Fermi Paradoksu, Dünya dışı yaşamın yüksek olasılığı ve bizim onlarla temas kuramamış olmamız arasındaki tutarsızlıktır. Bir uygarlığın yıldızlara ulaşması ve hatta galaksileri kolonize etmesi için 13 milyar yıldan fazla, evrenin doğumundan beri zaman varken, henüz dünya dışı zekanın bilimsel olarak kabul görmüş bir izine rastlamadık. Fermi Paradoksu 1950'de ünlü İtalyan fizikçi Enrico Fermi, Los Alamos ulusal laboratuvarlarında çalışırken, meslektaşları ile arasında geçen muhabbet esnasında ortaya çıkmıştır. Daha sonra Fermi problemi, Büyük Sessizlik, Fermi-Hart Paradoksu, Tsiolkovsky-Fermi-Hart Paradoksu olarak da adlandırılacaktır. Bütün bu değişik isimler, Fermi gibi birçok bilim insanının zeki yaşamın olası bolluğu ve bizim henüz tespit edememiş olmamız nedeniyle aynı çıkmaza ulaşmış olmalarından kaynaklanmaktadır. 1961'de yazılan Drake denkleminde ortaya çıkan Dünya dışı uygarlıkların tahmini sayı aralığı ve Kepler Teleskobu ve diğer yer ve uzay teleskoplarıyla keşfetmeye devam ettiğimiz yüzlerce gezegen Fermi Paradoksu'nu desteklemektedir. Fermi Paradoksu'nun ilk bölümü boyutları ve sayıları içermektedir. Gözlemlenebilir evrende yaklaşık 10 üzeri 22 ile 10 üzeri 24 kadar yıldız var olduğu hesaplanıyor. Sadece galaksimizde yaklaşık 200 ila 400 milyar arası yıldız vardır. Tahmini gezegen sayısı da galaksimizdeki yıldız sayısının birkaç katıdır. Bu şartlar altında zeki yaşamın ortaya çıkma ihtimalini çok düşük tuttuğumuzda dahi yine de sadece gökadamız Samanyolu'nda çok sayıda uygarlık olmak zorundadır. Güncel veriler: Mayıs 2021 itibarıyla, Kepler uzay teleskobunun katkılarıyla keşfedilen 4383 gezegen vardır. Yine Kepler'den gelen verileri analiz eden Harvard-Smithsonian Astrofizik merkezi, Kepler-452b ve Kepler-186f gibi boyut olarak Dünya benzeri gezegenlerin sayısının galaksimizde yaklaşık 17 milyar olduğu görüşüne varmıştır. Fermi Paradoksu'nun ikinci bölümü ise zeki yaşamın başka gezegenlere ve yıldızlara yayılıp nadir kalmanın önüne geçmesiyle ilgilidir. Zeki canlıların en azından küçük bir bölümü öyle ya da böyle bizim gibi uzaya çıkıp, uzaydaki kaynaklara erişmek isteyecek ve kendi yıldız sistemlerini kolonize edeceklerdir. Ardından da er ya da geç diğer yıldız sistemlerine ulaşacaklardır. Ama evrenin yaşının 13.798 +/- 0.037 milyar yıl olması, burada zaman bolluğundan kaynaklı bir çelişki yaratmaktadır. Bu zaman bolluğu, bize zeki yaşamın tahminlerimizin ötesinde nadir olduğunu veya zeki canlıların davranışlarının tahminlerimizden farklı olabileceğini düşünmeye itmektedir. Başka yıldızlara ulaşmak ve onlara yerleşmek birçok zeki canlı için zor olsa da, cazip gelmese de, zaman içerisinde bütün yıldızlara en azından robot araçlar göndermek mümkündür. Üstelik yeterince gelişen bir uygarlık, Sovyet astronom Nikolai Kardashev'in yorumuna göre; zaman içerisinde yıldızların ve galaksilerin bütün enerjisini kullanabilecek kadar gelişecektir. Ve tıpkı bizim şu anda uzayın dört bir yanına isteyerek ya da istemsizce radyo sinyalleri gönderiyor olmamız ve doğal olmayan bir radyo sinyali kaynağı olmamız gibi, onlar da bizimkilerden çok daha fazla ve çok daha güçlü sinyaller göndereceklerdir. Böylesine gelişmiş uygarlıklar çok çok nadir olsa bile, sadece bir tanesinin geçmişte dahi var olup sonra yok olmuş olması, geride varlıklarına dair büyük kanıtlar bırakacaktır. Galaksimizde zeki yaşam ne bollukta olabilir? 1960 yılında Radyo astronom Frank Drake'in adını taşıyan ancak aralarında Carl Sagan, John C. Lilly ve Otto Struve gibi önemli isimlerin bulunduğu bir grup tarafından hazırlanan bir denklem bize galaksimizdeki zeki canlıların tahmini sayısını vermektedir. Denklem birçok değişkenden oluşmaktadır ve eleştiriye açık tahminler vermekten öteye gidemez. Denklem ilk ortaya atıldığında uygarlıkların sayısı tahmini olarak 1.000 ve 100.000.000 arasında öngörülmüştür. Güncel bilgilerimiz bu aralığı 2 ve 280.000.000 olarak değiştirmiştir. Bütün galaksideki uygarlıkların sayısı bir elin parmaklarından az da olabilir, milyonlarca da olabilir. Göründüğü üzere Drake denklemi pozitif ve negatif bakış açısına göre oldukça değişkendir ve Frank Drake'in bizzat kendi yorumuna göre denklem Fermi paradoksuna bir çözüm olmaktan ziyade, kendi cehaletimizi organize etmeye yarar. Yıldızlara ulaşmak bizler için henüz mümkün değil ancak, onları gözlemleyebiliyoruz, dinleyebiliyoruz ve izliyoruz. Radyo astronomi bize yıllar boyunca bu konuda umut verdi, Fakat ne yazık ki zeki canlılar bulmak için uzayı dinleyen SETI projesi 15 Ağustos 1977'de tespit ettiği, tekrarlanmayan Wow! sinyali ve kaynağı kesinleşmeyen, doğal olduğu kabul edilen radyo kaynağı SHGb02+14a haricinde kayda değer bir bulgu bulamamıştır. Güneş Sistemi dışındaki gezegenleri keşfedebilmemiz ve sayılarının daha şimdiden bini geçmesi, bize direkt gözlem konusunda bir fırsat sunuyor. Keşfedilen gezegenlerin atmosferlerinin içeriğini spektrografik analiz ile inceleyebilirsek, metan ve oksijen, yaşam tespit etmek için oldukça faydalı anahtarlar olacaktır. Yine, endüstri kaynaklı hava kirliliği tespit edilmesi durumunda, gelişmiş bir uygarlığın gezegenlerini kirletmekte olduğunu tespit edebiliriz. Ne yazık ki şu anda var olan metodlar, Güneş Sistemi dışındaki gezegenlerin doğrudan gözlemini ve kapsamlı atmosfer analizini mümkün kılmıyor. Ancak, gelecekte bu tür gözlemler için yeni metodlar geliştirebiliriz. Bizden çok daha gelişmiş uygarlıklar 13.8 milyar yıl içerisinde galaksiye ve evrene yayılmış olmalıydı. 4.6 milyar yaşındaki Güneş sistemimiz bile defalarca ziyaret edilmiş, büyük çeşitlilik sunan gezegenlerine inilmiş ve kolonize edilmiş, kaynakları kullanılmış ya da kullanılıyor olmalıydı. En azından geçmişte gelip, çoktan gitmiş olsalar bile ufak bir izlerine rastlamalıydık. Henüz böyle bir fırsatımız olmadı ve şu ana kadar yapılan gözlemlerden sonra kimse bu konuda umutlanmak istemiyor. Yine de Asteroid Kuşağı bu konuda hala bir ihtimal taşıyor. Bir gezegenin yüzey koşullarından kaynaklı erozyondan uzakta, asteroidlerde yapılacak maden çalışmalarından kaynaklı izler, kalıntılar hala tespit edilebilir halde olmalı. Kendileri gelmese bile gönderecekleri zeki Von Neumann robotları kendi kendilerine galaksiye yayılmış olmalıydılar. Tek bir uygarlık bile saf hammaddelerden kendi kendilerine çoğalan, keşif amaçlı bu robotlardan yapmış olsaydı, galaksiye ve Güneş sistemimize defalarca ulaşmaları için gerekli zamanları olacaktı. Yeterince gelişmiş uygarlıkların çok yüksek enerjiler elde etmek için nasıl çözümler bulacağı ve ne gibi mega yapılar inşa edebileceklerini ve bunları nasıl tespit edebileceğimiz başka bir yazının konusu olsun. Bu konuda da şu ana kadar şanslı olmadığımızı söylemek şimdilik yeterli. Fermi Paradoksu hala geçerliliğini koruyor. En kötü ihtimallerle bile, yüzlerce uygarlığın var olması gerekirken henüz tespit edemememizin birçok nedeni olabilir. Bilimkurgu bize bu konuda bir çok ihtimal sunuyor. Aşağıda, bu tartışmaya açık konuda bazı gerçek olabilecek ihtimalleri derledik. 1) Şanssızlık. Doğru zamanda doğru yıldızı dinlemiyor olabiliriz ya da bizim dinlediğimiz ve kullandığımız frekans aralığını kullanmıyor olabilirler. 2) Bize çok uzak olabilirler. Uzayı yeterince uzun süre araştırmamış, dinlememiş olabiliriz. 3) Teknolojilerimiz iletişime geçemeyeceğimiz, birbirimizi anlamayacağımız, fark etmeyeceğimiz kadar farklı olabilir. Bizden çok daha gelişmiş ve bilmediğimiz, hayal etmediğimiz teknolojiler kullanıyor olabilirler. Ya da bizden daha az gelişmiş olabilirler. 4) Son zamanlarda Stephen Hawking'in bizim için de tavsiye ettiği gibi, dışarıdan tespit edilmemek için uzaya yayın yapmıyor olabilirler. Ön yargıları ve/veya deneyimleri temkinli olmalarını gerektiriyor olabilir. 5) Dünya ve Güneş sistemi ilgilerini çekmiyor, onlar için bir önem teşkil etmiyor olabilir. 6) Çoktan keşfedilmiş olabiliriz ancak kendilerince geçerli bir nedenden ötürü bizimle iletişim kurmaktan, kendilerini belli etmekten kaçınıyor olabilirler. 7) Zeki canlıların doğasında kendi kendilerini yok etmek olabilir. Bazı primat türlerinde ve kendi ırkımızda gözlemlediğimiz aşırı şiddet eğilimi ve yok etmeye meyilli olmamız, diğer zeki canlılar içinde geçerli olabilir. Kendi aralarında savaşıyor ve uzay ile ilgilenmiyor olabilirler, Kendi kendilerini yok etmiş olabilirler ya da en azından uzaya çıkma teknolojilerini, bilgi birikimlerini kaybetmeleri bile başka gezegenlere ulaşmalarını, uzayı dinlemelerini ve yayın yapmalarını engelleyebilir. Gezegenimizde tarih boyunca gelip geçen medeniyetlere baktığımızda, bu durum başka zeki canlılar içinde oldukça yaygın bir sorun olabilir. 8) Bazı doğal olaylar canlıları tamamen yok ediyor olabilir. Bir gezegene düşecek olan bir kaç kilometre çapındaki metal bir meteor dünyayı nükleer kışa sokmaya, canlı türlerinin büyük bir yüzdesinin daha önce defalarca olduğu gibi yok etmek için yeterlidir. Şu ana kadar var olmuş canlı türleri %99'unun soylarının doğal olaylar ile tükendiğini biliyoruz. Bu bile zeki canlıların evrimini çok değerli bir zaman aralığına sokuyor. Bizim dinozorların yok oluşundan itibaren evrimleşmemiz için 65 milyon yılımız oldu ve hala bir meteor durdurabilecek, yönünü değiştirebilecek ya da sağ kurtulabilecek kapasitede olup olmadığımızdan emin değiliz. Ancak başka gezegenlere yayılmış uygarlıkları daha büyük ve nasıl hayatta kalacağımızı bilmediğimiz tehlikeler bekliyor. Örneğin 30 ışık yılı mesafedeki bir süpernova bizi radyasyona boğabilir ve ozon tabakasına geri dönüşü olmayan hasarlar verip biz dahil sayısız canlının sonunu getirebilir. Bir gama ışını patlaması ise eğer bize yönlü olduysa yüzlerce ışık yılı mesafeden gezegen yüzeyindeki canlıları kavurabilir. 9) Yeterince gelişmeden, başka bir uygarlık tarafından yok ediliyor olabilirler. 10) Dünya yaşam gerçekten de nadir olabilir; tek zeki canlılar olabiliriz. Bu, pek de desteklenmeyen ve olasılığı oldukça düşük bir ihtimal.


Basit tıbbi teçhizat, ilkyardım veya hastane gibi kavramlardan habersiz bu uzaylılar, şimdiye kadar Dünya'yı işgale gelen birkaç ırk arasında gerzeklikte ilk sıraya yerleşiyorlar. Sevgili uzaylılarımız zaman zaman kendi gezenlerinde temin etmekte sıkıntı yaşadıkları bir madde için Dünya'ya saldırırlar. İhtiyaç duydukları şey de genellikle su olur bu arada. Onca gelişmiş teknolojilerine karşın medeniyetten yoksun oldukları anlaşılan bu uzaylı kardeşlerimiz, Dünya insanlarıyla diplomatik ilişkiye geçmeyi, Denizlerinizde bolca su var, birazını bize verirseniz karşılığını öderiz, hem siz hem de biz faydalanırız demeyi falan hiç düşünmeden bodoslama saldırıya geçerler. Az önce medeniyetten yoksun dedim, kusura bakmayın ama sadece medeniyet değil, akıl da noksandır bu yaratıklarda. Çünkü Güneş Sistemi'nde Dünya'dan çok daha fazla suya sahip Enceladus, Europa gibi uydular bulunur. Hayvan gibi teknolojileri arasında giyim-kuşam ürünleri bulunmaz. İstisnasız anadan üryan gezmeye bayılan bu uzaylıların suya hassas olanları, suyla kaplı bir gezegene geldiklerinde dahi koruyucu elbise giymezler. Buradan yağmurluk denen giysinin çok yüksek bir teknoloji ürünü olduğunu anlayabilirsiniz. Bilgisayarları da her türlü müdahaleye açıktır. Misal, bunların bilgisayarını laptopunuzun kızılötesi portu aracılığıyla çökertebilirsiniz. Çünkü bunca guvenlik açığı tehlikesine rağmen, her türlü iletişim protokolunu tanırlar. Buradan öğrendiğimle, şu sıralar evdeki bluetooth'lu bilgisayarımla wireless ağa bağlanmaya calışıyorum. Protokol ve frekans sorunlarını çözer çözmez başaracam. Bunların genellikle kalkanları olan hayvani boyutlarda bir ana gemileri var. Fakat bu 700 hektarlik geminin bir noktasina atacağınız dandirik bir stinger füzesi ile tümünü havaya uçurmanız mümkün. Zincirleme patlama ile yok olur gidiyor koca gemiler. Yine de, gemilerinin bu zayıf noktasına 15-20 cm kalınlığında çelik bir plaka yerleştirmeyi akıl edemezler. Bir de, sanırım iletişim için kullandıkları gizli bir frekans oluyor hep. Bu frekansa girip bir şekilde yayının kestiğiniz veya karıştırdığınızda şaşkın ördeklere dönüyorlar, patır patır avlayabiliyorsunuz hepsini. Hep mi kötü niyetli bunlar? Hayır... Aralarında son derece iyi niyetli görünüp de aslında gerzekliğin veya psikopatlığın en uç örneklerini sergileyenler de var. Bunlar hiçbir masraftan kaçınmadan iletişime geçme isteklerini dünyalılara iletirler. Bunu bazen yetkili değil de, son derece gereksiz insanlara yapsalar da, öyle ya da böyle insanlığı tonla masrafa ve beklentiye sokacak bir buluşma ayarlarlar. İnsanlığın aylarca oradan oraya koşturması, milyarlarca dolarlık projelere girişmesinden sonra görüş günü gelip çattığında; ya şöyle bir inip el sallayıp giderler, ya da ayaklarına çağırdıkları insanları ellerinde buluşmaya dair tek bir delil veya fayda olmadan geri postalarlar. Kapak fotoğrafı: Stargate SG1 dizisinden Jack O'Neil ile konuşan Asgard ırkından birkaç kişi.


Fizik, tahmin edilebilenden çok daha geniş ve çok kompleks bir alandır ve bu kompleksliği en iyi anlamanın yolu sadece çalışmaktır. Ama çalışmak demek 10 saat oturup bir kitabı okumak değil, ilk önce adamakıllı bir kitap bulup her ince ayrıntısını anlayarak belki günlerce uykusuz kalıp yemek yemeyi unutarak, bu rutinin güzelliğine kapılabilmektir Tabii yemek yeseniz ve biraz uyusanız daha iyi olur her açıdan. Burada değinmek istediğimiz kitaplarla, sizlere en basit olan konudan en karmaşık olana kadar bir liste vereceğiz. Ve eğer ingilizce'ye yeteri kadar hakimseniz, bu listenin size inanılmaz derece faydası olacak. Değilseniz ise, bazı kitapların Türkçe çevirilerini bulabileceğinizden yana bir şüphemiz yok. Bildiğiniz üzere bu kitaplar bile çalıştığınız süre boyunca yetersiz gelecek ve anlamadığınız yüzlerce belki binlerce detay olacak. Bu yüzden kitaplardan çalışmak da bir yere kadar size yardımcı olacak. Her şeyi anladığınızı, her soruyu çözebileceğinizi düşüneceksiniz ama, bir sürü bilmediğiniz şeyin farkında olmayacaksınız. Bunun için internette online videolardan, derste aldığınız notlardan, gerçekten adamakıllı bilgili insanların takıldığı forum sitelerinden, başka kaynaklardan araştırmadığınız ve birilerine sormadığınız ve bütün formüllerin ispatını görmediğiniz ve neredeyse ezbere bilmediğiniz sürece tam anlamıyla kavramanız gerçekten çok zor.


Bu sorunun cevabı hem evet hem hayır. Aerodinamik yasalarına göz atan veya uçaklara meraklı olan biri kesinlikle Mach numarası ile karşılaşmıştır. Mach numarası, bir akıntının hızının yerel ses hızına oranıdır. İdeal bir gaz için ses hızı sıcaklığın karekökü ile orantılıdır. Eğer Mach numarasını M, ses hızını a ve akıntı hızını v ile tanımlarsak termodinamik yasalarından karşımıza şöyle bir denklik çıkar . Ses hızına ilk matematiksel yaklaşım Isaac Newton tarafından yapılsa da, bazı şeyleri göz ardı ettiği için yukardaki ifadeye ulaşamamıştır. Ancak 1700 lü yıllarda İngiliz William Derham ses hızını ölçmeyi başarmıştır. Teknolojinin ilerlemesiyle insanoğlu daha hızlı araçlar icat etmiş, Dünya'nın 20 yılda gördüğü iki büyük savaşla birlikte uçaklar da bu ilerlemeden en büyük nasibi almıştır. Pilotların savaş sırasında gözlemledikleri bir olay, o zamanın aerodinamikçileri için büyük bir ilham kaynağı olmuştur. Pilotların gözlemlerine göre uçak ses hızına yaklaştıkça uçağın pervanesinin performansında düşüş olmuş ve o zamanın mühendislerini alternatif güç kaynaklarına yönlendirmiştir. Ama mühendislerin kafalarını karıştıran birşey vardı: 1940'lı yıllardan çok daha önce akışkanlar mekaniğinde profesörlüğünü almış ve modern aerodinamiğin babası olarak bilinen Alman mühendis Ludwig Prandtl'ın teorisine göre sürtünme katsayısı ses hızına yaklaşıldığında sonsuza gidiyordu. Burada alpha relatif açıdır. Eğer Einstein'in özel görelilik teorisine göz attıysanız bu denklemi Lorentz transformasyonlarıyla bağdaştırmanız mümkündür. Orada da gamma faktörü ışık hızına yaklaşıktıkça sonsuza gidiyordu. Yani ses hızına yaklaşmak, ışık hızına yaklaşmaya çok benziyordu. Ancak, ışık hızına yaklaşıldığında yaşanan sorun zaman genleşmesi ve enerji ihtiyacı iken, ses hızına yaklaşıldığındaki tek sorun sürtünme idi. Dolayısıyla ses hızının aşılmaz gibi bir özelliği yoktu. Bu durumda yapılacak tek şey vardı: Varı yoğu ortaya koyup ses bariyerini delebilecek bir uçak geliştirmek. Zaten İkinci Dünya Savaşı pilotlarının gözlemleri, ses bariyerinin ışık hızı gibi bir fiziksel bariyer olmadığını gözler önüne koyuyordu. Daha öncesinde birçok uçak, dalış yaptıkları sıralarda ses bariyerini aşmışlardı. Amerikan mühendislerin imzasını attığı, roketten bozma X-1 Bell isimli uçak 1947 yılında Mach 1.06'ya ulaşmayı başardı . Ses hızını aşan bu ilk uçak, kendi başına havalanma yeteneğine sahip değildi. Öncesinde başka bir uçağın gövdesine bağlı olarak havalandı ve 7 km yükseklikte gökyüzünde serbest bırakıldı. Daha sonra pilot roketleri ateşleyerek uçuşa geçti. Yani anlayacağınız bu uçağın bir uçak motoru bile yoktu. Bu roketten bozma uçak, başarılı bir uçuş gerçekleştirerek saatte 1.100 km hıza ulaşmayı başardı ve sağ sağlim yere indi. Aerodinamik hakkında daha çok deneysel bilgi topladıktan sonra uçakların dizaynında da değişikliklere gidildi. Ses hızına yakın uçan uçakların kanatları geriye doğru açılandırılmaya ve öte yandan da motorları güçlendirilmeye devam edildi. Savaş uçaklarının kanatları incelmeye başladı. Concorde gibi firmalar süpersonik hızlarda uçabilen yolcu uçakları bile tasarladılar. Sorunun cevabına gelince. Evet, ışık hızı fizikteki tek hız sınırıdır. Ses hızı aerodinamik yasalarında her ne kadar bir sınırmış gibi görünse de, teknolojinin nimetleri sayesinde bu hızın çok üstündeki yüzdelik dilimlere çıkabiliyoruz. Örneğin, Apollo 13 atmosfere girdiğinde Mach 30'un üzerinde bir hıza ulaşmış ve yüzey sıcaklığı sürtünme nedeniyle binlerce santigrat dereceye yükselmiştir. Öte yandan insanoğlu hiç bir zaman bildiğimiz fizik yasaları dahilinde ışık hızının üst yüzdelerine ulaşan, içine atlayıp da yıldızlararası seyahate çıkılacak bir araç yapamayacaktır. Bu arada üstteki gibi resimler genelde insanlara sanki bir ses duvarının içinden geçiyormuş hissi verir. Ancak koni biçiminde görülen o kısım düşük basınç alanıdır ve o görülen gri şeyler de havadaki aniden yoğunlaşan su tanecikleridir. Sonuç olarak diyebiliriz ki, şu an için fizikteki tek hız; ışık hızında yol alan kütlesiz parçacıklara ait hız sınırıdır. Bu hız, evrendeki her çeşit maddenin ve taneciğin doğal hız sınırıdır. Işık hızı hakkında daha detaylı bilgi için, sitemizde yer alan özel görelilik yazı dizisini okumanızı tavsiye ederiz.


Kardeş topluluğumuzun usta astrofotoğrafçısı Murat Sana, dün gece (1 Eylül 2017) Florence Göktaşı'nın (Asteroid 3122, Florance 3122) Dünya'nın yakınından geçişini zaman aralıklı olarak görüntüledi. Florance, yaklaşık 4.5 km'lik bir çapa sahip ve görüntülendiğinde bizden yaklaşık 7 milyon km uzaktaydı. Parlaklığı 9 kadir olduğu için, çıplak gözle görülebilmesi imkansız. Kadir, gökcisimlerinin parlaklık değeridir. Rakam büyüdükçe, parlaklık düşer. Örneğin gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius 1.5 kadir, parlaklığa sahiptir. İnsan gözü 5.5 6 kadir'e kadar sönüklükteki objeleri seçebilir. Hayır, Yakında Bir Asteroit Dünya'ya Çarpıp Hepimizi Öldürmeyecek! Eylül ayında bir asteroid Dünya'yı ... Yukarıdaki görselde, yaklaşık 2 km ...


1989 yılında Güneş Sistemi'nin son gezegeni Neptün'ün 4,950 km yakınından geçiş yapan Voyager 2 uzay aracı tarafından Neptün ve uydularına ait gönderilen görüntülerden bazıları... Bu fotoğraflar, Neptün'e ait elimizdeki en yüksek çözünürlüklü görüntülerdir. Fotoğrafların tamamı, NASA'nın Voyager 2 uzay aracı tarafından çekilmiş, tüm telif hakları NASA/JPL'e aittir. 5 Ocak 2005 tarihinde astronomlar, ...


İddia şu; Pleiades yıldız kümesinin çevresini bir foton kuşağı sarıyormuş ve Güneş sistemi de bu kuşak çevresinde 25.860 yılda bir dönüyormuş. Yani, 12.500 yılda bir bu kuşağın içine girip çıkıyormuşuz. Öncelikle; foton kuşağından anlayabildiğimiz; bildiğimiz ışık parçacıklarının bir araya gelip bir kuşak oluşturması. Ben söyledikleri zırvalıklardan bunu anlıyorum, başka mistik, tanımlayamadığımız bir şeyi kastediyorlarsa bilemem. Fakat foton denen şeyin öyle bir araya gelip uzay boşluğunda böylesine boyutlarda bir kuşak oluşturabilmesi bilimsel açıdan mümkün değil. Bir de Pleiades çevresindeki yörünge meselemiz var. Güneş 400 ışık yılı uzaktaki bu yıldız kümesinin çevresinde 25 bin küsür yılda bir dönüyorsak, yörünge hızımız ışık hızının onda biri civarında olmalı. Eğer durum buysa, ömür sürecimiz içinde gökyüzündeki yıldızların birbirlerine göre konumlarının sürekli farkedilir biçimde değiştiğini görmeliydik. Hatta, yörüngemiz nedeniyle bakış açımız hızla değiştiği için, takımyıldızların şekilleri sıradan bir insanın bile farkedeceği biçimde bozulmalıydı. Bu olmadığına göre, demek ki böyle bir yörünge falan da yok. Neyse, bu zırvalığın ilk ortaya atıldığı tarih, 1991. Avustralyalı biri ilk olarak bu tarihte foton kuşağı hikayesini uyduruyor ve bunu bir dergide yayınlıyor. Tabii ki o günlerde, kuşaktan geçeceğimiz tarih olarak 1994 belirlenmiş. Bir şey olmayınca yeni tarih olarak 1997'yi vermişler. O zamanlar internet yok ve bazı UFO meraklıları dışında kimsenin umurunda olmamış. En son 2012 yılına kadar ötelenen bu zırvalık, hazır internet de varken, insanların inandığı neredeyse yeni bir din haline dönüşmüş durumda. Zaten mistik gördüğü her şeye inanmaya meyilli milyonlarca kişi de bu zırvalığın peşine düştü. Bu arada merak etmeyin, tutturmak için uydurdukları son tarih olan 2012 de tutmadı ama, benzeri bir şeyi 2030, sonra 2050, o da olmazsa 2100 yılı için yeniden uydururlar. İnsan hayal gücü sınır tanımaz. Tek bir kişi bile, Yüzüklerin Efendisi gibi bir kitap yazıp, detaylarıyla hayali ve muhteşem bir dünya kurabiliyor. Bunun için uğraşmak lazım, eğer uğraşamıyorsanız, böyle bir zırvalığı alır, üzerine aklınıza gelebilecek ne kadar saçma şey varsa belli bir mantık gözetmek zorunda kalmadan sıralar ve bunu kitap olarak piyasaya sunarsınız. Temiz para.


Yol açık, kemeriniz bağlı. Aracınızın sıfırdan 100 kilometreye kaç saniyede çıkacağını test etmeye karar verdiniz. Trafiğe kapalı alanda olduğunuzu ve hız sınırı olmadığını varsayarak gaza bastınız. Yaklaşık 6 saniyede aracınızın sürat ibresi saatte 100 kilometreye ulaştı ve siz bu hızlanma boyunca koltuğunuza yapıştınız. İşte sizi koltuğunuza yapıştıran bu hızlanma, üzerinize uygulanan G-kuvvetinin bir bileşenidir ve yaklaşık olarak 0,44 g değerine eşittir. Arabayı durdurdunuz ve dışarı çıktınız. Üzerinize hala bir g-kuvveti uygulanıyor ancak bunu hızlanma olmadığı için hissetmiyorsunuz. Bu g kuvveti Dünya'nın yerçekiminden kaynaklanmaktadır ve sizi Dünya'nın merkezine doğru 1 g sabit değeri ile hızlandırmaya çalışmaktadır. Burada not düşmekte fayda var; eğer aracınızı durduramayıp saate 100 kilometre süratle sabit bir duvara, engele, araca çarparsanız, maruz kalacağınız yaklaşık 100 g kuvvet , organlarınızda ve damarlarınızda ciddi iç kanamalara ve parçalanmalara sebep olur, ne kadar iyi bir sürücü olduğunuz önemsizleşir, siz ve başka insanlar büyük ihtimalle böyle kazalardan sağ kurtulamaz. İnsan denilen canlının, yolda yürürken düştüğünde kafasını kaldırım kenarına çarpıp ölebilecek kadar zayıf yapılı olduğunu unutmayın. Bu arada, not olarak şunu söylemeliyiz: Böylesi kazalarda arabaların ön kısımlarının ağır hasar alma nedeni, adeta bir yay gibi oluşan şoku emmeleri için tasarlanmalarından dolayıdır. Bu da, sizin 100 g değil, daha az (30-40) g-kuvvetine maruz kalmanıza neden olur ve hayatta kalma şansınızı artırır. Yoksa, otomobil üreticileri duvara çarptığında çok daha az hasar alabilen arabaları rahatlıkla üretebilir. Fakat, arabanın sağlam kalması sizi hayatta tutmaz. G Kuvveti , adını kütle çekimi anlamına gelen gravitational kelimesinden alır. Hızlanma ölçer ile ölçülebilen hızlanma değerlerine g kuvveti denir. Yani bir cismin herhangi bir yönde, kendisine uygulanan bir kuvvet sayesinde hızlanarak ve yavaşlayarak ağırlık değeri üretmesi g-kuvveti sayesindedir. Ağırlık üretilmesi için maruz kalınan hızlanmanın bir dirençle karşılaşması gerekmektedir. Bu direnç kaynağı hava olabilir, katı veya sıvı yüzeyler olabilir. Bir uçak, havanın kendisine uyguladığı direnç sayesinde g-kuvvetlerine maruz kalır. Arabanız, havanın ve yerin uyguladığı direnç kuvvetlerinin bileşeni yönünde g-kuvveti üretmektedir. Ancak yörüngedeki bir uzay aracındaki astronot sadece motorları çalıştırdığında, koltuğunun kendisine ürettiği direnç sebebiyle g-kuvvetine maruz kalır, diğer durumlarda g kuvveti oluşmaz, yani ağırlıksızdır. Şu anda biz Dünya'nın kütle çekiminin etkisi altındayız ancak hissettiğimiz 1 g değerindeki kuvvet , bu kütle çekiminin doğrudan olmayan bir sonucudur. Ayaklarımız altındaki yüzeyin, dünyanın merkezine doğru düşme eğilimimize karşı oluşturduğu direnç, bu g-kuvvetine neden olur. Eğer paraşütle bir uçaktan atlarsak maruz kalacağımız g-kuvveti , havanın bize karşı direncinden kaynaklanacaktır. Eğer herhangi bir cismin kütle çekiminin etkisi altındayken bize direnç oluşturacak bir şeyle karşılaşmazsak g kuvveti hissetmeyiz. Bu duruma sıfır-g denir. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki veya Apollo görevlerindeki astronotların, Dünya'nın ya da Ay'ın kütle çekimi etkisi altındayken g-kuvveti hissetmemelerinin sebebi budur. Bu sıfır-g durumunda uzay araçlarının herhangi bir itki üretmesi, astronotlara hızlanma vektörünün aksi yönünde g-kuvveti olarak yansıyacaktır. G-kuvvetinin başına - yazılmasının sebebi g kuvveti ve kütlenin çarpımı sonucu üretilen ağırlık g-kuvvetinin yönünün tersi yöndedir. Ağırlık oluşturan g-kuvvetine aynı zamanda pozitif g-kuvveti denmektedir. Aksi durumda ise negatif g-kuvveti oluşur. Basit bir örnek ile arabanız hızlanırken pozitif g-kuvvetine maruz kalırsınız, arabanız yavaşlarken öne doğru eğilmenize neden olan ise negatif g-kuvvetidir . 1 g olarak geçen g kuvveti bizim normalimizdir. Arttıkça toleransımız düşer, bilinç kaybından, ölüme kadar değişen sonuçlara sebep olabilir. Pozitif g-kuvvetine karşı tolerans limitimiz görece daha yüksek iken, negatif g-kuvvetlerine karşı tolerans limitimiz daha düşüktür. İlgi çekici bazı pozitif ve negatif g-kuvveti örneklerine ve karşılıkları olan yaklaşık hızlanma değerlerine göz atalım. 0.16 g / 1.6 m/s : Ay'da zıpladınız, düşmeye başladığınızda hızınız her saniye, saniyede 1,62 metre kadar artacaktır. Ay'a doğru on saniye süren bir düşüşte saniyede 16,2 metre hızla yere çarparsınız. 3g / 30 m/s : Uzay mekiği ; İnsan vücudu 3 g hızlanmaya 25 saniye boyunca dayanabilir, bunun ardından yüksek g hızının negatif etkileri hissedilmeye başlanır. 6.3 g / 60 m/s : Roller Coaster; tema park trenleri kısa süreliğine bu yüksek hızlanma değerlerine çıkarak başınızı döndürebilir. Uzun süre maruz kalınmadığı için yüksek-g negatif etkileri hissedilmez. +7g / +70 m/s & -5g / -50 m/s : Akrobasi planörü; motorsuz, süzülme prensibi ile çalışan hava araçları olan planörler, akrobasi manevraları sırasında maksimum bu pozitif ve negatif değerleri üretebilirler. 100g / 1000 m/s : Saatte 100 kilometre hızla duvara çarpan bir araba kazası: Emniyet kemeriniz ve airbag donanımınıza çok güvenmeyin, bu g-kuvvetine organlarınız da maruz kalmaktadır ve boynunuz kırılmasa bile, birden çok organınız ciddi hasar görür. Bunun yanında ciddi iç kanamalar da geçireceksinizdir. Bu kazalardan canlı kurtulma yüzdesi çok düşüktür. Otobanda saatte 160 kilometre süratle giderken ve önünüzdekilere selektör yaparken tekrar düşünün. Otomobil kullanmak ciddi bir iştir. Dünya'da her yıl 1 milyon insan nükleer santral kazalarında değil, otomobil kazalarında ölüyor. Parçalanacak bütün organlarınızı ameliyat edecek cerrahlara ulaşacak ya da organ nakli ile kurtulacak kadar uzun süre hayatta kalamayabilirsiniz. Kurtulsanız dahi, öldüreceğiniz insanların sorumluluğu da sizin üzerinizde olacaktır. Anlaşılacağı üzere 100 g birçok insan için kesin ölüm anlamına gelir. 200g / 2000 m/s : Sabit diskler için kapalı durumdayken şok toleransı. 300g / 3000 m/s : Futbol topunun maruz kaldığı maksimum darbe. 15.500 g / 150.500 m/s : Modern askeri top mermilerinin içindeki elektronik aksamın şok toleransı. 31.000 g / 310.000 m/s : 9 milimetre tabanca mermisinin maruz kaldığı ortalama g-kuvveti . 100.000 g / 1.000.000 m/s : Etobur karıncaların çenelerinin kapanma kuvveti . G-kuvvetine olan toleransınız maruz kaldığınız g-kuvvetinin şiddetine, süresine, yönüne, kuvvet merkezine ve vücut pozisyonuna bağlıdır. Vücudunuz oldukça esnek ve ufak deformasyonlara dayanıklıdır. Sağlam bir tokat yüzlerce g'ye varan şiddetlerde olabilir ancak anlık olduğu için hasar üretmez. Oysa birkaç dakika boyunca 10-15 g kuvvete maruz kalmak öldürücü olabilir. Askeri jet pilotları, g-kuvveti toleranslarını arttıracak eğitimlerden geçerek normal insanların dayanabileceği g-kuvvetlerinden daha fazlasına, daha uzun süre dayanabilecekleri seviyeye getirilirler. G-kuvvetine tolerans değişken olsa da normal bir kişinin tolerans limiti aşağı yukarı 5 g iken , askeri pilotlarda eğitim ve g-suit denen kıyafetler ile bu limit 9 g seviyesine kadar çıkabilir. Bu g kuvvetlerine yatay pozisyonda dayanma limitiniz daha yüksektir. Bu sebeple astronotlar uzaya fırlatılırken gökyüzüne bakacak şekilde otururlar. Bu ayakta durmanın zorluğundan değil, g-kuvveti toleransının artmasından dolayıdır. Aşağıdaki grafikte, yatay pozisyonda kaç şiddetinde g-kuvvetine ne kadar süre dayanabileğiniz gösterilmektedir. Artan g-kuvveti şiddetlerinde vücudunuz giderek kötüleşen tepkiler gösterir. Örneğin insan limitinin çok üstünde, 16 g kuvvet ile uzaya fırlatılan bir rokettesiniz. Öncelikle kan basıncının düşmesi ile grey-out denen durum baş gösterir. Grey-out sırasında görüş kaybı başlar. Gördüğünüz ışık soluklaşır ve kararmaya başlar ve tünel vizyon aşaması ile devam eder. Bu aşamada görüş merkeziniz haricinde etraftaki görüntü bulanıklaşmaya ve tünel şekli ile kaybolmaya başlar. Tünel vizyonu takiben, tam görüş ve ardından G-LOC denen bilinç kaybı yaşarsınız; yani bayılırsınız. Bu bayılmanın esas sebebi, hızlanma yüzünden beyninize giden kanın azalmasıdır. Tahmin ettiğiniz gibi bir süre sonra da ölüm gelir. Neyse ki astronotlar fırlatmalar sırasında maksimum 3 g'ye maruz kalarak bunların hiçbirini yaşamamaktadırlar. Yani eğitiminiz olmadan siz bile bir uzay mekiği ile fırlatılarak bayılmadan yörüngeye varabilirdiniz. Uzayda dünya benzeri yerçekimi koşulları oluşturmamızın iki yöntemi vardır. Biri rotasyon yani bir eksen etrafında dönmektir diğeri de hızlanma ve yavaşlamadır. Bilim kurgu filmlerinde uzay gemilerinin, merkez eksen etrafında dönen silindir şekilli halkalarla çevrili olduğunu görürüz. Astronotlar bu halkaların içerisinde Dünya'daki gibi yürümektedir. Bunun sebebi rotasyon halindeki halka yapı içerisinde, objelerin atalet sebebiyle düz bir çizgi izleyerek hareket etmeleridir. Halkanın yüzeyi de merkezcil ivme sağlayarak, objelerin yüzeyde sabit bir şekilde, yerçekimine benzer bir etkiyle durmalarını sağlar. Tabii yüzeyde duran herhangi bir objeye kuvvet uygulayacak olsanız bu objenin coriolis etkisi ile dönüş yönünde hareket eğiliminde olduğu görülecektir. Bu özellikle optimum olmayan dönüş hızlarında bir astronota baş dönmesi ve rahatsızlık olarak yansıyabilir. Bu etkiyi test etmek amacıyla Uluslararası Uzay İstasyonu'na gönderilmesi düşünülen bir modül planı bulunsa da henüz çalışmalar ciddi şekilde başlamamıştır. İnsanlı bir gemiyi Centauri Sistemi'ne yani Güneş'e en yakın yıldız sistemine göndermek istediniz. Sistemin bize en yakın yıldızı Proxima Centauri 4,24 ışık yılı mesafede. Günümüzdeki yaygın olan hiç bir yakıt ve roket türü bizi yıldızlara kısa sürelerde taşıyamaz. İyon, plazma, nükleer ve termonükleer roketler dahi yıldızlararası görevler için yeterli değildir. Şu anki bilim ve teknolojimiz, amacımızı sadece ışık yelkenlileri ve antimadde ile yerine getirebileceğimizi göstermekte. Farz edelim uzak gelecekte bolca antimaddeye ve antimadde roketlerine kavuştuk. Bu anti-madde ile ışık hızının yüksek yüzdelerine ulaşmak uzak gelecekte mümkün olacak. Ancak bu süratlere erişim için mürettebatı 1 g'den daha fazla hızlanmalara maruz bırakmanın oldukça negatif etkileri olacaktır. Çünkü 2 g ya da üstü alışık olduğumuz normallerin dışındadır. Yukarıdaki tablodan da görebileceğiniz üzere 4 g üstü kuvvetlerde normal bir insan vücudunun toleransı dakikalara inmektedir. Bu sebeple uygulanabilecek optimum hızlanma 1 g olacaktır. Bu ayrıca gemide dünya benzeri bir yerçekiminin simüle edilmesini de sağlar. Gemi hızlanma ve yavaşlama durumlarındayken sanki Dünya'daymış gibi yere basıp normal bir şekilde yürüyebilirsiniz. Yüksek g-kuvvetlerine dayanmamızı sağlayacak bir yöntemimiz yok. Örneğin sıvı dolu uyku kapsüllerinde aylar boyunca uyutulmuyoruz ya da sihirli bir ilacımız yok. 1 g'ye mahkumuz. Örneğin 0,5 c seyir hızımızı seçtik. Gemimizi ışık hızının yarısına ulaştırmamız gerekiyor. Saniyede yaklaşık 150 bin kilometre (saniyede 150.000.000 metre) sürate insan limitleri dahilinde 1 g (10 m/s ) ile ulaşmamız yaklaşık 173 gün sürer. Bu süre zarfında gemide hızlanma yönü aksinde 1 g ile Dünya benzeri yer çekimi hissi yaşarız. 173 gün boyunca motorlarımızı ateşleyip hızlandıktan sonra yaklaşık 6,5 yıl boyunca 0,5 c sürat ile seyir edeceğiz. 6,5 yıl sonunda gemimizi ters döndürüp tekrardan motorlarımızı ateşleyerek yine 173 gün sürecek bir yavaşlama sürecine başlayacağız. İnsansız araçların tolerans limiti çok daha yüksek olduğundan bizim dayanamayacağımız onlu ve hatta yüzlü g-kuvvetlerinde hızlanmalar ile çok daha kısa sürede motor ateşleme süreleri mümkün olabilir.


1972 yılında kimyager James Lovelock tarafında ortaya atılan bu sıradışı hipotezde, Dünya'nın bir süper-organizma niteliği taşıdığı savunulur. Yerküre'nin fiziki bileşenleri olan atmosfer, hidrosfer, kriyosfer ve litosferin birbirleriyle karşılıklı ve karmaşık etkileşimlerde bulunarak bir bütünlük oluşturduğu ileri sürülür. Hipotez ilk olarak, Mars'ta yaşamın nasıl olacağını saptamak üzere Lovelock'un NASA adına yaptığı bağımsız bir araştırmanın ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Ancak, bazı göze batmalar nedeniyle Gaia: Dünya'daki Yaşama Yeni Bir Bakış adıyla kitap olarak yayınlanmıştır. Gaia adı, antik Yunanlıların Toprak Ana olarak benimsedikleri Gaia tanrıçasından gelmektedir. James Lovelock 1965 yılında JPL adına Mars'taki yaşam koşullarını izleme projesi üzerine çalışırken, Dünya'nın yaşayan organizmalar tarafından kendi kendini iyileştirmesi fikri üzerine düşünmeye başladı. Ve bunun hakkında bir yazı yayınladı. Yazının esas konusu, bir gezegendeki yaşamsal faktörlerin uyumluluğunun, o gezegenin atmosferindeki kimyasal konsantrasyonun incelenmesiyle tespit edilebilir oluşuydu. Hipotez başlangıçta, teolojik ilkelere ve doğal seleksiyona aykırı olabileceği düşüncesiyle çeşitli eleştirilere maruz bırakılsa da, daha sonra gerekli iyileştirmeler ile biyojeokimya, sistem ekolojisi ve jeofizyoloji gibi alanlarda bu hipotezden yararlanılmıştır. James Lovelock Gaia'yı; Dünya'nın biyosferini, atmosferini, okyanuslarını ve toprağını içine alan karmaşık bir varlık, bir gezegende yaşam için en uygun fiziksel ve kimyasal ortamı oluşturmaya yönelmiş sibernetik bir sistem oluşturan bütünlük şeklinde tanımlamıştır. Lovelock'a göre Dünya, bizim de içerisinde bulunduğumuz canlı bir organizmadır. Canlılık ve çevre, tek bir sistemin iki parçasıdır ve birbirinin tamamlayıcısıdırlar. Canlılık, çevre içerisinde kendisine gerekli ortamlar geliştirir ve devam ettirir. Sistem ciddi bir zarar gördüğünde, kendini onarabilir. Çevreyi olumsuz etkileyen her canlı yok olmaya mahkumdur, ancak yaşam devam edecektir. Gaia hipotezi başlangıçta, oksijen içeren bileşiklerin bir arada bulunuşunu ve Dünya atmosferindeki metan gazı konsantrasyonunun sabitliğini açıklamaya yönelmişti. Lovelock, başka gezegenlerin atmosferinde böyle bir araştırma yürütülmesinin yaşam tespitinde önemli bir rolü olabileceğini ve pratik bir yöntem olacağını fark etmiştir. Kendi kendini düzenleyen bir sistemin her türlü denge prensibini sağlayacağı keşfedildiğinde ise bu hipotez, kuram haline gelmiştir. Ayrıca hipotezde, atmosfer bileşiminde, okyanus tuzluluğunda ve yüzey sıcaklığında küresel olarak işleyen bir kontrol sisteminin varlığı ortaya konulmuştur. Dayandırılan savlar şunlardır. - Dünya'nın yüzey sıcaklığı, Güneş tarafından sağlanan enerji arttığı halde sabit kalmıştır. - Okyanus sularının tuzluluk oranı her zaman sabittir. - Atmosferin gaz bileşimi, çeşitli olaylar sonucunda değişken olmalıyken sabit kalmıştır. Gaia gibi, olağanüstü olmaya yakın bir fikrin anlaşılması için öncelikli gereken; yaşamın gerektiğince anlaşılabilmesidir. Yeni bir canlı türünün keşfedilmesi, akıllara Bu da nedir? sorusunu getirecektir. Gaia tipi düşünce sisteminde; kavramlar bir bütün halinde görülmelidir. Dolayısıyla sorulması gereken sorular parçasal değil, bütünsel olmalıdır. Gezegen yaşayan bir organizma olarak görüldüğünden, karşılaşılan mikro ve makro yaşam formları, bu süper-organizmanın bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Dolayısıyla hayat, bir ekosistemde canlılığın oluşmasını sağlayan her türlü faktörün toplamı olarak düşünülmelidir. Hayatı oluşturan, detaylardır. Bununla birlikte, Gaia hipotezinin dayandığı savlar, sonraki yıllarda yapılan araştırmalarla ortaya çıkan uzun dönemli modellerle tutarlı değildir. Dünya'nın yüzey sıcaklığı yaşamın ilk oluştuğu dönemden bugüne kadar kayda değer değişim göstermiş, okyanus sularının tuzluluk oranları dönemsel olarak artmış veya azalmış, atmosferimiz ise yine yaşamın ilk oluştuğu dönemden bugüne büyük oransal değişimler geçirmiştir. Bu bağlamda, Gaia hipotezi Dünya'yı ve üzerindeki yaşamı bir bütün olarak sahiplenme adına olumlu bir yaklaşım olarak değerlendirilse de, bilimsel gerçekler açısından kabul görebilecek yapıya sahip değildir. Sorunun genel cevabı, çoğumuz için ... Bir gök cismi yahut bir gök olayı d...


Galaksi birleşmesi, evrenin sıradan, her yerinde rastlanan ve aralıksız süren olaylarından biridir. Üstte yer alan fotoğrafta Anten Gökadası olarak bilinen, aslında NGC 4038 ve NGC 4039 adlı iki galaksinin birleşme süreci ortasındaki halini görüyorsunuz. Fotoğrafta gördüğünüz iki büyük sarı bölge, galaksilerin çekirdek bölgesi çevresinde yer alan yoğun bir alana sıkışmış yaşlı yıldızlar. Sarmal kollar ise neredeyse tümüyle birbirine girmiş durumda. Bu iki galaksinin tam anlamıyla birleşip yeni ve daha büyük tek bir gökada haline gelmesi için en az 1 milyar yıl daha gerekiyor. Galaksi çarpışmaları evrenin izlemesi en güzel, en şiddet dolu, fakat bir o kadar da olağan olaylarından biri. Günümüzde, birbiri ile çarpışma sürecinde olan binlerce galaksiyi gözlemleyebiliyoruz. Aslında yıldızlar açısından bakarsanız, bunu çarpışma olarak isimlendirmek yerine birleşme demek daha doğru olur. Bir galaksi birleşmesi sırasında, her iki gökadayı oluşturan yıldızların hemen hemen hiçbiri birbiriyle çarpışmaz. Bunun nedeni, elbette yıldızlar arasındaki mesafelerin çok ama çok büyük olması. Örneğin birbirine çok yakın olarak nitelenen iki yıldız sistemi arasındaki mesafe 4.5 trilyon kilometreden fazladır. Galaksilerdeki yıldızların büyük kısmının birbirinden bundan çok daha fazla (2-4 ışık yılı arası) uzaklıkta olduğunu düşünürseniz, niçin çarpışmadıklarını anlayabilirsiniz. Bizler, gökadalara çok uzaktan baktığımız için görsel bir yanılgı olarak yıldızların birbirine çok yakın olduğunu düşünürüz. Oysa fotoğraflarda gördüğünüz gökadaların onbinlerce, hatta yüzbinlerce ışık yılı çapında olduğunu aklınızdan çıkarmayın. Bazılarınızın bildiği, ama çoğunuzun bilmediği birşey var ki, Samanyolu şu an bile başka galaksilerle birleşiyor. Evet, Samanyolu büyük bir galaksi. Şu aralar birleşmekte oldukları ise, cüce galaksiler olduğu için, yaptığı şeye galaktik yamyamlık adı veriliyor astronomlar tarafından. Birleştiğimiz cüce galaksilerden biri hakkında hazırladığımız şu yazımızı okumanızı tavsiye ederiz. Her ne kadar çarpışma değil, birleşme yaşanır desek de, galaksi birleşmelerinde gerçekten de çarpışan şeyler de olur. Gökadaların büyük bölümünü oluşturan gaz ve toz, galaksi birleşmeleri sırasında çok büyük hızlarla birbiriyle çarpışır ve sıkışır. Bu sıkışma, muazzam büyüklükte yıldız oluşum bölgeleri meydana getirir ve birleşme sırasında milyarlarca yeni yıldız oluşur. Fotoğraflarda galaksiler üzerinde gördüğünüz pembe/kırmızı parlak bölgeler, işte bu gibi yıldız oluşum bölgeleridir. Nihayetinde, galaksi birleşmesi sürecinin sonunda ortaya tek ve çok daha büyük bir galaksi çıkar. Elbette evrenin büyük ölçekli her yapısının değişiminde gördüğümüz üzere bu birleşmeler de yavaşça, çok uzun sürede, ancak milyarlarca yılda tamamlanır. Tahmin edeceğiniz gibi, birleşme tamamlanana kadar ne yıldızlar, ne de çevrelerindeki gezegenler zarar görmezler. Belki birkaç şanssız çarpışan yıldız haricinde diğer yıldızlar ve çevrelerindeki gezegenlerin başına gelebilecek en kötü şey, birleşme sürecindeki büyük kütle çekimsel etkiler nedeniyle galaksiden uzağa savrulmaktan öteye geçmez. Evren; bir insanın, bir ülkenin, bir imparatorluğun, hatta bir canlı türünün varlık süreci boyunca farkedemeyeceği kadar yavaş değişir. Bu arada, madem evren genişliyor, galaksiler birbirinden uzaklaşıyor diyorsunuz, peki nasıl oluyor da böyle yaklaşıp çarpışabiliyorlar? diyenler için şu yazımızı okumalarını tavsiye ederiz.


Galaksi , milyonlarca, milyarlarca yıldızın, gezegenin, kara deliğin gazın ve tozun bir arada olduğu evren adalarıdır. Yazımızda galaksileri ve galaksi türlerini detaylıca ele alıyoruz. Her ne kadar günümüzde gelişen teknolojiyle yeni yıldızlar, galaksiler ve onların muhteşem görüntüleriyle karşılaşsak da, bundan henüz 200 yıl kadar önce evrende sadece bizim galaksimizin bulunduğunu, diğer tüm yıldızlarınsa Samanyolu'nun içerisinde olduklarını düşünüyorduk. Ancak yeni sayılabilecek çalışma yöntemleriyle gerçeğin perdesini aralamayı başardık. Galaksi adı verilen yıldız grupları hakkındaki çalışmalar 1610 yılında Galileo Galilei tarafından yapıldı. Galileo teleskobunu gökyüzüne çevirdiğinde geceleri silik aydınlık bir şeride benzeyen bölgenin sayısız yıldız içerdiğini fark etti. 1700'lü yılların sonlarında spiral bulutsular keşfedildi ancak 150 yıl boyunca sarmal bulutsuların doğaları tam olarak anlaşılamadı. 1900'lü yılların başında Adriaan Ven Maanen keşfedilen yapıların gaz bulutları olduğunu düşündü. Üstelik elinde kanıtları da vardı. Birkaç gaz bulutunun periyodunu hesapladı ve bulutsuların galaksiler olamayacağını söyledi. Ancak diğer astronomlar bu veriyle çelişkili sonuçlar elde ediyorlardı. 1924 yılında Edwin Hubble keşfedilen bulutsuların galaksiler olduğunu iddia etti. Üstelik elinde daha keskin ve doğru veriler vardı. Keşfedilen bulutsuların üçünde cepheid değişkenleri buldu. Cepheid değişkenleri adı verilen bu değişken yıldızlar belirli zaman aralıklarında farklı ışınımlar yaparlar. Bu ışınımlarsa periyodik olarak birbirini takip eder ve astronomlar bu ışınım farkından yararlanarak bir yıldızın uzaklığını ölçebilirler. Hubble'da yaptığı bu ölçümlerle spiral bulutsuların Samanyolu'ndan çok daha uzakta olduğunu belirledi. Bulutsu zannedilen gökcisimlerinin Samanyolu içerisindeki gaz bulutları değil, spiral galaksiler olduğunu böylece gösterdi. Bugün gerçeği biliyor olsak da, o dönemlerde konu hakkında pek çok farklı hipotez sunulmuştu. Bunun sebebini evrenin büyüklüğün anlama çabamız olarak niteleyebiliriz. Edwin Hubble'ın keşfiyle evrende sadece Samanyolu'nun değil başka galaksilerinde olduğu bilgisi, evrendeki yerimizin anlaşılması ve sorgulanması açısından oldukça önemli bir sonuçtur. Bu sonucun aynı zamanda insanoğlunun evrenin büyüklüğünü anlama çabasına büyük katkısı olmuştur. Dilerseniz galaksileri daha iyi tanımak için biraz daha ayrıntıya girelim. Galaksiler, kütle çekim kuvvetiyle birbirine bağlı olan yıldızların, gaz-toz-plazmaların meydana getirdiği maddelerin ve henüz ne olduğunu bilmediğimiz karanlık maddenin oluşturduğu sistemlerdir. Yıldızlar gibi galaksiler de bir araya gelip gruplar oluştururlar. İçine aldığı galaksinin sayısına göre bir grubun fakir ya da zengin olduğu anlaşılabiliyor. Örneğin Samanyolu, Andromeda, Triangulum ve Macellan Bulutları, yaklaşık 30 galaksiden oluşan bir grupta yer almaktadır. Bizim galaksimizin de içinde yer aldığı bu gruba Yerel Grup adı veriliyor. Grubun en büyük galaksisi Andromeda iken galaksimiz Samanyolu ikinci sırada. Üçüncü sırada ise Triangulum Galaksisi geliyor. Grubumuzdaki diğer galaksilerin tümü ise cüce galaksi olarak niteleniyorlar. Gelelim bugün ki bilgilerimize... Edwin Hubble'ın gözlemleri ve çalışmaları galaksiler hakkındaki modern bilgilerimize temel oluşturdu ve bunu bir üst kademeye taşıdı. Kendi zamanına kadar ki tüm çalışmaları bir araya getirip incelediğinde galaksilerin belirli şekilleri ve yapıları olduğunu farketti. Galaksilerin fizyolojik özelliklerini ele alarak belirli bir sınıflandırma yaptı. Hubble'ın yaptığı bu sınıflandırma yöntemine Hubble diyapazon diyagramı ismi verilir ve hala geçerliliğini korumaktadır. Hubble, galaksileri 3 farklı grupta topladı. Daha yakın zamanlarda ise astronomlar bu gruplara uymayan yeni bir grup daha keşfettiler. O halde Hubble'ın galaksileri sınıflandırmalarıyla devam edelim. Eliptik galaksiler: Adından da anlaşılacağı üzere eliptik şekle sahip galaksilerdir. Dünyaya dik açıda olan eliptik bir galaksi bir Amerikan futbol topu gibi görünür. Yaşlı yıldızlardan meydana gelirler ve az miktarda gaz ve toz bulutu içerirler. Var olan galaksilerin çoğu eliptiktir. Fakat kategorilenen galaksilerin büyük bir kısmı spiral galaksidir. Çünkü eliptik galaksiler oldukça büyük olsalar da çoğu küçük ve sönüktür. Spiral Galaksiler: Kataloglarda listelenen çoğu galaksinin spiral yapıda olduğunu biliyoruz. Bu oran, yaklaşık olarak %60 kadar. Hubble, spiral galaksileri çubuksuz spiral ve çubuklu spiral galaksiler olmak üzere 2 ana gruba ayırmıştı. Çubuksuz Sarmal Galaksiler: Sarmal galaksiler genç ve yaşlı yıldızların birlikte bulunduğu galaksilerdir. Hale ve disk biçimleri aynı anda bulunur. Bu galaksiler 10 milyar yıl içinde yavaş yavaş oluşur. Çekirdeğinden dışarı doğru parlak denilebilecek kollar uzanır. Bu kollar sarmal galaksinin ihtişamlı görüntüsünün sebepleridirler. Spiral bir şekilde açılırlar, sabit açısal bir hızla çekirdeğin etrafında dönerler. Yıldızlar hareketleri sırasında bu kollara girip çıkarlar. Adeta atlı karıncaya binmiş gibi hareket edip, yükselir ve alçalırlar. Galaksi merkezine yakın yıldızlar ile kollardaki yıldızların hızları aynı değildir. Çubuklu galaksilerde çekirdeği bir uçtan diğerine kateden çizgisel yapılar görülür. Samanyolu Galaksisi de çubuklu sarmal bir yapıdadır. Tüm spiralllerin üçte ikisi çubuk içermektedir. Çubuk sistemleri yıldız doğumlarını arttırmak için çok etkili ve yoğun sistemlerdir. Hubble sistematiğinde spiral galaksiler S ile, çubuklu spiral galaksiler SB ile gösterilir. S'nin veya SB'nin yanına gelen harfler kolların çekirdeğe göre durumunu belirtir. Kolların sıkılıklarını ya da dallanmadaki dağınıklık derecesini ve çekirdeğin boyut durumunu gösterir. Mesela; Sa sınıfındaki çubuksuz galaksilerde çekirdek büyük olmakla birlikte kollar belirsizce yayılmıştır. Sc sınıfında ise çekirdek küçüktür ve açılmış kollar ise belirgindir. a sınıfı küçük çekirdek ve hafif dağınık kolları için, b sınıfı çekirdek küçük ve daha dağınık kollar için, c sınıfı ise kolları en dağınık olarak tanımlanmıştır. Bu sistem çubuklu sarmallar içinde geçerlidir. A, b, c sınıfında kolların yapısı dışında belirli farklar vardır. Sc ve SBC galaksileri daha fazla gaz ve toz içerir. Gaz ve toz bulutunun fazla olması ise yıldız oluşumunun fazla olması ile sonuçlanır. Bazı galaksilerin diskleri ve merkezi şişkin olarak görülür fakat kolları bulunmaz. Bu tip galaksileri Hubble, merceksi galaksiler olarak adlandırmıştır. S0 ile gösterilir. Merceksi galaksiler, eliptik galaksi ile sarmal galaksi arasında kalan galaksi türüdür. Melez gibidir ve iki galaksinin de bazı özelliklerini taşır. Spiral kolları belirsizdir. Yıldızlardan oluşan eliptik bir halesi vardır. Şekil olarak bir merceği yandan görünüşünü andırır. Yaşlı yıldızlardan oluşurlar. Spiral galaksiler 50.000 ışık yılından 2.000.000 ışık yılına kadar büyüklüğe sahip olabilir Samanyolu'nun büyüklüğü ise yaklaşık 100.000 ışık yılıdır. Düzensiz galaksiler: Sarmal ve eliptik bir özellik göstermeyen galaksi türleridir. Başka galaksilerle muhtemel etkileşimi sonucu oluşmuş, şekilleri tuhaf ve olağandışı özellikleri bulunan galaksilerdir. Düzensiz galaksiler evrenin %10'luk bir kısmını oluşturmaktadır. Ayrıca yıldız sayıları da normalden %25 daha azdır. Bu galaksilerin hiçbir gruba uymaması Edwin Hubble'ın dikkatini çekmişti. Diğer galaksilerin hepsini belli bir düzen içinde sınıflandırabiliyordu ama bu galaksiler onlardan farklıydı. Hubble'a göre bu oluşumun başına mutlaka bir şey gelmiş olmalıydı. Edwin Hubble düzensiz bir galaksi olması için galaksilerin çarpışmış olabileceği fikrini ele aldı. Teleskopla incelenen görüntülerde ve yaratılan simülasyonlarda iki galaksinin sarmal ya da eliptik- birbirine doğru hızla gelip birleşmesi sonucu düzensiz galaksiler meydana geliyordu. Böylece gökcisimlerinin birbirine çarpışmalarının evrenin oluşum sürecinin bir parçası olduğu anlaşıldı. Evrende sürekli olarak gaz bulutları, galaksiler çarpışıyor ve bilim insanları bunları kırk yıldır gözlüyorlar. Galaksilerin arasındaki uzaklık galaksilerin çaplarının yaklaşık 20 katı kadardır. Andromeda ve Samanyolu arasındaki uzaklık 2.5 milyon ışık yılıdır. Örneğin; bundan çok uzun yıllar sonra (yaklaşık 5 milyar yıl) bizim galaksimizde, komşu galaksimiz olan Andromeda Galaksisi ile çarpışacak. Muhtemelen biz bu durumdan etkilenmeyeceğiz. Çünkü yıldızlararası uzaklık, yıldız çapının milyon katını bulabilir. Bu da, iki yıldızın çarpışmasını neredeyse ihtimalsiz kılar. Galaksilerin göreli hızları birkaç yüz kilometre olduğu için galaksi çarpışmaları, evrenin yoğun olduğu bölgelerinde gerçekleşir. Eğer galaksilerin hızları daha yüksek olursa duvarın içinden geçen hayalet Casper gibi birbirlerinin içlerinden geçip gidebilirler. Galaksi çarpışmaları, daha doğrusu birleşmeleri, yavaş hareket eden galaksilerde meydana gelir. Günümüzde pek az da olsa gerçekleşmektedir ve bize galaksilerin nasıl oluştuğu hakkında bilgi vermektedirler.


Çoğunuzun bilgisi dahilinde olan bir gerçek var ki, evren genişliyor ve içindeki galaksiler de birbirinden uzaklaşıyor. Binlerce kitapta, yüzlerce belgeselde bu bilgiye rastlamanız mümkün. Ancak, duyduğunuzda şaşırmayın; bu tam olarak doğru bir bilgi değil! Gök bilimci Edwin Hubble'ın başka birkaç bilim insanından kopya çekerek bulduğuna yönelik şüphelerin yüksek olduğu devrimsel fikrine göre, evren genişlemektedir. Hubble bu fikre, uzak galaksilerin ışığının kırmızıya kaydığını gözlemlesi ve bu kırmızıya kaymanın nedeninin uzaklaşmalarına bağlı Doppler Etkisi olduğunu düşünmesi sonucu ulaşmış. Ardından da bu fikrini daha ileriye götürerek, bir zamanlar tüm galaksilerin tek bir noktada bir arada olması gerektiği fikrini ileri sürmüş ve Büyük Patlama Teorisi'nin temellerini oluşturmuştur. Bugünkü gözlemlerimiz de, Hubble'ın bahsettiği şekilde galaksilerin uzaklaştığını, bir galaksi bize ne kadar uzak ise, o kadar hızlı uzaklaşmaya devam ettiğini gösteriyor. Başta galaksilerin birbirinden uzaklaştığı bilgisinin tam olarak doğru olmadığını dile getirmiştik. Sorun şu ki; bu kısmen yanlış bilginin böylesine yaygın olmasının yegane nedeni, belgesel izleyerek ve internetten yetersiz özetlerle bilgi sahibi olmaya çalışmaktan kaynaklanıyor. Belgesel izlemek kötü değildir, sizi öğrenmeye ve araştırmaya teşvik eder. Ama, belgeseller ve internetteki özet yazılar size doğru ve tam bilgiyi sunmaktan uzaktır. Gerçek şu ki, galaksiler birbirinden uzaklaşmazlar. Birbirlerinden uzaklaşanlar galaksi kümeleridir. Evet, galaksilerin hemen hemen tamamı evrende kümeler halinde bulunurlar. İzah edelim; irili ufaklı 15-20 galaksi bir araya gelerek küçük gruplar oluşturur. Bu küçük grupların da birkaç tanesi bir araya gelerek daha büyük galaksi kümeleri meydana getirir. Onlarca, yüzlerce galaksi kümesi de bir araya gelerek süper kümeleri oluşturur. Andromeda, Samanyolu, Üçgen Gökadası ve onlarca cüce galaksinin meydana getirdiği bizim yerel gökada grubumuzdaki galaksiler kütle çekim etkileriyle birbirine bağlıdır ve birbirlerinden uzaklaşmazlar. Bu durum, evrendeki tüm galaksi grupları için geçerlidir. Grup içindeki galaksiler birbirlerinin kütle çekimsel etkileri nedeniyle zamanla uzaklaşabilir, yakınlaşabilir, çarpışabilir veya birbirlerinin yörüngelerine girebilirler. Ama kolay kolay ayrılmazlar. Gökbilimciler evren genişliyor, galaksiler birbirinden uzaklaşıyor derken, galaksilerin değil, galaksi kümelerinin birbirlerinden uzaklaştıklarını söylemeye çalışırlar. Ancak, bu bilgiyi belgesellerde, röportajlarda, sunumlarda veya basın açıklamalarında verirken; karşısındaki muhatabına yerel grupları, kümeleri, süper kümeleri izah etmek zorunda kalmamak için o kısımları atlayarak özet geçerler. İşte bu özet bilgi, insanların aklında galaksilerin birbirinden uzaklaştığı gibi yarı yanlış bir fikrin oluşmasına neden oluyor. Galaksiler birbirinden uzaklaşmazlar. Çünkü, küçük bir alanda bulundukları için, kütle çekim yoluyla oluşturdukları küçük gruplar halinde birbirlerine bağlıdırlar. Evren genişledikçe birbirinden uzaklaşanlar, galaksi kümeleridir. Yani, onlarca milyar yıl sonra bile, yakın çevremizde bulunan galaksiler bizden uzaklaşmayacaklar. Ama, uzağımızdaki galaksi kümeleri ile aramızdaki mesafe evrenin genişlemesi nedeniyle gittikçe büyüyecek. Yüz milyarlarca, trilyonlarca yıl sonra bizler evrende sadece içinde bulunduğumuz galaksi kümesindeki gökadaları görebileceğimiz bir yalnızlığa bürüneceğiz. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 24 Ekim 2018 tarihinde yayınlanmıştır. Bilinen Evrenin En Hızlı Kuazar Rüzgarı Keşfedildi! Bilim insanları, tuhaf bir nesneye ... Bir kara deliğin olay ufkunun ilk d... Evren durağan mıdır yoksa uzak geçm... Artık görevi biten ve 2020'nin Ocak...


Hypatia Bilim işbirliği ile hazırladığımız yeni videomuzda, galaksilerdeki yerlerinden kopup galaksiler arası boşluğa sürüklenen yıldızları anlatıyoruz. İstisnalar haricinde yıldızların tümü galaksiler içindeki nebulalarda oluşur ve tüm ömürlerini galaksi içinde tamamlar. Ancak, bazı durumlarda hiper hızlı yıldızlar galaksilerini terkedip boş uzaya savrulurlar. Bu konuyu işlediğimiz videomuzu, aşağıdan veya bu linke tıklayarak izleyebilirsiniz. Videomuzu hazırladığımız yazılı kaynağa bu linkten ulaşıp okuyabilirsiniz. Hypatia Bilim ve Kozmik Anafor ortaklığında Youtube kanalımızda, yeni çalışmalarımızla sizlerle birlikte olmayı sürdüreceğiz. Kozmik Anafor Astronomi Platformu olarak, her zaman popüler bilim platformlarının işbirliği içinde olmasının, ülkemizde bilimin tüm halk tabanında yeterince değer görmesi açısından gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Bilimfili, Rasyonalist, Açık Bilim, Gelecek Bilimde ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi popüler bilim platformlarıyla her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Unutmayın, popüler bilim platformları ve bilim insanları, birbirleriyle işbirliği içinde olmazlar, görmezden gelir ve tek başlarına hareket etmeyi tercih ederlerse, ülkemizde bilim halk tabanında yeterince yaygınlaşamaz ve değer göremez! Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz. Bilinen Evrenin En Hızlı Kuazar Rüzgarı Keşfedildi! Bilim insanları, tuhaf bir nesneye ... Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi... Bizden yaklaşık 100 milyon ışık yıl...


Şartlar normal ise, hiçbir yıldız bulunduğu galaksiden ayrılıp hiçbir yere gidemez. Çünkü galaksinin çekim kuvveti, yıldızları kendi yörüngelerinde bulunmaya zorlar. Yıldızın galaksinin çekiminden kurtulabilmesinin tek bir yolu vardır; hızlanmak. Her gökcismi gibi, galaksilerin de bir kaçış hızı vardır. Bu hız, bizim galaksimiz Samanyolu merkezi için saatte 1.6 milyon kilometre civarındadır. Eğer yıldız bu hızın üzerine çıkabilirse, galaksiden ayrılıp tek başına yalnız bir ömür sürebilir. Bu arada belirtelim, Güneş'in Samanyolu'ndaki yörünge hızı yaklaşık 800 bin km/saat'tir. İstisnalar hariç, her galaksinin merkezinde dev kütleli bir karadelik olduğunu bilirsiniz. Merkezde çok yoğun halde bulunan yıldızlar, bu karadeliğin çevresinde oldukça eliptik yörüngelerde şurada göreceğiniz gibi dolanırlar. Normalde başlarına hiçbir şey gelmeden, milyarlarca yıl boyunca bu yörüngede dertsiz tasasız yaşamlarını sürdürebilirler. Ancak, galaksi merkezleri çok kalabalıktır ve kazalar kaçınılmaz olabilir. Eğer bir yıldız, galaksi çekirdeğindeki karadeliğin çevresinde dolanırken, başka bir misafir yıldızın çekim etkisi nedeniyle yörüngesinde bir değişiklik yaşarsa, karadeliğe normal yörüngesinden çok daha dar bir açıyla girebilir. Bu durum, karadeliğe yaklaşma hızını artırır. Öyle ki, bu hız galaksinin çekiminden kurtulabileceği kadar yükseğe çıkar. Bu durumda yıldızımız karadelik çevresindeki normal yörüngesini tamamlayamaz ve çekirdekten dışarı doğru, bir daha geri dönmemek üzere galaksiler arası boşluğa savrulur. Hazır yeri gelmişken söyleyelim; karadelikler öyle çevrelerindeki herşeyi yutmaz/yutamazlar. Bu yazımızı okuyarak konu hakkında bilgi alabilirsiniz. Artık yıldızın kaderi bellidir. Geri kalan ömünü uçuz bucaksız uzay boşluğunda tek başına geçirmek zorundadır. Bu arada, eğer varsa ve savrulma anında hasar görmemişlerse, beraberindeki gezegenleriyle birlikte galaksiden hiç durmadan uzaklaşmaya devam eder. Çok hızlı bir şekilde uzaklaştıkları için, bunlara hiper yıldız deniliyor. Yapılan araştırmalar sonucu, bu şekilde Samanyolu'ndan dışlanmış onlarca hiper yıldız keşfedildi. Karadul tanımı bir ci...


Üstte bir fotoğrafını görmüş olduğunuz bu yıldız, galaksimizdeki en yaşlı yıldız olabilir. Her zaman olduğu gibi HD 140283 şeklinde muazzam akılda kalıcı bir isimle anılan, bizden 190 ışık yılı uzaktaki yıldızımız, yapılan ilk ölçüme göre 14.5 milyar yaşında görülüyor. Maşallah, ömrü daha uzun olsun da, buradaki sorun; evrenin yaşını 13.8 milyar yıl olarak hesaplıyor oluşumuz. Yani düz adam mantığıyla, bu yıldız evrenin kendisinden daha yaşlı! Ama panik yapmaya gerek yok, çünkü yıldızın yaş ölçümü için uygulanan teknik, artı eksi 800 milyon yıllık bir hata payı içeriyor. Bu da yıldızın evrenin oluşumundan hemen sonraki 200 milyon yıllık dönemde parlamaya başladığını göstermesi için yeterli. Ama burada da bir sorun var, evrenin ilk dönemlerinde oluşan yıldızların aşırı büyük boyutlu devler olması gerekiyor. Oysa HD 140283 ya da kendisine yakıştırılan lakabıyla Metuşelah, ortalama Güneş büyüklüğünde, yeni yeni kırmızı dev aşamasına girmeye başlayan sıradan bir yıldız. Yıldızımız böylesine imkansız bir varlık gibi görünmesine karşın, kamuoyuna sunulduktan sonra yapılan araştırmalar hesap hatasının nerede olduğunu gösterdi. Evet, Metuşelah çok yaşlı, ama sandığımız kadar değil: Bir yıldızın yaşını ölçebilmek için uzaklığını bilmemiz gerekir. Uzaklığını iyi hesapladığımız yıldızın gerçek parlaklığını da hesaplamamız çok kolay olur. Uzaklığını ve gerçek parlaklığını bildiğimiz bir yıldızın da kolayca yaşını hesaplayabiliriz. Metuşelah örneğinde gördük ki, bize çok yakın olmasına rağmen bu yıldızın uzaklığını yanlış hesaplamışız. Daha doğrusu yıldızın uzaklığını hesaplayamamışız. Uzaklığı hesaplayamayışımızın nedeni, Metuşelah'ın çok hızlı hareket ediyor oluşu. Öyle ki, hareket hızı bize göre saatte 800 bin km'nin üzerinde. Paralaks yöntemi, yıldızın yerinin hızla değişmesi nedeniyle bu yıldıza uygulandığında yanlış sonuçlar veriyor. Önce Hipparcos uydusu ile yapılan hesaplama hatalı çıktığı için, Hubble Uzay Teleskobu'nun daha hassas araçlarıyla hesaplama yapıldı ve yine yanlış sonuca ulaşıldı. Bu da, yıldızın yaşının yanlış hesaplanmasıyla sonulandı. Bu arada, Paralaks yöntemi nedir diye merak ediyorsanız, bilin ki bu konu hakkında bir yazımız mevcut, tıklayıp okuyabilirsiniz. Kontrol için, yıldızın içerdiği kimyasal elementlere tayf analizi yoluyla bakıldı. Metuşelah, çok fazla helyum, çok az hidrojen içeriyordu, yani yaşlanmaya başlamıştı ve bu boyuttaki bir yıldız için yaşının daha küçük olması gerekiyordu. Dahası, yıldızda bol miktarda oksijen bulunuyor. Bir yıldızda böylesi yüksek oranda oksijen bulunabilmesi için, büyük patlamadan çok sonra oluşmuş olması gerekir. Çünkü oksijen elementi evrende sadece yıldızların çekirdeğinde üretilir ve o yıldızların ölümüyle ortalığa saçılır. Bu oksijen, nebulalara karışır ve yeni yıldızların oluşum sürecine katılır.


Hemen hepimiz gözümüzü gökyüzüne çevirip, evrenin sonsuzluğunu seyre daldığımızda belki de düşündüğümüz ilk şey, uzayın ne kadar devasa bir boşluk olduğudur. Bizlere göre uzay, hemen her noktası yıldızlar ile donatılmış sonsuz bir boşluktan ibaret görünüyor. Yıldızlararası maddenin varlığı aklımıza bile gelmiyor. Gerçekte ise, işin aslı pek de öyle sandığınız gibi değil. Zihnimizi biraz daha açık tutmamız ve daha detaylı araştırmalar yapmamız bize, var oluşumuzla ilgili daha temel bilgileri verebiliyor. Hem galaksilerdeki, hem de galaksiler arasındaki bütün boşluklar, gerçekte astronomide adına Yıldızlararası Madde denilen aşırı derecede seyrek, fakat buna rağmen ölçülebilir yoğunluğa sahip olan dağınık bir madde ile dolu. Evrende yıldızların doğmasını sağlayan ve öldüklerinde de içlerine karıştıkları Yıldızlararası Madde, Gökadamız Samanyolu'nun görünür kütlesinin onda birini oluşturmakta. Yıldızlararası toz zerrecikleri o kadar küçüktür ki, evlerimizde uçuşan en küçük toz zerrecikleri bile onların yanında devasa yapılar olarak kalır. Yıldızlararası Madde, büyük oranda gökada merkezini çevreleyen yıldızları kapsayan, birkaç yüz ışık yılı kalınlığında ince bir tabaka halinde yer alır ve hemen tüm yıldızların etrafında yoğun veya seyrek olarak görülür. Kütlesinin yüzde 90'ından fazlası gaz halinde bulunan bu maddenin toplam kütlesi, çok büyük oranda hidrojen (yaklaşık %70-74) ve helyumdan (yaklaşık %20-24) oluşur. Geriye kalan kütlenin yüzde 1 ile 10 arasındaki bir kısmı ise, çok küçük toz parçacıklarından oluşuyor. Bu parçacıklar, kırmızı dev yıldızların ortalığa saçtığı ağır metallerden ve süpernova patlamaları sırasında ortalığa saçılan demirden daha ağır elementlerden meydana geliyorlar. Bu toz zerrelerinin tam olarak bileşimi ve içeriği hesaplanamıyor olsa da, karbon temelli görece karmaşık molekülleri de yoğun olarak barındırdıkları gözlemleniyor. Bu bağlamda, karbon temelli, yani Dünya benzeri hayat için gerekli olan moleküllerin önemli bir bölümü bu yapılarda oluşabiliyorlar. Yıldızlararası madde, evrende her zaman kolaylıkla gözlemlenemiyor. Fakat önünde yer aldıkları bir yıldızın ışığını soğurmaları ve çarpıtmaları sebebi ile oluşturdukları anormal görüntüler ile varlıklarını belli ediyorlar. Yıldızlararası toz açısından zengin durumda olan molekül bulutları, ışığı soğurma özelliklerinin yüksek olması sebebi ile yıldızların ya da kendilerinden daha parlak bulutsuların önünde yer aldıklarında çok daha koyu renkte ve yoğun bir yapıda görünürler.


Yengeç Bulutsusu (M1, NGC 1952), 1054 yılında Çinli astronomlar tarafından patladığı çıplak gözle görülüp kaydı tutulan süpernova patlamasının kalıntısıdır. Merkezinde bir atarca bulunur. Yaklaşık 1000 yılda bu boyutlara ulaşan bulutsu, günümüzde de saniyede yaklaşık 1500 kilometre hız ile genişlemektedir. Polaris, ya da ülkemizde bilinen ad... Görelilik kuramı 20. yüzyıldan bu y...


Gelmiş geçmiş en büyük bilim insanlarından biridir Galileo Galilei. Bir uygarlığın gölgesinde olduğu karanlığa meydan okumuş, yargılanmış ve hapsedilmiştir. Ancak bulguları ve keşifleri bütün karanlığa rağmen bugünkü modern fiziğin ve astronominin temelini oluşturmuştur. 1609'da Galileo, Hollandalı gözlük imalatçılarından esinlenerek ilk teleskobunu yaptı ve gökyüzüne çevirdi. 1610'da The Stary Messenger kitabında yaptığı gözlemleri yayınladı. Gözlemlerine göre Ay, düz değildi, dağları ve kraterleri olan bir küreydi. Venüs de, Ay gibi evrelere sahipti ve bu Güneş etrafında döndüğünün kanıtıydı. Jüpiter dört büyük uyduya sahipti. Bu uydular, onları neredeyse aynı zamanda gözlemleyen Simon Marius tarafından verilen Ganymede, Callisto, Europa ve Io isimleriyle anılacak; daha sonra da Galileo Uyduları olarak isimlendirilecekti. Bütün bu bulgular, kilisenin ve Aristotales'in Dünya merkezli evren doktrini ile çakışıyor ve Kopernik'in Güneş'i merkeze alan modelini destekliyordu. Kopernik modeli ve ondan önce bu modeli destekleyenler hakkındaki yazımıza göz atabilirsiniz. Galileo burada durmadı, 1612'de Discourse on Bodies in Water kitabı ile Aristotales'in cisimler su üzerinde yassı ve düz oldukları için durur fikrini çürütüp, bunun bir cismin ağırlığı ve yer değiştiren su arasındaki ilişki sayesinde mümkün olduğunu yazdı. 1613'te ise Güneş lekelerini gözlemleyerek, Aristotales'in Güneş mükemmeldir savını da çürüttü. 1616'da kilise Kopernik modelini kafir ilan etti ve Galileo'nun bulgularını yayınlamasını yasakladı. Galileo'nun bu yasağı 1623'te arkadaşı kardinal Maffeo Barberini papa seçilene kadar sürdürdü. Papa Urban VIII ismini alan arkadaşı, Galileo'nun Kopernik modelini desteklemediği sürece çalışmalarını yayınlamasına izin verdi. Ne yazık ki 1632'de yayınladığı Dialogue Concerning the Two Chief World Systems kitabı kilisenin limitlerini çok zorlamıştı. Kitap biri Kopernik modelini savunan, biri Aristotales'i savunan, biri de tarafsız olan üç kişinin diyalogları hakkındaydı ve bilimsel gerçekler nedeniyle haklı olarak Kopernik modelinin savunulduğu bir yayındı. Kilise, kendisini derhal Roma'ya, engizisyon mahkemelerine çağırdı. Aylar süren duruşmalardan sonra suçlu bulundu ve ev hapsine alındı. Ev hapsinde kitap yazmaya devam etti. Eserleri Hollanda ve Fransa'da kitlelere ulaşırken, Galileo 1638'de oldukça hasta ve kör olmuştu. 8 Ocak 1642'de hayatını kaybetti. Kilisenin Galileo'nun eserleri ve Kopernik teorisi üzerindeki yasağı bir yüzyıl daha sürdü. Ancak, 1758'de yasakları kaldırmak zorunda kaldılar. Kopernik modeline karşı tutumları da 1835'te tükendi. 20. yüzyılda birçok papa, Galileo'nun görüşünü seve seve kabul edip yüceltmek zorunda kalmıştır. Çünkü modern dünyada bu kadar sevmedikleri görüşlere karşıtlık sürdürüp ayakta durmaları imkansızdır. Bu büyük bilim insanının evreni anlamamıza yönelik katkıları sadece keşifleri ile değil, kullandığı metotlar ve bulgularını kanıtlamak için matematiği kullanmasıyla da çok önemlidir. Bilimsel devrimde çok büyük bir rol oynamıştır ve hakkıyla Modern Bilimlerin Babası ünvanını almıştır. Galileo kendisinden 800 yıl önce yaşamış Aristotales'in mirası sayılabilecek, bilimsellikten uzak karanlık bir Dünya içinde doğmuştu. Mücadelesini, engizisyon terörü altında ki bir Avrupada, inanılmaz baskılar altında sürdürmüş ve savunduğu bilimsel değerler uğruna en sonunda hayatını kaybetmiştir. Ölümünden ancak 200 yıl sonra kilise tarafından kabul gördü. Neredeyse bin yıl süren, Dünya'yı evrenin merkezi zanneden karanlık görüşten sonra, son 200 yılda silkelenip kendimize gelebildik. Uçmayı keşfettik, Ay'a gittik, Güneş Sistemi'nin dört bir köşesine robotlar gönderdik, uzay istasyonları ve parçacık hızlandırıcılar inşa ettik. Dünya yörüngesinin 650 milyon kilometre uzağındaki Jüpiter ve dört büyük uydusu uygarlığımızın kaderinin değişmesine böyle yardımcı olmuşlardır. Eğer referans ve ilham alabileceğimiz Jüpiter, Venüs ve Ay gibi gök cisimleri olmasaydı bugünkü durumumuz çok farklı olabilirdi. Evrendeki başka uygarlıklarında gökyüzüne baktıklarında ilham alabilecekleri böylesi gezegenlere sahip yıldız sistemlerinde yaşıyor olması dileğiyle.


Galileo Galilei, Satürn gezegeni dahil tüm gezegen gözlemlerine ve keşiflere, bugün marketlerin oyuncak reyonlarında satılan teleskoplardan daha ilkel araçlarla imza atmıştı. Ünlü İtalyan astronom Galileo Galilei, yaşadığı çağın zorluklarına ve imkansızlıklarına rağmen kendi yapmış olduğu teleskoplarla gerçekleştiği gözlemlerle, hiç şüphesiz astronomi bilimine ışık tutmuş ve önemli yollar kat etmesinde çok ciddi katkılarda bulunmuş büyük bir bilim insanı. Galileo, Ay ve Ay'ın yüzey şekilleri, Jüpiter gözlemleri ve genel olarak kendi adı ile anılan Jüpiter uyduları ile, bu uyduların periyodik hareketleri üzerine gözlemler gerçekleştirmiş ve gözlemlerini kağıt üzerine çizgisel olarak dökerek günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır. Aynı şekilde 1610 yılında teleskobunu Satürn gezegenine çeviren Galileo, daha önce hiç rastlamadığı tuhaf bir durum ile karşılaşıyordu... Elinde bulunan teleskoplar, gezegenin halka sistemini tam anlamı ile yansıtmaya yeterli değildi ve bu sebeple Galileo, halka sistemini gezegenin her iki tarafında bulunan iki büyük uydu olarak düşündü ve bu şekilde resmetti. Yaklaşık 2 yıl sonrasında teleskobunu tekrar Satürn'e çeviren Galileo ikinci kez şaşkınlığa uğradı; Çünkü karşısında çok farklı bir Satürn görüntüsü duruyordu. Satürn gözlemleri ile en üstteki görselde de görüleceği üzere birbirinden değişik Satürn modelleri üzerine tahminlerde bulunmuştu. Farklı tarih aralıklarında gözlemlerini sürdüren Galileo, hiçbir zaman Satürn Gezegeni'ni çevreleyen halka sistemini tam anlamı ile çözümleyemedi ve bunların gezegenin her iki yanında bulunan kollar olabileceğini dahi düşündü.


Bilinen en güçlü silahı, milyonlarca ışık yılı içerisindeki bütün yıldızların enerjisiyle çalıştırdığınızı ve verebileceğiniz zararı düşünün. Bu enerji evrende mevcut; Gama ışını patlamaları. Peki, nedir gama ışını patlamaları? Gama ışıması veya gama ışını, doğrudan atom çekirdeğindeki etkileşimler sonucu ortaya çıkan yüksek enerjili ve yüksek frekanslı elektromanyetik dalgadır. Elektromanyetik dalga terimi; ışığın tüm dalga boylarına verilen ortak bir isimdir. Gamma ışınları da, ışığın bizim gözlerimizle algılayamadığımız, kızılötesi ışınım ya da x ışınları gibi farklı dalga boylarından biridir diyebiliriz. Tabii, gama ışınlarını özel yapan; çok yüksek frekansa ve çok büyük enerjiye sahip fotonlardan oluşmasıdır. Genellikle çok büyük kütleli bir yıldızın, ömrünü tamamlayarak bir hipernovaya dönüşmesi sonucu oluşurlar. Hipernova patlamaları, benzer mekanizma sonucu oluşsa da; alışık olduğumuz süpernova patlamalarından daha nadir, ancak çok çok daha güçlüdür. Bir saniyede, Güneş'in 10 milyar yıllık bütün ömür sürecinde yapabileceğinden binlerce, hatta milyonlarca kat daha fazla enerji yayarlar. Zaten bu yönüyle, -bildiğimiz kadarıyla- evrendeki en enerjik olaydır. Gama ışını patlamaları ilk olarak 1967 yılında, ABD'nin başka ülkelerin yaptığı nükleer denemeleri algılamak amacıyla Vela isimli uyduları fırlatmasından sonra görmeye başladık. Nükleer patlamalar, yeryüzünde görülebilen yegane güçlü gamma ışın kaynaklarıdır. Amaç, herhangi bir nükleer deneme olduğunda Vela uydularının bunları farketmesiydi. Fakat Vela uydusu görevinin aksine uzaydan gelen muhteşem bir radyasyon kaynağı tespit etti. Soluk, sadece birkaç saniye süren patlamalar buldular. Bu radyasyon patlamaları Pentagon'da büyük bir paniğe sebep oldu. İlk olarak Sovyetler Birliği'nin başlattığı nükleer silah denemesi olabileceğinden şüphelendiler. Daha sonra ise gökbilimcilerin yardımıyla patlamaların galaksimizin dışından geldiğini tespit ettiler. Bu durum yeni bir sorun ortaya çıkarıyordu. Bu ışınlar gerçekten de Samanyolu'nun dışından geliyorsa yüksek şiddette enerji içermesi gerekiyordu. ABD, Sovyetler Birliği ile arasındaki sorun nedeni ile 1973 yılına kadar kısa bir süre de olsa bu bilgiyi gizli tutmaya çalıştı. Ancak, Dünya üzerindeki birçok ülke böylesi bir keşfi yapabilecek durumda olduğu için, çok uzun süre gizleyemediler. Gama ışını patlamaları , birkaç saniye ile birkaç dakika arasında sürdüğünden fark edilmeleri ve incelenmeleri için karmaşık bir algılayıcı sistemi gerekir. Işınımın kaynağı; patlamaları muazzam güçte hipernovalardır ve kayboldukları zaman yerlerini çoğunlukla kocaman kara delikler alır. Kaynak, Eta Carinae benzeri çok büyük kütleli bir yıldızın ölümü olabileceği gibi; iki nötron yıldızının çarpışması, yahut bir nötron yıldızı ile dev kütleli başka bir yıldızın çarpışması da olabilir. Sonuçta, bir gamma ışın patlamasının oluşabilmesi için çok büyük kütleli cisimlere ihtiyaç duyulur. Gama ışınları, çok yüksek enerji düzeyine sahip ışınlar olduğu için, bir hipernova patlamasında her yöne doğru yayılan ışınımın tümünü oluşturamazlar. Böylesi yüksek enerjiye sahip ışın oluşturabilecek tek yer, patlamanın gerçekleştiği yıldızın manyetik kutuplarının olduğu bölgedir. Patlama sonucu oluşan enerji, manyetik kutuplarda daha da güçlendirilir ve bu kutuplardan doğrusal olarak gamma ışını olarak salınır. Gama ışını patlamasının X ışını dalgası ilk olarak Dünya üzerindeki bütün elektronik cihazları yok edecek elektromanyetik bir darbe üretirdi. Ozon tabakası bizi koruyabilirdi fakat Güneş'ten gelen UV sızıntısını kapatamayacağımız için tamamen savunmasız kalırdık. Nihayetinde canlıları oluşturan organik moleküller bu ışınlar nedeniyle zarar görür, yapıları bozulurdu. Bu durum, gelişkin yaşamdan mikroskobik yaşama kadar neredeyse tüm hayat biçimlerinin yok oluşu anlamına gelirdi. Hepimiz, acılar içinde birkaç saatte ölürdük. Gama ışınlarının bize olan uzaklığı, dolayısıyla şiddetine göre, geriye üzerinde canlı yaşamayan, bomboş, çıplak bir gezegen, yahut canlı türlerinin çoğunun yok olduğu bir gezegen kalırdı. Ancak, bizimki gibi bir galakside gama ışını patlamaları çok nadir görülür. Bize zarar verebilmesi için, yukarıda anlattığımız gibi bize yakın ve patlayan yıldızın kutuplarının tam olarak bize dönük olması gerekir. Böyle bir patlamayı, gamma ışınları da bildiğimiz ışık ile aynı hızda hareket ettiklerinden, ancak bize ulaşınca anlayabiliriz. Uzayın devasa büyüklüğü ve gama ışın patlamalarının nadirliği göz önüne alındığında, herhangi bir gezegenin talihsiz biçimde gamma ışın patlamasına maruz kalması, fazlasıyla düşük bir ihtimaldir. Gama ışını patlaması gösteren gökcisimlerinin optik bölgede gözlenmesi amacıyla Michigan Üniversitesi'nin 2003 yılında başlattığı proje çerçevesinde bir protokol ile TUG'da kuruldu. ROTSEIII-d, proje kapsamında yer alan ülkelerde bulunan dört robotik teleskoptan biri. 2003-2012 yılları arasında yapılan projenin sona ermesinin ardından ROTSEIII-d TUG'da çalışmaya devam ediyor. Ayna çapı 45 cm olan bu robotik teleskop geniş bir görüş alanına ve hızlı yönlenme özelliklerine sahip. Programlandıktan sonra kendi kendine gözlem yapabilen bu teleskopla yapılan gözlemlerden, şimdiye kadar çok sayıda gama ışını kaynağının optik takibi yapılmıştır.


Ganymede, Güneş Sistemi'nin en büyük gezegeni olan gaz devi Jüpiter'in en büyük uydusu ve ayrıca Güneş Sistemi'nin de bilinen en büyük uydusudur. Uydu, 1610 Yılında Galileo Galilei tarafından Jüpiter'in diğer 3 büyük uydusu ile birlikte keşfedilmiştir. Galileo Uyduları olarak adlandırılan bu 4 uydu, küçük bir teleskop ya da dürbünle dahi çok rahat gözlemlenebilir. Güneş Sistemi'nin bilinen en büyük 6 uydusunun 4'ünü bu Galileo Uyduları oluşturmaktadır. Ganymede, 5.262 km lik çapı ile Merkür gezegeninden bile daha büyüktür (Merkür'ün ekvator çapı 4.879 Km dir). Dolayısıyla, Satürn'ün uydusu Titan ile beraber, gezegen boyutlarında olup da başka bir gezegenin uydusu olmak zorunda kalan nadide gökcisimleri arasında yer alır. Öyle ki onu Jüpiter'in yörüngesinden alarak Güneş'in yörüngesinde bir yere koymuş olsaydık eğer, boyutları ile hiç göze batmadan rahatlıkla bir gezegen olarak kabul edilebilirdi. Ancak, Merkür'den daha büyük çapa sahip olmasına rağmen Ganymede oldukça hafiftir. Kütlesi, Merkür'ün kütlesinden yaklaşık 2.8 kat daha azdır. Bu da uydunun yapısının büyük oranda buzdan oluştuğunu gösteriyor. Ganymede uydusunun yüzeyinde kalın bir buz tabakası mevcut fakat, farklı olarak bu tabakanın üzerinde bolca miktarda çarpma izleri, oluklar ve kraterler var. Yüzeyindeki kraterlerden bazıları 4 Milyar yaşını bulabiliyor. Kraterlerin bu denli uzun süre korunabilmiş olmasının sebebi, uydunun kabuğunda çok fazla tektonik hareketlerin gerçekleşmiyor olmasına bağlanıyor. Yani, Ganymede jeolojik olarak pek aktif bir yapıya sahip değil. Ganymede, en büyük olmasının yanı sıra kendine ait manyetosfere sahip olan tek uydudur. Uydunun iç yapısı hala sıcaktır ve eriyik durumda bir tabakası vardır. Jüpiter'in manyetosferi içinde yer almasına rağmen, kendi manyetosferi çapının iki katı bir alanda etkilidir. Bu manyetosferi, özellikle uydunun ekvator bölgelerini Jüpiter kaynaklı yüksek enerjili parçacık akışından korumaktadır. Ancak bu manyetosfer, yine de uydunun yüzeyinin günde 8 rem (0.08 sievert) iyonize edici radyasyona maruz kalmasını engelleyemez . Dünya'da günlük normalimizin 0.14 rem olduğunu düşünecek olursak, Ganymede uydusuna gelecekte insanlı kolonilerin radyasyona karşı güçlendirilmiş olması veya yer altına kurulmaları gerekliliği ortadadır.


Hemen hemen tümü hidrojen ve helyum'dan oluşan Gaz yapılı Gaz Devi dev gezegenler, tüm yıldız sistemlerinde bulunurlar. Bir yıldızı oluşturan bulutsunun muhteviyatının %99'u veya daha fazlası sadece Hidrojen ve Helyum gazlarından ibarettir. Bunlar, ayrıca evrende en fazla bulunan, neredeyse tüm evreni oluşturan elementlerdir. Tipik bir yıldız oluşum bulutsusunun %24'ü Helyum, %74'ü de Hidrojen gazıdır. Bu oran artı eksi %1 oynayabilir. Kalan çok küçük miktar ise, Dünya'dan bildiğimiz Silisyum, Karbon, Oksijen, Azot vs gibi elementlerden ibarettir. Hidrojen ve Helyum miktarı böylesine dominat düzeyde olunca, bulutsuda çok sayıda gaz yapılı gökcisminin oluşması da kaçınılmaz olur. Bu cisimlerden en az bir tanesi, bildiğiniz gibi yıldızdır. Oluşan yıldız veya yıldızlardan artakalan gaz ise, Jüpiter veya Satürn gibi bir gaz devi oluşturmak üzere bir araya gelirler. Aslında şunu söyleyebiliriz; bir bulutsuda yıldız olabilmek üzere bir araya gelen çok sayıda yoğunlaşma bölgesi vardır. Ancak, bu yoğunlaşma bölgelerinin bazıları çok büyük kütle kazandığı için, bulutsudaki gazın çok büyük bir kısmını kendilerine çekerek yıldıza dönüşürler. Bu nedenle, diğer yoğunlaşma bölgelerinde yıldız olabilecek yeterlilikte gaz kalmadığı için, buralarda topaklanmış olan gazlar birer gaz devi gezegen olmanın ötesine geçemezler. O halde, gaz devi gezegenlere yıldız cenini demek yanlış olmaz. Bu gezegenlerin bileşimleri yıldızlar ile hemen hemen aynıdır. Dıştan içe doğru yoğunlaşırlar. Bu yoğunluk artışı, sıcaklık artışıyla birlikte gerçekleşir. Örneğin bir gaz devinin sadece birkaç bin km'lik derinliğinde gaz yoğunluğu sudan daha fazla, sıcaklık ise binlerce santigrat derecedir. Daha derine indikçe basınç nedeniyle gaz çok daha yoğunlaşır metalsi özellik göstermeye başlar. Çoğu gaz devi gezegenin çekirdeği, oluşum aşamasında topladığı demir, karbon, silisyum gibi elementlerin biriktiği oldukça ağır bir bölgedir. Burada sıcaklık 20-30 bin santigrat derecenin üzerinde olabilir. Kıyaslama için söyleyelim, Dünya'nın çekirdeği sadece yaklaşık 6.000 derece sıcaklığa sahiptir. Gaz devleri, oluştukları bulutsudaki en büyük orana sahip maddeler olan hidrojen ve helyum'dan ibaret olduklarından, kütleleri de yaşadıkları sistemdeki karasal yapılı gezegenlerden çok daha büyüktür. Örneğin, Güneş Sistemi'ndeki en küçük gaz devi olan Neptün'ün kütlesi , Dünya, Mars, Merkür, Venüs ve geri kalan cüce gezegenler, uydular, asteroidler ile kuyruklu yıldızların tümünün toplamından daha fazladır. Yani sistemimizdeki karasal yapılı herşey bir araya gelse, bir Neptün bile etmez. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, bu gezegenler gaz yapılı olsalar da, çok büyük miktarda maddenin bir araya gelmesi sonucu oluşan büyük basınçlar, gazın davranışını değiştirir. Gaz, gezegenin derinliklerine doğru indikçe önce sıvı, ardından katı madde davranışı göstermeye başlar. Yani, bir gaz devinin ayak basacak yüzeyi olmamasına rağmen derinliklerine inmeye kalkıştığınızda gazdan oluşmuş bir bariyere çarparsınız. Tabi bu arada binlerce derecelik sıcakta buharlaşmadığınızı farzediyoruz.


Bugün Güneş Sistemi dışında keşfedebildiğimiz gezegenlerin çok büyük kısmı, Jüpiter, Satürn veya Neptün gibi büyük kütleli gaz devi gezegenlerden oluşuyor. Görece daha kolay keşfedildiği için bir yıldızın çevresinde eğer varsa bu tip bir gezegenin, hele ki yıldızına yakın geçiş yapıyorsa önce keşfedilmesi zaten normal. Kaldı ki, bilim insanları, çevresinde böyle bir dev gezegen keşfedilmiş bazı yıldızları yakın takibe aldıklarında, başka gezegenlere de rastlayabiliyorlar. Bugün çoklu gezegen sahibi olduğu düşünülen yıldızlardaki diğer gezegenler böylesi yakın takip sonucunda keşfedildi. Fakat takdir edersiniz ki, bu oldukça zor ve uzun uğraş gerektiren bir iş. Teleskobu yıldıza doğrultup, biraz bekleyip aha gezegen gördüm diyerek yapılamıyor bu keşifler. Şöyle örnekleyelim; bir yıldızın çevresindeki gezegeni yıldızın gezegenden kaynaklanan kütle çekimsel salınımı yöntemiyle keşfedebilmeniz için, çevresindeki gezegenin en az bir tur atmış olması, yani en az bir tur attığı dönem içinde yıldızın gözlemlenesi şart. Yakın bir gezegen yıldızının çevresinde birkaç gün veya birkaç aylık periyotlarla hızlı biçimde döneceği için onu saptamak çok kolay olacaktır. Keza, yıldızın ışınımındaki değişim yöntemiyle yapılacak keşiflerde de durum aynı şekilde uzun dönemli gözlemleri gerektiriyor. Gezegenin her turunda yıldızın önüne geçip ışığını azaltmasını beklemek lazım. Hele ki gezegen yıldızından uzakta ise, güvenli bir keşif birkaç yıl alabiliyor. Keşfedilen dev gezegenlerin çevrelerindeki uydular konusu ise yaşam arayışları için önem taşıyor. Yıldızının yaşam kuşağında yer alan dev bir gezegende bildiğimiz türde bir yaşamın oluşabilmesi elbette mümkün değil. Çünkü bunlar jüpiter gibi, katı yüzeyleri olmayan gaz devleri. Bu uydulardan bazıları da yaşanabilir niteliklere sahip olabilir. Ki Satürn'ün uydusu Titan, verilebilecek en güzel örneklerden biri. Eğer Satürn güneşe daha yakın bir konumda olsaydı, Titan yeterli güneş ışığı alabilecek, belki de bu sayede üzerinde yaşanılabilir bir yer haline gelebilecekti. Tabi, Güneş'e yakınken atmosferinin uçup gitmemesi için Titan'ın biraz daha büyük kütleye sahip olması gerekecekti. Veya, o gaz devi gezegenin çevresinde Dünya'ya yakın büyüklükte bir uydunun var olması düşünülülebilir. Gaz devi gezegenler, Dünya veya daha büyük kütleli karasal bir gezegeni rahatlıkla uydu olarak barındırabilirler. Böylesi büyük kütleli bir uydu, bir atmosfere rahatlıkla sahip olabilecektir. Hatta dev gezegenlerin yaygınlığı göz önüne alındığında, dünya dışı yaşamın aslında dünya gibi tekil gezegenlerde değil de, daha çok bu tip uydular üzerinde geliştiği varsayılabilir bile. Böyle bir durumda, suyun sıvı halde kalabileceği uzaklıkta yer aldığı sürece, dev gezegenin çevresinde dolaştığı yıldızın büyüklüğü önemli olmayacaktır. Bu bir M tipi kırmızı cüce de olabilir, K veya G sınıfı bir yıldız da. Küçük yıldızlarda yeterli enerji alabilmek için yıldıza fazla yakın olmaktan kaynaklanan kütleçekim kilidi sorunu da böylece ortadan kalkar. Çünkü uydu gaz devinin çevresinde döneceği için, düzenli gece-gündüz döngüleri yaşanacaktır. Örneğin, Satürn'ün uydusu Titan, gezegenin kütleçekim kilidine kapılmış olsa da, yaklaşık 7'şer dünya günü süren gece-gündüz dönemi yaşar. Yine, yeterli kütleye ve atmosfere sahip olan bu yaşanabilir uydunun, gaz devi gezegenden biraz uzak olması gerekiyor. Çünkü gaz devi gezegenlerin manyetik alanları çok büyüktür ve yakınlarındaki uydulara bol miktarda radyasyon saçarlar. Ancak, uydu yeterince uzaksa (1-2 milyon km kadar), bu radyasyon tehlikesinden korunmuş olur. Yine, Satürn'ün uydusu Titan'ı örnekleyelim bu konuda: Titan, 1.2 milyon km'lik uzaklığı ile Satürn'e hem güvenli bir mesafede yer alır, hem de Satürn'ün manyetik alanının koruması altındadır. Tabi ki tüm bunlar şimdilik birer varsayım. Henüz Güneş Sistemi dışında hiçbir gezegene ait böylesi bir uyduyu keşfetmemiz mümkün olmadı. Ancak, önümüzdeki yıllarda gözlem teknolojilerimiz ilerledikçe, keşfedebileceğimizden şüphemiz yok.


Jüpiter veya Satürn gibi gaz devlerinin çevrelerindeki karasal yapılı uydularında Dünya benzeri bir ortam ve yaşam, birkaç şarta bağlı olarak olasıdır. Gaz devleri, yıldızının yaşam kuşağı denilen, suyun yüzeyde sıvı halde kalabileceği bir yörüngeye sahip olmalıdır. Güneş benzeri bir yıldız için bu uzaklık yaklaşık 120-250 milyon km arasıdır. Uydu, gaz devi gezegene çok yakın olmamalıdır. Aksi halde, gezegenin devasa manyetik alanına hapsolmuş yüklü parçacıkların yolu üzerinde kalan uydu, aşırı radyasyon nedeniyle yaşanmaz hale gelir. Yine uydu, bulunduğu konumda atmosferini koruyabilmek için Dünya veya Venüs kadar büyük yapılı olmalıdır. Daha küçük kütleli olursa, yıldızdan gelen ışıma, atmosferindeki gazları kütle çekiminden kurtulabilecek kadar enerjilendirir. Örneğin dünyamız, bu yüksek enerjili gazların kaçıp gitmesini önleyecek kadar büyük kütleye sahiptir. Ancak, daha küçük olan Mars bunu yapamaz. Bu şartlara sahip olan uydu, büyük ihtimalle gaz devine kütleçekim kilidi ile bağlı olacaktır. Yani her zaman aynı yüzü gezegene dönük biçimde dönecektir. Bu da, yaşanabilir uydumuzda uzun günler ve geceler anlamına geliyor. Güzel bir örnek olan Satürn'ün uydusu Titan da günler ve geceler 6'şar gün sürer. Dolayısıyla uydu üzerindeki yaşamın, uzun sıcak gündüzlere ve soğuk dondurucu gecelere uyum sağlayabilecek biçimde evrilmiş olması gerekir. Tüm bunları sağlayan bir uyduda yaşam oluşabilir. Ancak, bu oluşan yaşamın zekaya evrilmesinin bir garantisi yok. Hatta burada saymadığımız başka birçok gözardı edilen nedenle, tek hücreli basit yaşamın bile oluşamayacağı kadar zor şartlara bile sahip olabilir. Gaz devlerinin uyduları ve olası yaşam ihtimali için, daha detaylı olan şu makalemize göz atabilirsiniz. Polaris, ya da ülkemizde bilinen ad...


Uzay ve gökbilim üzerine emek vermiş; Prof. Dr. Talat A. Saygaç, Prof. Dr. Yavuz K. Ekşi, Prof. Dr. Fuat İnce ve Prof. Dr. Mehmet E. Özel gibi değerli bilim insanlarının katkılarıyla gün boyu çeşitli konuşmalar gerçekleştirilip fikir alış-verişinde bulunulacak; belgesel gösterimi, Güneş ve gece gözlemleri yapılacak. Alanında uzman kişilerin bilgi ve deneyimlerini paylaşacağı etkinlikte, katılımcılar açısından uzayın ufkunun genişlemesi amaçlanıyor. Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2017 Etkinlik Takvimi Güncellendi!