Galaksiler içerdikleri yıldız miktarına göre cüce ve dev galaksi olmak üzere ikiye ayrılırlar. Cüce galaksiler, Samanyolu gibi büyük boyutlu gökadaların içinde barındırdığı yıldız miktarının sadece %1 ila 5'i kadar yıldıza sahiptir. Zaten çoğu cüce gökada, büyük boyutlu başka bir galaksinin uydusu konumundadır. Samanyolu galaksisinin de, bilinen 24 uydusu bulunuyor. Ancak tahminler, bu uydu gökada sayısının çok daha fazla olduğu yönünde. Gökadamızın uydu cüce galaksilerinin en bilinenleri Magellan Bulutları, Carene ve Leo II'dir. Fakat bu yazımızda size Sculptor cücesinden bahsedeceğiz. Cüce galaksiler bünyelerinde birkaç milyon ila, birkaç milyar arasında yıldız barındırılar. Bu galaksiler, eliptik, sarmal veya düzensiz sınıflarına girseler de çoğunlukla düzensiz yapıya sahiplerdir ve eliptik cüce, merceksi cüce ve düzensiz cüce şeklinde sınıflandırılırlar. Bahsedeceğimiz Sculptor Galaksisi küremsi bir yapıya sahiptir. Konum itibari ile Sculptor takımyıldızınının görüldüğü konumda keşfedilmiş ve adını onunla herhangi bir bağlantısı olmayan bu takımyıldızından almıştır. Üstteki video, Cüce heykeltraş Gökadası'nın ESO tarafından alınmış olan yüksek çözünürlüklü görüntüsünü içeriyor. Güneş sistemimizden 280.000 ışık yılı uzakta yer alan bu acınası haldeki cüce galaksi 1937 yılında keşfedilmiş. Samanyolu galaksisinden daha yaşlı ve sönük olan bu galaksi, içerdiği karbon ve ağır elementler bakımından oldukça yoksundur. Sadece %4'ünü hidrojen ve helyum harici ağır elementler ve karbon oluşturur. Bu bilgi de bize içinde barındırdığı genç yıldızların yaşlılara oranla bir hayli fazla olduğunu gösterir. Bünyesinde birkaç milyon yıldız barındıran gökadada yeni yıldız oluşumlarını sağlayacak gaz stoğu neredeyse tükendiği için, yeni yıldız oluşumu durmuş halde. Yani, bu galaksi yavaş yavaş ölüyor. İçindeki yıldızlar giderek yaşlanacak ve onlarca milyar yıl sonra karanlığa gömülmüş bir yaşlı yıldız bakımevine dönüşecek. Yerel galaksi grubumuzun bir üyesi ... Büyük Köpek Cüce Gökadası (Canis Ma...


Üstteki NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu görüntüsünde, yıldız doğumundan kaynaklanan bir ateş fırtınasının cüce galaksi KISO 5639'un bir ucunu aydınlatması görülmektedir. KISO 5639'nın şekli bir krep gibidir ancak, yana yatmış kenarı yüzünden muhteşem alevli kafası ve uzun yıldızlı kuyruğu ile bir havai fişeği andırmaktadır. Görüntüsü, iribaş galaksiler sınıfında yer kazanmaktadır. Parlak pembe başı, yeni yıldızların patlamaları ile ortaya çıkan yanan hidrojenin parlaklığından oluşmaktadır. Bu genç yıldızların kütlesi, bir milyon güneş kütlesine denktir. Bu yıldızlar, bir milyon yıldan az bir sürede oluşmuş geniş kümelerde toplanmışlardır. Yıldızlar, daha çok hidrojen ve helyum barındırılar ancak oksijen ve karbon gibi daha ağır elementleri de üretebilirler. Yıldızlar öldükleri zaman, içlerindeki ağır elementleri ortaya çıkarıp çevrelerini saran gaz bulutunu zenginleştirirler. KISO 5638'da ise; galaksinin başındaki parlak gaz bulutu, galaksinin geri kalanına göre daha az ağır element içermektedir. Astronomların düşüncelerine göre; son yıldız oluşum olayları, galaksiler arası uzayın daha fazla eskiden kalma hidrojen zengini gaz barındırmasından dolayı galaksi çevresindeki ilk oluşan gazlar ile birleştiğinde tetiklenmiştir. Gaz bulutundaki boşluklar, gökyüzünde patlayan havai fişekler gibi olup, süper ısınmış gaz delikleri oluşturan çok sayıdaki süpernova patlaması sebebiyle oluşmuştur. Galaksinin başından itibaren yayılmış ve parlak mavi yıldızlar ile dağılmış gibi görünen uzun kuyruğu, en az dört uzak yıldız-oluşum bölgesini içermektedir. Bu yıldızlar, görünüşe göre başta bulunan yıldız oluşum bölgesindeki yıldızlara göre daha yaşlıdır. Ufacık iplikçikler, bunları içeren gazlar ve bazı yıldızlar kozmik iribaşın esas gövdesinden yayılmaktadır. Bu gözlemler, 2015'in şubat ve haziran aylarında Hubble'ın Geniş Açılı Kamerası 3 ile edinilmiştir. KISO 5639, bizden 82 milyon ışık yılı uzaklıktadır ve başı yaklaşık 2700 ışık yılı genişliğindedir. Yıldızlar, çoğu zaman çok güzel gör... 24 Nisan'da NASA, Hubble Uzay Teles...


Işıltılı astronomi fotoğraflarında kendilerine pek yer bulamasalar da, bazen zoraki birkaç kelime ile geçiştirilseler de, cüce galaksiler evrendeki en yaygın galaksi türü. Yüzlerce milyar yıldız içeren Samanyolu, Andromeda gibi şaşalı dev spiral galaksilerin aksine, oldukça küçük ve mütevazı olup kendi yağlarıyla kavrulan mahallenin uslu çocukları onlar. Gökadalarla ilgili genel kapsamlı bilgi için şu yazımızı okuyabilirsiniz. Cüce galaksilerin çoğunluğu, büyük galaksilerden farklı olarak düzensiz biçimde, bazıları ise eliptik yapıdalar ve büyüklüklerine göre, 1-5 milyon ile 10-15 milyar arasında yıldız içeriyorlar. Sadece bizim içinde bulunduğumuz Samanyolu galaksisinin yakın çevresinde 10'un üzerinde cüce gökada yer alıyor. Hatta bunlar arasında yer alan büyük ve küçük Magellan Bulutu isimli iki cüce gökada rahatlıkla çıplak gözle görülebiliyor. Buradan görebileceğiniz yerel galaksi kümemizde ise 40 civarında cüce galaksi bulunuyor. Görebildiğimiz evrendeki cüce galaksi sayısının 7-8 trilyon kadar olduğu tahmin ediliyor. Büyük galaksilerin sayısı ise, yine tahminen 300-350 milyar kadar. Yani, ne kadar küçüksen, evrende sayıca o kadar çok oluyorsun . Bir gün, Hollandalı bir öğretmen ol...


Haumea, Güneş Sistemi'nin dış sınırlarında yer alan Kuiper Kuşağı sakinleri arasındaki bir cüce gezegendir. 2004 ve 2005 yıllarında biri ABD'li, diğeri İspanyol iki ayrı ekip tarafından bağımsız biçimde keşfedilen ve 2008 yılında varlığı onaylanan bu gezegencik, tahmin edeceğiniz üzere canımız ciğerimiz Plüton'un başını yakıp gezegenlikten atılmasına neden olanlardan biri. Cüce gezegenin ismi, Hawaii mitolojisinden geliyor. Ada yerlilerinin inancına göre baş tanrıça olan Haumea'nın adı gezegene verilmiş. Uyduları olan Hi'iaka ve Namaka ise tahmin edeceğiniz gibi baş tanrıça Haumea'nın kızlarının ismi. Plüton'dan daha küçük olan Haumea'nın en ilginç özelliği, biraz yamuk olması. Normalde, bu büyüklükteki bir cüce gezegen bilindik küresel bir şekil oluşturabilecek kadar güçlü bir kütle çekimine sahiptir ve küre şeklinde olması gerekir. Ancak, Haumea patates gibi uzun yamuk bir küresel yapıya sahip. Dolayısıyla gezegenin boyutlarını verirken üç eksendeki çap ölçümünden söz etmemiz gerekiyor: 1.920 x 1.540 x 990 km. Gezegenin niçin böyle yamuk küresel bir yapıda olduğu bilinmiyor. Olası fikirlerden biri, henüz oluşum aşamasında iken yaşadığı bir çarpışma nedeniyle çok hızlı biçimde dönmesi ve bu nedenle böylesi yamuk biçimde katılaşmış olması. Bu, akla yatkın bir senaryo. Çünkü gezegenin kütlesi hızlı bir dönüş sırasında tam bir küresel şekil almasını engelleyecek kadar küçük. Kaldı ki, kendi çevresindeki dönüş hızı henüz ölçülememiş olsa da, yapılan gözlemler gezegenin bugün dahi oldukça hızlı biçimde döndüğünü gösteriyor. Haumea, Kuiper Kuşağı'nda yer alan çoğu cüce gezegen gibi oldukça eliptik bir yörüngeye sahip. Gezegenin yörüngesi Güneş'e en uzak olduğu dönemde 7 milyar 700 milyon km civarında iken, en yakın olduğu dönemde ise 5 milyar 250 milyon km dolaylarında. Yani, bize Plüton'dan sadece biraz daha, birkaç milyar km uzakta bir yörüngeye sahip. Güneş'in kütle çekimi böylesi uzak yörüngelerde gök cisimleri üzerinde büyük bir etki yaratmadığı için, Haumea küçük kütlesine rağmen tıpkı Plüton gibi kendi uydularına sahip bir gezegen konumunda. Yalnız, uydu dediğimize bakmayın; biri yalnızca 160 km çapında olan Hi'iaka ve diğeri yaklaşık 85 km çaplı Namaka isimli kaya parçalarından söz ediyoruz. Bu cüce gezegen için Güneş'e çok uzakta, donmuş buzlu, dev bir kaya parçasıdır diyebiliriz. Yüzey sıcaklığı -220 santigrat dereceden yukarı çıkamayan bu donmuş dünyadan bakıldığında Güneş aşırı parlak bir yıldız gibi görülür ve gezegenin yüzeyini 2 metre uzağınızdaki bir mum ışığından daha fazla aydınlatmaz. Buna rağmen, Plüton'da şahit olduğumuz gibi bu gezegencik de beklenmedik ölçüde aktif bir yapıya sahip olabilir. Yeni Ufuklar Uzay Aracının Onuncu Yıl Dönümü! On yıl önce Plüton'un son teknoloji... Bilindiği gibi büyük veya küçük her... 2019 yılının ilk gününde Yeni Ufukl...


Neredeyse mükemmel bir dairesel parçacık halkası ile çevrelenen ve Amerikan futbolu topu şekline sahip bir cüce gezegen olan Haumea, güneş sistemimizdeki en uzak halkalı cisimdir. Haumea'nın halkası o kadar soluktur ki, Dünya'dan görülemez bu yüzden de astronomlar bu halka hakkında daha fazla bilgi edinmek için içeriğinde yer alan ipuçlarını takip etmek durumunda kaldılar. Yeni yapılan bir çalışmada Brezilya'daki Sao Paulo Araştırma Kurumu'ndaki araştırmacılar; halkanın büyüklüğünü, şeklini ve diğer karakteristik özelliklerini Haumea sisteminin bilgisayarda bir benzerini yaparak detaylandırdılar. Halkanın parçacıklarını cüce gezegenin etrafında farklı şekillerde yapılandırarak ve hangi senaryonun halkayı daha durağan yaptığını hesaplayarak, bu bilim insanları halkaya direkt olarak bakmadan bile onun olası niteliklerini anlamayı başardılar. Araştırmanın lideri ve Sao Paulo State University'de mühendislik profesörü olan Othon Cabo Winter açıklamasında çalışmalarının gözlemsel olmadığını, direkt olarak halkayı gözlemlemediklerini ve bu zamana kadar başka kimsenin de bunu yapamadığını söyledi. Astronomlar, Haumea'yı ilk kez 2003 yılında Plüton'un yörüngesinin çok uzağında tespit ettiler ve esas olarak bir Kuiper Kuşağı cismi olarak sınıflandırdılar. Bu cüce gezegenin iki uydusu olan Hi'iaka ve Namaka da ilk defa Hawaii'de bulunan W.M. Keck Gözlemevi'ni kullanan astronomlar tarafından görüldü. Astronomlar dış güneş sistemimizde süzülen Haumea gibi daha fazla cisim bulmaya başladıklarında, Plüton birden bire bir avuç dolusu garip cisimden biri haline geldi ki, bu da onun 2006 yılında güneş sisteminin dokuzuncu gezegeni statüsünün cüce gezegenlerin kralı statüsüne düşmesine neden oldu. Aslında astronomların Haumea'nın halkası olduğuna yönelik ellerinde sağlam kanıtları olmasına rağmen hiç kimse bu halkayı doğrudan gözlemlememişti. Belirleyici nitelikleri çok sınırlı ve yere bağlı teleskoplardan görülmesi için de çok uzaktı ve üstelik bu zamana kadar Haumea'nın yakından resmini çekmek için hiçbir uzay aracı da oraya gitmedi. İronik bir şekilde Haumea'nın halka sistemi hakkındaki her şeyi daha da uzakta bulunan URAT1 533-182543 adlı parlak bir yıldızdan dolayı biliyoruz. 2017 yılında Haumea, yıldız örtülmesi diye bildiğimiz bir olay dolayısıyla kısa bir süreliğine bu yıldızın önünden geçti. Astronomlar, örtülme sırasında yıldızın ışığının nasıl titrediğine bakarak Haumea'nın büyüklüğü, şekli ve yoğunluğu gibi fiziksel özellikleri hakkında bir şeyler öğrenmeyi umut ediyorlardı. Ancak araştırmacılar büyük bir sürpriz ile karşılaşarak onun halka sistemini keşfettiler. Winter açıklamasında yıldız Haumea tarafından gizlendiği sırada yıldızdan gelen ışık Dünya'dan gözlemlendi. Haumea önünden geçerken yıldızın parlaklığı azaldı ki bu da astronomların Haumea'nın şekli konusundaki bilgileri edinmesini sağladı. Ayrıca halkası önünden geçerken de yıldızın ışığı soluklaştı ve halka konusunda da bilgiler elde ettiler dedi. Gizlemeden sonra araştırmacılar ışık dalgaları üzerine çalıştılar ve Haumea'nın ve halkalarının 1:3 yörüngesel rezonansa sahip olduğunu belirlediler ki bu da cüce gezegenin kendisinin üç tam dönüşü gerçekleştirdiğinde parçacık halkasının gezegen çevresinde bir tam yörüngeyi tamamladığı anlamına gelmektedir. Buna rağmen yeni simülasyonlar, bunun doğru olabilmesi için halkanın mükemmel bir daire olamayacağını gösteriyor. Winter, gezegenlerin hareketlerini anlatan Newton'un kütle çekimi kanuna bağlı olarak ve Haumea ve halkası ile sahip olunan bilgilere dayanılarak yapılan simülasyonlar ile halkanın bu şekilde olmasının 1:3 rezonansa sahip olmasından dolayı değil, durağan periyodik yörüngelere sahip olmasından dolayı olduğu sonucuna vardıklarını açıkladı. Diğer bir deyişle, halka parçacıkları cüce gezegenin çevresinde 1:3 rezonans ile dönmüyor ama, Haumea'nın yörüngesinde bir miktar farklı yolları izlemesi halkayı 1:3 rezonansına yakın tutuyor. Sonuç olarak Haumea'nın halkaları hala oldukça yuvarlak fakat daha önceki araştırmaların öne sürdüğü gibi de mükemmel bir yuvarlak değil. Ve hatta halka parçacıkları Haumea ile yörüngesel rezonanstaymış gibi görünse de dönemsel yörüngeler Haumea'nın yörüngesi ile tam bir oran oluşturmuyor. 1 Ocak 1801 de İtalyan astronom Giu... Bu yazımızda ısı ve ışık kaynağımız...


Makemake de, Pluton'u gezegenlikten eden kardeşleri arasında yer alıyor. Güneş'ten ortalama 7 milyar km uzakta, Pluton'un çok daha ötesinde yer alan bu soğuk ve buzlu cüce gezegenden bakıldığında, Güneş ancak çok parlak bir yıldız gibi görünüyor. Plüton'un çok ötesinde; Güneş'ten yaklaşık 45 AB (Astronomi birimi: 1 AB 150 milyon km) uzaklıktaki Makemake, yaklaşık 1.500 km'lik bir çapa sahip, çok soğuk donmuş bir cüce gezegendir. Makemake'nin ve Plüton'un yer aldığı Kuiper Kuşağı denilen bölgede benzer boyutlarda Trans Neptunian Objects adıyla da anılan çok sayıda cüce gezegenin bulunduğu düşünülüyor. Bunlardan onlarcası keşfedildi ve keşfedilmeye devam ediliyor. Eğer Pluton, gezegenlikten cüce gezegenliğe terfi ettirilmeseydi, şu anda Güneş Sistemi'ndeki gezegenleri sayarken Plüton haricinde Eris, Makemake, Haumea, Orcus, Quoar ve Sedna gibi gökcisimlerini de dile getirmek zorunda kalacaktık. Çünkü bunların boyut ve kütle açısından Pluton'dan pek farkı bulunmuyor. Bu cüce gezegenlerin keşfedebildiklerimizi toplu halde görmek için şu yazımıza göz atabilirsiniz. Görselde Makemake'nin bir sanatçının hayalgücü ile gösterimi ve üst sol tarafta teleskopla çekilmiş elimizdeki en net fotoğrafını görüyorsunuz.


İnsanların zihinlerinde kırmızı cüce yıldız denilince genellikle; kayda alınmayacak kadar küçük şeyler şekilleniyor, şöyle bir burun kıvırma tavrına gidiliyor. Oysa, evrendeki tüm yıldızların yaklaşık yüzde 80'inin oluşturan kırmızı cüce yıldızlar algıladığımız gibi küçük değil. Hoş, evrendeki devasa rakamlar karşısında büyük ve küçük algımız birbirine giriyor, size hak veriyoruz. Olabilecek en küçük kırmızı cüce yıldızın içine bile; rahatlıkla 1.400 tane Dünya sığabileceği gibi, en az 25 bin Dünya, yahut 80 Jüpiter kadar ağırdır. Üstteki görselde, var olabilecek en küçük ve en düşük sıcaklıklı (yüzey sıcaklığı yaklaşık 2.500 santigrat derece kadar) cüce yıldızlardan birini, tanıdığınız birkaç gezegen ile yan yana orantılı boyutlarda kıyasladık. Bu boyutlarda bir kırmızı cüce yıldızın çapı, 180-190 bin km'yi bulabilir. Jüpiter'den birazcık daha büyük çapa sahiptir, çekirdeğinde nükleer füzyon ile enerji üretir ve parlar. Toplam kütlesi Güneş'in sadece %8-10'u kadardır ama, yakıtını o kadar az miktarda kullanır ki, ömrü toplam 10 milyar yıl kadar olan Güneş'ten çok daha uzun, en az 800 milyar yıl boyunca sağlıklı bir hayat sürer. Tabii, yaydığı enerji çok az, Güneş'in binde biri kadardır. Bu denli az enerji yayıp düşük parlaklığa sahip oldukları için; yakın çevremizde 4-12 ışık yılı mesafede 60'ın üzerinde kırmızı cüce yıldız olmasına rağmen, bunları çıplak gözle göremeyiz. Ancak, çoğunluğu iyi bir dürbün veya küçük bir teleskopla amatör astronomlar tarafından gözlemlenebilirler. Kırmızı Cücenin kütlesi büyüdükçe boyutları da büyür. Örneğin, Güneş'in yarı kütlesine sahip bir cüce yıldızın çapı, Güneş'in yarısından fazlaya, yani rahatlıkla 800 bin km'ye ulaşabilir. Ancak, ışıma gücü bu şekilde orantılı olarak artmaz. Yarım Güneş kütlesine sahip bir kırmızı cücenin yayabileceği maksimum enerji, Güneş'in ancak %10'u kadar olabilir. Ancak bu da gözünüze az görünmesin. Çünkü böyle bir yıldızın yaydığı %10'luk enerji; uygun mesafede yer alan bir gezegende hayatı bizim güneşimiz kadar besleyebilecek kadar yeterlidir. Yeri gelmişken belirtelim, kahverengi cüceler yıldız değildir. Merkezlerinde enerji üretme yetenekleri yoktur. Her ne kadar, oluşumları sırasındaki sıkışma sürecinin sağladığı ısı sayesinde geçici bir süreliğine parladıkları için yıldız şeklinde nitelenseler de, birkaç yüz milyon ila birkaç milyar yıl içinde istikrarlı biçimde soğuyarak Jüpiter benzeri sıradan bir gaz devi gezegene dönüşüp, gözden kaybolurlar.


Uzaya duyulan ilgi 21. yüzyılın teknolojik ilerlemesi ile birlikte biçim değiştirmeye devam ediyor. Soğuk Savaş döneminde Uzay, iki süper gücün çekişme alanı iken, Duvar'ın yıkılması ile birlikte bilimsel keşifler ve faaliyetler ile daha çok gündeme gelir oldu. Uzay faaliyetleri 1950'lerden beri Devletler veya daha teknik bir isimle Kamu Tüzel Kişilikleri tarafından icra edilmekte iken; uydu teknolojileri, uzay madenciliği, uzay turizmi gibi yeni ticari alanların ortaya çıkması ile gerçek kişiler ve özel şirketler de bu faaliyetleri icra eder oldular. Bu noktada uluslararası antlaşmalara ek olarak ülkeler, ulusal düzeyde yeni Uzay Kanunları çıkarmaya başladılar. Kanun, amaç, tanımlar, onay, yükümlülükler, kayıt, sorumluluk ve sigorta, devirler, yetkiler, cezalar ve geçici hükümler başlıkları altında 10 ayrı kısımdan oluşmaktadır. Bu kanun Danimarka hükümeti tarafından yürütülen uzay çalışmalarını, şahsi ya da devlet adına yürütülmesi fark etmeksizin bir Danimarka vatandaşı tarafından gerçekleştirilen uzay faaliyetlerin kapsayacaktır. Danimarka Araştırma ve Eğitim Bakanlığı tüm uzay faaliyetlerinin onay, kayıt, tescil, lisans ve denetiminden Savunma Bakanlığı ile koordineli olarak bu Kanun esas alınarak yürütecektir. Uzay faaliyeti; bir uzay aracının Dış Uzaya fırlatılması, uzayda işletilmesi ve Dünya'ya geri dönmesi safhaları ile ilgili Dünya üzerindeki operasyonel kısımları da dahil edecek şekilde geniş bir tanımla belirtilmiştir. Uzay aracı; fırlatılmasına yarayan tüm parçalar da dahil olmak üzere dış uzaya fırlatılan herhangi bir nesne olarak tanımlanmıştır. İşletmeci; uzay faaliyetini planlayan, yöneten gerçek ya da tüzel kişileri ifade etmektedir. Malik; uzay aracı olarak tanımlanan nesnenin mülkiyetine sahip olan kişidir. Fırlatan Devlet; uzay aracını fırlatan devlet ya da aracın fırlatıldığı toprak parçasına sahip olan devlettir. Danimarka hükümeti uzayın nerede başladığını da kanunda ifade etmiştir. Detaylı bilgi için şu makalemizi okuyabilirsiniz. Deniz seviyesinden 100 kilometre sonra Dış Uzayın başladığını kabul etmektedirler. Uzay faaliyeti icra etmek isteyen Danimarka vatandaşları Araştırma ve Eğitim Bakanlığına başvuracaklardır. Bakanlık, -Uzay aracının malikini -Uzay faaliyetinin bilimsel, teknik ve maddi şartlarını -Uzay faaliyetinin güvenlik standartlarını -Uzay atıklarının azaltılması için alınan tedbirleri -Çevre güvenliği tedbirlerini -Danimarka'nın çıkarlarını zedeleyip zedelemediğini -Kanunda belirtilen sigorta ve teminatlarını gibi yükümlülüklere uygun olup olmadığını kontrol edecek, uygun bulursa faaliyeti onaylayacaktır. Uzay faaliyetleri bakımından gerçek kişiler veya şirketler ile beraber Danimarka hükümeti ortak sorumluluk altında olduğu kanunda belirtilmiştir. Fakat uzay aracı Danimarka vatandaşı olmayan birine devredildiğinde Danimarka'nın devlet olarak sorumluluğu sonlanacaktır. Gerçek kişi ya da şirket tarafından işletilen bir uzay aracının sebep olduğu kaza sebebiyle uluslararası antlaşmalar gereği Danimarka Hükümeti ödeme yapmak zorunda kalırsa, hükümet bu kazaya sebep olan şahıslara rücu ederek ödediği tazminatı bu şahıslardan tahsil edecektir. Kanun, devlet dışı kişi ya da kurumların uzay faaliyetleri esnasında sebep oldukları kaza ve ihlaller bakımından detaylı bir sorumluluk rejimi getirmiştir. Ayrıca bu durumlarda gerekli tazminat bakımından Danimarka mahkemelerine başvuru şartı getirilmiştir. Uzay faaliyeti icra edecek olanlar Bakanlığa başvuru esnasında gerekli tüm maddi teminatları ve sigortaları yaptırdıklarını belgelemek durumundadırlar. Bu kanuna uyulmaması halinde para cezası ve 4 aydan 2 yıla kadar hapis cezası getirilen cezai hükümlerdir. Nedelin Felaketi: Uzay Yarışındaki En Büyük Dram! SSCB ve ABD arasındaki kıyasıya uza...


İlk defa 1867 yılında Wilhelm Tempel tarafından keşfedilen Tempel 1 kuyrukluyıldızı, sondanın hedefini oluşturuyordu. Bu kısa periyotlu Kuyruklu yıldız, Güneş çevresindeki bir tam turunu yaklaşık 5.5 yılda tamamlıyordu ve eliptik yörüngesi Mars ile Jüpiter arası bir konuma kadar uzanıyordu. Deneyin amacı gayet basitti: Deep Impact Yaklaşık 2 metre boylarında bir bakır vurucuyu saniyede birkaç kilometre hızla kuyrukluyıldızın üzerine salacaktı ve çarpışma anını yakınlardan bir yerlerden gözlemleyerek fotoğraflayacaktı. Göreve ilk başta karşı çıkanlar oldu çünkü kuyruklu yıldıza ciddi anlamda zarar verileceği düşünülüyordu fakat endişeler yersizdi. Ünlü yazar ve amatör astronom Sir Patrick Moore, çarpışmanın yaratabileceği etkiyi en güzel ifade eden kişilerden biriydi aslında: Pişmiş bir fasulyeyi hızla size doğru gelen bir su aygırına atsanız aynı etkiyi yaratabilirdiniz ancak. İşin en ilginç ve komik yanı buna en fazla karşı çıkan kesimin Astrologlar olmasıydı çünkü Güneş Sistemi' ndeki bir cismi yok etmenin çok ciddi mistik sıkıntılara yol açacağını ve yıldız fallarını alt üst edeceğini düşünüyorlardı. 172 günlük uzun bir yolculuğun ardından hedefine ulaşan sonda, 4 Temmuz 2005 tarihinde Tempel 1 kuyrukluyıldızına 130 kg ağırlığındaki bakır mermiyi hızla fırlattı ve çarpışmanın etkisi ile kuyruklu yıldızın üzerinde 90 metre genişliğinde ve 20 metre derinliğinde bir krater oluştu. Çarpma ile birlikte bakır vurucu anında buharlaşarak yok oldu. Çarpışmanın ardından uzaya saçılan toz bulutu incelendiğinde kuyrukluyıldızın yüzeyinin pudramsı bir yapıda olduğu ve daha alt katmanlardaki çekirdeğinin ise henüz yeni yağmış kar tanelerinden bile çok daha dayanıksız bir yapıda olduğu anlaşıldı. Kuyrukluyıldızın kütle çekim etkisi o kadar azdı ki; bir an için bu kuyruklu yıldızın üzerinde bulunduğunuzu düşünürseniz eğer tek bir sıçrayışınız ile kuyrukluyıldızdan rahatlıkla uzaklaşabilmeniz mümkün olabilirdi. Tempel 1 gibi kuyruklu yıldızlar, yaklaşık 4,5 Milyar yıl yaşındaki Güneş Sistemimizin oluşumu ve evrimi ile ilgili en önemli kanıtları sunan en ilkel yapılar olarak karşımızda duruyorlar ve bu amaçla gönderilen Deep Impact sondasının gerçekleştirdiği bu deney bize gerçekten hatırı sayılır düzeyde önemli veriler sunmayı başarmıştır.


Öyle bir Dünya hayal edin ki, Güneş'iniz tam tutulmayla 69 yılda bir kaybolsun ve bu tutulma toplam üç buçuk yıl sürsün. Dünya'dan 10 bin ışık yılı uzaklıktaki henüz isimlendirilmeyen bir çift yıldız sisteminde gerçekleşen olayın bundan ibaret olduğunu söyleyebiliriz. Keşfedilen ve tutulma süresi ile en uzun dönem rekorlarını kıran değişen yıldız sistemi henüz sadece katalog ismi olan TYC 2505-672-1 olarak anılıyor. Bu çift yıldız sistemi gelmiş geçmiş en uzun tutulma süresi ve tutulmalar arasında geçen en uzun zaman rekorununun sahibi. Daha önce rekoru elinde bulunduran Epsilon Aurigae, yoldaş yıldızı tarafından her 27 yılda bir örtülen ve toplam tutulma süresi 640 ila 730 gün arasında süren bir dev yıldızdı. Epsilon Aurigae Dünya'ya bu yeni keşfedilen sistemden 2.200 ışık yılı uzaklıkla çok daha yakın bir konumda. Ayrıca çok daha parlak olduğu için astronomlar önceleri bu sistemi detaylı bir şekilde çalışma imkanı bulmuşlardı. Epsilon Auriage sistemi, bir sarı dev yıldız ile bu yıldız etrafından yörüngede dolanan Güneş'ten biraz daha büyük ve daha normal bir yıldızdan oluşuyor. Sistemin sıra dışı özellikleri Vanderbilt ve Harvard'lı astronomlar tarafından Lehigh Koleji, Ohio ve Pensilvanya Üniversiteleri ile Las Cumbres Gözlemevi Teleskop Ağı ve Amerikan Değişen Yıldız Gözlemcileri Organizasyonunun destekleri ile tespit edilmiş. Astronominin karşılaştığı en büyük zorluklardan biri, bazı önemli gök olaylarının astronomik zaman aralıklarında gerçekleşiyor olmasıdır. Bununla birlikte insan ömrü bu konuda oldukça kısıtlayıcı etkenlerden birisi. Çünkü, kısa diye tabir edebileceğimiz astronomik zaman ölçüleri bile insan ömründen çok daha uzun olabiliyor. İki büyük astronomi kaynağı tarafından gösterilen çabanın keşfi mümkün hale getirdiğini söyleyebiliriz: Kısaltması AAVSO olan Amerikan Değişen Yıldız Gözlemcileri Birliği ve Harvard'ın DASCH programı. AAVSO amatör ve profesyonel astronomlar tarafından ortaklaşa kurulmuş, kar amacı gütmeyen bir organizasyon. TYC 2505-672-1'in gösterdiği tutulmanın son birkaç yüz gözlemi bu kuruluştan gelirken, DASCH ise 1890 ile 1989 yılları arasında Harvard'lı astronomlar tarafından elde edilen fotoğraflardan bu yıldıza ilişkin verileri temin etmiş. Vanderbilt Üniversitesi'nden Joey Rodriguez'in bir konferansta, Harvard'dan Sumin Tang'ın TYC 2505-672-1 sistemi ile ilgili bulgularını sunması sonrası, sistemle ilgilenmeye başlaması ve sistemin gözlemlerini bulmak için KELT verilerine bakması neticesinde geçtiğimiz sekiz yılı içeren dokuz bine yakın yeni veriye ulaşılmış. Harvard tarafından geçen yüzyıl boyunca yapılan gözlemlerin de bir araya getirilmesi ve AAVSO'nun da sisteme ilişkin birkaç yüz gözlem verisini sağlamasıyla, sistemin yapısı gün ışığına çıkmış. Yapılan analizler sonucu sistemin Epsilon Aurigae türü bir sisteme birkaç farkla benzediği sonucuna varılmış. Yeni bulanan sistem bir çift kırmızı dev barındırırken, yıldızlardan birisi göreceli olarak dış katmanlarını yitirerek daha küçük bir yapıya bürünmüş. Yaşanan aşırı uzun süreli tutulmanın ise, soyulan yıldızdan saçılan bu aşırı büyük çevresel diskten kaynaklandığı düşünülüyor. Rodriguez böylesi uzun bir tutulmanın ancak çok büyük ve aynı zamanda da ışığı geçirmeyen bir maddeden oluşmuş bir disk tarafından sağlanabileceğini söylüyor. Bundan başka bir şeyin, bir yıldızın ışığını aylarca süreyle durdurabilecek kadar büyük olamayacağını da ekliyor. TYC-2505-672-1 sisteminin oldukça uzak bir sistem olması nedeniyle astronomların görüntülerden elde edebildikleri veriler kısıtlı miktarda kalmış. Bununla birlikte, yoldaş yıldızın yüzey sıcaklığını hesaplamayı başarmışlar. Yıldızın yüzey sıcaklığı yaklaşık 2.250 Kelvin. Yıldızın dış katmanları soyulmuş bir dev yıldız olduğu düşünülürken, soyulmadan kaynaklı oluşan çevresel diskin, tutulmanın uzun süresinin kaynağı olduğu düşünülüyor. İki tutulma arasında 69 yıllık bir dönem sağlamak için yıldızlar arasındaki mesafenin yaklaşık 20 astronomi birimi (yaklaşık 3 milyar km) olması gerekiyor. Bu da hemen hemen Güneş ve Uranüs arasındaki mesafe kadar. Sistemin bir sonraki tutulmasının ise 2080 yılında gerçekleşeceği öngörülüyor. Not: Bu çevirideki yıldız tutulması kavramını daha iyi anlayabilmek için çift yıldızlar hakkındaki şu örten çiftler yazımızı okuyabilirsiniz. Hatta, çift yıldızlar yazı dizimizin tümünü okursanız daha iyi olur. Fazla bilgi göz çıkarmaz. Bize yaklaşık 11.5 ışık yılı uzaklı... Eğer bir çift yıldız sisteminde bil... Kepler 47, gezegen sahibi olduğu ...


V838 Monocerotis, Güneş'ten yaklaşık 20.000 ışık yılı uzaklıktaki Monoceros takımyıldızında bulunan, Güneş'in yaklaşık 15 bin katı parlaklığa sahip kırmızı renkli değişen bir dev yıldızdır. Bu görüntüsü ilk olarak bir süpernova patlaması olarak düşünülmüştür ancak, daha sonra tamamen farklı bir şey olduğu farkedilmiştir . Bu kozmik nesne, ışık yansımaları ve Süperlüminal hareket olarak bilinen bir olayı gerçekleştirmesi ile bilinmektedir. Eğer bir yıldızın çevresinde gaz ve toz bulutları varsa ve ayrıca yıldızdan yansıyan ışığın, o yıldızın çevresinde genişleyen nesnenin görüntüsünü ortaya çıkarmak için ulaşması daha fazla vakit alırsa halkalar, öyle olmamalarına rağmen ışık hızından daha hızlıymış gibi görünürler. V838 Monocerotis'in durumunda ise; ortaya çıkan bu ışık yansımasının emsali olmayan görüntüleri, Hubble Uzay Teleskopu tarafından çekilmiştir. Değişen yıldızlar hakkında kapsamlı bilgi için bu yazımızı okumalısınız. Öyle bir Dünya hayal edin ki, Güneş... Ross 154, bize en yakın yıldızlar a...


Yıldızlar gökyüzünde hep aynı şiddette parlamazlar. Değişen yıldızlar olarak nitelenen içlerinden bazıları, düzenli veya düzensiz olarak parlaklık değişimi gösterir. Bunun birkaç nedeni var; Tek zannettiğimiz yıldız gerçekte bir çift yıldız olabilir. Dolayısıyla bakış açımız da uygunsa, daha sönük olan diğerinin önünden geçerken parlaklığı düşürür, arkasına geçtiğinde parlaklık artar. Üstteki kapak fotoğrafında gördüğünüz ilüstrasyonda örneklenen; Örten çift yıldızlar olarak nitelenen bu yıldızların en bilinen örneği, değişimleri gözle bile takip edilebilen Algol yıldızıdır. Algol, yaklaşık 69 saat arayla bakış açımıza göre birbirinin önünden geçen iki yıldızdan oluşur ve parlaklığı bu periyotta (geçişin olduğu 10 saatlik süre için) 2.5 kat azalır. Yandaki animasyonda, Algol'un parlaklık değişiminin hızlandırılmış çekimle alınmış bir görüntüsünü görüyorsunuz. Bizden yaklaşık 92 ışık yılı uzaklıkta bulunan yıldız, çıplak gözle rahatlıkla görülebildiği için, bu değişim 1600'lü yıllardan beri gökbilimciler tarafından takip ediliyor. Cepheid olarak sınıflandırılan bazı değişen yıldızlar ise, ömrünün son aşamalarına gelmiş , bir şişip bir büzüşen yıldızlardır. Bazı cepheid yıldızlarında ise, yıldızın merkez çekirdeği çevresinde birikmiş olan helyum katmanı zaman zaman nükleer reaksiyona girerek yıldızı parlaklaştırır. Fakat bu reaksiyonun yarattığı dışa doğru ışınım basıncı yıldızı genişlemeye zorladığı için, helyum katmanındaki basınç düşer ve bir süre sonra reaksiyon sona erer. Bu durumda, yıldız eski parlaklığına geri döner ve milyonlarca yıl buyunca böyle tekrarlanır durur. Yaşanan süreçle ilgili daha detaylı bilgi için bu yazımızı okumalısınız. Ölüm döşeğinde olmayıp, sağlıklı günlerini yaşayan kimi dev yıldızlar için de durum bazen yukarıdaki cepheid değişenleri gibidir. Yıldızın çekirdeğinde çok büyük bir alanda gerçekleşen şiddetli nükleer reaksiyon yıldızın dış katmanlarını dışa doğru iter ve genişletir. Bu durumda yıldızın kütlesinin çekirdeğe uyguladığı kütleçekim basıncı azalır ve çekirdekteki reaksiyonlar da azalan basınçla birlikte yavaşlar. Hal böyle olunca, yıldızın parlaklığında düzenli bir azalma meydana gelir. Kütlesi çok fazla olan bazı dev yıldızlar ise, biraz daha şanssızdır. Çekirdekte meydana gelen enerjinin yarattığı ışınım basıncı o kadar fazla olur ki, genişleyen dış katmanları yıldızdan koparak ayrılır. Yıldızdan ayrılan bu büyük miktardaki gaz, çevresini sararak yıldızın dışarıdan görülen parlaklığında düzensiz biçimde azalmaya sebep olur. Bu parlaklık azalması bazen öyle boyutlarda olur ki, yeryüzünden bakıldığında en parlak yıldızlardan biri olarak görünmesine rağmen, sonradan tümüyle görünmez hale gelebilir. Bir süre sonra yıldızı örten gaz katmanı dağılır ve yıldız yeniden daha parlak görünmeye başlar. Bu durumun en bilinen örneği, Eta Carinae yıldızıdır.


Demografik geçiş, büyüyen ve gelişen her ülkenin yaşadığı, yaşamak zorunda olduğu, sanayileşmenin ve şehir hayatının getirdiği kaçınılmaz bir süreçtir. Demografik geçişin doğal sonucu olan, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerinin önündeki en büyük sorunlardan birine değinmek gerekiyor: Nüfus yaşlanması ve bunun beraberinde getirdiği nüfus azalışı. Çoğumuz için bu bir sorun olarak görülmeyebilir ancak, ülkeleri bir organizma gibi düşünürsek, gerçekten ciddi bir sorundur. Ve de aslına bakılırsa, gelişmiş bir ülke için demografik geçiş gerçekte önlenebilmesi pek mümkün olmayan doğal evrimsel gidişatlardan biridir. Şimdi isterseniz prototip bir ülke oluşturalım ve demografik geçiş kavramını o ülke üzerinden anlamaya çalışalım. Ülkemiz, fakir bir coğrafyada yeni kurulmuş ve gelişme hedeflerini başarıyla gerçekleştirebilecek bir yönetime sahip Zargonya isimli bir ülke olsun. Yeni kurulmuş olan Zargonya'da halkın büyük kısmı tarım ve hayvancılıkla geçiniyor. Sağlık hizmetleri yetersiz olduğu için ortalama yaşam süresi son derece düşük. Buna ek olarak, doğum sırasında ölüm oranları da buna paralel bir yüksekliğe sahip. Köy hayatı ve köyde geçim insan emeğine dayandığından dolayı, çok çocuk yaşamsal bir önem taşıyor. Çiftçilik / hayvancılık yapan aile için çok çocuk, ailenin geçimine katkıda bulunacak işgücü anlamına geliyor. Dolayısıyla aileler 5 ve üzeri çocuk yapmayı olağan görüyorlar. Çoğu aile 7, hatta 10 çocuğa sahip. Ancak, Zargonya sağlık bakanlığı ülke genelinde sağlık hizmetlerini yayamadığı için ölüm oranı hala yüksek ve bu nedenle nüfus yükselmiyor. Bu aşamada Zargonya'nın nüfusu 10 milyon kişi ve bunun büyük bölümü 30 yaş altı gençlerden oluşuyor. Bu durum, yıllar boyu devam ediyor. Nüfus genç, doğum ve ölüm oranları çok yüksek, ancak nüfus artışı çok yavaş. Genç Zargonya hükümeti idealist bir kararlılıkla ülkeyi geliştirmeyi planladığı için, sağlık hizmetlerinde bir atılım yapma kararı alıyor. Şehir merkezlerine büyük hastaneler kuruluyor. Köy ve kasabalara sağlık ocakları açılıyor. Halkın büyük bir kısmının temel sağlık hizmetlerinden yararlanabilmeleri için kampanyalar düzenleniyor. Doğum ölümlerini azaltmak için köylere eğitimli ebeler gönderiliyor. Aşı kampanyaları ile basit hastalıkların önüne geçilerek çocuk ölümleri azaltılıyor. İnsanlara hijyen eğitimi verilmeye başlanıyor. Ülke temel ve yaygın sağlık hizmetlerine kavuştuğunda ortalama yaşam süresi de yükselmeye başlıyor. Doğumda ve çocuk yaşta ölümler azaltıldığı için ülke nüfusu hızla artıyor. Zargonya, nüfus patlaması dediğimiz evreyi yaşamaya başlıyor. Köy ve kasabalarda yaşayan aileler, atalarından gördükleri gibi çok çocuk yapmaya devam ediyorlar ancak, bu bir soruna neden oluyor: Zargonya'nın nüfusu sadece 15 yıl içinde iki katına çıkıp, 20 milyon kişi oldu. Köylerin kısıtlı kaynakları artan nüfusa yetmiyor. Bu, beraberinde geçim sıkıntısını ve işsizliği getiriyor. Köylerde artan işsiz genç oranları ailelerde huzursuzluğa, karışıklığa neden oluyor. Bunun kaçınılmaz bir sonucu var: Köy ve kasabalarda yaşam güçleşti. Başka bir yere gitmek gerekiyor, göç etmek lazım. Köylerde tüm bunlar yaşanırken, taze ülkemiz Zargonya'nın şehirleri de gelişmeye başlıyor. Fabrikalar kuruluyor, sanayi üretimi başlıyor. Sanayi, iş gücüne ihtiyaç duyar. Bu iş gücü de köylerde atıl biçimde bekliyor. Ama çok fazla beklemeyecekler, çünkü köylerdeki genç işsizler, daha iyi yaşam şartları vadeden şehirlerdeki bu iş imkanından haberdarlar. Şehirlere göç başlıyor. Tüm bunlar olurken, Zargonya hükümeti yeni ve devrimsel bir karar daha alıyor: Eğitim seferberliği başlatılıyor. Zorunlu eğitim, herkese şart koşuluyor. Artık eğitimli biri olmak, sadece okur yazar olmaktan ibaret değil. Herkes 5 yıl ilköğretim eğitimi almak zorunda. Bunun üzerine orta öğretim de ekleniyor. Ortaöğretimliler, ilköğretimlilerden daha iyi iş imkanlarına sahip olmaya başlıyorlar. Eğitim süresi arttıkça, gencin daha iyi şartlarda iş ve yaşam şansı doğuyor. Bir süre sonra şehir hayatının aslında köydeki yaşamdan daha zor olduğu anlaşılıyor. Çok çocuklu aileler geçim sıkıntısı yaşamaya başlıyorlar. Çünkü, çocuklar köyde olduğu gibi aileye bir katma değer sağlamıyor ve geçimine katkıda bulunmuyor. Çocuk, artık bir avantaj değil, dezavantaj haline dönüşüyor. Çocukların uzun eğitim süreci aile reislerinin üzerine yük olmaya başlıyor. Bu da bir kırılmaya sebep oluyor, evin geçimini sağlamak artık sadece babanın görevi değil. Anneler de çocuk bakımı haricinde mesaili bir işe girip aileye maddi katkı sağlamak durumundalar. Ev kirası, elektrik ve su faturaları, çocukların okul masrafları çok fazla. Köyde olduğundan daha fazla kazanıyorlar ama, çok daha fazla harcıyorlar. Şehir hayatı artık çekici değil. Köye dönüş ise imkansız, çünkü tarımda makineleşme nedeniyle artık eskisi kadar büyük insan gücüne ihtiyaç yok. Şehirlerde tutunmak zorundasınız. Şehirde daha iyi yaşamanın tek yolu ise, daha iyi eğitim almaktan geçiyor. Daha iyi eğitim, çocuğun çok daha uzun süre okula gitmesi demek. Artık, öncesinde 10 yaşından itibaren ailenin geçimine katkı sağlayan çocuk, 20'li yaşlara kadar eğitim almak zorunda. Yani, aile 20 yıl boyunca çocuğundan gelir alamayacak, sürekli harcamak zorunda kalacak. Çok çocuklu aileler zorda. Zargonya artık kalabalık, şehirli, görece eğitimli ve genç bir nüfusa sahip. İlk göçen köylülerin çocukları artık aile kuracak yaşa geldiler. Bu ilk nesil şehir çocukları anne babalarından daha farklı bakış açılarına sahipler. Daha iyi yaşamak istiyorlar, daha güzel evlerde oturmak, daha rahat bir hayat sürmek gibi amaçları var. Demografik geçiş son evresine giriyor ve bir kırılma yaşanıyor; evliliklerde yapılan çocuk sayısı ilk kez bilinçli olarak düşüyor. Geniş, çok çocuklu ailelerin yerini çekirdek aile dediğimiz, anne, baba ve iki yahut üç çocuktan oluşan küçük aileler almaya başlıyor. Yazının ikinci bölümünü bu linkten okuyabilirsiniz. Zargonya, Erkin Koray'ın Anladın mı evladım isimli güzide eserinde bizlere görüp görmediğimizi sorduğu yerin adıdır.


Yazımızın ilk bölümünde, istisnasız tüm gelişen ve şehirleşen ülkelerin yaşadığı demografik geçiş sürecini Zargonya isimli hayali bir ülke kurarak anlatmaya başlamış, çekirdek ailelerin oluşum sürecine kadar gelmiştik. Bu bölümde ise artık büyük oranda şehirleşmiş olan Zargonya'da şehir hayatının demografik yapıya etkisini anlatmaya devam edip, demografik geçiş sürecinin ileri aşamalarına bakıyoruz. Nerede kalmıştık? Artık çocukların eğitim görmesi gereken, okullarda geçirmek zorunda oldukları süre uzamış, anne babaların çocuklarından herhangi bir maddi katma değer elde etmeden 20'li yaşların ortasına kadar okutmaları gerektiğini söylemiştik. Gelişmemiş ve şehirleşmemiş toplumlarda bireylerin çok fazla eğitim görmesine gerek yoktur, çünkü tarım ve hayvancılık yüksek eğitimli olması gerekmeyen çok fazla iş gücüne ihtiyaç duyar. Bu da, şehirleşmemiş toplumlarda çok kısa süreler (5 yıl ve altı) eğitim almış çok sayıda kişinin iş gücüne katılması anlamına gelir. Oysa şehirleşmiş toplumlarda iş olanakları çok daha çeşitlidir ve kişinin bu olanaklardan faydalanması için uzun bir eğitim sürecinden geçmesi, lise ve üstü eğitim alması gerekir. Şehir hayatı güzel olsa da pahalıdır. İnsanlar işe gitmek için toplu taşıma araçlarını kullanmak zorundadır ve bu ek masraf demektir. Aynı zamanda şehirlerde evlerinde akan suya da para ödemeleri gerekir. İletişim de şehirlerde zorunluluk olduğundan telefon, internet gibi ek faturalar ailelerin karşılamak zorunda olduğu masraflar arasına eklenir. Gelişmemiş ülkelerdeki gibi köyün herhangi bir yerine ev kuramazsınız, şehirlerde yaşam alanları azdır ve yaşadığınız ev için de bir çiftçi ailenin birkaç yıllık kazancından daha fazla para ödemeniz gerekir. Zargonya'da aileler tüm bu masrafları artık anne ve babanın birlikte çalışmasıyla ancak karşılayabilecek durumdalar. Birlikte çalışan anne ve baba için, çocuk artık büyük bir yük. Doğum, annenin çalışmasına engel oluyor ve çocuğun bakımı büyük masraflar çıkarıyor. Daha 50 yıl öncesine kadar 5 ve üzeri sayıda çocuğun normal ve gerekli olduğu Zargonya'da aileler hiç durmadan çalışmak zorunda olduklarından, çocuk yapmak hayatlarına kolaylık değil, zorluk çıkarmak anlamına geliyor. Çalışmak zorunda olan ailelerin üzerine; bakıcı, kreş ve anaokulu masrafları biniyor. Çünkü çalışmaya devam etmek için, çocuklarını bu kurumlara emanet etmek zorundalar. Ancak bu durum Zargonya devleti için büyük bir sorun. Çünkü ülke kalkınmasının devam edebilmesi için daha fazla iş gücüne ihtiyaç var. Ailelerin çocuk sayısının 2'nin altına düşmesi, nüfusun yaşlanmaya başlaması, yeterli yeni iş gücünün kesilmesi demek. Zargonya devleti aileleri çocuk yapmaya teşvik etmek için önlemler almaya başlıyor: Çocuk yapan çalışan kadınlara uzun süreli ücretli izin seçeneği sunuyor. Bununla da yetinmiyor, ailelere yaptıkları her çocuk için belli bir parasal destek sunuyor. Çocuk sayısı arttıkça bu desteğin miktarını da yükseltiyor. Bu şartlar altında çocuk aileye katma değer katıyor ama, şehir hayatı zor ve insanlar iyi yaşamak, sosyal hayatın daha fazla içinde olmak istiyorlar. Zargonya devletinin çocuk başına sunduğu katma değer, ailenin iyi yaşamasına, çocuğun aileye binen maddi yükünü karşılamaya dahi yetmiyor. Devlet çocuk teşviklerinin miktarını ne kadar artırırsa artırsın, bu bir işe yaramıyor, çünkü ülke geliştikçe şehirlerde güzel yaşam olanaklarına ulaşmak daha pahalı hale geliyor. Bunun yanında sürekli çalışmak zorunda olan ve çok az boş vakti olan insanlar, sosyal yaşamdan kopmamak adına az kalan boş vakitlerini de çocuk bakımına ayırmaktan kaçınıyor. Bir toplumun sürekliliğini devam ettirebilmesi için çift başına en az 2,1 çocuk yapılmak zorunda. Bu oran yakalandığında, toplum nüfus artışı olmaksızın varlığını yüzyıllar boyu sürdürebiliyor. Ancak, çift başına 2,1 çocuk ortalaması demek; nüfusun genç değil orta yaşlı bir popülasyona evrilmesi demek oluyor. Genç nüfusun sürekliliğini sağlayabilmek için çiftler 3 ve üzeri çocuk yapmak zorundalar. Zargonya devletinde artık çift başına çocuk sayısı 2,1'e düşmüş durumda ancak, genç iş gücü sayısı hızla azalıyor. Kuruluşunun üzerinde geçen 80 yıl sonunda 65 milyonluk bir nüfusa ulaşmış olan Zargonya artık yaş ortalaması 35 olan, hızla yaşlanan bir ülkeye dönüşüyor. Ve demografik geçiş bir kırılmaya daha sebep oluyor! Çift başına 1 veya 2 çocuk yapan ailelerin çocukları büyüyor ve 20'li yaşlarının ortasından itibaren iş hayatına atılmaya başlıyorlar. Bu çocuklar çalışmak ve geçinmek zorundalar. Aynı zamanda kendi ailelerini kurup onlar da en fazla 1 veya 2 çocuk yapıyor. Hatta bazı aileler artık çocuk yapmamaya başlıyor. Zargonya şehirlerinde hayat zor ancak, insanlar için seçenek bol. Artık kadın da, erkek de çalışmak zorunda olduğundan, herkes ekonomik açıdan bağımsız olmaya ve daha iyi bir hayat sürmeye çabalıyor. İyi bir hayat sürmek isteyen gençler, masa başı işlere yöneliyorlar. Gençlerin çoğu artık yüksek eğitim düzeyine sahip ve fabrikalarda bol miktarda iş imkanı olmasına rağmen, buradaki kas gücü gerektiren işlerden uzak duruyorlar. Zargonya gençleri daha saygın ve temiz olarak gördükleri masa başı işlere yöneliyor. Sanayi kurumları ve fabrikalar çalıştıracak eleman bulmakta güçlük çekmeye başlıyorlar. Daha iyi bir hayat, evliliklerde daha az sorun yaşamak istendiği anlamına geliyor. Önceleri problem olarak görülmeyen küçük aile içi sorunlar artık yeni nesil Zargonyalılar için büyük bir sorun haline dönüşüyor. Gençler, uzun eğitim süresi nedeniyle 20'li yaşların ortasında iş hayatına atılmak zorunda kalıyorlar ve bu nedenle evlilik sayısı düşüyor ve önceleri 18 civarı olan evlilik yaş ortalaması yükselip 30'lu yaşları buluyor. Bunun yanında boşanma oranları da artmaya başlıyor. 15-20 yıl önce hemen her mahallede çok sayıda bulunan kreş ve anakollarının sayısı hızla azalmaya başlıyor. Çünkü, artık insanlar hem çok geç yaşta, hem de çok az sayıda çocuk yapıyor. Artık televizyonlarda bebek bezi, bebek maması reklamları az çocuk sayısı nedeniyle piyasası küçüldüğü için çok daha nadir görülmeye başlıyor. Son kırılma, çok daha dramatik bir nedenle geliyor! Azalan kreşlerin yerini, yaşlı bakım evleri almaya başlıyor. Zargonyalı gençler, anne ve babalarını bu bakım evlerine yerleştirmeye başlıyorlar. Bu da onlar için ek bir masraf ama, bu masrafı karşılamak zorundalar. Yükselen ortalama ömür nedeniyle hızla sayısı artan yaşlı nüfus hem emeklilik maaşı ödemek zorunda olan Zargonya devleti, hem de onlara bakmak zorunda olan halk için büyük bir yüke dönüşüyor. Artık nüfus artmıyor, üstüne yavaşça azalmaya başlıyor. Zargonya, yaş ortalaması 40 olan, genç iş gücü çok azalmış çözüm üretmesi gereken bir ülke. Zargonya hükümeti sosyal hizmetleri ve emeklilik maaşlarını ödeyebilmek için mecburen emeklilik yaşını yükseltiyor. Geçmişte 40 yaşında emekli olan insanlar, artık 60-65 yaşına kadar çalışmak zorunda. Nüfusa oranla az sayıda fakat çoğu yüksek eğitimli olan gençler, daha temiz ve yüksek gelirli işleri tercih ettiği için fabrikalar eleman bulamıyor. Ülke mühendis dolu ama, fabrikalarda kaynak yapacak, torna tezgahı başında çalışacak vasıfsız veya ara eleman kalmamış durumda. Sanayi kurumları için acilen genç ve ucuz iş gücüne ihtiyaç var, Zargonya hükümeti tarihi bir karar almak zorunda. Zargonya hükümeti, gelişmemiş ülkelerden göçmen alarak genç ve dinamik iş gücünü sağlamak zorunda. Ülkeye milyonlarca yabancı göçmen geliyor ve fabrikaları bunlar doldurmaya başlıyor. Göçmen, Zargonya hükümeti için iyi. Çünkü Zargonya vatandaşlarından daha çok çalışıp, daha az ücret alıyorlar. Ülke ekonomisi yeniden hareketleniyor ancak, toplumsal sorunlar baş gösteriyor. Halk göçmenlerden hoşnut değil. Çünkü gelen göçmenlerin çoğu eğitimsiz ve şehir hayatına yabancı. Zargonya sosyal yaşantısına yabancı olan bu göçmenler sosyal sorunlara neden oluyorlar. Bir Zargonyalı'dan daha ucuza çalışan ve rahatlıkla iş bulabilen göçmenler halk içinde hoşnutsuzluğa neden oluyor. Göçmenlere yönelik eylemler başlıyor. Göçmenler dışlanıyorlar ve kendi aralarında daha mutlu olduklarını görüp gruplaşmaya başlıyorlar. 100'üncü yılına giren Zargonya'nın nüfusu artık 90 milyon. Ancak, genç nüfusun büyük kısmı on yıllar önce gelen göçmenlerin çocuklarından oluşuyor. Başarılı bir hükümete sahip olan Zargonya'da devlet göçmelerin topluma adaptasyon sorununu çözdü. Başlangıçtaki karmaşa ve hoşnutsuzluk artık yerini birlikte yaşayan karma bir topluma bırakmış durumda. Ama yeni bir sorun kapıda! Çünkü gelen göçmenler de şehirleşti ve onlar da artık az sayıda çocuk yapıyor. Kısa bir süreliğine gençleşen toplum, yine hızla yaşlanmaya başlıyor. Zargonya hükümeti tekrar ve tekrar yeni göçmenler almak zorunda! Zargonya, Erkin Koray'ın Anladın mı evladım isimli güzide eserinde, bizlere görüp görmediğimizi sorduğu yerin adıdır.


NASA'nın Chandra X-Ray Gözlemevi'nin Denizanası Nebulası gözlemlerine göre; Dünya'dan 5 bin ışık yılı uzaklıktaki bir süpernovanın kalıntılarına ait, nebulanın güney köşesinde alışılmadık bir obje görünüyor. Bilim insanları bu objeye CXOU J061705.3+222127 veya kısaca J0617 diyorlar ve bunun pulsar olduğunu düşünüyorlar. Çok büyük bir yıldız içe doğru çöktüğünde; yıldızın dış katmanları büyük bir hızla içe doğru çökerek bir süpernova patlaması yaratır ve tüm bunların bitiminde ardında nötron yıldızı olarak adlandırılan yoğun bir çekirdek bırakır. Bir nötron yıldızı, etrafında hızla dönmeye ve bir deniz fenerinin ışık yayması gibi radyasyon yaymaya başladığında ise pulsar olarak isimlendirilir. Chandra'dan gelen görüntülerde, bir çember şüpheli pulsarı kuşatmış ve jet gibi bir yapı yanından geçip gidiyor. Bilim insanlarına göre bu çember, pulsarı çevreliyor ve yayılan jet benzeri yapı içinden geçiyor. Bu akım yavaşlıyor ve sonik patlamaya benzer bir şok dalgası pulsarın rüzgarına ters olarak etki ediyor. Benzer biçimde, jetler de pulsardan yüksek hızda dar bir alandan ateşlenmiş olabilir. Ne olduğu belirlenemeyen objenin etrafındaki X ışını radyasyonu, bunun bir pulsar olduğunun daha ileri kanıtı olarak gösterilebilir. NASA'nın resmi açıklamasına göre, nesnenin etrafından yayılan farklı dalga boylarındaki X ışını radyasyonunun büyüklüğü pulsar modelleriyle eşleşiyor. Tabii ki bazı şüpheler var, belki de pulsar gerçekten Denizanası Nebulası'yla bağlantılı veya onunla hiç ilgisi olmayan bir komşu. Pulsarın kuyruklu yıldız benzeri kuyruğunun X ışını yayılımı süpernova kalıntısının merkezindeki düz çizgide ilerlemesi beklenen yörüngeden yaklaşık 50 derece uzakta. Buna rağmen, bilim insanları kuyrukluyıldız benzeri bu kuyruğun sapmasının nebulayı oluşturan yapının hareketiyle açıklanabileceğini savunuyor. Araştırmacılar için Denizanası Nebulası'nın gerçek yaşı hala belirsizliğini koruyor. Bazı araştırmacılar yaşının 30 bin yıl civarında olduğunu savunurken, diğer bilim insanları en fazla üç bin yaşında olduğunu tahmin ediyor. Yeni keşfedilen bir beyaz cüce, tıp... Karadul tanımı bir ci...


Depremin büyüklüğü denildiğinde bir çoğumuzun aklına Richter ölçeği gelmekte. Büyüklüğü ve şiddeti de karıştırıyoruz. Farklı açıklanan deprem büyüklükleri de kafamızda yine soru işaretleri oluşturuyor. Çinli filozof ve doğa bilimci Zhang Heng 132 yılında uzakta olan bir depremin yönünü bulmak için ilk sismoskopu yapsa da modern sismoloji 19. yüzyılın sonlarında başlamıştır. İlk başlarda kullanılan ölçekler depremde ortaya çıkan enerjiyi ölçmek yerine, depremin odağına yakın yerlerde yapıların sallanış şiddetine dayanıyorlardı. Örneğin 19. yüzyıl sonlarında 20 yıl kadar kullanılan Rossi-Ferel ölçeğinde, deprem odağına yakın binalar binalar kısmen veya genel olarak yıkılmışsa deprem 9 şiddetinde olmuş, binaların duvarları çatlamış ve kısmı hasar olmuşsa 8 şiddetinde olmuş deniliyordu. Bunun gibi 10 farklı kademe ile depremin şiddeti hakkında fikir ediniliyordu. Günümüzde kullanılan Değiştirilmiş Mercalli Ölçeği ve Avrupa Makrosismik Ölçeği de aslında Rossi-Ferel ölçeğinden uyarlanan, benzer bir mantıkta ama daha detaylı ölçeklerdir. Depremin büyüklüğünü değil, bizim hissettiğimiz şiddet hakkında fikir verirler; Yani subjektiftirler. Genelde rasathanelerin internet sitelerinde depremi ne kadar hissettiğimiz ve evdeki eşyaların, evin durumu ile ilgili sorular içeren anketler olur. İşte bunlar depremin şiddetinin anlaşılması için hazırlanmış sorulardır. Aşağıdaki görsele aşina olabilirsiniz. Yerin sallanması, sismik enerji ile ortaya çıkan dalgalar nedeniyle olmaktadır. Fakat enerjinin dağılma süreci ve dalgalar, yer kabuğunun ve yüzeyin yapısı, fayın nasıl kırıldığı ile depremin ne kadar derinde olduğundan da etkilenmektedir. Örneğin, 30 Ekim 2020'de Ege Denizi'nde ve 17 Ağustos 1999'da Gölcük'te olan depremde meydana gelen şiddet dağılımları aşağıdaki gibi olmuştu. Depremin büyüklüğü kavramı ise merkez üssünde ortaya çıkan enerji ile ilgili bize bilgi vermektedir. Kısaca, sismograflardan alınan bilgi ile ortaya çıkan enerji hesaplanır. Daha objektiftir, dolayısıyla karşılaştırmaya müsaittir. Büyüklük ölçeklerinden ilkini Charles F. Richter yaptığından dolayı, kendisi bu ölçeğe sadece büyüklük demesine karşın; başka bir sismolog Perry Byerly basına ölçeği Richter'in bulduğunu ve onunla anılması gerektiğini söylemişti. Bu nedenle Richter ölçeği olarak dile yerleşmiştir. Richter ölçeği, Güney Kaliforniya'da alınan verilere göre yapıldığı için başka yerlerde doğru sonuç vermemektedir. Dolayısıyla her bölgeye özel bir yerel büyüklük ölçeği gerekir. Uzakta olan, derinde gerçekleşen ve 7'den büyük depremler için de yetersiz olduğu için ilerleyen yıllarda farklı ölçüm teknikleri kullanarak başka ölçekler yapılıyor. Bu nedenle Richter ve çalışma arkadaşı Gutenberg, bu ölçeğin adını Yerel Büyüklük ML olarak güncelliyorlar. Richter'in ölçeğinde bulunan iki özellik diğer bütün büyüklük ölçeklerinde de kullanılıyor. Bunlardan biri büyüklük ölçüsünün logaritmik olmasıdır ki bu astronomide yıldız parlaklıkları için kullanılan kadir sistemi ile benzerlik gösteriyor. Fakat astronomide her bir kadir değeri arasında 2.5 kat parlaklık farkı varken deprem biliminde her bir büyüklük değeri arasında 10 kat genlik farkı ve 31 kat enerji farkı oluyor. Deprem büyüklük ölçeklerinde ortak olan diğer bir özellik ise; 100 kilometre uzaklıkta, sismografta 1 mikrometrelik genlik oluşturacak depremin 0 büyüklükte kabul edilmesidir. Farklı ölçeklerin nümerik olarak aynı değerleri vermeleri istenir ama ölçüm metodundan kaynaklı kısıtlamalar nedeniyle aynı değeri veremeyebiliyorlar. Fakat Richter ölçeğinde 6 büyüklüğünde bir depremi diğer ölçeklerde de 6 büyüklüğünde gösterecek şekilde kalibre edilirler. Günümüzde genel olarak ML, MB, MS, MD, MW diye kısaltılan büyüklük ölçümleri kullanılıyor. Farklı rasathanelerin farklı ölçüm istasyonlarının bulunması sebebiyle depremi farklı şekilde ölçtükleri için aynı değerleri görememek insanların kafalarını karıştırıyor. Hatta bu durum, insanların komplo teorileri üretmelerini sağlayabiliyor. Örneğin sosyal medyada 30 Ekim 2020 Ege Denizi depreminin doğal afet ilan edilmesini önlemek amacıyla 7'den büyük olarak açıklanmadığı iddia edilmeye başlandı. Büyüklükler farklı olmasına rağmen, daha önce gerçekleşen büyük depremlerde de benzer komplo teorileri ortaya atılmıştı. Bir depremin büyüklüğü 7 veya üzeri olduğunda doğal afet ve/veya bölgesel ohal ilan edilecek şeklinde bir kanun veya yönetmelik yoktur. Türkiye Cumhuriyeti afet yönetmeliğini bu linkten okuyabilirsiniz. Yukarıda kısaltmalarını yazdığımız büyüklük ölçümlerinden en çok kullanılanları ML ve MW'dir. ML, Richter'in ölçeğinden uyarlanan yerel büyüklük değerini verir ve düşük şiddetli depremlerde kullanılmaktadır. L harfi lokal anlamına geliyor. 6'dan büyük depremlerde doyuma ulaştığı için doğru sonuç veremez. Diğer ölçeklerde de benzer problemlerin bulunması sebebiyle büyük depremlerde kısaltması MW olan Moment Büyüklük Ölçeği kullanılır. W harfi work yani yapılan iş/enerji anlamına geliyor. Sismik dalgalardan, depremin ortaya çıkardığı güç hesaplanır. Sismograflarda diğer ölçeklerdeki doyuma ulaşma problemi yaşanmaz. O yüzden büyük bir deprem olduğunda USGS veya Kandilli Rasathanesi'nin web sayfasına girdiğinizde açıklanan değerlerden ML'ye değil MW'ye bakmanız daha iyi olur. Ancak MW'nin hesaplanması biraz zaman aldığı için, büyük depremlerde ilk önce sonucu pek doğru olmasa da depreme yakın rasathanelerde ML değeri ortaya çıkıyor. Daha sonra moment büyüklüğü hesaplanıyor. Elde edilen veriler daha iyi analiz edildikten sonra ise ilk açıklanan MW değeri zamanla güncelleniyor. Yine de bir depremi farklı kuruluşların ufak farklılıklarla MW değerleri açıkladığını görebilirsiniz. Bunun nedeni, Moment Büyüklük Ölçeğinin aslında ölçüm yönteminin ve hesaplamasının farklılığına göre MWB, MWC, MWR, MWP ve MWW diye alt gruplara ayrılmasıdır. Fakat çoğu yerde bu belirtilmemekte. Büyük depremlerde rasathanelerin bilimsel enstrümanlarının ve istasyonlarının kalitesine ve hesaplama yöntemine bağlı olarak Moment Büyüklük değerleri arasında 0.1 gibi farklılıklar olabiliyor. - https://www.usgs.gov/faqs/what-difference-between-magnitude-and-intensity-what-modified-mercalli-intensity-scale - https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/events/1906calif/18april/magnitude.php - https://earthquake.usgs.gov/learn/glossary/?term=Richter%20scale - http://www.columbia.edu/~vjd1/earthquakes.htm#:~:text=The%20Richter%20magnitude%20of%20an,ten%20times%20increase%20in%20amplitude. - https://www.usgs.gov/natural-hazards/earthquake-hazards/science/earthquake-magnitude-energy-release-and-shaking-intensity?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects HAARP ve Depremi Bilinmeyene Bağlama Saplantısı,


Depremler, çoğunlukla dünyanın çekirdeğindeki dinamik süreçlerin bir sonucudur. Dağlar ve tepeler de benzer süreçler sonucu oluşur. Plakalar birbirine girmeye başladığında yükselti oluşur. Bunlar yılda birkaç santimetre civarındadır. Milyon yıla vurulduğunda ortaya dağ sıraları ortaya çıkar. Bir insan ömrü için bu değişim çok çok küçüktür. Tektonik plakaların birbirine girmesi ve kırılması sonucu ortaya çıkan enerji yeryüzünde depremler oluşturur. Bazen volkanik bir dağın patlaması sonucu deprem oluşur. Ama insanların oluşturduğu depremler de vardır. Maden ocağı veya tünel göçükleri, yer altında patlatılan atom bombası denemeleri böyledir. Dünya üzerinde sürekli deprem olur. Yılda 800.000'den fazla sarsıntı meydana gelir. Bazıları karada, bazıları deniz diplerinde yaşanır. Bunların büyük kısmını (%95'den fazlasını) insanlar hissetmez. Yer altında kayaçlar kırıldığı zaman ortaya çıkan enerji sismik dalga şeklinde yayılmaya başlar. Bu dalgalar saniyede 6-14 km hızla ilerler. Boylamasına giden bu dalgalara P dalgaları denir. Bunun yarı hızında S dalgaları vardır; dikey hareket eder ve sadece katı maddelerin içinden geçer. Geçen sene Ankara'da bir deprem olmuş ve oturduğumuz evde babam koltuğun altından biri vurdu demişti. Bir de bu dalgaların haricinde Love ve Rayleigh dalgaları vardır. Depremlerde hissedilen dalgaların çoğu Rayleigh dalgalarıdır. Rayleigh dalgaları dikey eliptik hareket eder. Dünya üzerinde ateş çemberi diye bilinen bir sınır vardır. Büyük okyanusun çevresindedir. Depremlerin %90'ı ve büyük depremlerin %81'i bu sınırlarda olur. Japonya, Alaska, Kalifornia, Meksika ve Şili bu sınırdadır. En fazla insanın öldüğü deprem Ming hanedanlığı zamanında Çin'de yaşanmış. 23 Ocak 1556 tarihinde 8.0 ölçeğindeki deprem 830.000 insanın ölmesi ile sonuçlanmış. Richter ölçeğine göre ise en fazla 9.5 kaydedilmiş. Bu deprem Şili'de 1960'da olmuş. Sonrakiler sırayla Alaska 9.2 (1964), Sumatra 9.1 (2004), Japonya Sendai 9.1 (2011) şeklinde gidiyor. 1999 Marmara depremi sıralamada ilk 20'de yok. Sendai depremi sonrası Japonya'ya gittim. Deprem çok bir şey yapmamıştı ama ardından gelen tsunami birçok yeri silip süpürdüğü gibi TEPCO 'ya ait bir nükleer reaktörü kısa devre yaptırmıştı. Bildiğim kadarıyla burası hala kontrol altına alınamadı. İyonlaştıran radyasyon yayılımı devam ediyor. Zaten tarihte deprem kadar deprem sonrası çıkan olaylar da çok büyük etkilere sebep olmuştur. 1906 San Francisco depreminden sonra çıkan yangın çok büyük hasar vermişti. Sendai depreminde de tsunami çok zarar verdi. Tarihte tsunami birçok defa yaşandı. 1755 Portekiz depreminden sonra Lizbon şehri sular altında kalmıştı. Şimdiye kadar kaydedilmiş en yüksek tsunami 52 metre civarındadır. Tsunami suyla doldurduğu yerlerden çekilirken birçok şeyi yutarak geri döner. Tsunami'nin etkisini azaltmak için erken uyarı sistemi geliştirilmiştir. Bu sistem tsunami yaşanabilecek bölgelere kuruluyor ve bilginin bir kısmı deniz su seviyesini ölçen uydulardan alınıyor. Türkiye deprem kuşağı üzerinde bir ülke. Birçok deprem yaşandı. Daha bu senenin başında 6.7 büyüklüğünde Elazığ depremi, bir hafta önce ise 6.6 büyüklüğünde İzmir Seferihisar depremini gördük. Hala binaların yapımı ve denetimi konusunda alınacak yol var. Önümüzdeki 50 yıl içinde Büyük Afet olarak beklenen çok yıkıcı bir deprem Los Angeles ve San Francisco'da olacak. Ayrıca Marmara depremi bekleniyor. İnsanlık, depremleri tahmin etmeye çalışıyor. Nerede ve ne zaman olacak? Tarihte tahmin edilmiş depremler de var. Ancak çoğu zaman depremlerin nerede olacağı bilinirken ne zaman ve ne şiddette/büyüklükte olacağı bilinememiştir. Bu yüzden depremlerin yıkıcı etkilerinden kısmen korunabiliyoruz. Büyük depremler şimdiye kadar tahmin edilemedi. Ancak istatistiki olarak belli zaman aralığında ve belli bir büyüklükte olması hesaplanabiliyor. Şimdiye kadar geliştirilen sistemlerde depremler maksimum bir dakika öncesinde haber veriliyor. Bu uyarı çoğu zaman da yanlış çıkıyor. Japonya'da böyle bir sistem var ve deprem öncesi şehirde belli bir siren sesi ile duyuruluyor. Orada depremleri birkaç defa yaşamış biri olarak söyleyebilirim: Bu bile önlem almak için faydalı. - Sismik aktiviteyi izlemek için çeşitli metotlar geliştirilmiştir. Sismograflar kullanılarak sismik aktivite izlenir. Küçük büyük bütün depremler kayıt altına alınır. - Deprem öncesi hayvanlar garip davranışlar sergilemeye başlar. Ama bu her zaman olmaz. Dünyanın manyetik alanındaki değişimler izlenir. - Ayrıca başka yollar da denenmiştir: Bulutlarda oluşan iyonları takip etmek, kayalardan sızan elektrik yüklü oksijeni takip etmek gibi... Ancak bunların hepsi henüz emekleme aşamasında olan metotlar. Dikkate değer başarıya ulaşmış bir sistem henüz bulunamadı. DEMETER, 2010 Haiti depreminde ULF bandında bir RF sinyalinde yükselme görmüştü. Ayrıca yine aynı yıl Merapi Volkan Dağı'nın patlamasında iyonosferdeki değişiklikleri tespit etti. Uydu 2010 yılında görevini tamamladı. Gözlem ve radar uyduları depremin etkisinin izlenmesi ve tespiti açısından birçok bilgi verir. Afet bölgelerini izlemek için optik, radar ve lidar uyduları yapılmıştır. Çok düşük frekansları izlemek için küpsatlar yapılmıştır. Quakesat bunlardan biriydi. Kopernik programı kapsamında Sentinel-3B uydusu okyanusları izlemek için yapıldı. 2018'de fırlatıldı. Ayrıca multispektral resim almak için başka Sentinel uyduları da fırlatılmıştır. Uydulardan alınan bilgiler işleniyor, inceleniyor ve birçok bilgi çıkarılmaya çalışılıyor. Deprem tahmini ile ilgili çalışmalarda uydular tamamlayıcı bilgi sağlıyor. Ancak bu konuda daha gidilecek çok uzun yol var. Bilim insanları, yakın bir zaman ön...


Evet, son birkaç gündür aralıksız Plüton ve uyduları hakkında yazıyoruz ama, yüzyılın Voyager misyonuyla birlikte en önemli araştırmalarından biri olduğu için buna bir astronomi platformu olarak mecburuz. Yeni Ufuklar ekibi, bugün yeni bir fotoğraf yayınladı. Bu fotoğraf, Plüton'un besili uydusu Charon'un detaylı bir görüntüsü. Dün Charon'un elimize ulaşan en net fotoğrafını yayınlamıştık. Elde etmesi 80 yıldan fazla süren bu fotoğrafı görmemizin üzerinden 1 gün geçmeden, Yeni Ufuklar aracı olağanüstü detaylı yeni bir Charon fotoğraf ile bizi şaşkınlığa uğrattı. Evet, Plüton'un detaylı fotoğraflarını bekliyorduk ama, bu kadar kısa sürede Charon'dan böylesi yakın plan görüntüler alabileceğimizi düşünmüyorduk. Plüton'dan yaklaşık 80 bin km uzaklıktayken çekilen bu görüntü, yaklaşık 400 km uzunluğuna bir alanı gösteriyor. Fotoğraftaki bu alan, kraterler bakımından oldukça zengin ve Plüton'un genç, krater bakımından fakir yüzeyi ile bir zıtlık sergiliyor. Bu fotoğraf, Charon hakkında yüzey morfolojisini tanımlayabileceğimiz, hakkında model üretebileceğimiz bir fikir vermekten uzak. Bununla beraber, Plüton ile yapılarının birbirine yeterince yakın olmadığını düşünmemiz için yeterli veri sağlıyor. Önümüzdeki haftalar, aylar sürecinde Plüton-Charon ikilisiyle ilgili çok daha fazla veri alacağız ve bunlar üzerine yorum yapabileceğiz. Ancak şu anda, sadece fotoğrafların güzelliği üzerine yorumlarımızı yapılandırabiliyoruz. Hemen hepimiz, birçok astronomi ve ... Özel göreliliğin bir diğer önemli s...


NASA tarafından bugün yayınlanan, Plüton'un ekvator bölgesinin yakınlarından alınmış detaylı bu görüntü, büyük bir sürprizi de beraberinde getirdi: yüzeyinden 3.500 metre yüksekliğe kadar ulaşan genç dağlar var! Görünen o ki dağlar 100 milyon yıldan daha yaşlı değil ve hala yeni yüzey şekili oluşumları gerçekleşmeye devam ediyor. Görüntüde görünen bölge Plüton'un %1'lik kesiminden daha az bir alanı gösteriyor. Fakat buna rağmen cüce gezegenin jeolojik olarak aktif olabileceğini bize söylüyor. Yeni Ufuklar Jeofizik ve Görüntüleme Takımından Jeff Moore, Bu görüntüde gördüğümüz yüzey şu ana kadar Güneş sistemde gördüğümüz en genç yüzey diyor. Jüpiter gibi büyük gaz devlerinin uyduları aksine, Plüton kütle çekimsel etki sebebiyle sıcak bir çekirdeğe sahip değil. Dolayısıyla yüzeyinde bu genç yapıların oluşmasına sebep olan başka bir şeyler olmalı. Bu dağ oluşum mekanizmasının ve Plüton'un yüzeyinin jeolojik olarak genç olmasının sebebi, yüzeyde süregelen azot döngüsü. Cüce gezegen Plüton'un bulunduğu uzaklıkta Azot, yörünge döneminin büyük bölümünde kaya gibi sert olacak yapıda, katı haldedir. Ancak, gezegenin 248 yıllık yönünge dönemi boyunca Güneş'e yakınlaşıp uzaklaştıkça azotun sıvı ve gaz hale geçebileceği döngüler yaşanır. Bizler için azot, atmosferimizin %70'inden fazlasını oluşturan bir gazdır. Fakat, Güneş Sistemi'nin dış kesimlerinde, -220 santigrat derecenin altındaki sıcaklıklarda, yani Neptün ve ötesindeki aşırı soğuk ortamlarda bu gaz katı özellik gösterir. Aynı zamanda küçük sıcaklık değişimlerine bağlı olarak tıpkı su gibi sıvı ve gaz özelliğine de bürünür. Yani, bu uzak gezegenlerde Dünya'daki su neyse, azot da odur. Suyun Dünya'daki katı halinde şekillendirici özelliği için, kutup bölgelerdeki devasa buzulları örnek olarak değerlendirebilirsiniz. Bu dağ biçimli jeolojik oluşumlar ve Plüton'un neredeyse Dünya kadar genç yüzeyi, bu azot döngüsü sonucunda şekillenir. Azot döngüsünün bu güçlü şekillendirici özelliği, bize aynı zamanda Plüton'un yüzeyinde niçin Mars ve Merkür gibi yoğun krater oluşumları görmediğimizi de açıklıyor. Böylesi atmosfer korumasından yoksun yalnız başına takılan bir gezegenin yüzeyi, Merkür veya uydumuz Ay gibi milyarlarca yıl boyunca yağan krater nedeniyle delik deşik görülmeliydi. Ancak, alınan ilk görüntüler de dahil olmak üzere, cüce gezegenin yüzeyinin krater bakımından çok fakir olduğu net biçimde görülüyordu.


Yukarıda gördüğünüz bu fotoğraf, Mars ile Jüpiter arasındaki Asteroid Kuşağı'ndaki en büyük gökcisimlerinden biri olan 4 Vesta isimli asteroide ait. Güneş'ten ortalama 345 milyon km uzakta yer alan 4 Vesta, bir cüce gezegen olarak nitelenemeyecek kadar küçük olmasına rağmen, bir asteroid için dev sayılabilecek kütle ve boyutlardadır. Biraz yamuk olmasına karşın, ortalama 572 x 557 x 446 km çapındaki bu asteroidi ilk kez net biçimde Dawn uzay aracının gönderdiği fotoğraflar sayesinde inceleyebildik. Daha öncesinde yeryüzündeki en güçlü teleskoplarla bile, üstteki fotoğrafın sağ üst köşesindeki küçük bulanık bir görüntü olarak görebiliyorduk. 4 Vesta, Güneş çevresindeki bir tam dönüşünü 3.6 yılda bir tamamlıyor. Aslında, Güneş Sistemi içindeki küçük, önemsiz bir gökcisminden öte, tek önemli özelliği Pallas ile birlikte bildiğimiz en büyük asteroidlerden biri olması. Tabii, önümüzdeki yüzyıllarda şu an aklımıza gelmeyen birçok konuda önem kazanabilir. Örneğin, ülkemizin yüzölçümüne sahip bu asteroid, gözde bir madencilik merkezi olabilir. 2011 yılında 4 Vesta'yı ziyaret eden Dawn uzay aracı, incelemesini tamamladıktan sonra Asteroid Kuşağı'ndaki tek cüce gezegen olan Ceres'e doğru yola çıktı ve şu anda Ceres yörüngesinde incelemelerini sürdürüyor. Çoğunuz için başlık çok ilginç gelm...


Bilim insanları Antares'in boyutunun 700 güneşe eşit olduğunu düşünüyordu ancak yeni ortaya çıkarılan bir haritaya göre yıldız tahmin edilenden daha büyük. Astronomlar, süper dev bir yıldız olan Antares'in devasa atmosferini eşi benzeri olmayan detayları ile ortaya çıkardı. Şili'deki AtacamaLargeMillimeter/submillimeterArray ile New Mexico'daki National Science Foundation'a ait Karl G. Jansky Very Large Array 'yı kullanan uluslararası bir ekip, Antares'in atmosferinin en detaylı radyo haritasını oluşturdular. Aslında bu harita, güneşimiz dışındaki bir yıldız için yapılmış en detaylı radyo haritasıdır. Not: Antares yıldızının yapısıyla ilgili detaylı yazımızı bu linke tıklayarak okuyabilirsiniz. Görülebilir ışıkta Anteres'in çapının güneşimizden 700 kat daha büyük olduğu görünürken, bu harita ise radyo dalga boyundaki ışımada yıldızın atmosferinin daha uzağa uzandığını ve çok daha muazzam olduğunu ortaya çıkardı. Bu detaylı harita ile araştırmacılar, yıldızın dış atmosferini koronası ile birlikte oluşturan gaz tabakasının yani kromosferinin yıldızın yarıçapından 2.5 kat uzağa uzandığını buldular. Bu bağlamda bizim güneşimizin kromosferi ise yarıçapının sadece %0.5'i kadar uzağa ulaşıyor. Bu haritayı ortaya çıkarmak için ALMA, Antares'in fotosferini yani yıldızların görülebilir fotonlarının aktığı katmanı kısa dalga boyları ile gözlemledi. VLA ise yıldızın atmosferini daha uzun dalga boyları ile gözlemledi. Ayrıca radyo teleskoplar da yıldızın atmosferindeki gaz ve plazmanın sıcaklıklarını gözlemleyip ölçtüler. İlk defa kromosferi radyo dalgaları kullanarak tespit ederek sadece bu katmanın yıldızın yarıçapının 2.5 katından daha uzağa uzandığını değil bu katmanın sıcaklığını da belirlediler. Ekip, Antares'in kromosferinin daha önce yapılan optik ve mor ötesi gözlemlerinin öne sürdüğünden daha soğuk olduğunu yani en yüksek 3,500 Cdereceye ulaştığını buldu. Bu sıcaklık ayrıca bizim güneşimizin kromosferinden önemli derece azdır çünkü bizim güneşimizin kromosferi yaklaşık 20.000 C'dir. NationalRadioAstronomyObservatory'de görev yapan ve bu çalışmaya değil ancak VLA'da 1998 yılında yapılan Betelgeuse yıldızının çoklu radyo dalga boylarındaki gözlemlerine katılan ChrisCarilli ise aynı açıklamada gece gökyüzü anlayışımızın özünde olan şey, yıldızların sadece bir ışık noktaları olduğudur. Bu tarz süper devlerin atmosferlerinin haritalarını çıkarabileceğimiz gerçeği, interferometrideki teknolojik gelişmelerin gerçek bir kanıtıdır. Bu zoru başaran gözlemler ise evreni bize daha çok yakınlaştırıp arka bahçemize getiriyor dedi.


Bu üstteki fotoğraf, Tarantula Bulutsusu olarak isimlendirilen, bizden yaklaşık 170 bin ışık yılı uzaklıkta yer alan Büyük Magellan Bulutu'ndaki devasa bir yıldız oluşum bölgesine ait. Büyük Magellan Bulutu, galaksimiz Samanyolu'nun uydusu olan ve birkaç milyar yıldız içeren bir cüce gökadadır. Samanyolu ile yaptığı kütle çekimsel etkileşimler nedeniyle, bu cüce galakside hızlı ve yoğun bir yıldız oluşumu gerçekleşir. Galaksimizin kütle çekimi, zavallı komşumuzun sahip olduğu gazı hareketlendirir, sıkıştırır ve bunun sonucunda fotoğrafta gördüğünüz gibi dev yıldız oluşum bölgeleri meydana gelir. 30 Doradus veya NGC 2070 olarak da isimlendirilen ve 1751'de Nicolas Louis de Lacaille tarafından keşfedilen gördüğünüz kümedeki yıldızların mavi renkte olmasının nedeni, bunların aşırı büyük, dev yıldızlar olmalarından kaynaklı. Yapılan ölçümler, söz konusu kümelenmiş yıldızların 25 milyon yıldan daha yaşlı olmadıklarını ortaya koyuyor. İlginç olan, burada aslında bir değil, iki adet yıldız kümesi bulunması. Bakış açımıza göre tek bir yıldız kümesiymiş gibi görünse de, aslında aralarında yaklaşık bir milyon yıllık yaş farkı olan iki yıldız kümesi görüyorsunuz. 300 ışık yılından büyük genişliğe sahip olan Tarantula Nebulası'na baktığınızda gözünüze ilk bakışta mavi dev yıldızlar görünüyor olabilir ama, bu küme içinde dev yıldızlardan çok daha fazla sayıda Güneş benzeri yıldızlar, turuncu cüceler ve kırmızı cüce yıldızlar yer alıyor. Ancak, bunları görebilmek için daha detaylı ve yakın görüntülere ihtiyaç var. Tarantula nebulası, galaksimiz Samanyolu'nun da yer aldığı yerel küme içinde gözlemlenmiş en büyük yıldız oluşum bölgelerinden biri. Gökbilimcilerin hesaplarına göre nebulanın toplam kütlesi yıldızımız Güneş'in 500 bin katına yakın. Belirttiğimiz gibi içeriğinde şu anda yüzbinlerce yıldız var ve büyük bir hızla yeni yıldız üretimi de sürüyor. Ayrıca, oluşan dev kütleli yıldızlar bu küme içinde sıklıkla bizim de gözlemlediğimiz büyük süpernova patlamaları meydana getiriyorlar. En üstteki detaylı görüntüye sahip fotoğraf, tahmin edeceğiniz gibi Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilmiş. Ancak bu durum, böylesi görüntülerin sadece Hubble tarafından alınabileceği yanılgısı oluşturmasın. Yeryüzündeki dev teleskoplar ile de bu kadar detaylı fotoğraflar elde edebiliyoruz.


Chandra X Işını Gözlemevi'nden ve diğer teleskoplardan gelen verileri kullanan astronomlar, Abell 1758 sistemi'nde dört galaksi kümesi arasında gerçekleşen nadir çarpışmaların detaylı görüntülerini birleştirip ortaya koydular. Nihayetinde her birinin kütlesi Güneş'ten bir kaç yüz trilyon daha büyük olan, yaklaşık 3.2 milyar ışık yılı ötemizdeki bu dört devasa küme, evrenin en büyük cismini oluşturmak için birleşecekler. Galaksi kümeleri, evrenin yer çekimi ile bir arada bulunan en geniş yapılarıdır. Kümeler, sıcak gaz ile karışmış yüzlerce ve hatta binlerce galaksileri içerir ve ayrıca bundan daha fazla miktarda da karanlık madde içerir. Kurşun Kümesi olayında olduğu gibi bazen iki galaksi kümesi çarpışabilir ama zaman zaman da ikiden fazla küme de aynı zamanda çarpışabilir. Yeni gözlemler, Dünya'dan yaklaşık 3 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan Abell 1758 sisteminde çok büyük bir yapının toplanmaya başladığını gösteriyor. Bilim insanları, Abell 1758'i 2004 yılında Chandra Teleskobu'ndan ve Avrupa Uzay Ajansı'nın yönettiği bir uydu olan XMM-Newton'dan gelen veriler ile dörtlü bir galaksi kümesi olarak tanıdı. Chandra'dan gelen x ışınları, sırayla sönükten parlağa dağılımı gösteren mavi ve beyaz renklerde gösteriliyor. Bu birleştirilmiş görsel ayrıca Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması'ndan gelen optik görseli de içeriyor. Chandra verileri, kuzey tarafındaki çiftin çarpışmasındaki sıcak gazın içinde görünebilir olan ilk şok dalgasını da ortaya çıkarıyor. Bu şok dalgasından araştırmacılar, iki kümenin diğerlerine göre birbirlerine doğru saatte 2 veya 3 milyon mil yaklaştığını tahmin ediyorlar.


Mevsimler, sadece Dünya'ya özgü değildir. Mars, Satürn, Merkür gibi diğer gezegenlerde de mevsimler yaşanır. Ancak bu mevsimler, Dünya'da olanlardan çok farklıdır. Bu konuyu işlediğimiz Youtube videomuzu, aşağıdan veya bu linke tıklayarak izleyebilirsiniz. Videomuzun metin versiyonunu ise, bu linkten okuyabilirsiniz. Hypatia Bilim ve Kozmik Anafor ortaklığında Youtube kanalımızda, yeni çalışmalarımızla sizlerle birlikte olmayı sürdüreceğiz. Kozmik Anafor olarak, her zaman popüler bilim platformlarının işbirliği içinde olmasının, ülkemizde bilimin tüm halk tabanında yeterince değer görmesi açısından gerekliliğini dile getiriyoruz ve bildiğiniz gibi ülkemizin Bilimfili, Gelecek Bilimde, Evrim Ağacı ve Feza Gezginleri gibi takdir edilesi popüler bilim platformlarıyla her zaman işbirliği içinde oluyoruz. Unutmayın, popüler bilim platformları ve bilim insanları, birbirleriyle işbirliği içinde olmazlar, kendi başlarına hareket etmeyi tercih ederlerse, ülkemizde bilim halk tabanında değer göremez! Hypatia Bilim'i Youtube üzerinden takip etmek için bu linke, Kozmik Anafor'u Youtube üzerinden takip etmek için ise bu linke tıklayıp abone olabilirsiniz. Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim, Güçlerini Birleştirdi! Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi... Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi...


Tripogon loliiformi, ya da yaygın bilinen adıyla Diriliş Bitkisi ya da Sahra Çalısı. Köksüz ve cansız duran kupkuru kendini rüzgarın kollarına bırakmış bir çalı türüdür. Sahra'ya yılda bir veya iki kez yağan yağmurun su birikintisine şans eseri tohumunu bırakabilirse, tohum tekrar yeşerir. Kıymetsiz görünen bu bitkinin gelecekteki ay görevleri için aday bitki olarak seçilmesini kimin aklına gelir ki... Bu yazımızda diriliş bitkileri olarak geçen bir grup dirençli bitkinin, uzay görevleri için önemine değineceğiz. SpaceIL'in Beresheet 2 uzay aracı, tohumları sensörler, kamera ve su ile özel olarak tasarlanmış bir odada Ay'a taşıyacak. Araştırma ekibi, ALEPH-1 yükünü , Ay'da ve ötesinde yaşayan geleceğin astronotları için gıda, ilaç, oksijen üretimi için kuraklık gibi aşırı koşullara dayanabilen yüksek strese maruz kaldıktan sonra kolayca geri dönüş yapabilen yenilebilir bitki türlerini tanımlayarak, Dünya'daki iklim değişikliğiyle nasıl başa çıkabileceğini araştırıyorlar. Kuraklık, ekinlerin üretkenliğini önemli ölçüde azaltan önemli bir abiyotik strestir. Sıcaklıkların yükselmesiyle beraber kuraklık, mahsul verimini %50'ye kadar azaltabilir. Gelecekteki iklim koşullarında yalnızca en dirençli türlerin ürün vermeye devam edeceği tahmin edilmektedir. Kurumaya dayanıklı diriliş bitkileri, susuzluğa dayanabilir ve rehidrasyondan sonraki 72 saat içinde tam metabolik kapasiteye kavuşabilirler. Bu bitkiler genellikle yavaş büyürler. Günlük hatta saatlik bazda ıslak ve kuru dönemlere maruz kalan kayalık çıkıntılarda, besin yönünden fakir topraklarda bulunurlar. Çoğu bitkiden farklı olarak diriliş bitkileri, daha az sayıda stoma ve yaprak yüzey alanına sahip olarak, su deposu görevi gören bulliform hücreleri ile şeker biriktirerek proteinlerinin hasar almasını önleyerek su kaybını sıkı bir şekilde düzenler. Ayrıca dış uyaranlara karşı hızlı reaksiyon gösterirler, en az miktarlardaki su kaybına bile hızla yanıt verirler. Örneğin, diriliş bitkileri dehidrasyonun erken aşamalarında fotosentezi durdurur, suyla etkileşime girdiklerinde stresle ilişkili metabolitleri depolayabilir. Kurumaya duyarlı bitkiler için tam tersi bir durum söz konusudur, su depolarını kullanır ve susuz durumda bile fotosentez yaparlar. Kapalı tohumlularda vejetatif dokuda kuruma toleransı nadirdir ve yaklaşık 135 türde mevcuttur. Diriliş bitkileri, kuruma toleransını sağlamak için dehidrasyon sırasında büyümeyi ve üremeyi baskılarlar. Dehidrasyon, T. loliiformis tarafından fotosentezin erken kapatılması, bir enerji açığına neden olur. Aç kaldıklarında, hücreler hayatta kalmak için bir dizi reaksiyon gerçekleştirir. Evrensel bir yanıt olarak enerji tüketen süreçleri kapatıp şeker depolayarak enerjilerini korurlar. ALEPH-1 ekibi, 2025 yılında planlanan yolculuk boyunca mevcut koşullara dayanacak şekilde özenle seçilmiş bir dizi dirençli bitkiyi içeren kapsülü Ay yüzeyine taşıyacak. İnişten sonraki ilk 72 saat içinde bitki gelişiminin gerçekleşmesi ekibin amaçları arasında yer alıyor.


Komplo teorisyenlerinin en sevdiği şeylerden biri, son yıllarda küresel çapta felaketlerin arttığını dile getirmek. Oysa, volkan patlamaları ve depremler de dahil olmak üzere, yaşanan felaketler orta ve uzun vadede artış göstermemiştir. Dünyamız ve üzerinde gerçekleşen yıkıcı felaketler milyonlarca yıldır olduğu gibi olağan seyrini sürdürüyor. Yeterince uzun bir zaman dilimini (mesela 5 10 bin yıl gibi) ele alırsanız; günümüzde yaşanandan çok daha fazla su baskını, kuraklık, aşırı sıcaklar, aşırı soğuklar, deprem ve volkanik faliyetler içeren zaman dilimlerine rastlarsınız. Aynı zamanda bunların çok daha az görüldüğü uzun dönemler de mevcuttur. Yahut, kimi bölgelerde felaketlerin ardı arkası kesilmezken, kimi bölgelerin güllük gülistanlık olduğu dönemler de vardır. Ancak, uzun vadede bir istatistik yaparsanız, yaşanan felaketlerin homojen bir yapı sergilediğini, çağımızla çok benzer bir çizgide ilerlediğini görürsünüz. Dünya üzerinde her yıl 7-8 büyüklüğünde çok sayıda deprem olur. Fakat dünya oldukça büyük, sadece %30 kadarı karalardan oluştuğu ve deprem hatlarının büyük çoğunluğu yerleşim yerlerinden uzak olduğu için bunların önemli bir kısmı basın organlarında ya dipnot şeklinde yer alır, ya da görmezden gelinir. Bu büyük depremlerden sadece yerleşim merkezlerine yakın olanlardan, o da can ve mal kaybı söz konusu olursa haberimiz oluyor. Volkanik faliyetlerin neden olduğu küresel düzeyde uzun yıllar süren sıcaklık düşmeleri, yani bir nevi mini buzul çağı geçtiğimiz yüzyıllar içerisinde yaşanmış ve kayıtlara geçmiştir. Benzer şekilde, sıcaklıkların aşırı yükseldiği ve kuraklığın on yıllar boyunca ciddi bir sorun haline geldiği dönemler de yaşanmış ve kayıtlara geçmiştir. Kayıt sisteminin bu kadar gelişkin olmadığı dönemlerde yaşananlar için ise dinsel cezalandırma hikayelerine bakabilirsiniz. Bununla birlikte, son 20-30 yılda basın, televizyon, internet; kısaca küresel iletişim ağı çok geliştiği için artık dünyanın en ücra köşelerinde olanları bile yanıbaşımızda gerçekleşmiş gibi anında duyuyoruz. Söylediğimiz gibi, 20-30 yıl kadar önce bunların çoğundan haberimiz olmuyor, tüm felaketler yerel seviyede kalıyordu. İşte şimdi her şeyden haberdar olmamızla, eskiden dünyadaki doğal afetlerden çoğunlukla habersiz yaşayıp; bunlar olmuyordu diyen nesil arasında bir çatışma yaşanıyor. Dünya üzerinde olağan dışı bir durum yaşanmıyor. Kafamıza göktaşı düşmedi, küresel bir kuraklık yaşanmadı, buzul çağına girmedik, fırtınaların ortasında kalmadık. Ama geçmişte, atalarımız bunların hepsini yüzyıllar boyunca tekrar tekrar yaşamak zorunda kaldılar. Fosil kayıtlardan, jeolojik araştırmalardan bunların hepsini görebiliyoruz ve haberimiz var artık. İnsanoğlu bu; çölde, kutuplarda, ekvatorda, dağ başında veya ıssız adada, artık nerede bulursa bir şekilde hayatta kalmayı, hatta yerleşim merkezleri kurup yayılmayı beceriyor binlerce yıldır. Nasıl bir virüs gibiyiz anlaması zor.


20 Aralık 2018 tarihinde, İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi'nde öğrencilerimizle buluştuk. Dokuz Eylül Üniversitesi Amatör Astronomi Topluluğu'nun davetiyle katıldığımız etkinlikte, kurucumuz amatör astronom Zafer Emecan ve Şükran Dizici yer aldı. Uzay yolculuklarının tarihi, evrenin temel yapısı ve evrendeki yerimizin anlatıldığı konferansın son bölümünde öğrencilerden gelen soruları yanıtladık. Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali'nde gerçekleşen yarışmada, Kozmik Anafor'dan kazandıkları 70 mm'lik ekvatoryal kundaklı teleskoplarını da teslim ettiğimiz bu keyifli etkinlik için; Dokuz Eylül Üniversitesi'ne, katılan astronomi tutkunlarına ve etkinliğin gerçekleştirilmesi için büyük çaba harcayan DEUZAY topluluğunun tüm üyelerine teşekkür ederiz. 8 Aralık 2018 Cumartesi günü, İstan...


Her keşif doğrudan o bilgiyi arayarak yapılmaz. Bazen tesadüfidir, bazen başka bir gözlem sizin aradığınız bilgiyi içeriyordur; onu yorumlamanız gerekir. Buna çok iyi bir örnek Neptün gezegeninin keşfidir. Normalde ilk akla gelen bir noktanın gözlenmesi ve onun bir gezegen olduğunun anlaşılmasıdır. Bugün elimizde yörünge mekanikleri üzerine oldukça etkili hesaplar yapabilmemizi sağlayan bir bilgi birikimi var. Bu sayede devasa bir alan üzerinde yer alan hareketli küçücük bir nokta olan kuyruklu yıldıza iniş yapabilmeyi başardık. Caltech Üniversitesi'nden araştırmacılar da Neptün ötesinde yer alan altı nesnenin ilginç yörüngeleri üzerine düşündüler. Elimizdeki yasalar bize yörüngelerin normalde nasıl olması gerektiği hakkında bir fikir verir, yani denklemler bir anlam ifade eder. Dolayısıyla nasıl olmaları gerektiğini bunlara bakarak söyleyebiliriz. Eğer öyle değilse, yani bir farklılık varsa; bunun neden olduğunu araştırmamız gerekir. Yasanın doğruluğundan emin olduğumuz için, yörüngeleri bu hale sokan bir etmen olması gerektiğini anlarız. Yani aslında orada farkında olmadığımız bir dış faktör daha vardır. Araştırmacılar Kuiper kuşağında yer alan bu altı gök cisminin yörüngelerinin nasıl bir olasılıkla bu şekilde olabileceğini hesaplamışlar. Çünkü rastgele bir durumda da böyle bir ahenk yakalanabilir. İlla bir faktör olması gerekli değildir, belki de yalnızca şanslı bir dizilimdir. Dolayısıyla araştırmaya koyulmadan önce doğru bir yolda olup olmadıklarını teyit etmek için bir olasılık hesabı yapan araştırmacılar, bu olasılığı hesapladıklarında böyle bir durumun normal yollarla gerçekleşme ihtimalinin yüzde 0,007 olduğunu buldular. Bu değer, orada başka bir şeyler olması gerektiğini düşünmek için oldukça yeterliydi. Ayrıca ileride bu bölgede gözlenecek diğer gök cisimlerinin yörüngeleri de aynı istatistiğe katkı sağlayarak bu olasılığı neredeyse sıfıra indirebilir. Eğer bu durum bir gezegenden kaynaklanıyorsa gezegenin yörünge parametrelerini ve kütlesini belirleyebilirsiniz. Elbette bu o kadar kolay bir hesap ve süreç değildir. Bazı bilgisayar simülasyonlarının da yardımıyla uzun bir araştırmanın ardından makale Evidence for a distant giant planet in the solar system adıyla yayınlandı. Yapılan hesaplamaların sonunda varlığı öngörülen dokuzuncu gezegenin 10 Dünya kütlesinde olması gerektiği ortaya çıkıyor. Bu, gezegenlikten çıkarılan Plüto'dan beş bin kat daha fazla kütleye sahip olduğu anlamına geliyor. (Ayrıca belirtmekte fayda görüyoruz ki; Neptün 17, Uranüs 14,5 Dünya kütlesindedir). Bu da aşağı yukarı Neptün boyutlarında bir gezegen olması gerektiğini bize söylüyor. Aynı zamanda gezegen Güneş'e o kadar uzak ki, Güneş etrafındaki bir turunu 10 bin ile 20 bin yıl arasında tamamlıyor. Tekrar belirtmekte fayda görüyoruz, dokuzuncu gezegen henüz gözlenmedi ve fotoğraflanmadı. Kesinlikle böyle bir gezegen var diyemeyiz, henüz sadece varlığından şüpheleniyoruz. Fakat teorik modeller sayesinde eğer varsa onu nerede aramamız gerektiğini biliyoruz. Üstteki görselde olası dokuzuncu gezegene ait olduğu öngörülen yörünge kırmızı ile gösterilmiş. Burada iç kısımda kalan gezegenimize ait yörüngenin yanında bunun ne kadar devasa bir uzaklık olduğunu görüyoruz. Dikkat ederseniz Dünya'nın yörüngesi buraya yerleştirilememiş. Yakınlaştırılmış haliyle dahi o kadar ufak bir alan olarak kalıyor ki, Güneş'e uzaklığı bizden beş kat daha fazla olan Jüpiter ancak gösterilebilmiş. Son olarak şunu belirtmek gerekiyor: Sahte bilimcilerin ortaya attığı dokuzuncu gezegen Marduk veya Nibiru benzeri bir gezegenle olası bu yeni gezegen arasında hiçbir benzerlik, yakınlık bulunmuyor. Çünkü, gezegenin Güneş'e en yakın olduğu mesafe bile, Marduk efsanelerinde anlatılandan muazzam miktarda uzak. Yani, eğer basında Marduk bulundu şeklinde bir haber okursanız, görürseniz bilin ki; yine sahte bilimciler iş başındalar ve boş iddialarına bilimsel bir olguyu dayanak yapma peşindeler. Yine, bu gezegen Güneş'in çok uzaklarında bir kahverengi cüce eşi var varsayımında öngörülen gezegen de değil. Ki, o türde bir kahverengi veya kırmızı cücenin zaten olmadığından da bilim insanları eminler. Not: Biraz daha detaylı bilgi ve açıklamanın orjinali için, Astronomi Diyarı'nın şu yazısına bakmanız iyi olur. Kapak fotoğrafı bir sanatçıya ait dokuzuncu gezegen ve Güneş çizimidir. Güneş'ten yaklaşık 2 bin astronomi ... Bilindiği gibi büyük veya küçük her...


Geçmiş yıllarda bilim insanları Güneş ışığının prizmada kırılması sonucunda maviden kırmızıya doğru bir renk kumaşı olan spektrum adında bir oluşum keşfettiler. Bu keşiften sonra aynı işlemi yıldızlarda yapmak isteyen Alman bilim insanı Joseph Von Fraunhofer, yıldız ışığının spektrumu üzerinde belirli yerlerde olacak şekilde siyah çizgiler yani diğer tabiri ile soğurma çizgileri olduğunu gözlemledi. İlk başta bu oluşuma şaşıran bilim insanları, araştırmalar sonucunda aslında spektrum üzerindeki bu siyah çizgilerin yıldızın kimliği olduğunu keşfetmişlerdir. Yani spektrum üzerinde belirli yerlerde yoğunlaşmış olan siyah çizgiler aslında yıldızın içerisinde bulunan kimyasal elementlerin oluşturmuş olduğu bir parmak izidir. Eğer yıldızımız Güneş'e bu işlemi uygularsanız Güneş'in spektrumunun üzerinde Hidrojen ve Helyum elementlerinin belirli yerlerde yoğunlaşıp siyah çizgi oluşturduğunu gözlemlersiniz. İşte Astrofizik dalının oluşum nedeni de bu yıldız spektrumlarıdır. Eğer bir astrofizikçiye bir yıldızın spektrumunu gösterirseniz, astrofizikçi arkadaşınız yıldızın fiziksel yapısı hakkında size aydınlatıcı bir açıklama yapabilir. Spektrum üzerindeki siyah çizgiler üzerinde araştırmalar yapan Christian Andreas Doppler da, uzun yıllar gözlemlediği yıldızların soğurma çizgilerinin zaman içerisinde farklı yerlerde konumlandığını gözlemlemiştir. Bunun nedenini araştıran Andreas Doppler, en sonunda yıldızların bize doğru uzun zamanlar sonucunda uzaklaşıp yakınlaşmasından dolayı siyah çizgilerin spektrum üzerinde kırmızıya veya maviye doğru kaydığını keşfetmiştir. Öncelikle Doppler etkisi su, ses veya elektromanyetik spektrumun frekansında meydana gelen değişimden doğan etkiye denmektedir. Yani Doppler etkisi temel olarak bir cismin frekansı ile ilgilenir. Konuyu daha anlaşılır hale getirecek olursak, bir su dalgası hayal edelim ve bu su dalgasının A ve B adı altında yönelebilecek yönleri olduğunu düşünelim. Su dalgasını oluşturan materyalin A yönüne yönelmesi ile birlikte materyalin A yönünde oluşturmuş olduğu dalgaların arasındaki uzaklık kısalacaktır. Aksi taktirde B yönünde meydana gelen dalgaların arasındaki uzaklıkta artış gösterecektir. Yani saniye başına oluşan dalga miktarı A yönünde artarken, B yönünde ise azalacaktır. Ses dalgası da aynı su dalgası gibi yöneldiği yöne doğru frekansını yani saniye başına meydana gelen dalga sayısını arttıracak, aksi yönündeki frekansını ise azaltacaktır ve bu ses dalgasını farklı konumlarda inceleyecek olan iki gözlemcide frekans farklılığından dolayı farklı tonlarda sesler algılayacaklardır. İşte bu olguya Doppler etkisi veya kayması denmektedir. İşin astronomik yönüne bakacak olursak da işin içine ışık spektrumları girmektedir. Işık, bildiğiniz gibi dalgalar halinde yayılan enerji paketleri olarak niteleyebileceğimiz fotonlardan oluşur. Üstte de belirttiğimiz gibi astrofizikçiler bir yıldızın spektrumunu incelediklerinde spektrum üzerinde belirli yerlerde yoğunlaşmış siyah çizgiler olduğunu gözlemlemişlerdir. Eğer sürekli gözlemleyecek olursanız; yıldız size yakınlaşıyorsa spektrumdaki siyah çizgiler maviye doğru kayacaktır. Bunun nedeni spektrumdaki mavi bölümün yüksek frekanslı ve yüksek enerjiye sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Tam tersine gözlemciden uzaklaşan yıldızın spektrum üzerindeki siyah çizgileri düşük enerjili ve küçük frekanslı olan kırmızı rengine kayacaktır.


İlk bakışta üç boyutlu bir kare olarak gözümüze çarptı desek yalan olur. Zaten insanların bir çoğu buna benzetiyor. Nedense bu garip cisim bize kareden daha çok bir şekerleme gibi geldi. Sanki bu benzetme ona biraz daha yakışıyor. Gördüğünüz bu cisim, Retina Bulutsusu, yani diğer adı ile IC 4406'nın ta kendisi! Birçok gezegenimsi bulutsu gibi o da muhteşem bir simetri özelliği gösteriyor. Bu şaşırtıcı durumda neredeyse sol ve sağ yarım küreler birbirlerinin tıpatıp aynısı gibi duruyor. Bulutsu iki kutuplu olup, uzayan küremsi bir cisim olarak göze çarpıyor ve Kurt Takımyıldızı yönünde bulunuyor. Toz bulutları ve yumru haliyle dikkat çeken bulutsu, göreceli olarak Dünya'dan gözlemlendiğinde bir kareyi andırsa da, aslında silindirik bir cismin yandan fotoğraflanmış halidir. Yapılan araştırmalar şunu gösteriyor ki eğer Retina Bulutsusu'na tepeden bakabilseydik büyük ihtimalle Halka Bulutsusu'na benzetecektik. Retina bulutsusu saniyede 22 km hızla bize yaklaşıyor. Adlarına rağmen, gezegenimsi bulutsuların gezegenlerle hiçbir ilgisi yoktur. Gezegensel bulutsuların adı ilk gözlemlerde gibi gezegenler ile arasındaki benzer görselliklerden dolayı ortaya çıktı. Bu nedenle isimleri bu şekilde kaldı. Güneş'ten çok daha büyük olan bir yıldız, ömrünün sonunda yakıtını tükettiğinde dış kabuklarını havaya uçurarak kütle kaybeder. Bu durum, yıldızın sıcak iç çekirdeğinin güçlü bir ışıma yapmasına izin verir ve dışa doğru hareket eden kozanın muazzam bir parlaklığa kavuşmasına neden olur. Yukarıda gördüğünüz yandan görünüm bize Retina ile kıyaslanmış karmaşık toz dallarını görmemizi sağladı. Eğer ki bulutsu etrafını turlayabileceğimiz bir gemimiz olsaydı, IC 4406 etrafında dolaştığımızda geniş toz duvarını ve gazın merkezdeki ölmüş yıldızdan dışarıya doğru aktığını görecektik. Göreceğimiz manzara inanılmaz olurdu. Sıcak gaz silindirin uçlarından akarken, koyu renkli toz ve gaz moleküllerinden meydana gelen iplikçikler, bulutsunun duvarlarını dantel gibi sarmaktadır. Bu yıldızlararası heykelin birinci dereceden sorumlusu olan yıldızı, gezegenimsi bulutsunun merkezinde yatıyor. IC 4406'nın en ilginç özelliklerinden biri de, bulutsunun merkezini çaprazlayan karanlık şeritlerin düzensiz örgüsüdür. Bu şeritler hesaplamalara göre 160 astronomik birim genişliğindedir (1 astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklıktır). Şeritleri siluet olarak görüyoruz çünkü bulutsunun geri kalanından bin kat daha fazla toz ve gaz yoğunluğuna sahipler. Bu düğümlerin kaderini ise bilmiyoruz. Acaba bulutsu üzerindeki bu düğümler bulutsunun genişlemesinden sağ çıkmayı başaracak mı yoksa dağılacak mı? Retina bulutsusundan geriye kalan tek şey solgun bir beyaz cüce yıldızı mı olacak? Bundan net olarak emin değiliz. Retina Bulutsusu'na ait yukarıdaki en üstte yer alan görüntü, 2001 ve 2002 yıllarında Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilen görüntülerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bir kompozittir. Oksijen atomlarından gelen ışık mavi renkte; Hidrojen yeşil, nitrojen ise kırmızı olarak gösteriliyor.


Gezegenimizin kuzey yarımküre gökyüzünü gösteren bu tarihi Çin haritası, gök bilim tarihindeki en etkileyici belgelerden biri olan 13 bölümlük Dunhuang Yıldız Atlası'nın bir parçasıdır. Bilinen en eski eksiksiz yıldız atlası olan ve 649-684 yılları arasında Tang Hanedanlığı dönemine ait olduğu belirlenen bu belge, 1907 yılında Çin'in Dunhuang bölgesindeki İpek Yolu üzerinde Mogao mağara kompleksinde bulunmuştur. Belgeyi oluşturmak için kullanılan hassasiyet ve oranlamayı inceleyen yakın tarihli bir araştırma, atlasın 1339 yıldızın konumu ile, 257 takımyıldızı, yıldız grubu ve alt takımyıldızının iyi biçimde listelendiğini ortaya koyuyor. Elle çizilmiş olan atlastaki yıldız konumları, çok küçük kusurlarla, birkaç derecelik farklarla doğrudur. Kuzey kutup bölgesini gösteren en üstte verdiğimiz örnekte, günümüz takımyıldızlarından Büyükayı'nın bir parçası olan ve kolaylıkla tanınabilen büyük kepçe haritanın alt kısmı boyunca görülebilmektedir. Buna ek olarak, atlas 30 derecelik bölümler halinde eşlek bölgesini betimleyen 12 çizimi ve günümüz Avcı Takımyıldızı'nı andıran bir yıldız grubunu da içermektedir. Bu atlas, Londra'da bulunan British Library'de sergilenmektedir. Antik Çin'de, astronomi bir devlet politikası olarak destekleniyordu. Bunun amacı, hem askeri yön bulma görevlerinde yardımcı olması, zamanı ve dolayısıyla mevsimleri saptamada vazgeçilmez oluşu, hem de denizcilik açısından çok gerekli olmasıydı. Bununla beraber, astronomi çalışmalarının halka yayılmasına izin verilmiyor, bir devlet sırrı olarak sadece rütbeli komutanlar ve devlet kademelerinde yönetici olanlar tarafından erişilebiliyordu. Buradan, Çin devletinin astronomi bilgilerini stratejik bir değerde gördüğünü söyleyebiliriz. Bu atlas aslında iki bölümden oluşur. 13 parçalık gökyüzü, yıldız ve takımyıldız betimlemeleri ilk bölümdür. İkinci bölüm ise, bu yıldızlar ve konumları üzerine çeşitli kehanetlerin yer aldığı bir nevi falcılık kısmıdır. Ancak, bu kehanet bölümlerini şaşırtıcı olarak niteleyemeyiz. O tarihlerde yapılan hemen her türlü astronomi faaliyeti, astroloji ile iç içeydi ve astronomların hemen tamamı aslında birer kahin görevine de sahipti. Astronomların gerçekte birer astrolog gibi davranması ve kehanetlerde bulunması Ortaçağ'da ve sonrasındaki uzun yüzyıllar boyunca sürmüştür. Osmanlı'daki Takiyüddin ve aynı dönemde astronomi gözlemleri yapan Tycho Brahe dahil olmak üzere devlet tarafından desteklenen hemen tüm astronomlar ve kurdukları gözlemevlerinde yapılan gözlemler, devlet başkanları ve üst düzey yöneticiler için gelecek öngörüleri sunma görevi taşıyorlardı.


Dünya dışı yaşam arayışlarının bilim insanları tarafından dünya benzeri gezegenler bulmak üzerine yoğunlaştırılması boşa olmadığı gibi, gayet haklı nedenlere dayanır. Her ne kadar bilim, yaşamın Dünya'da olduğundan çok daha farklı koşullarda da ortaya çıkabileceğini kabul etse de, gelişkin yaşam için gezegenimize benzer koşulların bulunması zorunluluk gibi görünüyor. Örneğin canlıların enerji üretmek için bol miktarda oksijene gereksinimi var ve bu işi oksijen kadar verimli yapabilecek başka bir element yok. Evrenin her yanı karbon ve oksijenle doluyken, yani karbon ve oksijenin bolca bulunmadığı hemen hemen hiçbir yer yokken, silisyumdan tabanlı ve sülfür soluyan canlıları aramaya çalışmak şu anda vakit kaybı. Bildiğimiz türden; karbon temelli ve oksijen kullanan hayat, bu element dağılımı göz önüne alındığında çok daha bol ve yaygın olmalı. Hele ki dünya benzeri gezegenlerin yaygınlığı düşünüldüğünde, tanıdığımız bir hayatı aramak, hakkında hiçbir şey bilmediğimiz hayat üzerine çalışmaktan daha akıllıca görünüyor.