Gece gökyüzüne baktığınızda evrenin çok özel taraflarını görürsünüz. Orada, yıldız gibi cisimlerden gelen görünür dalga boylarındaki ışınım ve diğer elektromanyetik ışınımlar vardır. Gözleriniz radyo dalgalarını görebilseydi evrenin farklı bir resmine bakıyor olurdunuz. Radyo dalgalarının kaynakları görünür ışık kaynaklarından oldukça farklıdır. Astronomların hedefi ise tüm elektromanyetik ışıma tayfını gözleyebilecek teleskoplar yapmak. Samanyolu'nun ışığın farklı dalga boylarıyla alınmış görüntülerini aşağıdaki görselden görebilirsiniz. Astronomi tarihi boyunca, evrene elektromanyetik bir pencereden baktık. Birkaç on yıldır ise kendimize başka bir pencere açmaya çalışıyoruz: Kütle çekim penceresi. Elektromanyetik dalgaların aksine, kütle çekim dalgaları uzay zamanda çok küçük değişikliklere yol açar. Bunun sonucunda nesneler birbirine çok az yaklaşır veya uzaklaşır. Tüm bunlar Einstein'ın Genel Görelilik kuramı ile tahmin edilmiştir ve keşfedilmeleri teoriyi destekleyen bir kanıt sunar. Bu da demektir ki, artık evreni gözlemlemek için sadece ışığa, yani o küçük foton parçacıklarına muhtaç değiliz. Göremediğimiz, hissedemediğimiz, ancak evrende önemli sonuçlara yol açan bazı olayları bambaşka bir kaynak, yani kütle çekim dalgaları yoluyla gözlemleyebileceğiz. Bu durumu kafanızda canlandırabilmek için, 5 duyunuz haricinde başka bir duyu daha elde ettiğinizi düşünün. Evet, şu an elimize geçen şey tam olarak bu: Yepyeni bir duyu! Kütle çekim dalgalarının kaynakları oldukça ilginçtir. En önemlileri nötron yıldızlarının veya kara deliklerin birbiri etrafında dolanmasıyla oluşur. Dolanma hareketi devam ettikçe uzaya kütle çekim dalgaları yayılır. Sistemden enerji ayrıldıkça yörüngeler daralır ve sonunda iki nesne birbiriyle vahşi bir şekilde çarpışır. Kütle çekim dalgaları gözlemleri bizlere farklı boyutlardaki sistemlerin dinamiklerini çalışma imkanı veriyor. Geçtiğimiz yıllarda LIGO bir kara delik çiftinden gelen kütle çekim dalgalarını tespit etmişti ve bu bir ilkti. Gözlenen iki kara delik de kütle çekim dalgaları hakkında çıkarım yapabilmek için tespit edilmiş en devasa adaylardı. Araştırmacılar karadeliklerin oluşturduğu nesnenin kütlesinin ikisinin ayrı ayrı kütlelerinin toplamından az olduğunu tespit etti.


Çok bilimsel konuşuyor gibi görünerek de dilediğiniz gibi saçmalayabilirsiniz. Bunu yapan Dünya'da ve ülkemizde binlerce sahte bilimci var. Şimdi her kelimesi ile uydurma olan bu metni, bu veya buna benzer bir fotoğrafla birlikte paylaşıp, bir de sözün sahibine Nikola Tesla gibi bir isim uydurun. Zaman makinası keşfedildi, NASA, ABD biliyor ama FBI halktan gizliyor gibi bir şey daha ekleyin. Yeterince ısrarcı olursanız, buna inanacak en az 1 milyon insan bulabilirsiniz.


Planetaryum, astronomi ve uzay bilimlerinde eğitim amaçlı kullanılmaya başlanmış olup sonrasında ise diğer bilim dallarında eğitimi eğlenceli bir şekilde vermeye çalışılan kubbe şeklinde özel bir yapıdır. Türkçe'de gökevi, uzay tiyatrosu, uzay küresi ya da uzay çadırı olarak adlandırılır. Ya taşınabilir şekilde çadır planetaryumlar ya da sabit bir şekilde inşa edilmiş planetaryumlar olarak iki şekilde kullanılır. Taşınabilir planetaryumlar, 6-10 metre çapında olup kolayca şişirilen çadır kullanıp, 4k projeksiyon ve ayna yardımı ile görüntü yansıtılır. Sabit planetaryumlar ise genelde kubbe şeklinde yapılar olup, fiberglas, çelik konstrüksiyon gibi yapı malzemeleri kullanılarak inşa edilmektedir. Kubbe şeklindeki yapı içerisinde özellikle 1980'li yıllardan itibaren bilgisayarla yönlendirilen bir ya da birden fazla projeksiyon cihazı ve balık gözü lens kullanılarak 360 derecede 3 boyutlu görüntü yansıtan özel yapılardır. Planetaryumlar bir simülasyon sisteminin yeri olup içerisinde opto-mekanik sistem, dijital projektörler ve ses sistemlerin kullanıldığı yapılardır. Bu sistemler sayesinde Güneş, gezegenler, yıldızlar ya da herhangi bir gök cismi kubbeye yansıtılır ve dünyanın herhangi bir yerinde, bulunulan zaman, geçmiş ya da gelecek zamanlardaki gökyüzü görülebilir. Planetaryum denildiği vakit akıllara sadece astronomi çalışmaları gelmesin. Özellikle son zamanlarda biyolojiden fiziğe, matematikten kimyaya bütün temel bilimlerin eğitimleri planetaryumlar da verilmeye başlandı. Şimdi içinizden bilimin eğlence merkezi denildi ama hiç eğlenceden bahsedilmedi diyor gibisiniz. Astronomların hazırlamış olduğu özel şovlar sayesinde yıldızlar ve galaksiler arası yolculuğa çıkabilirsiniz. Sistemin vermiş olduğu 3 boyutlu etkiden dolayı koltukların hareket ettiğini hissedebilir ve karşınızda bir anda Satürn ve halkalarını görebilirsiniz. Biraz eskilere gidelim. İlk planetaryum ne zaman yapılmış bir öğrenelim. 1923 yılında Almanya'da optik firma sahibi olan Carl Zeiss tarafından Münih'teki Deutsches Museum için inşa edilmiştir. Buradaki amaç, Güneş, gezegenler, Ay ya da diğer gök cisimlerinin geçmişte veya gelecekte konumlarını belirleyip onlar hakkında bilgiler edinmekti. 1930'lu yıllarda ise Chicago'da The Adler Planetarium tarafından ABD'de büyük bir planetaryum kuruldu ve bu planetaryum günümüzün en eskisi ve aktifidir. Sayıları Dünya üzerinde gittikçe artan planetaryumların devrim noktası ise 1981 yılında olmuştur. Başlangıçta planetaryumda sadece ışık kaynağı ve merceklerden oluşan yansıtıcılar, günümüzde çoğunlukla bilgisayar kontrollü karmaşık dijital ve opto-elektronik cihazlar halini almıştır. Planetaryum sayesinde, astronomide Güneş sistemi, kara delikler, takımyıldızlarının mitolojik şekilleri, uzay çalışmaları, yıldızların yapıları ve uzaklıkları vs. gibi konular çok rahat bir şekilde anlatılmaktadır. Tıp alanında ise insan anatomisini çok rahat incelenebilir, damarların içinde yolculuğa çıkılabilir. Kullanım alanında sınırlaması neredeyse hiç olmayan planetaryumlarda mimarlık ve diğer alanlarda 3 boyutlu animasyonlar ve çizimler ayrıntısıyla gösterilerek, konu daha anlaşılabilir hale getirilebilir. Dünya üzerinde sayıları gittikçe artmakta olan planetaryumların sayısı 4000'den fazladır. Ülkemizde planetaryum kültürü yeni yeni oluşmaya başladı. Genelde belediyeler tarafından bilim merkezlerinde inşa edilen planetaryumlar da film gösterimi yapılmakta ve astronomi eğitimleri verilmeye başlanmıştır. Bazı özel okullar ise kendi bünyelerinde planetaryum yaptırıp genelde fen bilgisi derslerinin anlatımlarında ve okullarını tanıtma amaçlı kullanmaktadırlar. - Konya Bilim Merkezi Planetaryumu - Kayseri Bilim Merkezi Planetaryumu - Eskişehir Bilim Merkezi Planetaryumu - Gaziantep Gezegenevi - Sancaktepe Bilim Merkezi Planetaryumu - Antalya Expo Planetaryumu - Samsun 19 Mayıs Üniversitesi Planetaryumu - Bursa Cacabey Planetaryumu - Deniz Harp Okulu Planetaryumu - Ses Okulları Planetaryumu - Bursa Bilim ve Teknoloji Merkezi Planetaryumu - Serdivan Belediyesi Planetaryumu - Çağ Üniversitesi Planetaryumu - Darüşşafaka Eğitim Kurumları Planetaryumu - Rahmi M. Koç Müzesi Planetaryumu - Ankara Ali Kuşçu Gökbilim Merkezi - İstanbul Ali Kuşçu Uzay Evi Planetaryumu - İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Planetaryumu - İzmir Özel Türk Koleji Planetaryumu - Bağcılar Belediyesi Planetaryumu - Üsküdar Bilim Merkezi Planetaryumu - Polatlı Uluğ Bey Bilim Merkezi Planetaryumu - Elazığ Bilim Merkezi Planetaryumu - Yenimahalle Belediyesi Evrensel Değerler Çocuk Müzesi Planetaryumu - Ankara Taurus Alışveriş Merkezi Atlas Planetaryumu - İzmit Planetaryum - İstek Okulları Astronomi Müzesi Planetaryumu - Tuzla Belediyesi Planetaryum ve Gözlemevi - Van Edremit Planetaryum - Amasya Şehit Ferhat Ünelli Bilim ve Sanat Merkezi Planetaryumu - Manisa Bilim Evi ve Planetaryum - Denizli Planetaryum - Adana Yüreğir Bilim Merkezi Planetaryumu Eğer sizde yıldızlar arası yolculuğa hazırsanız sizleri en yakın planetaryuma gitmenizi tavsiye ediyoruz.


-Albert Einstein Yazımızın ilk bölümüne öncelikle kurgu teriminin tanımı ile başlamak istiyoruz. Kurgu, kılgı alanına geçirilmeyip sadece bilmek ve açıklamak amacını güden düşüncedir. Bu tanımın, kuramla yakın bağı vardır diyebiliriz. Kurgu, eyleme geçmek amacını taşıyan düşünceye karşıttır. Kuram ise, düşünce alanındaki bilgiye gönderme yapar ve eylem alanındaki bilgi anlamını dile getiren pratik değerin karşıtıdır. Bilim kurguyu tanımlayacak olursak, yakın ya da uzak gelecek ile ilgili öykülerin bugünkü şartlarda gerçekleşmesi pek mümkün olmayan bilim ve teknoloji unsurlarını da kullanarak oluşturulmasıdır. Bilim kurgu, geleceği kurguladığı gibi bazen geçmişi de kurgulayabilir ve kitap, sanat eserleri, televizyon, film, bilgisayar oyunları, tiyatro eserleri ve diğer kitle iletişim araçlarında bulunabilir. Yapısal ve pazarlama bağlamında bilim kurgu güncel gerçeklik içinde bulunmayacak kurgusal öğeler içeren yaratıcı çalışmaları tanımlamak için kullanılabilir. Bu tanımlama fantastik, korku ve ilgili türleri de içerir. Bilim kurguyu, bilimin ve teknolojinin gelecek yıllardaki gelişimini ve bunun insanları bireysel ve toplumsal olarak nasıl etkileyebileceğini tahmin eden bir yazın türü olarak tanımlayabiliriz. Bilim kurgu eserlerinin fantastik eserlerden farkı, hikaye kapsamındaki kurgusal öğelerin çoklukla doğa kanunları üzerine yapılmış bilimsel önermeler ya da ispatlar dahilinde olmasıdır . Böyle farklılıkların sonuçlarını keşfetmek bilim kurgunun, onu fikirlerin edebiyatı yapan geleneksel amacıdır. Bilim-kurgu genellikle, bilinen gerçekliğe aykırı kurgulamalar içindeki alternatif olasılıklar hakkında eğlendirici ve rasyonel olarak yazmak üzerine kuruludur. Bilim kurgu, bilim ve teknolojideki ya da sözde bilim ve sözde teknolojideki bazı yeniliklerden türetilmiş bir anlatım tarzıdır. Bilim kuramı ise, bilimsel olan konuları ve bilgileri içine alarak kapsayan bir bilim dalıdır. Amacı bilimsel pratik üzerine söylemde bulunmaktır; kesinlikle bilimsel yöntem üzerine düşünülmez. Kurgulamaya başladığımızda, akıl kendi yaratma sürecini işletmeye başlar. Kuram boyutundaysa, fantastik öğeler içeren bu bilgileri sistematik bir düşünceyle tutarlı bir evren modeli çıkarmaya çalışır. Bilim kurgu, bir model tasarlayarak bilim kuramına ilerici bir katkı sağlıyor. Bilim kurgunun çabaları daha bağımsız düşünmeye dayanır. Tutarlı olmak zorunda değildir; Dünya'nın nesnelliğine bağlı değildir. Tamamıyla öznenin kendi yaratıcı süreci ile ilgilidir. Nesneyi aklı zorlayan biçimlere sokabilir bu düşünce. Bilim kuramında ise, akıl daima nesneye bağlıdır ve nesnenin kendiliğini bütün özellikleriyle ele geçirmeyi dener ve düşsel öğeleri pek tutarlı bulmaz. Kurgunun fantastik öğelerini cımbızla ayıklar gibi seçer ve dışarıda bırakır. 18. yüzyılda bilimin ve teknolojinin gelişmesi ve modernliğin kendisini göstermeye, insanları temelden etkileyip, yaşam ve düşünce tarzlarını değiştirmeye başlaması, bilimkurgunun bunlara bir tepki olarak doğmasına yol açtı. Tabii o zamanlar bu gelişen teknoloji bilim kurgunun sinemada yoğun bir şekilde işlenmesini sağlayacak kadar ilerlememişti. Oysa bilim kurgu, türünün öncüleri için edebiyatta geniş bir uygulama alanı buldu. Bilim kurgunun sinemada daha geniş bir uygulama alanı bulması için ise, 1920'li yılları beklemesi gerekti ve o zamanlar bilim kurgunun sinemada ayrı bir tür olarak var olduğu söylenemezdi. Bilim kurgu türünün, gelecekte olması muhtemel, bilimsel, dünyayı, insanlığı ve yaşamın gidişatını büyük ölçüde etkileyecek olaylara karşı takipçilerini uyarma özelliği vardır. Hatta takipçisini yaşanan ya da yaşanabilecek olaylara, felaketlere karşı tetikte olması için dürtüp uyandırma gibi bir derdi olduğu bile söylenebilir. Düşünsel aşamada zihin tarafından kurulan imgeler, düşler, modeller daha özgür biçimde oluşur. Kurgu gerçeğe bağlı olmak zorunda olmadığı için, bireyin kendi düş gücünün sınırları ile ilgilidir. Bizden bağımsız olan gerçekliğin bireyin kendi zihnindeki yansıması, gerçekliğin biçimlerini olası başka şekillere dönüştürebilir. Bireyin, gerçekliği düş gücüyle dönüştürmesinin gerçek dünyadaki gibi sınırları yoktur. Düş gücünün formları katı değil, esnektir. Birey, gerçekliği dilediği gibi kurgulayabilir; fakat bu, gerçekliğin kendisini somut olarak etkilemez. Kurgunun ne zaman ki kurama dönüşmesi anı geldiğinde, işte o zaman gerçekliği dönüştürme daha da nesnelleşir. Kuram, var olan nesnel dünyayı daha somut sistemli bir şekilde açıklamaya çalışacağı için gerçeklikle olan sıkı bağını yitirmez. Lakin kurgunun tasarım olanaklarını değerlendirebilir. Kuram ve kurgu bu düzlemde birbirleriyle ilişki içindedirler; fakat kurgunun anlatmaya çalıştığı kurama dönüşmek için değildir. Kuram ve kurgu, tasarım ve modelleme alanında çok yakın dururlar. Hatta kurgunun öğeleri kuramın da işine yarar. Kuram, bu öğeleri modelleme yapmak için kullanabilir; çünkü düş gücü modelleme için gereklidir. Herhangi bir şeyi kurgulamaya başladığımızda kuramsal olarak zihin aktif hale gelir. Bilim-kurgu modelleri kuram için görülebilir yeni ve düşsel seçenekler sunar. Bilim-kurgunun tasarladığı modeller, her zaman olmasa da kurama dönüşebilir. Bilim kurgunun tasarımları bir olanak gibi ortada durur ve bu düşsel seçenekler olası gelecekle ilgili bir fikir verir. Geleceğin biçimlerini kurgulamak, insan için bir model taslağıdır. Kurgular daima elimizin altında bulunan mimari projeler gibidir, bilimsel kuramlar bu projelerden yola çıkarak geleceğin inşası ve uzayın henüz bilinmeyen yönlerine dair ufuk açıcı düşsel verileri değerlendirmek amacıyla kuramsal çalışmanın izlediği yöntemleri yararına kullanabilir. Kurguda düşsel öğeler ağırlıklıdır, gerçekliğe bağlı kalmak bireyin tasarımlarının sınırsız çabasına bağlıdır. Kuram ise, temeli olan bilimsel verilere bağlı kalarak kurgunun işlevini de kullanarak evrenin sırlarına dair açık ve seçik olmayan yanlarına dair bilgiler geliştirir, çığır açıcı yeni fikirler ortaya atar. Einstein bunu merak ediyordu. Aradan geçen 10 yılın ardından, Einstein uzay, zaman ve ışığın doğası üzerine sorular sormaya devam etti ve birbiri ile göreli bir şekilde hareket eden cisimlerin bütün durumları ele alınsaydı fiziğin nasıl değişeceğini sormaya devam etti. Şaşırtıcı bir şekilde Bern patent ofisinde üçüncü sınıf bir teknik uzman olarak çalışırken Einstein fizikte ve evrene bakışımızda devrime neden olacak bir çalışmaya imza attı. Akademiden uzakta, Avrupa'nın saygın üniversitelerindeki seçkin profesörlerin duymadığı Albert Einstein zaman kavramını ve ışık hızı ile bir gözlemcinin hızı ile ilişkiyi insanlara yeniden düşündürdü. Einstein'ın bu tasarımı kuramını oluşturmada düş gücünü ne kadar etkin kullandığının kanıtıdır. Einstein'ın bu kurgusu, kurama giden yolu açmıştır.


Akılsızlıkta olmasa da, psikopatlıkta nobel ödülünü hakeden ırkı ilk sırada dile getirmek olmazdı. Biliyorsunuz, Dünya dışı bir uygarlık bize çözmemiz için kırk takla atmamız gereken ama bir şekilde çözmeyi başardığımız bir sinyal gönderir. Sinyali çözdüğümüzde bunun bir uzay aracının planları olduğunu anlarız ve harala gürele aracı yapmak için çalışmalara başlarız. Sevinçten ve heyecandan gözü dönmüş bilim insanları, aracı bitirdikten sonra kameralarını, kayıt cihazlarını kaptıkları gibi, Cevat Kelle teçhizatıyla kuşanıp uzaylı dostlarımızı ziyarete giderler. Ama o da ne? İnsan kılığına girmiş çatlak bir uzaylı, siz ne şeker şeylersiniz, canlarım benim temalı bir konuşma yapıp, bir de yapılan tüm kayıtları silip bilim insanımızı geriye postalarlar. La milyar dolarları döktük, insanları seferber ettik, çılgınca bir histeriyle sizle tanışmaya geldik. Nedir olayınız, nedir derdiniz? Dalga mı geçiyorsunuz, bu nasıl bir kendini beğenmişlik, nasıl bir psikopatlıktır? Ağam uzaylılar bizimle eğlenir işte, olay bu. Bunların yıldızlararası yolculuk yapabilme yanında, suda da yüzebilen gemilere sahip bir türü daha var. Artık niye ve niçin gelmişler bilmiyoruz ama, ABD kıyılarına inerler ve cart diye kalkanlarını çalıştırıp tatbikat yapan savaş gemilerini patlatmaya başlarlar. Bakın bu uzaylılar biraz daha medeniler, çünkü elbise giymeyi öğrenmişler. Anadan üryan yalınayak başı kabak gezmiyorlar ortalıkta. Ama,canlarım, teknolojide aşmışsınız, uçmuşsunuz da, güdümlü füze denilen şey sizde yok mudur? Abi yapmadınız mı öyle birşey, niye yapmadınız, manyak mısınız? Şu kıçı kırık teknolojimizle biz bile bin kilometre öteden hedefi sıfır hatayla vuran füzeler geliştirmişiz, biz, biz! Sonuç? Ne olacak, hep ıskalayıp durdular bizi. Sonuçta da hepsinin çanına ot tıkayıp Valhalla'ya postaladık. Hem de İkinci Dünya Savaşı'ndan kalma antika bir savaş gemisi ve akşamdan takma dişlerini bardağa koyup uyuyan bir grup emekli asker dedeyle. Daha önce ana gemilerine bilgisayar virüsü yerleştirip patlattığımız gerzekliğin kitabını yazmış olan ırk, geçtiğimiz yıllarda intikam için geri dönmeye karar vermişti. Geldiler, yine çil yavrusu gibi Dünya'yı istila ettiler. Yine diplomasi yok, yine bir konuşarak anlaşalım yok. Ama savaş teknolojileri aşmış uçmuş her zamanki gibi . Bu sefer kafayı çalıştırmışlar birazcık, bilgisayarlarına antivirüs yazılım yüklemişler. Yüksek zeka örneği sergiliyorlar. Uzaylıların hepsi ahmak değil tabii ki. Psikopatlıkta zirve yapmış olanları var. Canları sıkılır, Dünya'ya bir tane robot, bir tane de kendilerinden birini yollarlar. Sebep? İnsanlık kötü, insanlık bozulmuş, yazık ediyorlar güzelim gezegene. Toplayalım oradan her canlıdan bir tane, Nuh'un gemisi misali alıp götürelim, sonra da hepsinin köküne kibrit suyu dökelim, öldürelim, yok edelim, katliam yapalım, soylarını kurutalım! Mantık böyle, bu arkadaşlar soykırım uzmanı. Kapak Fotoğrafı: Star Trek Orjinal Seri'deki, hayatı vur patlasın çal oynasınla geçen uzaylı karakterlerden biri olan Mudd. Yine bir "gaipten gelen sesler" hik... İlk kez 2007 yılında keşfedilen Hız...


Bilim kurgu, insanlığın ufkunu açan, yeni fikirlere öncü olan önemli bir edebiyat ve sanat dalıdır. Şunu diyebiliriz ki, eğer bilim kurgu yazarlarının hayalleri ve öngörüleri olmasaydı bugün kullandığımız birçok teknolojiye ulaşabilmemiz mümkün olmazdı. Bu yönüyle bilim kurgu için bilimin itici gücü de diyebiliriz. Star Wars'taki çift güneşli Tatooine gezegenini bilim kurgu severler gayet yakından tanıyor. Çift güneşe sahip gezegenler olabileceği biliniyor. Hatta bunlardan bazıları bilim insanları tarafından keşfedilmiş durumda. Yalnız, Star Wars'taki bu çift yıldızlı gezegen bilimsel bir hatayı da içeriyor. Serinin tüm bölümlerinde, farklı tarihlerde bu her iki yıldızın da birlikte battığı gösteriliyor. Bu da demek ki, gezegen her iki yıldızın birden çevresinde dönüyor. Biri Güneş gibi parlak, diğeri ise kırmızı olan yıldızlar ise aynı boyutta görülüyorlar. Fakat gezegen her iki yıldızın da birden çevresinde döndüğüne göre, burası hatalı. Parlak olan yıldızı Güneş gibi G veya biraz daha küçük olan K tipi yıldız olarak kabul edip, kırmızı yıldızı da M tipi kırmızı cüce kabul ettiğimizde, kırmızı yıldızın çok daha küçük görünmesi lazım. Çünkü M tipi kırmızı cüceler, G ve K tipi yıldızlardan boyut olarak çok daha küçüktürler. Yine, parlak yıldızı güneş tipi bir yıldız, kırmızı yıldızı da bir kırmızı dev kabul ettiğimizde daha başka bir sorunla karşılaşıyoruz. Bu sefer kırmızı yıldızın çok daha büyük görünmesi gerekiyor, çünkü kırmızı dev yıldızlar, güneş tipli yıldızlardan kat kat büyük oluyorlar. Ayrıca o boyutta görülebilen bir kırmızı dev yıldızın, beyaz yıldızı parlaklıkta kat kat geride bırakıyor olması lazım. Beyaz yıldızın bir beyaz cüce, kırmızı yıldızın ise bir kırmızı cüce veya kırmızı dev olma ihtimali de yok. Her iki durumda da aynı boyutta görünemezler. Yani çift yıldızlı bir gezegende, biri beyaz, diğeri kırmızı ışık yayan iki yıldız söz konusu ise, bunların büyüklüklerinin aynı olması mümkün değildir. Yine Star Wars serisinin ünlü uzay aracı Millenium Falcon'un ışık hızının 2.5 katına kadar çıkabildiği dile getirilir filmde. Bu hız, galaksi ölçeğinde yolculuk için kağnı kategorisinde değerlendirilmesine rağmen, geminin galakside bir o yana bir bu yana, yüzlerce ışık yıllık mesafeleri çekirdek gibi çitleyerek yol aldığı herkesin malumu. Oysa bu hızda bir uzay aracı Dünya'dan yola çıksa, en yakın yıldız olan Alpha Centauri'ye bile ancak 2 yılda varabilir. Millenium Falcon yolcuları, örneğin Tatooine gezegeninden, binlerce ışık yılı uzaktaki Endor'a şıppadanak gidiyorlar. Bir allah kulu da demiyor ki, hacı, normalde yüzlerce yıl sürecek bu yolculuğu bunlar birkaç haftada nasıl yapıyor? diye. Öncelikle Güneş'in yarı çapı yaklasik 700.000 km. Bunun yarıya yakınını görece seyrek gazlardan olusan Güneş'in dış zarfı olusturuyor. Güneş zarfının yüzey sıcaklık degeri 5200 santigrat derecenin üzerinde. İç kısımlara doğru ise sıcaklık artıyor. Yani zarftan 50.000 km kadar içeri girerseniz, yüzeydeki 5200 derecelik ısıdan çok daha fazlasına maruz kalacaksınız. Elbette zarfın daha yoğun olan iç katmalarına geçtikce ısı artacak. Güneş'e atılan bir nükleer bombanın eğer bir etki ihtimali olacaksa, bunun Güneş çekirdeginde veya çok yakınında patlaması gerekir. Güneş çekirdegi ise, yüzeyden yaklaşık 500.000 km içeride, merkezde yer alan ve Güneş kütlesinin %40'ını barındıran bölgedir. Yoğunluk nedeni ile bu bölgenin içine girmek mümkün olamayacağı için, yapılabilecek yegane akıllıca hareket, bombayı çekirdeği saran ve yaklaşık 150.000 km kalınlığındaki taşınım bölgesinin sonunda patlatmak olmalıdır. Taşınım bölgesinin kalınlığı düşünüldüğünde , bu bolgeyi bombanın zarar görmeden geçebilmesinin gerektigi farkedilir. Fakat, yaklaşık 20 milyon santigrat derece sıcaklığındaki bu bölgeyi buharlaşmadan aşmak mümkün degil. Hiçbir madde bu sıcaklıkta katı veya sıvı halde kalamaz, gaza dönüşür. Hadi taşınım bölgesine kadar olan yoldaki muazzam sıcaklığı aşarak bir şekilde bombamız buraya kadar gelmis olsun. Ama bu bölgenin yoğunlugu düşünüldüğünde , böyle yoğun ve 20 milyon derecelik bir ortamı bombamızın buharlaşmadan atlatmasının mümkün olmayacağını yine görürüz. Hadi atlattık burayı da diyelim. Çekirdeğe yakın bir bölgede patlattık bombamızı. Bomba taşınım bölgesi içerisindeki hidrojen ve helyumu tetikleyerek bir nükleer kaynaşım başlattı. Başlattı başlatmasına da, burada küçük bir sorun var. Nükleer birleşme reaksiyonları ısının yanı sıra yüksek basınç da gerektirir. Oysa biz bombayı patlatmakla, bu bölgedeki basıncı da düşürdük. Bombanın patladığı ilk saniyenin yarısında patlama bölgesindeki sıcaklık 20 milyon dereceden 40 milyon dereceye kadar yükseldi ve çevredeki hidrojen ve helyum reaksiyona girdi. Fakat ilk saniye dolarken, parlayan bu gazlar birbirinden patlama basıncı nedeniyle uzaklaştılar ve reaksiyon ilk yarım saniye ile sınırlı kaldı. Patlamanın etkisi geçince bu genleşen bölge tekrar kendi uzerine çöktü diyelim. Bu çökme esnasında hala reaksiyonu sürdüren atomlar tek bir bölgede toplandılar ve reaksiyona devam ettiler. Yani bombamız başarılı oldu farzedelim: Bu durumda bizim yapmış olduğumuz şey, çekirdek cevresindeki bölgeyi alevlendirmek oldu. Bu da çekirdekteki basıncı düşürerek, zaten yavaşlamış olan çekirdek tepkimelerini durma noktasına getirdi. Tabi artık bu önemli değil. Yukarıda olmaz dedik ama, bir şekilde biz çekirdeğin cevresindeki helyum katmanını ateşlemeyi başardık. Güneş yeniden parlamaya başladı. O zaman daha büyük bir sorunla karşı karşıya kalıyoruz. Çünkü helyum, hidrojenden çok daha fazla enerji vererek yanar. Bu da hem taşınım bölgesini, hem de üzerindeki 400.000 km çapındaki Güneş katmanını genleşmeye zorlar. Güneş'in çapının 1.4 milyon km olduğunu düşünürsek, Güneş 100 misli genislerse yüzeyinin Dünya'yı içine alacak kadar büyümesi sorunuyla karşılaşırız ki, bu da Dünya'nın ve üzerindeki insanların sonu olur. Özetle bomba patlatarak Güneş'i yeniden alevlendiremezsiniz. Alevlendirseniz bile onu bir kırmızı dev yıldıza dönüştürürsünüz. Her iki durumda da çuvallamış olursunuz. Hemen bütün bilimkurgu filmlerinde, kahramanlarımız birini aramak için bir gezegene giderler. O gezegende her zaman tek bir şehir ve o tek bir şehrin tek bir barı bulunur. Gezegen değil mübarek, Teksas'ta bir kasaba sanki... Neyse, bu bara giden herkes, aradığı her neyse hemencecik orada buluverir. Bizden yaklaşık 57 ışık yılı uzakta...


kimse böyle yaldır yaldır parıldayan janjanlı kıyafetler giymeyecek. ABD'nin ilk insanlı uzay programı olan Mercury misyonunda astronotlara alüminyum folyo kıyafetler giydirip basının karşısına çıkarmışlardı. Ama bir işe yaramadığı çabucak görüldü ve günümüzdeki uzay elbiseleri kullanılmaya başlandı. Gelecekte de ağır, hantal ve kat kat uzay elbiseleri giyilmeye devam edilecek. Dünyanın manyetik alan koruması olmadan, çok büyük bir teknolojik ilerleme yaşamadığımız sürece, kozmik ışınlardan ve yüklü parçacıklardan korunmak için günümüz uzay elbiselerine benzer kıyafetlerin kullanılması zorunlu. Her ne kadar Mars'ta giyilmek için biraz daha rahat kıyafetler tasarlanmaya çalışılıyorsa da, ortaya çıkacak olan uzay elbiseleri yine oldukça sıkıcı ve hantal olacaklar. Bilimkurgu filmlerinde bu tarz kıyafetler güzel duruyor, farklı bir hava katıyor evet. Bir de tabi işin özü bu yapımlara izleyicinin ilgisini sürekli tutabilmek için kullanılan cinsellik! Bu arada bilimkurgunun kutsal kıyafetlerinden tayt, kadınlar arasında artık moda oldu ve gündelik kıyafete dönüştü ama, hala alüminyum folyodan değil; siyah veya geyik desenli tercih ediliyor. Her ne kadar günümüz bilimkurgu yapımlarında artık oyunculara böylesi metalik renkli giysiler giydirilmiyor olsa da, bir dönemin insanlarının zihninde uzay denilince malesef alüminyum folyolara sarılmış, tayt ve donla gezen insanlar canlanıyor. Bu travmayı nasıl atlatırız bilemem ama, azalarak yok olan bu furyanın geri gelmemesini ummaktan başka şansımız yok görünüyor. Zeka seviyesi düşük olmayan ama, "ş...


Not: Bu yazı, Kozmik Anafor Astronomi Platformu'nun kurulduğu 12 Ağustos 2012 tarihinde yayınlanmış olan ilk yazısıdır. Klasik düşünce, evrenin tam da insanın ihtiyacına göre var edildiğini söyler. Yani evren, Samanyolu, Güneş Sistemi sadece insan için vardır ve buna göre ince ayar çekilmiştir. Antropik ilke adı verilen bu düşünceye göre evren de insan için vardır ve evrendeki her varlık, her cisim, her yıldız, her göktaşı, her toz bulutu insanlığın yaşamı için özel olarak konumlanmıştır. Dolayısıyla evrende Dünya gibi yaşanılabilir başka gezegenlerin bulunması gereksizdir. Hatta bu gezegenlerin sayısının milyarlarca olması hepten gereksizdir. Dediğimiz gibi, evren sadece insan içindir ve bunun süslü adı da antropik ilkedir. Oysa bilim antropik ilkeyi kabul etmez. Eğer Güneş'in çevresinde dünya gibi 8 gezegen ve onlarca küçük gezegen varsa, diğer yıldızların çevresinde de benzer gezegen sistemleri olmalıdır çünkü, Güneş Sistemi evrende çok özel bir yer işgal etmez. Samanyolu'ndaki yaklaşık 400 milyar yıldızdan sadece biridir Güneş. Geri kalan 400 milyar yıldızdan da hiçbir ayrıcalığı yoktur. Yaklaşık 20 yıl önce 55 Cancri'nin çevresinde dönen ilk gezegeni keşfedişimize kadar bilim de antropik ilke çerçevesinde düşünmeyi sürdürdü. Bugün ise binin üzerinde Güneş Sistemi dışı gezegen keşfetmiş durumdayız. Bunların çoğu Jüpiter büyüklüğünde gaz devleri olsa da, az bir kısmı Dünya'ya benzer büyüklükte ve yıldızlarının etrafında Dünya'nın konumuna benzer yörüngelerde dönüyor. Burada bir şeye açıklık getirelim; Dünya benzeri küçük ve kayalık gezegenlerin çok az sayıda keşfedilmiş olmasının nedeni bunların az olması değil. Şimdiki teknoloji ve yöntemlerimiz, Dünya benzeri gezegenleri kolaylıkla tespit edebilmemize imkan sağlamıyor; hepsi bu. Yoksa yine bilimsel araştırmalar ve istatistik hesaplar sonucu biliyoruz ki; yıldızların çevresindeki her bir gaz devine karşılık, en az iki tane kayalık Dünya benzeri gezegen mevcut. Bugün artık iyice eminiz ki, hemen her yıldızın çevresinde bir gezegen sistemi var ve yine biliyoruz ki, Güneş dışındaki gezegen sistemleri nadiren bulunan özel yapılar değiller; varlıkları bir kural, olağan bir fizik yasası, elmanın yere düşmesi kadar sıradan bir durum. 40 yıl önce birileri bize iki güneşli bir gezegen gösterdiğinde gülüp geçiyorduk. Oysa iki hatta üç güneşli bir gezegenin varlığı o kadar olağan ki... Bilim insanları bildikleri fakat kanıt olmadığı için gösteremedikleri bu tür ilginçlikleri bilim kurgu yazarlarına fısıldıyor, onlar da bize gösteriyordu. Başta dediğim gibi; kimse mabadından sallamıyordu. Yapılan onca gözlem ve hesap sonunda artık Samanyolu'nda sadece Dünya büyüklüğünde ve Dünya ile benzer yaşam koşullarına sahip milyarlarca gezegen bulunduğunu rahatlıkla dile getirebiliyoruz. Bir uçtan diğer uca 100 bin ışık yılı tutan Samanyolu Galaksisi, Dünya gibi milyarlarca gezegenden geçilmiyor. Evrende Samanyolu boyutlarında, her biri ortalama 100 milyar yıldız içeren en az 300 milyar galaksi var. Hatta daha küçük, sadece birkaç milyar yıldız içeren en az 1 trilyon cüce galaksi olduğunu da hesaba katarsanız bizim çok özel ve biricik sandığımız dünyamızın ne denli sıradan bir gök cismi olduğunu daha iyi anlayabilirsiniz. Not: 2012 Ağustos ayında Kozmik Anafor ilk kurulduğunda, 18 Ara 2014 tarihinde ise sitemiz ilk açıldığında yayınladığımız birkaç yazımızdan biri olan bu yazıyı, güncelleyip tekrar yayınlamayı uygun bulduk. Bu azgın yıldızlar evrendeki en par...


Uluslararası Ceza Hukuku, devletlerde Ceza Hukuku kurallarının uygulanmasını inceler. Örneğin, bir İspanyol vatandaşı, İsviçre'de bir İngiliz'i yaralıyor. Bu suça hangi devletin Ceza Kanunu uygulanacaktır, sorusunu, Uluslararası Ceza Hukuku inceler. 1998 yılında Rus Biyomedikal Sorunlar Enstitüsü'nün yürüttüğü bir deneyde Rus ve Japon yedi erkek astronot ve kozmonot ile Kanadalı bir kadın astronot Judith Lapierre- tam 110 gün boyunca MIR Uzay İstasyonun bir replikasında yaşadılar. Deneyin amacı uzay benzeri şartlarda astronotların uyum sağlama yeteneklerini biyomedikal düzlemde tahlil etmekten ibaretti. Lakin 110 gün boyunca bazı şeyler ters gitti ve bazı astronotlar suça sürüklendi. Bu suçlar arasında yaralama, cinayete teşebbüs ve hatta Kanadalı kadın astronot Judith Lapierre'ye karşı bir Rus kozmonot tarafından gerçekleştirilen cinsel taciz de bulunmaktaydı. (1) Türkiye'de işlenen suçlar hakkında Türk kanunları uygulanır. Fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi veya neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi halinde suç, Türkiye'de işlenmiş sayılır. a) Türk kara ve hava sahaları ile Türk karasularında, b) Açık denizde ve bunun üzerindeki hava sahasında, Türk deniz ve hava araçlarında veya bu araçlarla, c) Türk deniz ve hava savaş araçlarında veya bu araçlarla, d) Türkiye'nin kıta sahanlığında veya münhasır ekonomik bölgesinde tesis edilmiş sabit platformlarda veya bunlara karşı, Bu sorunun cevapları da kanunun 11, 12 ve 13'üncü maddelerinde hüküm altındadır. Uzayın res nullius sayılmasına yani herhangi bir devletin egemenliğine girmesine mani olan anlaşmaları daha önceki yazılarımızda tanıtmıştık. Bu temel anlaşmalardan biri olan Dış Uzay Anlaşması'nın sekizinci maddesinde anlaşmaya taraf ülkelerin kayıtlı uzay araçlarında, fırlatıcı ülke olmaları durumunda fırlatılan araçta yargı yetkilerinin devam edeceği kuralı bulunmaktadır. Çok uluslu uzay araçları bakımından ise uluslararası boyutta imza edilmiş bir anlaşma bulunmaktadır: Uluslararası Uzay İstasyonu Anlaşması. İlk kez 1988 yılında Kanada, Japonya, Avrupa Uzay Ajansı ve ABD tarafından imzalanan daha sonra 1998'de Rusya'nın da dahil olduğu Uluslararası Uzay İstasyonu anlaşması dört bölümden oluşmaktadır. Uzun ve stresli bir günün ardından istasyonun ABD'ye ait laboratuvarında bir Avrupalı astronot Kanadalı meslektaşına yumruk atıp yaralasa ve Japonya'ya ait modüle kaçsa ne olur sorusunun cevabı için bu anlaşmanın 22'inci maddesine bakacağız. Madde mantığında esas alınan unsur, astronotların vatandaşlık bağı ile tabi oldukları ulusal hukuklardır. Ancak bu hükme alternatif olarak, astronotun fiili, milletler arası bir boyut kazanırsa, misal yukarıdaki örnek, failin hareketi neticesinde etkilenen eşya ya da şahsın hukuku kapsamında da hukuksal işlem yapılabilecektir. Ayrıca suç işlenmesi halinde Uluslararası Uzay İstasyonu anlaşmasının kendi Geri Verme yani suçlunun iadesi hükümleri bulunmaktadır. Geri verme, bir devletin ülkesinde bulunan kişinin, başka bir devletin ülkesinde işlemiş bulunduğu bir suçtan dolayı şüpheli veya sanık olması halinde, hakkında soruşturma veya kovuşturma işlemlerinin yapılması ya da hükmolunan cezanın infazı amacıyla, diğer bir devlete, talep üzerine teslim edilmesidir. Bu anlaşmaya taraf olan devletler arasında bir Geri Verme anlaşması ya da protokolü olmasa dahi bu anlaşmanın kendisi suçlunun iadesini sağlayacak protokol yerine geçecektir. Bu hali ile Uzay Ceza Hukuku'nun somutlaşması açısından uluslararası arenada ilk olma özelliği taşıyan Uluslararası Uzay Anlaşması, gelecekte inşa edilecek uzay ceza hukuku metinleri için örnek teşkil etmeye devam edecektir.


İçinde yer aldığımız gökadamız Samanyolu'nun en büyük uydusu Büyük Macellan Bulutu'ndan , 1987 yılında gezegenimize ulaşan bir süpernova ışıması, tüm Dünya astronomlarının dikkatini bu cüce gökadaya çekmeyi başarmıştır. Resmi adı SN 1987A olan bu süpernova patlaması, 20 Güneş kütleli bir yıldızın yaşamının sona ermesi neticesinde oluşmuştur. Patlama, 24 Şubat 1987 tarihinde ilk defa Şili'deki Las Campanas Gözlemevi'nde Lan Shelton ve Oscar Dahalde isimli astronomlar tarafından keşfedilmiştir. Dünya'dan yaklaşık 168 bin Işık yılı uzaklıkta, Büyük Macellan Bulutu içerisinde, Tarantula Nebulası'nın eteklerinde meydana gelen bu patlama, Dünya üzerinde Güney Yarımküre'den rahatlıkla çıplak gözle görülebilir bir ışıma gücüne ulaşmış ve Mayıs ayı sonuna kadar ışıma gücü en üst safhalara ulaşmıştır. Patlama neticesinde oluşan ve yaklaşık 16 yıl sonra çekilen fotoğraflarda açıkça görülen dev gaz halkasının çapı yaklaşık 1 ışık yılı uzunluğundadır ve üstnovadan yayılan muazzam patlama dalgalarının etkisiyle milyonlarca santigrat dereceye kadar ısınmış durumdadır. Bilim insanları, patlama neticesinde oluşmuş olmasını bekledikleri nötron yıldızını uzun bir süre aramış olmalarına rağmen, bugüne kadar yapılan araştırmaların hiçbirinde henüz kesin bir sonuca ulaşamamışlardır. Bu sebeple patlama sonucu çöken yıldızın çekirdeğin akıbeti tam olarak bir netliğe kavuşamamıştır.


Beyaz cüce, artık enerji üretemeyen Güneş benzeri düşük kütleli yıldızların ölümünden sonra arda kalan çekirdeği, yani yıldızın cesedidir. Yıldızlar, hayatlarına çekirdeklerindeki hidrojeni helyuma dönüştürüp enerji üreterek başlarlar. Bir yıldızın nasıl doğduğunu ve nasıl enerji ürettiğini öğrenmek için bu linkteki yazımızı okumanızı tavsiye ederiz. Şu anki yazımızın konusu yıldızın hayatının son demleri ve geride bırakacağı beyaz cüce olduğu için, konumuza yıldızın artık yakacak hidrojeninin kalmadığı dönemle devam edeceğiz. Yine bu yazımızda M, K, G, F, A, O, B şeklinde isimlendirildiğini göreceğiniz yıldız türlerini tanımak için bu linkteki yazımızı okumanız faydalı olacaktır. Yıldızın enerji üretiminin gerçekleştiği merkez bölgesinde hidrojen tükendiğinde, artık kütle çekimine karşı koyarak yıldızın sıkışmasını önleyen ışınım basıncı azalır ve yıldızın hidrostatik dengesi bozulur. Bozulan bu denge nedeniyle kütle çekim gücü baskın hale gelir ve yıldızı oluşturan madde kendi ağırlığı altında içe çökmeye başlar. Yıldız çöktükçe, sıkışan çekirdek bölgesindeki basınç ve ısı artar. Basınç ve sıkışmanın yarattığı ısı çekirdekte 100 milyon santigrat dereceyi bulduğunda, çekirdekte birikmiş olan Helyum atomları, üçlü alfa süreci dediğimiz bir reaksiyonla birleşerek karbon atomları meydana getirmeye başlar. Aynı anda, çekirdek çevresinde kalmış ama reaksiyonu durmuş olan tüm hidrojen de tepkimeye girer. Ortaya çıkan bu ani ve muazzam enerji yıldızın çökmesini engellediği gibi, daha başka bir şeye de sebep olur: Yıldız genişlemeye başlar. Bu genişleyen yıldızlara kırmızı dev diyoruz. Yıldızı genişlemeye zorlayan bu büyük ışınım basıncı küçük bir soruna neden olur. Bu sorun, yıldız genişlediğinde çekirdekteki basıncın düşmesi ve doğal olarak helyum reaksiyonunun durmasıdır. Evet, genişleyen yıldızın çekirdeğinde enerji üretimi durur. Bunun üzerine kütle çekim gücü baskın gelir, yıldız tekrar içe çökmeye başlar ve yukarıda anlattığımız sürecin aynısı bir daha gerçekleşerek yeniden enerji üretilir. Bu bir kısır döngü içinde sürekli devam eder. Bu durumu dışarıdan izlediğimizde yıldızın zonkladığını görürüz. Bu aşamada yıldızın parlaklığı şişip büzüşmesiyle birlikte periyodik olarak artış-azalış gösterir. Bu şekilde zonklayan yıldıza cepheid değişkeni adı veriliyor. Şunu da söyleyelim; cepheid değişkeni yıldızlar sadece bu anlattığımız süreç sonucu oluşmazlar. Ömrünün sağlıklı dönemlerini geçiren anakol evresindeki dev yıldızlar da cepheid değişkeni özelliği gösterebilirler. Yıldız bu şekilde bir genişleyip bir daraladursun, çekirdekte Helyum reaksiyonuyla üretilen muazzam enerji yıldızın dış katmanlarını şişirerek çapını artırmayı sürdürür. Öyle ki, yıldız eski halinden 100 kat daha büyük bir çapa erişebilir. Örneğin şu anda 1.4 milyon km çapa sahip olan Güneş, genişlemeye başladığında 150 milyon km çapa kadar büyüyebilecek. Yıldızın zonklaması sırasında oluşan kütle çekim kuvvetleri ve ışınım basıncı parçalanma sürecinin de başlangıcıdır aslında. Güçlü yıldız rüzgarları ve şişip daralma sırasında oluşan ani çekim kuvveti değişiklikleri yıldızın dış kısımlarının yavaş yavaş kopmaya başlamasına neden olur. Bu yıldız için iyi birşey değildir, çünkü kütlesinin yarıya yakınını kaybetme riskiyle karşı karşıyadır. Malesef bu risk gerçektir ve yıldızın çekirdek basıncını yüksek tutan kütlesinin bir kısmı uzaklaşmıştır. Zaten bu arada zonklama evresinin de sonu yaklaşmaktadır. Bir an yıldızın çekirdeğinde üretilen enerji o boyuta gelir, sıcaklık o kadar artar ki, yeterli basınç olmasa da çekirdeği saran ve o ana kadar reaksiyona girmemiş olan helyum kabuk aniden nükleer reaksiyona girer. Helium Flash dediğimiz bu aşamada korkunç boyutlarda bir enerji açığa çıkar. Çekirdeğin dış çevresindeki bu ani nükleer reaksiyon yıldızın sonunu getirecek kadar büyüktür. Yıldızın dış katmanları, merkezden kaynaklı ışınım basıncının büyüklüğü nedeniyle kütle çekim etkisinden kurtulacak hıza ulaşır ve yıldız çok hızlı ve aşırı boyutlarda genişler. İçeride üretilen bu muazzam enerji, yıldızın parlaklığını olağanüstü seviyede artırır. Ancak, genişleyip yüzey alanı çok büyüdüğü için, merkezdeki sıcaklık 300 milyon santigrat derecenin üzerinde olsa da yüzey ısısı sadece 3-4 bin santigrat derece civarındadır. Buna rağmen, yaydığı enerji eski sağlıklı günlerinde yaydığı enerjiden yüzlerce kat fazla hale gelir. Güneş kütlesinde bir yıldız, bu kırmızı dev aşamasında şu ankinden yaklaşık 500 kat daha fazla enerji yayacaktır. Yıldız bu kadar aşırı genişlediğinde, kütle çekim kuvveti de yıldızı bir arada tutmak için yeterli olan gücünü yavaş yavaş yitirmeye başlar. Bu da yıldızın geri dönüşü olmayacak biçimde dağılmaya başlaması anlamına gelir. Yıldızın dış katmanları bağımsız biçimde yavaşça uzaklaşmayı sürdürür. Çekirdekte Helyum reaksiyonuyla üretilen aşırı büyük enerji de bu dağılma sürecini kaçınılmaz hale getirir: Güçlü yıldız rüzgarları yıldızın dış zarfını öteleyerek dağılmayı hızlandırır. Artık bu noktada kırmızı dev aşamasındaki yıldız bir gezegenimsi nebulaya dönüşmeye başlamıştır. Güneş ve daha küçük K sınıfı turuncu yıldızlarda enerji üretimi çekirdekteki Helyum'un da tümüyle karbona dönüşüp tükenmesi ile sonlanır. Ancak, daha büyük kütleli F, A ve B tayf sınıfı anakol yıldızları; Helyum reaksiyonu tükenince, birikmiş olan bu Karbonu reaksiyona sokabilecek kadar büyük kütleye sahiptirler. Karbon'un birleşerek Neon ve Oksijen'e dönüşmesi Helyum reaksiyonundan çok daha fazla enerji üretilmesine neden olur. Güneş'in 5 katı kütleye sahip olan bir B sınıfı dev yıldız, Karbon ve Oksijeni yakarken, oluşan ışınım basıncı yıldızın 2-3 Güneş kütlesine sahip olan dış zarfını, hatta daha önce reaksiyona giren helyum kabuğunun dahi uzay boşluğuna saçmasına neden olur. Bu nedenle F, A ve B sınıfı yıldızlar zaten kısa olan ömürleri sonucu girdikleri kırmızı dev evresini de çok hızlı geçirler. Kırmızı dev evresine çok büyük bir kütleyle girmiş olan B sınıfı dev yıldızımız, bu sürecin sonuna doğru sadece 1-2 Güneş kütlesine sahip bir yıldız haline gelir. Bu da, sonunun Güneş benzeri küçük kütleli yıldızlarla benzer olmasına sebep olur. İster Helyum, ister Karbon, ister Oksijen füzyonu gerçekleştirsin, önünde sonunda yıldızın kullanabileceği bir yakıt kalmaz. Zaten yakıt bitene kadar yıldız tüm dış zarfını uzay boşluğuna saçıp bir gezegenimsi nebulaya dönüşmüştür bile. Nebulanın ortasında kalan yıldızın çekirdek kısmında enerji üretimi sona ermek üzeredir. Son birkaç atom da reaksiyonunu tamamlayınca enerji üretimi tümüyle durur. Çekirdek, helyum ve karbon reaksiyonları sonucu yüz milyonlarca santigrat derecelik bir sıcaklığa erişmiştir. Ancak, artık enerji üretilmediği için hidrostatik dengesini koruyamaz ve kendi kütle çekimi altında ezilmekten başka şansı yoktur. Neredeyse tümüyle karbondan oluşan çok sıcak çekirdek yavaşça ama güçlü biçimde ezilip sıkışmaya başlar. Yıldız yukarıda anlattığımız süreçte kütlesinin büyük bölümünü kaybetmiş olduğu için, geride kalan çekirdeğin kütlesi, yıldızın ilk haline oranla oldukça küçüktür. Örneğin Güneş, kırmızı dev aşaması sonrasında bu duruma geldiğinde şu anki kütlesinin yüzde 30 veya 40'ını kaybedebilir. Güneş'ten daha küçük bir turuncu cüce yıldızda; kalan çekirdeğin kütlesi %30 güneş kütlesinde olabileceği gibi, Güneş'ten 5-6 kat büyük kütleli bir yıldızdan geriye neredeyse Güneş'in şu anki kütlesi büyüklüğüne sahip bir çekirdek kalabilir. Enerji üretemediği için sıkışmaya devam eden ve çıplak bir şekilde açıkta kalan çekirdekte bu ezilme sonsuza kadar devam etmez. Plazma halindeki bu çekirdekte serbestçe dolaşan elektronlar kütle çekimin tersi yönde dejenere elektron basıncı denilen bir güç oluştururlar. Çekirdeğin kütlesi bu basıncı yenecek kadar büyük olmadığından, elektron basıncı çökmeyi durdurur. Çökmenin devam etmesi ve bir sonraki aşamaya geçmesi için çekirdeğin kütlesinin biraz daha fazla olması gerekir. Çökmenin durduğu anda yıldızımızın geride kalan çekirdeği o kadar sıkışmıştır ki, çapı sadece Dünya kadar ve bir pinpon topu büyüklüğündeki parçası 1 ton ağırlıkta olabilir. Çok sıkışmış olan bu sıcak karbon topunun yüzeyeyi bir elmastan daha sert ve katıdır. Yüzeyin üstünde, yine karbondan oluşan ama az miktarda helyum, oksijen, neon, demir, nikel, azot gibi gazlardan oluşan birkaç kilometre metre kalınlığında çok yoğun, muazzam basınca sahip bir atmosferle kaplıdır. Yıldızımız yaklaşık Dünya büyüklüğünde bir alana sıkışıp kalmıştır. Merkezindeki sıcaklık milyonlarca dereceyi bulan çekirdeğin yüzey sıcaklığı, kırmızı dev aşamasında geçirdiği süreçte yaşadıklarına göre onbinlerce veya yüzbinlerce santigrat derece olabilir. Göz alıcı, çok güçlü beyaz bir parlaklığa sahiptir. Ancak, bu kadar sıcak olmasına rağmen yavaş yavaş soğumaktan başka şansı yoktur. Fakat bu soğuma çok yavaş gerçekleşir ve milyarlarca yıl sürer. Artık bu yıldızın adı bir beyaz cücedir. Beyaz cüceler enerji üretmiyor olmasına rağmen bir yıldız gibi parlamaya çok uzun süre devam ederler. Kırmızı dev aşamasının sonunda trilyonlarca km uzaklara saçıp bir gezegenimsi bulutsuya dönüştürdüğü dış katmanlarını aydınlatarak muhteşem renklerde parlamasına sebep olan da, bulutsunun merkezindeki beyaz cücenin yaydığı güçlü ışınımdır. Bu ışınım, beyaz cüceyi trilyonlarca km boyunca saran bulutsuyu aydınlattığı gibi, ışınım basıncıyla yavaş yavaş dağıtmaya da devam eder. Bu nedenle hiçbir gezegenimsi bulutsu uzun süre beyaz cücenin çevresinde kalamaz. Birkaç milyon yıl içinde kendisinden son kalan bulutsuyu da dağıtan beyaz cüce artık uzay boşluğunda yalnız, bir başına ölümü beklemeye başlar. Bu ölüm o kadar yavaş gerçekleşir ki, evrenin şu anki yaşı olan 13.8 milyar yıl, en eski beyaz cücenin bile gözden kaybolmasına yetecek kadar uzun değildir.


Evren çok büyüktür. Öyle ki Dünya'dan nispeten küçük gözüken bir bölge, içerisinde çok fazla nesne gizliyor olabilir. Gökyüzünde bir dolunayın kapladığı alan kadar yer kaplayan NGC 2264 bölgesi de bu bölgelerden biri olarak gösterilebilir. Tekboynuz Takımyıldızı sınırları içerisinde, bizden yaklaşık 2600 ışık yılı uzaklıkta bulunan NGC 2264 bölgesi Koni Bulutsusu'yla birlikte Yılbaşı Ağacı Yıldız Kümesi'ni tanımlamak için kullanılıyor. Yeni Genel Katalog'a göre NGC 2264'ün üyeleri olarak belirtilmeseler de, Kar Tanesi Bulutsusu ve Tilki Kürkü Bulutsusu'da bu bölgede konumlanmış durumda. Koni Bulutsusu'nu ana görselde solda üçgensel, koniye benzer şekliyle hemen ayırt edebilirsiniz. 7 ışık yılı uzaklıktaki Koni Bulutsusu bir H II bölgesi karanlık salma bulutsusudur. Koni Bulutsusu, soğuk hidrojen ve diğer gazların arkasında bulunan, S Monocerotis yıldızının hidrojen atomlarını iyonize ettiği sıcak gazlardan oluşmuştur. Aynı zamanda S Monocerotis yıldızı NGC 2264'ün en parlak yıldızı olma ünvanına da sahiptir. Yıldızın bu muhteşem parlaklığını ana görselde, en sağda kolaylıkla farkedebiliyoruz. S Monocerotis'in bulunduğu bölge ise Kar Tanesi Bulutsusu ya da Kar Tanesi Yıldız Kümesi olarak biliniyor. Yılbaşı Ağacı Yıldız Kümesi ise, Koni Bulutsusu'nun hemen sağındaki yıldızlardan S Monocerotis'in bulunduğu alana kadar uzanan geniş bir alanı kaplıyor. Yılbaşı Ağacı şeklini ana görselde Koni Bulutsusu'nun yanındaki parlak yıldız ağacın en üstü olmak üzere, yatay bir şekilde görebilirsiniz. Tilki Kürkü Bulutsusu'nun kırmızı bölgeleri mavi-sıcak yıldızların morötesi ışığının hidrojen gazıyla yayılması sonucu oluşuyor. Mavi bölgeler ise aynı mavi ve sıcak yıldızların bölgede bulunan tozu aydınlatması sonucu meydana gelmiş. Fotoğraf Hawaii'de Mauna Kea dağında bulunan Kanada-Fransa-Hawaii Teleskobu tarafından çekilmiş. Son olarak, içerisinde yoğun miktarda molekül bulutları barındıran, yani bir yıldız oluşum alanı olan NGC 2264 yaklaşık 30 ışık yılı genişliğinde. Gelecekte bir gün, insanlar Mars üz... Uluğ Bey, dönemi için önemli çalışm... Güneş Merkezli Evren Modelini Kopernik Keşfetmemiştir! Oldukça merak edilen bir konu, uzay...


Enceladus, Satürn'ün en parlak uydularından biri. 1789 yılında William Herschell tarafından keşfedilen uydu, Satürn gezegenine oldukça yakın bir konumda bulunuyor. Çapı ise yaklaşık 500 km civarında. Bu çok küçük çapı, Enceladus'un düzgün küresel bir yapı oluşturması için pek yeterli gibi durmuyor. Ancak, Enceladus'un kütlesinin büyük bölümü yumuşak yapılı diyebileceğimiz su buzundan oluştuğu için, böylesi düzgün bir küresel yapıya sahip. Aksi halde, yamru yumru, irice bir kaya parçası halinde olması gerekiyordu. Enceladus'u diğer buzul uydularından ayıran en önemli özelliği yüzeyinin çok parlak, düzgün bir yapıda ve az sayıda krater içeriyor olması. Bu durum şu anlama geliyor; Enceladus'un su buzundan oluşan yüzeyi tıpkı Dünya ve Venüs gibi aktif gezegenlerin yüzeyleri gibi sürekli bir yenilenme halinde. Uydu, Güneş'ten aldığı ışığın neredeyse % 90'ına yakınını geri yansıtıyor. Bunu gerçekleştirebilmesi için de yüzeyinde yeni oluşmuş, toz ve kayadan arınmış saf buza ihtiyaç duyması gerekir ki, anlaşılan Enceladus bu gereksinimi fazlasıyla karşılıyor. Uzay araçlarıyla ile alınan görüntülerinde, yüzeyinde değişik şekillerde kanallara benzer yapılara rastlanıldı. Bu kanallar bizlere yüzeyde zaman zaman gerçekleşen sıvı akıntıları olduğunu işaret ediyor. 2005 yılında Cassini uzay aracı tarafından gerçekleştirilen bir yakın geçiş sırasında, uydudan uzaya fışkıran buz yanardağları keşfedildi. Bu da, uydunun hala aktif ve hareketli bir durumda olduğuna işaret ediyordu. Dolayısıyla yüzeyinde niçin az sayıda krater olduğu da açıklığa kavuşmuş oldu. Bu buz volkanlarından fışkıran lavlar, yani sıvı su; yüzeyi kaplayarak kraterleri örtüyor, yeni ve genç bir yüzey oluşturuyor. Ayrıca Satürn'ün soluk E halkasının oluşumunda Enceladus uydusundan fışkıran bu buz parçalarının önemli rolü olduğu düşünülüyor. Bir gaz devi gezegene yakın olmak, güçlü bir gelgit etkisi yaşayacağınız anlamına gelir. Satürn'e sadece 238 bin km uzaklıkta (Ay-Dünya uzaklığı yaklaşık 380 bin km'dir) yer aldığı için, tıpkı Jüpiter'in uydusu Io'nun başına gelenler gibi, Enceladus da bu gelgit etkisi nedeniyle sürekli bir lastik top gibi sıkışıp genişliyor. Bu sayede, çok küçük bir uydu olmasına rağmen içinde yaşadığı sürtünme ile, sıcak kalmaya devam ediyor. Buzlu yüzeyinin altındaki bu sıcak sıvı su, volkanlar oluşturarak yüzeye çıkıp uydunun yüzeyine yayılıyor. Aynı zamanda Enceladus'un düşük kütleçekiminden (Dünya'nın %1'i kadar) kurtulan bu su, buz parçaları şeklinde Satürn'ün E halkasına ekleniyor. Uyduya ait en üstteki detaylı genel görünüm, 2005 yılında Cassini uzay aracı tarafından 270 km mesafeden çekilmiştir.


Tarihsel bir gerçektir, bilirsiniz insanlar zamanı ölçmeye başladıklarında ilk olarak iki temel birim kullandılar: Güneş'in iki doğumu arasında geçen süreye gün diyerek en kısa zaman birimini, Ay'ın her iki hilali arasında geçen süreye de Ay diyerek daha uzun bir zaman birimi belirlediler. Fakat, günden uzun, aydan ise kısa zaman dilimleri lazım olduğunda, yine gökyüzünde değişmez bir sembole ihtiyaç duydular. Bu sembol bütün bir ay boyunca tekdüze duran Güneş olamayacağına göre, düzenli şekilde biçim değiştiren Ay olabilirdi. Evet, Ay'ın evrelerini hafta adını verecekleri zaman dilimi için kullanmaya başladılar. Ay'ın hilal evresi ile tam yarım göründüğü ilk dördün evresi arasında 7 günlük zaman vardır. Aynı şekilde ilk dördün ile dolunay arasında da 7 gün geçer. Ardından 7 gün sonra son dördün gelir ve nihayet onun da 7 gün sonrasında Ay yine ince bir hilale dönüşerek gözden kaybolur. Ayrıca buradan dördün kelimesinin ne anlama geldiğini de anlamış olmalısınız: Bir ay 4 haftadır. Bu, takvimin ilk şekli idi. Yani en kısa zaman dilimi gün, 7 günün birleşimi hafta ve 4 haftanın birleşimi ay olarak adlandırılıyordu. Başka bir deyişle her ay, yeni bir çevrim idi ve yıl anlamına da geliyordu. Bu nedenle eski çağlarda Ay Takvimi'ni kullanan toplumlar, yaş hesabı yaparken ayları kullanıyorlardı. Örneğin; 200 yaşındayım diyen biri aslında Güneş Takvimi'ne göre 16 yaşında oluyordu. 800 yaşındaki kişi de 66 yaşındaydı. Zamanla toplumlar tarım yapmaya başladıkça ve toplumlar arası ticaret yaygınlaştıkça, en basit takvim modeli olan Ay Takvimi'nin kullanımı terkedilmeye başlandı. Çünkü bu takvim ile mevsimler doğru hesaplanamıyordu ve Güneş Takvimi'nin kullanılması zorunluydu. Ancak, Güneş Takvimi'ne geçilse bile, geçmişten gelen hafta kullanımı terkedilmedi. Çünkü, 7 günlük hafta kavramı, kabaca dahi olsa 365 günlük Güneş Takvimi ile uyuşabiliyordu. Bir Güneş yılı, 52.1 haftaydı ve küsürat gözardı edilebilirdi. Bu arada, 7 günlük hafta kullanımının başka nedenleri olduğuna dair yazılara rastlamanız da mümkün. Biz işin astronomi ile ilgili boyutuna bakıyoruz. Ve, yine astronomik açıdan ele alınması gereken; antik çağda bilinen gezegenler ile ilgili bir açıklama daha var. O görüşü de, başka bir yazımızda detaylı biçimde ele alacağız. Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi...


Bilim insanları, 250 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan süper kütleli bir kara delik tarafından yayılan ışınımın çevredeki gaz üzerinde oluşturduğu akustik dalgalanmayı bir ses klibi haline getirerek bizlerle paylaştı. Kahraman Takımyıldızı'nın merkezinde bulunan kara delik tarafından yayılan akustik dalgalar, insanların duyabileceği şekilde olması amacıyla 57 ve 58 oktava aktarıldı. Ortaya çıkan sonuç ise kulağa sadece ürkütücü değil biraz da öfkeli bir ses tonu gibi geliyor. Perseus galaksi kümesinin merkezindeki kara deliği çevreleyen bol miktardaki gazın içerisinden yayılan akustik dalgalar. Ancak bu dalgaları keşfedildikleri perdede bizim duymamız mümkün değildi çünkü bu dalgalar, bu zamana kadar insanoğlunun evrende keşfettiği en düşük frekanstaydılar. Doğal olarak insan kulağı da bu sesleri duyamaz. Fakat yapılan bu son seslendirme çalışması, kayda sadece bir çok oktav getirmek ile kalmadı kara delikte tespit edilen notaları da ekledi ki bu sayede kara deliklerin galaksiler arası uzayda nasıl duyulacaklarına karşı bir anlayışımız oluştu. 2003 yılında tanımlanan en düşük frekanslı nota, standart 88 tuşlu bir piyanonun soldan dördüncü tuşundan çıkan do sesinden çıkan 57 oktavın biraz üzerinde bir si bemol sesiydi ve bu aralıkta bu notanın frekansı 10 milyon yıldı. İnsanlar tarafından algılanan en düşük nota ise saniyenin yirmide biri frekansa sahiptir. Ses dalgaları, Perseus kümesinin merkezinde bulunan süper kütleli kara delikten radyal olarak çıkarıldı ve merkezden saat yönünün aksine doğu oynatıldı. Böylece de kara delik tarafından yayılan sesleri, orijinal frekanslarından 144 katrilyon ila 288 katrilyon kat arasındaki daha yüksek perdelerde duyabiliyoruz. Sonuç ise, bu sesler de daha önce uzaydan kaydedilip ses frekanslarına aktarılan diğer sesler gibi ürkütücü. Bu sesler sadece bilimsel merak yüzünden kaydedilmedi tabi ki. Galaksi kümeleri içerisinde yer alan galaksilerin arasında sürüklenen ve küme içi ortam olarak bilinen belirsiz gaz ve plazma, kümenin dışında bulunan galaksiler arası ortamda bulunduğundan çok daha sıcak ve yoğun halde bulunur. Küme içi ortam boyunca yayılan ses dalgaları ise, plazma yolu ile enerji taşıdığı sırada küme içi ortamı ısıtabilecek bir mekanizmadır. Sıcaklığın da yıldız oluşumunu etkilediğini düşünürsek ses dalgaları, galaksi kümelerinin evriminde çok önemli bir rol oynuyor olabilir. Ayrıca bu sıcaklıklar, ses dalgalarını tespit etmemizi de sağlarlar. Küme içi ortam çok sıcak olduğu için bu bölge, X ışını kullanılarak parlak bir şekilde görüntülenebilir. Chandra X-Işını Gözlemevi, sadece bu ses dalgalarının tespitine değil bu kaydın yapılmasına da olanak verdi. Görsel verileri ses dönüştürmek, kozmik fenomenleri deneyimlemenin yeni ve harika bir yolu olabilir. Ayrıca bu yöntemin bilimsel bir değeri de vardır. Bazen bir veri setini dönüştürmek, gizli detayları ortaya çıkarabilir ve etrafımızı saran gizemli evren hakkında daha detaylı keşiflere izin verebilir.


Fosil kayıtları, Dünya'nın ozon tabakasının uzun süreli bir hasara maruz kaldığını gösteriyor. Bu da Dünya tarihinde yer alan en kötü yok oluşlardan birinin, bir süpernova tarafından tetiklenmiş olabileceğini gösteriyor. Yaklaşık 360 milyon yıl önce Devoniyen Dönemin sonunda Dünya'da bulunan türlerin yaklaşık %75'i yok olmuştu. Bu dönemden kalan kaya örnekleri, mor ötesi radyasyondan hasar aldığı görünen binlerce sporu korumakta ve bu durum da koruyucu ozon tabakamızda bir şeylerin ciddi olarak ters gittiğini gösteriyor. Yeni yapılan bir araştırmaya göre bu yıkıcı güç evimizden çok uzak bir yerden gelmiş olabilir. Çalışmanın baş yazarı Brian Fields, açıklamasında geniş çaplı volkanik faaliyetler veya küresel ısınma gibi yeryüzü kaynaklı felaketlerin de ozon tabakasına zarar verebileceğini ancak bu felaketlerin kanıtlarının bu dönem için yetersiz olduğunu belirtiyor. Makalenin ortak yazarı Adrienne Ertel ise Bu durumu anlamlandırmak gerekirse; bugün en yakın süpernova tehditlerinden biri, 600 ışık yılı uzaklıkta ve 25 ışık yılı olan öldürme mesafesinin dışında bulunan Betelgeuse'den geliyor diyor. Betelgeuse gibi devasa yıldızların hayatını sona erdiren süpernovalar, Dünya'daki yaşamı kolaylıkla tehdit edebilir. İlk önemli darbeyi yüksek enerjili mor ötesi, X ışını ve gama radyasyonu getirir; ardından patlamanın etkisiyle inanılmaz hızlara ulaşan yüklü parçacık yığınları kozmik ışınlar gelir. Ekip üyelerine göre, bu birleşim Dünya'nın ozon tabakasına 100.000 veya daha fazla yıl boyunca zarar verebilir. Fosil kanıtları, muazzam balık çeşitliliğinden dolayı Balıkların Çağı olarak da adlandırılan Devoniyen Döneminin sonlarındaki yaklaşık 300.000 yıl boyunca biyolojik çeşitliliğin önemli ölçüde azaldığını ortaya koyuyor. Bu yüzden Devoniyen sonu yok oluşunda birkaç farklı dramatik olayla birlikte yakınlardaki bir veya ikiden fazla süpernova patlaması rol oynamış olabilir. Makalenin diğer ortak yazarı Zhenghai Lui de açıklamasında bu iki izotopun şu anda Dünya'da doğal olarak bulunmadığını ve buraya gelebilmelerinin tek yolunun kozmik patlamalar olduğunu söylüyor. Ayrıca ekip üyeleri şu ana kadar böyle bir araştırmanın yapılmadığını belirtiyorlar. Fields ve ekibi, süpernova ve yok oluş olayları arasındaki muhtemel bağlantıyı bulan ilk araştırmacılar değil. Mesela, son zamanlarda farklı bir araştırma grubu da Pliyosen Döneminin sonlarında, yaklaşık 2.6 milyon yıl önce gerçekleşen küçük çaplı bir kitlesel yok oluşa bir süpernovanın etki ettiğini öne sürmüştü. Bu tarz fikirler, daha önceden yukarıdan gelen ölüm ile ilgili belgelenmiş bir olayı bildiğimiz için aslında çok da garip değil. 66 milyon yıl önce, Kretase döneminin sonunda gerçekleşen ve dinozorlara olanlar ile ünlenen kitlesel yok oluş, muhtemelen yaklaşık 10 km genişliğinde bir kuyruklu yıldız veya asteroidin çarpması ile tetiklendi. Devoniyen ve Kretase Dönemlerinin sonlarında yaşanan bu yok oluşlar, bilim insanlarının genel olarak kabul ettiği beş yok oluştan ikisidir. Bununla birlikte bulunduğumuz dönemde insanlar tarafından ortaya çıkarılan küresel ısınma ve doğal ortam tahribatı ile altıncı kitlesel yok oluşu yaşadığımız konusundaki fikir birliği de maalesef artmaktadır. Wall, Mike. Did a Supernova Cause Earth's Mass Extinction 360 Million Years Ago? Space.com, Space, 24 Aug. 2020, www.space.com/supernova-caused-earth-mass-extinction-devonian.html. Eta Carinae (Eta Karina şeklinde ok...


Süpernova, büyük kütleli yıldızların büyük bir patlama ile ölmesine verilen isimdir ve düşünülenden daha çok tahribe yol açar. Eğer Güneş süpernova şeklinde patlasaydı, gezegenimiz belki tümüyle yok olmazdı ancak, yeryüzündeki tüm canlılar yok olurdu. Ayrıca, Güneş'in kütlesindeki ani azalma, Dünya'nın uzay boşluğuna savrulmasına da neden olabilirdi. Eğer bir süpernovanın nasıl oluştuğunu merak ediyorsanız, şu yazımızı okuyabilirsiniz. Peki en yakın güvenli mesafe ne kadardır? Bilim insanları, Dünya ve herhangi bir süpernova arasındaki en güvenli mesafenin, 50 ila 100 ışık yılı arası olduğunu söylüyor. Yakındaki bir yıldızın patlaması, Dünya'yı ve üzerindeki canlıları pek etkilemeyebilir ancak, bizi gama ışınları ve diğer yüksek enerji radyasyonlara maruz bırakabilir. Bu da, gezegenimizdeki canlılarda zararlı mutasyonlara sebep olabilir. Ani iklim değişikliği de, patlamanın getireceği sonuçlardan biri. Ancak, insanlık tarihi boyunca hiçbir patlamanın bunlara sebebiyet verecek yakınlıkta meydana gelmediği biliniyor. Güneş'in bu şekilde patlamayacağı da biliniyor. Ancak Güneş sistemimiz dışındaki çok sayıda yıldız bu şekilde patlayarak sona erecek. Yıldızımızın galaksi içerisindeki uzun yörünge yolculuğunda, süpernovaya dönüşmek üzere olan bir yıldızın birkaç ışık yılı yakınından geçmeyeceğini kimse iddia edemez. Dünyamız ile patlayan herhangi bir yıldız arasındaki güvenli mesafenin ne olduğu hakkında henüz kapsamlı bilimsel bir çalışma yok diyebiliriz. Ancak patlayan yıldızın sadece birkaç ışık yılı yer almasının pek güvenli olmadığı biliniyor. Dünya ile süpernova arasında 50 ila 100 ışık yılı arasında bir mesafenin bulunmasının bizi güvende kılacağı, genel kabul gören bir görüş olarak karşımızda duruyor. Burada çok önemli bir konuya dikkat çekmek gerekiyor: Süpernova patlamalarında çok büyük miktarda madde uzaya saçılır. Bu patlamalar, vücudumuzun, atmosferimizin, yeryüzünün oluşumu için ihtiyaç duyulan maddelerin bize ulaşmasını sağlarlar. Yani yıkıcı etkilerinden söz ediyor olmamıza rağmen, bugün Dünya üzerinde varolmamızı sağlayan şey de, süpernova patlamalarıdır. Bu patlamalar, yaşamımız için bu kadar gerekli iken, bir yandan da bizden çok uzaklarda gerçekleştiği için, bize zarar vermezler. Süpernovadan yayılan enerji çok yüksek seviyelerdedir. Öyle ki; Güneş'imizin 10 milyar yılda üretebileceği enerjinin tamamını, bir süpernova patlaması 1 saniye içinde yayabilmektedir. Eğer Güneş'in olduğu yerde böylesi bir patlama gerçekleşseydi, saniyede binlerce km hızla yayılan maddeler, Venüs ve Merkür'ü, hatta büyük olasılıkla Dünya'yı da tümüyle yok ederdi. Diğer dış gezegenler olan Mars ve Jüpiter çok ağır hasar alırdı. Jüpiter'i oluşturan maddenin büyük bir kısmı muazzam patlamanın yarattığı şok dalgası ve madde akımı ile uzay boşluğuna savrulur, bu dev gezegen büyük oranda zayıflardı. Jüpiter'e göre daha uzakta yer alan Satürn de bu şok dalgalarından etkilenerek benzer bir kaderi paylaşmak zorunda. Şok dalgalarının ve devasa madde akımının birkaç gün sonra ulaşacağı Neptün ve Uranüs ise yine hasar almaktan kurtulamaz ama, şok dalgasının yıkıcı gücü uzaklık nedeniyle zayıflayacağı için biraz daha şanslı olacaklardır. Süpernovaya dönüşen Güneş'in kütlesinin büyük oranda uzaya saçılması, merkezde gezegenleri bir arada tutan kütleçekim gücünün de aniden azalması demektir. Bu durumda iki senaryoda bahsedebiliriz; ya gezegenler yörünge hızları nedeniyle uzay boşluğuna savrulurlar, ya da Güneş'in yerinde kalacak olan nötron yıldızı/karadelik tarafından yeniden yakalanarak daha alçak bir yörüngeye girerler. Tabi bu arada bir şeyi daha unutmamak lazım: Asteroid kuşağı, Kuiper kuşağı ve Oort bulutundaki cisimler, bu değişen kütleçekimi nedeniyle serseri mayınlar gibi savrulacaklar ve sistemi tam anlamıyla bir cehenneme dönüştürecekler. Dolayısıyla sistemde hayatta kalabilen gezegenler, milyonlarca yıl süren bir göktaşı yağmuru altında kalacaklar. Gördüğünüz gibi, Güneş'in bir süpernovaya dönüşmesi gerek biz, gerekse sistemimizdeki diğer herşey için pek hayırlı sonuçlar doğurmayacak. Bu arada bize, Dünya üzerindeki canlılara ne mi olacak? Bu konuda içiniz rahat olsun. Güneş'in patladığını göreceksiniz. Eğer patlamaya dışarıda yakalanmışsanız; şu ankinin yüzlerce milyon katı ışınım ve ısıya maruz kalacağınızdan, bir saniye sürmeyecek bir süreçte küle dönüşecek, hiçbir şey hissetmeye ya da düşünmeye vakit bulamadan öleceksiniz. Patlama sırasında kapalı, güvenli bir yerdeyseniz , Güneş'in patladığı haberini aldıktan sonra acılı bir ölüm süreci yaşamaya başlayacaksınız. Akıl almaz miktardaki ışınım, gezegenimizin atmosferini dakikalar içinde süpürecektir. Bu da soluyacağınız havanın kalmayacağı anlamına gelir. Önce çok güçlü bir rüzgar hissedeceksiniz. Ardından giderek daha zor nefes aldığınızı farkedip, bir süre sonra tümüyle nefessiz kalacaksınız. Uzay boşluğundaki vakum ortamında kalmış gibi olacaksınız ve birkaç dakika içinde havasızlıktan boğulup öleceksiniz. Yine de, yeryüzündeki insanlar arasında kendi bağımsız havalandırma sistemine sahip yerlerde yaşayanlar da olacak. Bu insanlar biraz daha uzun yaşayacak olsalar da, kaçınılmaz ölümden haberdar olacakları için bir bekleme sürecine girecekler. Süpernova patlamasının ışınımı bize sadece 8 dakikada ulaştı, atmosferi kavurup süpürdü ve yeryüzünü yaşanmaz hale getirdi ama, bu kişiler bağımsız havalandırma sistemine sahip kapalı bir yerde oldukları için hayatta kaldılar. Evet, ışınım sadece 8 dakikada bize ulaşmıştı. Ama, patlayan Güneş'in milyonlarca santigrat derece ısıya sahip parçalarının yeryüzüne ulaşması dakikalar değil, saatler sürecek. Evet, işte bu parçacıklar yeryüzü ile temas ettiği anda gezegenimiz tümüyle kavrulacak, güvenli de olsa her şey çok kısa sürede buharlaşacak. Dolayısıyla, şok dalgasının gelmesini bekleyen bu bahtsız arkadaşlarımız da dalganın çarpmasını takip eden saniyeler içinde buharlaşarak, milyonlarca yıl sonra yeni yıldızlar ve gezegenlere malzeme olmak üzere moleküllerine ayrışacaklar.


Bu görmüş olduğunuz, çok benziyor olsa da bir gezegenimsi bulutsu değil. Astronomiyle az çok içli dışlı olanlarınız, gezegenimsi bulutsuların böylesi şekillerde olmasına, süpernova kalıntılarının ise daha havalı görünmesine alışmıştır. Ancak, düşünülenin aksine gördüğünüz bu çok güzel disk bulutsu, bir süpernova patlamasına ait. SNR 0509 gibi çok akılda kalıcı bir ismi olan bu süpernova artığı, bizden 160 bin ışık yılı uzakta yer alıyor ve bu sevimli görünüşüne rağmen devasa bir büyüklüğe sahip; tam 23 ışık yılı çapında ve hızla genişlemeye devam ediyor. Ancak, yaklaşık 400 yıl önceki bir patlamaya ait olduğu düşünülen bu güzel ceset SNR 0509, birkaç bin yıl içinde uzay boşluğunda iyice dağılarak gözden kaybolacak. Süpernovalar, Güneş'ten çok daha büyük yıldızların yakıtları bitip de kendi kütleçekimlerine yenilip içe çökerken oluşturdukları akıl almaz patlamalara verilen isimdir. Ancak, bu süpernova bu tarz bir süpernova değil. Tip Ia olarak nitelenen bir süpernova türü. Yani, eş yıldızından madde çalan bir beyaz cücenin nihayetinde patlaması ile oluşmuş. Tabi bizden bu kadar uzak olunca, bu ölü yıldız kalıntısının bizim galaksimizde yer almasının imkansız olduğunu da anlamışsınızdır. Çoktan mefta olmuş yıldızımızdan kalan bu saçılmış gaz küresi, en yakın komşularımızdan olan Büyük Magellan Bulutu içerisinde yer alıyor. Büyük Magellan Bulutu, gökadamız Samanyolu'nun uydularından biri olup, bize en yakın cüce galaksilerden biridir. Üstte gördüğünüz fotoğraf, Hubble Uzay Teleskobu'nun 2006 ve 2010 yıllarında çektiği iki ayrı görüntünün birleştirilmesiyle oluşturulmuş. Bir önceki yazımızda bir sarkacın p... 26 Temmuz - 7 Ağustos 1971 Tarihler...


Süpernova patlamaları, evrendeki en görkemli yokoluş biçimidir. Aynı zamanda bu yokoluş, yaşam oluşturacak elementlerin uzaya saçılmasını sağladığından, varoluşu da tetikler! Herşey, O-B tayf türünden dev kütleli bir yıldızın yakıtını tüketerek kırmızı dev aşamasına girmesiyle başlar. O-B tipi yıldızlar, oldukça nadirdirler ve sayıca tüm yıldızların %0.1'inden azdırlar. Kırmızı dev evresine girmiş yıldızın çekirdeğinde hidrojen, helyuma dönüşerek tükenmiş, çekirdekte enerji üretimi durmuştur. Enerji üretiminin durması bir sorundur, çünkü yıldızı oluşturan maddenin daha fazla sıkışmasını engelleyen tek şey, çekirdekte üretilen enerjinin oluşturduğu ışınım basıncıdır. Işınım basıncı, kütleçekimine karşı koyarak yıldızın hidrostatik denge denilen denge halinde kalmasına sebep olan şeydir. Yani, enerji üretebilen bir yıldızda kütleçekim yıldızı dıştan içe çökmeye zorlarken, çekirdekte üretilen enerji, ışınım basıncıyla yıldızı içten dışa doğru iterek dengede tutar. Yıldızı kendi kütlesi altında çökmekten koruyan ışınım basıncı sona erdiğinden, yıldız kütleçekimine yenik düşerek kendi kütlesi altında ezilmeye başlar. Bu ezilme çekirdeğin aşırı basınca ve ısıya maruz kalmasına neden olur. Aşırı basınç ve 100 milyon santigrat dereceyi geçen çekirdek sıcaklığı helyum reaksiyonunu başlatmak için yeterlidir. Helyum reaksiyonu hidrostatik dengeyi ışınım basıncı lehine bozarak yıldızın genişlemesini sağlar. Artık kırmızı dev evresine girmiş olan yıldız şişer ve çapı büyük oranda artar. Ancak, yıldızın kütesi çok büyük olduğu için çekirdekteki basınç ve sıcaklık helyum reaksiyonunu yavaşlatacak kadar azalamaz. Helyum reaksiyonu hızla devam ederken çekirdek daha da ısınmasını sürdürür. Sonunda sıcaklık öyle bir aşamaya gelir ki, çekirdeğin dış çevresinde bulunan ve hiçbir zaman reaksiyona girmemiş olan hidrojen atomları birleşmeye başlarlar. Bu aşamada yıldızda iki türlü nükleer reaksiyon gerçekleşmektedir: Çekirdek birikmiş olan helyum, ve çekirdeğin dışını sarmayalayan hidrojen. Çekirdekte hızla devam eden reaksiyon, helyumu hızla karbon atomlarına dönüştürmektedir. Bu arada çekirdeğin çevresindeki reaksiyon da hidrojeni hızla helyuma dönüştürür. Helyum hidrojenden daha ağır olduğu için üretilen helyum çekirdeğin çevresinde birikir ve çekirdekte devam eden helyum reaksiyonuna katılır. Aynı biçimde helyumun birleşmesi ile oluşan karbon da çekirdeğin merkezine çökerek birikmeye başlar. Yıldızın merkez bölgesi artık dıştan içe doğru hidrojen, helyum ve karbon'dan oluşan katmanlı bir yapıya bürünmüştür. Bir süre sonra çekirdeğin ısısı ve basıncı merkezde biriken karbonu ateşleyecek seviyeye ulaşır. Karbonun reaksiyonu, helyum reaksiyonundan çok daha büyük bir enerji yayar. Bu yayılan enerji hem çekirdeğin ısısını, hem de dış kısımdaki helyum ve hidrojen reaksiyonlarının miktarını artırır. Karbon'un birleşmesiyle oluşan reaksiyon, Oksijen atomlarının üretilmesiyle sonuçlanır. Oksijen, karbondan daha ağır olduğu için merkez bölgede birikmeye başlar. Yıldızımızın çekirdeği artık merkezde oksijen, onun üstünde sırasıyla karbon, helyum ve hidrojenin biriktiği bir yapıya bürünmüştür. Reaksiyonlar artık kontrolden çıkmış, yıldızın çekirdeğindeki sıcaklık 1 milyar santigrat derece sınırına aşmıştır. Kaçınılmaz olan gerçekleşir ve oksijen atomları da kendi aralarında birleşmeye başlarlar. Oksijen reaksiyonu, karbon reaksiyonundan çok daha fazla enerji açığa çıkarır. Çekirdeğinde katman katman oksijen, karbon, helyum ve hidrojen reaksiyonları süren yıldızımız, artık çılgın bir aşamaya girmiştir. Oksijen birleşerek Neon elementini oluşturur. Neon çekirdekte birikir ve bir süre sonra o da reaksiyona girerek Magnezyum elementine dönüşür. Magnezyum da sürekli artan sıcaklık sonrasında artık kaçınılmaz olarak reaksiyona girer ve ortaya silisyum atomları saçılmaya başlar. Yıldızımızın çekirdeği artık merkezde silisyum, onun üstünde sırasıyla magnezyum, neon, oksijen, karbon, helyum ve hidrojen reaksiyonlarının sürdüğü bir cehenneme dönüşmüştür. Bir süre sonra merkezdeki silisyum da reaksiyona girmeye başlayarak yıldızın kaçınılmaz kaderini belirleyecek olan demir atomlarına dönüşmeye başlar. Bugün yaptığımız hesaplara göre gökyüzünün ünlü yıldızı Betelgeuse bu dönemi yaşamaktadır. Demir oldukça kararlı bir atomdur. Hatta evrendeki en kararlı atom nedir sorusunun cevabıdır. Yıldızın çekirdeğindeki sıcaklık ne kadar büyük olursa olsun demir atomları birleşemezler. Demirin birleşerek başka bir elemente dönüşmesi için dışarıdan çok büyük bir enerjinin verilmesi gerekir. Ancak yıldızda gerçekleşen nükleer reaksiyonlar bu enerjiyi sağlamak için yetersizdir. Üstelik, çekirdekteki tüm yakıt tükenmiş, herşey demire dönüşmüş, enerji üretimi artık durmuştur. Enerji üretimi durduğunda, artık çekirdeğin kütleçekimine yenik düşerek kendi içine çökmesini engelleyen ışınım basıncı da sona erer. Kütleçekim ipleri yeniden eline alır ve yıldızın çekirdeğinin artık neredeyse tümünü oluşturan milyarlarca derece sıcaklıktaki demir sıkışmaya başlar. Bu noktada üretilen muazzam enerji yıldızın dış katmanlarının büyük oranda şişirmiş, yıldızın çekirdek haricindeki yoğunluğu önemli ölçüde düşmüştür. Artık enerji üretmeyen çekirdek bir beyaz cüceden çok daha sıcak ve neredeyse onun kadar yoğundur. Ancak, bir sorun vardır: Çekirdeğin kütlesi Chandrasekhar limiti denilen kritik bir eşiğin üzerindedir. Chandresekhar limiti, 1.44 Güneş kütlesine denk gelir. Bu kütleye sahip bir cisim kendi üzerine çökmeye başladığında, beyaz cücelerde olduğu gibi sıkışmayı durduracak olan dejenere elektron basıncı etkili olamaz. Bu şu anlama gelir; sıkışma devam edecektir. Çekirdeğin kütlesi oldukça büyük olduğu için, enerji üretimi durduğunda büzüşme çok hızlı biçimde olur. Öyle ki, bu büzüşme saatte 100 bin km'yi bulan bir hızda gerçekleşebilir. Yani yıldızın çekirdeği saatte 100 bin km hızla kendi içine doğru çöker. Demir atomları birbirine neredeyse değecek kadar yaklaşırlar. Elektron basıncı bu tehlikeli yakınlaşmayı önlemeye çalışsa da başarısız olur. Her bir elektron, atom çekirdeklerindeki protonlar tarafından yakalanırlar. Eksi yüklü elektronları yakalayan artı yüklü protonlar, bu durum sonucunda yüksüz nötronlara dönüşür. Çünkü eksi ve artı yükler birbirlerini etkisizleştirir. Bu durumda yıldızımızın çekirdeği demirden oluşuyor deme ihtimalimiz kalmaz. Çünkü tümüyle nötronlardan oluşan bir yapı haline dönüşmüştür. Özetle, yıldız artık dev bir nötron topu, pratik anlamda dev bir atom çekirdeğidir. Yukarıda elektron basıncının çökmeyi durduramadığını söylemiştik. O halde yıldızın çöküşünü hiçbirşey durduramayacak diye düşünebilirsiniz. Ancak öyle değil; nötronlar birbirlerine çok yaklaştıklarında, birleşip iç içe geçmelerini engelleyen bir kuantum durumu söz konusudur. Nötron basıncı diyebileceğimiz bu durum sayesinde nötronların birleşmesi engellenir ve çökme sona erer. Çökmenin devam edebilmesi için çöken çekirdek kütlesinin daha büyük olması gereklidir. Zaten çekirdek kütlesi daha büyük ise, ortaya çıkacak olan şey bir nötron yıldızı değil, karadelik olacaktır. Çekirdeğin bu ani çöküşü çok güçlü bir kütleçimsel şok dalgası oluşmasına neden olur. Bu şok dalgası muazzam bir enerji halinde yayılır ve yıldızın dış katmanları olağanüstü büyük bir patlamayla uzay boşluğuna saçılır. Bu patlama üretilen enerji öylesine büyüktür ki, dışa saçılan dış katmanlardaki hidrojen, helyum, oksijen, neon, karbon gibi elementler çok büyük hızlarla çarpışarak birleşir ve üst üste birleşmeler devam eder. Bu sırada oluşabilecek demir atomları dahi başka atomlarla birleşmelerini sürdürürler. Sonuç; bugün hepimizin bildiği demirden ağır elementlerin oluşumudur. İşte bir süpernova patlamasının oluşum dinamikleri bu şekildedir. Bu süpernova patlaması, yıldızın dış katmanlarını o kadar büyük hızlara ulaştırır ve ısıtır ki, çok büyük hızla ilerleyen bu gaz bulutları zaman içinde ışık yıllarını aşan çapa sahip bir bulut halinde çevreye saçılırlar. Tipik bir süpernova kalıntısının çapı 2-3 ışık yılını aşan boyutlara ulaşabilir. Ancak bulut genişledikçe seyrekleşir ve birkaç yüzbin yıl içinde artık gözle görünmez hale gelir ve nihayetinde galaksi içinde saçılarak gözden kaybolur. Patlamanın boyutuna göre, bu saçılan parçacıklar çevredeki yıldızlar üzerinde de etkili olabilir. Ancak bu etki çoğunlukla yıpratma şeklinde değil, de radyasyon olarak kendini gösterir. Süpernova sonucu ortaya saçılan parçacıklar çok büyük enerjilere sahip oldukları için, eğer yaşam barındıran bir gezegenin üzerine yağar ise, buradaki hayata ciddi derecede zarar verebilir. Hele ki, eğer süpernova patlaması yeterince büyük, yani hipernova olarak tabir edilen boyutlarda ise, yayılan gamma ışınları böylesi bir gezegende hayatı tümüyle yok edebilir. Ancak gamma ışınları yıldızın çekirdeğinden kutupsal halde yayıldığı için, bu ışının bir gezegenin üzerine denk gelme oranı düşer. Eğer bir gamma ışın patlamasının kurbanı olan gezegende yaşıyorsanız, kendinizi tavlada sürekli hep yek atan şanssız biri gibi düşünebilirsiniz. Onca olasılık içinden size malesef yek gelmiştir.


Bugüne kadar yeryüzünden uzaya gönderdiğimiz araçlarının tasarımlarında bir şey dikkatinizi çekmiş olmalı: Bu araçların tümü, havayı kolaylıkla yarabilecek uzun, kalemsi sivri yapılara sahipler. Elbette böyle bir tasarımın tercih edilmesinin nedeni, atmosferimizin yarattığı hava sürtünmesini olabildiğince azaltarak, araçlarımızın yeryüzünden daha rahat ayrılıp uzay boşluğuna ulaşabilmesini sağlayabilmek. Aynı tasarım özelliği uçaklarımız için de geçerlidir. Atmosferde yol almak zorunda olan uçaklarımız da yine sivri, uzun, ince, kalemsi aerodinamik yapıda tasarlanırlar. Bizler düşük hızlarda yürürken, koşarken veya otomobilimizle yol alırken atmosferimizdeki havanın direncini pek hissetmeyiz ama yüksek hızlarda bu hava direnci ciddi sorun yaratmaya başlar ve hareket yönünün tersine bizleri yavaşlamaya zorlar. Aslında, insan olarak bu hava direnci bizim hareket hızımızı da düşürür. Gündelik hayatta bu hava direnci önemsenmeyecek miktarda oluyor. Oysa, atletizm gibi milisaniyelerin ve milimetrelerin bile önemli olduğu spor dallarında yarışanların, hava direncini mümkün olduğunca azaltmak için minimum ölçülerde ve maksimum darlıkta kıyafetler giydiğini farketmiş olmalısınız. Anlayacağınız, atletler müsabakalara seyircilerin gözüne estetik görünmek için mayoyla çıkmıyorlar; tüm yapmaya çalıştıkları, hava direncini minimumda tutmak için yüzey alanlarını olabildiğince azaltmaya çalışmak. İşte bu nedenle, ürettiğiniz araç atmosferde öyle ya da böyle hareket etmek durumunda ise, aracınızın tasarımının havayı olabildiğince düşük dirence uğrayarak yarabilecek aerodinamik bir yapıya sahip olması gerekir. Zaten uçak tasarımcılarının da yaptığı budur. Daha düşük hava direncine sahip, daha hafif araçlar geliştirebilmek için bitmek tükenmek bilmeyen bir çaba içindedirler. Sadece uzayda hareket edecek bir uzay aracının ise, herhangi özel bir şekle veya aerodinamik yapıya sahip olması gerekmez. Çünkü uzayda hava, yani aracın hareketini engelleyecek sürtünme yoktur. Sürtünmenin olmadığı bir ortamda, uzay aracının şeklinin de hiçbir önemi kalmaz. Efsanevi eski NTV bilim yorumcusu Birol Minareci'nin deyimiyle; sanayi tipi tüpleri birbirine bağlayarak inşa edilmiş eciş bücüş yapıdaki Uluslararası Uzay İstasyonu ile dahi rahatlıkla yıldızlararası yolculuğa çıkabilirdiniz. Daha açık bir ifadeyle; estetik kaygılar taşımıyorsanız ve Dünya atmosferine girmek gibi bir niyetiniz yoksa, ürettiğiniz araç büyük ihtimalle Uluslararası Uzay İstasyonu gibi biçimsiz, abuk subuk bir şey olacaktır. Bu durum, bize gelecekte uzak gezegenlere seyahatimiz konusunda büyük kolaylıklar sağlayacak. Çünkü, bu tür yolculuklar yapacak araçları yeryüzünde inşa edip uzaya göndermek, eğer çok über süper fırlatma teknolojileri geliştiremezsek neredeyse imkansızdır. Dolayısıyla, bu araçları Dünya yörüngesinde inşa etmeliyiz. Ancak yörüngede, tersanede gemi yapar gibi gayet muntazam şekle sahip araçların inşası çok ama çok güçtür. Yani, modüler yapıya sahip araçlar üretmek zorundayız. Aracımızın şeklinin uzayda yolculuk için önemli olmadığını öğrendiğimize göre, belki çirkin görünüşlü ama son derece işlevsel modüler yapıda uzay araçları üretebileceğiz. Evet gelecekte, hatta çok uzak gelecekte bile, belki de üreteceğimiz uzay araçlarının hiçbiri bilimkurgu filmlerinde görüğünüz gibi güzel ve estetik araçlar olmayacak. Büyük ihtimalle estetik kaygıları olmayan, yap-boz görünümlü araçlar olacaklar. Daha önce, düşen bir uzay aracı siz...


Evrenin en garip yıldızlarından birinin, bir nötron yıldızının kırmızı dev bir yıldızın içerisinde sıkışıp kalması ile oluştuğu düşünülüyor. Ancak 45 yıldır süren araştırmalara rağmen astronomlar hala bu tarz bir yıldız bulup bulmadıklarından emin değiller. Thorne-Zytkow cismi, üstteki görseldeki bir sanatçının tasvirinde görüldüğü gibi yoğun bir nötron yıldızının şişmiş kırmızı süper dev bir yıldız tarafından yutulmasıyla oluşan varsayımsal bir melez yıldız tipidir. Neredeyse yarım yüzyıl önce fizikçi Kip Thorne ve astronom Anna Zytkow, evrende saklanıyor olabilecek Rus matruşka bebeğine benzer tuhaf bir yıldız tipinin varlığını öne sürmüşlerdi. Astronomlar da bu teorik yıldız melezlerine de Thorne-Zytkow cisimleri adını verdiler. Thorne- Zytkow cisimlerinin muhtemel varlığı, isimlerini aldıkları araştırmacıların yaptıkları bilgisayar simülasyonları ile ortaya çıktı. Araştırmacılar bu simülasyonları yaptıklarında süpernova patlamalarından arta kalan ufak ve çok yoğun yıldız kalıntıları olan nötron yıldızlarının kırmızı süper dev yıldızlar tarafından yakalanabileceğini buldular. Simülasyonlara göre, eğer bu ikizler birbirlerine çok yaklaşırsa, yıldızın birinin dışarı atılmasının yerine bu iki yıldız birleşebilir. Bir şehir büyüklüğünde ve Güneş kütlesinde olan nötron yıldızı, tıpkı bir kozmik parazit gibi kendisinden daha büyük ev sahibinin içerisinde yaşamaya devam edebilir. Ancak fizik bu tarz yıldızların var olabileceğine imkan tanısa da onları bulmak çok zor olacak. The Astrophysical Journal dergisinde 1975 tarihinde yayımlanan çalışmada Thorne ve Zytkow, bu tipteki yıldızların aynı Orion takımyıldızında bulunan Betelgeuse gibi kırmızı süper dev yıldızlarla neredeyse aynı gözükebileceğini öne sürdüler. Süper dev yıldızlar evrende oldukça yaygın şekilde bulunurlar ve hatta bazıları evrendeki en genç ve en büyük yıldızlardır. Thorne-Zytkow cisimleri , kırmızı süper devlere çok benzerlerdir fakat ömürlerinin bu dev yıldızlardan 10 kat daha uzun olabileceğinden şüphelenilmektedir. Sıradan kırmızı devler, aynı diğer yıldızlarda olduğu gibi güçlerini çekirdeklerindeki nükleer füzyondan almaktadırlar. Bu yüzden de enerjileri tükendiği zaman,süpernova olarak patlamadan önce yer çekimleri yıldızların içeri doğru patlamalarına sebep olur. Ancak çöküşten kaçınmak için çekirdeklerindeki uzun süreli nükleer füzyona bağlı olmadıklarından dolayı TZO'lar bu kadar uzun yaşayabilirler. Bunun yerine TZO'ların zaten aşırı derecede sıkışmış nötron yıldızı çekirdekleri, kendisini çevreleyen süper dev katmanların çabuk ve tartışmasız yer çekimsel çöküşünü büyük ölçüde engeller. Astronomların TZO'ların nasıl oluştuğu ile ilgili iki farklı teorisi bulunmakta ve iki teori de yıldızların hayatlarına ilk başta bir ikili sistemde birbirlerine yakın iki devasa yıldız olarak başladığına dayanıyor. Bir teoride, iki yıldızdan büyük olanı önce süpernova olarak patlıyor ve arkasında bir nötron yıldızı bırakıyor. Ancak zamanla diğer süper dev, geride kalan nötron yıldızını tamamen yutana kadar dışarıya doğru balon gibi büyümeye devam ediyor. TZO'larin oluşumu ile ilgili diğer bir olasılık ise, bir yıldız asimetrik süpernova olarak patladığında geride kalan çekirdek güçlü bir tekme yer. Bu tekme de potansiyel olarak nötron yıldızını diğer kırmızı devin göbeğine fırlatabilir. Fakat nasıl oluşursa oluşsunlar, astronomlar 2014 yılında ilk Thorne-Zytkow cismini keşfetmiş olabileceklerini duyurdular. Yıldız, Samanyolu'nun çevresinde dönen bir cüce galaksi olan Küçük MacellanBulutu'nun içerisinde 200.000 ışık yılı uzaklıkta saklanıyordu. Bu yıldız, şu anda University of Washington'da görev yapan astronom EmilyLevesquetarafından ve kendisine ait araştırma ekibinin yardımı ile bulundu. Şüphelenilen TZO'yu bulmak için Levesque'nın ekibi Samanyolu'ndaki iki düzine kırmızı süper dev yıldızı incelemek adına New Mexico'da bulunan Apache Point Observatory'i kullanırken diğer grup da Küçük MacellanBulutu'ndaki süper devleri incelemek için Şili'deki Magellan Teleskoplarından birini kullandı. Verileri elde etmenin akabinde bir yıldız özellikle dikkatleri çekti. HV 2112 adı verilen sistem, ilk önce 1908 yılında öncü astronom HenriettaSwanLeavitt tarafından değişken olarak kataloglandı. O zamanlarda astronomlar, bu yıldızın süpernovaya dönüşmeden önceki son zamanlarını yaşayan bir kırmızı dev olduğunu düşünmüşlerdi. Bununla birlikte Leavitt'in bu tuhaf yapıyı farketmesinden yüz yıl sonrasında Levesque ve ekibinin analizleri, efsanevi Thorne-Zytkow cisimlerinin anlatılagelen işaretleri olduğunu düşündükleri sıra dışı kimyasal işaretleri ortaya koydu. Araştırmacılar, sadece TZO'nun içerisinde ortaya çıkabilecek eşsiz nükleer reaksiyonlar yoluyla açıklayabilecekleri miktarda lityum, kalsiyum ve diğer elementleri bu yıldızda gördü. Fakat yine de tamamen bu durumdan emin olamadılar. HV 2112, ayrıca görmeyi beklemedikleri başka tuhaf kimyasal parmak izlerine sahipmiş gibi duruyordu. Bütün bu gizemlere dayanarak ekip, ya teorik modellerin Thorne- Zytkow cisimlerinin bütün nüanslarını tamamen kapsamadığını ya da HV 2112'nin ilk etapta basitçe TZO olmadığını öne sürdüler. Bu keşfin tuhaf doğası, manşetleri hareketlendirdi. Fakat astronomlara göre bu ayrıca önemli bir keşifti çünkü bu nükleer füzyonun ötesinde bir süreç ile güç kazanan yıldızların olduğuna da kanıttı. Ancak dört yıl sonra 2018 yılında Levesque'nin ekibi dışındaki diğer astronomekibi, bu eşsiz keşfi incelemeyi durdurdular. HV 2112 hakkındaki kendi analizlerini yaptılar, benzer yıldızlarla karşılaştırdılar ama Levesque'nin ekibinin belirlediği miktardaki aşırı kalsiyum veya diğer elementleri bulamadılar. Yeni analizler, lityum fazlalığı gösterdi ama sonuçlar bu yıldızın yine de sıradan bir kırmızı dev olduğunu ortaya koydu. Levesque ve ekibinin HV 2112'nin farklı olduğu konusundaki hayalleri suya düşmüş olmasına rağmen bu yıldızın yerine geçebilecek başka bir aday olduğunu öne sürdüler. HV 11417 olarak kataloglanan ve astronomların tahmin ettiği işaretlerin bir kısmını destekleyen başka muhtemel bir nesneyi buldular. Sonuç olarak iki ekibin de hemfikir olduğu şey, iş Thorne- Zytkow cisimlerine gelince hem teoride hem de gözlemde daha çok gidilecek yol olduğudur. Bizden yaklaşık 51 ışık yılı uzaklı... Mira (veya Mira Ceti / Omicron Ceti... İlk kez 2007 yılında keşfedilen Hız...


Şili'de bulunan Avrupa Güney Gözlemevi'ne ait Çok Büyük Teleskop , bizden 520 ışık yılı uzaklıkta bulunan Arabacı takımyıldızındaki genç yıldız AB Aurigae'nin çevresinde doğmakta olan bir gezegenin görüntüsünü yakalamayı başardı. ALMA'nın daha önce elde ettiği AB Aurigae görüntülerinde olduğu gibi bu yeni görüntüde de yıldızı çevreleyen kalın gaz ve toz tabakasında oluşan sarmal kollar görünüyor. Bilim insanlarına göre gezegen oluşum diskini çalkalandıran bu sarmal kollar, yeni oluşan dünyaların kanıtı. Fakat VLT'nin SPHERE aygıtını kullanarak elde ettiği bu görüntü, duruma farklı ve biraz daha detaylı bir şey ekliyor; bu sarmal kollardaki bir kıvrım. Gözlemleri anlatan yeni bir çalışmada araştırmacılar, bu kıvrımın ötegezegenin oluştuğu yerle neredeyse aynı konumda bulunduğunu belirtiyor. Araştırmacıların söylediklerine göre bu bebek gezegen, yıldızı AB Aurigae'den görece uzak bir mesafede oluşuyor. Bu uzaklık, Dünya-Güneş arası mesafenin 30 katına ya da kabaca Neptün-Güneş arası mesafeye tekabül ediyor. Yeni VLT gözlemleri, astronomlar için belirsizlik taşıyan gezegen oluşumu konusuna önemli bir şekilde ışık tutabilir. Fransa PSL Araştırma Üniversitesi'nde bulunan Paris Gözlemevi'nde görev yapan ve çalışmanın baş yazarı olan Anthony Boccaletti, bu zamana kadar binlerce ötegezegen keşfedildiğini ancak bu gezegenlerin nasıl oluştuğu konusunda çok az bilgimiz olduğunu söylüyor. Boccaletti, Gezegenlerin oluştuğu anı gerçekten yakalayabilmek için çok genç sistemleri gözlemlememiz gerekiyor diye ekliyor. - Wall, Mike. Baby Exoplanet Spotted Growing around Distant Star . Space.com, Space, 20 May 2020, www.space.com/alien-planet-birth-ab-aurigae-photo-eso-vlt.html.


Carl Sagan'ın meşhur CONTACT isimli romanının derinliklerinde, baş karakter Eleanor Arroway'e evrende küçük bir gezinti yaptıran uzaylı varlık; CYGNUS A'nın kendi galaksilerini oluşturma projesi olduğunu söyler. Uzaylı Kardeşimiz: Sizin RADYO ASTRONOMİ ile keşfettiğiniz şey sadece bizim fizibilite testlerimizdi. Şu an daha ileri bir noktadayız. Galaksilere birden fazla şekilde ve boyutta rastlıyoruz. Bazıları ciddi manada olağandışı... Bu aktif gökadalar elektromanyetik tayfta büyük miktarlarda enerji salınımı yaparlar. Galaksinin türüne bağlı olarak bu enerji görünür ışık, kızılötesi, radyo dalgası, morötesi, x ışını veya gama ışını formunda olabilir. Milyonlarca veya belki de milyarlarca güneş kütlesindeki dev kara deliklerden! Bu kara delikler, parçalanmış yıldızlardan ve diğer malzemelerden oluşmuş çok büyük bir diskle çevrilidir. Bu diskler de simit şeklindeki gaz halkaları ile çevrilmiş vaziyettelerdir . Bütün bu yapılar AKTİF GALAKSİ ÇEKİRDEKLERİ olarak bilinir. Radyo astronominin ortaya çıkmasından hemen sonra bazı galaksilerin çok yüksek miktarda radyo dalgaları yayınladıkları keşfedildi. Ayrıca bu radyo dalgaları uzaya uzanan büyük uzantılardan gelmekteydi. 1970'lerden bu yana, en yaygın kabul gören model, en yakın aktif çekirdekten gelen yüksek enerji parçacıkları ve manyetik alanlardan beslenen loblar ve plumes'lerdir. Jet terimi, daha ziyade hem temel akışı, hem de gözlemlenen yapıyı belirtmek için kullanılır. Jetlerin; ışınların görünür emaresi olduğu düşünülüyor. Astronomlar Blazar, Kuazar ve Radyo galaksilerin hepsinin temelde aynı şey olduğunu düşünmektedirler. Bu 3 yapı, sadece uzaydaki yönelimleri yüzünden bize farklı görünür. BİRLEŞTİRİLMİŞ MODEL adı verilen bu modele göre, bütün etkin gökadalar tam olarak aynı unsurlara sahiptir: Dev bir kara delikten gelen etkin bir çekirdek, onun çevresini saran bir gaz halkası ve parçacık jetleri. Eğer galaksinin jeti Dünya'ya doğru ise biz bu galaksiye Blazar diyoruz. Ve eğer ki biz bu parçacık jetlerine dik veya dike yakın bir açı ile bakıyorsak o zaman bir Radyo Galaksi gözlemliyoruz demektir. Kuazarlar bütün aktif galaksilerin belki de en gizemli olanıdır. İsmi QUAsı StellAR Yıldız benzeri, yıldızımsı ifadesinin kısaltmasıdır. Kaşiflerinin bu ismi verme nedeni de bu kozmik yapıların tıpkı yıldıza benzemesi idi. O kadar uzaktalar ki bu galaksiler tekil bir ışık noktası olarak görülüyorlar ve ancak muazzam kara delikler böylesi parlaklıkta bir objeyi besleyecek gücü verebilir. Günümüzden 10 milyar yıl önce, evrenin genç dönemlerinde KUAZARLAR'ın evrende çok yaygın olduğu düşünülüyor. Yazının başında bir radyo galaksi olduğunu belirttiğimiz Cygnus A (Kuğu A, 3C 405) Kuğu takımyıldızı yönünde yaklaşık olarak 750 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan bir radyo gökadadır. Cygnus A, gökyüzündeki en güçlü radyo kaynaklarından da birisidir. Grote Reber tarafından 1939 yılında keşfedilmiştir.


Küresel kümelerdeki mavi renkli; sıcak ve genç yıldızlar nereden geliyorlar? Blue Stragger denilen bu yıldızların normal şartlarda orada olmaları neredeyse imkansız olmalıydı oysa! Küresel yıldız kümeleri, çok dar bir alanda bir araya toplanmış yüz binlerce yıldızdan oluşurlar. Büyük gökadalar tarafından yutulmuş cüce gökadaların çekirdekleri olduğu düşünülen bu küresel kümeler, yeni yıldızların oluşabileceği gaz kütlelerine sahip değildirler ve yıldız oluşumu milyarlarca yıl önce sona ermiştir. Bu nedenle küresel kümeler, doğal olarak yaşları 8-13 milyar yıl arasında değişen son derece yaşlı yıldızlardan meydana geliyor. Hemen tümü görece soğuk kırmızı devler, Güneş benzeri yıldızlar, uzun ömürlü turuncu ve kırmızı cüce yıldızların sarımsı / kırmızımsı ışığını yayan bu yıldızların arasında, aslında orada olmamaları gereken, milyar yıllar önce ölmüş olması gereken çok kısa ömürlü parlak mavi ışıltılı yıldızların bulunması ise beklenmedik bir durum. Bunun cevabı sanıldığından daha basit. Çok dar bir alana sıkışmış küresel küme yıldızları, nadiren de olsa birbirleriyle çarpışabiliyorlar. İki yıldız uygun açıyla çarpıştığında ise birleşerek daha büyük kütleli ve parlak yeni bir yıldız oluşturuyorlar. Özetle bu genç parlak yıldızlar, ihtiyar delikanlıların birleşerek meydana getirdiği yeni bir yıldız neslinin göstergesi.


Adından da anlaşılabileceği gibi diyerek girmeyeceğiz bu sefer cümleye. Çünkü adı sandığımız şeyden değil, kaşifi Bartholomeus Jan Bart Bok'dan geliyor. Türkiye dışında Bok Globule Bok Küreciği olarak adlandırılsa da, bizde soyisminin çağrıştırdığı kötü izlenim nedeniyle Bart Küreleri / Bart Damlacığı olarak isimlendiriliyor. Oldukça soğuk (10 Kelvin) olan bu gaz ve toz bulutu küreleri aynı zamanda oldukça yoğun koyu renkli, neredeyse arkasından ışık alamadığımız kürelerdir. Boyutları diğer gaz ve toz bulutu öbekleriyle karşılaştırıldığında oldukça küçük, kütleleri de ortalama 20 Güneş kütlesi kadardır. Kısacası kendi hallerinde ortamda bulunan yapılardır. Bu küreleri önemli kılan özellik, aslında birer yıldız oluşum bölgesi olmaları. Fakat oldukça yoğun olduklarından arkalarını göremediğimizden bahsetmiştik, öyleyse bu durum kendisi için de geçerli olmalı. Yıldız oluşumu esnasında zaten ortada kuvvetli bir ışık kaynağı yoktur, bir de üstüne bu bulutların oluşturduğu yoğun gaz ortamı gelince, gözlem iyice zorlaşır. Fakat infrared dalgaboyunda yapılan gözlemler bu kürelerin içerisinde yıldız oluşum bölgeleri olduğunu doğruluyor. Uzayda yer alan gaz kümelerinin yoğunlaşıp yıldız oluşturabilecek öbekler haline gelebilmesi için oldukça soğuk olmaları gerekir. Çünkü, sıcak gaz kütleleri, moleküllerin yüksek enerjisi nedeniyle hareketlidir ve bir araya gelip yoğunlaşmaları oldukça güçtür. Ancak, gazın bu derece soğuk olduğu nebula bölgelerinde gaz ve toz molekülleri kendi kütleçekimleri altında birleşip yoğunlaşarak Bok Küreleri oluşturma eğilimi gösterirler. Cevap elbette ki hayır. Yıldızlararası madde olarak adlandırdığımız bu ortamı belirli hesaplamalar yardımıyla formülümüze dahil ediyoruz. Böylelikle aradaki sönümlemeyi de olaya dahil ederek gerçek uzaklık değerlerine ulaşmamız mümkün oluyor. Daha önce Higgs Bozonu'nun ne old... Bu üstte gördüğünüz galaksi, bir uç...


Çoğu insan, belki de bilim insanlarının yeterince iyi anlatamamasından dolayı , Güneş'in gezegenimizde bildiğimiz ateşe benzer biçimde yanarak enerji ürettiğini zannediyor. Güneş'in parlayıp enerji yaymasını sağlayan mekanizma, çok büyük kütlesi nedeniyle merkez bölgesinde aşırı basınca maruz kalan hidrojen atomlarının birleşerek helyuma dönüşmesi ve bu dönüşüm sırasında enerji açığa çıkmasıdır. Buna, nükleer füzyon deniliyor. Bu konuda kapsamlı bilgi için öncelikle şu yazımıza bakabilirsiniz. Yani, Güneş'in parlamasını sağlayan şey, çok ağır olmasıdır. O kadar ağırdır ki, merkezinde bulunan atomlar bu ağırlığın basıncına dayanamayarak birbirleriyle birleşmeye başlarlar. Dolayısıyla, Güneş'i söndürmek için üzerine su dökmek veya Güneş'i kaldırıp komple suya atmak onu söndürmez. Aksine, üzerine boca ettiğiniz su da Güneş'in muazzam kütle çekimi tarafından çekilip kendi kütlesine eklenir. Bu su, merkez bölgesindeki basıncı artırır ve yıldızımızın daha fazla parlamasını sağlar. Yani Güneş, eklediğiniz o suyu da yakıt olarak kullanır. Su, 2 hidrojen ve 1 oksijen atomundan oluşur. Güneş'in yüksek sıcaklığı ve kütle çekimden kaynaklanan muazzam basınç, bu atomları birbirinden ayırır. Sonuçta, Güneş'in yakıt olarak kullanabileceği bolca hidrojen ve uzun yıllar sonra yakıt olarak kullanması mümkün olan bol miktarda oksijen ortaya çıkar . Yukarıda anlattığımız senaryonun gerçekleşmesi için illa ki su da gerekmez. Güneş'e tümünü kaplayacak kadar toprak dökseniz de aynı şey olur. Toprağın içindeki hidrojen, karbon, silisyum, azot ve oksijen yine Güneş'in yeni yakıtı olarak bünyesindeki yerini alır. Örnekleri biraz daha genişletelim; Güneşe su dökmekle ham petrol dökmek arasında bile fark yoktur. Güneş her ikisini de büyük bir memnuniyetle füzyon yakıtı olarak kullanacaktır. Bu arada, Güneş'e ham petrol döktüğünüzde petrol Dünya'da alışık olduğunuz biçimde yanmaz. Kendini oluşturan elementlere ayrılarak yine Güneş'teki nükleer reaksiyona katılacak atomlara dönüşür. Buna karşın yine de söndürmek istiyorsanız; Güneşe yeterince -birkaç Güneş kütlesi kadar- su dökerek kütlesini ve çekirdeğindeki basıncı belli bir kritik eşiğe kadar yükseltirseniz, önünde sonunda bir süpernova patlaması ile yok olup gidecektir... Evet, o zaman geride bir nötron yıldızı veya kara delik bırakarak sönmüş olur. Aynı söndürme işlemini Güneş'e yeterince benzin dökerek de yapabilirsiniz, farketmez. Benzin, su veya ayçiçek yağı Güneş için aynı şeydir. Bu yazımız, ilk olarak sitemiz kurulmadan önce Facebook hesabımızda 2013 yılında, sitemizde ise 18 Haziran 2015 tarihinde yayınlanmıştır. Bilindiği üzere 1950 ve 60'lı yılla... Bizden yaklaşık 57 ışık yılı uzakta...


1921 yılında Einstein ve Bose'ın ortaya attığı, Bose-Einstein Yoğunlaşması kısaca; moleküller mutlak sıfır noktasına yakın bir sıcaklığa getirildiklerinde farklı bir madde halinde bulunurlar şeklinde tanımlanabilir. Bu, maddenin diğer üç halinden farklı olarak bir dördüncü hal olarak değerlendirilebilir. Bu dördüncü halde bulunan maddelerin moleküllerine 'süpermolekül' denir. Molekülleri bu dördüncü hale getirme işlemine ise Bose-Einstein Yoğunlaşması adı verilir. İlk kez BEY 1995 yılında Rubidyum, Sodyum ve Lityum atomlarında gözlemlendi. 1920'li yıllarda Satyendra Nath Bose, atomları saymak için yeni bir istatistiği henüz geliştirmişti ve makalesini ünlü deha Albert Einstein'a gönderdi. Bose'nin makalesi Einstein'da bir fikir oluşturmuştu. Bu istatistiği tam sayılı spin sistemlere uygulanabilirdi. Atom grubundaki sonlu bir kesir mutlak sıfır noktasına getirildiği takdirde, sistemin enerjisinin minimize olacağını gördü. Bu yoğunlaşma sonucu maddeler farklı bir halde bulunurlar. Moleküller bu durumda parçacık özelliklerini yitirirler ve dalga halinde hareket etmeye başlarlar. Bu dalgalar sabit kalmazlar, uzayarak üst üste binerler. Bunun sonucunda parçacıklar ayırt edilemez hale gelirler. Bu dalgalar muazam bir şekilde hareket ederler. BEY'da atomik De Broglie Dalga Boyu meydana gelir ve parçacıklar arası boşluk kıyaslanabileceğinden De Broglie Dalga Boyu ile tanımlanır. Einstein fikirlerini deney dökmek için bütün teorik temelleri oluşturmuştur ki, bahsettiğimiz bu tarih 1924'tür. Ancak birçok teknik engel yüzünden gözlemleyemedi. Çok değil ilk gözlemler 1995 yılında gerçekleşti. Bir grup araştırmacı bir lazer ve buharlaşmalı soğutucu kombinasyonunda 170 nanokelvin sıcaklığında, manyetik tuzakta 2000 tane Rubidyum 87 atomundan oluşan bir Bose-Einstein yoğunlaşması ürettiler. Sonraki birkaç ay içinde 2 mikrokelvin sıcaklığında 500 bin Sodyum 23 atomundan da bir Bose-Einstein yoğunlaşması yapıldı. İlk olarak BEY bize atomların özelliklerini ve kuantum fiziğini temel prensiplerini test edeceğimiz bir ortam sağlar. Atom lazerleri yapmaktan tutun da, ışığı yavaşlatmaya kadar birçok deneyde BEY kullanıldı. Yakın geçmişimizde bir hayli ilerleme kaydettik ve Bose-Einstein Yoğunlaşması'nı kara deliklerin davranışlarını modellemek için dahi kullanıldı.


Günümüzde bilgilerimizle ve gelişen teknolojiyle beraber artık müon, tau, pion, elektron, pozitron gibi atom altı parçacıkları tespit edebiliyor, inceleyebiliyor ve evrenin sırları hakkında bize bilgi vermelerini sağlıyoruz. Tabi bazı parçacıklar kendilerini ele vermek için çok istekli olmadıklarından dolayı, teorik olarak ortaya koyduğumuz bu parçacıklarla deneysel alana geldiğimizde saklambaç oynuyoruz. Teorik olarak özellikleri ve etkileşime girmesi beklenen temel kuvvetler ortaya konulduktan sonra, nasıl tespit edilebilecekleri üzerine kafa yorulup uygun teknolojik aletler yapılıyor. Parçacıkların tespit edilebilmesi için en etkili yöntemlerden biri elektromanyetik kuvvet ile etkileşimlerine bakmaktır. Bunu negatif veya pozitif yüklü parçacıkların birbirlerine uyguladıkları itme-çekme kuvveti olarak tanımlayabiliriz. Yüklü parçacıklar, birbirleriyle elektromanyetik kuvvet ile etkileşirler. Atom altı evrende keşfedilen ilk parçacıklar olan Proton ve Elektron bu etki sayesinde bulunmuştur. Fakat onların keşiflerinden önce, birbirleriyle etkileşimlerinin bir ürünü olan X-ışınları gözlemlenebiliyordu. Klasik elektromanyetik teoriye göre, serbest dolaşan parçacıklar ivmelenmeye başladıklarında enerjileri değişir ve ışıma yaparlar. Yüksek enerjili elektronların yaptıkları bu ışımalara genellikle X-ışınları demekteyiz. Bu enerji değişiminin özel adlarından biri Bremsstarhlung ışıması'dır. Yüksek hızlı elektronların atom ile karşılaşıp onun etkisi ile yavaşlamaları sonucu meydana gelir. Almanca olan bu kelimenin anlamı Frenleme Işıması'dır ve X-ışını üretiminde karşılaşılan üç durum arasında en yaygın olanıdır . Gelen elektron'u kendisine doğru çekmeye başlayan yüklü çekirdek, elektron'un ivmeli bir hareket yaparak rotasından sapmasına neden olur ve elektron enerji kaybettiği için yavaşlar. Elektronların çekirdeğe yakınlığı, etkileşimin gücünü etkileyen bir faktördür. Eğer elektron çekirdeğe çok yakından geçiyorsa rotası daha çok sapar ve daha çok enerji kaybeder. Mesafe daha fazla ise, etkileşim gücü azalacağı için daha az enerji kaybeder. Elektron bu süreçte kaybettiği kinetik enerjiyi foton olarak salar, yani ışıma yapar. Ne kadar enerji kaybettiyse, o kadar enerjiye sahip olan foton ortaya çıkar. Bremsstrahlung ışımasının ilginç özellerinden biri ise, ışık spektrumunda meydana geldiği bölgede emisyon/absorbsiyon çizgileri oluşturmamasıdır. Bunun nedeni; çekirdeğe doğru gelen elektron demetinde, elektronların çekirdeğe aynı uzaklıklarda yaklaşmamasıdır. Yukarıda anlattığımız gibi, çekirdekle farklı uzaklıklarda etkileşime girip enerji kaybeden elektronlar, farklı dalga boylarında Bremsstrahlung ışıması yapmaktalar. Her etkileşim belli bir frekansta ışımaya sebep olmakta. Birçok elektron, ufak farklılıklarla etkileşime girdiği için, spektrum çizgileri oluşmamakta, X-ışınlarının bu bölgesinde sürekli spektrum gözlemlenmekte. Bilimin en güzel yönlerinden biridir ki; atomlarda meydana gelen bu küçük olaylar, evrenimizdeki büyük yapılar hakkında bize ışık tutarlar. Her bilgi birbiriyle içi dışlıdır. Fizikte keşfettiğimiz bu olay, astronomide; evrenin farklı fotoğraflarında da karşımıza çıkar. Bremsstrahlung ışıması iyonize gaz bölgeleri olan bulutsularda ve galaksi kümelerindeki sıcak bölgelerde yani gökyüzündeki X-ışını kaynaklarımızda da karşılaştığımız bir olay. X-ışınlarının daha çok üretildiği sıcak yerler fotoğrafta açık renkli olan bölgeler. Galaksi kümelerindeki sıcak gazların merkezden uzaktaki dağılımı ve ortamdan kaybolmamaları, bu kümelerde görebildiğimizden çok daha fazla madde olduğunu ortaya koyuyor ki buna Karanlık Madde denilmekte. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 5 Şubat 2017 tarihinde yayınlanmıştır.