Işık kirliliği günümüzde Türkiye de dahil olmak üzere tüm dünyada büyük bir çevre sorunu haline geldi. Ancak halen dünya genelinde ışık kirliliğinin olumsuz etkileriyle ilgili yeterince farkındalık oluşturulamamış olması sebebiyle bu ciddi sorun; amatör ve profesyonel astronomlar veya bir avuç kurumun dışında görmezden gelinmeye devam ediliyor. Işığın canlılara doğrudan zarar vermesine sebep olacak biçimde, yanlış ve aşırı yönlendirilmesine ışık kirliliği adını veriyoruz. İnsanlara, bitkilere ve hayvanlara verdiği zararların yanı sıra ışık kirliliği, astronomi çalışmalarını da ciddi ölçüde olumsuz etkiliyor. Milyonlarca yıldır Güneş ışığının doğal ritmine uyum sağlayacak biçimde evrimleşmiş tüm canlıların biyolojik dengesi, modern dünyanın sebep olduğu ışık kirliliği yüzünden bozuluyor. Bu nedenle ışık kirliliğini sorununu öncelikle kabul edip anlamak ve sonrasında çözümüne ilişkin çalışmalara hız kazandırmak, hepimiz için büyük önem taşıyor. Işık taşması, göz kamaştırıcı ışık, gökyüzü parlamaları ve aşırı aydınlatma gibi birçok farklı türü bulunan ışık kirliliğinin ana sebebinin bugüne dek daha çok sokak lambalarından kaynaklandığı düşünülüyordu. Ancak ABD'nin Tucson şehrinde yapılan bilimsel bir araştırma, ışık kirliliğinin gerçek nedeninin düşündüğümüzden çok daha farklı olabileceğini gösteriyor. Tucson şehrinde yapılan ışık kirliliği deneyinde 10 gece boyunca aynı saatte 14.000 sokak lambasının ışığı belirli bir süreyle kapatıldı ve lambaların gökyüzünün ışımasına ne düzeyde etki ettiği ölçüldü. Dr. Christopher Kyba tarafından uydu görüntülerinden yardım alınarak yapılan çalışmanın sonuçları oldukça ilginç. Deney, ışık kirliliğinin büyük bir çoğunluğunun sokak lambalarından değil; binalardaki cephe ışıklandırmaları, caddelerdeki aydınlatma sistemleri, projektörler, otoparklar, spor sahaları ve tabelalar gibi farklı yapay ışıklardan kaynaklandığını gösterdi. Ancak bu durum, ışık kirliliği problemini çözmeyi daha da sorunlu ve karmaşık bir hale getiriyor. Çünkü ışık kirliliği gerçekten büyük oranda sokak lambalarından kaynaklanıyor olsaydı, sokak lambalarının tasarımını değiştirmek gibi basit projelerle sorun ortadan kaldırılabilirdi. Hal böyle olunca, ışık kirliliğini ortadan kaldırmak için herkesin elini taşın altına koyup, günümüzde kullanılan tüm aydınlatma sistemlerini ortak bir çabayla gözden geçirmesi ve değiştirmesi gerekiyor. Bütün bu aydınlatma sistemlerinin sebep olduğu ışık kirliliği, bilimsel araştırmalara engel olması ve çevre sorunlarına yol açmasıyla beraber, korkunç miktarlarda enerji israfına da sebep oluyor. Çünkü gökyüzüne öylece yayılan ışığın hiç kimseye bir faydası yok ve enerjinin büyük miktarda kaybolmasına neden olarak, ekonomik açıdan zarar veriyor. Ancak ışık kirliliğinin onlarca farklı kaynak nedeniyle yaratılması, boşa harcanan enerji miktarını kesin olarak saptamayı da imkansız hale getiriyor. Yine de Uluslararası Karanlık Gökyüzü Derneği, kullanılan ışığın yaklaşık %35'inin israf edildiğini tahmin ediyor. Yalnızca ABD'de gökyüzünü ışıkla kirletmek için bir yılda 3 milyar dolar harcanıyor. Türkiye'de ise ışık kirliliğin yılda yaklaşık 200 milyon TL'ye mal olduğu tahmin ediliyor. Ve ne yazık ki bu zararlar, ışık kirliliği sorununun yeterince göz önünde bulundurulmaması nedeniyle artmaya devam edecek gibi görünüyor. Hem enerji kullanımını hem de ışık kirliliğini azaltmak için geceleri ışığın ihtiyaç fazlası kullanımını engellemeyi düşünebiliriz. Çünkü geceleri insanların çok büyük bir kısmı uyurken elektrik enerjisi tamamen gereksiz yere harcanıyor. Bu sırada harcanan enerjiden tasarruf edip, gerçekten ihtiyaç duyduğumuz alanlara yönlendirerek ışık kirliliğine basit ama etkili bir çözüm bulma konusunda bir adım atabiliriz. Bütün bu zararlarının yanı sıra ışık kirliliğinin daha derin etkileri de var. Bunun en çarpıcı ve belki de en acı örneklerinden biri, 17 Ağustos 1999 depremi ile bağlantılı. İstanbul gibi ışık kirliliğinin yoğun olduğu şehirde yaşayan insanların büyük bir kısmı, gerçekleşen korkunç depremden sonra elektriklerin kesilmesi nedeniyle gökyüzünü hayatlarında ilk defa aydınlatılmamış biçimde, Samanyolu kemeri ile beraber gördüler. Bu nedenle bu depremden sonra halk arasında yıldızlı gök ile depremler arasında bir ilişki olduğu düşünülmeye başlandı. Oysa; yüz yıllar boyunca bilim insanları, şair ya da ressamların insanlığa belki bir daha benzeri gelmeyecek olan eserler bırakmasına dolaylı yoldan ilham kaynağı olan karanlık gökyüzü görüntüsünü korumak, alınacak önlemler kadar kolay.


Açıkçası bu sorular, yeni boyadığımız duvara öylesine bakarken aklıma takıldı. Üzerine okuma yapmak istedim ama maalesef, çok araştırma yapıp az sağlıklı veriye ulaşabildim. Bu yüzden, benim gibi duvarlara bakarak derin düşüncelere dalan arkadaşlar için, benden daha hızlı ulaşabilsinler diye edindiğim bilgileri bu yazıda derlemeye ve orijinal kaynaklarından çevirmeye çalıştım. Temelde, ışığın dalga özelliği gösterdiğini ve bir nesnenin renginin, yansıttığı ışık dalgalarının frekansı ile ilgili olduğunu hepimiz lise sıralarımızda duymuşuzdur. Frekans basitçe, birim zamandaki salınımların sayısı şeklinde tanımlanabilir. Bir ışık demeti, frekanslarına ya da dalga boylarına göre sıralanırsa, ışık tayfı ya da elektromanyetik spektrum denilen bir grafik elde edilir. Bu grafikte yaygın olarak, metrenin milyarda biri olan nanometre kullanılır. Bu grafiğin insan gözü tarafından algılanabilen kısmı, yani görünür ışık aralığı, dalga boyu 400 ile 800 nanometre arasında olan dalgalardır. Görünür ışık, tayfın ortalarında yer almaktadır. Peki, nasıl oluyor da sarı ışığı görebiliyoruz? Bu durumu anlayabilmemiz için biyolojiye danışmamız, insan gözünün ışığı nasıl algıladığına bakmamız gerekir. Işığı, retina denilen ve göz küresinin arkasını kaplayan incecik hücre katmanlarında algılarız. Retinada iki farklı tür ışık algılayan hücreye odaklanacağız: rodlar ve koniler. Gözümüzün ve retinanın yapısı. Türkçede basil veya çubuk hücreler olarak adlandırılan rodlar, düşük ışık koşullarında renksiz görüş için kullanılır ve bunlardan tek çeşit vardır. Koni hücreleri ise, renkli görüş için kullanılır; 3 çeşittirler ve kabaca karşılık geldikleri renkler, kırmızı, yeşil ve mavidir. Bir renk gördüğümüzde, her koninin kendi ayrık iletisini beyne gönderdiğini söyleyebiliriz. Ama sarı frekanslı ışık gözümüze geldiğinde sarıyı iletmek için özel bir konimiz yok. Sarı biraz yeşile biraz kırmızıya yakın, bu yüzden, yeşil ve kırmızı koni hücreleri beyne aynı zamanda sinyal yollarlar. Görsel 2'deki gibi, kırmızı ile yeşil ışığın aynı anda var olması da, kırmızı ile yeşil konileri eş zamanlı titreştirmenin diğer bir yoludur. Burada önemli olan beynimizin aynı sinyali almasıdır. Gördüğünüz ışığın sarı frekanslı ya da, yeşil ile kırmızı frekansların birlikte olduğu bir ışık demeti olması önemsizdir. Her iki durumda da aynı koni hücrelerimiz titreşir ve beynimiz ışığı sarı görür. Sonsuz çeşitlilikte fiziksel renk vardır ama bizim koni hücrelerimiz sadece üç çeşit olduğundan, bu rengin doğru karışımları ile beynin herhangi bir rengi gördüğünü düşünmesi sağlanabilir. İşte insan gözünün bu özelliğini kullanıp televizyon üreticileri televizyonunuza sonsuz çeşitte renk koymak yerine, sadece üç rengi koyarlar ve size doğru karışımın yollanmasını sağlarlar. Boya sektörü de bu yöntemle çalışır: Duvardan yansıyan ışıktaki frekansları doğru oranlarla değiştirirsek duvarın istediğimiz renk olmasını sağlayabiliriz. Sadece bir duvarın rengini değiştirme işleminde bile sayısız bilimsel basamak vardır. - http://ed.ted.com/lessons/how-we-see-color-colm-kelleher - Retinanın yapısı : http://www.dicle.edu.tr/Contents/c1f85c00-cddf-4490-a4f4-72adb9f619bc.pdf


Bizler evrende son derece küçük ve önemsiz bir yer işgal eden Dünya üzerinde yaşıyoruz. Bu nedenle kullandığımız ve aşina olduğumuz ölçü birimleri günlük yaşantımızda karşımıza çıkabilecek cisimlerin boyutlarını saptayabilmek için özelleşmiş durumda. Boyumuzu ölçmek için metre ve onun küçük/büyük oranlarını kullanıyoruz. Boyumuzu santimetre ile ölçüyor, mesafeleri kilometre ile saptıyoruz. Yine, bu ölçü birimlerini mesafeler söz konusu olduğunda zaman birimi olarak da kullanıyoruz; Antalya İstanbul arası 700 km, otobüsle 12 saat sürer veya Eskişehir buradan 5 saat uzaklıkta gibi kalıplar dilimize yerleşmiş. Burada saat tanımlamasını kullanırken aslında mesafenin uzunluğunu belirtiyoruz. Dünyamızın çevresinin uzunluğu yaklaşık 40 bin km'dir. Bu da şu anlama gelir; Dünya'da bir yerden bir yere olan en uzak mesafe yaklaşık 20 bin km'dir. Yani, saatte 800 km hızla uçan normal bir yolcu uçağı ile 25 saatlik uzaklıktadır. Aynı mesafeyi saatte 2.400 km hızla yol alan bir savaş jeti ile sadece 10.5 saatte katedebiliriz. Ancak, tüm bu mesafe/zaman hesapları sadece Dünya üzerinde geçerlidir. Gerek galaksimiz Samanyolu içinde, gerekse evrenin genelinde gökcisimleri arasındaki mesafeler çoğu zaman insan algı sınırlarını zorlayacak boyutlarda olabiliyor. Bu da uzaklıkların ne kadar büyük olduğunu anlamamızı zorlaştırıyor. Bize en yakın gökcismi, bildiğiniz gibi Ay'dır ve Dünya ile Ay gökbilim ölçeklerine göre yan yana diye tabir edilir. Ortalama 384 bin km uzaklıkta olan Ay bile aslında Dünya'mıza burada alışık olduğumuz ölçülere göre o kadar uzaktadır ki, ulaşım için bildiğimiz en hızlı araçlarla bile günler, hatta haftalar süren yolculuklar yapmamız gerekir. Aynı maksimum hızla yol alan F-16 ile; bize en yakın olduğu zamanda Mars'a yaklaşık 2.8 yılda, Güneş'e 8 yılda, Jüpiter'e 34 yılda, Neptün'e 230 yılda ancak ulaşabilirsiniz. Tüm bu verdiğimiz mesafeler aslında burnumuzun dibi sayılabilecek yerler için. Komşumuz diyebileceğimiz yıldızlar bizden öylesine uzaktır ki, uçakla şu kadar yılda gidilir demek bile anlamsızlaşır. Çünkü maksimum hızda yol alan F-16'mız, bize en yakın yıldız Alpha Centauri'ye tam 1.3 milyon yılda ulaşabilir. Kuzey yarımküre göklerindeki en parlak yıldız olan Sirius'a ise bu hızla ancak 2.5 milyon yılda varabiliriz. Gördüğünüz gibi evrensel mesafeler çok yakınımız diye nitelediğimiz yerlerde bile olağanüstü büyük boyutlarda. Böyle olunca, gökbilimciler mesafeleri tanımlayabilmek için kilometre veya mil gibi Dünya üzerinde kullanılmak için tasarlanmış olan ölçü birimlerini kullanamaz oluyorlar. İşte ışık yılı terimi burada devreye giriyor. Işık yılı, bir zaman değil, yukarıda anlattığımız gibi mesafe ölçüsüdür. Işığın bir yılda aldığı yolu; yaklaşık 9.5 trilyon kilometrelik mesafeyi ifade eder. Yani, gökbilimciler bir yıldız için 10 ışık yılı uzakta diyorsa, aslında kastettikleri yıldızın (9.5 x 10) 95 trilyon kilometre ötede olduğudur. Bir hesaplama yaparken 95.000.000.000.000 kilometre yazmak yerine, 10 ışık yılı yazmak, hem sizin hesabınızı kolaylaştırır, hem de karşınızdakinin ne söylediğinizi daha iyi anlamasını sağlar. Fotoğraftaki M13 yıldız kümesi bizden 25.000 ışık yılı uzakta yer alır. Bu da yaklaşık 240 kentrilyon kilometreye denk gelir ki, M13 aslında evrenin büyüklüğü düşünüldüğünde arka sokağımızda sayılır. Böylesi büyük ve bol sıfırlı rakamları hem yazmak, hem de dile getirmek biraz zor olduğundan, bilim insanları halk içinde ışık yılı ölçütünü kullanmayı tercih ederler. Çünkü tanımlaması ve anlatması kolaydır, ışık bile o yolu şu kadar yılda ancak gidebiliyor şeklinde basitçe izah edilebilir. Mesafeler büyükdükçe, ışık yılı ölçü birimi de kullanışsız olmaya başlar. Burada M13 için 25.000 ışık yılı yazıyoruz. Ama, en yakın büyük galaksi olan Andromeda için 2.500.000 ışık yılı yazmamız gerekecekti. Daha uzak bir galaksi için 150.000.000, çok daha uzakta olan için ise 3.500.000.000 ışık yılı gibi rakamlar yazmak zorunda kalıyoruz. Dolayısıyla, mesafe uzadıkça ışık yılı yine hesap kitap yapmak için kısa ve hantal bir ölçü birimine dönüşüyor. Bu durumda astronomlar, halkın kolay anlayabileceği ışık yılı ölçü birimini kullanmayı bırakıyorlar ve çok daha kullanışlı olan parsek ölçü birimini kullanmaya başlıyorlar. Bir parsek, 3,26 ışık yılına denk gelir. Tanımlaması biraz karışıktır ama şöyle diyebiliriz; paralaksı 1 olan bir yıldızın bize olan uzaklığı 1 parsektir. Bunu daha iyi anlamak için yıldızların uzaklığını ölçmekte kullandığımız şu yöntemle ilgili yazımızı okuyabilirsiniz. Yani M13 kümesi 25000/3,26 = 7.668 parsek uzaklıktadır. Şimdi elimizde daha kullanışlı bir ölçü birimi olduğu için bunun katlarını da kullanmaya başlayabiliriz: Tıpkı metre'yi kilometre ve hektometre şeklinde kullanmamız gibi, parsek'i de kiloparsek ve megaparsek olarak katları şeklinde tanımlayabiliyoruz. Böyle bir sistem kurduğumuzda, M13 yıldız kümesi 7,6 kiloparsek uzaklıktadır. Bakın, gördüğünüz gibi bu yıldız kümesi burnumuzun dibinde demiştim; sadece 7,6 kiloparsek. Galaksimizin dışına doğru çıktıkça rakam da büyüyor. Örneğin en yakınımızdaki cüce galaksi Büyük Magellan Bulutu 58 kiloparsek uzaklıktadır. Andromeda Gökadası 778 kpc, Messier 101 Galaksisi 6.4 megaparsek uzaklıkta yer alır. Parsek ölçü biriminin hesapları nasıl kolaylaştırdığını farketmiş olmalısınız. Ama çoğunuz astronom olmadığınız için parsek bizim için bir anlam ifade etmeyecek ve ışık yılı terimini kullanmaya devam edeceğiz. Işık yılı ve parsek birimleri haricinde, gökbilimciler Güneş Sistemi içinde rakamları azaltmak adına başka bir mesafe birimi daha kullanırlar. Astronomik Birim denilen bu ölçü birimi, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık olan 150 milyon km'yi (8 ışık dakikası) baz alır. 1 Astronomik Birim , 150 milyon km'dir. Buna göre, yaklaşık 800 milyon km uzaklıktaki Jüpiter 4.5 AB uzaklıktadır. Güneş'ten ortalama 4.5 milyar km uzakta yer alan Neptün'ün uzaklığı ise 30 AB olur. Belirttiğimiz gibi, Astronomik Birim, sadece Güneş Sistemi içindeki görece kısa mesafeleri tanımlamak için kullanılır, daha uzak mesafeler için ışık yılı ve parsek birimleri kullanılmaya devam eder. O halde tekrarlayalım; ışık yılı bir zaman birimi değil, ölçü birimidir. Mesafeyi anlatır; tıpkı İstanbul'dan Eskişehir'in otobüsle 5 saat uzaklıkta olması gibi. Yolun 350 km olması sizi ilgilendirmez, siz otobüse bindiğinizde 5 saat sonra orada olacağınızı bilirsiniz.


Albert Einstein, ışığın Evren'deki her yerde aynı hızda sehayat ettiğini ilk defa tahmin ettiğinde, esasında bir hız sınırı da koymuştu: Bu hız saniyede 299.792 kilometreydi. Yani her saniye Dünya'nın tamamını sekiz defa dolaşacak kadar hızlıydı. Ancak hikayenin tamamı bu değil. Aslında, bu sadece başlangıçtı. Einstein'dan önce kütle ve enerjiye, birbirinden ayrı varlıklar şeklinde davranılıyordu. Fakat Einstein 1905'te, fizikçilerin Evren'e bakışını sonsuza kadar değiştirdi. Einstein'ın özel görelilik kuramı, E = mc2 şeklindeki basit fakat temel bir eşitlik ile kütle ve enerjiyi daimi olarak birbirine bağladı. Bu küçük eşitlik, kütlesi olan hiçbir şeyin ışık kadar veya ışıktan daha hızlı hareket edemeyeceğini öngörüyor. İnsanlığın şimdiye kadar ışık hızına en çok yaklaştığı anlar, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı ve Tevatron gibi güçlü parçacık hızlandırıcılar ile mümkün oldu. Bu muazzam makineler, atomaltı parçacıkları ışık hızının yüzde 99.99'undan daha fazla hızlandırıyorlar, fakat Nobel Fizik ödülü kazanan David Gross'un açıkladığına göre bu parçacıklar asla evrensel hız sınırını aşamayacaklar. Bunun gerçekleşmesi için sınırsız miktarda enerji gerekiyor ve bu süreçte nesnenin kütlesi sonsuz hale geliyor ki, bu da imkansız bir şey . Einstein'dan beri fizikçiler, belli varlıkların ışık hızından daha yüksek hızlara ulaşabildiklerini ve buna rağmen hala, özel göreliliğin şart koştuğu evrensel kuralları takip ettiklerini buldular. Bu varlıklar Einstein'ın kuramını çürütmese de, ışığın ve kuantum aleminin kendine has davranışına ilişkin bilgiler veriyorlar. Nesneler ses hızından daha hızlı seyahat ettikleri zaman bir ses patlaması meydana getiriyorlar. Bu yüzden kuramsal olarak, eğer bir şey ışık hızından daha hızlı seyahat ederse, ışık patlaması gibi bir şey oluşturması gerekiyor. Aslında bu ışık patlaması, dünya çapındaki tesislerde günlük olarak gerçekleşiyor; bunu kendi gözlerinizle görebilirsiniz. Buna Çerenkov radyasyonu deniyor ve yukarıdaki görüntüde olduğu gibi, nükleer reaktörlerin içerisinde mavi bir parlama şeklinde ortaya çıkıyor. Çerenkov radyasyonu, ismini Sovyet bilim insanı Pavel Alekseyeviç Çerenkov'dan alıyor. Kendisi bunu ilk olarak 1934'te ölçmüş ve yaptığı keşif dolayısıyla 1958 yılında Nobel Fizik Ödülü kazanmıştı. Çerenkov ışınımı, İleri Test Reaktörü çekirdeğinin soğutulması amacıyla suya batırılması yüzünden parlıyor. Işık suyun içerisindeyken, dış uzay boşluğundaki hızının yüzde 75'iyle seyahat ediyor fakat çekirdeğin içerisindeki tepkimeyle oluşan elektronlar, suyun içerisinde ışıktan daha hızlı seyahat ediyorlar. Parçacıklar, bu elektronlarda olduğu gibi suyun içerisinde veya cam gibi diğer ortamlarda ışık hızını geçiyorlar ve bir ses patlamasının oluşturduğu şok dalgasına benzer bir şok dalgası oluşturuyorlar. Örneğin bir roket havada seyahat ederken, ön tarafta kendisinden ses hızında uzaklaşan basınç dalgaları oluşturuyor ve roket bu ses engeline ne kadar erken ulaşırsa, dalgaların da nesnenin güzergahından çıkmak için daha az zamanları oluyor. Roket ses hızına ulaştığında, dalgalar birbirine kenetlenerek bir şok cephesi oluşturuyor ve gürültülü bir ses patlaması meydana geliyor. Benzer şekilde sudaki elektronlar, sudaki ışığın hızından daha hızlı seyahat ettikleri zaman, bazen mavi ışık şeklinde parlayan fakat ayrıca mor ötesi şeklinde de parlayabilen bir ışık şok dalgası oluşturuyorlar. Bu parçacıklar, suyun içinde ışıktan daha hızlı hareket ederken, aslında saniyede 299.792 kilometre olan evrensel hız sınırını aşmıyorlar. Einstein'ın özel görecelik kuramının, kütlesi olan hiçbir şeyin ışık hızından daha hızlı gidemeyeceğini belirttiğini ve fizikçilerin bildiği kadarıyla Evren'in bu kurala uyduğunu unutmayın. Fotonlar, doğaları gereği ışık hızını aşamazlar ancak evrende kütlesi olmayan tek şey ışık parçacıkları değildir. Uzay boşluğu maddesel cisim içermez ve bu yüzden, tanım itibariyle kütlesizdir. Fizikçiler, Büyük Patlama'dan hemen sonra, genişleme adı verilen dönem sırasında tam da bu şeyin gerçekleştiğini düşünüyorlar. Bu fikir ilk olarak fizikçi Alan Guth ve Andrei Linde tarafından 1980'lerde hipotezleştirildi. Evren'in boyutu, saniyenin bir trilyonunun trilyonunda tekrarlı şekilde ikiye katlandı ve sonuç olarak, evrenin dış kenarı çok hızlı ve ışık hızından çok daha hızlı şekilde genişledi. Şimdi bu iki elektronu ayırın ve birbirlerinden yüzlerce, hatta binlerce ışık yılı uzaklıkta olsunlar. Aralarındaki anlık iletişim köprüsü hala açık olacaktır. Eğer bir elektronu hafifçe sallarsam, diğer elektron bu titreşimi anında ve ışıktan daha hızlı bir şekilde 'hisseder'. Einstein bu yüzden bu durumun kuantum kuramını çürüttüğünü, çünkü hiçbir şeyin ışıktan daha hızlı gidemeyeceğini düşünmüştü diye yazıyor Kaku. Aslında, 1935 yılında Einstein, Boris Podolsky ve Nathan Rosen, Einstein'ın belli bir mesafedeki hayaletimsi davranış şeklinde adlandırdığı bir düşünce deneyi ile kuantum kuramını çürütmeye kalkışmışlardı. Oluşturdukları tez, ironik şekilde, bugün EPR paradoksu veya çelişkisi olarak adlandırılan şeyin temelini oluşturmuştu. Söz konusu çelişki, kuantum şifreleme gibi dünyadaki bazı en son teklonojilerin bütünleyici bir parçası olan kuantum dolanıklığının bu anlık iletişimini açıklıyor. Kütlesi olan hiçbir şey ışıktan daha hızlı seyahat edemeyeceği için, yıldızlararası yolculuğa güle güle diyebilirsiniz; yani en azından, roketli uzay araçları ve uçmanın klasik anlamı bakımından. Einstein her ne kadar özel görelilik kuramıyla birlikte uzayın derinliklerine seyahat etme arzumuzu ayaklar altına aldıysa da, 1915 yılındaki genel görelilik kuramıyla bize yıldızlararası yolculuk konusunda yeni bir umut verdi. Özel görelilik, kütle ve enerjiyi birleştirirken, genel görecelik uzay ve zamanı birbirine dokumuştu. Işık engelini aşmanın tek geçerli yolu, genel görelilik ve uzay zamanının bükülmesi üzerinden olabilir diye yazıyor Kaku. Bu bükülme, halk dilinde solucan deliği olarak adlandırılıyor ve kuramsal olarak herhangi bir şeyin, çok büyük mesafeleri hemen katetmesine olanak sağlıyor. Aslında çok kısa bir sürede çok büyük mesafelerde yol alarak, evrensel hız sınırını aşmamıza imkan tanıyor. Kuramsal fizikçi Kip Thorne , 1988 yılında Einstein'ın genel görelilik eşitliklerini kullanarak, uzay yolculuğu için sonsuza kadar açık olacak solucan deliklerinin olasılığını tahmin etmeye çalıştı. Üstelik bu tuhaf madde, Dünya üzerinde bulunan laboratuvarlarda yapıldı bile. Fakat sadece çok küçük miktarlarda yapıldı. Thorne, 1988 yılında kalıcı solucan delikleri kuramını ortaya attığında, evrende bir solucan deliği olasılığını destekleyecek miktarda tuhaf madde bulunup bulunmadığına karar vermesine yardımcı olmaları için fizik camiasından yardım istemişti.


İskenderiye, Makedonya kralı ve Aristo'nun öğrencisi Büyük İskender tarafından MÖ 332 yılında Mısır'da kurulmuş bir kenttir. İskender'in ölümünden sonra (MÖ 323), İskender'in en güvendiği general olan Ptolemaios ve ailesi tarafından yönetildi. Çok büyük bir üniversite ve kitaplık kuruldu. Çağın en önemli kültür merkezlerinden biri oldu. İskenderiyeliler bir süre için Roma İmparatorluğu'ndan bağımsızlıklarını korumayı zar zor başarabildilerse de, MÖ 80 yılında pes ettiler. Hypatia'nın babası Theon, İskenderiye Üniversitesi'nde matematik hocasıydı. Daha sonra üniversitenin rektörü oldu. Hypatia, İskenderiye'deki zengin bilim ortamından yararlandı. Daha genç yaşlarında soru sormayı, araştırmayı ve kuşku duymayı öğrendi. Theon, kızını kusursuz bir insan olarak yetiştirmek istiyordu. Kızının eğitimini üstlendi, hem öğretmeni hem oyun arkadaşı oldu. El sanatları, şiir, felsefe, din, astronomi, astroloji, matematik konularında eksiksiz bilgilenmesi için elinden ne geliyorsa yaptı. Çok iyi bir öğretmendi. Öğrettiği konuları seviyor ve sevgisini karşısındakine aktarabiliyordu. O çağda ve dünyanın o yöresinde bilinen büyük dinleri kızına öğretti. Dogma düşüncelere ve dinlere saplanmasına izin vermedi. Bütün dogmatik dinler yanlışlıklarla doludur ve kendine saygısı olan bir kimse tarafından son gerçek olarak kabul edilmemelidir ve Düşünme hakkını hep kullanmalısın. Çünkü, yanlış düşünmek, hiç düşünmemekten yeğdir dedi kızına. Hypatia çok sevilen, iyi bir öğretmendi. Tarihçi Sokrates Hypatia'nın hem sınıfının hem de evinin öğrencilerle, çağın bilgin ve düşünürleriyle dolup taştığını yazıyor. Avrupa'dan, Asya'dan ve Afrika'dan öğrenciler salt Hypatia'nın öğrencisi olmak için akın akın İskenderiye'ye geldiler. Diofantos'un ünlü Aritmetik adlı yapıtından ders verirdi genellikle. Hypatia matematik üzerine birçok kitap yazmıştır. Ne yazık ki bu kitaplardan günümüze ancak parçaları kalabilmiştir. Çoğu İskenderiye yangınında ve Serapis tapınağının azgın halk tarafından yakılıp yıkılmasından zarar görmüştür. Babasıyla birlikte Öklid üzerine en az bir kitap yazdığı biliniyor. Diofantos'un astronomi üzerine çalışmalarına katkıda bulunan bir yapıtının parçaları 15'inci yüzyılda Vatikan kitaplığında bulunmuştur. Hypatia'nın bir de Apollonius'un Konikleri Üzerine adlı bir kitap yazdığı biliniyor. Hypatia'dan sonra 17'nci yüzyılın ikinci yarısına değin bu konuya dokunulmamıştır. Ta ki Descartes, Fermat, Newton, Leibniz gelene dek. Bunun dışında, Ptolematios'un astronomi ve Diofantos'un aritmetik kitaplarına düştüğü notları var elimizde. Hypatia, gökyüzü gözlemlerinde, su arıtmada, denizcilikte kullanılan çeşitli buluşlarıyla ünlüdür. Hypatia öylesine ünlüydü ki, İskenderiyeli filozof ya da İskenderiyeli esin perisi adresli mektuplar doğrudan kendisine verilirdi. Hypatia, yeni-eflatuncular denilen bir düşünce okulundan sayardı kendini. Bu okulun bilimsel düşünce yöntemi Hıristiyanların dogmatik ve bağnaz düşünceleriyle çelişiyordu. MS 412 yılında, İskenderiye patrikanesinin başına Kiril adında bir adam atandı. Kiril çöllerde oruç tutup dua eden sofu bir Hıristiyandı. Yine de dünya işlerinden elini ayağını çekmemişti. Parabolari denilen bir çapulcu ordusu emrindeydi. Parabolariler başlangıçta bugünün Kızılay'ı veya Kızılhaç'ı görevini görüyorlardı. Daha sonra amaçlarından çıkarak çalıp çırpmaya başladılar. Kiril paganlara saldırmaya en zayıflarından başladı. Çok yakıp yıktı, çok suçsuz insan öldürdü. Sonra İskenderiye'nin kuruluşundan bu yana özel yasalarla korunan ve barış içinde yaşayan Yahudilere yüklendi. Tapınaklarını, yani havralarını yerle bir edip onları kentten sürdü. Mısır müfettişi Orestes, Kiril'in yaptıklarını hükümetine şikayet ettiyse de bir sonuç elde edemedi. Kiril yalnızca dinsel gücü değil, siyasi gücü de eline geçirmek istiyordu. Bu nedenle Orestes ve yandaşları yok edilmeliydi, en azından Orestes zayıflatılmalıydı. Hypatia, Orestes'in yakın arkadaşlarının en önemlisi ve en başta gelenlerindendi. Hem saygındı, hem bilgiliydi, hem iyi konuşurdu, hem de ünlüydü. Hypatia ortadan kaldırılmalıydı. Orestes'le Kiril'in dostluklarına tek engelin Hypatia olduğu söylentileri yayılır kentte. Matematik tarihinin en korkunç cinayeti için ortam hazırlanmıştır. Kışkırtmacıların da yardımıyla, çapulcular, işsizler, cahiller Hıristiyan olmayan Hypatia'ya karşı kızıştırılır. Hypatia, üniversitenin önünde aracındayken bu canavaların hücumuna uğrar. Önce soyarlar, sonra midye kabuklarıyla etlerini parçalayıp ateşe atarlar. Soruşturma açılır elbet. Açılmaz olur mu? Ama rüşvet ve güç gösterisi sayesinde sonuçlanmadan kapanır. Kiril, Hypatia'nın Roma'da olduğunu, linç edilmediğini bildirir halka. İskenderiyelileri kandırmış olabilir ama Tarih'i kandıramamıştır. Kullanılan tüm görseller Agora filminden alıntıdır. Bir önceki yazımızda bir sarkacın p...


8 Aralık 2018 Cumartesi günü, İstanbul Maltepe Babil Kültür Merkezi'nin davetlisi olarak; herkese açık, ücretsiz bir astronomi söyleşisi ve eğitim etkinliği düzenledik. Yaklaşık 2.5 saat süren panelde; yazarlarımızdan astronom Reyhan Çelik, Taylan Kasar, kurucumuz amatör astronom Zafer Emecan ve astrofotoğrafçılarımızdan Mesut Özkan ile birlikte yer aldık. Temel astronomi, uzayın keşif tarihçesi, yıldızlar, galaksiler üzerine konuştuğumuz panelde, amatör astronomiye başlangıcın nasıl gerçekleştirilebileceği, gökyüzü gözlemlerinin nasıl yapılacağını anlatıp, teleskoplar hakkında da bilgi verdik. Bu güzel etkinliğin gerçekleştirilmesinde büyük emek harcayan Maltepe Babil Kültür Merkezi yetkililerine ve seminer salonunu dolduran tüm astronomi / bilim tutkunu İstanbullulara teşekkür ederiz.


İstanbul Üniversitesi Amatör Astronomlar Kulübü'nün bu yıl Geleneksel 26. Mayıs Etkinliği 3 4 5 Mayıs 2017 tarihlerinde ve yine üç gün boyunca İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünde, Bayazıt kampüsündeki bölüm bahçesinde gerçekleşecek. Etkinlik programı detaylarını aşağıdaki afişte görebilirsiniz. Tüm etkinlikler gibi bu organizasyon da tamamen ücretsiz ve herkesin katılımına açıktır. Siz de bu etkinliği paylaşın, bu büyük organizasyonun daha fazla astronomi severe duyurmamıza yardım edin. Formlarından size uygun olanı doldurmanız gerekmektedir. Belki de O Yıldız Çoktan Yok Oldu! Covid-19 ile mücadele için tüm insa...


Ay'ın yeryüzüne en yakın olduğu 14 Kasım 2016 tarihinde, İstanbul Üniversitesi Amatör Astronomi Kulübü, ücretsiz bir gözlem etkinliği düzenliyor. Prof. Dr. Adnan Ökten'in de bir sunum yapacağı etkinlikte, Süper Ayı gözlemleme ve astronomi kulübü üyelerinden bolca bilgi alma şansına erişeceksiniz. Kozmik Anafor ekibinin değerli ve d... Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2021 Kayıtları Başladı!


Birkaç gündür, İstanbul semalarında görülen ve yavaşça yeryüzüne doğru hareket ettiği izlenebilen parlak cisimlere ait bir video ortalıkta dolaşıyor. Her tuzum var diyene elinde salatalık turşusuyla koşturan basınımız da, sorgusuz sualsiz bunu haberleştiriyor. Hiç uzatmadan bu görüntülerin ne olduğunu söyleyelim, çünkü bu tür konular üzerine uzun uzun konuşmak, boş laf salatası yapmak bir bilim platformuna yakışacak şeyler değil. Kaldı ki, görüntüde herhangi bir gizem de bulunmuyor. Ancak, bildiğiniz gibi Türkiye basınının önemli bir bölümü, bilimsel konularda yetkin mercilere danışma gereği duymadan, halk arasında bodoslama diye tabir edilen biçimde bu tür konulara atlayarak haberleştirir. Buna rağmen, gökyüzünde uçan poşet görse, sokak lambasının fotoğrafı çekilse, hatta çocukların havaya attığı tabağın fotoğrafını gösterseniz hemen hiçbir dünya teknolojisine uymuyor, analiz ettik, kesin UFO bu diyen bir UFO araştırma şeysi, bunun da UFO, yani tanımlanamayan uçan cisim olduğuna karar vermiş. Yüz yıldır kullandığımız bu kadar basit bir düzeneği dahi, Dünya dışı uygarlıklara veya gizemli konulara yoranlara Allahtan akıl fikir diliyor, sizlerin de böylesi sahtekarlıklara gülüp geçmenizi temenni ediyoruz.


Dünya mükemmel bir küre değildir ama, hesabı kolaylaştırmak adına öyle olduğunu varsayıp yarıçapını 6,378,137 metre kabul edelim. Gerçekle aradaki fark çok küçük olduğundan bunu yapmamızda herhangi bir sakınca yok; sonucu etkilemeyecektir. Örneğin deniz kıyısındaki bir rıhtımda durup ufka baktığınızda, göz hizanızın deniz seviyesinden 3 metre yüksekte olduğunu varsayarsak, ufuk durduğunuz noktadan 6.2 km uzakta olacak. Bu mesafenin ilerisindeki cisimler, eğer yeterince yüksekte değillerse yani ufkun altında kalıyorlarsa görülemeyeceklerdir. İsterseniz kendi belirleyeceğiniz yüksekliğe göre ufkun uzaklığını veren hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Bu hesapla İstanbul'daki yüksekliğimizi 30 m civarı kabul ederek ufkun uzaklığını 19-20 km olarak buluruz. Şüphesiz Uludağ daha uzakta. Görülebilmesi için uzaklık ve yüksekliğine göre çözüme yeni bir hesap eklemek gerekir. Ya da gözlem noktası olarak Uludağ'ın zirvesini kabul edip, buranın ufukunu hesaplarız. Bu ufkun içinde kalan ve teorik olarak görülebilir her nokta aynı zamanda Uludağ'ı görüyor demektir. Uludağ'ın zirvesi 2543 m yükseklikte. Yukarıdaki hesapla Uludağ zirvesinin ufuk uzaklığını 180 km olarak buluruz. İstanbul'un uzaklığı ise yaklaşık 105 km. Bu da Uludağ'ı teoride görebileceğimiz anlamına gelir. Pratikte ise atmosfer çoğunlukla buna izin vermez. Hava şartlarının izin verdiği sayılı günlerde bu fırsat iyi değerlendirilmeli. Bu yazı, ilk olarak atroturk.net sitesindeki yayınlanmış, yazarın izni ile Kozmik Anafor'a eklenmiştir. Yazının orjinaline https://astroturk.net/uludag-istanbuldan-gozukur-mu/ linkinden ulaşılabilir. Tuzla Belediyesi, 4 üniversite, 14 ... Ay'ın ufka yakın olduğu zamanlarda ... Eğer bir nötron yıldızını alıp İsta...


Mars Society'nin 11 yıldır düzenlediği University Rover Challenge yarışmasına ilk kez bir Türk ekibi katılabilmek adına bu kadar yaklaştı. İTÜ Rover Takımı, bu kez çok iddialı! İTÜ Rover Takımı, daha önce birçok başarılı projede kendini kanıtlamış öğrencileri bir arada bulunduran bir öğrenci topluluğu. Ekip üyeleri daha önce Arı Teknoloji Geliştirme Kulübü olarak 2014 yılında ARISAT takımı ile Cansat Model Uydu yarışmasına katılıp dünya birinciliği kazanmış ve yine ARIGE olarak 2016 yılında RobotChallenge yarışmasında ilk üç dereceyi de diğer tüm takımları geride bırakarak elde etmişti. Takımın bazı üyeleri ise İTÜ Pars Roket Takımı ile IREC yarışmasında başarılar elde etmiş ve İTÜ Sci-X Hyperloop Takımı ile Amerika'da Space-X'in düzenlediği Hyperloop yarışmasında ülkemizi temsil etmişti. Böylesi başarılara imza atmış ekip üyelerini bir arada bulunduran bu yeni takımın şu anki projesi ise; gezegenler üzerinde keşif ve araştırma yapması amacıyla üretilen robotlar olarak bilinen rover tasarlamak ve üretmek. İTÜ Rover Takımı, tasarımını tamamladıkları araçlarını üretmeyi ve Amerika'da Mars Society tarafından 11 yıldır düzenlenmekte olan University Rover Challenge yarışmasına katılmayı hedefliyorlar. Yarışmaya her yıl ortalama 13 farklı ülkeden 80'e yakın üniversite katılıyor ancak, henüz Türkiye'den kabul almayı başaran bir takım olmadı. İTÜ Rover Takımı, yenilikçi fikirleri ile ülkemizi bu yarışmada temsil etme hakkı kazanacak ilk TÜRK EKİP olacaklarına inanıyor. Uzaktan kontrollü ve otonom olarak hareket edebilecek olan aracın özelleşmesi, uzay araştırmaları alanında olacak. Bu da, aracın bir gezegen üzerinde görevlerini yerine getirmek için tasarlanması demek oluyor. Olası görevlerden en önemlisi; aracın çukurlarda, yükseltilerde, eğimlerde ve engellerle karşılaştığında devrilmemesi. Bunun yanında araç, üzerindeki robot kol sayesinde yerden nesneleri alacak, kontrol panellerindeki bir takım vanalara müdahale edecek. Yine üzerindeki robot kol sayesinde yerden toprak numunesi alarak kendi üzerinde o numuneyi bir takım analizlere tabi tutacak ve numuneyi bir laboratuvara götürecek. Laboratuvardaki arkadaşlarımız, 1 saat içinde numune üzerinde hızlı test ve analizler yaparak gezegendeki yaşam izlerine dair bir rapor sunacak. Numunenin alındığı toprak yine fotoğraflanarak numunenin neden buradan seçildiği de raporda belirtilecek. Uzaktan kontrollü kısımlarda araç, üzerindeki kameralar yardımıyla kontrol odasına görüntü aktaracak, kontrol odasındaki arkadaşlarımız bu görüntüler yardımı ile aracı direkt olarak görmeden yönetecek. Burada görüntü aktarımı ve komut aktarımı için yaklaşık 2 km çapında bir çalışma alanımız olacak. İTÜ Rover Takımı'nın aracın biteceğine ve yarışmada ülkemizi başarıyla temsil edeceklerine dair kendilerine olan güvenleri tam. Fakat üretim aşamasında maddi yetersizliklerden ötürü hız kaybettiklerini düşünen ekip, tüm bilim severlerden destek beklemekte. Bu gençlere destek olarak sizin de bu güzel projede tuzunuz olsun. Her türlü sorunuz için onlara sosyal medya hesaplarından veya mail yoluyla ulaşabilirsiniz. Uzay Elbisesi Sıkıntısı: Astronotlara Yetecek Elbise Kalmadı! Houston, bir sorunumuz var; uzay bo... Zodyak Işığı, ya da daha doğru bir ...


Kelime anlamı olarak ivme, aslında hızlanmaya karşılık gelse de yavaşlamayı da ifade eder. Yani fiziksel olarak incelediğimizde ivme, hızdaki değişimdir. Matematikte değişimleri ve artış şekillerini incelerken türev kullanılırız. Dolayısıyla ivme, yani hızlanma, hızın zamana göre değişimi dir. Hız da benzer şekilde konumun zamana göre değişimi . Örneğin durağan bir arabanın içerisinde olduğumuzu varsayalım. Bu durumda bir hızımız yoktur. Dolayısıyla konumumuz da değişmemektedir. Fakat aracın sürücüsü gaza bastığında araç birden hızlanır, biz de koltuğa yapışırız. Aynı şekilde sabit bir hızla giden araçta aniden frene basıldığında da öne doğru gideriz. Bu durum 1. Newton Kanunu'dur ve der ki: Cisim üzerine etkiyen net bir kuvvet olmaması durumunda, eğer cisim durağansa durmaya, eğer sabit bir hıza sahip ise, sabit hızla hareketine devam eder. Araç içerisinde gerçekleşen olay tam olarak budur. Durgun bir arabada hızımız sıfırdır. Herhangi bir etki hissetmememiz için geçerli koşul hızın sıfır olarak kalmasıdır. Fakat ne zaman araç hızlanır , biz de bu etkiyi eylemsizlik olarak hissederiz. Aralarında belirli bir mesafe bulunan kütleler, bu mesafeyle ters orantılı olmak üzere birbirlerine bir çekim uygularlar. Biz buna Newton'ın Evrensel Çekim Yasası diyoruz. Bu her cisim için geçerlidir; örneğin şu anda bilgisayarım ile benim aramda da bir çekim kuvveti vardır. Fakat bizim kütlelerimiz bunu hissetmek için oldukça düşük kalır. Etkilerini daha çok Dünya gibi büyük kütlelerde görürüz. Evrensel çekim yasası aşağıdaki şekilde ifade edilir. Yine F=m.a formülünden biliyoruz ki, kuvvet söz konusu olduğunda ivmeden bahsedebiliriz. Öyleyse bu iki denklemi eşitlersek, Yerçekimi ivmesi için gerekli formülü bulmuş oluruz. G=6,673x10-11, M=5,972x1024, r=6,371x106 olduğundan formülde yerine konulduğunda a=9.81 m/s2 olarak bulunur. Biz yerçekimi ivmesinden bahsederken a değil de g ifadesini kullanırız. Yani Dünya için g=9.81 m/s2 'dir. t değerimiz ardışık olarak arttığı için onu yazmadan X'in nasıl değiştiğine bakalım. Şimdi olayın güzel yanına geçiyoruz. Türev dediğimiz şey; basitçe değişimi, artışı, ivmeyi ifade eder. Öyleyse yukarıdaki sayılar arasındaki artış, bu ifadenin türevini bize vermelidir ki gerçekten de öyledir. X =5t fonksiyonunun zamana göre türevi sabit bir sayı olan 5'tir. Konumun zamana göre türevi bize hızı verir. Öyleyse bu durumda hız 5 birimdir ve sabittir. İvme de hızın zamana göre değişimi olduğundan, hızın zamana göre türevi olarak ifade edilir. Yani aslında V, zamana bağlı bir fonksiyondur ve V olarak gösterilebilir. Yukarıdaki örneğimizde hız sabit olduğu için, hız değerleri arasındaki değişime baktığımızda (0, 0, 0, 0...) olduğunu görürüz. Yani ivme 0'dır. Şimdi de ivmeye sahip bir aracın hız ve konum değişimini veren bir örneği inceleyelim. Konumu veren fonksiyon olan X , aşağıdaki gibi bir fonksiyon olsun. 2, 6, 12, 20, 30... metre şeklinde konumumuz değişecek. Eğer bunlar arasındaki farka bakacak olursak hızın zamana göre değişimini görürüz. dX/dt=2t+1'dir. Sonucun buna uyduğunu görürüz. 4, 6, 8, 10... Bu hızımızın formülüdür(V . Eğer bunun da değişimine bakacak olursak, yani türevini alırsak dV/dt=a=2 bulunur. Ki bu da yukarıdaki sayı dizisindeki farkla aynıdır. Dipnot: Geriye doğru işlem yapılırken integralden ötürü +c ifadesi gelir. Dolayısıyla fonksiyonda çıkan değerleriniz biraz tuhaf görünebilir. Ben türevin daha kolay anlaşılabilmesi için özellikle X =t2+t fonksiyonunu seçtim. Fakat ne yaparsanız yapın çıkan sonuçlarınız denklemlerle tutarlı olacaktır. Bunu test etmek için X =Vit+at2/2 formülünü uygulayabilirsiniz. İlk hız Vi olmadığında formül direkt X =at2/2 olacaktır. Yukarıdaki örnekte a=2 olduğu için X =t2 bulunur. Yani sağlayacaktır.


15 Mart 2017 tarihinde, İzmir Bahçeşehir Okulları Torbalı Kampüsü'nde, öğrenciler ve velileri ile buluşup, 7 saat süren bir sunum, söyleşi ve beraberimizde getirdiğimiz profesyonel bir teleskopla gece gözlem etkinliği gerçekteştirdik. Kurucumuz amatör astronom ve astrofotoğrafçı Zafer Emecan ile, yazarlarımızdan Akdeniz Üniversitesi astrofizik yüksek lisans öğrencisi Merve Yorgancı eşliğinde gerçekleştirdiğimiz etkinliğimize katılan 600 öğrenciye, velilerine ve bu güzel astronomi etkinliği için büyük çaba harcayan öğretmenlere, başta Tekin hocamız olmak üzere tüm Bahçeşehir Torbalı Kampüsü yönetimine teşekkürlerimizi sunarız. - - Etkinlik, Corona virüse karşı ...


Güneş Sistemi'nin dışında Satürn'ün halkalarından tam 200 kat daha büyük halkalara sahip olan bir ötegezegen keşfedilmişti. J1407 kataloglu yıldızın yörüngesinden bulunan ilk ötegezegen olmasından dolayı bu gezegen J1407b olarak adlandırılıyor. J1407b çapı yaklaşık olarak 89 milyon km'ye ulaşan 37 tane halkaya sahip. Bu değer Güneş-Yer arası mesafenin yarısından daha büyük. Yani neredeyse Güneş'ten Venüs'e kadar olan bir uzunluk. J1407bnin Jüpiter'den 10 ile 40 kat daha büyük boyuta sahip olduğu tahmin ediliyor. Bilim insanları, cismin bir öte gezegen mi, yoksa bir kahverengi cüce mi olduğunu kesinleştirmek için çalışmalara devam ediyorlar. Yukarıdaki videoda ötegezegenin, sistemin yıldızı ile Yer arasından geçmesinden dolayı yıldızın bize ulaşan ışığındaki değişimleri görülüyor. Leiden Rasathanesi ve Rochester Üniversitesinde bulunan bilim insanları ışıktaki ani azalış ve artışlara dayalı bir modelleme yaptılar ve bu sayede öte gezegenin halkalara sahip olduğu anlaşıldı.


SSCB'nin uzaya fırlattığı ilk uydu olan Sputnik'ten sadece birkaç ay sonra ABD kendine ait ilk uydu olan Explorer 1'i Dünya yörüngesine yerleştirmiş ve Van Allen radyasyon kuşaklarını keşfetmişti. Explorer 1, 31 Ocak 1958'de Juno I tipi bir roketin uç kısmına yerleştirilerek yörüngeye gönderildi. Juno I, sadece 10-15 kg taşıma kapasitesine sahip, 21 metre uzunluğunda bir balistik füzedir aslında. Dolayısıyla uyduyu fırlatan da NASA değil, ABD Kara Kuvvetleri Komutanlığı'ydı. Yaklaşık 14 kg ağırlığındaki Explorer 1'i ilk ABD uydusu olmaktan daha önemli kılan şey, uydunun bilimsel keşif cihazları barındırıyor olmasıydı. Ünlü fizikçi James Van Allen'ın geliştirmiş olduğu bu cihazlar, Dünya yörüngesindeki elektron ve iyon miktarını ölçmek üzere tasarlanmışlardı. Uydu, yörüngede yaklaşık bir ay kadar çalışabildi ve bu süre içinde Dünya'ya gönderdiği veriler önemli bir keşfin yapılmasını sağladı: Bugün Explorer 1'in bu keşfine Van Allen Radyasyon Kuşakları ismini veriyoruz. Ay'a gidilmedi iddiasında bulunan akıl yoksunu komplo teorisyenleri, Van Allen radyasyon kuşaklarından insanların ve/veya elektronik cihazların geçemeyeceği iddiasını sık sık dile getirirler. Kuşakları keşfeden cihazı geliştiren ve yaptığı çalışmalarla kuşakların varlığını ortaya koyan James Van Allen ise; tüm bu iddiların saçmalık olduğunu söylüyor. Evet, gerçekten de böyledir, çünkü Van Allen kuşaklarından geçmek ne insanlar için, ne de elektronik cihazlar için kayda değer tehlike arzetmez. Her ne kadar çalışır kalma süresi bir ayı geçememiş olsa da, bu ilk ABD uydusu 1970 yılına kadar yörüngede kalıp, Dünya çevresinde 58 binden fazla tur atmayı başardı. Sonrasında ise atmosfere girdi, Pasifik Okyanusu üzerinde tümüyle buharlaşarak yok oldu. En üstteki görselde solda, uyduyu fırlatan Juno I füzesinin ateşlenme anı görülüyor. Sağda ise, uydunun birebir boyutlu maketini elinde tutan bilim insanlarını görüyorsunuz. Soldan sağa; JPL mühendisi William Hayward Pickering, fizikçi James Van Allen ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD'nin uzay programına katılan Alman roket bilimci Wernher von Braun görülüyor.


Uzun yıllardır yapımı süren ve fırlatılışı sürekli ertelenen James Webb teleskobu'nun fırlatılış tarihi, yine ve yeniden ertelendi. James Webb Teleskobu , son birleştirme aşamasına geldi. Ancak test aşaması, başarılı bir görev olmasının garantiye alınması açısından biraz daha vakit alacak. Oldukça karmaşık olan uzay teleskobunun üzerinde hala yapılması gereken çalışmaların yeniden değerlendirmesinden sonra yeni fırlatma tarihi, 18 Aralık 2021 olarak hedefleniyor. Teleskobun fırlatılışı bundan önce Mayıs 2020, daha sonra Mart 2021 olarak belirlenmişti. Bu sefer gerçekleşen ertelemeye teknik sıkıntıların yanısıra, Covid-19 pandemisi nedeniyle yaşanan aksaklıkların neden olduğu belirtiliyor. Teleskopta bulunan donanımın ve uzay aracı modülünün üzerinde yapılan testler, bu sistemlerin tek başlarına gereksinimleri karşıladıklarını gösterdi. Bununla birlikte; NASA'nın Sürekli Değerlendirme Kurulu'nun son bulguları, bu parçaların birleştirilip test edilmesinin ve daha sonrasında Kaliforniya Redondo Beach de bulunan Northrop Grummab Aerospace Systems'de ortam testlerinin yapılmasının biraz daha fazla vakit gerektirdiğini belirtmekte. Avrupa Uzay Ajansı , JWST'yi uzaya fırlatacak Fransız Ariane 5 roketinin yeni fırlatma tarihine kadar hazır olmasında NASA ile birlikte çalışacak. ESA'nın katılımının bir parçası olan NIRSpec ve MIRI araçlarının, teleskopun ve taşıyacağı diğer bilimsel yüklerin 2017 yılında NASA'nın Houston Johnson Uzay Uçuş Mekezi'nde yapılan başarılı test performansından sonra teleskop modülü, 2018 yılı başında şu anda uzay aracı modülü ile birlikte bulunduğu Northrop Grumman'a teslim edildi.


James Webb Uzay Teleskobu'nun 18 altıgen parçadan oluşan ana aynasının hizalanması tamamlandı. Yapılan tam bir değerlendirmeden sonra teleskobun, içerisinde bulunan dört adet güçlü bilimsel aygıtı ile yeni ve çok iyi odaklanmış görüntüler alabilecek olması nihayet doğrulandı. Yedi aşamadan oluşan teleskop hizalanmasının son aşaması da tamamlandıktan sonra görevden sorumlu ekip, kilit kararları alabilmek için bir dizi toplantı gerçekleştirdi ve bu toplantıların sonunda oy birliği ile James Webb'in bilimsel araçlarının devreye sokulacağı nihai aşamaya geçilmesine karar verildi. Araçların kurulması ve test edilmesini içeren bu aşama ise, yazın başlayacak olan bilimsel operasyonlar öncesinde yaklaşık 2 ay sürecek. Hizalanmanın tamamlanmasından sonra teleskobun bütün aygıtlarından alınan bir dizi görüntüyü, aşağıda paylaştığımız görselde görebilirsiniz. Her aygıtın görüş alanında bulunan ve bu aygıtların keskin bir şekilde odaklandığı yıldızların işlenmiş görüntüleri, teleskobun tamamen hizalanmış ve odakta olduğunu göstermektedir. Bu testin gerçekleşmesi için James Webb Teleskobu, Samanyolu'nun küçük bir uydu galaksisi olan Büyük Macellan Bulutları'na odaklandı ve bu odaklanma, teleskobun sensörlerinde yüz binlerce yıldızdan oluşan yoğun bir bölge görmemizi sağladı. Paylaştığımız bu görsellerin konumları ve boyutları, teleskopun odak düzlemindeki aygıtların göreli bir dizilişini göstermekte olup her biri gökyüzünün birbirine göre hafifçe kaymış bir bölümünü işaret ediyor. James Webb'in üç görüntüleme aygıtı, NIRCam (bu aygıttan alınan görüntüler bu görselde 2 mikronluk dalga boyunda gösterilmektedir), NIRISS (bu görüntüler ise 1,5 mikronluk dalga boyundadır) ve MIRI'dir ( bu aygıttan alınan görüntüler de 7.7 mikrondadır ki bu dalga boyu, yıldızı ışığının yanında yıldızlar arası tozun yayılımını da gösteren daha uzun bir dalga boyudur.) ESA'nın NIRSpec aygıtı ise görüntüleyiciden ziyade bir spektrograftır ancak yine de kalibrasyon ve hedef belirleme için bu görselde olduğu gibi 1.1 mikronluk görüntüler de alabilir. NIRSpec verilerinde görülen karanlık bölgelerin sebebi ise, spektrografa gönderilecek ışığın seçimi için açılıp kapanabilen ve kontrol edilebilir birkaç yüz bin kapakçığa sahip mikro deklanşör dizisinden kaynaklanıyor. Son olarak, Webb'in Hassas Yönlendirme Sensör'ü teleskobu doğru ve hassas bir şekilde yönlendirmek için kılavuz yıldızları izleyecek ve bu iki sensör genellikle bilimsel araştırmalar için değil bu görselde gördüğümüz üzere kalibrasyon görüntüleri almak için kullanılacak. Bu görüntü verileri, sadece görüntü keskinliğini belirlemek için değil Webb'in bütün aygıt kalibrasyon sürecinin bir parçası olarak sensörler arasındaki göze çarpmayan görüntü bozukluklarını tam olarak belirlemek ve bunları da kalibre etmek için kullanılacak. Teleskobun optik performansı, mühendislik ekibinin en iyimser tahminlerinden bile daha iyi olmaya devam ediyor. Webb'in aynaları şu an uzaydan odaklanarak alınmış her ışığı aygıtlarına aktarıyor ve bu aygıtlar da başarılı bir şekilde kendilerine aktarılmış bu ışıkla beraber görüntüler yakalıyor. Bu görüntülerin kalitesi ise kırınım ile sınırlıdır yani görülebilen ayrıntı inceliği, teleskopun boyutu göz önüne alındığında fiziksel olarak mümkün olduğu kadar iyidir. Bu noktadan itibaren aynalarda yapılacak olan değişiklikler çok küçük olacak ve birincil ayna bölümlerinde periyodik ayarlamalar yapılacak. James Webb ekibi ise şimdi dikkatlerini teleskopun bilimsel aygıtlarını devreye alma konusuna çevirecekler. Teleskopta yer alan her bir aygıt, elde edilmek istenen bilgiye ulaşmak için tasarlanan eşsiz lensler, maskeler, filtreler ve özelleştirilmiş ekipmana sahiptir. Bu aygıtların özelleştirilmiş karakteristikleri, bu devreye alma aşaması boyunca bilime hizmet adına tamamen hazır olduğunu doğrulamak için çeşitli kombinasyonlarda yapılandırılarak çalıştırılacak. Teleskobun hizalanması tamamlanmış olmasına rağmen bazı teleskop kalibrasyon aktiviteleri geriye kaldı. Bilimsel aygıt devreye sokma prosedürünün bir parçası olarak teleskoba hedefleri değiştirirken termal istikrarı doğrulamak için kendisine çarpan toplam güneş radyasyonun miktarının değişeceği farklı alanlara yönelmesi emredilecektir. Ayrıca her iki günde bir yapılan bakım gözlemleri ile ayna hizalanması gözlemlenecek ve eğer gerekirse aynaları hizalanmış konumlarında tutmak için düzeltmeler uygulanacaktır.


Uzun yıllardır James Webb Uzay Teleskobu'nun inşası için, NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde telaşlı bir montaj çalışması sürüyor. 25 Aralık 2021'de bir Fransız Ariana 5 roketi ile fırlatılmak üzere çok gelişmiş bir teleskop hazırlanıyor. Kısaca Webb diyebileceğimiz bu teleskop öyle hassas ve gelişmiş bir enstrüman olacak ki; evrenin ilk yıldızlarının, galaksilerinin oluşumunu ve başka yıldızların yörüngelerindeki gezegenlerin doğrudan gözlemini mümkün kılacak. James Edwin Webb, 1961-68 yılları arasında görev yapmış NASA'nın ikinci yöneticisidir. Amerika'nın ilk insanlı uzay uçuşlarını, Mercury ve Gemini programlarını kendi döneminde gerçekleştiren Webb, bunun yanında insanlığın Ay'a ulaşmasını sağlayan Apollo programlarını da başlatmıştır. Sadece insanlı görevlerle ilgilenmekle kalmayan Webb, NASA'nın Mariner ve Pioneer robotik sondaları üzerinde çalışmaya başlamasını da sağlamıştır. Kendisinin büyük katkıları ile NASA, birbirine zayıf bağları olan bir araştırma tesisleri topluluğundan iyi koordine edilmiş bir organizasyona dönüşmüştür. Kısacası, kendisinin NASA'da yeri ve önemi oldukça büyüktür. 1992 yılında, 85 yaşında hayatını kaybeden Webb'in ismi 2002 yılına kadar Yeni Nesil Uzay Teleskobu olarak isimlendirilen projeye verilerek onurlandırıldı. Hubble Uzay Teleskobu, Dünya yörüngesindeki en harika cihazlarımızdan biridir ancak yörüngede dolanan tek teleskop değildir. Geçmişi 1946'ya kadar dayanan Great Observatories başlığı altında uzaya fırlatılan dört büyük teleskobun her biri elektromanyetik spektrumun belli tayfları göz önüne alınarak hazırlanmıştır. 1990'da fırlatılan Hubble, görünür ışık, yakın-ultraviyole ve yakın-kızılötesi tayflarında gözlem yapar. 1991-2000 yılları arasında hizmet veren Compton Gözlemevi, gamma ışınları gözlemleri yapmaktaydı. Bugünkü halefi, 2008'de fırlatılan Fermi Gamma-Işını Teleskobu'dur. 1999'da fırlatılan Chandra gözlemevi, X-ışınları tayfına odaklanır. 2003'de fırlatılan Spitzer Teleskobu ise kızılötesi spektrumda gözlem yapar. Medya, Hubble Teleskobu'na odaklanmış olsa da Compton, Chandra ve Spitzer teleskopları pek çok astronomik obje konusunda bilgi dağarcığımızda çığır açmış ve binlerce yeni objenin keşfine olanak sağlamışlardır. İlki yüksek kırmızıya-kayma değerine sahip çok uzak gök cisimlerinin görünür emisyonları kızılötesi spektrumunda bulunmakta. İkincisi, yıldızların çevresindeki gezegenler ve döküntü diskleri gibi soğuk objeler en iyi kızılötesi spektrumda gözlemlenebilir. Son olarak kızılötesi spektrumun Dünya'dan gözlemi zordur. Hubble ve Spitzer gibi mevcut teleskoplar ise amaçlarımız ve hedeflerimiz için artık yetersiz kalmaktadır. Yüzlerce dış gezegen keşfine olanak sağlayan Kepler teleskobu da yaşadığı sorunlar nedeni ile galaksinin sadece çok küçük bir bölümünü gözlemleyebilmektedir ve taşıdığı ekipman ile dış gezegenlerin doğrudan değil, yalnızca dolaylı gözlemi mümkündür. 25 yıldır hizmet veren Hubble Uzay Teleskobu, 2.1 milyar dolar ile Guiness Rekorlar Kitabı'ndaki yerini yakında Webb Teleskobu'na kaptıracak. Birçok şeyin değeri para ile ölçülemez ancak harcanan ödenek ile bir projeye ne kadar önem verildiği anlaşılabilir. Tabii bu müthiş rakam sizi yanıltmasın. Webb yörüngedeki en pahalı şey olmayacak, bu ünvan yıllık gideri 2.9 milyar dolar olan, 150 milyar dolarlık Uluslararası Uzay İstasyonu'na aittir. Bu noktada uzay çalışmalarını çok pahalı bulan, bu çalışmalara harcanan paranın yoksulluğu gidermek ve Afrika'daki açlara yardım için kullanılması gerektiğini söyleyecek olan, gerçek hayattan uzak kalmış okurlarımıza ithafen şunları söylemek gerek; 2014'te Dünya'nın sadece bir yıllık askeri harcamaları 1.7 trilyon dolara ulaşmıştır. Bu korkunç israfta Amerika, 610 milyar dolar ile birinci, Çin 216 milyar dolar ile ikinci, Türkiye 22.6 milyar dolar ile 15'inci sıradadır. Birbirimizi öldürmek için 1.7 trilyon harcarken ve mutlak barış sadece parasal olarak bütün insanlığa 1.7 trilyon kazandırabilecekken, bilime harcanan paraya sakın göz dikmeyin. Kendinizi fakirliği ve açlığı gidermeye adamışsanız, önce komşularınızdan, sonra Dünya'nın geri kalanından nefret etmemenin bir yolunu bulmak için ve enerji-kaynak arz/talep dengesizliğini gidermek için çabalayın. Toplumsal mesajımızı da verdiğimize göre, devam edebiliriz. Tahmin edilenlerden çok daha yüksek sayılara ulaşan bu ödenek ihtiyacı ile Webb uzun süre tehlike altında kaldı. 1990'lardaki ilk Yeni Nesil Teleskop konseptine 500 milyon dolar gider öngörülmüştü. 2005'te yapılan yeniden planlama ile bu miktar üretim için 3.5 milyar, 10 yıllık işletme için de bir milyar dolara çıktı. 2007 yılında proje için gerekli olan 10 teknolojiden dokuzu yeterince geliştirildi ve 2008'de proje öncül tasarım aşaması başarıyla tamamlandı. 2009'da entegre bilimsel ekipman modülü ve 2010'da Güneş kalkanı parçaları da onaylanan Webb, yine 2010 yılındaki görev-kritik tasarım incelemesinin teknik bölümünü de geçti. Gördüğünüz üzere böylesi detaylı, hassas ve fırlatıldıktan sonra değiştirilemeyecek bilimsel bir cihaz için geliştirme ve üretim süreci oldukça uzun ve detaylı olmak zorundadır. Bu sebeple 2011 yılında son tasarım ve üretim aşamasında, bütün parçaların tasarımı, üretimi ve operasyonel kullanımı baştan aşağı tekrar incelendi. 2014'te bilimsel ekipman modülü dört aylık bir vakum testinden geçirildi. Bütün bu süreç işlerken, ihtiyaç duyulan fon güvence altına alınmışken ve teleskop parçaları tamamlanırken bile proje sürekli artan giderler ile tartışmaların odağında kaldı. Birçok NASA projesinde sorunlara sebep olan bütçe planlaması, Webb Teleskobu'nda da soğuk nefesini hissettirdi. Öyle ki 2011 yılında kongre, projenin Amerika ayağını ücret planlama sorunları sebebi ile tamamen iptal etmeye, kısacası Webb Teleskobu projesini bitirmeye kadar vardırdı. Neyse ki bu bütçe sorunları sonunda aşıldı. Webb'in fırlatılışı şu an da garantilenmiş görünüyor. Bu teleskop ile evrenin ilk yıldızları olan metal açısından fakir Nesil-3 yıldızların tespit edilebilmesi, ilk galaksilerin oluşumu ve evrim sürecinin gözlemlenmesi ve son olarak yıldızların ve gezegen disklerinin oluşumunun gözlenip anlaşılması ve dış gezegenlerin incelenmesi amaçlanmaktadır. Böylesi uzak hedeflerin gözlemi için yıldızlararası ve galaksilerarası uzayda bulunan toz ve gaz bulutlarının ötesini görmek şarttır. Teleskobun kızılötesi spektruma odaklanması da bu yüzdendir. Kızılötesi radyasyon, böyle bölgeleri görünür spektruma göre daha az kayıp yaşayarak geçer. Örneğin galaksimizin merkezindeki devasa kütleli karadelik Sagitarrius A, Webb için çok cazip bir hedeftir çünkü mevcut ekipmanlarımız, galaksinin bu bölümündeki yoğunluğun ardını görmekte yetersiz kalmaktadır. Soğuk objelerin de ışımasının büyük bir yüzdesi kızılötesi spektrumda gerçekleşir. Güneş sistemi gezegenleri ve dış gezegenler, kahverengi cüceler, Kuiper kuşağı objeleri, Oort bulutu objeleri ve başka yıldızların döküntü disklerini en rahat görebileceğimiz tayf, kızılötesidir. Kızılötesi tayfta gözlem yapmak için Webb teleskobu yoğun kızılötesi radyasyon kaynaklarına karşı kalkanlanmış, çok soğuk bir ortamda bulunmalıdır. Bu sebeple Lagrange-2 bölgesi mükemmeldir. L-2'de Güneş, Dünya ve Ay üçlüsü teleskobun aynı yönünde kalarak sadece tek bir yönün kalkanlanması kolaylığını sunacaklardır. Teleskop bu üçlüden gelecek ışığı polyimid filmden yapılma, bir tarafı alüminyum, diğer tarafı silikon kaplı bir Güneş kalkanı ile engelleyerek ekipmanların bulunduğu bölgeyi sabit -220 santigrat derecede tutacaktır. Bilim ekipmanları ve aynalar bu süper soğuk ortamda iken kalkanın Güneş tarafındaki yüzü +85 santigrat derece olacak. Yani kalkanın iki tarafı arasında 300 derecelik bir fark bulunacak. Teleskobun inşasının neden bu kadar hassas ve detaylı gerçekleştirildiği böylece daha iyi anlaşılıyor. Bu Güneş kalkanı fırlatma anında kapsülü içinde katlanmış halde tutulacak ve açıldığında 12.2 x 18 metrelik bir alan kaplayacaktır. 6.5 metrelik altın kaplamalı berilyum ayna, 25 metre karelik bir toplayıcı alan mevcut roketler için çok büyüktür. Bu sebeple ayna, 18 adet altıgen parçadan oluşmaktadır ve roket içerisinde katlanmış halde bulunacaktır. Bu 18 aynanın operasyon başlamadan önce doğru pozisyonlara yerleştirilmeleri için hassas dedektörler ve mikro motorlar kullanılacak ve gözlemler sırasında belirlenen hedefe göre bu dedektörler ve motorlar ile ince odak ayarları yapılabilecektir. Yanlış okumadınız evet, altın kaplamadan bahsettik ancak 25 metre karelik alanı kaplayan bu altın kaplama 0,00001 santimetre inceliği ile 48.25 grama denk geliyor. Yani milyar dolarlar altına harcanmıyor. Yakın-Kızılötesi Kamera : Bu kızılötesi görüntüleyici, görünür tayfın sınırı (0.6 mikrometre) ve yakın-kızılötesi (5 mikrometre) aralığında çalışacak, aynı zamanda dalga cephesi sensörü görevi üstlenecektir. Yakın-Kızılötesi Spektrograf : ESA tarafından hazırlanan bu cihaz, NIRCam ile aynı tayf aralığında, dört farklı gözlemleme modunda çalışarak, ilk yıldızlardan, dış gezegenlere kadar birçok objeyi analiz edecektir. Orta-Kızılötesi Enstrüman : 5 27 mikrometre arası orta kızılötesi tayfı, hem kamera hem de spektrometre taşıyan bu cihaz inceleyecektir. İnce ayar sensörleri ve Yakın-Kızılötesi görüntüleyici/spektrografı: Bu aygıt ise hem ayna odağını ayarlayan hem de yine yakın-kızılötesi görüntülemede kullanılacak cihazlar içermektedir. Şu anda James Webb Teleskobu'nun montajı Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde son sürat devam ediyor. 28 Kasım 2015'te ilk teleskobun 18 aynasından ilkinin montajı tamamlandı. Tam bir ay sonra, yani 28 Aralık itibari ile, teleskobun dokuzuncu aynası da ana gövdeye monte edildi. Eğer olması oldukça muhtemel başka bir gecikme olmazsa, teleskop önümüzdeki 25 Aralık 2021 tarihinde Dünya'nın en güvenilir fırlatma sistemlerinden olan bir Fransız Ariane 5 ECA roketi ile Fransız Guyanası'ndan fırlatılacak ve L-2 noktasında minimum beş yıl sürecek gözlemlerine başlayacak. Elbette sahip olduğu yakıt ile gereken ödenek de sağlanırsa 10 yıl boyunca gözlem yapabilecek. Açıkçası böylesi önemli bir cihaz için 10 yılın nispeten az olacağını düşünmeden edemiyoruz. Hubble'dan yaklaşık yedi kat güçlü olacak James Webb Teleskobu ile dış gezegenlerin atmosferlerinin analizi bile mümkün olacak. Böylece yüzeylerinde sıvı su bulunup bulunmadığı anlaşılabilecek. Son günlerde tartışmalara konu olan olası bir yeni gezegen de şüphesiz en iyi James Webb ile gözlemlenebilecektir. 21'inci yüzyıla tam anlamıyla yakışan bu teleskobun göreve başlamasını heyecanla bekliyoruz.


Jeans kriterleri, yıldızı oluşturacak olan gaz kütlesinin çökmesi için gerekli olan sınır değerleri ifade eder. Kütlenin, ısınma sonucu artan gaz ve ışınım basıncını yenip çökebilmesi için belli şartları sağlayabilmesi gerekir. Gece gökyüzünde ışıl ışıl parlayan yıldızlar aslında galaksimizin oldukça karanlık, soğuk ve yoğun bölgelerine oluşmuştur. Karanlık bulutsu, Bart damlacığı, Bok küreciği veya absorbsiyon bulutu adları ile anılabilen bu yapılar; yıldızlararası ortamdaki devasa molekül bulutlarının dış tetiklenmelerle öbekleşmesi sayesinde oluşur. Bu dış etkiler; evriminin farklı aşamalarındaki yıldızlardan gelen yıldız rüzgarları, şok dalgaları, jet atımları gibi katkılar veya bulutsuların çarpışmaları gibi olaylardır. Zira tamamen izole ve kararlı bir gaz, termodinamik yasalarından bildiğimiz üzere, yıldız oluşturmak üzere hiçbir zaman bir araya toplanmayacaktır. Molekül bulutunun parçalanmasıyla oluşan karanlık bulutsudaki gaz ve toz tanecikleri, serbest düşme hareketi yaparak merkezde öbeklenmiş madde topağını ısıtmaya başlayabilirse, enerjisini sadece kütle çekim enerjisinin ısıl enerjiye dönüşmesinden alan ilkel yıldız doğmuş olacaktır. Ancak ısınan merkez bu kez ışınım yapmaya başlayacak, etraftaki taneciklerin kinetik enerjisini artırıp kaçmalarına neden olacak ve bu durumda çökme daha fazla devam edemeyeceğinden ilkel yıldızımız bir anakol yıldızına evrilemeyecektir. Belki dev bir gezegene yahut kahverengi cüceye dönüşmesi, kütlesine ve çevresine bağlı olarak söz konusu olabilecektir. Burada Jeans kriterleri devreye girer ve dolayısıyla ilkel yıldızın nükleer füzyon ile enerji üretip gerçek bir yıldız olarak adlandırılabilmesi için belirli şartları sağlaması gerekir: Jeans kütlesi ve Jeans uzunluğu. halini alır. Bu eşitsizliği yarıçapı yalnız bırakacak şekilde yazarsak, Jeans Uzunluğunu elde etmiş oluruz. olarak da ifade edebiliriz. Bu uzunluk bize; pertürbasyonların çökmeyi başlatması için, karanlık bulutsunun sahip olması gereken kritik boyutunu verir. ifadesini elde ederiz (M terimi, 1 Güneş Kütlesi anlamına gelir). Buna göre T kinetik sıcaklığı ve N sayı yoğunluğu verilen bir bulutun çökebilmesi için Jeans kütlesini birtakım varsayımlar altında hesaplayıp, karanlık bulutsunun kütlesinin bu değerden büyük olması durumunda kendi kütle çekimi ile çökebileceği yorumunu yapabiliriz. Ayrıca her iki eşitsizlikten de kritik değerlerin sıcaklığın artmasıyla artacağını ve yoğunluğun artmasıyla azalacağını görebiliriz. Nitekim yoğunluk arttıkça gerekli minimum kütle ve boyut azalacağından küçük kütleli çok yıldız oluşabilecekken, yüksek sıcaklıklı bulutta kütle çekiminin galip gelebilmesi için daha fazla miktarda maddenin toplanması gerekli olacaktır, bu da büyük kütleli yıldızların oluşumunun ilk aşamalarıdır. Bu ata kütle değeri aynı zamanda ilkel yıldız aşamasında ne kadar süre kalınacağını da belirler. Çünkü kütle ne kadar büyükse serbest düşme zamanı o kadar hızlı tamamlanır ve anakola daha hızlı ulaşılır. Sözgelimi Güneşimiz yaklaşık 30 milyon yıl ilkel yıldız olarak kalmıştır. Erken tayf tipinden yıldızlarda bu süre on binlerce yıl mertebesindeyken, geç türlerde yüzlerce milyon yıla ulaşabilmektedir.. Dikkat edilmesi gereken bir nokta; Jeans kriterleri bize bulutun çöküp daha yüksek yoğunluklara ulaşabilme limitini verir. Ancak bu şartın teorik olarak sağlanması bir yıldızın oluşumu için yeterli olmayabilir. Çünkü gezegen ve yıldız oluşumlarında çevresel faktörlerin yanında, kritik yoğunluğa denk gelen Jeans kütlesi de önemlidir. Kütlesi 0.08 M değerinden düşük ilkel yıldızlar nükleer füzyonu başlatacak basınç ve sıcaklık değerlerine ulaşamayacaktır. Benzer şekilde ~130 M değerinden daha büyük bir yıldız da 1 M için 33,000 L değerinde ışıma gücü gerektireceğinden , bu kadar basınç kuvvetine çekimsel kuvvet karşı koyamayacak ve üst katmanlar uzaya saçılmak durumunda kalacaktır. Bu nedenle bu değer yıldızlar için üst sınır olarak karşımıza çıkmaktadır. Kütle limiti uygulamasını kahverengi cüceler için de yapmak istersek, referansımız döteryumu yakabilecek bir iç ortamdır. Böyle bir ortamın da en az 0.013 M ile sağlanabileceğini söyleyebiliriz. Bilgisayar simülasyonlarının gösterdiği üzere, tüm yıldızlar bu opasite veya yoğunluk limitinde ( > 10-13 g/cm3) aynı kütlede doğsalar da, ilkel yıldız oluştuktan sonra kütlesi yığılma süreci yardımıyla artmaya devam edebilir. Burada molekül bulutunun yapısı ve etrafta genç yahut ölmekte olan yıldızların varlığı gibi etkenler hem kütle artışı hem de disk ve gezegen oluşumu koşullarını etkileyeceğinden önemlidir. Sonuç olarak rekabetçi yıldız oluşum modelinin öngördüğü üzere yıldızlar etraftaki madde için yarışıyor, daha büyük kütleliler daha hızlı bir şekilde etraftaki maddeyi topluyor, dolayısıyla her yıldız eşit doğuyor olsa da Prof. Daniel Price'ın deyimiyle bazı yıldızlar diğerlerinden daha eşit davranabiliyor.


Sıklıkla uzay-zamanın eğriliğinden bahsederiz, fakat bahsederken bu eğriliğin nasıl olduğu konusundaki muhteşem detayı atlarız. Aslında uzay-zaman özel bir eğriyi doğasında barındırır. Oysa ki eğri dediğimizde aklımıza çeşitli, sonsuz sayıda eğri türü gelebilir. Genel görelilik yazımızda da bahsettiğimiz üzere kütle çekimsel alanda ivmelenen bir cisim eğri uzay-zamanda jeodezik olan bir evren çizgisine sahiptir Yani, bu eğrilik öyle rastgele bir eğrilik değildir. İki nokta arasındaki yol, belirli bir ahenge sahiptir. Özetle bir kütle tarafından bükülmüş olan uzay-zaman kargacık burgacık bir şekle sahip değildir, oldukça anlamlı bir bükülmeye sahiptir. Biz buna az önce de bahsettiğimiz gibi jeodezik eğri diyoruz. Jeodezik eğri, en temel tanımıyla bir yüzey üzerindeki iki nokta arasındaki en kısa mesafeyi veren eğridir. Örneğin bir düzlem üzerinde yer alan iki nokta en kısa şekilde bu iki noktayı birleştiren bir doğru ile ifade edilir. Çizeceğiniz herhangi başka bir rota, bu doğrudan daha uzun bir yola sahip olacaktır. Makalenin devamını rasyonalist.org sitesindeki bu linkten okuyabilirsiniz. Jüpiter veya Satürn gibi gaz devler... İnsanların çoğu icin bir romantizm ...


NASA'nın California'da bulunan Jet Propulsion Laboratory Jet İtki Laboratuvarı kurumu, hayali astronot Mark Watney'in tüm ekip ve teknolojisiyle birlikte dünyadan epeyce uzakta, Kızıl Gezegen'de yalnız başına mahsur kalması sonucu yaşadığı macera dolu serüvende astronotun hayatta kalmasında önemli bir rol oynuyor. Belki de Marslı'daki en önemli hikaye; 1997'de JPL tarafından tasarlanıp üretilen ve üç ay boyunca Mars yüzeyinde faaliyet gösteren Mars Pathfinder ve onun gezicisi olan Sojourner'dir. Pathfinder'ın dayanıklı sondası, Watney'in Dünya ile iletişime geçmesinde ve zorlu hayat mücadelesinin başlamasında belirleyicidir. Marslı'nın hikayesinde geçen ve gerçek olan bir diğer teknik konu da, Pathfinder'ın astronotların tekrar programlayabilecekleri ve kontrol edebilecekleri bir bilgisayarın oluşudur. Not: Mars'a bugüne kadar gönderilen gezgin araçların bilgisayar sistemleri hakkında bilgi için şu yazımıza bakabilirsiniz. Hikaye, JPL mühendislerinin, mahsur kalan astronotla apar topar iletişime geçmesi ve sonrasında hayatını idame ettirmesi için gerekli olan malzemelerin gönderilmesi konularındaki tutumlarını da gösteriyor. Uzay çağının başlamasıyla beraber, diğer gezegenlerin yer çekimi kuvvetlerinin kullanılmasından tutun da Satürn ve uydusu Cassini üzerindeki alçak uçuşlara kadar, derin uzay yolculuklarında JPL, Dünya'nın önde gelen kurumlarından. Yalnız hikayede, NASA, JPL ve Mars Programı'nın yöneticilerinin, karar alma süreçleri bakımından inisiyatif söz konusu olduğunda, kendi başlarına karar alabildiklerine şahit oluyoruz. Ancak gerçekte durum daha farklı işlemekte. Her birimin yöneticisi, kendi ekiplerindeki bilim insanları ve mühendislerle birlikte çözüm ararlar. Watney, soğuk Mars ortamında ısınmak için, RTG diye adlandırılan güç sistemini çok yaratıcı biçimde kullanıyor. Bu uzay bataryası, içinde bulunan plütonyum-238'in doğal radyoaktif bozunumunun güvenli biçimde elektriğe çevrilmesinde kullanılmaktadır. Bugün aslında NASA'nın Curiosity aracı buna benzer bir güç sistemiyle çalışıyor. JPL, onlarca yıldır termokupl yapımında kullanılan materyallerin geliştirilmesine çabalıyor. Bu arada bu termokupllar, RTG'lerde ısı enerjisinden elektrik enerjisi elde edilmesinde kullanılan esas parçalar. Ayrıca JPL, U.S. Enerji Departmanı'yla ortaklaşa çalışarak, yeni nesil RTG'lerde kullanılmak üzere malzemeler geliştiriyor. Bu yolla şu an Curiosity'de kullanılan üreteçten yüzde 25 daha fazla verim elde etmeyi hedefliyorlar. Marslı'nın film versiyonunun çekildiği esnada prodüktörler, teknik destek ve Pathfinder resimleri için bizzat JPL'i ziyaret ettiler. Böylece filmde kullanılan uzay aracını daha gerçekçi oluşturabildiler. Ayrıca kendi deneyimleriyle oluşturdukları ileri nesil laboratuvar figürünü geliştirmek için yine JPL'den yardım aldılar. Oyuncu kadrosundan Jessica Chastain rolüne hazırlanırken JPL'i ziyaret etmeyi de ihmal etmedi. JPL, NASA'nın Güneş Sistemi'nde robotik keşiflerinin gerçekleştirilmesine katkı sağlayan önde gelen merkezlerinden. Aynı zamanda Mars'ın atmosferinin anlaşılmasına yardımcı olan çeşitli yörünge uydularını, yüzey araçlarını ve gezicilerini sağlıyor. Tıpkı Ay'a insan göndermeden önce de yaptığı gibi NASA, Mars'a uzay araçları göndermeye devam ediyor. Bu sayede insanoğlu, Kızıl Gezegen'e indiğinde karşılaşacağı atmosferi önceden bilip ona göre hazırlıklarını yapılabilsin diye. NASA, şu anda ve geçmişteki Mars çalışmalarıyla potansiyel basit yaşam habitatını anlamak için çalışıyor. Bu robotik görevlerle, Mars'ın yeraltı katmanlarında su izlerine rastlandı. Bu aslında astronotların hayatlarını idame ettirebilmeleri için tüketebilecekleri, bitki yetiştirmede ve hatta roket yakıtı yapımında dahi suyu kullanabilecekleri anlamına gelebilir. Curiosity gezicisinde RAD isminde, Mars'a gidiş esnasında ve inişten sonra radyasyon seviyelerini ölçen bir cihaz var. Bununla elde edilen veriler sayesinde, Mars ekibinin nasıl bir korumaya ihtiyaç duyacağı anlaşılmaya çalışılıyor. Yine NASA'nın Mars Reconnaissance Orbiter aracı üzerindeki yüksek çözünürlüklü kamera, gezegeni insan ölçeğinde haritalayarak astronotların seyahatlerini planlamada yardımcı olacak. İleriye bakıldığında JPL, 1 tonluk Curiosity gezicisinden daha ağır yükleri Mars yüzeyine indirebilmek için teknolojik yeteneklerini geliştirmeye devam ediyor. Bu teknolojilerden biri, mamut paraşütlerin ve devasa şişme hız kesicilerin test edildiği; Low-Density Supersonic Decelerator projesi. Bu proje sayesinde insanlı görevlerin desteklenmesi sağlanacak. Su ve gıda gibi paketlerin, basınçlandırılmış gezicilerin veya Mars yüzeyinden tekrar yörüngeye çıkmak için kullanılacak roketlerin taşınması amaçlanıyor. JPL, Marslı'da bahsi geçen ve Mars ekibinin gezegene gitmesinden önce, belirlenen yüzeye gönderilebilen, Otonom Mars Tırmanış Aracı'nda kullanılması planlanan hassas iniş teknolojilerini geliştiriyor. 2012 yılında Curiosity'de kullanılan kendinden kontrollü iniş sistemi bu projenin mihenk taşı. Ek olarak JPL, Mars görevindeki uzay araçlarıyla NASA''nın Güneş Sistemi'ndeki uzay araçlarıyla koordinasyonunu sağlayan hayati öneme sahip iletişim ağı Deep Space Network yönetimini de yapıyor. Bu iletişim ağı, gelecekte Dünya ile Mars arasında derin uzay yolculuğu yapacak astronotlarla iletişim kurmak için de kullanılacak. Mars Helikopteri Ingenuity ile Mars'ta İlk Kez Uçuyoruz! Büyük bilim insanı Carl Sagan, Mars...


Çünkü bilim insanları hurafelere inanmaz, onlar için katı gerçeklik önemlidir... Fakat zannetmeyiniz ki, bilim insanları hayal kurmaz, veya kurulan hayalleri küçümser. Böyle bir şey yok. Hayaller, insan çocuklarının dünyayı keşfetmesinin önünü açar. Hayallerimiz olmasaydı, bilimsel gerçeklerin hiç bir önemi olmazdı. Sizlerle bilim kurgu yazarlarının atası kabul edilen Jules Verne'in bir fikrini paylaşmak istiyorum; AY TOPU... Jules Verne adlı arkadaşımız Fransız olup, 19'uncu yüzyılda yaşamış bir yazar. Bu arkadaş biraz uçuk bir tip; denizlerin altında yirmi bin fersahlık bir hayal kurabiliyor. Ya da Dünya'nın merkezinde bir takım medeniyetlerin olduğunun hikayelerini yazıyor. Özetle kendisi, hayal gücü geniş bir kardeşimiz. Tabii söz konusu romanın, günümüz bilimsel gerçekleriyle bir ilgisi yok. Ama bana kalırsa Jules Verne'in bir fikri var ki, gelecekte uygulanması mümkündür. Şimdi edebiyatı bir köşeye bırakıp, biraz bilim yapalım. Jules Verne, uzaya nasıl çıkılacağı meselesine kendince bir çözüm buluyor. Unutmayın ki, Jules Verne'in yaşadığı dönemde havadan ağır taşıtların uçabileceğine inanılmıyordu. Henüz Wright Kardeşler serbest amino asitler olarak dolaşıyordu ve bırakın uçağı, içten yanmalı motorlar bile icat edilmemişti. Havai fişekler kullanılmakla birlikte, sıvı yakıtlı füze kavramı ortada yoktu. Çoğu kişi uzayda kütle çekiminin hissedilmeyeceğinin bile farkında değildi. Uzayın büyük ve kesintisiz bir boşluk olduğu, uzayda nefes alabileceğimiz bir havanın olmadığı bile tam olarak anlaşılmamıştı. Jules Verne, seyyahlarımızın içinde bulunduğu uzay gemisinin uzaya çıkmasının nasıl mümkün olabileceği fikri üzerinde durdu. Bu soruna kendince bir çözüm buldu. Uzay gemisi devasa büyüklükte bir topla uzaya gönderdi. Fakat saatte 40 bin kilometre korkunç bir hızdır ve bir tüfek mermisi bile o sürate ulaşamaz. Fakat teorik olarak böylesine büyük bir hıza erişen bir top yapmak mümkündür. Özetle Jules Verne haklıdır, büyük bir top yapıp, uzaya madde fırlatmak mümkündür. Fakat madalyonun bir de ters yüzü bulunuyor. Tamam Dünya'nın kurtulma hızı büyük, ancak Ay gibi, Mars gibi daha küçük kütleli cisimlerin kurtulma hızı o kadar da büyük değil. Mesela Ay'ın kurtulma hızı saniyede 11 bin 200 metre değil, 2 bin 400 metre kadar. Yani daha küçük bir top yaparak aydan uzaya çıkmak mümkün. Üstelik asteroitlerde durum daha da kolay, mesela Ceres'in kurtulma hızı saniyede 510 metre, yani saatte iki bin kilometrenin bile altında... Diğer asteroitlerin kurtulma hızı daha da küçük. Yine de bir ay topunun içinde olmak istemem, fakat kargo taşımak için uygun bir yöntem. Gelecekte öncelikle Ay'da maden işletmeleri kurulacaktır. Ay yüzeyinde 'Regolit' adı verilen toz tabakası maden açısından zengin ve işlemeye uygun bir yapıdır. Titanyum, Berilyum, Aliminyum gibi hafif metaller ile elektronik için kullanılacak altın ve bakır gibi metaller Ay'da üretilebilir. Bu üretilen maddeler, yörüngede monte edilmeye uygun parçalar halinde Ay'da yapılır. Sonra Jules Verne topuna götürülerek yörüngeye çıkarılabilir. Yörünge istasyonundaki astronot mühendisler de büyük uzay gemilerini üretebilirler. Böylece güneş sistemini keşfedeceğimiz filolarımız dünya üzerinde değil de, komşumuz Ay'da oluşturulabilir. Bana kalırsa böylesine bir projede Jules Verne topu önemli bir yer tutar. Peki bu top nasıl çalışacak? İddia ediyorum ki, kurtulma hızı küçük gök cisimlerinde topumuz basit yaylı sistemlerle bile çalışabilir. Yani sapanın büyüğü... Fakat Ay yüzeyinde saatte 2 bin 500 kilometrelik bir sürat yakalamamız gerekeceği için, sapan işe yaramaz. Bu durumda dünyadaki toplarda olduğu gibi bir patlamaya ihtiyacımız var. Namlu içerisindeki odacığa önceden belli bir miktarda hidrojen atomu yerleştirebilirsiniz. Bu hidrojeni güneş rüzgarlarının savurduğu maddelerden toplayıp biriktirmek mümkün. Daha sonra basınç altında sıkıştırılan hidrojen gazının merkezinde küçük bir patlama yapılır. Böylece aşırı ısı altında kalan atomlar, itici gücümüzü oluşturur. Tıpkı sıcak barut gazlarının namlu içindeki mermiyi ileri itmesi gibi. Topun konuşlanacağı bölgeyi seçmek de önemli. Ay yüzeyinde büyük bir merkez kaç kuvveti yok. Fakat asteroitlerde topumuz ekvator bölgesine yerleştirilirse, gezegenciğin merkez kaç kuvvetinden de yararlanır. Ayrıca yüksek tepelere topun kurulması da göz önünde bulundurulmalı. Böylece kütle çekim merkezinden uzaklaşılmış olacak, cisimleri uzaya çıkartmak daha kolay olacaktır. Not: Okurumuz Kerem Akyıl'a bu oldukça keyifli yazı için teşekkür ederiz. Kullandığımız görsel, 1902 yılında yapılmış ilk bilim kurgu filmi olarak kabul edilen A trip to the moon isimli filmden alıntıdır.


NASA'nın Juno uzay aracı Jüpiter etrafındaki bir sonraki uçuşunu 18 Kasım gecesi yapacaktı. Ancak Jüpiter'e son yakınlaşmasını yapmasından 13 saat önce kendini güvenli moda aldı. Hatırlarsanız, Juno 4 Temmuz'da Jupiter'in yörüngesine girmişti. Jupiter'in eliptik yörüngesi sebebiyle Juno, Jüpiter'e her 53 günde bir yaklaşacak ve bilimsel ölçümlerini yapacaktı. Ancak, Juno'nun yapacağı en yeni yakınlaşmadan önce bir şeyler Juno'nun tüm ölçüm aletlerinin otomatik olarak kapanmasına yol açtı. Bunun anlamı ise Juno'nun bu uçuş sırasında veri aktarımı yapaması. Nasa halen neyin yanlış gittiğini anlamaya çalışıyor. 19 Ekim'de yapılan basın toplantısında Juno'nun baş araştırmacısı Scott Bolton sorunun beklenmedik bir durum tespit edilmesi sebebiyle uzay aracının bilgisayarının yeniden başlamasına sebep olacak yazılımsal bir problemle ilgili olduğunu düşündüklerini söyledi. Bu beklenmedik durumu ortaya çıkaran sebebin ne olduğu henüz belli olmasa da, Nasa bu duruma sebep olan şeyin Jupiter'in yörüngesindeki yüksek radyasyon seviyesi ve manyetik alanla ilgili olmadığını düşünüyor. Çünkü Juno'nun 27 Ağustos'ta yaptığı ilk uçuş sırasına radyasyon seviyesi ve manyetik alan değerleri Nasa'nın beklediğinden daha yüksekti ve böyle bir problemle karşılaşılmadı. Nasa'nın uzay araçlarından biri güvenli moda geçiş yaptığında, basitçe anlatmak gerekirse aracın kameralarını ve bilimsel ölçüm aletlerini de içeren tüm gereksiz alt sistemleri kapanır ve araç daha fazla güç alabilmek için Güneş'e daha yakın bir konuma doğru ilerlemeye başlar. Tıpkı, bu yılın başlarında kendini güvenli moda alan Curiosity'nin yaptığı gibi. Sisteminin yeniden başlatıldığını haber veren Juno şu an Nasa'dan gelecek yeni talimatları bekliyor. Nasa da uzay aracını eski fonksiyonel haline getirmek için çalışıyor. Bu durum Juno'nun geçen hafta yaşadığıyla birlikte ikinci sorunu oldu. 14 Ekim Cuma günü, Nasa Juno'nun yörüngesinin değişmesine sebep olacak bir gecikme olduğunu duyurdu. Bu haftadaki uçuş sırasında olan bir şey, takvime göre Juno'nun Jupiter yörüngesi üzerinde 14 gün geride kalmasına yol açtı. Plan değişikliğine, Juno'nun motor bazı valflerinin beklenen şekilde çalışmadığının farkedilmesi sebep oldu. Bu yüzden her şeyi eskisi haline döndürene kadar planlarını ertelediler. İyi haber ise uzay aracının uçuş bilgisayarının şu an başarılı bir şekilde çalışmaya başladığı. Görünüşe göre bilgisayar tüm yedeklemeleri istendiği gibi yapmış durumda. İşin kötü yanı ise bu son uçuş bize gizemli gezegen Jupiter'in atmosferi ve iç olayları hakkında daha çok veri elde etmemizi sağlayabilirdi, tüm bu şansı kaçırmış olduk. Juno'nun Jupiter'e bir sonraki yakınlaşmasının 11 Aralık tarihinde olması planlanıyor. Umarız bu yakınlaşma sırasında Juno'nun tüm ölçüm aletleri çalışır durumda olur. En küçük yıldız konusuna girmeden ö...


NASA, Juno Uzay Aracı'nın 4 Temmuz'u 5 Temmuz'a bağlayan Pazartesi gecesi Jüpiter'in yörüngesine girmesini ve Güneş Sistemi'nin en büyük gezegenine doğru olan beş yıllık yolculuğunu bitirmesini planladı. Pazartesi günü yaşanacak en önemli olay 35 dakikalık motor yanması olacak. Juno'nun Jüpiter'in güçlü çekimi tarafından yakalanabilecek kadar yavaşlamasını sağlamak amacıyla tasarlanmış olan bu yanma olayı Türkiye Saati ile 5 Temmuz günü 6:18 sıralarında yaşanacak. Bu sırada bir şeyler yanlış giderse Güneş enerjili Juno, gaz devi Jüpiter'i ıskalayacak yada Jüpiter'in kütleçekim alanı ile manyetik alanını haritalandırmayı ve içsel yapısını tanımlamayı amaçlayan 1.1 milyar dolarlık bilimsel görev başarısızlıkla sonuçlanacak. Umarız bu kötü senaryolar gerçekleşmez. 5 Temmuz 04:16: Juno Güneş'ten yavaşça geri dönmeye ve yörüngeye oturma yönelimine başlayacak. Yörüngeye girmek için uzay aracının yapacağı bir diğer geri dönüş manevrası, 5 Temmuz sabahı 05:28'de yapılacak. Bu manevralar ve yörüngeye girmek için yapılan tüm yönlendirmeler önceden planlandı, uzay aracı 30 Haziran'dan beri otomatik pilotta. 5 Temmuz 05:41: Juno, gece manevraları süresince uzay aracının durum güncelleme sesleri ve yörüngeye giriş tamamlandığında kullanılacak sesi göndermesi için LGA anteni kullanmaya başlayacak. 5 Temmuz 05:56: Uzay aracının dönüş hızı yörünge girişindeki yanma süresinde durağanlığı arttırabilmek için 2 RPM'den , 5 RPM'ye çıkarılacak. 5 Temmuz 06:18: Juno'nun ana motorunda, uzay aracının hızını saatte 1.950 kilometreye düşürmek için yanma başlayacak. Uzay aracının hızını düşürmek, aracın 53.5 yörünge günü boyunca Jüpiter'in kütle çekimi tarafından yakalanmasına izin verecek. 5 Temmuz 06:53: Yörüngeye oturtma yanması bitecek. 5 Temmuz 06:55: Juno dönüş hızını 5 RPM'den 2 RPM'e düşürmeye başlayacak, bu işlem yaklaşık beş dakika sürecek. 5 Temmuz 07:07: Uzay aracı, tekrar Güneş'e doğru ilerlemeye başlayacak. 5 Temmuz 07:11: Juno, MGA antenini kullanmaya başlayacak. 5 Temmuz 07:16: Uzay aracı, MGA anteni sayesinde ses mesajları dışında daha detaylı telemetri bilgilerini Dünya'ya yollamaya başlayacak. Görev ekibi üyelerinin söylediğine göre Juno'nun sinyaline tekrar bağlanmak yaklaşık 20 dakikamızı alacak. Ve elbette ki bilgi akışı anlık olmayacak, şu anda bir ışının Jüpiter'den Dünya'ya gelmesi 48 dakika sürüyor. 5 Temmuz 08:00: NASA ve Juno Görev Ekibi üyeleri yörüngeye girişin nasıl gittiği ile ilgili haberleri vermek için bir basın toplantısı düzenleyecekler. Juno'nun dokuz bilimsel aleti, Jüpiter'e varışı sağlamak için geçen hafta kapatıldı. NASA'dan yapılan resmi açıklamaya göre görev takımı bu bilimsel aletleri Juno, Jüpiter'in yörüngesine girdikten 50 saat sonra açmaya başlayacak. Bu bilimsel araçlar ayarlanacak ve önümüzdeki üç ay boyunca Jüpiter üzerindeki çalışmalarda kullanılacak. Ancak Juno, 19 Ekim'de yapacağı son motor yanmasına kadar resmi bilimsel görevine başlamaya hazır olmayacak. Eğer her şey planlandığı gibi giderse, bu 22 dakikalık manevrayla Juno 14 gün boyunca yüksek eliptik bir yörüngeye kayacak. Uzay aracı devasa gezegeni 30'dan fazla yörünge boyunca gözlemleyecek. Bilim insanları gözlemlerden toplanan bilgilerin Jüpiter'in Güneş Sistemi'nde nasıl, nerede ve ne zaman oluştuğu sorularına ışık tutacağını umuyor. Juno'nun yaşamı planlı bir ölümle, Şubat 2018'de Jüpiter'in atmosferine dalarak bitirilecek. Bu planlı ölüm için, uzay aracının üzerinde yaşama ev sahipliği yapma potansiyeli olan Jüpiter'in uydusu Europa'ya hiçbir Dünya organizması bulaştırılmayacağını garantileyen bir manevra tasarlandı. Pazartesi günü yapılacak yörünge oturtma manevraları ilgili daha çok şey öğrenmek ve Juno görevi ile ilgili basın bilgilerine ulaşmak için bu linki inceleyebilirsiniz. Çok bilinen bir şehir efsanesi, ABD... Zodyak Işığı, ya da daha doğru bir ...


Jüpiter çok büyük bir gezegendir. Sistemimizin ağır abisi diyebileceğimiz bu gezegenin kütlesi o kadar büyüktür ki, geri kalan tüm gezegenler, yani Dünya, Mars, Merkür, Venüs, Satürn, Neptün, Uranüs bir araya gelseler bir Jüpiter etmezler. Hatta bunların üzerine sistemimizdeki tüm meteorları, kuyruklu yıldızları, cüce gezegenleri de ekleseniz Jüpiter hala hepsinden daha ağır kalır. Bu çok büyük kütlesi nedeniyle kimi astronomlar şu tanımlamayı yaparlar: Güneş Sistemimiz; Güneş, Jüpiter ve bazı kalıntılardan oluşmuştur. Evet, Jüpiter ile kıyasladığımız Güneş Sistemi'ndeki her şey aslında birer kalıntıdan ibarettir diyebiliriz belki de. Gaz devi derken bunu kastediyoruz; gaz deyip geçmeyin. Jüpiter gibi gaz devi gezegenler, sistemlerindeki hemen her şeyden çok daha ağır, çok daha büyüktürler. Çok büyük bir kısmı Hidrojen ve Helyum gazlarından meydana gelen Jüpiter'in, bildiğimiz kadarıyla 67 uydusu var. Bu uydulardan görece büyük olan 4 tanesi, Galileo Uyduları olarak da biliniyorlar ve Dünya'dan basit bir teleskopla dahi gözlemlenebilirler. Neredeyse kendi çapında mini bir Güneş Sistemi oluşturmuş olan Jüpiter'in bu 4 uydusundan en büyüğü Ganymede, kütle açısından olmasa da, çap olarak Merkür gezegeninden bile daha büyüktür. Üstteki görselde, bu Galileo uyduları olan Ganymede, Io, Europa, Callisto ve Jüpiter'in büyüklükleri orantılı olarak gösteriliyor. Kıyaslamaya yardımcı olması açısından bizim uydumuz Ay'ı da aralarına yerleştirdik. Dört büyük uydu haricinde kalan diğer uydular ise, çoğunlukla biçimsiz ve birkaç kilometre çapında küçük asteroidlerden oluşuyor. Bunların en büyükleri olan Amalthea bile 250x146x128 km boyutlarında bir kaya yığınından ibaret. Not: Jüpiter gezegeni ve uyduları ile ilgili çok daha geniş kapsamlı makalemizi bu linkten okuyabilirsiniz.


Öyle görünüyor ki Jüpiter'de tahmin edilen miktardan fazla su var. Bu fikri, Jüpiter'in yörüngesindeki Juno sondasından yeni gelen verilerden ediniyoruz. Bu veriler, Jüpiter'in ekvatoru üzerindeki atmosferde bulunan moleküllerin %0.25'ini suyun oluşturmuş olabileceğini gösteriyor. Suyun bileşenleri olan hidrojen ve oksijenin varlığına dayanılarak yapılan hesaplara göre bu bileşenler, Jüpiter'de Güneş'ten üç kat daha fazla su bulunduğunu gösteriyor. Bu incelemelerin sonucunda Galileo ve Juno'dan gelen verilerin örtüşmesi, bilim insanlarının Güneş sistemimizin nasıl bir araya geldiği konusunu daha iyi anlamaları için bir anahtar olabilir. Çünkü Jüpiter büyük bir olasılıkla Güneş Sistemi'nde oluşan ilk gezegendir ve Güneş'in oluşurken arkasından bıraktığı gaz ve tozun büyük bir kısmını Jüpiter'in topladığı düşünülüyor. Jüpiter'in ne kadar suyu bünyesine topladığı ise bilim insanlarına Jüpiter'in oluşumu konusunda daha olası teorileri ortaya koyma fırsatı verebilir. Jüpiter'in oluşumunu anlamak, bilim insanlarının ayrıca gezegenin rüzgar akımlarını ve bu akımların hangi bileşenlerden oluştuğunu anlamaya da yardımcı olacak. Bu sayede bilim insanları, bu bulguları genelleyerek diğer Jüpiter tarzı büyük ötegezegenlerin nasıl bir sistem oluşturduklarını anlayabilir. Galileo'dan gelen sonuçlar, 1990'lı yıllarda bile bilim insanlarını şaşırtıyordu. Aracın gönderdiği verilerde, bilim insanlarının tahminlerinin aksine gezegende on kat daha az su olduğu görünüyordu. Ancak tuhaf olan şey ise Galileo'nun Jüpiter'in derinliklerinden gönderdiği az sayıda veride bu su miktarının artmasıydı. Bilim insanları da bunun sebebinin aracın veri göndermeyi bıraktığı noktada, yani yaklaşık 120 km derinlikte, gezegenin atmosferinin daha iyi karışmış ve değişmeyen bir durumda olması olduğunu düşünüyorlardı. Ancak bu sırada yeryüzünde bulunan kızılötesi teleskoplar, Galileo'nun dalışı sırasında Jüpiter'deki su yoğunluğunu ölçebildiler ve Galileo'nun kazara kuru bir noktaya çarptığını ve bu suyun Jüpiter'in atmosferinin derinliklerinde olmadığını gösterdiler. Juno uzay aracının ilk sekiz yakın geçişi de atmosferik bir karışım göstermedi. Ancak daha sonra aracın radyometresi, Galileo'nun veri topladığı derinlikten daha fazla derinliği yani yaklaşık 150 km aşağıyı inceleyebildi ve Galileo'nun bulduğundan daha fazla su buldu.


Üstteki fotoğraf, astrofotoğrafçı Burak Yeşilmen tarafından çekildi. Görüntüde gaz devi olan Jüpiter'in dört bilindik uydusundan Io ve Europa bulunuyor. Konuyu ele almamıza sebep olan ise Europa ve Jüpiter üzerine düşen gölgesi. Jüpiter'den bakıldığında eğer uydularından herhangi bir tanesi Güneş'in önünden geçerse o noktada Güneş tutulması gerçekleşir. Eğer tutulmaya neden olan uydunun gökyüzündeki görünür boyutu, Güneş'in görünür boyutundan küçükse bu durum transit ; aksine Güneş'in görünür boyutundan büyük ise örtme olarak adlandırılmaktadır. Güneş'i tamamen örtmek için gerekli şartları Galileo Uyduları sağlamaktadır. Diğer uyduların ise Güneş'i örtmek için ya çapları çok küçük, yada Jüpiter'den çok uzaktadırlar. Basit geometri hesabıyla Jüpiter'den Güneş'in ve uydularının görünür büyüklüğünü bulabiliriz. Jüpiter'den Güneş'in açısal boyutu, Dünya'dan görüldüğünden yaklaşık 5 kat daha küçük, yani yaklaşık 6 yaydakikası kadardır. Io 35.6, Ganymede 18.1, Europa 17.85 ve Callisto 9.3 yaydakikası boyuta sahiptir. Buradan da görüyoruz ki bu dört uydu Güneş'i tam olarak örtebilmek için yeterli büyüklüğe sahiplerdir .


Jüpiter'in atmosferi, Güneş Sistemi'ndeki gezegenler arasında en sert koşulların olduğu, aynı zamanda en karmaşık olayların gerçekleştiği atmosfer yapılarından biridir. Jüpiter, gaz devleri arasında atmosferi en ayrıntılı analiz edilmiş gezegendir. Bunda Dünya'dan yapılan gözlemler, ISO Kızılötesi Uzay Gözlem Evi ve Satürn'e giderken Jüpiter yakınlarından geçen Cassini sondası yanında, en büyük miktardaki bilgi Jüpiter atmosferine bırakılan Galileo Sondası'ndan gelmiştir. Şu anda Jüpiter yörüngesinde olan Juno uzay aracı da gezegenin atmosferini detaylıca incelemeyi sürdürüyor. Jüpiter'in atmosferi, dış kısımlarda 90% hidrojen ve 10% helyumdan oluşur. Atmosferin derinlerine inildikçe oran 75% hidrojen, 24% helyum ve 1% diğer elementler olarak bu oran değişir. Jüpiterin atmosferinin nerede başladığı, gezegenin tümünün gazdan oluşması sebebiyle çok belirgin değildir. Bu nedenle atmosferin, basıncın yaklaşık 1-10 bar arası (1 bar = Dünya yüzeyinde ki basınç) olduğu seviyeden başladığı genel kabul görmektedir . Burası yüzey kabul edildiğinde, atmosfer 5.000 kilometre yüksekliğindedir ve sırayla troposfer, stratosfer, termosfer ve eksofer katmanlarından oluşur. Bulut sistemlerinin büyük çoğunluğu troposferde bulunur. En üst katmanı (0.6 0.9 bar arası)amonyak buzu bulutları oluştururken alt katmanları (1 2 bar) kalın amonyum hidrosülfat ve amonyum sülfat bulutları oluşturmaktadır. 3 7 bar aralığında ise su bazlı bulutları vardır. Bu su bulutları en kalın bulut katmanını olarak atmosfer dinamikleri üzerindede en büyük etkiye sahiptir. Troposferin üst katmanlarında ve stratosferde bulunan daha ince buz tabakaları ise Güneş rüzgarları ile etkileşen metanın oluşturduğu çeşitli hidrokarbon ve hidrazin bulutlarıdır. Termosfer katmanının basıncı 1 mikrobardan daha düşüktür ve gezegenin uzay ile sınırını oluşturur. Burası ultraviyole Güneş radyasyonuna ve manyetosferden gelen yüklü parçacıklara maruz kalıp, ışıldamalar, x-ışını yayılımı ve auroralar gibi birçok ilginç fenomene ev sahipliği yapar. Jüpiter'in atmosferi, değişken tonlarda renklere sahip atmosferik kuşaklarla kaplıdır. Bu kuşaklardaki ton farkı, bulutların şeffaflık oranından gelir. Genellikle amonyak konsantrasyonunun daha fazla olduğu kalın bölgeler açık tonlu kuşakları oluştursa da, bölgeler arasındaki yoğun ve keskin renk farklılıklarının tam mekanizması henüz bilinmiyor. Genel kanıya göre çeşitli bölgelerde hava amonyak ile zenginleşince yükselerek genişler ve soğur, böylece yüksek ve kalın bulutlar oluşur. Kuşaklarda ise hava çökerek ısınır ve amonyak bulutları buharlaşarak daha derinlerde bulunan karanlık bulutları açığa çıkarır. Jüpiter'in atmosferi yüzlerce girdap benzeri yapıya ev sahipliği yapmaktadır. Bunlar gezegenin dönüş yönünde hareket eden siklonlar ve aksi yönde hareket eden anti-siklonlar şeklindedir. Dünya'dakinin aksine, Jüpiter'dekilerin %90'ı anti-siklondur. Bu anti-siklonlar arasında en ünlüleri hepimizin bildiği Büyük Kırmızı Leke ve daha az bilinen Küçük Kırmızı Leke'dir . Bu yapılar farklı yönlerde esen jet rüzgarlarından kaynaklanmaktadır.


Tüm diğer gezegenlerin toplamından daha fazla olan kütlesiyle, sistemimizi domine eden Jüpiter'in manyetik alanı da adına yakışır büyüklükte, devasa bir yapıya sahiptir. Güneş Sistemi'ne dahil olan gök cisimleri, manyetize edilmiş bir Güneş rüzgarı içinde yer alır. Güneş rüzgarı, Güneş'in atmosferini oluşturan 500 km kalınlıkta ki fotosfer ve 2.500 km kalınlıktaki kromosfer tabakalarının üstünden başlayıp bütün gezegenlerarası uzaya yayılan KORONA tabakasına dahildir. Güneş atmosferi statik bir denge durumunda olmadığı için, Güneş'in genişleyen korona tabakası Güneş rüzgarı şeklinde bütün sistemini içine yayılır. Güneş'ten radyal yönde sürekli bir elektrik yüklü tanecik akımı meydana getiren güneş rüzgarı; elektron, proton ve helyum çekirdekleri gibi parçacıklar içerir. Güneş rüzgarı iyi iletkenliği dolayısıyla elektrik bakımından nötr, yani yüksüzdür. Aksi olsaydı bile, hemen zıt yükler nötrlüğün bozulduğu yere giderek nötrlüğü yeniden gerçekleştirirdi. Güneşin en dış tabakası olan korona içindeki manyetik alanın büyük bir kısmı Güneş rüzgarı tarafından gezegenlerarası ortama taşınır. Güneş koronası uzay içinde genişledikçe hızı artar. Bu hız, zamana bağlı olarak 200 km/s den 1.000 km/s kadar değişiklikler gösterir. Güneş rüzgarı içindeki elektron ve iyon sıcaklıkları da uzaklıkla azalırlar. Bu olay Güneş rüzgarı ile gezegenlerin kendi manyetik alanları arasındaki etkileşimde büyük öneme sahiptir. Mars ve Venüs haricindeki gezegenler ile bazı uydular etkili birer manyetik alana sahiptir. Manyetik alana sahip bu gezegenler ile Güneş rüzgarı arasındaki etkileşim, kendini önce manyetik gökcismi önünde oluşan bir eğri-şok dalgası ile gösterir. Etkileşme nedeniyle Güneş rüzgarı plazması içinde büyük ölçekli akımlar indüklenir. Bu akımlar gezegenin manyetik alanı boyunca bir sınır teşkil edecek biçimde yayılır. Bu sınırlar içinde kalan ve Güneş rüzgarını engelleyen manyetik bölgeye gezegenin 'manyetosferi' denir. Manyetosferin büyüklüğü çeşitli faktörlere bağlıdır. Jüpiter, büyüklüğü ve iç dinamikleri nedeniyle Güneş Sistemi'nin en güçlü manyetik alana sahip gezegenidir. 1955 yılında Jüpiter'in, düzensiz radyo dalgası patlamaları, yaydığı gözlendi. Bu güçlü radyo ışıması bilim insanlarının ilgisini çekti. Yerden yapılan gözlemler yeterli olmadığı için daha yakından görmeye karar verdiler. 1973 ve 1974 yıllarında, arka arkaya Jüpiter'e ulaşan Pioneer 10 ve 11 uzay araçları garip sayılabilecek bir şeye rastladı: Dünya'dakinden çok daha güçlü bir manyetik alana ve bu alana yakalanmış çok hızlı hareket eden yüksek enerjili elektronlara. Dünyanın yaklaşık on dokuz bin katı daha güçlü olduğu hesaplanan bu manyetik alanın ekseni, Jüpiter'in dönme eksenine 11 derece açı yapar. Kutupları ters yerleşmiş çift kutuplu bir manyetik alandır. Yani Jüpiter'in kuzey manyetik kutbu gezegenin güney coğrafi kutbuna, güney manyetik kutbu ise kuzey coğrafi kutbuna yakındır. Bu çift kutuplunun yanı sıra, Jüpiter'in manyetik alan yapısını karmaşıklaştıran bir dört kutuplu ve bir de sekiz kutuplu bileşeni bulunmaktadır. Manyetik alanın oluşabilmesi için gezegenin çekirdeğinin demir ve nikel gibi manyetik özelliği olan ağır elementleri içermesi gerekir. Dev bir manyetik alan için ise, dev bir demir ve nikel kütlesi olması gerekmektedir. Fakat yapılan araştırmalarda demir ve nikelin Jüpiter'in kütlesinin ancak küçük bir kısmını oluşturduğu keşfedildi. Gezegene yaklaştıkça manyetik alanın etkisi giderek artar. Güneş kökenli parçacıkların aşamayarak çevresinden dolaşmak zorunda kaldığı manyetopoz, manyetosferin sınırını belirler. Bu alan da güneş rüzgarlarının şiddetindeki değişimlerle paralel olarak kısa sürelerde genleşip daralmakla birlikte, Jüpiter'in 3-7 milyon km. uzağında başlar. Güneş rüzgarlarının deforme ettiği manyetik kuvvet çizgilerine uyumlu olarak damla biçimini alır ve gezegenin arkasında bir milyar kilometreye kadar uzanan bir kuyruk oluşturur. Öyle ki, bu kuyruğun Satürn'ün yörüngesine kadar uzandığı gözlemlenmektedir. Dolayısıyla, Jüpiter manyetosferi hacim açısından Güneş Sistemi'nin en büyük oluşumu olarak kabul edilmelidir. Jüpiter manyetosferinin iç bölgelerinde gezegen tarafından yakalanan yüklü parçacıklarla oluşmuş Van Allen kuşakları benzeri ışınım kuşakları bulunmaktadır. Jüpiter'in ışınım kuşaklarında hapsettiği yüklü parçacık sayısı, manyetik alan şiddetine bağlı olarak Dünya'nın Van Allen kuşaklarındaki parçacık sayısından çok daha fazladır. Van Allen kuşaklarında toplanan yüklü parçacıkların çoğunluğu Jüpiter atmosferinden koparak manyetik alana kapılan gazlardan kaynaklanır. Büyük ölçüde iyonize hidrojen atomlarından salınan serbest elektron ve protonların yanı sıra, helyum, oksijen ve kükürt iyonlarına da rastlanır. Jüpiter'in manyetik alanı tarafından yakalanan yüklü parçacıkların kutup bölgelerine inmesiyle Dünyadakine benzer kutup ışınımları oluşmaktadır. Galileo uzay aracı gözlemleri, Jüpiter'deki kutup ışınımlarının bulut tepelerinden 300-600 km yüksekte oluştuklarını göstermiştir. Dev gezegenin, 2017 yılı itibarıyla bilinen 69 uydusu bulunmaktadır. Bu uydulardan birçoğu da manyetosferin içinde kalan yörüngelere sahiptir. Büyük uydulardan gezegene en yakın olan İo, Jüpiter ile uydu arasında kesintisiz süren bir elektrik akımının etkisi altındadır. Uydu yüzeyinden iyonize atomları kopararak İo ve Jüpiter'i iki yönden birbirine bağlayan sıcak plazma akımının 1000 gigawatt değerini bulduğu düşünülüyor. Io uydusu gezegene bol miktarda sülfür dioksit bırakarak gezegenin etrafında simit biçimli büyük bir hat oluşturur. Jüpiter'in manyetik alanı da bu hattı kendisiyle aynı yönde ve hızda dönmeye zorlar. Dönen torus, manyetik alana da plazma yükleyerek şeklini manyetodisk adı verilen bir yapıya çeker. Diğer bir uydu olan Europa'nın, yüzeyi buzlarla kaplıdır. Manyetosferin yarattığı bu gerginlik buzlarla kaplı yüzeyindeki eliptik yarıklarla belli olmaktadır. Son bir not olarak şunu söylemeliyiz; gezegeni çevreleyen 1 milyon km. yarıçapındaki alan, çok yoğun ışınımların varlığı nedeniyle uzay sondalarının bu alandan geçtikleri sıradaki etkinliklerini önemli ölçüde kısıtlamıştır ve ileride yapılabilecek insanlı araştırmalar için önemli sakıncalar yaratabilecek durumdadır. Bu bölgedeki radyasyon o kadar büyük boyutlardadır ki, günümüz uzay elbiselerini giyen bir astronotu bu bölgede birkaç dakikadan fazla hayatta kalamaz.


4 Mart 1979 tarihinde Voyager 1 uzay aracı, Jüpiter'in çevresinde bulunan halkaların resimlerini çekmeyi başardı. Bu durum, Jüpiter'in halkalarının birileri tarafından görülebildiği ilk zamandı. Halkaların çok zayıf ve soluk olması nedeniyle, bu halkaları Dünya'da bulunan yer teleskopları ile tespit etmek son derece güçtür. Hatta Jüpiter'in yakınındaki bir uzay aracı için bile; halkalar, eğer kameralar Güneş ışığının doğrudan halkalara vurduğu bir açıdan bakmıyorsa görünmezdir. Jüpiter gezegeni etrafında bulunan halkanın ilk kanıtı olan aşağıdaki fotoğraf, NASA'nın Voyager 1 aracı tarafından 4 Mart 1979 yılında çekilmiştir. Çoklu pozlama ile alınan görüntüde; aşırı zayıf ve soluk olan bu halka, resimin merkezinden geçen geniş bir ışık şeridi gibi gözükmektedir. Halkanın kenarı, uzay aracından 1,212,000 km ve Jüpiter'in görülebilir bulut katmanından 57,000 km uzaklıktadır. Arka plandaki yıldızlar, uzay aracının 11 dakika 12 saniyelik pozlama süreci boyunca yaptığı hareket sebebi ile kırık saç tokası gibi görünmektedir. Yıldız izlerinin dalgalı hareketi ise, uzay aracının aşırı yavaş doğal salınımı yüzündendir. Siyah noktalar, kameranın geometrik kalibrasyon noktalarıdır. Halkanın kalınlığı, yaklaşık 30 km veya daha az olarak tahmin edilmektedir. Bu fotoğraf, Jüpiter'in ekvator düzleminde buna benzer halkaların olup olmadığını araştırmak adına planlanıp alınan bir dizi görüntüden bir parçadır. Halka, Dünya'dan görülememektedir çünkü, ona düz açı dışındaki herhangi bir açıdan bakıldığında çok zayıf ve şeffaftır. Voyager 1'in halkaları ilk kez görmesinden bu yana, Juno ve Gallileo gibi diğer uzay görevleri bu konuda çalışmaya devam etmişlerdir. Bilim insanları; bu halkaların, Jüpiter'in uydularına çarpan kuyruklu yıldızlar ve bu çarpışmalardan dolayı ortaya çıkıp gezegenin yörüngesine yerleşen tozlar tarafından oluşturulduklarına inanıyorlar. En üstteki kapak fotoğrafı, Jüpiter yörüngesine gönderilen ve 1995-2003 yılları arasında görev yapan Galileo uzay aracı tarafından çekilmiştir. NASA, Juno Uzay Aracı'nın 4 Temmuz'...


Jüpiter'in kırmızı lekesinin mekaniklerine bakmadan önce girdapları anlamak yararınıza olacaktır. Kısaca tanımlamak gerekirse, girdap herhangi bir eksen etrafında dönen akışkan parçacıkların oluşturduğu harekettir. Matematik dilinde curl olarak bilinen ve dilimizde de rotasyonel yada kıvrım olarak kullanılan ifade, vektörel hız alanının kıvrımının olup olmadığı hakkında bize bilgi verir. Biraz daha açmak gerekirse, eğer girdabın matematiksel denkleminin kıvrımını aldığımızda sonuç sıfır olmuyorsa bu doğal olarak girdabın açısal bir hareket izlediğini gösterir. Girdap denildiğinde çoğumuzun aklına devasa boyutlardaki meteorolojik olaylar gelir. Ancak küçük ebatlarda bile girdaplar oluşturmak mümkündür. Kahve eşliğinde Kozmik Anafor okumaktan daha büyük bir keyif yok. Yalnız bir dahaki sefer kahvenizi hazırlarken siz de kahvenizde girdaplar yaratabilir ve bu anın tadını çıkarabilirsiniz. Benzer girdapları doğrusal hareket eden akışkanın bir silindir etrafında kıvrılırken görmek de mümkündür. Silindir etrafında akışkan hareketler birçok bilim insanını meşgul etmiş ve ortaya gerçekten herkesi büyüleyen sonuçlar çıkmıştır. Daha fazla detaya girmeden önce Reynold numarasının burada tanımını yapmak yararımıza olacaktır. Reynold numarası aslında fiziki bir yasa olmasa da, akışkan hakkında bize pek çok bilgi verebilir. Reynold numarası kısaca akışkanın eylemsizliğinin akmazlığına oranıdır. Eylemsizliği hepimiz biliyoruz. Peki nedir bu akmazlık? Nasıl dirençler elektriksel akımını sınırlandırıyorsa, akmazlık da akışkanın temas ettiği yüzeyde sınırlandırılmasıyla deforme olacağını ifade eder. Bu yasanın en basit hali Newton'un akmazlık yasası olarak bilinir ve bu akışkanlara Newton akışkanları denir. Bu kapsamın dışında kalan akışkanlar da pek tabii mümkündür. Reynold numarası 10.000'lere kadar dayandığı zaman akışkan, uçak havadayken hepimizin korkulu rüyası olan türbülans halini almaktadır. Akışkan türbülans halini almadan önce her ne kadar pürüzsüz ve sakin sakin hareket etse de, türbülans halini aldıktan sonra birçok girdap yaratacaktır. Hepimizin bildiği gibi sıcak gazlar yükselir. Jüpiter'in atmosferini oluşturan gazlar ısınıp yükseldiğinde girdaplar oluşarak birbiriyle birleşerek daha büyük bir girdap halini alır. Soğuyan gazlar Jüpiter'in döngüsünden dolayı oluşan Coriolis kuvvetinden dolayı daha önce gördüğümüz kahvenin içindeki sütün hareketini yapmaya başlar.