Hubble'ın 26. yıl şerefine çektiği yukarıda görmüş olduğunuz fotoğraf, 1787 yılında Friedrich Wilhelm Herschel tarafından keşfedilen, Dünya'ya yaklaşık 7.100 ışık yılı uzaklıkta bulunan Kabarcık Bulutsusu ya da diğer adıyla NGC 7635'tir. Kraliçe Takımyıldızı yönünde bulunan bir H II bölgesi salma bulutsusudur. Bir yanılgıyı düzeltmek adına belirtmeliyiz ki, çok benzer olduğu için genellikle bir gezegenimsi bulutsu sanılsa da, değildir. Gezegenimsi bulutsular, merkezlerindeki hayatının sona ermiş yıldızın uzaya saçılan dış katmanlarıyla oluşurlar. Bu bulutsu ise, böyle bir oluşumun ürünü değil. Yapısındaki parlak yıldızlarca aydınlatılan gaz ve toz bulutu olan bu cisim, Güneş'ten yaklaşık 45 kat daha büyük bir kütleye sahip SAO 20575 isimli yıldızdan gelen ışıma ve şiddetli rüzgar saldırılarıyla çevresindeki basınç ile etkileşip kabarcıklar oluşturuyor. Güneş'ten 400 bin kat daha fazla enerji yayan bu yıldız, cismin büyümesini ve ışımasını sağlamaktadır. Yıldızdan ortaya çıkan gaz, saatte 6.4 milyon kilometre hızla yayılan Güneş rüzgarları oluşturmaktadır. Kabarcık Bulutsusu 10 ışık yılı çapına sahiptir. Yıldızın basıncı sebebiyle, saatte 100 bin km olarak sürekli büyüyen cisim akıllara şu soruyu getiriyor: Bulutsuyu oluşturan yıldız merkezde olmadığı halde, nasıl bu kadar simetrik bir bulutsu olabiliyor? İşte bu da henüz cevabı bilinmeyen fakat astronomlarca araştırılmaya devam edilen bir konu. Bugün evrende var olan tüm yıldızla... Telif Hakkı: NASA, CXC, SAO Samany...


Guglielmo Marchese Marconi, anten denilince akla gelen ilk isimlerdendir. İtalyan elektrik mühendisi olan Marconi, 25 Nisan 1874'de İtalya'nın önemli bir şehri olan Bolonya'da doğar. Varlıklı bir İtalyan ailenin ikinci çocuğudur. Annesi zengin bir İrlandalı olduğu için Marconi'nin İngilizcesinin çok iyi olduğu söylenir. Eğitimini İtalya'da alır ancak Herhangi bir üniversiteye kayıt yaptırmaz. Alanında uzman fizik hocalarından dersler aldığı için elektromanyetik radyasyon konusunda Heinrich Hertz, Oliver Lodge, Augusto Righi gibi bilim insanlarının çalışmalarını öğrenme fırsatı yakalamıştır. Marconi 1894'te bir makale okur. Bu makale 8 yıl öncesinde, yani 1887'de Heinrich Hertz tarafından yapılan deneyde keşfedilen elektromanyetik dalgalardan bahseder. (Heinrich Hertz 1894 yılının ilk günü ölmüştür.) Marconi o dönemde Hertzian sinyalleri olarak adlandırılan dalgaları iletişim için kullanabileceğini düşünür. 1894 yılının sonuna kadar evinde çalışmalar yapar ve bu sinyalleri 10 metre mesafede iletişim için kullanır. Hertz dalgalarını kullanarak Morse kodlarını karşı tarafa kablosuz göndermiştir. O dönemde dalgaların daha evsafı tam bilinmiyordu. Benzer çalışmalar Rusya'da Aleksander Popov tarafından yapılıyordu. Marconi, iletişim mesafesini artırmak için çalışmalara devam eder ve bu mesafeyi gittikçe artırmayı da başarır. Mesafeyi 1895 yılında 1.5 mile (2.4 kilometreye) kadar artırmayı başarmıştır. İlgilendiği iletim hattının işlevi ve başarısı konusunda çevresindekileri ikna etmekte zorlanmıştır. Yaptığı çalışmalar İtalya'da çok az ilgi gördüğü için İngiltere'ye gitmesi tavsiye edilir. Bunun üzerine Marconi, 1896'da İngiltere'ye gider. Limanda, çantasından çıkan aletler sebebiyle sorun yaşadığı bilinir. Görevliler panik olur ve bu aletleri suya atarlar. Ancak Marconi yaptığı çalışmalarla İngiltere'de bazı hükümet yetkililerinin ilgisini çekmeyi başarır. Elindeki ekipmanların menzilini artırmak için 5 yıl harcar. Önce 9 mil (14.4 kilometre) mesafeden iletişim kurmayı başarır. İlk patentini ise 1896 yılında alır. Bu, radyo üzerine alınan ilk patent olması açısından önemlidir. Bir yıl sonra İtalya'ya döner ve karadan gemiye 12 mil (19.2 kilometre) uzaktan sinyal göndermeye başlar. 1898'de ise tekrar İngiltere'ye gider ve 18 mil (28.8 kilometre) uzaktan iletişim kurar. Bu sırada oluşturduğu sistemi ticarileştirmek için uğraş verir. 1897'de bir şirketin kurulmasına yardımcı olur. Bu şirket 3 yıl sonra, yani 1900 yılında Marconi'nin şirketi olur. İsmi ise artık Wireless Telegraph Co. Ltd. olmuştur. Mart 1899'da Fransa ve İngiltere arasında ilk kablosuz iletimi başarır. Bu deneyi, uluslararası basında epey ilgi çekmiştir. Aynı yıl bazı gemilere taktığı antenler ile radyo telgraf sistemini gösterir ve bazı amiralleri ikna eder. Marconi'nin 1900 yılında aldığı patent olan 7777 numaralı patent, 26 Nisan 1901 yılında tescil edilmiştir. Enterferans yapmadan birkaç istasyonun çalışmasını sağlar. Marconi 12 Aralık 1901'de İngiltere'de Poldhu'dan 3200 kilometre ötede Kanada'nın Newfoundland bölgesinde bir yere Morse kodunu radyo sinyalleri ile göndermeyi başarır. Nihayet ulaşmak istediği sonuca gelmiştir. O zamana kadar düşünülenin aksine bir durum ortaya çıkar: Radyo dalgaları direkt gitmesi gerekirken nasıl olur da bir yerden yansıma yapmaktadır ve dünyanın öbür ucunda bir yere inmektedir? Aslında Hertzian dalgalar direkt gitmiyor, dünyanın eğriliğini takip ediyor. Bu durumu bir yıl sonra açıklayan kişi Arthur Kennelly ve Oliver Heaviside olmuştur. İlk defa bunu ispat eden de Edward Victor Appleton'dır (1892-1965). O zamana kadar Güneş ışınlarından kaynaklı olabilecek iyonosfer tabakası zaten tahmin ediliyordu. Dalgalar buradan tekrar geri dönüyor olmalıydı. Dolayısıyla 1901 yılı bu sistemin kullanılabilirliği açısından bir dönüm noktası olmuştur. Marconi bu deneyde antenleri ayakta tutmak için balonları kullanmıştır. Dikey monopol antenlere bu sebeple Marconi antenleri de denir. Antenler 48 metre uzunluğunda tellerden oluşuyor ve 70 kHz'de çalışıyordu. Bu noktadan sonra Marconi'nin artık ünü artar ve onu eleştirenler susar. İyonosfer tabakası özellikle denizcilik açısından önemlidir. Daha sonra Marconi bu sistemleri iyileştirmek üzerine çalışmış ve şirketlerini yönetmiştir. Marconi, kendisi İtalyan olmasına rağmen şirketi İngiltere'dedir. Bu şirket tarihte birçok yapısal değişiklikten geçmiştir. Şu an BAE Systems firması altında faaliyet göstermektedir. Marconi aslında başkalarının yaptığı çalışmaları pratik hale getirmiş, patentler almıştır. Anten kelimesini ilk kullanan kişidir. Ondan önce bu tür sistemlere aerial deniyordu. Marconi, I. Dünya Savaşı'nda İtalyan radyo hizmetlerinden sorumlu kişiydi. Savaş sonrası İtalya adına barış konferansına katılmıştır. 1923'te Faşist Partiye katılmış ve Mussolini'nin arkadaşı olmuştur. Büyük Faşizm Konseyinin üyesiydi. 1929'da İtalyan hükümeti tarafından asalet rütbesini almıştır. 1932'de Marconi, Vatikan ile Castel Gandolfo arasında kısa dalga radyo telefonu sistemi kurmuştur. Bununla beraber birçok ödül ve onursal derece almıştır. Marconi kablosuz telgraf teknolojisine yaptığı katkılardan dolayı 1909 yılında Nobel ödülü almıştır. Bu ödülü aynı konuda çalışmış ve katkıları olan Alman bilim insanı Karl Ferdinand Braun ile birlikte almışlardır. Marconi ayrıca 1929'da Royal İtalyan Akademi'nin başkanı olmuştur. 1937 yılında vefat etmiş ve cenazesi İtalyan hükümeti tarafından kaldırılmıştır. Cenazesi sırasında saygı göstermek amacıyla bütün BBC istasyonları iki dakikalığına susmuştur. Titanik gemisinden kurtulan 600 kişi kendisine bir altın tablet hediye etmiştir. Çünkü bu gemide kullanılan kablosuz sistemin mucidi Marconi'dir ve bu sistem ile çevreden yardım istenmiş ve 700 kadar kişi kurtulmuştur.


Kaçış hızı veya kurtulma hızı, bir gök cisminden ayrılıp uzay boşluğuna çıkmanın en önemli etkenidir. Yeterli hıza ulaşamazsanız, ne Dünya'dan, ne de herhangi bir gök cisminden uzaklaşamazsınız. Her gök cismi, her yıldız, her gezegen veya her asteroit, hatta her insan kütlesi oranında diğer cisimleri kendi üzerine çeker. Kütle çekim denilen bu güç, çeken cismin kütlesi ile doğru orantılı olarak artar. Gezegen ve yıldızların bu çekim güçlerinden kurtulabilmek için kütlesiyle orantılı olarak ondan belli bir hızda uzaklaşmanız gerekir. Üzerinden kalkıp uzaya çıkmaya çalıştığınız gezegenin kütlesi küçükse daha yavaş, büyükse daha hızlı olmalısınız. Örneğin Dünya'nın çekim alanından kurtulabilmek için saniyede 11 km'lik hıza ulaşmalısınız. Neptün gibi daha büyük kütleli bir gezegen için ise, hızınızın saniyede 23.5 km olması gerekli. Eğer ki Jüpiter'in kütle çekiminden kurtulup yörüngeye ulaşmayı amaçlıyorsanız saniyede 59,5 km hıza ulaşmak zorundasınız. Mars gibi daha küçük kütleli gezegenlerin yüzeyinden havalanıp yörüngeye çıkmak ise daha kolaydır; saniyede sadece 5 km'lik hıza ulaşmanız yeterli olur. Çok daha düşük kütleli, küçük bir gökcismi olan Ay için bu hız saniyede 2.3 km'dir. Siz de farkettiniz evet, bir uzay aracının Dünya'dan havalanıp yörüngeye girmesi için koca koca roketler gerekirken, aynı işi Ay yüzeyinden daha küçük, basit roketlerle çok daha kolay gerçekleştirmek mümkün oluyor. Çünkü Ay'ın kütle çekimi Dünya'ya oranla altı kat daha az. Yalnız, bu sonuca bakıp; Dünya yüzeyinden ayrılmak için altı ton yakıt gerekiyorsa, Ay'dan ayrılmak için bir ton yeterlidir diye düşünmeyin. Bundan çok daha az yakıt yeterli olur, çünkü kütle çekiminin bir de; uzaklığın karesi ile ters orantılı etki etmesi gibi bir durum söz konusu. Elbette burada hesap kitap yapmayacağımız için bu bilgiyi verip geçiyoruz. Buraya kadar okuduklarınızdan, bir gök cisminden kurtulabilmek için cismin kütlesiyle orantılı belli bir hıza ulaşmamız gerektiğini anlamış olmalıyız. Gök cisminin kütlesi büyüdükçe çok daha hızlı olmamız gerekiyor, aksi halde yüzeyden uzaklaşamıyoruz. Tıpkı zıpladığımızda 30-40 cm kadar yükselip Dünya'ya geri düşmemiz gibi. Hızımız yeterli olmadığı için Dünya'nın çekim gücü galip geliyor ve bizi tekrar yerimize döndürüyor. Aynı zıplama eylemini yakınımızdaki en büyük kütleli cisim üzerinde, yani Güneş yüzeyinde yapmaya kalksaydık 30 cm değil de, ancak birkaç milimetre yükselebilecektik. Çünkü Güneş'in kütle çekimi, dolayısıyla kaçış hızı olağanüstü derecede büyüktür; saniyede 617 km! Tabii, kaçış hızı sadece cismin kütlesiyle değil, o kütlenin ne kadarlık bir alan içine sıkışmış olduğuyla ilgilidir. Dünyanın çapı yaklaşık 13 bin km. Eğer Dünya'yı, içindeki kütle miktarı aynı kalacak biçimde yarıçapı 3.250 km'ye düşecek kadar sıkıştırırsak, kaçış hızı da iki kat yükselip saniye'de 22 km'ye çıkar. Sekiz kat sıkıştırırsak 44 km, 16 kat sıkıştırırsak 88 km... Yani bir gök cisminin yoğunluğu arttıkça, kütle çekimi ve dolayısıyla yüzeyinden kaçış hızı artış gösteriyor.


ABD'nin Oklahoma eyaletinde yaşayan Lottie Williams, 1977 yılında bir Delta II roketinin küçük enkaz parçasının mağduru oldu. Williams yaralanmazken, kendisine bu olay hatırlatıldığında, Hayatım boyunca başıma gelen en garip olaylardan biriydi yorumunu yaptı. Kimi zaman gündelik hayatımızda olasılık hesapları yaptığımızda düşük bir ihtimali vurgulamak için Kafana bir uzay mekiği düşmesi kadar deyimini kullanırız . Uzay Araçları Tarafından Verilen Zararlardan Dolayı Uluslararası Sorumluluk Hakkında Konvansiyon, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 29.11.1971 tarihinde aldığı 2777 sayılı kararın ekidir. Uluslararasında 29.03.1972 gününde Londra, Moskova ve Washington da imzaya açılan sözleşme ilk kez 01.09.1972 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye'nin de tarafı olduğu sözleşmenin hazırlanmasında göz önünde tutulan amaç, uzay çalışmaları sırasında ortaya çıkabilecek herhangi bir zararın tam ve hakkaniyete uygun şekilde zarar görene ödenebilmesini sağlamaktır. Bunu gerçekleştirebilmek için de güçlü ve etkin hukuk kurallarını oluşturmaktır. - Verilen zarara ilişkin hükümler - Uzay Aracı ile zarar arasındaki illiyet bağı sorunu - Sorumlu ve sorumluluk esası - Tazminat Konvansiyonda zarar, fırlatma, fırlatan devlet ve uzay aracı gibi kavramlarının tanımları yapılmıştır. Zarar: İnsan hayatının kaybı, yaralanma veya sağlığın diğer bir şekilde olumsuz yönde etkilenmesi bu sözleşme bağlamında Zarar olarak kabul edilir. Tanımda insan sağlığının etkilenmesi geniş kapsamlı düşünülmelidir. Sağlığı etkilenen bir insanın, bu etkilenmeyi uzay çalışmalarından kaynaklandığının ispatı halinde, yani sağlıkta oluşan zarar ile uzay çalışmaları arasında uygun illiyet bağının varlığı halinde sorumluluk gerçekleşmektedir. Tanım ayrıca malların zarara uğraması hakkında da hüküm içermektedir. Devletin gerçek veya tüzel kişilerle uluslararası örgütlerin uzay çalışmaları veya uzay araçlarından kaynaklanan nedenlerle kaybolması veya bu mallarda eksilmenin gerçekleşmesi de bu sözleşme çerçevesinde zarar olarak kabul edilecektir. Fırlatma: Konvansiyonda fırlatma tanımı fırlatma eyleminin yanında bu eyleme yönelik girişimi de kapsar. Bu nedenle aracın gönderilme girişiminden itibaren sorumluluk başlamaktadır. 1) Bir uzay aracını fırlatma faaliyetinde bulunan devleti, 3) Ülkesinin veya tesislerinin uzay aracı fırlatılmasına hizmet eden devleti kapsar. Uzay Aracı: Uzay aracını oluşturan tüm parçalar ile bu uzay aracının fırlatıcısına ait parçaları da kapsar. Sadece uzay aracı değil, bu aracın fırlatılması için gerekli araçları da kapsayan bir tanımdır. Sorumluluk açısından Konvansiyon'un 2.maddesi gereği Zarar yeryüzünde gerçekleşmişse Fırlatan Devletin mutlak sorumluluğu bulunmaktadır. Uzay faaliyeti ister kamu kurumları tarafından ister özel sektör tarafından icra edilsin, her halukarda ulusal uzay faaliyeti kapsamında devletin uluslararası sorumluluğunu doğuracaktır. Mutlak sorumluluktan kasıt, ilgili Devletin her hangi bir kurtuluş beyyinesi öne süremeyecek olmasıdır. Ancak Zararın yeryüzünden başka bir yerde gerçekleşmesi halinde bir uzay aracına, bu araçta bulunan insanlara veya mallara yeryüzünden başka bir yerde başka bir uzay aracı tarafından zarar verilmişse, zarar veren uzay aracının ait olduğu devletin sorumluğundan söz edebilmek için gerçekleşen zararın kendi kusurundan veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin kusurundan doğması gerekir. Bu durumlarda kusura bağlı sorumluluk ilkesi benimsenmiştir. Zararın yeryüzünden başka bir yerde gerçekleşmesi halinde bu zararın üçüncü bir devlete veya onun tabiiyetindeki kimselere zarar verilmişse, her iki devletin sorumluluğu bu zararın yeryüzünde veya yeryüzünden başka bir yerde gerçekleşmesi halinde gene farklı rejimler uygulanmaktadır. Yeryüzünde gerçekleşen zarardan her iki ülke genel kural gereği mutlak ve müteselsil sorumlu iken, bu zararın yeryüzünden başka bir yerde gerçekleşmesi halinde sorumluluk zarara sebep olan ülkelerin kusur ve bu ülkelerin eylemlerinden sorumlu olduğu kimselerin kusuru oranındadır. Kusurun belirlenememesi halinde eşit paylaştırılması esastır. İki veya daha fazla devlet ortaklaşa bir fırlatma icra ettikleri zaman, bu ortak girişime ülkesi veya tesisleri hizmet eden devlet de dahil olmak üzere, faaliyetin yaratacağı tüm zararlardan ortakların sorumluğu müteselsildir. Yani zararın hepsinden, bütün fırlatan devletler sorumludur. Zararı gideren devlet diğer ortak devlete karşı başvuru hakkına sahiptir. Ortaklar zararın giderilmesine ve mali yükün paylaştırılmasına yönelik kendi aralarında sözleşme yapabilirler. Fakat bu sözleşme zarar görene karşı ileri sürülemez. Bu Konvansiyon hükümleri, zarar veren uzay aracını fırlatan devletin tabiiyetindeki kimselere, fırlatma anında veya işletilmesi işlemlerine katıldıkları süre boyunca ve fırlatan devletin daveti ile kurtarma faaliyetlerin gerçekleştiği bölge yakınlarında bulunan yabancı tabiiyeti taşıyan kişilere uygulanmaz. Bu durumda fırlatan devletin kendi iç hukukundaki sorumluluk hukuku uygulanır. Konvansiyona göre Tazminat talebinde bulunacak olan gerçek kişiler değil; Devletlerdir. Kendisi veya gerçek veya tüzel kişileri zarara uğrayan Devlet, sözkonusu zarar için, Fırlatan Devlete, bir tazminat talebinde bulunabilir. Talep için Diplomatik Yol'un kullanılacağı, Diplomatik ilişki mevcut değilse temsilci atanabileceği hüküm altına alınmıştır. Talepte bulunan devlet ile talepte bulunulan devletin Birleşmiş Milletler üyesi olması halinde, bu talep Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği aracılığıyla da ileri sürülebilir. Konvansiyon çerçevesinde uğranılacak her türlü zararın zaman aşımı süresi 1 yıldır. Bu süre, zararın ortaya çıktığı tarihten veya zarar veren devletin belirlenmesinden itibarendir. Bir yıllık süre sonrasında herhangi bir talepte bulunulamayacağından bu süre Hak Düşürücü Niteliktedir. Bir ev satın aldığınızda tapuya, bi... Star Wars Evreni, Gerçeğe O Kadar Uzak Değil! Bu sıralar Star Wars hayranları, St...


Yeterli kütleye sahip (örneğin güneş'in yüzde 1 ila 7'si) bir gök cismi, ömrünün başlangıcında, yani henüz oluşma ve sıkışma aşamasında ciddi bir ışıma yayar. Bu ışıma, gök cismini oluşturan maddenin kütle çekim etkisiyle büzüşmesi sonucu oluşur. Büzüştükçe ısınır, ısındıkça ışıma yayar. Ancak bu ışıma, onu bir yıldız yapmaz! Kahverengi cüce denilen bu türden gökcisimlerinin ışıma süresi birkaç milyon yıldan fazla sürmez. Çünkü içerdiği madde yeterince sıkışmış, fakat kütlesi yetersiz olduğu için içerdiği madde daha fazla yoğunlaşamaz hale gelmiş, sıkışma işlemi sona ermiştir. Artık kahverengi cücemiz kimi zaman iki bin santigrat dereceye ulaşabilen yüzey sıcaklığını yavaş yavaş kaybedip soğumaya ve görünür ışık dalga boyunda görünmez olmaya başlar. Bunlara yıldız demek ne derece doğrudur bilinmez ama gerçekten de bugün görebildiğimiz tüm kahverengi cüce yıldızların kaderi, birkaç milyon yıl içerisinde tümüyle ölü karanlığa gömülmüş bir gök cismine dönüşmek. Galaksimiz, hala parlayan yüz milyarlarcasının yanında, artık sönmüş olan yüz milyarlarca kahverengi cüce içeriyor. Yalnız içlerinden bazılarının şöyle bir şansları da var; eğer ışıma yapmaya ve sıkışmaya devam eden kahverengi cüce, hidrojen ve helyum dışında ağır elementler açısından zengin içeriğe ve yeterli kütleye (0.07, yani yüzde yedi Güneş kütlesi) sahipse, çekirdeğinde gerçek yıldızlar gibi nükleer tepkime başlatabilir. Bunun sonucu, yüzey sıcaklığı 2.500 santigrat derece civarında olan bir kırmızı cüce yıldıza dönüşerek yüz milyarlarca yıl parlamaya devam eder. Fakat çoğu kahverengi cüce için bu bir hayalden öteye gidemez. Çünkü bunu başarabilenlerin büyük bir kısmında yetersiz kütle çekim nedeniyle çekirdek reaksiyonu sona erer ve taze yıldızımız yeniden soğumaya başlar. Buradan anlamış olmalısınız ki, bir gök cisminin yıldız olabilmesi için, doğarken en az yüzde yedi Güneş kütlesine sahip olması gerekir. Güneş sisteminin ilk aşamalarında yaklaşık 0.006 Güneş kütlesine sahip olan Jüpiter tıpkı bir yıldız gibi ışıldıyordu. Bu ışıldamanın sebebi elbette kütle çekim büzülmesi idi ve zamanla bu sona erdi. Bugün Jüpiter çevresine çok az da olsa, hala bir miktar enerji yaymakta. Bu enerji, her yıl çekirdeğindeki 2-3 cm'lik sıkışmadan kaynaklanıyor. Birkaç yüz milyon yıl sonra bu sıkışma da sona erince Jüpiter'in kızılötesi ışınım yoluyla ısı yayması da sona erecek. Kahverengi cüceleri birer başarısız yıldız olarak nitelemek yanlış olmaz. Burada aslında bir kavram yitimi söz konusu. Bilindiği gibi kahverengi cüceler, bir yıldız gibi nükleer reaksiyon oluşturmaya yeterli olmayan kütleye sahip, yalnızca kütle çekimsel büzüşme sonucu geçici bir süreliğine ısınan gök cisimleri. Kahverengi cüce ismini almalarının nedeni de, çok düşük ısıları gereği oldukça koyu kırmızı ve kırmızı ötesi tayfta ışık yaymaları. Bunların ilk keşfedilenleri Güneş'in yüzde yedisinden daha az kütlelere sahiplerdi ve yüzey sıcaklıkları 1.000 santigrat derecenin üzerindeydi. Dolayısıyla parlaktılar, gerçek birer yıldız gibi ışıldıyorlardı ve keşfedilmeleri görece kolaydı. Geçen zaman içinde teleskoplarımızın hassasiyeti arttı ve artık sadece birkaç yüz santigrat derecelik yüzey sıcaklığına sahip kahverengi cüceleri de keşfedebilmeye başladık. Yani iyice soğumuş veya ancak bu sıcaklığa ulaşabilecek kadar ısınabilmiş kahverengi cüceleri zor da olsa görebilecek teknolojik yeterliliğe ulaştık. Yeni keşfedilen daha soğuk kahverengi cücelerin kütleleri ise Güneş'le değil, ancak Jüpiter gibi gaz devleriyle kıyaslanabilecek kadar küçük: Sadece 5-10 Jüpiter kütlesindeler. Dolayısıyla daha sönükler ve keşfedilmeleri çok daha zor. Çok yakınımızda yer alan bir kahverengi cüce hakkında bu makalemizi okuyarak bilgi alabilirsiniz. Bu düşük kütledeki cisimleri kahverengi cüce olarak tanımlıyor olsak da, gerçekte bunların yapısal olarak Jüpiter'den ve diğer yıldızların çevresinde dönen Jüpiter yahut Satürn gibi gaz devi gezegenlerden bir farkı yok. Tek şansları bir yıldızın çevresinde dönmüyor oluşları. Ya yıldız fabrikalarında bağımsız olarak gelişmişler ya da kütle çekim etkileri gibi sebeplerle birlikte oluştukları yıldızlardan kopup uzay boşluğunda bir başlarına veya kendi gibi eşleriyle dolaşmaya başlamışlar. Aldatıcı da olsa, kahverengi cücelerin yıldız sınıflandırılmasına sokulması sadece sıcak kaldığı kısa dönem süresince geçerli olabiliyor. Çünkü kütle çekimsel büzülmeleri durduğu andan itibaren hızla soğumaya başlıyorlar. Buraya kadar olan kısmın özeti: Kahverengi cüceler yıldız değildir. Sadece, oluşum aşamasındaki sıkışma sebebiyle ısınan ve bu şekilde çok kısa bir dönem için az da olsa parlamayı başaran gök cisimleridir. Gerçekte Jüpiter'in birkaç katı yahut çok daha büyük kütleye sahip gaz devi gezegenlerden farkları yoktur. İstatistiksel olarak, Güneş'ten çok daha düşük kütleli ve gerçek birer yıldız olan kırmızı cüce yıldızların, evrendeki toplam yıldız miktarının yüzde 80'ini oluşturduğu gerçeği ortadayken, kırmızı cüce dahi olamamış kahverengi cücelerin sayısının tüm yıldızlardan çok daha fazla olduğunu düşünmek yanlış olmaz. Henüz gözlemsel kanıtlar bu savı doğrulamasa da, düşük kütleli gök cisimlerinin oluşma oranının daha büyük kütleli cisimlerden çok daha fazla olduğu gerçeğini de göz ardı edemeyiz. Proton Proton reaksiyonu, Güneş ve ... UV Ceti, bize yaklaşık 8,7 ışık yıl...


Güney yarımkürede bulunan Yelken takımyıldızı yönündeki bu bulutsuyu 1835 yılında ünlü astronom John Herschel keşfetmişti. Bulutsunun, Vela süpernova artığının bir parçası olduğu düşünülüyor, çünkü Vela Atarcası'na çok yakın bir konumda. Çubuk gibi görünmesinden dolayı ona Kalem Bulutsusu (NGC 2736) denmiş ve bizden tam 815 ışık yılı uzaklıkta. Büyük Vela Süpernovası'nın yaydığı şok dalgaları ile oluştuğu düşünülen NGC 2736'nın hızı bu nedenle çok yüksek; saatte 644 bin km. Son zamanlarda hızı düşmekte olan bulutsunun hareket ettiği yön, soldan sağa doğru. Beş ışık yılı uzunluğunda olan bu Kalem Bulutsusu, aslında ince örülmüş gaz bulutlarının oluşturduğu düzlemsel bir yapının kenardan görünüşüdür. Yaklaşık 11 bin yıl önce Yelken takımyıldızında bir yıldız aniden parladı. Parlaklığı o kadar arttı ki Venüs'ten 250 kez daha fazla ışık saçıyordu. O zamanki gökyüzünü seyreden insanlar, bu gizemli cismi görünce çok şaşırmış ve hayretler içinde kalmış olamalılar. Yıldız o kadar parlaktı ki gündüz dahi kolayca görülebiliyordu. Yazılı tarihten önce olduğundan, o zamanlar bir süpernova patlaması; çeşitli kabile ve köylüler arasında şüphesiz sadece bir korku, batıl inanç ve masal kaynağıydı. Biz ise bugün onun büyük kütleli bir yıldızın yaşamının bittiği an olduğunu biliyoruz. Bilgili olmak ne kadar güzel, çünkü korkmuyoruz ve batıl inançlarımız yok. Bir yıldız, ait olduğu galaksiden d... Tarih, Ocak 1967 yılını gösterdiği ...


Güney yarımkürede bulunan Yelken takımyıldızındaki bu bulutsuyu 1835 yılında John Herschel keşfetmişti. Bulutsunun (NGC 2736), Vela süpernova artığının bir parçası olduğu düşünülüyor, çünkü Vela Atarcası'na çok yakın bir konumda. Çubuk gibi görünmesinden dolayı ona Kalem Bulutsusu denmiş ve bizden tam 815 ışık yılı uzaklıkta. Büyük Vela Süpernovası'nın şok dalgaları ile oluştuğu düşünülen bulutsusunun hızı bu nedenle çok yüksek; saatte 644.000 km. Son zamanlarda hızı düşmekte olan NGC 2736'nın hareket ettiği yön, resimdeki pozisyona göre soldan sağa doğrudur. Beş ışık yılı uzunluğunda olan bu Kalem Bulutsusu, aslında ince örülmüş gaz bulutlarının oluşturduğu düzlemsel bir yapının kenardan görünüşüdür. Yaklaşık 11 bin yıl önce Yelken Takımyıldızı'nda bir yıldız aniden parladı. Parlaklığı o kadar arttı ki; Venüs'den 250 kez daha fazla ışık saçıyordu. O zamanki gökyüzünü seyreden insanlar, bu gizemli cismi görünce çok şaşırmış ve hayretler içinde kalmış olamalılar. Yıldız o kadar parlaktı ki gündüz dahi kolayca görülebiliyordu. Yazılı tarihten önce olduğundan, o zamanlar bir süpernova patlaması; çeşitli kabile ve köylüler arasında şüphesiz sadece bir korku, batıl inanç ve masal kaynağıydı. Biz ise bugün onun büyük kütleli bir yıldızın yaşamının bittiği an olduğunu biliyoruz. Bilgili olmak ne kadar güzel, çünkü korkmuyoruz ve batıl inançlarımız yok. Kozmik Anafor Batman gönüllü il tem... İçinde yer aldığımız evreni bir büt...


Halk tarafından düzensizlik olarak da bilinen Kaos kelimesi, Yunan mitolojisinden bir kelime olup sözlüklerde Düzensizlik kargaşa hali, düzensizlik yaymak isteyen güç anlamlarına gelir. Kaos kelimesi, Düzenli Evren anlamına gelen Kozmos kelimesinin tam zıddıdır. Ancak Kaos'un kelime anlamıyla Kaos'un 'teorisi' birbiriyle aynı kavramlar gibi gözükselerde aslında birbirleriyle zıt pek çok yanları da bulunmaktadır. Çünkü teorideki Kaos, düzensizlikten bir düzenin oluştuğunu savunmaktadır. Kaos teorisine geçmeden önce hem tarihsel hem de fikirsel gelişiminde determinizmin önemli bir etkisi olduğunu düşündüğümden, determinizme kısa bir bakışın faydalı olacağını düşünüyoruz. Determinizm, özünde felsefi bir görüştür ancak bu bölümde bunu asıl konumuzdan uzaklaşmamak amacıyla yalnızca bilimsel açıdan inceleyeceğiz. Bilimsel açıdan belirlenirciliğe en büyük katkıyı yapanlardan biri, 1687'de yayınladığı kitabı ile klasik mekaniğin temellerini atan Isaac Newton olmuştur. Newton'un oluşturduğu kesin formüller sayesinde bugün hala, fırlatılan bir okun -gerekli bilgilerine sahip olduğumuz takdirde- büyük bir doğruluk payıyla nereye düşeceğini hesaplayabiliyor, veya yine aynı formüller sayesinde bir gezegenin 50 yıl sonra gökyüzünde hangi noktada olacağını öngörebiliyoruz. Newton'un yaşadığı dönemlerde, onun formülleri o kadar kesin ve belirleyici görünüyordu ki, teoride eğer beyindeki her bir sinirin veya atomun bilgisine eksiksiz sahipsek, beynin 50 yıl sonra ne düşüneceğini bilmemiz gerektiği dahi savunulabiliyordu. Beyin ise insanın tüm hareketlerini doğrudan yöneten temel organımız olduğundan, belirlenirciliğe göre geleceği 'hesaplayabilmemiz' yeterli teknolojiye ulaşmamız dahilinde mümkündü. Fakat... Newton'dan bir süre sonra, bugün çoğumuzun tanıdığı Einstein isminde zeki bir adam, Newton'un formüllerinin aslında her şeyin tamamen doğru sonuçlarını vermediğini keşfetti. Özetle bu keşfin adına da bugün ''Görelilik Kuramı'' diyoruz. Görelilik Kuramı'yla birlikte Newton'un kuramında boş ve cevapsız kalan sorular cevaplarına kavuşmuş oldu. Örneğin, zamanın hareket üzerindeki etkisi gibi garip fenomenler ve 'mutlak' olduğu düşünülen Newton değişkenlerinin aslında 'mutlak' olmadığı ancak Görelilik ile açıklanabildi ki bu büyük bir devrimdi. Görelilik devrimi , mutlak zannedilen değişkenlerin de aslında pek çok farklı değişkene bağlı olduğunu ortaya çıkarmış olduğundan, determinizme vurulmuş darbenin öncülüğünü yaptı. Ancak Determinizm savunucularıyla birlikte Determinizm karşıtları da Görelilik Kuramı'nın determinizme vurduğu darbenin büyük olmadığının farkındalardı. Çünkü hala, değişkenleri etkileyen tüm değişkenlerin de hesaplanabilmesi teoride mümkün gözüküyordu. Ancak Görelilik formüllerinin mikro evrende pek bir şey ifade etmediğinin anlaşılmasıyla birlikte Kuantum devrimi kapıdaydı ve bu, determinizme en büyük darbeyi vuracak olan devrimdi. Çünkü Kuantum teorisi bizlere; bir parçacığın aynı anda hem 'burada' hem 'orada' bulunabilmesinin mümkün olmasının yanı sıra, 'parçacıkların mesafeyi yok sayarak haberleşebildiklerini', yada ışığı oluşturan fotonların hem dalga hem parçacık özelliği gösterebilmesi gibi o zamanın bütün fizik yasalarını çiğniyormuş izlenimini veren sıra dışı fenomenlerin olduğunu söylüyordu. O zamanlar sahip olunan yasalarla bırakın bir sinirin veya atomun hareketlerini tam olarak hesaplayabilmeyi düşen bir yaprağın hareketi, akmakta olan bir suyun ne tarafa yöneleceği ya da havaya yükselen sigara dumanının ne şekilde yol alacağı gibi sinir ve atomun hareketlerine kıyasla çok daha basit gözüken hareketleri bile hesaplamak imkansız görünüyordu. Bu imkansızlıkların sebebi, yukarıda verilen hareket örneklerinin çok fazla farklı değişken tarafından etkilenebiliyor olmasıydı. Örnek olarak yere düşmekte olan yaprağı ele alalım ve biraz inceleyelim. Yaprağın ağaçtan yere doğru düşüşü en temelde bir kanun tarafından belirlenir ki, bu da bildiğimiz üzere Yerçekimi'dir. Ancak burada cevabını aradığımız şey yaprağın yalnızca yere neden ve nasıl düştüğü değil, aynı zamanda yerin tam olarak hangi noktasına, hangi zamanda düşecek olmasıdır. Cevabımızı daha detaylı bir şekilde bilmek istediğimizde yavaş yavaş Newton formüllerinin yetersizleştiğini görmeye başlarız. Çünkü, yaprağın yere düşüşünü etkileyen birçok değişken mevcuttur. Örneğin o an esmekte olan rüzgarın hızı, türü, nem oranı ve sıcaklık gibi değişkenler bunlardan sadece birkaçı ve belki de en basit olanlarıdır. 'Tam' cevabı bulabilmek için bütün bu parametrelerin her birini en ince ayrıntısına kadar bilmeliyiz. En ince ayrıntısına kadar dediysem, gerçekten olabilecek en ince ayrıntısına kadar demek istiyorum. Yani atomlara, hatta atomdan da küçük bilebildiğimiz en küçük yapılara kadar tüm parametreleri biliyor olmak zorundayız. Çünkü en küçük bir değişken bile, yaprağın düşüşünün seyrini tamamen farklı bir şekilde olmasına yol açabiliyor. Küçük bir değişkenin bütün bir sistemi büyük oranda etkilemesi olayına ise bugün ''Kelebek Etkisi'' adı veriliyor. Kelebek etkisi, Edward Lorenz'in keşfettiği bir fenomenin basit bir şekilde anlatımı için ''Dünyanın herhangi bir noktasındaki küçük bir kelebeğin bir kanat çırpışının dünyanın öbür ucunda bir yerde fırtınaya yada herhangi büyük bir hava olayına sebep olabilmesi'' olarak bilinir. Ancak burada, her kanat çırpan kelebeğin hava durumunda mutlaka bir değişikliğe sebep olacağı gibi bir anlam çıkarılmamalıdır. Bu örnek yalnızca, çok küçük değişkenlerin en ufak hareketlerinin bile sistemde çok büyük değişimlere sebep olabileceğini tasvir etmek için oluşturulmuş bir örnektir. Bir meteorolog olan Edward Lorenz, 1963 yılında bilgisayarıyla hava durumu tahminleri üzerine çalışmaktaydı. Yine bir çalışmasında Lorenz, hesaplamasında sisteme 0,506127 sayısını başlangıç verisi olarak girdi. Sonraki aşamada Lorenz, 0,506127 sayısını 0,506 olarak girmesinin sisteme etkisinin olmayacağını, çünkü yaptığı değişikliğin çok küçük bir değişiklik olduğunu düşünüyordu. Nitekim bu değişiklik matematiksel olarak öyleydi de... Ancak Lorenz, elde ettiği sonuçlar karşısında hayrete düştü. Yaptığı bu küçük değişiklik sistemin devasa farklılıkta sonuçlar vermesine neden olmuştu. Lorenz bilgisayarının bozulduğunu düşündü ancak tekrar tekrar yaptığı hesaplamalar bunun tersini söylüyordu. Gerçekten de Lorenz'in bilgisayarında bir kelebeğin kanat çırpması kadar önemsiz olan yaptığı bu küçük değişiklik sistemin tamamen farklılaşmasına yol açmıştı. Lorenz keşfettiği bu fenomeni 1963 yılının Mart ayında, Atmosferik Bilimler Dergisi'nde yayınladı ve ilk kez burada ''Kelebek Etkisi'' terimini kullandı. ''Kelebek Etkisi'' böylece halk ve bilim dilinde yerini almış oldu. Kelebek Etkisinin Kaos ve determinizm arasındaki mücadeleye dahil olmasıyla birlikte işler iyice karmaşıklaşmıştı. Çünkü küçük bir kelebeğin kanat çırpmasının dahi dünyanın öte yanında bir fırtınaya sebep olabilmesi, bir olayın gelecekte ''tam'' bilgisine ulaşabilmemiz olasılığını önemli ölçüde azaltıyordu. Yinede yeniden, ileri teknoloji sayesinde bu karmaşıklığın giderilebileceği savunulabiliyordu. Ancak 1900'lü yıllarda Görelilik Kuramı ile birlikte gelişmekte olan Kuantum Kuramı bizlere determinist gözüken doğanın aslında belirlenemez ve tahmin edilemez taraflarının da olduğunu gösterdi. Determinizme adeta başkaldıran bu fikirlerin başlarında Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi ve Schrödinger'in Kedisi vardı. Şimdi bu çılgın fikirleri yakından inceleyelim. Kuantum Kuramı bizlere özet olarak, atom boyutları kadar küçük ölçeklerde maddenin nasıl davrandığını açıklar. Klasik fizikle olaya baktığımızda, bir cisim aynı anda iki durumda ya da yerde- birden bulunamaz. Örneğin, ya masanın üzerindedir ya da yerde. Ancak Kuantum Kuramı geliştirilirken fizikçiler, bir parçacığın aynı anda iki durumda -ya da yerde- bulunabileceğini keşfettiler. Sağduyumuza ters görünen bu çılgın keşfi, Avusturyalı fizikçi Erwin Schrödinger zarif bir düşünce deneyiyle açıklamıştı. Deney düzeneği oldukça basittir. Düzenekte Schrödinger, zavallı bir kediyi kuantum mekaniği kurallarına göre çalışan bir düzeneğe yerleştirmişti. Düzenekte kedi, zehirli sıvı içeren bir şişe ile birlikte kapalı bir kutudadır. Kutuda ayrıca ne zaman bozunacağı belli olmayan (bozunma olasılığı %50) radyoaktif bir madde, örneğin uranyum vardır. Uranyum çekirdeği alfa parçacıklarını yayarak bozunduğunda şişe kırılır ve kedi ölür. Kutunun dışında bulunan bizler için kedi %50 ihtimalle ölü, %50 ihtimalle canlıdır. Kedinin akıbeti hakkında tam bir hükme varmak için kutunun açılması şarttır. Yani kedinin hem ölü olabilme, hem canlı olabilme olasılığı vardır, ancak bu olasılıkların gerçeklik kazanması ancak gözlemle mümkün olabilir. Yani, kutu açılmadıkça kedinin akıbeti hakkında ortada bir ''belirsizlik'' vardır. Aslında Kuantum Kuramı, çoğunlukla belirsizlikler üzerine kurulmuş bir kuram. Gelin, belirsizliğe daha yakından bakalım. 1- Sivrisinek net, arkaplan bulanık . 2- Arkaplan net, sivrisinek bulanık . Şimdiyse bu sivrisineğin uçuşa geçtiğini ve sivrisineğin fotoğrafını uçarken çekmek istediğimizi düşünelim. Sivrisineğin bulunduğu yerin arkaplanını ne kadar kaliteli ölçüde fotoğraflamışsak onun konumunu, arkadaki nesnelere bakarak o denli iyi belirleyebiliyoruz. Örneğin; ''Fotoğraf anında sivrisinek perdenin önünde uçuyormuş.'' diyebiliyoruz. Ancak bunun bize bir maliyeti oluyor. Fotoğrafta sivrisineğin kendisini çok bulanık gördüğümüzden, ne kadar hızlı uçtuğunu da bilemiyoruz. Sivrisinek perdenin önünde yalnızca bulanık bir karartı olarak görünüyor. Makinemizin ayarlarıyla oynayıp, bu defa sineğin hızını bilmek istiyoruz ve doğrudan ona odaklanıyoruz. Ancak bu defa da sivrisineğin hızını büyük oranda hesaplayabilirken, fotoğraf çekildiği anda nerede olduğu hakkında tahminde bulunmakta o kadar zorlanıyoruz. Çünkü arkaplandaki örneğin perde gibi nesneler o kadar bulanık görünüyor ki, onun perde olduğu hakkında bile kesin konuşamıyoruz. Özetle, sivrisineğin nerede olduğu bilgisini öğrenmek isterken, onun hızı hakkındaki bilgiden ödün veriyoruz. Veya tam tersi, sivrisineğin hızı hakkında kesin bilgiye ulaşmak isterken, onun konumu hakkındaki bilgiden feragat etmek zorunda kalıyoruz. İşte Heisenberg'in Belirsizlik İlkesi de verdiğimiz bu örnekle büyük bir oranda benzeşiyor. Bu ilke bizlere bir parçacığı gözlemlemek istediğimizde, parçacığın hızını ne kadar büyük bir kesinlikle biliyorsak, parçacığın konumunu o denli az bileceğimizi söyler. Yani asla iki bilgiye birden, tam olarak ulaşamazsınız. Burada her iki bilgiye de aynı anda ulaşamamamız teknolojideki yetersizliğimizden değil, doğanın tamamen böyle sınırlayıcı kurallara sahip olmasındandır. Çünkü örneğin, bir parçacığı gözlemek istediğinizde ona belli bir dalga boyunda ve belli bir enerji içeren ışık demeti göndermek zorundasınızdır. Ve eğer parçacığın konumunu büyük bir kesinlikle bilmek isterseniz, ona o kadar yüksek enerjili bir ışın demeti göndermelisiniz. Ve bu ışın demeti de ne kadar yüksek enerjili olursa, parçacığın hareketi üzerinde o kadar büyük bir etkisi olur. Bu nedenle ne kadar gelişmiş bir teknolojiye sahip olursanız olun asla bir parçacığın hem konum hem de momentumuna dair aynı anda iki bilgiyi ''kesin'' olarak elde edemezsiniz. Bizi asıl ilgilendiren kısımsa şu; Yukarıdaki tüm bu nedenlerden ötürü, aynı anda iki bilgiye birden ulaşamadığımızın matematiksel bir kanıtını sunan Belirsizlik İlkesi, her şeyi kesin olarak belirleyebilme''yi savunan determinizme çok büyük bir darbe vurmuş oluyor. Bu yüzden, isterseniz dünyanın tüm kelebeklerinin kanatlarının hareketini dahi hesaplayabilecek kadar hassas bir teknolojiye sahip olun, Belirsizlik İlkesi bizi ''her şeyi'' hesaplamadığımız için cezalandırıp, örneğin 10 yıl sonra hava durumunu bilebilmemize engel olabilecektir. Çünkü Kelebek Etkisi yüzünden, hesaplamayı başaramadığımız herhangi bir konum yada hız bilgisi tüm sistemin farklılaşmasına yol açabilecektir. Madem doğa bu kadar hassas biçimde hesaplar yapabilmemizi engelliyor, o zaman birde rastgele hareketlerin uzun bir zamana yayılmış grafiğini çıkararak geleceğe dönük tahminlerde bulunmayı deneyelim. Bu grafiklereyse kısaca ''Çekerler'' diyoruz. Çekerler, Kaos Teorisi'in altında, Kelebek Etkisi kavramıyla birlikte gelişen; Tamamen rastgele gözüken kaotik sistemlerin faz uzayı adı verilen, tüm olası durumların temsil edildiği bir tablonun üzerinde sistemin genel hareketlerinin grafiğe döküldüğü çizimlere verilen addır. Örneğin yukarıdaki resimde, Lorenz'in hava durumlarının uzun süreli değişimlerini hesaplayarak oluşturduğu bir çekeri görüyorsunuz. Lorenz Çekeri bizlere, hava durumu gibi binlerce farklı parametreye bağlı olan bir sistemin zaman içinde belli sınırlara bağlı olarak hareket edip, bu sınırların dışına çıkamadığını gösterir. Başka bir deyişle; Hava Durumu adı verilen kaotik sistemin içindeki parametreler tıpkı bir anafor tarafından çekilirmişçesine hareket ederler Grafiklere ''Çeker'' adı verilmesinin sebebi de budur- ve bu bizlere, zaman içinde düzensizmiş gibi gözüken sistemin aslında belirli bir düzende olduğunu söyler. Lorenz Çekeri'nin ilginç bir şekilde iki kanadını açmış bir kelebeğe benzemesi de dikkate değerdir. Aşağıda görülen diğer bir çekerin ismi ise Rössler Çekeri. Otto Rössler tarafından oluşturulan bu çeker, kimyasal reaksiyonlardaki kararlılık modellenerek ortaya çıkarılmıştır. Özetlemek gerekirse, yine hava durumunda olduğu gibi kimyasal reaksiyonlar, pek çok farklı parametreye bağlı olan sistemlerdir. Ancak Rössler'in keşfettiği çekerde görüldüğü üzere, kimyasal reaksiyonlar her ne kadar karmaşık ve rastgele gibi gözükselerde belirli zaman aralığında oluşan matematiksel bir anafor tarafından sürekli çekilmekte ve düzensizlikten istifade bir düzen oluşturmaktadırlar. Çekerler ''Kaotik Sistem'' olarak adlandırılan sistemlerin en güzel örnekleridir. Çünkü tüm kaotik sistemler, tıpkı çekerlerde gördüğümüz üzere düzensiz gibi gözüken sistemlerin aslında düzenli olmalarına verdiğimiz addır. Çekerler yalnızca faz uzayı üzerindeki matematiksel modellerde bulunmaz; kullandığınız elektronik aletlerde, izlediğiniz filmlerde, ciğerlerinizde, hücrelerinizde, biyolojide, astronomide, matematikte, havada, yerde, uzayda veya kısacası gözünüzün önünde, hemen her yerde bulunuyor olabilirler. Doğanın her bir köşesinde gizlenmiş olabilecek sonsuz döngüler içeren ''Fraktallar''dan bahsediyorum. Gelin, geometriyle sanatın zarif bir birleşimi olarak gördüğüm bu sonsuz formlar hakkında biraz konuşalım ve Kaos ile ilgisini biraz inceleyelim. Peki eğer doğa, yeterli düzeyde yakından bakmadığımız takdirde bu denli düzensiz görünüyorsa, tüm bu düzensizliğin sırrını öğrenmek için ne yapmalıyız? Sırrımızı aralamak için önce Öklid Geometrisi hakkında biraz fikir edinelim. Öklid geometrisi kareler, dikdörtgenler, çemberler, üçgenler veya doğrulardan oluşan her sistem için bizlere geometrik açıklamalar sunar. Ancak doğa, çoğunlukla düzgün kareler, dikdörtgenler ya da üçgenler gibi düzgün sistemlerden oluşmaz. Örneğin bir buluta baktığınızda orada keskin kenarlar yerine, kenarı köşesi belli olmayan şekiller görürsünüz. O halde doğada düzensiz görünen dağlar, vadiler, dalgalar veya bulutların matematiksel açıklamasını Öklid Geometrisi ile nasıl yapabiliriz? Cevap; Yapamazsınız. Çünkü doğa, Öklid geometrisiyle uyumlu değildir. Öklid geometrisi matematik ve teknolojide oldukça kullanışlıdır ancak doğanın karmaşışının matematiksel bir açıklamasını sunan geometriyse, konu başlığımızdan da anlaşılacağı üzere ''Fraktal Geometrisi''dir. ''Fractal'' kelimesi Latince ''kırılmış parçalanmış'' anlamına gelen ''fractus'' kelimesinden, bugün Fraktal Geometrinin kaşifi olarak kabul edilen Benoit Mandelbrot adında Polonyalı bir matematikçi tarafından türetilmiştir. Fraktal geometrisi, kendini sonsuza kadar bir fonksiyonu yineleyerek uygulama anlamına gelen 'iterasyon' yöntemiyle bir şekli küçük parçalara bölen ve her böldüğü parçanın kendine benzemesini inceleyen geometri dalıdır. Fraktal geometrisi, kendini sonsuza kadar küçültme işlemi sayesinde doğayı daha iyi kavramamızı, ve onu teknolojiye daha iyi uyarlamamızı sağlar. Örnek olarak, kullandığımız neredeyse her teknolojik alette Fraktal geometrisinin büyük payı vardır. Fraktalların en ünlü örneği, kuşkusuz Fraktalların kaşifiyle adlandırılan ''Mandelbrot Kümesi''dir. Mandelbrot fraktalına yaklaştırma yaptıkça, yeni yapıların oluştuğunu ve bir süre sonra bu yapıların sürekli olarak kendini tekrar ettiğini görürsünüz. Hemen alttaki resimde gördüğünüz yapıya, ''Fraktal Anten'' denir ve bugün kullandığınız pek çok cep telefonunun içerisine yerleşmiş durumdadır. Fraktal antenler, Fraktal Geometri'den yararlanarak antenleri çok daha küçük hale getirmekle kalmamış, bu dizayn şekli antenlerin daha geniş aralıkta frekans bilgisi almasını da sağlamışlardır. Yani eğer Fraktal geometrisine sahip olunmasaydı, cep telefonlarımız çok daha büyük olacak ve iletişim daha zahmetli ve kalitesiz olacaktı. Fraktal Geometri günümüzde iletişimden kanserin erken teşhisine, kardiyolojiden küresel ısınmayı engellemeye kadar pek çok alanda kullanımda. Ayrıca Fraktal Geometri'nin tüm bunların haricinde başka faydaları da var. Bunlardan belki de en önemlisi, doğayı anlamak. Fraktal geometri sayesinde bulutların hareketlerinden nehirlerin drenajına kadar doğal şekilleri tam olarak hesaplayabiliyoruz. Fraktal geometri Evrim Kuramı, Ekonomi, Astronomi, Fizik gibi kaotik sistemlerin olduğu her yerde uygulanabilen bir geometri. Bu yüzden Fraktal Geometri bizi, bilim ve teknolojide büyük bir adım daha ileriye götüren bir keşif olmuştur.


Bilim insanları bizden 2.5 milyon ışık yılı uzakta bulunan, tıpkı Dünya'mızın da içinde bulunduğu Samanyolu Galaksisi gibi spiral bir galaksi olan Andromeda Galaksisi ile ilgili yeni bulgulara ulaşabilmek için NASA'nın X ışını uzay teleskobu NuSTAR'ı kullanıyor. NASA, NuSTAR uzay teleskobuyla Andromeda Galaksisi'nde yoğun X ışını akışı gözlemleyerek 40 adet kara delik ve nötron yıldızının Andromeda'nın yıldız çevrelerinden gelen gazları yuttuğunu belirledi. Nötron yıldızlarının X ışını ikilileri olarak adlandırılan sistemlerinin, bu yıldızların komşularının yakınlarındaki gazların ısınmasında ve galaksi evriminde anahtar rolü oynadıkları düşünülüyor. X ışını ikilileri kalın gaz ve toz maskeleriyle gizlendikleri için bu yapıların milyonlarca ışık yılı uzaktaki Dünya'nın içinde bulunduğu galaksi olan Samanyolu'ndan görünebilir ışıkla tespit edilmeleri oldukça zor. Ancak NASA'nın NuSTAR uzay teleskobu, bazı görülmesi zor ikilileri bu engeller olmaksızın gözleyebiliyor. Araştırmacılar, Andromeda'nın Samanyolu'na olan göreli yakınlığının bu araştırmalarda onlara çok yardımcı olduğunu söylüyor. Florida, Kissimmee'de 2016 yılında 227'ncisi düzenlenen Amerika Astronomi Birliği'nin toplantısında sunulan NuSTAR'dan alınan yeni bilgilerle Wik ve çalışma arkadaşları, kara delikleri nötron yıldızlarına karşı besleyen X ışını ikililerinin bir kısmını tanımlamaya çalıştılar. Andromeda'nın sahip olduğu X ışını ikilileri sayısını incelemek, daha uzaklardaki galaksilerin içerdiği X ışını ikili sayılarını, hatta ilkel galaksileri anlamak için oldukça yararlı olabilir. Muazzam bir çubuklu sarmal gökada o...


Yeni bir araştırmanın öne sürdüğü iddiaya göre, orta boyutlu kara delikler ile karşılaşan ölü yıldızlar, sadece kısa bir süreliğine de olsa yeniden hayata dönebilir. Bir grup gökbilimci; beyaz cüce olarak bilinen yakıtı tükenmiş bir yıldız kalıntısının, kütlesi güneşimizin kütlesinin 1.000 ila 10.000 katı arasında değişen orta kütleli bir kara deliğin yakınından geçtiğinde ne olacağını belirlemek için bilgisayar simülasyonları gerçekleştirdi. Araştırmacılar; kara deliğin güçlü kütle çekiminin, beyaz cücede bulunan hareketsiz iç kısımları önemli ölçüde gerip, çarpıttığını ve bu sayede helyum, karbon ve oksijen gibi elementleri daha ağır olan demir gibi elementlere dönüştürerek birkaç saniyeliğine de olsa nükleer füzyon süreçlerini yeniden ateşleyebileceğini belirlediler. Bu gibi gel-git bozulması olayları , aynı zamanda bir yüzyıl önce Albert Einstein tarafından tahmin edilen ve ilk kez 2015 yılında Lazer İnterferometre Yerçekimsel Dalga Gözlemevi tarafından doğrudan tespit edilen kütle çekim dalgalarını da ortaya çıkarabilir. Ekip üyelerinin söylediklerine göre LIGO, büyük ihtimal ile bu belirli kütle çekim dalgalarını tespit edemeyecek ancak Avrupa Uzay Ajansı'na ait olan Lazer İnterferometre Uzay Anteni gibi gelecek yıllarda kullanacağımız başka araçlar bu işi yapabilir. Araştırmaya göre; aşırı derecede bozulmuş olan beyaz cücelerden gelen büyük miktardaki maddeler, şimdi kullandığımız teleskoplarla bile tespit edilebilecek güçlü radyasyon patlamaları ortaya çıkararak kara deliklerin içine çekilebilirler. Bu yeni sonuçlar, araştırılması çok zor olan orta kütleli kara delikleri ele almanın daha iyi bir yolunu öne sürmektedir. Gökbilimciler, bu zamana kadar bir çok galaksinin merkezinde yer aldığı bilinen milyonlarca veya milyarlarca güneş kütlesine sahip küçük kütleli ve süper kütleli kara delikler tespit etti. Ancak orta kütleli olanlar hep anlaşılması zor olarak kalmıştı. Güney Karolina'da bulunan College of Charleston'da fizik ve astronomi profesörü ve çalışmanın ortak yazarı olan Chris Fragile açıklamasında kaç tane orta kütleli kara deliğin bulunduğunu bilmenin, süper kütleli kara deliklerin nasıl oluştuğu sorusunun cevaplanmasında oldukça önemli olduğunu belirtti. Orta kütleli kara delikleri gel-git bozulması olayları sayesinde bulmak, muazzam bir ilerleme olacaktır diye de ekledi. Araştırmacıların belirttiğine göre; süper kütleli kara delikler, büyük yıkıcılar değillerdir. Bu devler, beyaz cüceleri muhtemelen onlara dikkate değer şekilde zarar vermeden hafifçe süpürmektedirler. Bu yeni çalışma, akademik bir ilgiden ziyade uzak gelecekte güneşimizin sonunun nasıl olacağını anlatan bir senaryoyu ortaya koymaktadır. Yaklaşık 8 güneş kütlesi veya bundan daha az bir kütle ile hayatına başlayan her yıldızın sonu, süper yoğun beyaz cüceye dönüşmek olacak. Bu kader, bizim güneşimizi de 5 milyar yıl içerisinde bekliyor. Bünyesindeki hidrojen yakıt deposunu tükettikten sonra şişerek bir kırmızı deve dönüşecek ve sonrasında ise çökerek beyaz cüce haline gelecek. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 14 Eylül 2018 tarihinde yayınlanmıştır.


Bir kara deliğin çevresinde dolanan olası bir gezegende yaşam mümkün olabilir mi? Bilim insanları bu soruya bir cevap bulmuş olabilir! Güneşimize benzer yıldızların çevresinde dönen su dünyalarında muhtemel yaşam aramaya alışığız ancak, yeni yapılan bir araştırma ile başka bir olası yaşam ortamı bulundu: Hızla dönen süper kütleli bir kara deliğin olay ufkunun ötesinde yörüngede dönen kayalık bir gezegen. Kara deliğin çevresindeki tuhaf güçler bu gezegeni en iyi şekilde ısıtabilir fakat, bu senaryo bir aldatmaca ile ortaya çıkıyor: Bu gezegenin yörüngede neredeyse ışık hızı ile dönmesi gerek! Evrenimizde yaşamın ortaya çıkabileceği bütün olası yerleri bilmiyoruz, çünkü şu ana kadar elimizde yaşamın ortaya çıktığı tek bir örnek var o da biziz. Bilim insanları ve bilim kurgu yazarları yaşam formlarının var olabileceği bütün tuhaf düzenleri ve olasılıkları düşünmekten keyif almalarına rağmen, yapılan bütün ciddi dünya dışı yaşam araştırmalarına göre ve kendi durumumuzu model alarak yapabileceğimiz en iyi tahmin, bulabileceğimiz yaşamın Dünya'dakinden çok da farklı olamayacağıdır. Bu durumdan yola çıkarak iki tane çok büyük gereklilik olduğunu söyleyebiliriz. İlki, bizim gibi bir yaşamın suya ihtiyacı vardır. Su ise evrende bulunan en yaygın bulunan moleküllerden oluşur; hidrojen ve oksijen . Ancak bu su, genellikle ya plazma içerisinde buharlaşmış halde ya da buz olarak katı ve donmuş halde bulunur ki, bu iki durum da yaşam barındırması adına kötü şartlardır. Sıvı suya ise rastlamak çok zordur. Çünkü bu suyun bulunacağı ortamın suyun buharlaşmasını engelleyecek bir sıcaklıkta olması gerekir. Bu mükemmel dengeyi tespit edebildiğimiz iki konum bulunuyor; birisi yıldızın yörüngesinde dolanan bir gezegenin yüzeyinde bulunan suyun sıvı halde kalabilmesini destekleyecek oranda ısı aldığı, ne suyun tümüyle buz tutacağı kadar soğuk, ne de tümüyle buharlaşacağı kadar sıcak olmayan yörünge uzaklığı olan yaşanabilir bölgesi; diğeri de gel-git ısısının gerekli enerjiyi ürettiği ve Güneş sistemimizin dış gezegenlerinin bazı uydularında yer alan buz çatlaklarının altıdır. Ancak sadece saf sıcaklık yeterli değildir. Yaşam; etrafta dolaşma, yemek yeme ve üreme gibi şeyleri yapabilmek için enerji kullanan karmaşık bir süreçtir. Bütün bu süreçler mükemmel bir şekilde etkili olmadığı için ortaya artık ısı da çıkarırlar. Ve bu artık ısının çevreden güvenli bir şekilde atılması gerekir yoksa başlayan yaşamı öldürecek derecede sıcaklıkları arttıracak sera gazı senaryoları ortaya çıkabilir. Dünya'da bu artık ısıyı kızılötesi radyasyon şeklinde uzayın boşluğuna atıyoruz. Bir enerji kaynağı ile tüm atıkları koyacağımız yer arasındaki bu karşıtlık, aynı gezegenimizde olduğu gibi benzer bir düzene sahip başka bir gezegende de yaşamın gelişmesine muhtemelen olanak sağlayacaktır. Kara delikler isimlerinden anlaşılacağı üzere karanlıklardır, çünkü çevrelerine ışık yaymazlar. Ancak çok güçlü kütle çekimleri de onları evrende eşsiz kılar. İlk bakışta kara delikler, herhangi bir hayat formu için en az elverişli yerlermiş gibi görünüyor. Neticede kara delikler, saf kütle çekimden oluşan ve olay ufuklarına çok yaklaşan her şeyi içerisine çekerek onları sonsuza dek evrenden ayıran cisimlerdir. Hatta ışık bile onların yerçekiminden kurtulamıyor. Evreni anlamamızın bir yolu da kozmik mikrodalga arka plan ışımasıdır. Bu ışıma, evrenin henüz bebekken yani yaklaşık 380.000 yaşındayken geride bıraktığı radyasyondur ve bütün evrenin en büyük radyasyon kaynağıdır. Bu ışımayı göremiyor olmamızın sebebi ise elektromanyetik tayfın mikrodalga bölgesinde olmasındandır. Bu kozmik mikrodalga arka plan ışıması, mutlak sıfırın yaklaşık 3 derece üzerinde bir sıcaklığa sahiptir. Ancak kozmik mikrodalga arka plan ışıması, kara deliğe düşerken aşırı yer çekiminden kaynaklanan daha büyük enerjilerle çarpışarak maviye kayar. Olay ufkuna çarpmadan önce ise kozmik mikrodalga plan ışıması o kadar çok enerji kazanabilir ki; tayfın kızılötesi, görülebilir ve hatta mor ötesi kısmına kayabilir. Yani başka bir deyişle, kara deliğin yakınlarında kozmik mikrodalga arka plan ışıması, soğuk olmaktan çıkar hatta çok fazla ısınır. Daha da ötesi eğer kara delik dönüyorsa, bu kara delik ışını odaklayabilir ve kozmik mikrodalga arka plan ışımasının gökyüzünde bir Güneş gibi parlamasını sağlayabilir. Yani bu durumda eğer bir kara deliğe yeterince yaklaşabilirseniz, kendinizi şaşırtıcı bir şekilde ısınmış bulabilirsiniz ve üstelik eğer bir gezegenseniz, belki de sahip olduğunuz su sıvı su okyanuslarına dönüşmüş olabilir ki bu da yaşam için muhtemel bir ev anlamına gelir. Ancak yaşamın serpilmesi için bir soğutucuya da ihtiyaç vardır ki bunu da kara delik kolayca sağlayabilir. Kara deliğin yakınında iken kütle çekimsel çarpıklık, olay ufkunun görünüşünü daha da genişleterek onu düşündüğünüzden daha şişkin bir hale getirir. Kara deliğe yeterince yakın olunca (örneğin, olay ufkunun %1'inden az bir yarıçapta), olay ufku gökyüzünün %40'ını kaplayacak şekilde şişerken, sıcak kozmik mikrodalga arka plan ışıması da küçük bir diski dolduracak şekilde büzülür. Bu sırada da eğer gezegeniniz dönüyorsa o zaman gündüz ve geceye sahip olursunuz ve yaşam da işini yapmak için gerekli her şeye sahip olur. Fakat bu yarıçaptaki bir yörünge genellikle aşırı değişken olmakla beraber, kendini o korkunç karanlığa atmaya eğilimli olur. Son zamanlarda bu durumu dengede tutmanın bir yolu olup olmadığını görmek için bu senaryoyu araştıran bir grup araştırmacı, analizlerini The Astrophsical Journal dergisinde yayınladı. Ve bunun işe yarayacağı bir yol buldular. Eğer bir kara delik 1.6x108 kat Güneş kütlesinde olursa ve hızla da dönüyorsa, olay ufkunun çok az üstündeki kozmik mikrodalga arka plan ışımasının tayfın mor ötesi kısmında zirve yaptığı ve korkunç derecede sıcak olmayan kısımda bir yaşanabilir bölgeye ev sahipliği yapabilir. Daha yakın olursa gezegen aşırı kütle çekimi kuvvetinden dolayı yıkıma uğrar, daha uzak olursa kozmik mikrodalga arka plan ışıması soğur. Peki ama bu dar kuşakta ne olur? Araştırmacılara göre; tam kararında olur. Yine de bu araştırma bize yaşam için elverişli bir yer ararken zihinlerimizi açık tutup evrendeki en korkunç yerlerin bile bir potansiyeli olabileceğini düşünmemiz gerektiğini gösteriyor. Yaratılan bu kara delik, olay ufku ...


Eğer bir kütleyi, yüzeyindeki kaçış hızı ışık hızına eşit olacak şekilde bir küreye sıkıştırmak istersek, bu kürenin yarıçapını Schwarzschild Yarıçapı olarak tanımlarız. Elbette ki bu tanım bir yerlerden hatırlıyoruz, kara delikler. Eğer ki bir kütleyi, Schwarzschild Yarıçapı'ndan daha küçük bir alana sıkıştırırsanız bir kara delik elde etmiş olursunuz. Bunu esasında teorik olarak tüm nesnelere uygulayabiliriz. Yani masanızdan, kaleminizden veya diz üstü bilgisayarınızdan da bir kara delik yapabilirsiniz. Tabi ki onu bu yarıçapa kadar sıkıştırabilirseniz. Bir şeyleri kara delik yapmadan önce nasıl yollardan geçiyoruz görelim. Bir metreküpte neler kaç kilogram ediyor bir göz atalım: Su 1.000 kg, Güneş'in çekirdeği yaklaşık olarak 150.000 kg, bir beyaz cüce ~10^9 kg , atomik çekirdek ise ~10^17 kg. Artık nasıl okunduğunu bile bilmediğimiz değerlere geldik. Fakat bu noktadan sonra bir şeyler değişecek. Bir metreküpe atomları doldurduk ve ~10^17 kg geldiğini gördük. Fakat henüz nötron yıldızları ve kara deliklerden bahsetmedik bile. Bir nötron yıldızı çekirdeği için bu değer 10^18 kg olabiliyor. Yani ortam atomdan bile daha yoğun demek. İşte bu yüzden bu yıldızlar nötron yıldızlarıdır, çünkü atomu o kadar sıkıştırmışızdır ki geriye sadece nötronlar kalmıştır. Asıl bomba ise kara deliklerde. Orada bu sayı yaklaşık olarak 10^30 kg. Bu inanılmaz bir değerdir. Madde öylesine bir yoğunluğa sahiptir ki, artık maddenin sıkışması geçilmiş, atomun sıkışması geçilmiş, nötronların sıkışması dahi geçilmiştir. İşte bu sebepledir ki bu objeler bizim için kara deliklerdir. Çünkü bu yoğunlukta maddeye ne olduğu hakkında sizin de görmüş olduğunuz gibi pek bir fikrimiz yok. - Güneş için bu değer birkaç kilometredir. - Eğer Jüpiter'i kara delik yapmak istiyorsanız bir insan boyutlarına sıkıştırmalısınız. - Eğer ki Dünya'yı sıkıştırmak istiyorsanız bu bir küp şekerden bile küçük olmalıdır. - Bir araba için bu değer 10^-23 m'dir. Bu değer bir virüsten dahi trilyonlarca kat daha küçük bir değerdir. Geri kalanları sizin hayal gücünüze bırakıyoruz. Belirli bir büyüklüğün altındakiler artık mikrokaradelik olarak adlandırılıyor, bunlar bildiğimiz karadelikler gibi değil. Burada kütlenin ne kadar sıkıştırılması gerektiğine örnek vermek için kullandık. Daha önce iki bölüm halinde tanıttı... İçinde yer aldığımız evreni bir büt...


Popüler bilim zaman zaman bize öyle şeyler aşılıyor ki, kendi ile ters düşerek bilimsellikten uzak belirli kalıpları ezberlerimize yerleştiriyor. Bunlardan birisi ise hepimizin çok merak ettiği kara delikler ve onların çekim kuvveti konusunda. Karadelikten ışık bile kaçamaz, her şeyi içine çeker cümlesi öyle bir algılanıyor ki, kara delikler bebek bezi reklamlarındaki tüm sıvıyı içine çeken bezler gibi, her şeyi her yerden sonsuza dek içine çeken cisimler olarak kafamızda yer ediyor. Bu cümle her ne kadar doğru olsa da eksik. Daha doğru şekilde anlamak için doğru bir şekilde ifade etmemiz gerekiyor. Bunun için öncelikle belirli kalıpları incelememiz gerek. Bunlardan en başta geleni Schwarzschild Yarıçapı. Tanımı oldukça basittir, küresel yapıya sahip bir kütlenin yüzeyindeki kaçış hızı, bildiğimiz sınır değer olan ışık hızına eşit olduğu nokta Schwarzschild Yarıçapı'dır. Şimdi kara delikten ışık hızıyla kaçabilir miyiz sorusunun cevabını arayabiliriz. Elimizdeki bilgi son derece basit. İlgilileri için Schwarschild Yarıçapı'nın matematiksel hesaplaması aşağıdaki gibi. Burada G, gravitasyon sabiti, c ışık hızı, m cismin kütlesi, r de yarıçapıdır. Schwarzschild yarıçapında, yani kara deliğin yüzeyinde, ulaşılabilecek en büyük değer olan ışık hızı kaçış hızı olduğundan, ışık dahi olsanız kaçamazsınız. Dolayısıyla bu noktadan itibaren ışık dahi dışarıya kaçamaz. İşte bu kara delik olmak için gerekli limit yarıçap-kütle ilişkisini bize verir, zaten kara deliğin kara olarak adlandırılması da bu sebeptendir. Lakin, yüzeyden biraz daha ötede olacak olursanız bu durumda kaçış hızı ışık hızından nispeten daha düşük olacağından ışık bu noktadan kaçabilir. Aşağıda gözlemsel bir çalışmanın sonucu yapılmış bir simülasyon izleyeceksiniz. Simülasyonda kara deliğe yaklaşmakta olan bir yıldız görünüyor. Kısa bir süre sonra, bu simülasyonda altta gösterildiği gibi günlerle ifade ediliyor, yıldız dağılıyor. Kara deliğe yaklaşma anını eğer dikkatle izlerseniz, yıldızın izlediğin yolun esasında kara delik ile aynı doğrultuda olmadığını görebilirsiniz. Yani yıldız ile kara delik kafa kafaya gelmiyor, yıldızın hareketi kara deliği teğet geçecek şekilde. Fakat yıldız kara deliğe yaklaştıkça artan çekim kuvvetinin etkisiyle yörüngesi sapmaya, kara deliğe doğru çekilmeye başlıyor. Bu esnada yıldız giderek artan bir hız kazanıyor. Kara deliğe çok yaklaştığında ise yıldız hala kara delikten bir miktar uzakta. Dolayısıyla yıldız kara deliği deyimi yerindeyse sıyırarak geçiyor. Fakat kara deliğin uyguladığı muazzam çekim gücü yıldız üzerine etkiyerek yıldızın dağılmasına sebep oluyor. Bunu daha iyi anlamak için kara deliği geçip parçalandığı ana dikkat edelim. Bu noktada yıldız mevcut yüksek hızıyla kaçmaya çalışırken, kara deliğin çekim gücüyle de geriye çekilmeye zorlanıyor. Bu iki hareketin altında yıldızın kaderinde spagetti gibi uzayıp parçalanmaktan başka seçenek yoktur. Sonuç olarak yıldızın bir kısmı kazandığı hızdan ötürü uzayda dağılarak ilerlerken bir kısmı kara deliğin etrafında bir toplanma diski oluşturuyor. Simülasyonda kırmızı alanlar az yoğun, beyaz alanlar ise daha yoğun alanları gösteriyor. Dikkat ederseniz yıldızın yalnızca bir kısmı sadece kara delik tarafından yutulmak üzere toplanıyor, bir kısmı ise uzayda paramparça da olsa ilerlemesine devam ediyor. İşte bunun tüm sebebi yıldızın kara delik ile olan yakınlaşma şekli. Burada çekim kuvveti aynı zamanda yıldızı kendine doğru çekerken, aynı zamanda bu çekimden ötürü yıldıza kazandırdığı hızla yörüngesi etrafında bir sapan gibi fırlatıyor. Hatta ve hatta biz bugün kara deliklerin varlıklarını bu sayede bilebiliyoruz. Çünkü yıldız olamayacak kadar büyük kütlelerde görünmeyen bir cismin etrafında dönen yıldızlar mevcut.


Muazzam bir çubuklu sarmal gökada olan NGC 1300, bizden yaklaşık 70 milyon ışık yılı (21 megaparsek) uzaklıkta yer alıyor. Yaklaşık 110 bin ışık yılını aşan genişliği ve 500 milyarın üzerindeki yıldız sayısı ile, gökadamız Samanyolu'nu gölgede bırakan dev boyutlardaki bu galaksinin dikkat çekici bir özelliği; merkezinde süper kütleli bir kara deliğin yer almayışı. Çoğu insan; ister sarmal, ister eliptik olsun gökadaların merkezlerinde süper kütleli dev bir kara delik olduğunu ve gökadayı bir arada tutan şeyin kara deliklerin çekim gücü olduğunu düşünür. Evet, galaksilerin büyük kısmının merkezinde dev kütleli bir kara delik bulunur ancak, NGC 1300 gibi dev yapılı fakat merkezlerinde kara delik içermeyen istisnalar da vardır. Galaksileri bir arada tutan şey, merkezlerindeki süper kütleli kara delikler değil, galaksinin tümünü oluşturan yıldızların, gaz ve tozun yarattığı ortak kütle çekim etkisidir. Bu durum merkezinde dev kütleli bir kara delik bulunduran Samanyolu için de geçerlidir; galaksimiz merkezindeki kara delik sayesinde değil, galaksimizi oluşturan tüm yapıların ortak kütle çekimi ile bir arada durur. Üstteki fotoğrafta gökadanın merkez bölgesine dikkatle bakarsanız, merkez bölgenin de tıpkı galaksinin kendisi gibi spiral bir yapıya sahip olduğunu görebilirsiniz. Yaklaşık 3.300 ışık yılı çapa sahip bu merkez sarmal, yine diğer galaksilerde görmeye alışık olmadığımız ilginç yapılardan biri. Yazımızın en başında yer alan ve 2004 yılında Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilmiş olan fotoğraf, Hubble'ın şimdiye kadar bir galaksi için çektiği en yüksek çözünürlüklü fotoğraflardan biridir. Bunun sebebi, galaksinin çok güzel görünmesi değil elbette. Yukarıda anlattığımız tuhaflıkları bilim insanlarının daha detaylı inceleyebilmesi için. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 13 Ocak 2017 tarihinde yayınlanmıştır.


Karadul tanımı bir cins örümcekten kaynaklanır: Çiftleştikten sonra dişisinin erkeğini yemekten çekinmediği bir örümcek türünün adıdır. Peki bu terim gökbilime nasıl girmiştir? Çift yıldızlar ortak kütle merkezi çevresinde dolanan yıldızlardır. Eğer bunlardan biri çok yoğun bir nötron yıldızı ise ve bileşenine çok yakınsa, bir takım çekim ve yoğun gama-ışın etkileri sonucu yıldızını yiyip bitiriyor. İşte bu tür sistemlere Karadul atarcaları adı veriliyor. 1988 yılında ilk bulunan Karadul atarcasının katalog adı B1957+20. Burada nötron yıldızının bileşeni bir kahverengi cüceydi ve bu çift, tutulma gösteriyordu. Yani atarcanın o deniz feneri gibi düzenli aralıklarla gözüken ışığı kahverengi cücenin arkasına geçtiği için 20 dakika boyunca görülmüyordu. Çiftin yörünge dönemi ise 9.2 saatti. Bu sistemin kuramsal açıklaması sonradan geldi, nötron yıldızı kahverengi cüceyi bir anlamda yiyordu. Yani onun maddesi zamanla nötron yıldızı üzerine düşüyor ve sistemin açısal momentumunu korumak için bileşenler her gün biraz daha birbirine yaklaşıyordu. Daha sonra benzer atarcalar gözlenince bunlara Karadul Atarcaları adı verildi. Son bulunan böyle bir çiftin katalog adı PSR J1311-3430. Atarca olduğu sadece gama ışınlarında görülebiliyor, radyo veya başka dalgaboylarında ışınım yapmıyor. Bileşenlerin arası Dünya-Ay uzaklığının 1.4 katı, yani 520 000 km. Bu atarcanın çevresinde 93 dakikada bir dolanan acayip bir yıldız var. Neden bu sıfatı kullandım çünkü çapı 88.000 km, yani 140 bin km çapa sahip olan Jüpiter gezegeninden daha küçük fakat, kütlesi Jüpiter'in sekiz katı kadar. Bu ise onu yoğun bir cisim yapıyor, öyle ki Güneşin ortalama yoğunluğunun 30 katı bir yoğunluğa sahip. İşte bu nedenle acayip bir yıldız diyoruz. Atarca'nın kütlesi ise Güneş'in 2,7 katı olarak hesaplanıyor. Bir nötron yıldızı için oldukça iri bir kütle sayılabilir. Yani atarca biraz şişmanlamış. Eğer eş yıldızında yiyecek biraz daha fazla madde olsaydı, büyük ihtimalle atarca bir hipernova patlaması ile yok olacaktı. Atarcanın eş yıldızını yutarken sistemden kazandığı momentum o kadar büyük düzeydedir ki, kendi çevresindeki bir dönüşü sadece 2.5 milisaniye mertebesindedir. Böylesi atarcalara gökbilimde milisaniye atarcası adı veriliyor. Dünya'nın kendi çevresinde 86.400 saniyede döndüşü ile kıyasladığımızda ortaya akıl almaz bir dönüş hızı çıkıyor. Bu bahtsız yıldızın atarcanın çevresinde dönerken bir yılı, bizim zamanımızla sadece 1.5 saat yöresinde. Dolayısıyla Kepler yasasından dolayı çok hızlı dönüyor. Yarıçapı 520 000 km olan çemberin uzunluğunu bulabiliriz; 3.27 milyon km. Yolu zamana böldüğümüzde hızını buluruz, çıkan rakam saniyede 586 km'dir. Yerin Güneş çevresinde saniyede 30 km hızla döndüğünü düşünürsek bu acayip yıldızın yörüngesindeki hızının büyüklüğünü daha iyi anlarız. En üstteki fotoğrafta, Güneş diski ile PSR J1311-3430 atarcasının çevresinde dolanan acayip yıldızın yörüngesi karşılaştırılmıştır. Kozmik Anafor Batman gönüllü il tem...


Yerel gökada kümemizin hakimlerinden biri olan gökadamız Samanyolu'nun 20'den fazla küçük uydu galaksisi vardır. Bunlardan bir kısmı oldukça görkemli ve hatırı sayılır büyüklüklere sahipken, Leo II Cüce Gökadası gibi bazıları ise; üstte fotoğrafını gördüğünüz gibi acınacak haldeki cüce galaksilerdir. Yerel kümemiz için şu kısa yazımızı, cüce galaksiler için ise bu kısa yazımızı okuyarak daha fazla bilgi almanızı tavsiye ederiz. Yüzbinlerce yıldız içeren bu cüce galaksi bize çok yakın, sadece 700 bin ışık yılı uzaklıkta yer alıyor ve Samanyolu tarafından yavaş yavaş yutuluyor. Öyle ki, gökada içinde yeni yıldız oluşturabilecek gazın neredeyse tümüne Samanyolu el koymuş durumda ve kalan son gaz kırıntılarını da çekmeye devam ediyor. Bu nedenle, Aslan II'de neredeyse hiç yeni yıldız oluşumu yok. Var olan yıldızların hemen hemen tamamı, 8-10 milyar yaşından büyük ihtiyar yıldızlardan oluşuyor. Bir yıldızın, onlarca ışık yılı uzaktan görülebilmesi için çok parlak, yani dev boyutlu bir yıldız olması gerekir. Dev boyutlu yıldızların ise ömürleri çok kısadır; birkaç milyon ile bir milyar yıl içinde süpernovaya dönüşerek yok olurlar. Yani, Leo II galaksisi içindeki tüm dev yıldızlar çoktan ölmüş haldeler. Geriye parlak yıldız olarak yalnızca, Güneş benzeri yıldızların ölmeden önceki son aşaması olan kırmızı dev yıldızlar kalmış durumda. Bunların sayısı da çok az. Hala sağlıklı durumda olan Güneş benzeri ve daha küçük kütleye sahip yıldızlar ise, maalesef uzak (8-10 ışık yılı) mesafelerden çıplak gözle görülemezler. Örneğin Güneş'in yaklaşık 10 ışık yılı çevresinde çoğu kırmızı cüce olan 60'ın üzerinde yıldız yer alır ama, biz bunlar arasında çıplak gözle sadece bir iki tane Güneş'e yakın büyüklükte yıldızı görebiliyoruz. Daha küçük yıldızların ise hiçbirini göremiyoruz. Geceleri gökyüzüne baktığınızda gördüğünüz neredeyse bütün yıldızlar, onlarca, yüzlerce ışık yılı uzaktaki kısa ömürlü dev yıldızlardır. Yıldızsız bir gökyüzünün bizim galaksimizde nasıl mümkün olabileceği ile ilgili şu makalemizde detaylı bilgi vermiştik. Galaksimiz Samanyolu hala dev yıldızlarla dolu olduğu ve sürekli yenilerini oluşturduğu için, biz Dünya'dan gökyüzüne baktığımızda çıplak gözle beş bine yakın yıldız görebiliriz. Leo II ise artık dev yıldızlara sahip değildir. Ancak, yüzbinlerce Güneş benzeri G sınıfı sarı cüce, K sınıfı turuncu cüce ve M sınıfı kırmızı cüce yıldız içerir. Bu yıldızların çevresinde yaşama uygun binlerce Dünya benzeri gezegen bulunur. Eğer bu gezegenlerden bazılarında gökyüzünü izleyen zeki canlılar varsa, geceleri kapkaranlık bir gökyüzünde güç bela seçebildikleri çok az, belki en fazla on tane yıldızı görebiliyor olmalılar. Hatta gökyüzünde, sistemde yer alan diğer gezegenler haricinde çıplak gözle hiçbir yıldızın görünmediği gezegenler bile olabilir. Normalde Leo II, bizimki gibi genç yıldızlar içeren bir galaksi olsaydı, gökyüzü yıldızla dolu olurdu. Fakat belirttiğimiz gibi, bu galakside bolca yıldız olmasına rağmen, uzaklardan görülebilecek genç parlak dev yıldızlar yok. Kim bilir, yüz binlerce yıldız içeren bir cüce galaksi içinde yaşadıklarının bile farkında değillerdir.


Bilim insanları 4.5 Milyar ışık yılı uzaklığındaki galaksilerin fotoğraflarını toplayarak, karanlık maddenin galaksileri birbirine bağladığının fotografik kanıtını ortaya koydular. Karanlık madde hakkındaki her türden yeni bilimsel görüş, şu an içinde yaşadığımız evren anlayışımızı daha da geliştiriyor. Karanlık madde kavramını ortaya koyan teori zorunluluk olmaktan çıktı. Görebildiğimiz maddeye dayanarak konuşursak, evrenimizin şu an olduğu gibi var olmaması ve işlememesi gerekirdi. Görülebilir madde, galaksileri bir arada tutmak için gerekli olan kütle çekimi meydana getiremezdi. Karanlık madde, bilim insanlarının bu tutarsızlığı açıklamak için kullandıkları bir yol. Evrenimizin bizim göremeyeceğimiz, bir şey absorbe etmeyen, yansıtmayan veya foton yaymayan türden madde barındırması gerektiğini gösterdiler ki, bu da karanlık madde oluyor. Dayalı olduğumuz bilimsel modellere göre karanlık madde; bütün evrendeki toplam maddenin dörtte birinden fazlasını oluşturmalıdır. Karanlık maddenin neyden oluştuğu hala bir gizem olarak bilinmezliğini koruyor ve görülmeyen bir şeyin kanıtını aramak gerçekten yıldırıcı bir iş. Önceden, karanlık maddenin kütle çekimsel etkisi bilim insanlarının sahip olduğu en güçlü kanıttı ama, artık Ontario, Canada, Waterloo üniversitelerindeki araştırmacılar daha iyi bir şeye sahipler: Galaksilerin gerçekte karanlık maddeyle bağlı olduğunun kompozit bir fotoğrafı. Zayıf kütle çekimsel mercekleme olarak bilinen tekniği kullanarak, araştırmacılar karanlık maddenin varlığını göstermek için yıllarca alınan fotoğrafları birleştirdiler. Üstte gördüğünüz birleşik görüntü, 4.5 milyar ışık yılı uzaktaki 23.000'den fazla galaksi çiftinin fotoğrafları kullanılarak oluşturuldu. Bu maddenin tam olarak neyden oluştuğuna dair daha fazla fikir sahibi olmayabiliriz fakat, en azından galaksiler arasındaki varlığının fiziksel bir temsiline sahibiz. Fotoğraf, gerçekten de diğer bilim insanlarının karanlık maddenin varolması gerekliliğini ortadan kaldıracak modeller önerdikleri bir zamanda, karanlık maddeyi ve karanlık enerjiyi onaylamaya yönelik önemli bir adımdır. Bu, karanlık madde anlayışımızı daha yakına getirip evreni bir arada tutma rolünde daha iyi bir anlayış sağlıyor. Var oluş, sayısız parçadan oluşan sonsuz büyüklükteki bir bilmecedir. Bu parçaları birbirine bağlamanın yolunu bulabilirsek, büyük resmi büyük odaklar haline getirir ve yaşadığımız dünyayı gerçekten anlayabilmeye bir adım daha yaklaşırız. Kozmik Anafor'un notu: Elde edilen birleşik fotoğraf, karanlık maddenin kendisinin gerçek görüntüsü değil. Kütleçekim mercek etkisine fazladan yol açtığı düşünülen karanlık maddeyi, fotoğrafların birleştirilmesi sonucu konumu ve miktarı ile sembolize eden, dolaylı kanıt olarak görülebilecek olan bir çalışma.


Evrenimize henüz tam anlamı ile anlayamadığımız; gizli ve görülemeyen bir madde ve enerji tarafından hükmediliyor. Kısaca söylemek gerekirse karanlık enerji evrenin genişlemesini hızlandırırken karanlık madde genişlemeyi yavaşlatıyor. Karanlık madde, evrenimizi bir arada tutan bir nevi kozmik çimento gibi çekici güç olarak çalışır. Bu durumun sebebi ise karanlık maddenin kütle çekimi ile etkileşime girmesine rağmen, ışığı hiç bir şekilde yansıtmaması, soğurmaması ve yaymamasıdır. Bu arada karanlık enerji de evrenin her daim hızlanan genişlemesine güç sağlayan itici bir güçtür. Evrenin toplam kütlesinin ve enerjisinin yaklaşık yüzde 68'ine tekabül ettiğinden dolayı karanlık enerji, bu iki kuvvetten daha baskın olandır. Karanlık madde ise bu kütle ve enerjinin yüzde 27'sini oluşturur. Geride kalan yüzde 5'lik kısmı ise bildiğimiz ve her gün etkileşime girdiğimiz sıradan madde oluşturur. 1930'lu yıllarda İsviçreli astronom FritzZwicky, Saç Gökada Kümesi'ni oluşturan yaklaşık 1.000 tane galaksiyi incelerken bu galaksilerin davranışlarında tuhaf bir şeyler olduğunu tespit etti. Galaksiler o kadar hızlı hareket ediyorlardı ki, aslında parçalanmaları gerekiyordu. Bunun üzerine ise bir çeşit kara maddenin bu galaksileri bir arada tuttuğunu düşündü. On yıllar sonra astronomlar Vera Rubin ve Kent Ford da galaksilerin dönüş hızları üzerine çalışırken buna benzer bir olayı gördüler. Galaksinin dış kenarında bulunan yıldızların merkezde bulunan yıldızlardan daha yavaş dönmeleri gerekiyordu. Ki bu şekilde gezegenlerimiz Güneş Sistemi'nde kendi yörüngelerinde dönmektedir. Ancak bunun yerine galaksinin dış katmanlarında yer alan bu yıldızların, yakındaki yıldızlar kadar hızlı ve hatta bazen daha hızlı hareket ettiklerini fark ettiler. Bu sayede de Rubin ve Ford, evreni bir arada tutan bir çeşit görünmez bir maddenin varlığı ile daha fazla kanıt buldular. Vera Rubin, Discover dergisine verdiği bir röportajda dış katmanlardaki yıldızların bile yüksek hızlarda döndüğünü, bu yıldızların yörüngelerinde bu kadar hızla dönmesini sağlayacak büyük bir kütlenin olması gerektiğini ancak bunu göremediklerini belirtmişti. Ayrıca bu kütleye, görünmez kütleli kara madde dediklerini de açıklamasına ekledi. Şu anda astronomlar, bu karanlık maddenin gerçek olduğu ile ilgili başka kanıtlara da sahipler. Hatta karanlık maddenin varlığı o kadar kabul edilmiştir ki, karanlık madde bilim insanlarının evrenin doğumunu ve evrimini anlamaya çalışması için oluşturulan temeller olan kozmolojinin standart modelin bir parçasıdır. Karanlık maddenin varlığını kabul etmeden, buraya nasıl ulaştığımızı açıklayamıyoruz. Fakat bu görünmezlik durumu, karanlık maddenin var olduğu konusunda kesin bir kanıt bulma ve evren modellerinin doğru olduğunu ispatlama konusunda kozmologların üzerinde büyük bir baskıya sebep oluyor. On yıllardır bütün dünyadaki fizikçiler, bu karanlık maddeyi tespit etmek için yüksek teknoloji aygıtları kullanıyorlar. Ancak bu zamana kadar bu kanıtı bulmayı başaran biri olmadı. Astronomlar, evrenimizin genişlediğini yaklaşık bir yüzyıldır biliyorlar. Teleskoplar ile yapılan gözlemler, birçok galaksinin birbirinden uzaklaştığını gösteriyor. Ki bu duruma göre uzak geçmişte bu galaksiler birbirlerine aslında çok yakındılar. Sonuç olarak bu bulgular ile Büyük Patlama teorisi için kanıtlar birikmeye başladı. Buna rağmen astronomlar, yıldızların ve galaksilerin ortaya çıkardığı bu karma kütle çekimin evrenin genişlemesini yavaşlatacağını varsayıyorlardı. Hatta belki de bir gün evrenin Büyük Çöküş ile içe çökeceğini düşünmüşlerdi. Ancak bu fikir, 1990'li yıllarda iki grup astronomun bir şeylerin tuhaf olduğunu belirlemesiyle tabiri caizse çöpe atıldı. Çok uzak galaksilerdeki süpernovaları inceleyen bu araştırmacılar, uzak galaksilerin yakınımızdaki galaksilere göre çok daha hızla uzaklaştıklarını keşfettiler. Yani evren sadece genişlemek ile kalmıyor, bu genişleme hızlanıyordu. Ancak daha sonra yapılan gözlemler de bu varsayımı çürütmek yerine, karanlık enerji kanıtlarını daha sağlam bir hale getirdi. Ancak bu durum, şu anda araştırmacıların karanlık enerjinin ne olduğunu tamamen bildiği anlamına gelmiyor. Hatta bu enerjinin ne olduğunu bilmekten hala çok uzağız. Neyse ki Albert Einstein'ın genel görelilik teorisi ile bu enerjinin evrendeki rolünü tarif edebiliyoruz. Einstein karanlık enerji konusunda hiçbir şey bilmiyordu fakat, denklemleri yeni bir uzayın ortaya çıkabileceğini öne sürüyordu. Einstein ayrıca teorisine daha sonra eklemekten pişman olacağı ve evrenin içe doğru çöküşünü devam ettiren bir kozmolojik sabit eklemişti. Bu fikir de uzayın kendisinin bir enerjisi olduğunu öne sürüyordu. Fakat bilim insanları hala bu kuvveti gerçekten görebilmiş değil.


Deniliyor ki; eğer karadelikler ışığın bile kaçamayacağı kadar güçlü kütleçekimleri olan gökcisimleri ise, yeterince fazla kütleye sahip bir yıldız da kendi ürettiği ışığın kaçamayacağı kadar büyük bir kütleçekimine sahip olabilir. Dolayısıyla böyle bir yıldız büyük miktarda enerji üretmesine ve çok sıcak olmasına rağmen, ürettiği ışık kendi çekiminden kaçamayacağı için bir karadelik gibi karanlık olacaktır. Şimdi, tahmin edileceği üzere, bir gökcisminin yıldız olabilmesi için bellli bir minimum kütleye sahip olması gerekir. Bu alt değer; Güneş'in kütlesinin %7'sine (Dünya'nın yaklaşık 24 bin katı) tekabul ediyor. Daha düşük kütleye sahip gökcisimleri malesef yıldız haline dönüşemiyorlar. Yıldız oluşum süreci ile ilgili şu makalemizden faydalanabilirsiniz. Eğer yıldız olabilmek için bir kütlesel bir alt limit varsa, bir de üst limit olması gerektiğini düşünmemek için bir neden göremiyorum. Hatta benim yerime bunu başkaları düşünmüş ve yaklaşık 120 Güneş kütlesinden daha buyuk bir yıldız olamayacağını hesaplamışlar. Profesör olmak için çok uygun bir isme sahip Sir Arthur Stanley Eddington tarafından belirlenen bu maksimum kütle değerine Eddington Limiti deniliyor. Keza; 100 Güneş kütlesinin uzerinde bir başlangıç kütlesine sahip yıldız, cok kisa surede kütlesinin büyük bölümünü oluşturan dış katmanlarını, çekirdeğinden üretilen çok büyük enerjinin yarattığı muazzam ışınım basıncı sayesinde atacak, makul sayabileceğimiz süper dev yıldız kütlesi olan 40-60 Güneş kütlesine düşecektir. Oluşum aşamasında 100 Güneş kütlesinin uzerinde kütleye sahip yıldızımız, bu muazzam ışınım basıncı yüzünden zaten sahip oldugu maddeyi iterek dış çapını büyüteceğinden, asla ışığın bile kaçamayacağı kadar büyük bir çekim gücüne sahip olamayacaktır. Çünkü bir cismin kütlesi kadar, o cismin kütlesinin ne kadar bir hacme sahip olduğu da kaçış hızının artması açısından önemlidir. Kaçış hızı nedir diye merak ediyorsanız, burada detaylı bir yazımız mevcut. Hal böyle olunca, asla bir yıldızın yüzeyindeki kütle çekim kuvveti ışığın kaçmasını engelleyebilecek kadar büyük olamıyor. İzah etmeye çalıştığımız gibi, 120 Güneş kütlesinden büyük bir yıldızın oluşması çok özel nadir örnekler haricinde pratikte mümkün değil. Nadir durumlar dedik; çünkü hidrojen ve helyum haricinde, metal oranı yüksek olan yıldızlar kimi durumlarda kısa süreliğine 150-160 Güneş kütlesine ulaşabiliyorlar. Tabi bu kütle bile bir yıldızın karanlık olabilmesi için yeterli değil. İsterse 200 Güneş kütlesi olsun, ne fayda; yıldız önünde sonunda yukarıda izah ettiğimiz gibi daha oluşum aşamasında dağılacaktır. Yıldızlar, çok büyük oranda hidrojen (%73-74) ve helyum'dan (%23-24) oluşurlar. Astronomi biliminde, hidrojen ve helyum dışındaki diğer tüm elementler metal ve ağır element olarak adlandırılır. Toplam kütlesinin %2'sinden fazlası hidrojen ve helyum harici elementlerden oluşan yıldızlara; metal açısından zengin yıldızlar denir. Derin Bir Nefes Alın, içimizdeki yı...


Güneş Sistemi'nde gezegenler karasal gezegenler ve gaz devleri şeklinde keskin hatlarla birbirinden ayrılırlar. Yukarıdaki fotoğraftan da anlayacağınız üzere, adım atabileceğiniz bir yüzeyi olan karasal, başka bir deyişle terrestrial gezegenlerin yapılarına birlikte kısaca bir göz atalım. Birbirine boyut ve yapısal açıdan çok benzeyen Dünya ile Venüs, hala volkanik aktiviteler yaratabilecek sıvı bir manto tabakasına sahipken, daha küçük boyutlardaki Merkür ve Mars soğuyarak bu sıvı mantolarını yitirmiş durumdalar. O nedenle Merkür ve Mars'ta volkanik aktiviteler ve plaka tektoniği görülmez. Bir anlamda jeolojik açıdan ölü gezegenler olarak nitelenirler. Dünya'nın uydusu Ay'ın ise iç yapısı büyük oranda soğumuştur ve hala sıcak kalabilen katı çekirdeği oldukça küçüktür. Ay'da son volkanların bundan 1.2 milyar yıl önce patladığı hesaplanıyor. O tarihten beri Ay da jeolojik açıdan ölüdür. Yukarıdaki görselde, sistemimizdeki karasal gezegenlerin iç yapılarının temelde nasıl olduğunu görebilirsiniz. Sistemimizdeki en büyük terrestrial gezegenler olan Venüs ve Dünya'nın var olan kütlesi, büyük miktarda gazı çevresinde tutabilecek kadar değildir. Dolayısıyla hem Venüs, hem de Dünya, boyutlarıyla kıyaslandığında oldukça ince diyebileceğimiz bir atmosfer katmanına sahiptirler. Yani, Dünya'yı alıp; Newton'un bir ara kafasına düştüğü rivayet edilen elma boyutuna kadar küçültürseniz, atmosferimiz ancak o elmanın kabuğu kalınlığında olacaktır. Ancak, daha büyük kütleye sahip olsalardı, işler biraz değişebilirdi. Bugün gökbilimciler Dünya'dan 2, 3, 4, hatta 10 kat büyük kütlelere sahip ötegezegenler keşfediyorlar. Bunlara süper dünyalar deniliyor. Keşfedilen bu süper dünyaların kütlesi 5-6 Dünya kütlesini aşmaya başladığında, ortaya bizim Güneş Sistemi'nde örneğine rastlayamadığımız yapıya sahip; Neptün gibi gaz devleri ile, Dünya gibi karasal gezegenler arasında yer alabilecek katı bir yüzeye ve çok kalın ve yoğun atmosfere sahip gezegenler ortaya çıkıyor. Böyle bir gezegen hakkındaki yazımızı bu linkten okuyabilirsiniz. Neptün, Uranüs, Satürn ve Jüpiter gibi gezegenler; aslında oldukça büyük kütleli karasal gezegenlerin çevresinin çok çok büyük miktarlarda gazla kaplanması ile oluşuyor. Bunun nedeni, büyük boyutlardaki karasal gezegenlerin kütle çekimlerinin Dünya ve Venüs gibi küçük karasal gezegenlerden çok daha güçlü olması. Böylelikle, oluşum aşamasında çevrede var olan çoğunluğu hidrojen ve helyumdan oluşan gaz, bu gezegenlerin çevresinde birikiyor. Evet, bu dev gezegenlerin merkezlerinde tıpkı Dünya gibi kaya ve metalden oluşan yapılar mevcut. Ama artık o merkezdeki yapıya gezegen değil; gezegenin çekirdeği diyoruz. Örneğin, yaklaşık 120 bin km çapa sahip olan Satürn gezegeninin merkezinde yaklaşık 20 bin km çapa ve 25 Dünya kütlesine sahip bir katı çekirdek yer aldığı hesaplanıyor.


Karbon'dan oluştuk, oksijen soluyoruz ve su içiyoruz. Ancak yapı taşlarımız olan atomlar ve bize hayat veren oksijen atomları Big Bang ile oluşmadılar. Hepsi eski, kısa ömürlü ancak devasa Nesil-III yıldızların kalplerinde füzyon ile dövüldü. Güneşimizden yüzlerce kat daha büyük olduğu düşünülen bu yıldızlar yaklaşık bir kaç milyon yıllık ömürlerini tamamlayarak birer süpernova görkemi ile patladılar ve böylece evrene bizim yapı taşlarımızı saçıldı. Bugün uzay-zamanda uzaklara/geçmişe bakarak evrenin ilk milyon yıllarını inceleyip bu ilk yıldızları görmeye çalışıyoruz. Kolay değil evrende 12-13 milyar yıl geçmişe bakıp, galaksilerin bile soluk benekler olduğu yerlerde bu ilk yıldızları bulmaya çalışmak. Bu ilk yıldızların ölümü ile büyük patlamadan beri sadece hidrojen, helyum ve lityum içeren evrene ilk kez oksijen ve karbon atomları saçıldı. Günümüzde evrende en çok bulunan elementler sıralamasında hidrojen ve helyumdan sonra oksijen ve karbonun gelmesi de bu yüzdendir. Bu iki atomun üretimi ilk yıldızların doğumu ile başlamıştır, bir anlamda sizi siz yapan bütün atomlar neredeyse evrenle yaşıt olabilirler. Çevrenizde gördüğünüz her yaşam kırıntısı, karbon ve oksijenle şekillenmiştir. Nasıl ki yıldızların temel yapı taşı helyum ve hidrojen ise, hayatın yapı taşı da bu iki elementtir. Evrenin genelinde olduğu gibi Güneş Sistemi'mizde de bu miktar dağılımı benzerdir, oksijen ve karbon üçüncü ve dördüncü sıradadır. Güneş sisteminin oluşumu sırasında gezegenler farklı miktarda element kompozisyonu ile oluşmuş olsa da oksijen ve karbon miktarının yüksekliği dünyamızı yaşanır kılmıştır. Dünyamızda yaşamın karbon bazlı oluşu şans değildir, başka hiçbir atom, karbon ile oluşabilecek organik bileşenler miktarının yanına yaklaşamaz bu sebeple evrende keşfetmeyi beklediğimiz canlı türlerinin de çoğunun karbon bazlı olmasını beklemekteyiz. Elbette orada bir yerde karbon yerine silikon yada sülfür temelli ve su yerine amonyak, metan ya da başka hidrokarbonlar kullanan canlılar vardır. Ancak bu karbon bolluğunda bu canlıların yüzdesi çok daha az olacaktır. Bu yüzden bize ya da en azından Dünya'da tanıdığımız diğer canlılara benzer canlılar arıyoruz, en çok onlardan bulma ihtimalimiz olduğunu biliyoruz.


Bazı bilim insanlarına göre, gezegenimiz günümüzden yaklaşık 650 milyon yıl kadar önce tamamen buzla kaplanmıştı. Ortalama dört km kalınlığındaki bu buz tabakası, okyanuslar dahil olmak üzere yeryüzünün tamamını örterek Güneş ışığını büyük oranda yansıtıyor ve zaten soğuk olan yeryüzünün daha da soğumasına neden oluyordu. Dünya'nın dev bir kartopunu andırdığı milyonlarca yıl süren bu dönemin, daha önceki çağlarda da birkaç kez tekrarlandığı düşünülüyor. Elbette bu durum yeryüzündeki yaşamı da oldukça olumsuz etkilemişti. Okyanuslar haricinde karasal tek hücreli yaşamın neredeyse tümü yok olurken, okyanuslarda yaşayan canlıların da büyük kısmı ortadan kalkmıştı. Bu dönemde hala hayatta kalabilen tek veya çok hücreli canlı türlerinin hepsi, sadece okyanus diplerindeki sıcak su bacalarının çevresinde varlığını sürdürebilmişti. Jeolojik kayıtlar, Dünya'nın bu çok soğuk dönemden volkanik aktivitelerle atmosfere salınan karbondioksit gibi sera gazları sayesinde kurtulduğunu gösteriyor. Dünya'nın yeniden ısınmaya başlamasının Kambriyen Patlaması denilen süreci tetiklediği ve okyanuslardaki yaşamın büyük bir türleşme patlaması ile tüm yeryüzüne yayıldığı düşünülüyor. Kartopu Dünya görüşünü tatmin edici bulmayan ve aksi yönde görüş bildiren hatırı sayılır oranda bilim insanı da var. Şu an için bu görüş jeologlarca büyük oranda kabul görmüş olsa da, tartışmalar hala sonuçlanmış değil. Not: Kartopu Dünya olgusu, toplum genelinde bilinen Buzul Çağı kavramı ile ilgili değildir. Günümüzden üç-beş milyon yıl önceye tarihlenebilen bilindik Buzul Çağı'nda, Dünya'nın tamamı değil, yaklaşık %30-35'lik bölümü buzlarla kaplanmış, geri kalan alanlarda iklim ılıman özelliğini sürdürmüştü.


Los Angeles şehir merkezinin yaklaşık 55 km kuzey doğusunda, Pasadena sınırları içinde bulunan Wilson Dağı 1907-1948 yılları arasında adeta bilimin ve astronominin kalbinin attığı yerdi. En büyük keşifler burada kurulu 100 inç çapında (2,54 metre) Hooker teleskobu kullanılarak yapıldı. Edwin Hubble ve ekibi inanılmaz keşiflere imza attılar ve bilim dünyasında hala dahi en fazla tartışılan konularda gözlemler yaptılar. Yeni galaksileri keşfettiler. Evrenin genişlediğini hesap ettiler. Doppler efektini ışığa uyguladılar. Samanyolu galaksisinde sanıldığı gibi 10 bin yıldız değil en az 400 milyar yıldız olduğunu keşfettiler. Işığın hızını doğruya en yakın biçimde ilk kez Mount Wilson Gözlemevi'nde ölçtüler. Samanyolu Galaksisi'nden başka, içlerinde böylesi milyarlarca yıldız ihtiva eden en az 300 milyar büyük galaksi daha olduğunu buldular. Böylesine önemli bir mekanı, burnumun dibinde dururken ziyaret etmezsem olmazdı. Bir pazar günü Wilson Dağı'nın yolunu tuttum. Pasadena'da bulunan NASA JPL'i geçtikten sonra yaklaşık 45 dakika yol alıp, keskin virajlar ve yüksek uçurumlardan geçerek Wilson Dağı'nın tepesine ulaştım. Büyüleyici ve güzel bir manzaranın yanında bilim tarihi açısından en önemli keşiflerin nasıl yapıldığını anlatan rehberimiz, bir bir tesisleri gezdiyor ve George Ellery Hale'in bu teleskopları hem kendisi, hem de zengin iş adamlarından topladığı yardımlarla nasıl kurduğunu anlatıyordu. Beklediğimden çok daha ilginç detaylar vardı ve duydukça hayret ediyordum. Bütün teleskopları gezip, gün doğumundan gün batımına kadar her gün Güneş'i gözetleyen cihazları gördükten sonra, en son 100 inçlik teleskobun olduğu binaya girdik. İşte karşımda Edwin Hubble'ın kullandığı 1907'den 1948'e kadar Dünyanın en büyük Teleskobu ünvanını taşıyan, Evrenin genişlediğini bulmamıza yarayan, bilime büyük katkıları olan Hooker Teleskobu duruyordu. Bundan sonra rehberin anlattıkları bir kulağımdan girdi, ötekinden çıktı. Hubble'ın kullandığı bu teleskobu iyice inceleyip resimlerini çektim. Çıkışta ise, 1929'da Einstein'ın ziyaret edip resim çektirdiği aynı noktada resim çektirdim. Milton Humason, 1891 yılında Minnesota eyaletinin Dodge Center şehrinde dünyaya geldi. 14 yaşına gelince Wilson Dağı'nda yaz kampı için ailesi onu Los Angeles'a gönderdi. Los Angeles'a ve özellikle Wilson Dağı'na hayran kalan genç Milton, ailesini bir yıl okula ara verip burda kalmak için ikna etti. Sonrasında ise okula bir daha dönmedi. Wilson Dağına gözlemevi kulurken katırlarla malzeme taşıdı. İnşaat bitme zamanlarına doğru gözlemevinin inşaatını yapan baş mühendisin kızı Helen Dowd'a gönlünü kaptırdı ve her ne kadar babasının gönlü olmasa da kısa zaman sonra evlendiler. Edwin Powell Hubble'ın babası, oğlunun avukat olmasını istiyordu ve İngiltere'ye babasının zoruyla hukuk okumaya gitti. Ancak eğitimini tamamlayamadan babası vefat etti. Kızkardeşleri ve annesine bakmak için İngiltere'deki okulunu bırakıp, gemiyle Amerika'ya dönerken güvertede yıldızları seyre daldı. Yıldızlı semalardaki haşmeti en iyi izleme yerlerinden biri denizle açılmaktır. Çünkü etrafta hiçbir ışık olmaz ve gökyüzü bütün azametiyle görüntülenebilir. Hubble yıldızları incelerken ne olmak istediğine karar verdi. Gemiden iner inmez Chicago'da astronomi okudu. Mezun olunca Wilson Dağında gözlemevi kuran George Hale'e bir mektup yazarak, zamanın en büyük teleskobunda çalışmak istediğini bildirdi. Hale Hubble'ın bu isteğini kabul etti. Lakin Hubble I. Dünya Savaşı çıkınca askere çağrıldı. Savaş bittikten sonra Hale'e bir mektup daha yazarak iş teklifinin hala geçerli olup olmadığını sordu. Hale geçerli olduğunu söyledi. Bunun üzerine Edwin Hubble Los Angeles'a gelip Wilson Dağı'nda kurulan en büyük teleskobun başına geçti. Astronomlar Güneş battıktan sonra çalıştığı için, Edwin Hubble'a gece yardımcı olacak bir elemana ihtiyaç vardı. Ailesi olanlar ise geceleri çalışmak istemiyordu. Tam bu sırada, astronomları ve bilim adamlarını katırlarla gözlemevine taşıyan, liseden terk Milton Humason bu göreve talip oldu ve George Hale bu başvuruyu eleştirilere rağmen kabul etti. Hubble hesapların nasıl yapılacağını anlatıyor genç Milton yapıyordu. Teleskop kullanmayı öğrenen Milton Hubble'ın gelemediği gecelerde kendi başına çalışıyordu. Yeni mesleğinin adı da teleskop operatörü olmuştu. Hubble ile birlikte evrenin hesaplarını, galaksilerin uzaklaşma hızını x olarak hesapladılar. Madem evren genişliyordu, o halde her geçen yıl bu galaksiler daha da yakın olmalıydı diyerek geriye dönük hesap yaptılar. Ufak tefek hatalarla evrenin bir zamanlar tek bir noktada birleştiğini ancak büyük bir patlama ile uzaklaşmaya başladığını hesapladılar. Einstein'ın hayatımın en büyük hatası dediği durgun evren teorisinin tarihe karışıp bilinen evrenin bir başlangıcı olduğunun ispatında büyük rol oynadılar. Onlar keşfettikçe isimleri bilim dünyasında sürekli duyulmaya başladı ve dünyanın her bir yerinde tanınır oldular. Katır sürücüsü olarak işe başlayan Milton Humason dünyada en çok tanınan astronomlardan birisi oldu. Astronomiye katkılarından dolayı Ay'da bir kraterin adı Humason olarak isimlendirildi. Aynı şekilde bir yıldızın adı da Humason-Zwicky stars olarak isimlendirildi. Ünlü astronom Carl Sagan Cosmos: A Personal Voyage belgeselinin 10. bölümünde Humason'un hayatını anlattı. Humason'un çektiği resimlerden birinde Pluto mini-gezegeni de vardı. Fakat onu keşfeden başkası oldu. Yaptığı işlerin çoğu ise eğitim durumundan dolayı Hubble'a maledildi. Milton Humason 1954 yılına kadar Mount Wilson Gözlemevi'nde çalıştı. 1948'de ise Palomar Dağında 200 inçlik (5,08m) ve Hooker Teleskobunun 2 katı büyüklükte yeni bir gözlemevi devreye girdi ve 1993 yılına kadar da dünyanın en büyük teleskobu olarak kaldı. Bu sebeple Mount Wilson Gözlemevi ehemmiyetini yitirdi. Bizim ise şu an Erzurum'da 4 metrelik bir telekobumuz yapılıyor. Yani Amerikalıların 1948-1993 yılları arası kullandığı ve devri biten teleskopdan 1 m daha küçük bir teleskop. Buna rağmen çok iyi bir gelişme. Gelecek yazılarımdan birinde, 1948-1993 yılları arası dünyanın en büyük teleskobu ünvanını taşıyam Palomar Dağındaki Hale teleskobunu ziyaretimden izlenimlerimi anlatağım.


31 Aralık 2016 2 Ocak 2017 tarihleri arasında; Kayseri Büyükşehir Belediyesi ve TÜBİTAK işbirliği ile Kayseri Bilim Merkezi tarafından yapılacak olan Bilim Şenliği, herkese açık ve ücretsiz olacak. Cuma, cumartesi ve Pazar devam edecek olan şenlik, üniversitelilerin final stresini atması için güzel bir fırsat. Özellikle Mars sergisini kaçırmayın; Mars'ta kurulması düşünülen kolonilerde yaşamın nasıl olacağını tecrübe etmek isterseniz, simülatörleri denemelisiniz. Şenlikte, Erciyes Üniversitesi Amatör Astronomi Kulübü ASTER de tam kadro olarak yer alacak. Kayseri'de Türkiye'nin İlk Radyo Astronomi Çalışmaları Yapılacak! NASA Uzaylıları Biliyor Ama Halktan Gizliyor! Kimi zaman üstad İlber Ortaylı'nın ...


Ülkemizde havacılığın merkezi olarak bilinen Kayseri şehri, aynı zamanda Türkiye'nin ilk ve tek radyo teleskobuna da ev sahipliği yapan şehir konumunda. Yakında, Türkiye'nin Radyo Astronomi alanında da merkezi olmaya hazırlanıyor. Erciyes Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölüm Başkanı Prof. Dr. İbrahim Küçük'ün yaptığı açıklamada, üniversite bünyesinde yer alan radyo teleskobun, artık akademik çalışmalar ve araştırmalarda kullanılmaya hazır hale geldiği belirtiliyor. Radyo Astronomi, gökcisimlerinden gelen ve optik teleskoplar yoluyla algılanması mümkün olmayan ışık dalga boylarının incelendiği, astonominin önemli bir alanıdır. Önemli bir teknoloji ve bilgi birikimi gerektiren bu alanda çalışmaların yapılabilmesi için, Erciyes Üniversitesi bünyesinde uzun yıllardır araştırma ve geliştirme faliyetleri sürdürülüyordu. Şu anda kullanıma hazır haldeki 12.8 metre çaplı radyo teleskop ile, uzak galaksilerden gelen ışımalar, kuazarlar ve pulsarlar gibi radyo dalga boyunda aktif olan gizemli gökcisimleri gözlemlenip, uluslar arası alanda yapılan gözlem ve araştırmalara ortak olunabilecek. Arecibo Mesajı: Merhaba Uzaylılar, Biz Buradayız! #NeBilim Yarışması Halk Oylaması Sona Eriyor!


Bir ev satın aldığınızda tapuya, bir otomobil aldığınızda trafik tescile gidip aldığınız malın adınıza kaydettirilmesi gerektiğine günlük deneyimlerinizden aşinasınız. İnsanoğlu birçok şeyi kayıt altına almayı sever. Amaç, tescil edilen her neyse ona ait haklarımızın açıklığını, korunumunu sağlamak ve bunlara resmiyet kazandırmaktır. Uzay araçlarının tescili meselesi özel önem arz etmektedir. Çünkü bir aracın belirli bir rejime göre tescil edilmesi, o aracın hukuki niteliği ve tabi olacağı hukuki rejim için kuvvetli bir göstergedir. Uzay nesnelerinin tescilindeki temel amaç, araç üzerinde birtakım hususlarda yetki ve sorumluluk sahibi devletin belirlenmesini sağlamaktır. Bu hususta uzay araçları için getirilmiş uluslararası boyutta bir Uzay Araçları Tescil Sistemi bulunmaktadır. 12 Kasım 1974 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 3235/29 sayılı kararıyla kabul edilen Uzaya Fırlatılan Cisimlerin Tescili Sözleşmesi ile uzay çalışmalarında bulunan devletlerin bir dünyasal yörüngeye veya daha ötesine göndermiş oldukları uzay araçlarının kaydına yönelik ve bu kayıtlarda izlenecek usuller belirlenirken, ortak girişim halinde yürütülen çalışmalarda kaydın geçerliliğine yönelik hükümler de getirilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti 28.4.2004 tarihinde bu sözleşmeyi, sözleşmenin hükümlerini yalnızca diplomatik ilişkisi bulunan taraf devletlere karşı uygulayacağı çekincesini beyan ederek kabul etmiş ve sözleşmeye taraf olmuştur. i. Bir uzay cismini uzaya fırlatan ya da fırlattıran devleti, ii. Ülke sınırları içinden veya tesislerinden uzay cismi fırlatılan devleti, b) Uzay cismi terimi bir uzay cisminin parçalarını olduğu kadar, onu gönderen uzay aracı ve onun parçalarını da kapsar. c) Tescil eden Devlet terimi, 2'inci maddeye uygun olarak uzaya fırlatılan cismin tescil işlemini yapan devleti ifade etmektedir. İkinci maddede ise bir uzay cismi, Dünya etrafında bir yörüngeye girmek veya daha uzağa gitmek üzere fırlatıldığında cismi uzaya fırlatan devlet kayıtların tutulduğu tescil sistemine kaydettirmek suretiyle cismin tescil işlemini yaptıracağını ve de uzaya cisim fırlatan her devlet, böyle bir tescil işlemi yapıldığını Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne bildireceği hükmü yer almaktadır. Bir uzay cismi ile ilgili olarak cismi fırlatan iki veya daha fazla devlet söz konusu olduğunda, uzaya cisim fırlatan devletler arasında uzay cisminin ve ilgili personelin yetki ve kontrolüne ilişkin kendi aralarında yapılmış veya yapılacak ilgili anlaşmalara bağlı kalınarak cismin tescil işlemini hangi devletin yapacağını, bu devletler ortak bir şekilde belirleyecektir. Örneğin TURKSAT 4A ve RASAT uydularının tescili bu çerçevede Türkiye adına Rusya tarafından yaptırılmıştır. - Tescil eden her devlet Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne mümkün olan en kısa sürede, kendi tescil sistemindeki her uzay cismi ile ilgili olarak aşağıdaki bilgileri verecektir. a. Uzaya cisim fırlatan devlet veya devletlerin isimleri, b. Uzay cismini tanıtan uygun bir isim veya tescil numarası, c. Fırlatılış tarihi ile fırlatılış bölge veya yeri, d. Aşağıdakiler dahil olmak üzere temel yörünge parametreleri, i. Yörüngenin ekvator düzlemini kestiği noktalar arasındaki süre, - Tescil eden her devlet Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne zaman zaman kendi kayıt sistemindeki bir uzay cismine ilişkin ilave bilgi verebilir. - Tescil eden her devlet, hakkında daha önce bilgi verdiği dünya etrafındaki bir yörüngeye yerleştirilmiş ancak artık yörüngede olmayan uzay cisimleriyle ilgili olarak, mümkün olan en geniş şekilde ve mümkün olan en kısa sürede Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne bilgi verecektir. Eğer ki uzaya fırlatılan cisim özel bir şirkete ait ise şirketin faaliyet gösterdiği Devlet, bu bilgilere ilave olarak şirketin de ismini ekleyerek BM Sicili'ne kaydı yaptıracaktır. Sözleşmenin üçüncü maddesinde, sözleşme gereği içinde yer alan bilgilerin incelenmesi serbest olan bir sicilin tutulmasını sağlama görevini Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne vermiştir. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'i, 4'üncü madde uyarınca verilen bilgilerin kaydedileceği bir Tescil Sistemi'ni muhafaza edeceği ve bu Tescil Sistemi'ndeki bilgilere tam ve açık erişim sağlayacağı ifade edilmektedir. Bu tescile çevrimiçi olarak erişim mümkündür. Özetle, hava araçlarının tescili ve standartları benzeri bir gelişim göstermesi beklenen uzay araçları tescil sistemi uzay faaliyetlerinin artması ile daha da acil bir önem arz etmektedir. Öncelikle belirtmek gerekir ki, hava araçlarının tescili uyrukluk ilişkisi doğurmaktayken, uzay hukukuna dair antlaşmalarda uzay nesnelerinin tescilinin uyrukluk ilişkisi doğurduğundan hiç söz edilmemiştir. Bu uzay araçlarının tescil hukuku açısından mühim bir eksikliktir. Hava araçlarından farklı olarak, her bir fırlatılan uzay nesnesinin fırlatan devlet tarafından bir ulusal sicile tescil edilmesi ve bu tescilin BM Genel Sekreteri'ne bildirilmesi gerekir. Genel Sekreter de kendisine verilen bilgiler uyarınca bir sicil tutmak ve buradaki bilgilere erişimin açık olmasını sağlamakla yükümlüdür. Tescil Sözleşmesi madde iki gereğince, fırlatan devlet yörüngeye veya daha ötesine fırlatılan uzay nesnelerinin tescili için yükümlülük üstlenmiştir. Magna Carta Libertatum, Yüce Roma h... Henüz az sayıda ülke uzay alanında ...