak, o kadar geçmişe bakıyoruz anlamına geliyor bu. Örneğin Güneş'in 8 dakika önceki halini görüyoruz çünkü bize 8 ışık dakikası uzaklıkta. Bize en yakın sistem olan Alpha Centauri Sistemine baktığımızda ise onun yaklaşık 4 yıl önceki halini görüyoruz. Bunun sebebi ışık hızının sabit olmasıdır. Biliyorsunuz, gök cisimlerinin bilgisi bize ışıkla gelmekte ve ışığın 299.792 km/sn gibi bir hızı var. O nedenle bize 50.000 ışık yılı uzaktaki bir yıldız patlasa, ışık bize bu patlamanın bilgisini 50.000 yılda getirecek. Böylece gözlerimizi veya teleskoplarımızı gökyüzüne çevirdiğimizde 50.000 yıl önce patlayan bir yıldızı göreceğiz. Bu aslında gökbilimciler için bir nimet, çünkü daha uzağa baktığımızda daha eski evrene bakmış oluyoruz. Bu sayede yıldızların, galaksilerin oluşum zamanlarına ilişkin veri toplayabiliyoruz. Soruyu yanıtlamak için 50.000 ışık yılı uzaklıktaki yıldızımıza ilişkin örneğimize geri dönelim. Bizim bu yıldızın 50.000 yıl önceki halini gördüğümüzü söylemiştik. Fakat eğer bu yıldızın 100.000 yıl önce ne yaptığını incelemek isteseydik, bunu yapamazdık, çünkü yıldızdan 100.000 yıl önce yola çıkan ışık, çok zaman önce bizden uzaklaşmış olurdu. Aynen bu şekilde, milyarlarca yıl önce, oluşum aşamasında kendi galaksimizden yayılan ışık, galaksimizden ayrıldığından bu yana uzak evrende seyahat ediyor. Birileri evrenin uzak yerlerinden galaksimizi milyarlarca yıl önce olduğu gibi görüyor olabilir, ama biz bunu asla yapamayız. Öncelikle soruyu anlamak için bir özet yapalım, evrenin geometrisiyle ilgili üç ana senaryo vardır: Evrenin geometrisi açık, kapalı veya düz olabilir. Bunları konumuz bağlamında ele alırsak, açık ve düz geometrili bir evrende yoluna düz devam eden bir foton, asla başladığı yere dönemez. Kapalı bir evrende ise aynen küre bir yüzeyde olduğu gibi dümdüz ilerleyen bir foton, başladığı yere dönecektir. Üzgünüz, bunun cevabı yine hayır olacaktı. Çünkü evren ışık hızından daha hızlı genişliyor . Evrenimizdeki genişleme hızı, ışığın asla orijinal konumuna geri dönemeyeceği kadar yüksek olduğundan böyle bir durumda bile ışık, sonsuza dek kaynaktan daha da uzaklaşmaya devam edecekti. Yani evrenin genişlemesi, fotonun başladığı yere dönmesini engelleyecekti. Peki öyleyse genişleme hızının daha yavaş olduğu, bizden farklı bir evren hayal edelim. Böyle bir evrende, ışık ışınları teoride kaynağa geri döner. Fakat yine bir sorun var: Böyle bir senaryoda evren, hızla çökme eğiliminde olacağından ışık başladığı yere dönecek zamanı bulamazdı.


şu anda Gökyüzünün herhangi bir yerinde, bir fırtınanın özünde, yıldırım oluşuyor. Hayatınız süresince bir yıldırımın size çarpma olasılığı yaklaşık olarak 12.000'de 1'dir. Nadir olmasına rağmen, zaman zaman insan bir yıldırımın enerjisini açığa çıkarmasını sağlayacak en iyi hedeflerden biri olabiliyor. Her yıl kabaca 500 insana yıldırım çarpıyor, bu insanların da %90'ı hayatta kalmayı başarıyor. Bu yazımızda eğer yolunuz bir yıldırımla kesişirse devamında neler olacağını konuşacağız. Hala nedenini tam olarak bilmememize rağmen, bilim insanları sebebin bulutların içindeki buz parçacıklarının çarpışması olduğunu düşünüyorlar. Buz parçacıklarının çarpışması, bulut içindeki negatif yükün haddinden fazla artmasına ve bulutun altında toplanmasına neden oluyor. Bahsettiğimiz negatif yük; elektronları ve yerin altındaki negatif yüklü tüm parçacıkları itebilecek kadar güçlü olabilir. Bu itme gücü yerin pozitif yüklü olmasına sebep olur. Bu delicesine güçlü elektrik alan bulutun üstüne doğru karmaşa çıkarır. Bulutlar arasında ve bulutun yer ile arasında kuvvetli etkileşimler oluşturur. Yıldırım bu enerji boşalmasında ortaya çıkan denetimsiz bir güçtür. Yere yaklaşık saatte 300.000 kilometre hızla ilerleyen bu güç, yere 300 kV'lık bir enerjiyle çarpar. Bahsettiğimiz bu enerji, endüstriyel enerjinin 150 kat fazlasına denk gelir. Hatta bu enerji bir nükleer reaktörün gücünü bile geçebilir. Gökyüzünde gördüğümüz mavimtrak beyaz sahte zikzakları yıldırım diye adlandırırız. Yıldırım yere çarptığında, yere gökyüzünde gördüğünüz bu tanıdık izi bırakır. Yıldırımın vücudunuzda ilerlemesi ve sizi çarpması tamıtamına üç milisaniye sürer. Yıldırım size çarpıp vücudunuzu terkettiğinde, ardında sıklıkla üçüncü dereceden yanıklarla birlikte derin yaralar bırakır. Saçlarınız ve kıyafetleriniz uçlarından yanmış veya alev almış olabilir. Hatta üzerinizdeki kıyafetler, çevrenizdeki havanın aniden 27.700 dereceye kadar ısınmasıyla oluşan patlayıcı kuvvet yüzünden parçalanmış olabilir. Bahsettiğimiz sıcaklık Güneş yüzeyinin sıcaklığından beş kat daha fazladır. Eğer üzerinizde kolye, piercing gibi bir metal eşya taşıyorsanız, metal eşyalarınız elektrik için bir iletken görevi görecek, aşırı ısınacak ve derinizi yakacaktır. Ve eğer yıldırım ayaklarınızdan çıkarsa, gücü ayakkabılarınızı parçalayacaktır. Bu elektrik boşalması sonucu kan damarlarınız patlayacak ve ısı deriniz üzerinde Lichtenberg şekillerinin oluşmasına sebep olacaktır. Vücudunuzda ağaç dalları gibi dallanıp budaklanan bu yara izleri elektriğin üzerinizde ilerlediği yolların bıraktığı izler gibidir. Kulak zarınız bir yıldırım çarpması durumunda yırtılabilir. Ve tabii ki çok fazla acı çekebilirsiniz. Kurbanlardan birinin deyimiyle: binlerce eşek arısının size iğnelerini batırmasına benzer bir acıdır bu. Çarpıldıktan hemen sonra, yıldırım kalp ritminizin bozulmasına yol açtığından kalp krizine neden olabilir. Kalp krizi, yıldırım çarpması kurbanlarının ölüm sebeplerinin başında geliyor. Yıldırım kalp krizinin yanısıra, nöbetlere veya solunum durmasına da yol açabilir. Eğer elektrik akımı kemiklerinize girdiyse, gerçekten beyninizi pişirmiş olabilir. Bu durum ise büyük beyin hasarlarına ya da komaya girmenize neden olabilir. Çarpılma aynı zamanda geçici ya da kalıcı felçlere de sebep olabilir. Yıldırım çarpmasından sonra, bilim insanlarının henüz nedenini tam olarak anlayamadığı nörolojik hastalıklarla karşı karşıya kalabilirsiniz. Bazı bilim insanları bu hastalıklara yıldırımın içsel devrelerinizi bozmasının, hücre davranışlarınızı değiştirmesinin sebep olduğunu düşünüyor. Kişiliğinizde değişimlere, duygu durumunuzda dengesizliklere ve hafıza kayıplarına maruz kalabilirsiniz. Ayrıca kronik acılar ve Parkinson gibi kas seğirmeleri yaşamanız da mümkündür. Bazı durumlarda yıldırım çarpması süper yeteneklerin ortaya çıkmasına da öncülük edebilir. Miami Üniversitesi'nde Nörolog Berit Brogaard'ın Psychology Today'daki yazısı yıldırım çarpmasına maruz kalmış bir ortopedi cerrahının piyano çalmayı öğrenme dürtüsü geliştirdiğine dair bir olayı anlatıyor. Bahsedilen cerrah kazadan beri beyninde duyduğu gizemli seslerle bir şarkı bestelemeye başlıyor. Bu olaydan birkaç ay sonra kariyerini bırakıyor ve klasik müziğe yöneliyor. Bu ve bunun gibi olaylar bilim insanlarının kafasını karıştırmaya devam ediyor. Brogaard'ın şu an test edilen teorilerinden birine göre, yıldırım çarpmasının sebep olduğu hücre ölümü beyni bir kerelik bir taşkına uğratıyor. Taşkının sebebi ise ölü hücrenin sinir taşıyıcılarının serbest kalması. Böylece nöronlar tekrar bağlanıyor ve beynin kazadan önce ulaşılamaz olan noktalarına ulaşılması sağlanıyor. Havalı olmasına rağmen, bu kazadan sonra dahi olabilmeniz için bir yıldırımdan ne kadarlık bir enerjiye maruz kalmanız gerektiğini hesaplayamazsınız. Yıldırım çarpmasına maruz kalmanın sonuçları ezici çoğunlukla acılı, güçten düşürücü ve hayatınız boyunca sizinle kalacak cinstendir. Yıldırım çarpmasıyla karşı karşıya kalma ihtimaliniz düşük de olsa, bulutların ortaya çıktığını gördüğünüzde olta kamışlarınızı veya golf sopanızı bir kenara bırakıp kapalı ve güvenli bir yerlere gitmenizde fayda var.


Yıldızlar, kendi kütle çekimleri altında çöken gaz ve toz bulutlarından oluşur. Bulut çökmesine devam ettiği sürece, daha küçük bir hacimde sıkışmaya başlayan gazın basıncı artar. Bulut kendi üzerine çöktüğü esnada, kaybettiği kütle çekimsel potansiyel enerjinin bir kısmını, termal enerjiye dönüştürür . Bu da, bulutun çöktükçe ısınmaya başlaması anlamına gelir. Bir noktada dengeye gelecek olan bu bulut, eğer nükleer tepkimeleri başlatacak yeterli sıcaklığa ulaşamadan hidrostatik dengeye gelirse, bir yıldız oluşmaz. Gezegenler, hatta atmosferimiz de hidrostatik denge halindedir. Atmosferi Dünya'nın yüzeyine yapışmaktan alıkoyan şey, kütle çekimi altında çökmeye çalışan gazın, aksi yönde oluşturduğu basınç kuvvetidir. Aslında bu noktadan sonra yıldız her ne kadar belirli bir yarıçapa oturmuş olsa da, bu kuvvetler ortadan kalkmamıştır. Söz konusu kuvvetler hala oradadır, fakat birbirlerini dengelemektedir. İç yapıda meydana gelebilecek olası değişiklikler, bu kuvvet dengesinin bozulmasına neden olabilir. Örneğin bazı yıldızlar, belirli periyotlarla şişip büzülmektedir. Bu durum, basınçta meydana gelen ani değişikliklerin, kuvvetler dengesini belirli bir süreliğine bozmasından kaynaklanır. Benzeri bir şekilde, eğer yıldız kendi ekseni etrafında çok hızlı dönüyorsa, özellikle ekvator bölgelerinde merkezkaç etkisi fazlaca hissedileceğinden, yıldız ekvator düzleminden dışa doğru şişerek küresel yapısını kaybedecektir. Güneş, oldukça yavaş dönen bir yıldız olduğu için bu durumdan etkilenmez, dönüş hızı saniyede 2 kilometre kadardır. Fakat VFTS 102 gibi bazı yıldızlar, saniyede 500 kilometre gibi muazzam dönüş hızlarına sahip olabiliyor. Böyle bir durumda yıldızın küresel yapısı ekvator düzleminden bozulmaya başlar. Dolayısıyla hidrostatik denge denklemine üçüncü bir parametre eklenmek zorundadır. Fakat Güneş gibi düşük hızlarda dönen yıldızlarda bu etki ihmal edilebilir düzeyde kalır. Kuvvetler dengesini incelemek için, yapılabilecek birçok yaklaşım bulunuyor. Bunlardan birisi yıldızın herhangi bir katmanı üzerinde bir hacim elemanı alıp, bu hacim elemanın taban ve tavan yüzeylerine uygulanan basınç kuvvetleri ile kütle çekim kuvvetlerini eşitlemektir. Ardından çıkan ifadeler sadeleştirilerek hidrostatik denge denklemine ulaşılabilir. Fakat daha basit bir yaklaşımla da olayı çözebiliriz. Şeklinde ifade edilir. Burada dM, dV hacmindeki kütle, Mr ise r'ye bağlı kütledir.


Kepler kanunu, Planck Kanunu, Virial Teoremi, Chandrasekhar Limiti, Stefan-Boltzmann Yasası, Wien Yasası gibi birçok astronomik kanun ve teorem var ve elbetteastronomi ile profesyonel ilgilenenler dışındaki kişilere bu isimler oldukça teorik ve sıkıcı gelebilir. Fakat şöyle bir gerçek var ki, bugün evrendeki cisimler -gök cisimleri ilgili bildiğimiz ya da bilemediğimiz açıklamaya çalıştığımız tüm bilgilere onlardan aldığımız ışınımları astronomi ve fizikteki kanunları astrofizik adı altında yapılan çalışmalarda kullanarak yorumluyor ve o şekilde ulaşıyoruz. Dünyadan ve uzaydan yaptığımız astronomik gözlemlerde, gök cisimlerinden, foton dediğimiz enerji yüklü parçacığın dalgalar üzerindeki hareketinden kaynaklı olan ışınımlar alırız. Bu ışınımlardan elde ettiğimiz enerjinin tamamı düşük dalga boylu; yüksek enerjili olandan, yüksek dalga boylu; düşük enerjili olana doğru gama ışınları, ultraviyole, optik-görünür bölge, kızıl öte, mikro dalga ve radyo dalgaları olarak elektromanyetik spektrumda gruplanmıştır. Newton'un 1600'lü yıllarda yaptığı fizik deneylerinden biliyoruz ki, ışığı prizmadan geçirdiğimizde kırılır ve renklerine ayrılır. Bunun en doğal örneğini gökkuşağında görebiliriz. Biz de yıldızlardan gelen ışığı çeşitli cihazlardan geçirdiğimizde bileşen dalga boylarına göre kırılan ışığın tayfını elde ediyoruz. Tayf üzerinde, yıldızın atmosferinde var olan her bir element koyu renkli düşüşler formunda çizgiler bırakır ve bu çizgiler soğurma çizgileri olarak adlandırılır.Yani bu çizgiler, yıldızın ısısının o elementin orada var olabilmesi için uygun derecede olduğunu gösterir. Sonuç olarak aldığımız bu tayfı, çeşitli grafikler üzerinden yorumlayarak yıldızın sıcaklığını, sıcaklığa bağlı olarak rengini ve hareket verilerini elde edebiliriz. Üstteki grafikte de görüldüğü gibi, bir yıldızın tayf verilerine göre oluşan grafiğini incelediğimizde, yıldızın maksimum ışık gönderdiği dalga boyu onun sıcaklığını verir ve bu her yıldız için özgün bir değerdir. Çünkü her yıldız farklı kimyasal bileşimlerden meydana gelir ve buna bağlı olarak farklı tayfları ve farklı soğurma çizgileri oluşturur. Bu durumda yıldızın özelliğini, içerdiği maddeyi anlayıp yorumlayabilmemiz için referans alabileceğimiz bir araç gerekir. Bu araç mükemmel varsayımsal bir cisim olan kara cisimdir. Çünkü yıldızların yaydığı enerji kara cisim ışımasına yakındır. - Kara cisim, üzerine düşen ışığı saçmayan ve yansıtmayan, yalnızca absorblayan bir cisimdir. Termodinamik denge halinde olan bu cismin ışınım özelliği yapıldığı maddeye değil, sıcaklığa bağlıdır. - Yeryüzündeki hiçbir doğal cisim çok yüksek frekanslarda ışıma yapabilecek kadar yüksek sıcaklıklara erişemez ve kara cisimler gibi ideal ve mükemmel bir ışıma yapamaz. - Bir cisim, yapabileceği en fazla ışımayı, herhangi bir sıcaklıkta, kendine özel bir dalga boyu ile yapar. - Belirli bir sıcaklıkta termal dengede bulunan bir kara cisim ışınımının yaydığı enerji Planck yasası ile belirlenir ve Planck yasası aşağıda anlatımını yapacağımız Wien yaklaşımını uygulamaya eğimlidir. Bir sabite bağlı olarak, dalga boyu ile sıcaklık arasındaki ilişkiyi veren bu eşitlik, Wien Kayma Yasası olarak adlandırılır. Wien yasası bize bir yıldızın sıcaklığını bildiğimiz durumda, o yıldızın hangi dalga boyunda en çok ışıma yapabileceğini bilmemizde yardımcı olur. Üstteki eşitlikte de görüldüğü gibi, dalga boyu ile sıcaklık arasında ilişki vardır. Burada denklemin sağ tarafındaki değerler sabitleri, T değeri ise sıcaklığı temsil etmektedir. Gözlemlediğimiz cismin tayf bilgilerinden T sıcaklığını elde edersek, o cismin hangi dalga boyunda en çok sıcaklığa ulaştığını bulabiliriz.


Eski çağlarda gök cisimleri, isimlerini mitolojik efsanelerin kahramanlarından, hayvan ya da eşya adlarından, çeşitli varlıklardan alırlar ve bunlar çoğunlukla Latince, Yunanca ve Arapça kökenlidir. Merkür gezegeni, adını Yunan tanrısı, tanrıların habercisi Hermes'ten alırken, Venüs gezegeni Romalılar'ın güzellik tanrıçasından alır. Gezegen isimleri Yunanca'dan gelirken, yıldız isimlerinin çoğu ise Arapça kökenlidir. Eski Yunanlılar ilk yıldız haritalarını oluşturmuşlar ve gökyüzünü belli bölgelere ayırarak 48 takımyıldız ismi vermişlerdir. Bugünkü gökyüzü atlaslarının ise çeşitli biçimlerde ve büyüklükte 88 takımyıldız içerdiğini biliyoruz. Yine bugün modern bir yıldız kataloğuna ya da gökyüzü haritasına baktığımızda değişik adlandırmalarla karşılaşırız çünkü teleskobun keşfinden sonra birçok gök cismi keşfedilmiş ve bu gök cisimlerinin nasıl isimlendirileceği tartışma konusu olmuştur. Günümüzde gök cisimlerinin isimlendirilmesi ile ilgili onay yetkisi ise Uluslarası Astronomi Birliği'ne ait. Bu tartışma ve karışıklığı önlemek için 2016 yılında yıldızlara verilen özel isimlerin IAU tarafından onaylanmış bir listesi yayımlanmıştır. Güneş Sistemi'ndeki yeni keşfedilen gök cisimlerine ilk olarak geçici bir isim verilir. Keşif doğrulandıktan sonra keşfi yapan bilim insanları tarafından yapılan öneriler IAU tarafından değerlendirilerek, gök cismine resmi ismi verilir. Geçici isimde gök cisminin keşfedildiği tarihin yanı sıra gökcisminin türünü gösteren bir harf ve o yıl keşfedilen kaçıncı gök cismi olduğunu gösteren bir sayı yer alabilir. Gök cisminin türünü gösteren harf keşif tarihinden önce, keşif sırasını gösteren sayı ise tarihten sonra yazılır. Yıldızların isimlendirilmesi ile ilgili ilk sistematik yöntem Johann Bayer tarafından 1603 yılında geliştirilmiştir. Bu yöntemde takımyıldızlarda bulunan yıldızlar, takımyıldızın isminin başına Yunan alfabesindeki isimler eklenerek isimlendirilir. Harfler en parlak yıldızdan başlanarak sırayla verilir. Örneğin Cygnus Takımyıldızı'nın en parlak yıldızı Alfa Cygni olarak isimlendirilir. Ancak günümüzde yüksek çözünürlük ve hassasiyetteki teleskoplar çok sayıda yeni yıldız keşfediyor ve bu yıldızlar parlaklıklarına ve konumlarına göre farklı kataloglarda listeleniyor. En çok kullanılan yıldız kataloğu Annie J. Cannon'un 1911 1915 tarihleri arasında hazırladığı Henry Draper yıldız kataloğudur. Yıldızların sağ açıklıklarına göre sıralandığı Henry Draper yıldız kataloğu, 225 000 yıldız içerir ve her birinin tayf türü verilir. Bugüne kadar hazırlanmış en kapsamlı katalog ise, Hubble Uzay Teleskopu için oluşturulan Hubble Space Telescope Guide Star Catalog'dur. . Bu katalog 19 milyona yakın gökcismini içerir. Bunların yaklaşık 15 milyonunu yıldızlar, geriye kalanın çoğunluğunu da gökadalar oluşturur. Değişen yıldızların adlandırması ise tümüyle kendine özgü bir sistemle oluşturulmuş ve Argelander tarafından kurulmuştır. Argelander'in sistemine göre, bir takımyıldızda keşfedilen ilk değişen yıldız, içinde bulunduğu takımyıldızın başına R harfi getirilerek adlandırılmıştır. İkinci keşfedilene S, üçüncüye T getirilir ve bu Z'ye kadar devam eder. Z'den sonra RR, RS, ..., RZ, SR, SS, ... SZ, ..., ZZ, AA, AB, ..., AZ, BB, ..., BZ, ..., QZ'ye kadar gider. Bazı takımyıldızlarda bu 334 tanımlama yetersiz kalmaktadır. Bu durumda, QZ'den sonra adlandırma basitçe V335, V336, ... olarak devam eder. Biraz karmaşık da olsa, değişen yıldızları adlandırmakta kullanılan yöntem budur. Yıldız kümeleri, bulutsular ve gökadaların adlandırmalarına baktığımızda, bu gök cisimleri için hazırlanmış birçok katalog olmasına karşın, özellikle amatör gökbilimciler tarafından en çok kullanılanları Messier Kataloğu ve NGC'dir . Charles Messier, 1700'lü yıllarda yaşamış bir Fransız gökbilimcidir. Bir kuyrukluyıldız avcısı olan Messier, öteki gökcisimlerini, yani yıldız kümeleri, gökadaları ve bulutsuları, kuyrukluyıldızlarla karıştırmamak için bir katalog hazırlamıştır. Messier Kataloğu olarak bilinen bu katalog, 110 gökcisminden oluşuyor. Bu katalog, çoğunluğu kuzey yarıkürede yer alan bulutsu, yıldız kümesi ve gökada gibi çeşitli, en parlak gökcisimleri yer alıyor. Aslında, Charles Messier'in amacı, bu yıldız kümeleri, bulutsular ve gökadaları gözlemek değil, kuyrukluyıldızlarla karıştırmamak amacıyla onların yerlerini belirlemekti . Messier kataloğundaki gökcisimlerinin sırası, sağ açıklık sırasına bağlı değildir. Messier onları, keşif sırasına göre numaralandırmış ve numaranın önüne bir 'M' harfi koymuştur. Örneğin, Andromeda Gökadası Messier Kataloğu'nda M31 olarak adlandırılmıştır. En ünlü Messier cisimleri arasında, Ülker Açık Yıldız Kümesi M45, Herkül'deki küresel Küme M13, Orion Bulutsusu M42 vardır. Uygun gözlem koşullarında, Messier Kataloğundaki gökcisimlerinin çoğu, 7x50'lik bir dürbünle gözlenebilmektedir. 70-80 mm çaplı bir teleskoplaysa, bu gökcisimlerinin hepsi görülebilir. Sadece yıldız kümeleri, bulutsular ve gökadalar için hazırlanmış kataloglar arasında, Messier kataloğundan çok daha kapsamlı olanı, Danimarkalı gökbilimci John Dreyer tarafından hazırlanan NGC'dir. Adında 'New' yani 'Yeni' sözcüğü bulunmasına karşın, bu katalog 110 yıl önce hazırlanmıştır. NGC'deki gökcisimleri, sağ açıklıklarına göre sıralanmışlardır. Başlangıçta 7.840 gökcismi içeren katalog, daha sonra yine Dreyer tarafından yeniden düzenlenerek Index Catalogues adını aldı. IC ile 13.226 gökcismi kataloglandı. NGC kataloğu, günümüzde de yeni düzenlemeleriyle kullanılmaktadır. Özellikle de amatör gökbilimciler, Messier Kataloğu çok az gök cismi içerdiğinden, bu katalogdan sonra, NGC'yi kullanırlar. 7x50'lik bir dürbünle, NGC'de yer alan gök cisimlerinin parlak olanlarını görmek mümkün. 200 mm çaplı bir teleskopla bu katalogda yer alan gökcisimlerinin tümü görülebilir. Novalar ve süpernovalar ise bulundukları takımyıldızların ismi ve gözlemlendiği tarihle birlikte isimlendirilmektedir.


Yıldız isimleri nereden geliyor? Gece göğüne baktığınızda çıplak gözle görebildiğiniz parlak yıldızlara verilen isimlerinin birçoğu, köken olarak Arapça'dan gelmektedir. İslam'ın bilimde altın çağı olarak adlandırılan 700-1100 yılları arasında, kaybolmaya yüz tutmuş Antik Yunan kaynaklarını, müslüman devletlerin bilim insanları yeniden gün yüzüne çıkarıp kendi dillerine çevirmişlerdi. Sonrasında bu kaynakların üzerine kendi çalışmalarını da ekleyerek genişlettiler ve yeni eserler ortaya koydular. Avrupalı Orta Çağ astronomları, Arap öncüllerinin Antik Yunan çevirilerinden ve üzerine ekledikleri çalışmalarından bolca faydalanmış ve bu sırada Arapça yıldız isimleri aynen alıp kullanılmıştır. 1100'lü yılların sonunda İslam toplumu kendi iç dinamikleri, eğitim sistemlerindeki hatalar sonucu taassubun yaygınlaşmaya başlaması ve aralarındaki iç çekişmeler nedeniyle bilimsel üretimden uzaklaşmış, bilimsel alanda hızla geriye doğru giderek bu alandaki öncüllüğünü batı toplumlarına kaptırmıştır. Şimdi dilerseniz, günümüzde de uluslararası astronomide yaygın biçimde kullanılan çok sayıda Arapça kökenli yıldız isminden, hepsi olmasa da birkaç tanesini örnekleyelim. Not: Katkılarından dolayı Evrim Ağacı'ndan ÇMB'ye teşekkür ederiz. En üstteki fotoğrafta, NGC 6362 küresel yıldız kümesinde yer alan yıldızların Hubble Uzay Teleskobu ile alınmış bir görüntüsünü görüyorsunuz.


Yıldız oluşumu gerçekten zor ve uzun bir süreç. Ancak, evrenin boyutunu düşündüğümüzde, aslında yıldız oluşumu zahmetli olmasına karşın, nadir görülen bir olay değil. Galaksimiz Samanyolu'nda kabaca her yıl 1 veya 2 yıldız oluşuyor. Küçük bir rakam olarak görülse de, yılda 1 yıldızın oluşması gökbilim ölçeklerindeki zaman dilimleri göz önüne alındığında çok hızlıdır. İnsanlık, bu ışıltılı ve bir o kadar kalabalık cisimlerin gizemini, teknolojideki ve fizikteki gelişmelerin neticesinde ancak 19. Yüzyıl sonlarında çözmeyi başarmıştır. Yıldızların en temel özelliği, Evren'e enerji yayıyor olmalarıdır. Hemen tüm yıldızların içeriğinin neredeyse %98'i, Evren'in Büyük Patlama ile doğumu sırasında oluşmuş iki element olan Hidrojen ve Helyum dan ibarettir. Bunların haricindeki diğer elementler ise, yıldızların yaşamları sırasında kendi çekirdekleri içerisindeki nükleer tepkimeler sonucu oluşup, yıldızların ölümleri neticesinde uzaya saçılmış daha ağır elementlerdir. Bugün günümüzde, yaptığımız detaylı incelemeler sonucunda artık yıldızların nasıl doğup nasıl öldüklerini, ne şekilde bir yaşam sürdüklerini ve bu yaşam süreçleri içerisinde ne tür aşamalar kaydettiklerini çok açık bir şekilde tespit edebiliyoruz. Yapılan gözlemler sonucunda astronomlar, yıldızların doğumları ile ilgili genel bir model oluşturmuşlardır. Detaylara girmeden önce uzay boşluğunda yıldız oluşumuna ön ayak olabilecek materyallere göz atmakta fayda var. Boşluktaki gaz ve toz tanecikleri genellikle küçük bir bölgede yoğunlaşırlar. Bu gaz ve toz tanecikleri Bart damlacığı olarak isimlendirilir. Orion nebulası bu türe örnektir. Dışardan bakıldığında bu bölgeler uzayda siyah bir leke olarak görülseler de, içerisinde yoğun bir yıldız oluşumu vardır. Dışardan gelen ışınlarla ısınan bölge, bu enerjiyi geri salmaz ve dolaysıyla yıldız oluşumunu başlatacak sıcaklığa ulaşabilir. Bu bölge 10-100 Güneş kütlesinde olabilir. Sıcaklık ise 30 Kelvin (-243 santigrat derece) kadardır. Bart damlacıkları hakkında daha fazla bilgi için buraya bakabilirsiniz. Bart damlacığının yanı sıra, uzay bir diğer bulut türüne de ev sahipliği yapar. HI bölgeleri nötr H ve H2 gazlarından oluşmaktadır. Bu bulutsular 10-100 atom/cm3 atom konsantrasyonuna sahiplerdir ve sıcaklıkları 50 ila 100 Kelvin (-223/-173 santigrat derece) arasında değişebilir. Kütleleri 1 ila 100 Güneş kütlesi arasında değişebilir. Burdaki değerlerden yola çıkarak bulutun çapını 3.050x10^18cm olarak buluyoruz. Günümüzde kabul edilen modele göre yıldızlar, gökada içerisindeki devasa gaz ve toz bulutlarının kütleçekim etkisi ile kendi içlerine çökmeleri sonucunda birkaç milyon yıl içerisinde oluşmaktadırlar. Fakat şu da vardır ki, bu durum her kendi içine çöken bulutsudan da yıldız oluşacağı anlamına da gelmiyor. Bir bulutsudan yıldız oluşabilmesi için o bulutsunun yaklaşık olarak en az bizim yıldızımız Güneş'in % 8,5 i yada daha fazla miktardaki kütlesi yıldız oluşumu için kullanılmalıdır. Bu konu hakkında kırmızı cüce yıldızlar ve kahverengi cücelerle ilgili makalelerimizi okumanız faydalı olabilir. Yazımızın başında yıldız oluşumunun ne kadar zahmetli bir iş olduğundan bahsetmiştik. Bunun arkasındaki neden; kütleçekim enerjisinin termal, manyetik ve açısal hızdan kaynaklanan rotasyonal enerjiyi alt etmek zorunda oluşu. Sürecin normal seyrinde olduğunu yani diğer bir deyişle her şeyin yolunda oluğu bir süreci var sayarsak eğer, kütlesi bir yıldız oluşumu için yeterli olan bir bulutsu, kendi kütle çekim kuvveti ile hızla içine çöker ve çökmenin etkisi ile hızla küçülür. Bu sırada da bulutsunun kendi ekseni etrafında dönme hızı da artış gösterir. Bulutsu küçüldükçe daha çok ısınır ve daha çok yoğunlaşır. Eğer bulutumuzu üniform olarak kabul edersek, yukardaki numaralardan kütleçekim enerjisi yaklaşık olarak 5.19x10^40 erg olarak bulabiliriz. Not: Erg astronomide sıkça kullanılan enerji birimidir. 1 Joule 10^7 erg e tekabül eder. Manyetik, termal ve dönüş enerjisinin toplamı, kütleçekim enerjisinden küçük olmak zorundadır yoksa yıldız oluşumu gerçekleşemez. Bu kriter Jeans Kriteri olarak bilinir. Peki yukardaki değerleri fizik yasalarından türetilen matematiksel formüllere yerleştirdiğimizde kütleçekim enerjisi diğer enerji türlerini alt edebiliyor mu? Hayır. Bu kriterin doğru ve dolayısıyla yıldız oluşumunun başlaması için, bu kısmın başında tahminde bulunduğumuz kütle değeri için 10 üzeri 5 Güneş kütlesine ihtiyaç duyulur. Kütle 10 üzeri 5 Güneş kütlesini geçince bulut çökelmeye başlar. Daha sonra büyük gaz, daha küçük gaz bölümlerine ayrılır. En küçükleri ise Bart damlacıklarıdır. Bu sırada bu bölgelerde sıcaklık 125 Kelvin'den 20-30 Kelvin'e düşer. Soğuyan gazlar (H2O, CO ve N2) toz parçacıklarının üzerine çöker ve taş-buz parçacıkları ortaya çıkar. Bu parçacıklar daha sonra merkezde toplanmaya başlar ve merkezde çekirdek oluşmaya başlar. Çökelmeye başlayan gaz ve toz parçacıkları, açısal momentumun korunumundan dolayı çekirdek etrafında dönmeye başlar. Bu süreç sonrasında bulutsunun şekli de artık bir diski andırmaya başlar. Güneş benzeri bir yıldızın ilk hali olan bu oluşum diski, 43 AB büyüklüğe (6.5 milyar km) tekabül eder. Bu kuramsal büyüklük, yaklaşık olarak Güneş Sistemi'nin sınırlarında buluna Kuiper kuşağı'na dek gelir. Bu diskin merkezinde, çekirdek konumunda yer alan ön yıldızımızda zamanla madde birikimi artar, sıcaklık ve basınç korkunç boyutlara ulaşır. O kadar artar ki sonunda merkezde nükleer reaksiyonların başlaması kaçınılmaz bir hale gelir. Merkezde oluşan bu yüksek sıcaklık ve basınç ortamında maddeyi oluşturan elektron ve protonlar birbirinden kopuk halde ve çok yüksek hızlarda dolaşırlar. Bu sırada 4 proton, yani hidrojen çekirdeği çarpışarak bir helyum çekirdeğini yani yeni bir elementi oluşturur. Fakat, oluşan bu helyum çekirdeği, 4 protonun toplam kütlesinden daha hafiftir. Aradaki bu çok küçük kütle farkı, tepkime sırasında korkunç bir enerji olarak açığa çıkar. İşte bu enerji, yıldızın içinde yavaş yavaş dışa doğru ilerler ve çok uzun bir yolculuğun ardından yüzeye ulaşır ve uzaya ışık olarak yayılır.


Uzaktan eğitime destek amaçlı, öğretmen ve öğrencilerimiz için yıldız türlerini ve sınıflandırmasını anlattığımız, eğitim materyali olarak kullanılabilecek bir video hazırladık. Hypatia Bilim işbirliğinde hazırladığmız videomuzda, evrende var olan yıldız türlerini ve yıldızların nasıl sınıflandırıldıklarını işliyoruz. Vdeomuzu, aşağıdan veya bu linke tıklayarak izleyebilirsiniz. Videomuzu hazırladığımız yazılı kaynağa bu linkten ulaşıp okuyabilirsiniz. Hypatia Bilim ve Kozmik Anafor ortaklığında Youtube kanalımızda, yeni çalışmalarımızla sizlerle birlikte olmayı sürdüreceğiz. Kozmik Anafor Astronomi Platformu olarak, her zaman popüler bilim platformlarının işbirliği içinde olmasının, ülkemizde bilimin tüm halk tabanında yeterince değer görmesi açısından gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Bilimfili, Rasyonalist, Açık Bilim, Gelecek Bilimde ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi popüler bilim platformlarıyla her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Unutmayın, popüler bilim platformları ve bilim insanları, birbirleriyle işbirliği içinde olmazlar, görmezden gelir ve tek başlarına hareket etmeyi tercih ederlerse, ülkemizde bilim halk tabanında yeterince yaygınlaşamaz ve değer göremez! Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz. Bir gök cismi yahut bir gök olayı d...


Yıldızlar da, evrende var olan her şey, hatta canlı varlıklar gibi türlere ayrılırlar. Yıldız türleri, doğum anındaki kütlesinden tutun da, ömür sürecindeki değişimlere kadar birçok faktör tarafından belirlenir. Bu yazımızda, evrende görebileceğimiz belli başlı yıldız türlerini ve temel yapılarını ele almaya çalışacağız. Bir yıldızın doğduktan sonra, sağlıklı bir süreç yaşadığı ömrünün bir zaman dilimi vardır. Gökbilimciler yıldızların bu dengeli ve sağlıklı ömür bölümünü anakol evresi olarak nitelerler. Bu süreç içerisinde yıldız, çekirdeğindeki çok yoğun maddenin büyük bir kısmını oluşturan hidrojeni helyuma çevirerek enerji üretir. Anakol yıldızları kütlelerine göre (Güneş'in kütlesini 1 olarak alıyoruz) sınıflandırıldıklarında, en ağırdan en hafife doğru; O, B, A, F, G, K ve M harfleriyle sembolize edilirler. Bu harfler, anakol yıldızının kütlesini ve aynı zamanda tayf türünü sembolize eder. Yıldızın doğum anındaki kütlesine göre, anakol evresinin süresi değişiklik gösterse de, önünde sonunda gençlik günleri sona eren yıldızımız değişmeye ve farklı türlere evrimleşeceği bir sürece girmeye başlar. Güneş'in %7.5'i ile %60'ı arasında bir kütleye sahip olan M tayf sınıfı kırmızı cüce yıldızların anakol evresinde geçirdikleri süre; kütlelerine göre 70 milyar yıl ila birkaç trilyon yıl arasında değişir. Kütlesi en yüksek olanları ömürlerinin sonunda bir beyaz cüceye dönüşerek ölürler. Daha düşük kütleli M tipi cüceler ise, yavaşça sönerek bir kara cüceye dönüşecektir. 13.8 milyar yaşındaki evrende, şimdiye kadar hiçbir kırmızı cüce yıldız anakol evresinden çıkıp kara cüceye dönüşerek ölmemiştir. Kırmızı cüce yıldızlar, evrende sayıca en fazla bulunan yıldızlardır ve tüm yıldızların yüzde 80'ini oluştururlar. Güneş'in %60'ı ila %85'i kadar kütleye sahip olan K tayf sınıfı turuncu cüce yıldızlar, kütle miktarlarına göre 20-60 milyar yıl arası bir süreyi anakol evresinde geçirirler. Bu sürenin sonuda, önce bir kırmızı dev yıldıza, ardından bir gezegenimsi bulutsu oluşturarak beyaz cüceye dönüşüp ölürler. Evrenin 13.8 milyar yıllık yaşı süresince, bugüne kadar hiçbir K sınıfı anakol yıldızı kırmızı deve dönüşecek kadar yaşlanmamış ve ölmemiştir. Turuncu cüce yıldızlar, evrende var olan tüm yıldızların yaklaşık yüzde 8'ini oluştururlar. Güneş'in kütlesinin %85'i ila, 1.1 katı arasında kütleye sahip olan G tayf tipi sarı yıldızlar, kütlelerine göre 8 ila 13-15 milyar yıl arasında anakol evresinde kalırlar. Sonrasında kırmızı deve dönüşler. Sonunda bir gezegenimsi bulutsu oluşturup, beyaz cüceye evrilerek hayatları son bulur. Evren var olduğundan bugüne kadar oluşan Güneş benzeri yıldızların yarıya yakını ya şu an kırmızı deve dönüşmüş, ya da geçmişte beyaz cüceye dönüşerek ölmüştür. G tayf sınıfı yıldızlar, evrende var olan yıldızların sayıca yaklaşık yüzde 3.5'ini meydana getirirler. Güneş'in 1.5'i ila 2.5'i arasında kütleye sahip olan A ve F tayf tipi yıldızların anakol evresi, kütle miktarındaki değişime göre yaklaşık 300 milyon yıl ile dört milyar yıl arasında bir süreci kapsar. Bu süre sonunda yıldız bir kırmızı deve dönüşür. Ardından önce gezegenimsi bulutsu ve nihayetinde bir beyaz cüceye dönüşerek ölür. Bugün var olan kırmızı dev yıldızlar ile, beyaz cücelerin çok büyük bir kısmı A ve F tipi yıldızların yaşlanması ve ölmesi sonucu oluşmuştur. Evrende bugün var olan anakol evresindeki yıldızların sayıca yüzde 0.7'si A, yüzde 2'si F tayf türü yıldızlardır. Güneş'in 3.5 ila 120 katı kütleye sahip olan O ve B tipi dev yıldızlar için anakol evresi, kütle miktarındaki değişime göre 1 ila 150 milyon yıl arasıdır. Bu süre sonunda yıldız hızla bir kırmızı deve, ardından en büyük kütleli olanları süpernova patlamasıyla nötron yıldızı veya kara deliğe dönüşür. Daha düşük kütleli olanlar ise, kırmızı dev evresinden sonra bir gezegenimsi bulutsu meydana getirerek beyaz cüce olarak hayata veda ederler. Bu yıldızlar, evrende sayıca en az bulunan yıldız türüdür ve tüm yıldızların sadece yüzde 0.1'i B, yüzde 0.00001'i O tayft türü yıldızlardır. Anakol evresinin sonuna gelip yaşlanan yıldızın çekirdeğindeki hidrojen tükendiğinde, artık yıldızı doğduğu günden beri içe çökmeye zorlayan kütle çekimine karşı koyan ışınım basıncı azalır ve yıldızın hidrostatik dengesi bozulur. Bozulan bu denge nedeniyle kütle çekim gücü baskın hale gelir ve yıldızı oluşturan madde kendi ağırlığı altında içe çöküp sıkışmaya başlar. Yıldız çöktükçe, sıkışan çekirdek bölgesindeki basınç ve ısı artar. Basınç ve sıkışmanın yarattığı ısı çekirdekte 100 milyon santigrat dereceyi bulduğunda, çekirdekte birikmiş olan Helyum atomları, birleşerek karbon atomları meydana getirmeye başlar. Aynı anda, çekirdek çevresinde kalmış ama reaksiyonu durmuş olan tüm hidrojen de tepkimeye girer. Ortaya çıkan bu ani ve muazzam enerji yıldızın çökmesini engellediği gibi, daha başka bir şeye de sebep olur: Yıldız genişlemeye başlar. Bu genişleyen yıldızlara kırmızı dev diyoruz. Tipik bir kırmızı dev yıldız, başlangıç kütlesine göre anakol evresindeki çapının 100 ila birkaç bin katı boyuta ulaşabilir. Bu yazımızda saydığımız belli başlı yıldız türleri, yıldızların enerji üretip hala parlamaya devam ettikleri süreçler içinde görülürler. Nötron yıldızı ve Beyaz Cüce yıldızlar, artık enerji üretme yeteneğini kaybetmiş, ölü yıldızlardır ve yıldız türleri adı altında sınıflandırmamız doğru olmaz. Onlar hakkında bilgi edinmek için yıldızların ölümü yazı dizimizi okumanızı tavsiye ederiz. Bunun yanında, Kahverengi Cüce olarak adlandırılan gökcisimleri de yıldız değildir. Buna rağmen, kimi zaman yanlış anlaşılmaya sebep olacak bir biçimde yıldız olarak nitelendirilirler. Kahverengi cüceler hakkında bilgi almak için de bu makalemize göz atmanız yerinde olur. Kapak fotoğrafı: Messier 6 yıldız kümesi.