Bir gezegen düşünün ki içinde fırtınalar kopuyor. Evet, bağrı yanık, Güneş Sistemi'nin fazla agresif gezegeni Jüpiter'den bahsediyoruz. Jüpiter hakkında söyleyecek çok şey, yazacak bir ton bilgi var. Ama biz Güneş Sistemi'nin haylaz çocuğu Jüpiter'in içinde kopan, çok karmaşık bir yapıya sahip olan ve hala bilim insanlarının üzerinde çalışmalar yaptığı Büyük Kırmızı Leke'ye değineceğiz. Büyük Kırmızı Leke, Robert Hooke tarafından ilk olarak 1664 yılında gözlemlendi. Hook, 17.yy'ın en başarılı bilim insanlarından biriydi ve onun çalışmaları yüzyıllar boyunca uzanacak araştırmalara ışık tuttu. Bilim alanında birçok yeniliğin keşfedilmesini sağlayan, Ay'ın kraterleri hakkında araştırmalarda bulunan Hook, Satürn'ün halkalarının da ilk gözlemcilerindendir. Büyük Kırmızı Leke, Jüpiter gibi gezegenlerde sıkça rastlanan, kiminin saatlerce, kiminin ise yıllarca sürdüğü fırtınaların en büyüğüdür. Amatör astronomlar tarafından kullanılan teleskoplarla, yeryüzünden dahi görüntülenip fotoğraflanabilir. Onu ilginç kılan şey ise 400 yıla yakın bir süredir devam ediyor olmasıdır. Ortalama sıcaklığı -160 derece olarak ölçülen devasa fırtınaya dair ilk ciddi araştırmalar 19. yüzyıla dayanmaktadır. Jüpiter'in Büyük Kırmızı Leke'si 40 bin km'ye ulaşan çapıyla o kadar büyüktür ki, üç tane Dünya'yı içine alabilir. Aşağıda sanatçı Michael Carroll'un hazırladığı Dünya ve Büyük Kırmızı Leke'nin karşılaştırıldığı bir fotomontajı görüyorsunuz. Jüpiter'in sıra dışı lekesi Dünya'daki fırtınaların aksine antisiklondur. Yani fırtına yüksek basınç altındadır. Lekenin kuzeyinde hakim rüzgarların batıya; güneyinde ise doğuya doğru esmekte olduğu görülmüştür. Çok karmaşık bir yapıya sahip olan Jüpiter'in dev beneği saatin tersi yönünde dönüyor ve gezegenin ekvatorunun 22 derece güneyinde bulunuyor. Çoğunlukla kahverengi ve kırmızı olarak kendini gösteren lekenin zaman zaman pembeye dönüştüğü de görülmüştür. Üzerinde tartışmalar devam etse de, Büyük Kırmızı Leke'ye tam olarak hala rengini neyin verdiğini bilmiyoruz. Geçtiğimiz yıllarda Jüpiter'e ulaşan robot uzay aracı Juno, Jüpiter'in gizemli fırtınası üzerinde de araştırmalar yapacak ve bilgilerimizin artmasına yardımcı olacak. Büyük Kırmızı Leke'nin bir de küçük bir kardeşi bulunuyor. Adını tahmin edebileceğiniz gibi, bilim insanları bu oluşuma Küçük Beyaz Leke diyor. İsmi sizi yanıltmasın, aslında o kadar da küçük değil. O da Dünya'yı içine sığdırabilecek kadar büyük bir leke. 1 Mart 1979 yılında Voyager 1 tarafından alınan fotoğrafta da görüldüğü gibi; Küçük Beyaz Leke, ağabeyini kovalamaya devam ediyor. İlk başta beyaz bir oluşum olarak beliren Küçük Beyaz Leke'nin ağabeyi gibi uzun süreli bir oluşum olduğu düşünülüyor. Son yıllarda yapılan araştırmalar Büyük Kırmızı Leke'nin günden güne küçüldüğünü göstermektedir. Yine de astronomlar, Jüpiter'in simgesi haline dönüşmüş ihtişamlı fırtınanın ne zaman kaybolacağını kestiremiyor. Lekenin yok olma ihtimali çok yüksek, ancak Büyük Kırmızı Leke'siz bir Jüpiter'de düşünemiyoruz. Sakın yok olma koca fırtına! Sen böyle çok güzelsin..


Neden bu iki kuramı kendi hallerine bırakmıyoruz? Bırakalım da kuantum mekaniği en küçüğün ve görelilik kuramı en büyüğün fiziğini açıklamaya devam etsin. Neden bunları birleştirmeye çalışıp fizikçilerin bile zar zor anladığı, matematiğinin işin içinden çıkılmaz hale geldiği 10-11 boyutlu bir evrenle uğraşmak zorundayız ki? Aslında fizik, uzun yıllar bunu yaptı. Fakat devekuşu olmanın da belli sınırları vardı ve kafamızı kumdan çıkarmanın zamanı gelmişti. Bu sorunun cevabı biraz da bilim tarihi serüveni. Öyleyse başlayalım. Klasik fizik pek çok olguyu matematiksel olarak açıklıyor, matematiksel öngörüleri olgularla örtüşüyordu. Bu disiplinle Newton fiziği, gök cisimlerinin hareketlerini bile açıklama gücüne sahipti. 19'uncu yüzyılın son yarısında Maxwell tarafından elektriksel ve manyetik kuvvetler de açıklanınca artık fiziğin her şeyi çözdüğü, geriye sadece bir iki ayrıntı kaldığı söylenip zafer çığlıkları atıldı. Ama bu iki ayrıntı, fiziğin baştan aşağı değişmesine neden oldu. Bunlardan ilki elektrik, manyetizma ve ışığın hareketinin doğasıyla ilgili ayrıntıydı. Elektrik, manyetizma ve ışık hakkındaki sorunlarla ilgilenen Einstein, iki görelilik kuramı ile fiziğe bakışımızı kökten değiştirdi. Klasik fizik için uzay ve zaman mutlak şeylerdi. Einstein'dan sonra ise uzay ve zaman, evrenin hammaddesiydi, mutlak değildi ve birbiriyle ilişkiliydi. Bu bakış açısı tüm algılarımızda devrim yapıp evreni anlama serüvenimizde çok daha isabetli bir bakış açısı sağlamaktaydı. Diğer ayrıntı, parçacıkların doğasını anlamaya çalışan bilim insanlarının deneylerden hayret verici sonuçlar elde etmesiyle klasik fiziği altüst etti. Fizikçiler, kuantum mekaniği adı verilen tümüyle yeni bir kuram önermek zorunda kaldılar. Newton fiziğine göre bir maddenin doğrusal hızını ve konumunu bilirseniz o maddenin geçmişte ve gelecekte hangi hızda ve konumda olduğunu/ olacağını bilirsiniz. Fakat yeni kurama göre evrene belirsizlik hakimdir. Mümkün olan en mükemmel ölçümleri bile yapsak, parçacıkların konumunu tam olarak belirlediğimizde hızını bilemiyoruz, hızını bilirlediğimizde konumunu bilemiyoruz. Parçacıklarla ilgili tek yapabileceğimiz, konumları veya hızlarının zaman içindeki olasılıklarıyla ilgili istatistiksel yorumlar yapmaktır. Kafayı kuma sokma meselesi burada karşımıza çıkıyor. Evreni anlamamızda çığır açan bu iki yöntem, birlikte uygulanmaya çalışıldığında denklemler sonsuz sonuçlar vermeye başladı. Örneğin kütle çekimi ile ilgili herhangi bir sürecin olasılığının hesaplanmasında; kuantum mekaniği ve göreliliği birlikte kullanmaya çalıştığımızda sonuç %33 veya %87.69856 gibi bir olasılık çıkmıyor, sonsuz oluyor. Yüzde Sonsuz, denklemlerin sonuçları için anlamsız ifadeler demektir. Yani bir yerde fena çuvallıyorduk. Ne de olsa ikisi de ayrı ayrı işe yarar. Fakat tıkandığımız bir nokta var: Tekillikler, yani çok büyük kütlelerin çok küçük hacimlere sıkıştığı fenomenler. Bunlardan ilki kara delikler, ikincisi büyük patlama. Nereden ve nasıl var olduğumuzu açıklayamayan bir fizik, yeterince rahatsız edici.


Ancak bu bildiğimiz türde atomlardan oluşan yani bizim gördüğümüz kısım -bedenlerimiz, evlerimiz, dünyamız hatta uzay- bildiğimiz evrenin sadece %4,6'lık kısmını oluşturuyor. Bir de evrenin karanlık madde ve karanlık enerjiden oluşan bilmediğimiz ve yeni yeni farkına vardığımız %95'lik kısmı var. Evrenimiz nasıl bugünkü haline geldi, galaksiler nasıl bir araya geldi? sorusunu araştıran bilim insanları, görünmeyen maddenin herşeyi bir arada tuttuğu sonucuna, yani karanlık maddeye ulaştı. Karanlık madde Büyük patlama sırasında oluşmuştu. Galaksilerin meydana gelmesini sağlayan, devasa madde kümelerini bir arada tutan karanlık madde idi. Karanlık madde evrenimizin iskelet yapısını oluştururken, görünen bildiğimiz madde bu iskelete dahil olarak günümüz evrenini yapılandırdı. Daha sonra simülasyonlarda yapılan ölçümlere 'karanlık maddeyi' de eklemeye başladılar. Yapılan bu çalışma görünür maddenin 5 katı fazla olarak karanlık madde eklendiğinde galaksilerin gezegenlerin oluştuğunu gösteriyordu. Yıldızlar ve yıldızlararası maddenin bir araya gelerek galaksileri oluşturmasını sağlayan, maddeleri büyük yapılar halinde bir arada tutan yapıcı güç, karanlık maddeydi. Günümüzde artık astronomlar baktıkları her yerde karanlık maddenin varlığını hissetmeye başlamış durumdalar. Karanlık maddenin ışığın tüm dalga boylarıyla herhangi etkileşimi yok. Karanlık madde hiçbir dalga boyunda ışık yaymıyor, dağıtmıyor ayrıca ışığı emmiyor da. Ama Einstein'ın teoremine göre uzay, yerçekiminden etkilenen eğilip bükülebilen ve genleşebilen bir yapıya sahiptir. Bu da bize karanlık maddenin varlığını farkedebilmemiz için bir yol sunar. Kütlesi olan her şey, ister bir yıldız ister bir galaksi olsun; uzayın dokusunu bir kumaş gibi bükebilir ve bir mercek görevi görür. Buna 'kütle çekimsel mercek etkisi' diyoruz. Uzay bükülürken içinden geçen ışık da, bükülmeyle aynı oranda eğri bir yol izler. Işığın bükülmüş uzay-zamana göre yön değiştirmesi garip gelebilir. Ama ışığın bükülmesi her zaman karşılaştığımız günlük bir olaydır. Bununla ilgi sıkça karşılaşılan ve anlamamızı sağlayan örnek: ışık, şarap kadehinden geçer ve meydana gelen kırılmaları görebiliriz. Arkadaki cisimlerin görüntüsü bozulur böylece ışığın bir şeyin içinden geçtiğini anlayabiliriz. Tabi bu ışık kırınımı, uzay zaman dokusunun ışığı bükmesinden çok farklı bir olaydır. Ancak, algılamanız açısından bu örneği aklınızda tutabilirsiniz. Aynen bu mantıkla bakıp, uzak galaksilerden gelen ışığın kırılma miktarını hesapladığımızda çıkan sonuç, bize ışığın olması gerekenden daha fazla kırıldığını gösterir. Yani tüm galaksiler görünmez karanlık maddeyle sarılmış durumda ve karanlık maddenin çekim gücü tüm uzayı görünür maddenin yapabileceğinden çok daha fazla büküyor. Işığın fazladan kırınımını göz önüne aldığımızda karanlık maddenin fotoğrafını çekebiliyor ya da 3 boyutlu olarak modelleme yapabiliyoruz. Işık ışınlarının bükülmelerini ölçüp karanlık maddenin evrende nasıl dağıldığını anlayabiliyoruz. Hubble Uzay Teleskobu bize inanılmaz sayıda fazla galaksinin görüntülerini, boyutunu ve şeklini son derece net bir şekilde ulaştırıyor. Galaksilerden gelen ışığın bize ulaşmadan önce karanlık maddenin içinden geçerken kırılmasıyla ortaya çıkan şekil bozukluklarını belirleyerek evrenin görünmeyen kısmının haritasını çıkarabiliyoruz. Belli bir şekle sahip galaksilerin görüntüsü, önlerindeki karanlık madde yoğunluğu tarafından merceklendiğinde hesaplanabilir oranda bozulmuş oluyor. Karanlık madde ağırdır ve evrenimizi oluşturup yapılandıran, yapıcı bir maddedir. Aslında bir nevi çimento gibidir. Çok hızlı hareket etmiyor ve görülemiyor. Ama bunun dışında onun hakkında yeni şeyler de öğreniyoruz. 2004 yılında bir teleskobun yakaladığı görüntülerde, tabiri caizse hayaletimsi olduğunu öğrendik. 4 milyar ışık yılı uzakta 2 galaksi kümesi çarpıştı ve dehşet bir güç açığa çıktı. Çarpışmanın şok dalgası bir mermi gibi görünüyor. Bu yüzden buna mermi küme çarpışması dendi. Mermi küme çarpışmasında karanlık maddenin bir özeliğini daha keşfettik. İki galaksi çarpıştığında görünen madde birbirine girse de, karanlık madde yoluna devam ediyor. Sıradan madde beklenildiği gibi davranıp etkileşime giriyor, duruyor veya yön değiştiriyor. Karanlık madde ise hiçbir etkileşime girmediği için bir hayalet edasıyla yoluna devam ediyor. Evrenin ilk 7 milyar yılında şeklini belirleyen karanlık madde idi. Bir iskelet olup galaksilerin bir araya gelmesini oluşması sağladı. Şu anki metotlarımızla evrenin %23'ünü meydana getirdiğini hesaplayabiliyoruz. Fakat geri kalan %72'lik baskın kısım; evrenin genişlemesini ve dev galaksi kümelerinin birbirinden uzaklaşmasını sağlayan karanlık enerji. Bugün görüyoruz ki, karanlık enerjinin etkisi büyük patlamadan sonra yavaş yavaş artış gösteriyor. Bu iki güç arasındaki oran, evrenin ileriki zamanlarda nasıl şekilleneceğini de gösteriyor. Eğer karanlık enerji baskın çıkarsa evren trilyonlarca yıl sonra büyük yırtılma ile son bulacak. Eğer karanlık madde evrende yüksek orana çıkarsa, yine trilyonlarca yıl sonra evren kendi içine geri çökmeye başlayacak. Üçüncü bir olasılık olarak, bu iki güç birbirini dengelerse düz, sabit, ancak trilyonlarca yıl içinde termodinamik açıdan ölmeye mahkum bir evren ortaya çıkacak. - 1 Karanlık maddenin fazla olduğu - 2 Karanlık enerjinin fazla olduğu - 3 Karanlık madde ve karanlık enerjinin birbirine eşit olduğu durumlar


Havalar ısınıyor; gökyüzü gözlem şenlikleri, festivaller, gözlem etkinlikleri bizleri bekliyor. Bazılarımız daha önce hiçbir etkinliğe katılmadı ve bu sene artık zincirlerini kırmak istiyor. Bazılarımız ise daha önce katıldı ama hala yeteri kadar tecrübeli değil. Öncelikle katılacağınız etkinliğin özelliklerini belirlemeniz gerekiyor. Nerede olacağı, kaç gün süreceği, organizasyonu kimin yaptığı ve daha önce bu tür organizasyonlar yapıp yapmadığı gibi bilgiler ışığında ihtiyaçlarınızı belirlemeniz doğru olacaktır. Örneğin aynı grup yıllardır aynı yerde aynı etkinliği yapıyorsa, artık bazı aksaklıklar giderilmiş demektir. Hesapta olmayan durumlar için de mutlaka hazırlıklı olurlar ve sorunlar büyümeden çözüme kavuşturulur. Kozmik Anafor platformunun bu yıl Ağustos ayında altıncısını yapmayı planladığı Antalya'daki Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali ve Bursa'daki Uludağ Astrofest bunlara örnektir. En güzel örnek tabii ki Saklıkent Bakırlıtepe'de bu sene 23. kez düzenlenecek olan Tübitak Ulusal Gözlem Şenliği'dir. Devletin imkanları da seferber olunca, şenliğin tadı bir başka oluyor. Katılmanızı tavsiye ederdik ama, maalesef Tübitak Gözlem Şenliği'ne başvurular 2021 yılı için sona erdi. Ayrıca Konya Taşkent Gökyüzü Şenliği de oldukça kapsamlıdır. İşte, bu tarz etkinliklerde çok temel ihtiyaçlarınız dışında çantanızı doldurmanıza gerek olmayabilir. Bol miktarda su, 5 litrelikler kullanışlı oluyor, kendi aracınızla gitmiyorsanız araçla gelen birine sipariş edin. Unutmayın ki suyu dağ başında sadece içmek için kullanmayacaksınız. Gideceğiniz yerin denizden yüksekliği çok önemli. Özellikle yüksek yerlere çıkacak olanlar için tekrar belirtelim, gündüz çok sıcak ama gece de çok soğuk oluyor. Gece soğuktan korunmak için çadırınızın içinde üstünüze örttüğünüz battaniyeler, Güneş'in doğması ile birlikte sizin can düşmanınız haline gelebiliyor. Tabi bölgenin özelliklerine göre sabah 8 akşam 5 mesai yapan sivrisinekler ve avucunuz kadar böcekler de sizi uyutmayacaktır. Bu paragraftan çıkarmanız gereken sonuç, battaniyeyi üstünüzden atıp sinek ilacına Davidoff muamelesi yapacağınız anı çok iyi ayarlamanız gerekiyor. Ufak bir gecikme size pişik ve koca koca sinek ısırıkları olarak geri dönebilir. Gözlem şenliklerinin bilim etkinliği olduğunu unutmamanız gerekli. Yani, çok eğleneceğiz, vuhuuu kopacağız! kafasındaysanız, hiç yerinizden kalkıp gitmeyin buralara. Gözlem şenlikleri, genellikle gündüz yapacak pek birşey olmayan, geceleri ise önünüzü görmeniz bile pek mümkün olmayan zifiri karanlıkta teleskoplar eşliğinde gökcisimlerinin izlendiği etkinliklere sahne olan organizasyonlardır. Gündüzleri, etkinliği düzenleyenlere göre farklılık gösteren bilim atölyeleri oluyor. Bu atölyeler ise çoğunlukla çocuklara ve çocuk ruhlulara hitap ediyorlar. Kartondan maket yapımı, boyama ve resim atölyeleri, çeşitli elektrik deneyleri, şişelerden yapılan roketlerin su veya uçucu gazlarla fırlatılması gibi etkinlikler oluyor. Güneş altında katlanması zor olsa da, Güneş teleskopları ile yapılan Güneş gözlemlerini de unutmayalım. Güneş'i yakından görebilmek de heyecanlı bir aktivitedir. Ayrıca, bilimsel sunum ve söyleşiler de gündüz vakitlerinde gerçekleştiriliyor. Gittiğiniz etkinliğin niteliğine ve konuşmacıların yapılarına göre sunumlar bazen bir üniversite amfisinde ders anlatır ciddiyetindeyken, bazıları uzay ve evrenle ilgili keyifli konuların neşeyle takip edildiği anlatımlar olabiliyor. Gece olduğunda karanlığa gömülen etkinlik alanında, teleskop başında gezegenleri ve derin uzay cisimlerini izleyeceksiniz. Çoğunlukla her teleskop başka bir gökcismine dönük olduğu için, o teleskop senin bu teleskop benim dolaşacaksınız birkaç saat. Bunun yanında, eğer yanınızda fotoğraf makinası getirmişseniz ışık kirliliğinin olmadığı bu ortamda astrofotoğraf çekimleri yapabilirsiniz. Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali gibi bazı etkinliklerde, katılımcılar fotoğraf makinaları eşliğinde uygulamalı astrofotoğraf eğitimleri alıp, evlerine yıldızlar altında çekilmiş fotoğrafları ile dönebiliyorlar. Yine, profesyonel çekim yapan astrofotoğrafçıların yanına ilişip, o rengarenk gökyüzü fotoğraflarının nasıl çekildiği izleyip öğrenebilirsiniz. Böylelikle astrofotoğrafçı sabrını da deneyimlemiş olursunuz. Etkinliklere katılanlar olarak en temel amacımız, şehrin gürültüsünden, stresinden ve yoğunluğundan bir süre de olsa kaçıp doğayla iç içe pozitif enerji depolamak. Bunun yanında, şehirlerde asla göremeyeceğiniz Samanyolu ve muazzam bir yıldız manzarası eşliğinde gökyüzüne hayran hayran bakmak. Şenliğe gelen hemen herkesin temel amacı ve beklentisi bundan ibaret. O halde çekingen olmayın, tanımadığınız insanların sohbetlerine katılın, kaynaşın. Bırakın doğa sizi, ortak zevkleriniz, ortak heyecanlarınız olan insanlarla birleştirsin. Beyne daha fazla oksijen gittiği dönemlerde kurulan arkadaşlıklar daha uzun ömürlü oluyormuş . 15 Mart 2017 tarihinde, İzmir Bahçe... 30 Mart 2018 Cuma günü, Çanakkale B... 13 Kasım 2018 Salı günü, Kilis'te ç...


II. Dünya Savaşı başladığında Mount Wilson Gözlemevi çalışanları da askere çağrıldı, bir kişi hariç: Alman bilim adamı Walter Baade (1893 1960). Wilhelm Heinrich Walter Baade, 24 Mart 1893 tarihinde Almanya'da doğdu. Göttingen Üniversitesi'nde doktorasını tamamlayan Baade 1919'da Hamburg Gözlemevinde çalışmaya başladı. 1931 Hamburg'dan ayrılıp Los Angeles'a geldi ve Mount Wilson'a gelip zamanın en büyük teleskobu Hooker'un başına geçti. Lakin büyük abisi Hubble'den ona sıra gelmiyordu. 1939 yılında II. Dünya savaşı başladı. 1941'de Japonlar Hawaii'de bulunan Pearl Harbor'ı bombaladı ve bunun üzerine Amerika resmen II. Dünya Savaşına dahil oldu. Bugün artık yayınlanan belgelere göre anlıyoruz ki İngiliz gizli servisi Pearl Habor'a yapılacak saldırıyı 3 gün önce Amerikalılara bildirmesine rağmen, Amerikalılar bilinçli olarak tedbir almamış. 19 Şubat 1942'de Başkan Roosevelt 9066 numaralı başkanlık emriyle Kaliforniya'da yaşayan 120 bin Japon kökenli Amerikan vatandaşını mülklerini yok fiyatına sattırıp iç bölgelerde kurdukları kamplara taşıdılar ve başlarına onları gözetleyecek bir askeri birlik koydular. Aynı işlem Alman vatandaşları içinde geçerliydi. Bu gelişme üzerine Mount Wilson Gözlemevi çalışanları askere çağrıldı. Walter Baade ise Almanlar'la Amerikalılar savaşta olduğu için potansiyel düşman ilan edildi ve yargılandı. Bilim adamlarının araya girmesiyle kampa gitmek yerine ev hapsinde kalacaktı. Mount Wilson'da bulunan lojmanından dışarı çıkmayacaktı. Sonra cezayı biraz hafifletip gözlemevinde de çalışmasına izin verdiler. Böylelikle Walter Badee gözlem evine hapsedilmiş oldu. Ayrıca savaş şartları geçerli olduğu için Los Angeles'ta geceleri hiçkimse ışık yakmıyordu. Çünkü Japon savaş uçakları gelirse ışık olan yerleri bombayalacak korkusu hakimdi. Bir astronomun başına gelebilecek en güzel şey: Kapkaranlık bir gece ve dünyanın en büyük telekobu. Üstelik etrafta kimsecikler yok. Bütün bilim adamları savaşa çağrılmış. Ceza mı bu şimdi ödül mü? Bana göre ödül. Walter Baade bu sayede tek başına zamanın en büyük teleskobuyla müthiş keşiflere imza attı. Hubble'ın yaptığı hesapları yeniden gözden geçirdi ve evrenin yaşının 13 milyar yıl olduğunu hesapladı. Hidalgo ve Icarus isimleri verilen 2 tane asteroid keşfetti. Süpernova patlamalarının kozmik ışık yaydığını ve nötron yıldızları oluşturduğunu gözlemledi. Yıldızları özelliklerine sıcak ve genç, yaşlı ve soğuk diye iki grupta inceledi. Savaşın şekli belli olunca Pasadena şehri sınırları içerisinde kalmak şartıyla evinden dışarı çıkmasına izin verildi. Savaştan yıllar sonra, 1954 yılında keşiflerini yayınladı ve bilim dünyasını alt üst etti. Bu keşifleri sayesinde kendisine onlarca bilimsel ödül verildi. 1958 yılında Mount Wilson'dan ayrılıp Almanya'ya döndü. 25 Haziran 1960'da doğduğu şehirde öldü.


Karbon atomlarının bal peteği şeklinde bir dizilişle oluşturdukları, sanayide birçok devrimsel alanda kullanılan bir maddedir Grafen. Birbirine altıgen olarak bağlanmış tek sıra karbon atomlarından oluştuğu için iki boyutlu kabul edilir. Çok sağlamdır ve elektronik sanayiinde akla hayale gelmeyecek kadar geniş kullanım alanları vardır. İlginçtir, bizim yapay olarak laboratuarlarda ürettiğimiz bu maddenin, uzayda toz ve gaz bulutları içinde yer aldığı keşfedildi. Böylelikle, oldukça özel yapılı olan bu karbon molekülünün, yıldızlararası ortamda, şartlar uygunsa kendiliğinden oluşabileceğini bulmuş olduk. Bir anlamda Panspermia teorisi de böylelikle, güçlü bir kanıtla desteklenmiş oluyor. Bu aslında şunu gösteriyor; sadece Dünya gibi gezegenlerde özel şartlar altında oluşabileceğini düşündüğümüz birçok molekül, uzay boşluğunda kozmik ışınlar altında kendi kendine oluşabiliyor. Zaten gözlem tekniklerinin ilerlemesi sayesinde, birçok organik molekülün, hatta aminoasitlerin bile uzay boşluğunda öylece oluşabildiğini görmüştük. Grafen ise, ancak yapay yollarla ve gelişmiş bir teknolojiyle oluşturulabileceğini düşündüğümüz bir maddenin, uzay boşluğunda kendiliğinden oluşabildiğini farketmemiz açısından ilginç bir yere oturuyor. Bu da, karmaşık moleküllerin ve dolayısıyla yaşamın yapıtaşlarının var olabilmesi için çok özel şartlar gerektiği, Dünya'nın bunu sağlayabilen tek yer olabileceği savını bir anlamda çürütüyor. Çünkü evrende çok büyük ve gerekli özel şartları sağlayabilecek yerlerin sayısı çok fazla.


Gebze Teknik Üniversitesi Havacılık ve Uzay Kulübü'nün bir gelenek haline getirdiği, alanında uzman konuşmacıların katılacağı Uzay Günleri Episode-IV AQUILA etkinliği 14-15 Mart 2020 tarihlerinde Gebze Teknik Üniversitesi Kongre ve Kültür Merkezinde gerçekleştirilecek. Profesyonel ve amatör astronomları bir araya getiren etkinlikte; birbirinden keyifli konferanslar, panel oturumları gerçekleşecek, stand alanı etkinlik boyunca misafirler için açık olacak. Kozmik Anafor Astronomi Platformu'nun da desteklediği, sektörün önde gelen isimlerini uzay severlerle bir araya getirecek olan bu etkinliği, Doç. Dr. İlyas Kandemir açılış konuşmasını yaparak başlatacak. Ardından Prof. Dr. Mehmet Emin Özel, Ast. Prof. Dr. Erk İnger, Öğr. Gör. Ayhan Tarakçı, Şahin Ekşioğlu, Alp Sirman, TUSAŞ Ekibi, Prof. Dr. Cengiz Toklu ve Prof. Dr. Alim Rüstem Aslan konuşmacı olarak katılacak. Gebze Teknik Üniversitesi yeni devreye giren Marmaray hattı Fatih Gebze Teknik Üniversitesi durağını içinde bulunduruyor. Durakta indikten sonra 5dk yürüyerek etkinlik alanına ulaşabilirsiniz. Etkinliğe katılmak için bit.ly/UZAYGUNLERI linkinden bilet almanız yeterli. Tuzla Belediyesi, 4 üniversite, 14 ... Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2019 Etkinlik Takvimi Açıklandı! 10 Nisan 2017 tarihinde, Antalya ...


Gebze Teknik Üniversitesi Havacılık ve Uzay Kulübü'nün düzenlediği Uzay Günleri etkinliği 8 Mart 2018 tarihinde gerçekleştirildi. Kozmik Anafor'un medya sponsoru olarak katkıda bulunduğu Uzay Günleri etkinliğine, kurucumuz amatör astronom Zafer Emecan ve uzman astrofotoğrafçımız Murat Sana konuşmacı olarak katıldılar. Etkinlikte ayrıca Yalansavar'dan Tevfik Uyar, emekli astronom Prof. Dr. Ethem Derman ve havacılık ve uzay psikolojisi uzmanı Ayça Mumkule Erşipal da konuşmacı olarak yer aldılar. Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2022 Kayıtları Açıldı! 7 yıldır Kozmik Anafor Astronomi Pl... 15 Mart 2017 tarihinde, İzmir Bahçe... 25 Aralık Cuma günü, Saat 16:00-17:...


Bazı gün doğumları sırasında gökyüzünde parlak bir veya birkaç yıldız kendini belli eder. Gün doğdukça kaybolan tüm yıldızların aksine, oldukça parlak bir biçimde gökyüzünde görünürler. Aslında bu bir yıldız da değil, çoğunlukla Venüs, Satürn, Mars ya da Jüpiter gezegenidir. Televizyona çıkıp sabahtan akşama Merkür'den bahseden astrologların hiçbiri görmemiş, görünebildiği zamanlarda yerini dahi bilmedikleri için gösteremeyecek olsalar da, dikkatlice gözlemleyenler bunlar arasında biraz daha soluk olarak Merkür'ün de zaman zaman yer aldığını bilir. Uzun yazı okumak istemeyen okurlarımıza söyleyelim ki, şu an ve önümüzdeki aylarda (Haziran 2020 Ocak 2021 arası) sabaha karşı, Güneş doğmadan hemen önceden başlayarak gün doğumu sırasında görülen doğu ufkundaki çok parlak yıldız, aslında bir yıldız değil. Gökyüzü aydınlandığında dahi, sabah saatlerinde en doğuda, çok parlak biçimde Venüs gezegenini göreceksiniz. Eğer keskin gözlere veya bir dürbüne sahipseniz, hava aydınlanırken ufka çok yakın konumdaki Merkür'ü de görmeniz mümkün. Venüs , yörüngesinin Güneş'e oldukça yakın olmasından ötürü gökyüzünde de Güneş'e yakınlarda bulunur. Bu yüzden gün doğum ve batımları sırasında sıklıkla Venüs'ü görürüz. İşte, en aşırı parlaklık da Venüs tarafından sergilenir. Her şey çok basit bir geometrik olaya dayanıyor. Venüs bir iç gezegen olduğu için, yani Dünya ile Güneş arasında bir yörüngeye sahip olduğu için biz Dünya'dan baktığımızda Venüs'ün yörünge hareketini ayırt edebiliriz. Yani Venüs yörüngesi etrafında nasıl Güneş'in etrafında dolanıyorsa, gökyüzünde de Güneş'in etrafında benzer şekilde dolanır. Venüs; zaman zaman Güneş'in önünden geçerken, zaman zaman arkasında kalır. Aynı şekilde bu dolanma hareketi sırasında bize göre Güneş'in sağında veya solunda da kalabilir. Bu sebeple Ay gibi evreler gösterirken, ayrıca bu hareketi ile bir gezegen olduğunu anlamamıza imkan verdiği gibi bize onun Jüpiter olup olmadığını anlamamıza da imkan sağlar. Aşağıdaki görselde Venüs ile Dünya'nın yörüngeleri arasında bir üçgen görülüyor. Buradaki alfa açısı bize Venüs'ün gökyüzünde Güneş'ten kaç derece uzakta olduğunu verir. Dikkat ederseniz bu açı hiçbir zaman belirli bir değerin üzerine çıkamaz, yani Venüs gökyüzünde Güneş'ten en fazla belirli bir derece uzakta görülebilir. Bunun aksine Jüpiter bir dış gezegen olduğu için gökyüzünde Güneş'ten olan görsel uzaklığında bir sınırlama yoktur. Yukarıdaki görselde verilen açı en büyük açı değeri değildir! En büyük açı değeri için Venüs'ün bulunduğu yerdeki açı 90 derece, yani teğet olmalıdır. Bu durumda da parlaklıklarına bakmamız yeterli, Venüs gökyüzünde Jüpiter'e oranla daha parlak görünür. Dolayısıyla parlak olan Venüs'tür diyebiliriz. Buradan da bir diğer sonuca ulaşıyoruz, yalnızca gün batımında görünmedikleri. Yörüngeleri dolayısıyla bir taraftayken Güneş'in solunda diğer taraftayken ise sağında kalırlar. Haliyle ya gün doğumu öncesinde Güneş'ten önce doğarlar ya da gün batımı sonrasında Güneş'ten hemen sonra batarlar. Fakat biz genelde gün doğmadan önce uyanık olmadığımız için daha sıklıkla gün batımında görmeye alışkınız. Halbuki benzeri şekilde gün doğumu sırasında görmek de mümkündür. Bu gezegenleri bir teleskop ile görüntüleyebilir, bu teleskoba bağladığınız iyi bir fotoğraf makinesi ile çok detaylı olmasa da rahatlıkla fotoğraflayabilirsiniz . Aynı zamanda, gezegenler parlak olduğundan dolayı ortalama büyütme gücüne / lenslere sahip fotoğraf makineleri ile fotoğraflayabilirsiniz. Hele ki, bir takip sistemine sahipseniz, gezegenleri çok daha iyi biçimde görüntüleyip fotoğraflamanız da biraz çaba sarfedip ustalaştığınızda mümkün olacaktır.


Öncelikle Güneş aniden yok olunca, Dünya'nın çevresinde dönmesini sağlayan çekim etkisi de yok olacağından, dairesel olan yörüngemiz Güneş kaybolduğu andan itibaren hangi doğrultuda ise o yöne doğru hareketimizi düz biçimde sürdüreceğiz. Yani Dünyamız galaksinin içinde düz doğrultuda binlerce km'lik bir hızla yol almaya başlayacak. Doğrultumuz ve hızımız değişmediği için herhangi bir savrulma veya yıkım da yaşanmayacak. Endişelenmeyin; yolculuk sırasında herhangi bir gökcismine veya başka bir yıldıza çarpma ihtimalimiz çok çok düşük. Burada şunu belirtmek gerekir ki, kütle çekim etkisinin evrendeki en yüksek hız olan ışık hızıyla yayıldığını düşünüyoruz. Bu da şu anlama geliyor; Güneş aniden ortadan kaybolduğunda üzerimizdeki kütle çekim etkisinin ortadan kalkması 8 dakika kadar bir süre alacak. Sonrasında yukarıda belirttiğimiz senaryo dahilinde düz bir doğrultuda galaksinin derinliklerine yol almaya başlayacağız. Güneş'in yok olduğunu bizim anlamamız, ışığı bize yaklaşık 8 dakika ulaşabildiği için ancak 8 dakika sonra mümkün olacak. Dünya'nın gündüz tarafında olanlar için gökyüzü aniden kararacak. Gece tarafında olanlar ise Ay'ın aniden kaybolduğunu görecekler. Çünkü Ay da bize Güneş ışığını yansıtıyor. Güneş yok olduğunda, bir ışık yansıtamadığı için gözden kaybolacak. Güneş bir anda gitse ve ortalık kararsa bile şehirlerimizde gökyüzü yıldızlarla dolmayacak. Çünkü elektrik şebekemiz hala çalışıyor ve sokak lambaları şehirlerimizde ışık kirliliğine sebep oluyor. Bu sırada Jüpiter ve Satürn gibi gezegenler gökyüzünde görünür durumdaysa, onları görmeye devam ediyoruz, çünkü bu gezegenlerden bize ulaşan ışığın yolculuk süresi uzaklıkları nedeniyle oldukça fazla. Ancak, yaklaşık 50 dakika sonra Jüpiter, 80 dakika sonra ise Satürn gökyüzünde görünmez hale gelecek. Dünyamız ışık ve ısı kaynağından yoksun hale düştüğü için yavaş yavaş soğumaya başlayacak. Fakat bu öyle çok ani biçimde olmayacak. Sıcaklığın sürekli düştüğünü gün gün yavaşça hissedeceğiz. Bununla beraber, yaşayabilmek için Güneş ışığına bağımlı olan bitkiler fotosentez yapamayacak hale gelecekler. Yaklaşık 1 hafta 10 gün içinde yeryüzündeki tüm yeşil bitkiler ölüp yok olacak. Mantarlar ise fotosenteze ihtiyaç duymadıkları ve yeryüzü henüz donmadığı için bir süre daha hayatlarına devam edecekler. Tabi bizler de acil tedbirler alacağız. Güneş'in yok olduğunu gören yetkililer çok hızlı biçimde sıcak jeotermal suların bolca bulunduğu İzlanda gibi yerlere korunaklı şehirler inşa etmeye başlayacaklar. Kendi elektriğini üretebilen ve ısısını sağlayabilen bu jeotermal kentler geçici ancak uzun yıllar insanların yaşaması için yeterli olacak. Fakat insanlığın büyük kısmı, yer ve kaynak sıkıntısı nedeniyle bu yapılarda yaşama şansı bulamayacak. Çoğumuz, elimizde olanlar tükendikten sonra soğuktan, susuzluktan ve açlıktan birkaç ay içinde öleceğiz. Bu arada yeryüzü yavaşça soğumasını sürdürüyor olacak. Yaklaşık 1 yıl sonra yüzey sıcaklığı -100 santigrat derece civarına düşmüş olacak. Bu sıcaklıkta atmosferde bulunan tüm karbondioksit donacak ve atmosferimiz saf haliyle bitki yaşamına izin vermez hale gelecek. Yani jeotermal kentlerde yaşayan insanlar, yiyecek bitki yetiştirmek için aynı zamanda karbondioksit de üretmek zorunda kalacaklar. Güneş ışığına bağımlı olan algler öldüğü için okyanusların besin zinciri kesintiye uğrayacak. Alglerle beslenen canlılar ölecek. Bu canlılarla beslenen diğer küçük canlılar da ölecek. O küçük canlılarla beslenen balıklar da öldüğü için daha büyük balıkların da nesli tükenecek. Özetle okyanusların ilk 1 km'lik derinliğine kadar yaşayan tüm canlılar yok olacak. Geriye, zor koşullarda yaşayabilen birkaç tek hücreli bakteriden başka bir şey kalmayacak. Zaten birinci yılın sonuna kadar, düşen sıcaklık nedeniyle denizler ve okyanuslar buz tutmaya başlayacak. Gün geçtikçe daha da kalınlaşan, yüzlerce metre kalınlığındaki bir buz tabakası tüm okyanusların üzerini kaplayacak. Okyanus derinlerindeki jeotermal bacaların çevresinde yaşayan canlılar için ise pek birşey farketmeyecek. Zaten hiçbir biçimde Güneş ışığına bağımlı olmadıkları için buralarda güle oynaya yaşamlarına devam edecekler. Dünya'nın çekirdeği milyarlarca yıl daha sıcak kalmaya devam edeceği için jeotermal bacalar hep varolacaklar ve yaşam alanları zarar görmeyecek. Birkaç yıl sonra buz kalınlığı 1 km'nin üzerine çıkacak. Ancak okyanusların derin bölgeleri her zaman sıvı kalmaya devam edecek. Bir süre sonra da okyanus yaşamı sadece jeotermal sıcak su bacalarının çevresiyle sınırlı olacak. 10 yıl içerisinde Dünya'nın sıcaklığı -250 santigrat dereceye kadar düşecek. Bu sıcaklıkta atmosferin neredeyse tamamını oluşturan azot ve oksijen donarak yeryüzüne kar şeklinde yağacak. Yani atmosferimiz yok olacak. Bu sırada tüm karalar da buzla kaplanmış, okyanuslar insanın erişemeyeceği kadar donmuş, göl ve nehirler yok olmuş olacağı için, jeotermal kaynaklar çevresindeki korunaklı yapılarda yaşamlarını sürdürmeye çalışan şanslı insanlar, daha büyük projelere girişmeleri gerektiğini fark edecekler. Bu farkındalık sonucu, yeryüzünün derinliklerine doğru artan sıcaklıktan faydalanabilmek için yüzlerce, binlerce metre derinliklerde, tünel ağlarından oluşan şehirler inşa edecekler. Enerjilerini yerkabuğunun derinliklerindeki sıcak magma'dan sağlayarak bu tünel şehirlerde, yaşamlarını binlerce, hatta milyonlarca yıl boyunca sürdürebilecekler. Magmanın ısısı sayesinde elektriklerini üretip, aydınlanabilecek, soluyacak hava üretebilecek, bitki ve hayvan yetiştirebilecekler. Bir süre sonra tünel şehirlerde bu yaşam insanlar için normal hale gelecek. Hatta belki nesiller sonra, Dünya yüzeyinde yaşadığımız bile unutulup gidecek. Yer altında geçen binlerce, milyonlarca yıl içinde eğer insanlık uzay teknolojisi alanında ilerleyebilirse, belki bir gün Dünya'nın yakınından geçtiği bir yıldızın çevresindeki uygun şartlara sahip bir gezegene taşınarak bugünkü gibi normal hayatlarına dönebilecekler.


Popüler bilim yayınları ve basında, Güneş'in diğer yıldızlar karşısında nasıl da küçücük kaldığı ile ilgili çok sayıda karşılaştırma görmüşsünüzdür. Oysa yıldızlar alemi, belgeselcilerin gözdeleri olan gösterişli bu dev yıldızlara karşı pek merhametli davranmaz. Gösterişli dev yıldızların yanında biricik yıldızımızın pek bir minik, pek bir çelimsiz kaldığı doğrudur. Ancak, bizim bu minicik sandığımız yıldızımız, Samanyolu'nda yer alan yıldızların en az %88'inden daha büyük kütleye, çapa ve parlaklığa sahiptir. Üstteki fotoğrafta boyut karşılaştırmasını verdiğimiz kırmızı cüce yıldızlar, var olan tüm yıldızların en az %80'ini oluştururlar ve ancak Jüpiter gibi gaz devi gezegenler ile kıyaslanabilecek boyutlardadırlar. Kırmızı cüce yıldızlar ile, yıldızımız arasında kalan ve K tayf sınıfı anakol yıldızları olarak nitelenen bir yıldız ailesi daha bulunur. Bunlar da Güneş'in yanında küçük, mütevazı boyutlardadır ve tüm yıldızların yaklaşık %8'lik bölümünü meydana getirirler. G tayf sınıfı bir anakol yıldızı olan Güneş, boyut olarak kırmızı cüce yıldızların çoğundan onlarca kat büyük olmasına karşın, kütle açısından arada bu denli büyük farklar bulunmaz. Örneğimizdeki kırmızı cüce yıldız, yanında minicik kalıyor olsa da; yıldızımızın yaklaşık %20'si kadar, yani 5 kat az kütleye sahiptir. Onunla hemen hemen aynı boyutlarda olan Jüpiter gezegeninin kütlesi ise Güneş'in sadece binde biri kadardır. Yani o minicik yıldız, yanında çok yakın boyutlarda görülen Jüpiter'den en az 250 kat daha ağırdır. Unutmayın, yıldızlar kendileriyle aynı boyutta görülen gezegenlerden her zaman çok ama çok daha büyük kütleye sahiptirler. Geri kalan büyük kütleli anakol yıldızlarının ve ömrünün sonuna yaklaşmış kırmızı devlerin, tüm yıldızların en fazla %5 veya 6'sını oluşturduğu düşünülüyor. Bu da, 400 milyar yıldız içeren Samanyolu'ndaki Güneş'in ağabeylerinin 24 milyar civarında olduğu anlamına gelir.


Tutulmalar ışığın doğrusal yayılması sonucu oluşan bir gölge olayıdır aslında. Bir ışık kaynağından gelen ışığın bir engel sebebiyle aydınlatamadığı bölgelere gölge denir. Işık doğrusal yayılmasaydı gölge oluşumu olmazdı. Tıpkı gece ve gündüzün oluşamayacağı gibi. Tutulmaların sebebi Ay'ın Dünya etrafında 29.5 günde bir dolanması sonucu Ay'ın ve Dünya'nın gölgesinin birbirlerinin üzerine düşmesidir. Öyleyse neden her ay tutulma gözlenmez? Bunun nedeni, Dünya'nın Güneş etrafında ve Ay'ın da Dünya etrafında dolanma yörüngelerinin aynı düzlemde olmayışından dolayıdır. Dünya ve Ay, 50 lik bir düzlem farkıyla yörüngelerini yılda en az iki kere kesecek biçimde dolanırlar. Bu yüzden bir yılda en az 2 kere Ay, 2 kere de Güneş tutulması gözlemleyebiliriz. Yörünge düzlemleri kesiştiğinde Ay tutulmasından yaklaşık 2 hafta sonra ise Güneş tutulması gözlenir. Tabi, tutulmaya şahit olmak için Dünya üzerinde bulunduğunuz konumun da önemi büyüktür. Güneşten gelen ışık demetlerinin dünyamıza ulaşmasına Ay engel olursa, Dünya üzerinde belli bölgelerde gölge oluşur, bu gölge içerisinde kalan gözlemci için güneş tutulmuş olur. Gündüz dediğimiz aydınlık tarafın kısa bir süreliğine ışık alamaması durumudur. Bu da Ay'ın evrelerinden, yeni ay dediğimiz evrede, yani Dünya'dan bakıldığında tümünün karanlık göründü hilal evresinden bir gün önceki dönemde gerçekleşebilir. Güneş tutulmasının ertesi gününde, gün batımında görülen Ay'a bakarsanız; incecik bir hilal şeklinde olduğunu göreceksiniz. Bu hilal, aynı zamanda Hicri Takvim'de yılın 12 ayından her birinin de başlangıcı olarak kabul edilir ülkemizde. Bunun tek sebebi, engelimiz Ay'ın çapının, dünyamızın çapına göre 4 kat küçük olması ve dünya ve ayın arasındaki ortalama 384.000 km'lik uzaklık. Yani küçük ve uzak bir engelin büyük bir cisim üzerinde oluşturacağı gölge epeyce küçük olur. Dünyamızın her yeri gölge olamayacağı için güneş tutulması her yerden gözlemlenemez, veya bazı yerlerde parçalı tutulma gözlenirken bazı yerlerde tam tutulma gözlemlenir. Daha detaylı açıklaması için bu linkteki yazımıza bakabilirsiniz. Tam Güneş Tutulması: Ay tarafından Güneş küresi örtülür ve Güneş tacı çıplak gözle görülebilir hale gelir. Tam Güneş tutulması esnasında hava kararır ve bu kararmayla beraber parlak yıldızlar ve gezegenler gözle görülebilir. Halkalı Güneş Tutulması: Ay, Güneş'in önünden geçerken Güneş'i tam örtemeyebilir Ay, her tam kavuşumlu geçişinde Güneş'i tam örtemez ve bu durumda da Güneş diskinin Ay tarafından örtülmeyen kısmı, Dünya'dan halka şeklinde gözlemlenir. Hibrit Güneş Tutulması: Meydana gelen Güneş tutulmasının Dünya yüzeyinin bazı bölgelerinde tam, bazı bölgelerinde ise halkalı olarak gözlemlenmesiyle oluşur. Hibrit Güneş tutulması çok ender olarak görülen bir tutulma türüdür. Parçalı Güneş Tutulması: Ay, Güneş'i kısmen örttüğü takdirde Parçalı Güneş tutulması meydan agelir. Bütün tam ve halkalı tutulmalar ilk olarak parçalı şekilde başlar ve tam kavuşumdan sonra yine parçalı tutulma halinde devam eder ve biter. Aşağıda yakın gelecekteki Güneş tutulmaları listelenmiştir. Güneş tutulması sırasında çıplak gözle bakmak çok tehlikelidir. Bu tıpkı normalde Güneş'e filtresiz bakmakla eş değerdir. Tam tutulma esnasında bile gelen UV ışınları retinanıza zarar verecektir. Dolayısıyla Güneş'e bakabilmek için tasarlanmış özel gözlükler edinilmesi gerekir. Bunun dışındakiler her zaman risklidir . Bunları kullanmaktansa, çevrenizde bir kaynakçı varsa, kaynakçıların kullandığı gözlükleri kullanmanız çok daha sağlıklı olacaktır. Ay, Dünya'nın gölgesi içerisine girer ve ışık alamaz ise tutulmuş olur. Yani dünyamız; Güneş'ten gelen ışınların Aya ulaşmasına engel olmuştur. Bu tutulma ancak dolunay evresinde gözlemlenir. Dünyanın gölgesi Ay'a göre daha büyük olduğundan, Ay tutulmaları Güneş tutulmalarına göre daha uzun sürer. Ay, Dünya'nın yarı gölge konisinden geçer ve çıplak gözle tam fark edemediğimiz tutulmadır. Ay'ın bir kısmı Dünya'nın tam gölge konisinden geçer ve bir kısmı gölgede kalır. Çıplak gözle tutulma rahatlıkla gözlenebilir. Ay, Dünya'nın tam gölge konisinden geçer. Ay tutulma sırasında kırmızı bir renk alır ve kolaylıkla gözlenir. Genellikle tam Ay tutulması sırasında gölgede kalan Ay, hafif kızıl renge döner. Bunun sebebi; gölgede kalan Ay'dan yansıyıp gelen daha az miktardaki Güneş ışınlarının, atmosferimizden geçerken soğurulması sonucu ışık tayfının maviye yakın bölgesinin emilmesi, kızıla yakın ışınların geçebilmesinden kaynaklıdır. Yani kanlı ay tutulması denilen olay Ay'dan değil Dünya'nın atmosferinden kaynaklanır. İnsanoğlu için nadir gözlenen bu iki doğa olayı her zaman ilginç ve olağanüstü gelmiş, hep bir anlam yüklenmiştir. İnsan bilmediği şeyden korkar. Güneş ve Ay tutulmalarına yönelik bu korku; ne zaman ve nerede olacağının hesaplanamadığı zamanlardan kalmadır. Oysa günümüzde, gelecekte ne zaman ve nerelerde tutulma olacağı hesaplanabilmektedir ve Güneşin doğuşu batışı gibi sıradan olaylardır. Dolayısıyla eğer insanların umutlarını sömürüp bu işten para kazanmayı düşünen bir astrolog değilseniz; farklı bir anlam yüklenmesi yersizdir.


Büyük Gölcük depremi olduğunda ben henüz çocuk yaşlardaydım. O zamanlara dair çok fazla hikaye anlatılır. Benim hatırladığım anılardan birisi de kızıl gün batımıydı. Birçok kişi o gün Güneş'in çok kırmızı battığını söyler. Bu olayın depremin işareti olduğu kanısı da oldukça yaygındır. Aradan yıllar geçti, ben o manzarayı hala unutamadım. Benimle beraber o gün manzarayı seyreden babaannem hala o gün batımının kızıllığını anlatır durur. O kızıllığın neden olduğunu ben çok sonradan öğrendim. Aslında o güne özgü bir kızıllık yoktu. Güneş, gün batımı esnasında hep bir miktar kızıllaşır. Nadiren gökyüzüne baktığımızdan bunun pek farkına varmayız. Yani bu olayın depremle veya başka hiçbir bir olayla ilişkisi yoktur, sürekli olan bir şeydir. Böyle düşünülmesinin sebebi, çaresizlik içerisinde kaldığımız bir durumu, doğadaki güçlere ithaf etme çabamızdır. Nadiren baktığımız gökyüzünde, nedenini bilmediğimiz bir olayı öğrenmektense, onu bir şey ile ilişkilendirmek insanoğlu için her zaman daha kolay yol olmuştur. Bir diğer yanlış nokta ise, olayın gün batımı ile sınırlı olduğu yanılgısıdır. Halbuki bu olay gün doğumlarında da gerçekleşir. Bu yanılgının sebebi sabah gün doğumu sırasında büyük bir çoğunluğun uykuda olması ve ülkemizin coğrafi konumundan ötürü doğu kesimlerin çoğunlukla dağlarla kaplı olmasından ötürü pek gözlem yapılamaması olabilir. Makalenin devamını rasyonalist.org sitesindeki bu linkten okuyabilirsiniz. Ay tutulması, Güneş ile Ay arasına ...


Öylesine parlak görünür ki, gökyüzüne o anda bakanlar muhakkak onu fark eder. Aslında bu görülen bir yıldız değildir. Bu parlak gök cismi, çoğunlukla Venüs ya da Jüpiter gezegenidir. Bazen ise bu gökcismi Satürn veya Mars gezegeni olabilir. 2021 yılı Mayıs ayından itibaren, yıl sonuna kadar batı ufkunda henüz ortalık yeni kararmışken göreceğiniz çok parlak yıldız, Venüs gezegenidir. Mayıs ayının son günlerine kadar, çok parlak olmasa da Merkür gezegeni de batı ufkunda olacak. Haziran'dan itibaren Merkür gezegeni görünemeyecek. Eğer 2021 Temmuz Ağustos Eylül Ekim aylarında batı değil, doğu güneydoğu ufkunda, Güneş battıktan ve hava iyice karardıktan biraz daha sonra sonra çok parlak yıldız görüyorsanız, o bir yıldız değil Jüpiter ve Satürn gezegenidir. En parlak olanı Jüpiter, biraz daha sönük olanı Satürn gezegenidir. Detaylı bilgi almak isteyen okurlarımız, Venüs ve Merkür'ü anlattığımız iç gezegenlerin gökyüzünde çok parlak görünmesiyle ilgili bu yazımızı okumaya devam edebilirler. Çünkü hayatınız boyunca gökyüzünde gün batımı ve doğumu sırasında sürekli göreceğiniz en parlak gök cismi, bir iç gezegen olan Venüs olacak. Her şey çok basit bir geometrik olaya dayanıyor. Venüs bir iç gezegen olduğu için, yani Dünya ile Güneş arasında bir yörüngeye sahip olduğu için biz Dünya'dan baktığımızda Venüs'ün yörünge hareketini ayırt edebiliriz. Yani Venüs yörüngesi etrafında nasıl Güneş'in etrafında dolanıyorsa, gökyüzünde de Güneş'in etrafında benzer şekilde dolanır. Venüs; zaman zaman Güneş'in önünden geçerken, zaman zaman arkasında kalır. Aynı şekilde bu dolanma hareketi sırasında bize göre Güneş'in sağında veya solunda da kalabilir. Bu sebeple Ay gibi evreler gösterirken, ayrıca bu hareketi ile bir gezegen olduğunu anlamamıza imkan verdiği gibi bize onun Jüpiter olup olmadığını anlamamıza da imkan sağlar. Aşağıdaki görselde Venüs ile Dünya'nın yörüngeleri arasında bir üçgen görülüyor. Buradaki alfa açısı bize Venüs'ün gökyüzünde Güneş'ten kaç derece uzakta olduğunu verir. Dikkat ederseniz bu açı hiçbir zaman belirli bir değerin üzerine çıkamaz, yani Venüs gökyüzünde Güneş'ten en fazla belirli bir derece uzakta görülebilir. Bunun aksine Jüpiter bir dış gezegen olduğu için gökyüzünde Güneş'ten olan görsel uzaklığında bir sınırlama yoktur. Aşağıdaki görselde verilen açı en büyük açı değeri değildir. En büyük açı değeri için Venüs'ün bulunduğu yerdeki açı 90 derece, yani teğet olmalıdır. Bu durumda da parlaklıklarına bakmamız yeterli, Venüs gökyüzünde Jüpiter'e oranla daha parlak görünür. Dolayısıyla parlak olan Venüs'tür diyebiliriz. Buradan da bir diğer sonuca ulaşıyoruz, yalnızca gün batımında görünmedikleri. Yörüngeleri dolayısıyla bir taraftayken Güneş'in solunda diğer taraftayken ise sağında kalırlar. Haliyle ya gün doğumu öncesinde Güneş'ten önce doğarlar ya da gün batımı sonrasında Güneş'ten hemen sonra batarlar. Fakat biz genelde gün doğmadan önce uyanık olmadığımız için daha sıklıkla gün batımında görmeye alışkınız. Halbuki benzeri şekilde gün doğumu sırasında görmek de mümkündür. Bazen bu Venüs olur, bazen Jüpiter, bazen Satürn. Bazen ikisi veya hepsi birden de olabilir. Bu durum tamamen Dünya'nın ve bu gezegenlerin yörüngelerindeki konumlara bağlıdır. Jüpiter ile aramıza Güneş girdiğinde, Jüpiter'i gün doğumu veya batımında Güneş'e yakın olarak görürüz. Jüpiter ve Satürn, Dünya'dan sonra yer alan gezegenler olduğu için onları Güneş'le yan yana görmemiz ancak bu şekilde mümkündür. Tabi ki bu durumda rahatça söyleyebiliriz ki Jüpiter ve Satürn Güneş'e yakın görünen bir konumdaysa, bize yörünge olarak oldukça uzak bir konumdadır.


Neredeyse evet- aynı ikiz olmasa da... UC Berkeley'den teorik bir fizikçi ve Harvard Üniversitesi'nde Smithsonian Astrofizik Gözlemevi'nden bir radyo astronom tarafından yapılan yeni bir analize göre, evrendeki diğer Güneş benzeri yıldızların da ikizleri vardı. Gökbilimciler, bizim güneşimize eşlik ettiğini düşündükleri ve Nemesis olarak adlandırılan bir yıldızı araştırdılar, çünkü gezegenimizin yörüngesine bir göktaşı fırlattığını ve bunun da gezegene çarparak dinozorları yok ettiğini var saydılar. Ancak bu yıldız hiç bulunamadı. Yeni iddia; kısa süre önce Perseus takımyıldızında yeni oluşan yıldızlarla dolu dev bir molekül bulutuna ait bir radyo araştırmasına ve Perseus gözlemlerini ancak Güneş benzeri yıldızların bir eş ile doğmuş olması halinde açıklayabilecek matematiksel bir modele dayanıyor. UC Berkeley araştırma astronomu olan Steven Stahler, Evet, muhtemelen bir Nemesis vardı. Perseus moleküler bulutundaki tüm ayrışmalara ait, genç tekli ve ikili yıldızların karşılaştırmalı sayısının hesaplanıp hesaplanamayacağını görmek için bir dizi istatistiksel model denedik. Buradaki model, veriyi yeniden üretebilecek tek model olup bu modelde tüm yıldızlar başlangıçta ikili eşler halindeydi. Bu sistemler daha sonra milyonlarca yıl içinde küçülür veya parçalanırlar diyor. Bu çalışmada, kullanılan engin terimi, iki yıldızın birbirinden 500 astronomik birimden daha fazla bir mesafede ayrı kaldığı anlamına gelir. 1 astronomik birim, Güneş ile Dünya arasındaki ortalama mesafedir (150 milyon km). Buna göre, güneşimize eşlik eden engin ikinci eşi Güneş'e, bugün en uzak gezegen olan Neptün'den 17 kat daha uzak olacaktı. Bu modele dayanarak, Güneş'in ikizi muhtemelen bir daha asla görülmemek üzere Samanyolu Galaksi'sindeki diğer yıldızlarların arasına kaçtı ve onlara karıştı. Smithsonian Astrofiziksel Gözlemevindeki bir NASA Hubble üyesi olan Sarah Sadavoy Birçok yıldızın bir eşi ile birlikte oluştuğu fikri daha önce de ortaya atıldı, ancak soru şu: Kaç tane? Basit modelimize dayanarak, neredeyse tüm yıldızların bir eş ile birlikte oluştuğunu söylüyoruz. Perseus bulutu, tipik bir düşük-kütleli yıldız oluşum bölgesi olarak dikkate alınır ancak, modelimizin diğer bulutlarda da kontrol edilmesi gerekiyor demişti. Stahler ise, Tüm yıldızların bir dağınıklıkta doğduğu fikri, yıldız oluşumunun ötesinde, galaksilerin kökeni de dahil olmak üzere dolaylı anlatımlar taşır diyor. Stahler ve Sadavoy, bulguları Nisan ayında arXiv sunucusunda yayınladılar. Makaleleri, Kraliyet Astronomi Topluluğu Aylık Bildirimlerinde yayına kabul edildi. Gök bilimciler, yüzlerce yıldır ikili ve çoklu yıldız sistemlerinin kökeni hakkında spekülasyonlar yarattılar ve son yıllarda çöken gaz kütlelerinin kütle çekimi altında yıldızlara dönüşmek üzere nasıl yoğunlaştıklarını anlamak için bilgisayar simülasyonları oluşturdular. Ayrıca, son zamanlarda gaz bulutlarından kurtulmuş pek çok genç yıldızın etkileşimini de simüle ettiler. Birkaç yıl önce, Bonn Üniversitesi'nden Pavel Kroupa'nın yaptığı böyle bir bilgisayar simülasyonu, bütün yıldızların ikili olarak doğduğu sonucuna varmasına yol açtı. Gök bilimciler daha genç yıldızlara baktıklarından, ikili sistemlere ait daha büyük bir oran buluyorlar, ancak yine de nedense bir gizem söz konusu. Stahler'a göre gök bilimciler yıldızların; genç yıldızların yuvaları olan uçsuz bucaksız soğuk, moleküler hidrojen bulutlarında serpilmiş yoğun çekirdekler denilen yumurta biçimli kozaların içinde doğduklarını yıllardır biliyorlardı. Bir optik teleskopla bakıldığında bu bulutlar yıldızlı gökyüzünde delikler gibi gözüküyorlar çünkü gaza eşlik eden toz, içerde oluşan yıldızlardan gelen ışığı blokluyor. Ancak bulutlar, radyo teleskoplarıyla taranabilir, çünkü içlerindeki soğuk toz taneleri bu radyo dalga boylarında yayılır ve radyo dalgaları toz tarafından engellenmez. Perseus moleküler bulutu, Dünya'dan yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıkta ve yaklaşık 50 ışık yılı uzunluğundadır. Geçen yıl gök bilimcilerden oluşan bir ekip, bulutun içindeki yıldız oluşumuna bakmak üzere New Mexico'daki radyo teleskoplardan oluşan bir grup olan VLA dizisini kullanarak bir çalışma yaptılar. VANDAM olarak adlandırılan bu çalışma, moleküler bir buluttaki tüm genç yıldızlara yani yaklaşık olarak 4 milyon yaşın altındaki yıldızlara ait ilk çalışma oldu. Ayrıca çalışmaya birbirinden neredeyse 15 astronomik birim mesafede ayrılmış tekli ve çoklu yıldızlar da dahil edildi. Böylece Güneş sistemimizdeki Uranüs'ün yörüngesinin yarıçapından bile büyük bir mesafede -yaklaşık 19 AU- ayrılmış çoklu yıldızları yakaladı. VANDAM çalışması, Sınıf 0 yıldızlarının (yaklaşık 500.000 yaşından küçük yıldızlar) ve Sınıf 1 yıldızlarının (yaklaşık 500.000 1 milyon arası yaştaki yıldızlar) sayımını yaptı. Her iki yıldız türü de o kadar genç ki, enerji üretmek için henüz hidrojen yakmıyorlar bile . Sadavoy, sonuçları VANDAM'dan aldı ve genç yıldızların etrafındaki yumurta şekilli kozaları açığa çıkaran ek gözlemler ile birleştirdi. Bu ilave gözlemler, Hawaii'deki James Clerk Maxwell Teleskopu üzerindeki SCUBA-2 ile Gould Belt çalışmasından elde edildi. Bu iki veri kümesini birleştiren Sadavoy, Perseus'daki ikili ve tekli yıldız popülasyonların sayımını yapabildi. 24 çoklu yıldız sisteminde, 55 genç yıldız ortaya çıkardı. Bu verileri kullanan Stahler, yaygın olarak ayrılmış tüm ikili sistemlerin (birbirlerinden 500 AU'dan fazla mesafede ayrılan) iki tane Sınıf 0 yıldız içeren çok genç sistemler olduğunu keşfetti. Bu sistemler ayrıca yumurta şeklindeki yoğun çekirdeğin uzun ekseni ile hizalanma eğilimindelerdi. Biraz daha eski Sınıf 1 ikili yıldızlar, birbirine daha yakındı, bir çoğu yaklaşık 200 AU mesafede ayrılmıştı ve çekirdeğin ekseni boyunca hizalanma eğilimi göstermediler. Stahler yıldızların bu dağılımını açıklamak için, tipik oluşum, parçalanma ve yörüngesel küçülme süreleriyle ilgili varsayım yaparak çeşitli senaryoları matematiksel olarak modelledi. Gözlemlerin açıklanmasının tek yolunun; Güneş'in etrafındaki tüm yıldız kütlelerinin yumurta şeklindeki yoğun çekirdeklerde geniş Sınıf 0 ikilileri olarak doğduklarını ve bunun ardından %60'ının zamanla bölündüklerini varsaymak olduğunu belirttiler. Geri kalanlar, sıkı ikililer oluşturmak için küçülüyorlar. Teorilerine göre, birkaç Güneş kütlesi ihtiva eden her yoğun çekirdek, daha önce düşünülmüş olduğu gibi iki kat daha fazla maddeyi yıldızlara dönüştürüyor. Yeni veriler ve model birer başlangıç, ancak bu kuralın arkasındaki fiziği anlamak için daha fazla çalışma yapılması gerekiyor. Bu tür çalışmalar yakında artacak gibi görünüyor çünkü yakın zamanda yükseltilmiş bir VLA, Şili'deki ALMA teleskopu ve ayrıca Hawai'deki SCUBA-2 çalışmasının bize sağladığı güç, gerekli veri ve istatistikleri veriyor. Bu da yoğun çekirdekler ve içindeki gömülü yıldızlarla ilgili bakış açımızı değiştirecektir.


Kelebek diyagramı, Güneş aktivitelerini kayıt altına alan ve bunları anlamlandırmaya yarayan bir diyagramdır. Güneş'in üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda üzerinde patlamalar olduğu keşfedildi. Araştırmalar bu patlamalar sonucunda Güneş'in üzerinde soğuk bölgelerin yani lekelerin oluştuğu gözlendi. Bu patlamalar kayda alındığında, patlamaların periyotlar halinde olduğu ortaya kondu . Güneş patlamaları 11 yıllık periyotlar ile gerçekleşiyor ve her 11 yılda maksimuma ulaşıyor. Fakat periyot doğrusal artan bir şekilde değil artıp azalan şekilde. Örnekle açıklayalım 2009'u, periyodun başlangıcı sayarsak, o yıl 30-40 patlama gerçekleşsin, her sene gün geçtikçe artacak bu patlamalar 2014-2015 yılında maksimuma ulaşacak. Yani yılda 170-210, sonrasında yaklaşık 2020'ye kadar azalacak ve tekrar 40-50 seviyelerine inecek... Yani 11 yılın ortasına kadar önce artan sonrasında azalan aktivite gözlemlenecek . Bilim insanları bu verileri alıp kayda geçtiklerinde, salt artıp azalan bir grafik elde ettiler. Elde ettikeri grafik üst tarafta gösterilmiştir. Grafik x ekseninde yılları , y ekseninde ise yıl içinde gözlenmiş toplam leke sayısını gösteriyor. Güneş üzerindeki lekeler kayıt altına alındıktan sonra, bilim insanları bu lekelerin oluşum yerlerini inceleme başladılar. Yapılan gözlemlerde lekelerin yaklaşık 30 derece kuzey ve güney enlemlerinden Güneş'in ekvatoruna kadar olan bölgede olduğu anlaşıldı. İşte işin ilginç kısmı burada ortaya çıkıyor. Yine bu araştırmalar sırasında lekelerin aynı zamanda yaklaşık eşit-zıt enlemlerde ortaya çıktığı ve periyodun ilk başlangıç zamanından döngünün sonuna doğru gidildikçe, leke oluşumlarının 30'lu enlemlerden ekvatora doğru olduğu gözlendi. Örnekle açıklayalım; 2000 yılını leke periyodu başlangıcı, 2011 yılını da sonu kabul edelim. 2000 yılında lekeler ilk olarak 30'lu enlemlerde gözlenirken 2011 yılına geldikçe her sene ekvatora biraz daha yaklaşan lekeleri gözlemlemiş olacağız. Lekelerin eğer bir grafiğini çıkaracak olursanız göreceksiniz ki, her 11 senelik bir periyod bir kelebeğe benziyor. İşte üstte gördüğünüz kelebek benzeri noktalı grafiğin tümüne astronomide kelebek diyagaramı deniliyor. Gelin bugün bu yazıda ilkokul sır... Nedir bu Higgs bozonu? Adına 'tanrı...


Dünya'nın yörüngesindeki hareketi ve eksen eğikliğini düşünecek olursak Güneş'in gökyüzündeki görünür konumu zamanla değişmelidir. Aşağıdaki fotoğraf Kutay Arınç Çokluk tarafından belirli zaman aralıklarıyla İzmir'den çekildi. 18 Ekim tarihinde Güneş, tam batı noktasından 13 derece daha güneyde yer alırken, 1 Kasım tarihinde bu aralık 18 dereceye 22 Kasım'da ise 26 dereceye çıkmış görünüyor. Hepimizin bildiği tarihler olan 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık bize esasında bu konuyu açıklar. Mevsimlerin dönümü olarak belirlenen bu tarihler, Güneş'in batış ve doğuş noktasında tam olarak bulunduğu tarihleri ve o noktalara en uzak olduğu tarihleri verir. Yani ekinoks zamanı olan 21 Mart ve 23 Eylül'de tam doğudan doğup batıdan batarken, 21 Haziran ve 21 Aralık tarihinde bulunduğu enleme bağlı olarak en uzak noktadan doğar ve batar. Bu olay aynı şekilde Güneş'ten gelen ışınların bulunduğunuz konuma ne kadar dik düşeceğini de belirlediğinden sıcaklık değişimi, dolayısıyla mevsim dönümlerini bize söyler. Eğer ekvatorda yer alsaydık, Güneş'in tüm bu hareketi eksen eğikliği değeri olan yaklaşık 23 derece arasında gidip gelecekti. Türkiye'den gözlemlediğimiz bu harekette ise batış ve doğuş noktasından en fazla 30 derece kadar kayma söz konusudur. Ekvatordan Türkiye'ye, sonra da daha yukarılara çıktıkça bu değer değişir. 60 derece enleminde yaklaşık 51 derecelik bir kayma söz konusudur. 65 derecede ise neredeyse güneyden doğar ve kısa süre sonra tekrar güney yakınlarında batar. Geometri bilgimizi ele alacak olursak 90 dereceye yaklaştıkça ciddi artan bir değer olduğunu görürüz. Ki bu da bildiğimiz bir bilgi ile örtüşmektedir. Kutup noktasında yılın yarısının gündüz, yarısının gece olarak geçtiğini düşünecek olursak burada epey bir farklılık olmalıdır. Çünkü Güneş gün içerisinde ne batıyor ne de doğuyor, yani neredeyse yere paralel bir hareket çiziyor. İşte tam bu sebeple en uzak noktada olması gereken tarihler olan 21 Aralık ve 21 Haziran'da Güneş ne batar ne de doğar. Tam ekinoks zamanları olan 21 Mart ve 23 Eylülde kutup noktasında gün batım ve doğumu gerçekleşir.


Atalarımız Güneş girmeyen eve doktor girer demişler. Ne de güzel demişler. Aranızda vampir yok değil mi? Evet, yoksa bu yazıyı okumaya devam edebilirsiniz. Güneş'te her saniye 600 milyon ton hidrojen 596 milyon ton helyuma dönüşür. Böylece Güneş her saniye 4 milyon ton kütle kaybeder ve bu kaybolan kütle ısı ve ışık olarak uzaya yayılır. Güneş'in merkezindeki sıcaklık 15 milyon dereceye kadar çıkarken yüzeyindeki sıcaklık yaklaşık 6 bin derecedir. Yıldızımızın merkezinde nükleer füzyon denilen termonükleer reaksiyonlarla Hidrojenlerin Helyuma dönüşmesi sonucu açığa çıkan fotonların Güneş'in yüzeyine çıkması binlerce yıl sürer. Yüzeye çıktıktan sonra Dünya'ya ulaşmaları ise yaklaşık 8 dakika'dır. Yani şu an Güneş'ten bize gelen ışınlar, binlerce yıl artı 8 dakika yaşındadır. Güneşin ikinci kütle kaybı ise Güneş rüzgarları sayesindedir. Yıldızımız her saniye 1.5 milyon ton daha kütle kaybeder rüzgarlar sebebiyle. Bu rüzgarlar Dünya'nın manyetik alanına çarpıp aurora denilen güzelim ışık gösterilerine sebep olurlar. Dolayısıyla Güneş'in her saniye kütle kaybı kabaca 5.5 milyon tondur. Bir yılda ise 174 trilyon ton gibi muazzam bir kütle kaybı yaşar. Şu anda 5.5 milyar yaşında olduğunu hesapladığımız yıldızımız her saniye 5.5 milyon ton kütle kaybetmesine rağmen, daha 5 milyar yıl ömrü vardır. 5 milyar yıl sonra ise bu kayıp ancak binde 34'ü kadar olacaktır. Bu kayıp Güneş'in asıl kütlesi karşısında ihmal edilebilecek kadar küçüktür. Yani Dünya'nın en zengin adamının 1 lira kaybetmesi gibidir. Kendisini etkilemez. Çünkü Güneş, kütle olarak dünyamızın tam 330 bin katıdır. Hacim olarak ise 1 milyon 300 bin Dünya'yı içine sığdırır. Yıldızımız, tek başına güneş sisteminin toplam kütlesinin %99.86'sına sahiptir ve diğer devasa gezegenler, cüce gezegenler, göktaşları ve uydular ancak Güneş Sisteminin %0.14'ünü oluştururlar. Yani, bizim için çok büyük görülen bu rakamlar, Güneş için neredeyse bir hiçtir. Güneşin kaybettiği bu kütlenin tek hissedildiği nokta Güneş'in kütle çekim kuvvetinin göreceli olarak zayıflaması sebebiyle dünyamızın her yıl 1.6 cm gibi bir miktar Güneş'ten uzaklaşmasıdır. İşte uzaya ısı ve ışık olarak yayılan 5.5 milyon ton kütlenin 2 milyarda biri dünyamıza ulaşır. Bu sayede sular buharlaşıp bulut olur, atmosfer motoru çalışır. Bitkiler fotosentez yaparak hayat bulur. Karbondioksit alıp, oksijen verirler. Bazı bitkiler gün battıktan sonra bile depoladıkları güneş ışıkları ile pasif fotosentez yaparlar. Uzay araçları ve dünyamızın etrafında dönen yapay uyduların çoğu Güneş'ten gelen ışınlarla pillerini şarj edip, faaliyetlerine devam ederler. Biz bu sayede uydulardan TV yayınlarını izler, GPS ile yolumuzu bulur, hava durumunu takip eder, telefon görüşmelerimizi yapar ve internete bağlanırız. Güneş'ten doğrudan D vitamini almayız elbette, çünkü Güneş vitamin değil, ışık saçar. İnsan derisinin ilk katmanının hemen altında bulunan bir madde yıldızımızdan gelen ultraviole ışınlarla tepkimeye girip D vitamini meydana getirir. Bu sayede insan vücudunun ihtiyacı olan D vitaminin %90'ı, Güneş'in gözle görülmeyen ve yukarıda belirttiğimiz kütle kaybı ile Dünya'ya ulaşan ultraviyole ışınları sayesinde var olur. Bu olmasaydı, D vitamini eksikliğinden kaslarımızın kasılması ve gevşemesi zorlaşacak, kemik erimesi başlayacak, zayıf ve hasta olacaktık. Kalsiyum kasların kasılması için en önemli maddedir. Değilse ne elimiz kalem tutacak, ne klavyeye dokunabilecek ne de bir şey kaldırabilecektik. Hamilelik yaşayan hanımlar bilirler; doktorlar hamilelik süresince kalsiyum ve D vitamini takviyesi yaparlar. Aksi halde, bebek annedeki kalsiyum ve D vitamini alır ve zamanla annenin kemikleri zayıflar. Bu da, ilerleyen yaşlarda büyük sıkıntılara neden olur. O nedenle hamilelik sürecinde doğru beslenmek ve güneşlenmek önemli. . D vitamini eksikliği beyin felci, diş çürümesi, hipertansiyon, kalp yetmezliği, parkinson, kemik erimesi, depresyon gibi hastalıklara neden olduğu gibi son yapılan bilimsel araştırmalara göre de prostat kanseri, kalın bağırsak, meme kanserine yakalanma riskini artıyor. D vitamini eksikliğinde sinüzit, nezle, zatürre, bronşit ve grip gibi hastalıklara karşı daha korumasız hale geliriz. Ayrıca, D vitamini değerleri düşük olanlarda felç ve kalp krizi vakalarına daha çok rastlandığı görülmüştür. Depresyon tedavisinde D vitamini seviyesini ölçmek ve eksik ise vitamin takviyesi yapmak çok önemli bir nokta. Hal böyle olunca günde en az 15-20 dakika güneşlenmek gerekiyor. Bu, her gün sahile gidip güneşlenin manasında değil tabii. Kendiniz gölgede dursanız ve sadece elinizi bir saat boyunca Güneş'e tutsanız, yine de günlük D vitamini ihtiyacınızı karşılayacak enerjiyi alabilirsiniz. Siz yine de, elinizi uzatmakla yetinmeyin, en azından yüzünüzün ve kollarınızın bir süre Güneş görmesini sağlayın. Güneş altında çok kalmak da bolca D vitamini üretip bunu depolayacığınız anlamına gelmiyor. Aşırı doymuş bir çözelti gibi, bir müddet sonra ne kadar eklerseniz ekleyin bir işe yaramıyor. Dolayısıyla her şeyin aşırısı zarar kaidesine göre, düzenli ve aşırı olmayan miktarlarda güneşlenerek günlük D vitamini ihtiyacımızı karşılamak zorundayız. Evin içerisinde güneşlenirim ben demeyin, pek işe yaramıyor. Çünkü ultraviyole ışınların önemli bir bölümü pencere camlarından yansıyıp geri dönüyorlar. Kısaca dışarı çıkmak ve Güneş altında yürümek veya bir miktar oturmak zorundayız. Modern zaman insanları maalesef fazla dışarı çıkmayıp evlerde ve işyerlerinde oturuyor ve maden işçileri gibi Güneş görmeden yaşıyorlar. Filmlerde, romanlarda gördüğünüz vampirler ise gündüz dışarı çıkmadıkları için günlük D vitamini ihtiyacını karşılayamıyorlar. Bu sebeple buldukları insanın kanını içiyorlar ki D vitamini elde etsinler. Tarihte ise 1492 yılının Temmuz ayında, Papa 8. Innocentius ölüm döşeğinde iken onu iyileştirmek umuduyla üç genç erkeğin ölünceye kadar kanı akıtılıp daha sıcakken ona içirildiği söylentisi vardır. Amacınıza en uygun, kaliteli teleskop ya da dürbünü, en uygun fiyata sadece Gökbilim Dükkanı'nda bulabilir, satın alma ve kullanım sürecinde her zaman bize danışabilirsiniz. Güneş Merkezli Evren Modelini Kopernik Keşfetmemiştir! Sorunun genel cevabı, çoğumuz için ... Bu yazımızda ısı ve ışık kaynağımız...


Hepimizin bildiği üzere yıldızımız Güneş, yılmadan yorulmadan enerji üreten devasa bir gaz topudur. Yıldızımızın çekirdeğinde ürettiği bu enerji, ısı ve ışık olarak kendini gösterir ve bize fotosferden, yani yüzeyinden itibaren yaklaşık sekiz dakikalık bir zaman diliminde ulaşır. Kesinlikte böyle değil; çünkü bu yolculuk binlerce, milyonlarca yıllık bir zaman dilimine ihtiyaç duyan ciddi bir süreç. Çekirdekten sonra yer alan Işıma Bölgesi dediğimiz katman yaklaşık 300 bin km kalınlığındadır ve sıcaklığı çekirdeğe yakın bölgelerde yedi milyon, yüzeye yakın bölgelerde iki milyon derece arasında değişir. Ayrıca bu bölge çok ciddi bir yoğunluğa sahiptir. Bu sebeple fotonlar bu bölgede düz bir istikamette yol alamazlar ve sürekli (ortalama 1 cm'de bir) yolları üzerinde başka parçacıklar ile çarpışarak zigzaglar çizmek zorunda kalırlar. Bu sebeple de hızları ortalama saniyede 0,1 milimetre kadardır. Oysa ki düz bir istikamette ilerliyor olsalardı çekirdekten fotosfere kadar olan toplam mesafeyi iki saniyede rahatlıkla katedebilirlerdi. Merkezden çıkan bir foton, yoğun ortamdan dolayı kısa bir süre içerisinde soğurulur. Soğurucu elektron uyartılmış bir erke düzeyinde saniyenin 100 milyonda biri kadar bir süre kalır ve fotonu rastgele bir doğrultuda tekrar salar. Hemen sonra foton tekrar soğurulur ve tekrar salınır. Bu işlem foton yüzeye ulaşana kadar yıldızın içerisinde sürekli, aralıksız gerçekleşir durur. Bunun sonucunda ortam yoğunluğuna bağlı olarak salma-soğurma işlemi sayısı hesaba katıldığında bir fotonun yüzeye ulaşabilmesi için geçmesi gereken süre 30 bin yıldan başlayıp 10 milyon yılı bulabilir. Özetle çok basit bir mantık yürütürsek eğer şu anda yüzümüze vuran Güneş Işığı, milyonlarca yaşında ve ilk oluştuğu sırada Dünyamız buzul çağının en yoğun dönemlerini yaşamaktaydı diyebiliriz. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak Ekim 2016 tarihinde yayınlanmıştır. Yazı dizimizin daha önceki iki seri... Çok yaygın bir yanılgı, teorilerin ...


Hidrojen tükendiğinde, artık kütle çekimine karşı koyan ışınım basıncı azalır ve yıldızın hidrostatik dengesi bozulur. Bozulan bu denge nedeniyle kütle çekim gücü baskın hale gelir ve Güneş'i oluşturan madde kendi ağırlığı altında içe çökmeye başlar. Güneş çöktükçe, sıkışan çekirdek bölgesindeki basınç ve ısı artar. Basınç ve sıkışmanın yarattığı ısı çekirdekte 100 milyon santigrat dereceyi bulduğunda, çekirdekte birikmiş olan Helyum atomları, üçlü alfa süreci dediğimiz bir reaksiyonla birleşerek karbon atomları meydana getirmeye başlar. Aynı anda, çekirdek çevresinde kalmış ama reaksiyonu durmuş olan tüm hidrojen de tepkimeye girer. Ortaya çıkan bu ani ve muazzam enerji Güneş'in çökmesini engellediği gibi, daha başka bir şeye de sebep olur: Güneş genişlemeye başlar. Bu genişleyen yıldızlara kırmızı dev diyoruz. Şu ankinden 100 kat fazla genişleyen ve 500 kat fazla enerji yayan yıldızımız; sırasıyla Merkür, Venüs ve Dünya'yı önce kavurup daha sonra bünyesine katarak yok edecek. Asteroid kuşağındaki tüm asteroidler kavrulacak, küçük boyutlu olanlar buharlaşacaklar. Mars gezegeni şu an olduğundan yüzlerce kat fazla ışınıma maruz kalacağı için yüzeyi binlerce derecelik sıcaklıkla kavrulacak, bir lav topuna dönüşecek. Eğer o günlere kadar insanlık hala hayatta kalmayı başarmışsa, ancak başka gezegenlere göçmenin bir yolunu bulamamışsa, türümüz tamamen yok olacak. Sadece biz değil, yeryüzündeki bütün yaşam türleri de Güneş'in kavurucu sıcağıyla tarihin tozlu sayfaları arasına karışıp gidecekler. Güneş Sistemi'nin devi, görkemli Jüpiter gezegenine yaz gelecek. Ancak gelen bu yaz, Jüpiter sistemi için pek hayırlı olmayacak. Europa gibi buzlu uyduları eriyerek birer su dünyasına dönüşecek. Ancak bu su birkaç bin yıl içinde buharlaşarak yok olacak. Jüpiter'in manyetik alanı kendisini korumaya yetmeyecek; Güneş'in aşırı güçlü yıldız rüzgarları bu dev gezegenin atmosferini süpürmeye başlayacak. Bu süreçte Jüpiter kütlesinin bir kısmını kaybederek biraz zayıflayacak. Güneş'ten 1.5 milyar km uzaklıktaki Satürn sistemi ise daha şanslı olacak, Satürn'ün yörüngesi, şu an Dünya ve Mars'ın yer aldığı; Güneş'in habitable zone dediğimiz suyun gezegenler yüzeyinde sıvı halde kalabildiği yeni yaşam kuşağı haline gelecek. Ancak, şu an kalın bir atmosfere sahip olan Titan'da buzlar çözülmeye başlayıp ısındıkça atmosfer de uzaya kaçarak kaybolacak, Titan çıplak bir kaya parçasına dönüşecek. Neptün ve Uranüs için ise pek birşey değişmeyecek. Çok uzakta oldukları için her iki gezegen de şu anda nasıl buz tutmuş halde donuyorlarsa, o zaman da donmaya devam edecekler. Sadece, biraz daha ısınacaklar ama bu ısı tüm buzları çözmeye yetmeyecek. Triton'un yüzeyindeki azot buzları tümüyle buharlaşacak. Ancak sıcaklık su buzunu eritebilecek kadar yükselmeyecek. Güneş bu şekilde kırmızı dev evresinde yaklaşık 1 milyar yıl geçirecek. Sonrası ise malum: Güneş bu kadar aşırı genişlediğinde, kütle çekim kuvveti de yıldızı bir arada tutmak için yeterli olan gücünü yavaş yavaş yitirmeye başlayacak. Bu da Güneş'in geri dönüşü olmayacak biçimde dağılmaya başlaması anlamına geliyor. Yıldızımızın dış katmanları bağımsız biçimde çekirdek bölgesinden yavaşça uzaklaşmayı sürdürecek. Çekirdekte Helyum reaksiyonuyla üretilen aşırı büyük enerji de bu dağılma sürecini kaçınılmaz hale getirecek: Güçlü yıldız rüzgarları Güneş'in dış zarfını öteleyerek dağılmayı hızlandıracak. Artık bu noktada kırmızı dev aşamasındaki Güneş, bir gezegenimsi nebulaya dönüşmeye başlayacak. Uzaklardan Güneş'i izleyenler için bir görsel şölen sunan bu gezegenimsi nebula da milyon yıllar içinde yavaşça dağılıp yok olacak. Geriye ise, Güneş'in bir beyaz cüceye dönüşmüş çekirdeği ve bu çekirdeğin çevresinde hala dolanmaya devam eden Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün kalacak.


Yıldızımız Güneş'e çıplak gözle bakarsak eğer, onu gökyüzünde çok parlak ve pürüzsüz bir yapıdaymış gibi görebiliriz. Aslında konuya bu şekilde girdiğimize de bakmayın; Güneşe ne çıplak gözle, ne bir dürbünle ne de Güneş teleskobu olmayan normal bir teleskopla bakmanızı asla ama asla tavsiye etmiyoruz. Gözlerinize tedavisi mümkün olmayan zararlar verebilir, kalıcı biçimde görme yeteneğinizi kaybedebilirsiniz. Bundan 400 yıl kadar önce Galileo Galilei, teleskobunu Güneş'e çevirdiğinde, beklediğinin aksine hiç de pürüzsüz bir yapıda Güneş yüzeyi ile karşılaşamadı. Aksine bir kağıt üzerine düşürdüğü Güneş görüntüsü üzerinde siyah renkli lekeler ile karşılaştı ve bunların özellikle üzerlerinden geçerek kağıda çizdi. Farklı tarihlerde yaptığı gözlemler ile, bu lekelerin aynı yöne doğru ilerlediğini farkedip Güneş'in de Dünyamız gibi kendi ekseninde döndüğü gerçeğine ulaşmış oldu. Aslında Güneş lekelerinin farkına ilk varan Galileo değildir. Çok daha eski çağlarda, Çinli astronomlar bu lekeleri gözlemliyorlardı. Gan De isimli Çinli astronomun milattan önce 360'lı yıllarda tuttuğu ilk Güneş lekesi kayıtları, bu alanda elimizdeki en eski kayıt durumunda. Yine, Yunanlı bilgin Theophrastus'un milattan önce 300'lü yıllarda Güneş lekelerini kaydettiğini biliyoruz. Milattan sonraki yıllarda da gerek Avrupa'da, gerek doğu ülkelerinde bu gözlemler sürmüştür. Galileo'yu ise Güneş lekelerini ilk anlamlandıran kişi olarak görebiliriz. Güneş lekeleri, Güneş yüzeyinde hemen hemen Dünya büyüklüğünde yapılanmalardır ve koyu renk görünmelerinin tek sebebi çevrelerine göre biraz daha soğuk olmalarından. Güneş yüzeyi yaklaşık 5.500 santigrat derece sıcaklıkta iken Güneş lekeleri 3.000 4.000 Derece arasında bir sıcaklıkta olabilirler. Güneş lekelerinin rengi fotoğraflarda siyah gibi görülebilir fakat aslında siyah renkte değildirler. Bizler Güneş'i gözlerken, parlaklığını azaltacak özel filtreler kullanırız. Bu sayede yüzeyindeki detayları görebiliriz. Bu filtreler yıldızımızın parlaklığını gözlerimizin tahammül edebileceği düzeye kadar düşürürken, daha soğuk ve az parlak olan leke bölgelerinin koyu renkli görünmesine neden olurlar. Lekelerin en koyu olduğu merkez bölgesine Tam Gölge denirken, çevresindeki daha açık renkli kısımlarına ise Yarı Gölge adı verilir ve bu kısımlar Tam Gölgeye nazaran biraz daha sıcak bir yapıda olsalar da yine de asıl yüzeyden çok daha soğukturlar. Güneş lekeleri Güneş'teki Manyetik Alan şiddetinin en yoğun yaşandığı bölgelerdir. Öyle ki bu manyetik alanların yoğunluğu sebebi ile iç bölgelerden dışarıya doğru enerji ve ısı akışı engellenir ve dolayısı ile Güneş lekesinin olduğu bölge soğuyarak içe doğru batar. Bununla birlikle Güneş yüzeyinde meydana gelen Güneş Patlamalarının ve püskürmelerin büyük bir bölümü Güneş lekelerinin yoğun olduğu bölgelerde gerçekleşir. Lekeler çiftler halinde ya da gruplar halinde oluşabilirler. Genellikle kısa ömürlü ve geçici yapılanmalardır. Güneş patlaması denilen olgu da bu lekelerin oluşum dinamikleriyle ilintilidir ve lekelerin çevresinde gerçekleşir. Lekeyi oluşturan manyetik alanlar boyunca ipliksi flamentler şeklinde yayılan sıcak plazma halindeki hidrojen ve helyum gazları, manyetik alan izlerinin kopması ile büyük bir güçle uzay boşluğuna fırlaması ile oluşur. Güneş'in yüzeyi akışkan bir halde olduğu için, manyetik alanların sabit kalması mümkün değildir. Alan kutupları sürekli hareket halindedir ve bu hareket manyetik alan izlerinin gerilmesine, ardından taşıdığı sıcak gazla birlikte kopmasıyla sonuçlanır. İşte, Güneş patlaması dediğimiz olayın kabaca oluşum dinamiği böyledir. Böylesi leke oluşumları sadece bizim yıldızımız Güneş'e özgü değil elbette. Diğer yıldızların da yüzeylerinde leke oluşumları gerçekleşir. Astronomlar çeşitli gelişmiş teknikler kullanarak başka yıldızların yüzeylerindeki leke oluşumlarını gözlemlemeye çalışıyorlar. Artık günümüzde elde ettiğimiz veriler ışığında Güneş Lekelerinin 11 Yıllık periyotlar halinde azalıp çoğaldıklarını biliyoruz. Güneş Minimumu denen süreç içerisinde çok az sayıda yada hiç Güneş Lekesi görülmeyebilir. Birkaç hafta ya da ay içerisinde bu oluşumlar tekrar kendini gösterir ve 11 yıllık bir periyotun sonunda Güneş Maksimumu denen sürece girilir ve birçoğu gruplar halinde olan ve en büyükleri 80.000 km çapa ulaşabilen 100 ün üzerinde Güneş Lekesi, Güneş Yüzeyini rahatlıkla sarabilir.


Başlıktaki gibi cümleleri duymuş olabilirsiniz. Genellikle de devamında, Bu keşifleri ondan çok öncesinde X kişisi veya Y toplumu keşfetmişti, o kişi gelip fikri bunlardan aldı. diye devam edilir. Kendisinden çok önce Aristarchus, ondan birkaç yüzyıl sonra Biruni, ondan sonra ise aradaki birçok kişi Kopernik'e atfedilen Güneş Merkezli Sistem modelini dile getirmiştir, bu bilinen bir gerçek. Fakat Copernicus'u onlardan ayıran, onun gözlemlerini, savını destekleyecek biçimde bir yayınhaline getirmesidir. Güneş merkezli evren modeline ulaşmak için yaptığı gözlemleri, başkalarının da tekrarlayabileceği biçimde toplamış, delillerini ortaya koymuştur. Tıpkı, mikrobun varlığını ve bizler gibi canlılar üzerinde etkisi olabileceğini eski Yunan düşünürlerinin ve Akşemseddin gibi İslam alimlerinin dile getirmesi gibi... Benzer şekilde canlıların sabit olmadığı fikrini Antik Yunan'da Empedokles'in İslam alimlerinden el-Cehiz'in, Biruni'nin, el-Tusi'nin, el-Dinavari'nin, İbn Miskeveyh'in, İbni Haldun'un, el-Haytam'ın, el-Kazini'nin bahsetmiş olması, üzerinde kafa yorması gibi. Fakat, mikrobun varlığını ve nasıl bir şey olduğunu, nasıl çalıştığını şüpheye yer bırakmayacak biçimde açıklayan Louis Pasteur'dür. Canlıların neden değiştiğini, nasıl değiştiğini, evrim sürecini, mekanizmalarını ve bariz sonuçlarını ortaya koyan Charles Darwin'dir. O halde, mikrobun veya evrimin kaşifine ilk çağ Yunan bilginleri veya İslam bilginleri diyemeyiz. Çünkü bunlar, mikroorganizmaların varlığını kanıtlayabilecek tek bir çalışma veya tekrarlanabilir kontrollü deneyler yapmamış, sadece olabilirliğinden söz etmişlerdir, bir fikir düzeyinde bırakmışlardır. Benzer şekilde evrimin kaşifi, Darwin'den birkaç sene önce de bu fikirler üzerinde duran Lamarck, Chambers, Erasmus Darwin ve benzerleri de değildir. Bu saydığımız isimler, evrimin olabilirliğinden söz etmiş; ancak fikir düzeyinde bırakmışlardır: Nasıl, neden, ne yöntemlerle olduğundan bahsetmemiş veya bahsetseler de ortaya sistemli, somut ve tekrarlanabilir veriler koyamamışlardır. Bir Olguyu Dile Getirmek, İspatlamaktan Farklıdır! Bir olgudan söz etmek, daha ziyade bir öngörüdür. Öngörüler elbette kıymetlidir; sonuçta bir düşüncenin sizi bir sonuca götüreceğini öngörebilmek büyük bir yetenektir. Antik Yunan filozoflarının modern bilimde gördüğümüz neredeyse her şeyi önceden öngörmeleri muazzam bir başarıdır. Ancak bunların hepsi birer öngörü, birer ihtimal olarak ileri sürülmüş felsefi pozisyonlardır. Bir öngörüyü doğrulayan, onu gerçek kılan şey ise somut bilimsel çalışmalardır. Bir öngörünün kabul edilmesi için onu delilleri ile birlikte açıklamanız gerekir. Herkesi ikna edebileceğiniz elle tutulur argümanlar ortaya koyabilmelisiniz. Bugün birisi çıkıp ısrarlı bir biçimde Eğer kütleçekimi kontrol altına alabilirsek ışıktan hızlı yolculuk yapabiliriz! diyebilir. Paralel evrenlerden, çoklu evrenlerden bahsedebilirsiniz. İnsan evriminin henüz bilmediğimiz bir diğer boyutta devam ettiğini söyleyebilir, şu anda burada dizileyemeyeceğimiz kadar bol sayıda argüman geliştirebilirsiniz. Bu tür fikirlerin büyük bir kısmı, saygın bilim insanlarınca bile ileri sürülmektedir! Ancak bu öngörüleri kim yaparsa yapsın, o öngörüyü net bir şekilde test ederek ortaya koyan kişinin adı tarihe geçecek, kaşif o olacaktır. Çünkü bilim somut verilerle işler, öngörüler bu işin bir parçasıdır; ancak nihai sonucu asla olmamıştır ve asla da olmayacaktır. Tabii öngörünün ne kadar detaylandırıldığı da önemlidir. Örneğin Higgs Bozonu örneğinde, elinde somut bir ispat olmamasına rağmen Peter Higgs, eldeki verileri en iyi açıklayan açıklamanın bu bozon olacağını ileri sürmüştür. Bu iddiadan on yıllar sonra, öngörü doğrulanmış ve Higgs'in adı tarihe geçmiştir. Çünkü Higgs, teorik bir biçimde bunun bu şekilde olması gerektiğini göstermiştir. Tıpkı Einstein'ın öngörülerinin teorik olarak gösterilmesi ama pratik olarak ispatının yıllar sonra yapılması gibi. Yani teorik çalışmalarla, gözlemsel öngörüler birbirine karıştırılmamalıdır. Bir teorik çalışma elbette somut veriler sunabilir; ancak bir gözlemsel öngörünün sahibi, o öngörünün doğru çıkması durumunda muhtemelen kaşif ya da mucit olarak anılmayacaktır.


Medyada ve popüler bilim mecralarında Güneş patlamalarının, fırtınalarının ve Güneş kaynaklı kütle atımlarının Dünya ve insanlık için son derece tehlikeli olduğu sık sık dile getiriliyor. Güneş'te bugüne kadar görmüş olduğumuz en büyük patlama ve kütle atımları dahi, Dünya üzerindeki biyolojik hayatı tehdit edebilecek seviyede değildir. Yani Güneş patlamaları insanları, canlıları öldürebilecek bir felakete yol açmaz. Sizler de farkındasınız ki, şimdiye kadar gerçekleşen ve Dünya'ya ulaşan hiçbir Güneş patlamasını hissetmediniz hayatınız boyunca. Oysa, bu durum son 50 yılda bile onlarca defa gerçekleşti. Belgesellerde yayınlanıyor olmasa, böyle bir olayın varlığından bile habersiz olacaktınız. Bilim insanlarının uyarılar yapması ve bu patlamaların yoğun biçimde gözlemlenmesinin nedeni; son 100 yıldır yoğun biçimde kullandığımız teknolojiden kaynaklanıyor. Çünkü Güneş patlamalarının oluşturduğu yüklü parçacıklar, uydularımıza, haberleşme sistemlerimize ve elektrik hatlarımıza ciddi zararlar verebilecek potansiyele sahip. Fakat, çok büyük boyutlarda bir patlama gerçekleşmediği takdirde, uydu sistemlerimiz kendilerini koruyacak donanımlara sahipler. Ayrıca, patlamayı Dünya'ya ulaşmadan çok önce farkedebildiğimiz için, gerekirse yörüngedeki uydular ve yeryüzündeki güç şebekeleri kapatılarak zarar görmeleri engellenebiliyor. Yani, eğer çok güçlü bir Güneş patlaması Dünya'yı vurursa, birkaç gün elektriksiz, telefonsuz ve internetsiz kalmamız dışında herhangi bir zarar görmemiz söz konusu değil. Çünkü, Dünya'nın manyetosferi bu patlamalardan kaynaklanan zararlı parçacıkları rahatlıkla engelleyebilecek güçtedir. Gezegenimizin manyetik alanı ve Güneş rüzgarları ile ilgili daha detaylı bilgi için şu yazımızı okumanız faydalı olabilir. İsveçli Göran Strand isimli amatör ...


Ele alacağımız konu; tamamen bizim yıldızımız Güneş'le, yani Güneş fiziği ile alakalı. Güneş fiziği, yıldızımızın herhangi bir süre içerisinde uzayda nerede olduğuna değil, sadece yapısına ve işleyişine odaklanır. Yıldızları ve Güneş'i bize gönderdikleri ışınımlar sayesinde anlayabiliyor ve inceleyebiliyoruz. Bu ışınımları tüm dalga boylarındaki elektromanyetik spektrum olarak ele alabiliriz. Güneş, çevresine büyük miktarda enerji saçan bir yıldızdır ve saçtığı ışınımın hemen hemen tümü, yıldızın dış tabakalarından, yani atmosferinden gelir. Ancak, Güneş de dahil tüm yıldızlar akışkan bir gaz küresi oldukları, sert bir yüzeyleri bulunmadığı için, atmosferin sınırlarını kesin olarak belirleyemeyiz. Güneş'i oluşturan tabakalar dört ayrı bölümde incelenir. Bunlar iç küre, fotosfer , kromosfer ve son olarak koronadır . İç küre, Güneş'in iç yapısıyla ilgilidir ve kendi içinde başka alt katmanlar halinde incelenir. Fotosfer, kromosfer ve korona ise kabaca Güneş'in atmosferini olarak nitelenebilirler. Güneşe bakıldığında disk şeklinde görülen tabaka fotosferdir. Fotosfer katmanında %74 civarıda hidrojen, %25 helyum, geriye kalan %1 lik kısımda ise karbon, oksijen, demir, kükürt ve neon gibi elementler bulunur. Bu elemetler bize Güneş'in aslında birinci nesil bir yıldız olmadığını, bir yıldızın ölümü sonucu oluşan ikinci nesil bir yıldız olduğunu gösteriyor. Bununla ilgili bilgiyi yıldız oluşumları ve ölümleri makalelerimizi inceleyerek detaylı bir şekilde öğrenebilirsiniz. Atmosferden yayılan ışığın spektrumunda fotosferin payı büyüktür. Spektrumdaki siyah çizgiler fotosfere nazaran daha soğuk olan bir üst tabaka aracılığıyla ortaya çıkar. Fotosferin etrafında nispeten daha dar bir tabaka olan kromosfer ise, spektrumundaki parlak çizgilerin kaynağıdır. Yine aynı şekilde kısa dalga boylu ışınların spektrumundaki parlak çizgiler atmosfere aittir. Röntgen ışınlarının kısa dalgalı olanları fotosferden gelirken, kromosfer tabakasına geçildiğinde uzun dalga boylarının etkisi artar. Yani kromosfer hem çok kısa dalga boyları hem de radyo dalgalarını meydana getirmektedir. Güneş'te, yüzeyden iç kısımlara yolculuk yaptığımızda sıcaklık ve basınç artar ve yıldızın kütlesinin büyük bir kısmını oluşturan iç küreye ulaşılır. Yıldızın çekirdeğinde meydana gelen ışınım, iç kürenin tabakaları arasında bir yutulup bir yayılarak ilerlemeyi sürdürür. Dış tabakaların yaptığı emisyon Güneş yüzeyinden dışarı çıkar ve uzaya yayılır. Güneş faaliyetlerinin tümü, daha doğrusu görebildiğimiz tüm faaliyetler iç kürenin en dışındaki bölgeye aittir. Güneş ışığının yüzeye ulaşma süreci hakkında daha kapsamlı bilgi almak için bu yazımızı okumanız faydalı olabilir. Son birkaç yüzyılda, bilgi birikimimizin artması ve bilimsel düşüncenin tabana yayılması sayesinde, gezegenimiz hakkında birçok soru sormaya ve bu soruları cevaplamaya başladık. Hatta bununla yetinmeyip, soruların aynılarını önce Güneş, sonra yıldızlar için sormaya başladık. Birçok sorunun cevabı aynı olamamakla birlikte, bazı sorularda aynı cevapları alabildik. Basit ama bir o kadar da ilginç bir soru. Dünya'da gerçekleşen bu olay acaba yıldızlarda gerçekleşiyor mu? Yoksa rüzgar oluşumları sadece gezegenlere özgü bir olay mı? Cevabı basit ama açıklaması zor bir konu bu! Evet, rüzgar oluşumu yıldızlarda gerçekleşir, fakat biçim olarak Dünya'daki rüzgarlara benzemez. Yıldız rüzgarları, yıldızlarda bulunan elektron, proton ve ağır metallerinin atomlarını hızlı bir şekilde yıldızlardan fırlatılmasıyla gerçekleşir. Bu rüzgarlar kimi bölgelerde saniyede onlarca kilometre, kimi yerlerde ise saniyede binlerce kilometre hıza ulaşır. Sıcaklık yüksek olunca, gerçekleşen iyonizasyon fazla olur ve korona bölgesi sürekli genişler. Böylece iyonize gazda bir akım meydana gelir. Güneş rüzgarları Güneş'in en üst katmanlarından salınan plazma akışı ile gerçekleşir. Güneş'te gerçekleşen bu rüzgarların hızı saniyede 300 ila 700 km arası değişmektedir. Ek Bilgi: İyonizasyon, atomların ve parçacıkların elektrik yüküne sahip olmasıdır. Bu konu hakkında daha fazla bilgi için maddenin plazma halini anlattığımız şu yazımıza göz atmanız faydalı olur. Güneş, genellikle 1.5 keV ile 10 keV arasında enerjiler ile daha çok elektron, proton ve alfa parçacıklarını oluşturur ve bu parçacıkları evrene yollar. Her yıldızda olduğu gibi Güneş'te de gerçekleşen parçacık akımları, zaman içinde yoğunluk, sıcaklık, rüzgarın hızı gibi etkenlere bağlı olarak değişim gösterir. Güneş, Güneş rüzgarları ile her saniye 1 milyon ton kütle kaybeder. Bu kaybolan kütlenin sabit olduğunu düşünürsek, yaklaşık her 150 milyon yıl içinde, toplamda 1 Dünya kütlesine eşdeğer Güneş malzemesinin uzay boşluğuna saçıldığını görürüz. Ancak, yıldızımızın kütlesi akıl almayacak kadar büyük olduğundan, doğduğu günden bugüne geçen 5 milyar yıl içinde kütlesinin sadece on binde birini Güneş rüzgarları yoluyla kaybetmiştir. Önümüzdeki birkaç milyon yıl içinde bu kayıp miktarı artacak olsa da, ömrünün sonuna kadar Güneş rüzgarları yoluyla kaybedeceği kütle miktarı, yıldızımız için hiçbir zaman önemli bir düzeye ulaşmayacaktır. Güneş rüzgarı, Güneş üzerinde açık manyetik alan çizgilerinin bulunduğu koronal delikler boyunca uzaya saçılır. Bu koronal deliklerde meydana gelen kütle emisyonuna, Koronal Kütle Atımı denir. Koronal Kütle Atımları ve Güneş püskürmeleri genel olarak, fotosferin yarı durgun olan manyetik alanı ile Korona arasındaki manyetik enerjinin ani olarak salınması ile gerçekleştiği düşünülmektedir. Bu hipotez Depolama-Serbest bırakma olarak adlandırılır (Chen, 2001). Bu CME'leri açıklayan yeni bir teoridir (Hanslmeier 2004). İşte bu oluşan Güneş rüzgarları Güneş Sistemi boyunca hakim bir parçacık esintisi oluşturur. Gerçekte bu esinti o kadar kuvvetlidir ki, gezegenlerin atmosferlerini dahi süpürebilecek güçtedir. Gücü uzaklığa bağlı olarak düşse de, onlarca milyar km boyunca sistemimiz üzerinde etki sahibidir. Heliyopoz'un konumunun Güneş'ten 130 170 AB'lik bir uzaklık aralığında (1 AB = 150 milyon km) olduğu düşünülmektedir. Bu bilgi, Voyager 1 ve 2 araçlarının rastladığı 3 kHz'lik elektromanyetik atımlar yolu ile gözlenmiştir (Hanslmeier 2004). Güneş'te gerçekleşen parçacık akımları, elektromanyetik olaylardan ve yüksek sıcaklıktan ötürü kazandığı yüksek enerji ile Güneş'in çekiminden kaçabilecek kaçış hızının üzerine çıkarlar. Bu rüzgarlar 'heliosfer' olarak bilinen bölgede muazzam hacimli bir kabarcık şeklinde yıldızlar arası ortama karışırlar. Güneş rüzgarlarının yoğunluğu, Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin karesi oranında azalır. Güneş rüzgarı yeteri kadar bir mesafe aldığında Güneş'in manyetik alanı ile yıldızlararası manyetik alan sınırını oluşturan sınır ile karşılaşır. Bu sınır, tıpkı Dünya'nın manyetik alanının sınırı belirleyen manyetopoz gibidir. Güneş'ten yayılan yüklü parçacıklar ve atomlardan oluşan Güneş rüzgarı, Güneş'in hareket yönünün tersine uzanan damla şekilli heliosphere denilen düşük yoğunluklu bir ortam oluşturur. Bu parçacıklar yaklaşık 400 km/sn gibi süpersonik bir hızla hareket ederler. Fakat güneşten 90-100 AB (1 ab = 150 milyon kilometre) kadar uzaklıkta artık yavaşlayarak ses altı hıza düşerler. Parçacıkların ses altı hıza düştüğü bu bölgeye termination shock ismi verilir. Heliyosfer'in bu sonlandırma şoku sınırı ile yıldızlararası ortamdan gelen rüzgara yenik düşüp durduğu durgun bölgeye kadar olan alana heliosheath adı verilir. Bu alanda, Güneş rüzgarı ses altı hızda yoluna devam eder, yaklaşık Güneş'ten 130-150 ab uzaklıkta ise yıldızlararası rüzgarın gücüne yenik düşerek tamamen durur. Güneş rüzgarlarının tamamen durduğu bölgeye de heliopause deniliyor. Güneş Sistemi'ni, yıldızımızdan kaynaklı yüklü parçacıkların bir kabarcık şeklinde sardığı, yıldızlararası ortamdan bizi ayıran bölgedir. Ayrıca heliosfer Güneş sistemini yıldızlararası ortamdan izole eden katmandır. Biliyoruz ki yıldızlararası ortamda gaz ve toz bulutları ile, diğer yıldızlardan kaynaklanan kozmik ışınlar vardır. İşte heliosfer bizi bu ortamdan izole ederek bir anlamda steril bir bölge oluşmasını sağlar. Fakat Güneş'ten yayılan yüklü parçacıklar da en az yıldızlararası ortamdakiler kadar tehlikelidir. Dolayısıyla bahsettiğimiz streril ortam, bir koruyucu kalkan olarak nitelenemez. En nihayetinde yeryüzündeki yaşamı koruyan ana faktör Güneş'in heliosferi değil, Dünya'nın manyetik alanıdır. Dünya'yı göktaşlarından koruyan atmosfer gazlarının yanı sıra, bizi daha büyük etkilerden -Güneş rüzgarlarından- koruyan ve gezegenimizi saran az önce de belirttiğimiz bir manyetik alan mevcuttur. Manyetik alan tanım olarak; hareketli ve elektrik yüklü atom altı parçacıkların manyetik güç etkisinde kaldığı boşluktur. Nötronlar gibi yüksüz parçacıklar hiçbir zaman manyetik alandan etkilenmezler. Yüksüz parçacıklardan korunmamızı sağlayan şey, atmosferimizdir. Yeryüzünün manyetik alanı gezegenimizin sıvı dış çekirdeğinin sahip olduğu akışkan özellik ve gezegenimizin dönüşü sayesinde oluşmaktadır. Dünyanın manyetik alan çizgileri bir çubuk mıknatısınki kadar simetrik değildir. Yukarıda görüldüğü gibi güneşten akıp gelen alan çizgileri dünyanın manyetik kuyruğunu oluştururken, Güneş rüzgarları alan çizgilerinin sıkılaşmasına sebep olur. Manyetosfer uzay boşluğunda Güneş yönünde yaklaşık 80 km'den 60.000 kilometreye kadar, kuyruk kısmı ise Güneş'in aksi yönde 300.000 kilometre uzağa kadar uzanır. Güneş sistemindeki gezegenlerin manyetik alan güçleriyle, kendi eksenleri etrafındaki dönüş hızları arasında bir orantı vardır. Merkür, Venüs, Dünya, Mars gezegenlerinin manyetik alanları zayıftır. Başka bir deyişle kendi eksenleri etrafındaki dönüş hızları düşüktür. Örneğin dünyamız kendi ekseni etrafında 1.600 km/s hızla dönmektedir. Ancak burada şunu belirtmek gerekir: Merkür ve Mars gezegenleri çok daha hızlı dönüyor olsalardı bile, bir sıvı dış çekirdekten mahrum oldukları için kayda değer bir manyetik alan üretemezler. Venüs gezegeni, bir sıvı dış çekirdeğe sahip olmasına ve Dünya ile çok benzerlik göstermesine rağmen, aşırı yavaş dönüşü sebebiyle manyetik alanı çok zayıftır. Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün gezegenlerinin manyetik alanları güçlüdür. Bu gücün nedeni hem büyüklükleri, hem de kendi eksenlerindeki dönüş hızlarının çok hızlı olmasıdır. Örneğin Jüpiter'in kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı 45,300 km/s 'tir ve bu nedenle muazzam güçlü bir manyetik alanı vardır. 1958 yılında Amerikalı fizikçi James A. Van Allen tarafından keşfedilen ve dünyayı bir simit gibi çevreleyen radyasyon bölgesidir. Van Allen Radyasyon Kuşakları Güneş'ten ve diğer yıldızlardan yayılan zararlı ışınlara karşı kalkan işlevi gören tabakadır. Güneşten ve yıldızlararası boşluktan gezegenimize ulaşan yüklü parçacıklar bu bölgede dünyanın manyetik alanına yakalanırlar. Uzun süredir biriken bu yüklü parçacıklar Dünyanın çevresinde 2 tane Van Allen radyasyon kuşağı oluşturmuştur. Dışta yer alan kuşak, Güneş rüzgarı kökenli hidrojen , helyum (He2+=alfa parçacıkları) ve oksijen iyonları yanı sıra, serbest elektronlar içerir. Yer yüzeyinden 10.000-60.000 km. yükseklikte bulunur. İçte yer alan kuşak ise kozmik ışınların iyonlaştırdığı atmosfer kaynaklı atomlar içerir. 650-6500 km. yükseklikte yer alan bu kuşak dış kuşağa oranla çok daha güçlü bir ışınım kaynağıdır. NOT: Van Allen kuşaklarındaki yüksek elektron konsantrasyonu, uydulardaki korunmasız elektronik cihazlara şiddetli radyasyon hasarı verebilecek kadar yüksektir. Kuşak içinde yer alan uydular, bu zararı en aza indirgemek için iyi biçimde yalıtılırlar. Örneğin Türkiye'nin televizyon yayınlarını ve iletişiminin büyük kısmını karşılayan Turksat uyduları tam olarak bu kuşağın ortasında yer alır. Ancak, iyi yalıtıldığı için mükemmel biçimde çalışmaktadır. Van Allen kuşakları insanlı uzay uçuşları için de tehlike kaynağıdır. Bu nedenle, Van Allen kuşaklarından geçecek olan uzay araçları ya oldukça iyi yalıtılırlar, ya da kuşağın daha zayıf bölgelerinden geçerler. Bu sayede kuşağın içinden geçen uzay araçlarındaki insanlar herhangi bir zarar görmezler. Ay yolculuklarını gerçekleştiren araçlar hem çok iyi yalıtılmışlardı, hem de kuşağın görece zayıf bir bölgesinden geçmişlerdi. Madem Mars ve Venüs de Güneş'in yaş...


Öğle sıcağında, hele bir de yaz ortasındayken Güneş'in altında kalınca hissediyor insan sıcak denen şeyin ne olduğunu. Eğer atmosferimiz çok daha ince olsaydı Güneş, Dünya yüzeyini ortalama 100 santigrat dereceye kadar ısıtacaktı. Bu garip geliyor bana; uzakta, çok uzakta bir yıldız var ve bu yıldız bizi kavuracak kadar çok ısı gönderiyor. Güneş'in çekirdeğinde oluşuyor bu ısı. yüzde75'inden fazlası hidrojenden oluşan Güneş'in çekirdeği epeyce yüksek basınca sahip. Bu basınç, hidrojen atomlarını birbirine çok fazla yakın olmaya zorluyor. Bir noktadan sonra da atomlar birleşmeye başlayıp enerji yayıyorlar. Bilirsiniz, iki hidrojen atomu birleştiği zaman helyum meydana geliyor. Bir helyum atomunun ağırlığı ise kendisini oluşturan iki hidrojen atomundan birazcık daha düşük... İşte, aradaki o kayıp ağırlık, enerji olarak yayılıyor. Ne demiştim, Güneş'in içinde basınç ve yoğunluk çok fazla. Hatta o kadar fazla ki, çekirdekte oluşan enerjinin dışarıya çıkması binlerce, milyonlarca yılı buluyor. Çekirdekteki birleşme sonucu ortaya çıkan enerjiyi taşıyan fotonlar binlerce yıl boyunca zigzaglar çizerek dışarı çıkmaya çalışıyorlar. En nihayetinde yüzeye vardıklarında ise, o kadar zamandır özlem duydukları kendi hızları, yani ışık hızı ile uzaya yayılmaya başlıyorlar. İşte, Dünya'da bizi ısıtan sıcaklık, doğduktan sonra yüzeye ulaşabilmek için binlerce yıl uğraşan bu fotonlardan kaynaklanıyor. Bunca zahmetin bir ödülü olmalı elbette: Fotonlar Güneş yüzeyine ulaşıp serbest kaldıktan ortalama sekiz dakika sonra Dünya'ya geliyorlar. Tabii foton garip bir isim. Biz ona ışık diyoruz; daha kolay, daha anlaşılır. Bir yıldız Güneş; küçük bir yıldız. Ama siz yine de küçük dediğime bakmayın. Bu yorumu, yıldızları büyükten küçüğe doğru sıraladığımızda yapıyoruz. Yıldızlar kütlelerine göre sıralandıklarında, bizimki sarı cüce diyebileceğimiz bir kategoriye giriyor. Bu kategorideki bir yıldızın ortalama yasam suresi 10 milyar yıl kadar. Geceleri gökyüzüne bakınca binlerce yıldız görüyoruz. Tabii eğer büyük şehirlerde yaşıyorsak bu kadarını görmemiz mümkün değil. Neyse, küçük bir kasabada yaşadığımızı farz edip o gökyüzündeki binlerce yıldıza baktığımızda bir şeyi bilmemiz gerekiyor. Gökyüzündeki yıldızların hemen hemen hepsi, bizim Güneşimizden büyük ve daha parlaklar. Çünkü onlarca, yüzlerce ışık yılı uzaktalar ve o kadar uzak bir yıldız eğer Güneş büyüklüğünde ise, pek parlak görünmeyecek, Dünya'dan fark edilemeyecek. Güneşimiz büyüklüğünde olup da Dünya'dan görülebilen sadece birkaç yıldız var. Bunu duyup onu küçük görmemek lazım. Çünkü içinde bulunduğu Samanyolu Galaksisi'nde, her 100 yıldızdan sadece 10 tanesi Güneş'ten daha büyük kütleye sahip. Yani, Samanyolu'ndaki her 100 yıldızdan 90 tanesi bizim yıldızımızdan küçük. Bu küçük yıldızlar hem soluk, hem de bize çok uzak oldukları için onları çıplak gözle göremiyoruz. Eğer görebilseydik, gökyüzü geceleri ışıl ışıl olurdu. Fakat talih işte; biz Samanyolu'nun dış kenarında bir yerdeyiz ve buralarda yıldız yoğunluğu oldukça az. Güneş büyüklüğünde bir yıldızın 10 milyar yıl kadar yaşadığından söz etmiştik. Bizim yıldızımız ise beş milyar yaşında. Yani ömrünü yarılamış durumda. Yarılamış yarılamasına da, daha bir beş milyar yıl boyunca bugün olduğu gibi parlamayı sürdürecek. Belki birkaç milyar yıl sonra parlaklığı artacak, ortalığı fazlasıyla ısıtacak ama, o zamana kadar bize hayat vermeyi sürdürecek. Sonrasında ne olacağı da hemen hemen belli gibi: Merkezindeki hidrojen yavaş yavaş azalıyor... Dile kolay, her saniye yaklaşık dört milyon ton kütle kaybediyor Güneşimiz. Yukarıda küçüktür, cücedir falan dedim ama, düşünün artık ne kadar büyük olduğunu: Dünya dediğimiz şey, çapı 12 bin kilometre olan küçücük bir küre. Yanına Güneş'i getirdiğimizde misket kadar kalıyor, çünkü Güneş'in çapı tam 1 milyon 400 bin kilometre! Üstelik bu sıkıştırılmış, yoğun hali ile... E bu durumda saniyede dört milyon ton kütle kaybetmesinin biricik yıldızımızı pek etkilememesine şaşmamalı. Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi...


Türkiye'nin en uzun soluklu astronomi programı Göğe Bakma Durağı programımızın 4'üncü sezonu 21 Mart Pazar günü saat 21:00'da başlıyor. Güneş Sistemi'nin dış kısımlarına doğru yol alan Pioneer 1, Pioneer 2, Voyager 1, Voyager 2 ve New Horizons araçlarını, görevlerini, özelliklerini, tarihçelerini ve bugüne kadar astronomi bilimine yaptıkları katkıları astronom Yaren Bektaş ve amatör astronom Zafer Emecan eşliğinde ele alacağımız Göğe Bakma Durağı yayınını bu linkten canlı olarak izleyebilirsiniz. Kozmik Anafor Astronomi Platformu olarak, her zaman popüler bilim platformlarının işbirliği içinde olmasının, ülkemizde bilimin tüm halk tabanında yeterince değer görmesi açısından gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Bilimfili, Gerçek Bilim, Açık Bilim, Yalansavar, DijitalX, Gelecek Bilimde ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi popüler bilim platformlarıyla, aynı zamanda çok sayıda üniversitenin astronomi, fizik, biyoloji gibi temel bilimler üzerine çalışmalar yapan öğrenci kulüpleriyle her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Unutmayın, popüler bilim platformları ve bilim insanları, birbirleriyle işbirliği içinde olmazlar, yalnız başlarına hareket etmeyi tercih ederlerse, ülkemizde bilim halk tabanında yeterince yaygınlaşamaz ve değer göremez! Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz.