Nasa'nın Ceres'a gönderdiği uzay aracı Dawn , beklenmedik bir keşfe imza attı: Ceres, karmaşık karbon bazlı organik moleküller içeriyor. Dawn uzay aracı, Asteroid Kuşağı'ndaki en büyük asteroid olan 4 Vesta'yı inceledikten sonra bu kuşaktaki tek cüce gezegen olan Ceres'a yönelmiş ve cüce gezegeni incelemeye başlamıştı. Hala incelemesini devam ettiren Dawn, bu kurak cüce gezegende beklenmedik biçimde karbonat ve amonyak molekülleri buldu. Karbonat ve amonyak, karbon bazlı bildiğimiz türdeki hayat için gerekli moleküllerdir ve Dünyamızda bildiğimiz türde hayatın küçük de olsa yapıtaşları arasında yer alır. Ceres gibi en az 4 milyar yıldır kurak olduğunu bildiğimiz bir cüce gezegende rastlanmış olmaları şaşırtıcı. Ceres, yaklaşık 1.000 km çapında oldukça küçük bir cüce gezegen. Kütle çekimi çok az ve Güneş'e bu kütlesine göre çok yakın olduğu için gezegenin bir atmosfer barındırması mümkün değil. Böylesi bir durumda, sıvı suda çözünmeden böylesi moleküllerin gezegen yüzeyinde nasıl oluştuğu bir soru işareti. Çünkü, atmosfer basıncı olmadan, yüzeyde sıvı halde su bulunması mümkün olamaz. O halde, bu moleküllerin bir yerlerden gelmiş olması gerekiyor. Söz konusu organik moleküllerin cüce gezegene çarpan kuyruklu yıldızlar veya buzlu asteroidler tarafından getirilmiş olması da mümkün ama, gezegenin atmosfersiz kurak yapısı düşünüldüğünde, bu moleküllerin aşırı Güneş ışığı altında çoktan bozunmuş olması gerekirdi. Burada, Dawn aracının cüce gezegende bir buz volkanı keşfetmiş olması da önemli. Buz volkanı şu anlama geliyor; gezegenin derinliklerinde bir sıvı su okyanusu bulunabilir. Eğer durum böyleyse, yani gezegenin bir sıvı su okyanusu varsa organik moleküllerin oluşum yeri de orası olabilir. Şu anda keşfedilen organik moleküller, Ceres'ın 53 km genişliğindeki Ernutet krateri çevresinde yer alıyor. Bu krateri kızılötesi spektrometresi ile inceleyen Dawn aracı, söz konusu moleküllerin izlerine rastladı. Ceres'ı daha uzun süre inceleyecek olan aracın, benzer bulgulara gezegenin başka noktalarında rastlaması da büyük ihtimal olarak görülüyor. Bulgular, Avrupa Uzay Ajansı 'ya bağlı İspanya'daki Uzay Araştırmaları Merkezi'nden Michael Küppers'in öncülüğündeki bir ekip tarafından yayınlandı. Araştırmanın diğer yazarlarından Maria Cristina De Sanctis'e göre, bu moleküller gezegenin derinliklerindeki sıcak suyun bir kanıtı. Buna göre, gezegenin hidrotermal aktivitelerinin yaygın biçimde hala sürdüğüne de örnek olarak gösterilmesi mümkün. Bununla beraber, Satürn ya da Jüpiter'in Europa ve Enceladus gibi uydularında kesin olarak varlığına emin olduğumuz yüzey altı okyanuslarının varlığına yönelik, bu cüce gezegende de emin olabilmek için elimizde yeterli kanıt bulunmuyor. Yine de, Dawn uzay aracının araştırmaları bu durumu açıklığa kavuşturabileceğimiz bilgileri bile iletmeye devam edecek. Çünkü görünen o ki, Ceres'ta sıvı su aktivitesine yönelik bu organik moleküller benzeri izlerin keşfi sürecek gibi duruyor. Not: En üstteki kapak fotoğrafı, Dawn Uzay Aracı tarafından alınmış ve detayları vurgulamak üzere yapay olarak renklendirilmiştir. Derin Bir Nefes Alın, içimizdeki yı...


1 Ocak 1801 de İtalyan astronom Giuseppe Piazzi tarafından keşfedilen Ceres , 2006'da Plüton ile birlikte cüce gezegen sınıflandırılmasını almış; uydumuz Ay'ın %4 kütlesine sahip, asteroid kuşağının en büyük ve düzgün küresel şekle sahip tek üyesidir. Ceres, bütün asteroid sisteminin kütlesinin üçte birini oluşturur ve yaklaşık 950 kilometrelik çapı ile Hindistan boyutlarında bir yüzölçümü vardır. Ceres'in gezegenler gibi kutuplardan basık ve ekvatordan şiş bir yapısı vardır. Bu da iç yapısında kayasal bir çekirdek ve bu çekirdeği kaplayan 100 kilometre kalınlığında bir buzul manto tabakasından oluştuğu olasılığını desteklemektedir. Bu buz tabakası yaklaşık olarak 200 milyon kilometre küp temiz su içerebilir. (Kıyaslama yaparsak, Dünya 1.4 milyar kilometre küp su içermektedir ve bunun yanlızca 41 milyon kilometre küpü içilebilir temiz sudur, yani sadece Ceres, Dünyada bulunan temiz suyun 4 katına sahip diye düşünülüyor). Bazı bilgisayar simülasyonları, Ceres'in yüzeyinin altında sıvı su okyanusu bulunabileceğini gösteriyor. Bu da gezegenin engin su stoklarında yaşamın yeşermiş olma ihtimalini de arttırmaktadır. Yapılan uzun menzilli gözlemler; süblimleşen yüzey buzu veya buz volkanlarından kaynaklı su buharı bulunduğunu göstermiştir. Eğer yüzey altında bir okyanus bulunuyorsa, ısı değişiklikleriyle basınç artış ve düşüşleri bu olası buzul volkanlarını tetikliyor olabilir. Bu cüce gezegenle ve oluşumuyla ilgili daha detaylı bilgi toplamak için 2007de fırlatılan Dawn uzay aracı 8 yıllık uzun bir yolculuğun sonunda, 6 Mart 2015'te, Ceres yörüngesine girdi. Dawn uzay aracı; Güneş Sisteminin ilk oluşumu sırasındaki koşulları, ilk oluşumundan beri el değmeden kalmış Vesta asteroidini ve Ceres'i inceleyerek keşfetmek amacıyla hazırlanmıştı. Vestanın kayalık ve Ceresin buzul yapısı, oluşumları sırasında Güneş sisteminin farklı yerlerindeki koşullara ışık tutmaları için Dawn görevi ekibine bulunmaz bir fırsat sundu. Bu ana görevin yanında Vesta ile Ceres'in oluşumu ve farklı yapısal evrimlerini incelemek de görevin bir parçası. Dawn yüksek verimlilikli iyon motoruna sahip dördüncü derin uzay aracı. Bu uzun ömürlü itki sistemi sayesinde 2007 Eylülde fırlatılmasını takiben, 2009 Şubatında Mars yörüngesinde yerçekimsel sapan manevrası yaptı. Bu manevra Dawn'u Temmuz 2011'de Güneş sisteminin ikinci büyük asteroidi Vesta ile buluşacağı rotaya soktu. Temmuz 2011 ve Eylül 2012 arasında Vesta'da çok önemli araştırmalar ve gözlemler yapan Dawn, Vesta'yı terk edip Ceres ile 2015'in Mart ayında buluşmak için yola çıktı. Dawn Ceres'a yaklaştıkça, daha önce Hubble uzay teleskobu ile yapılan gözlemlerde keşfedilen ve yeni fotoğraflarda boy gösteren 90 km genişliğindeki bir kraterde bulunan iki parlak nokta merakları bu cüce gezegene topladı. Basın açıklaması yapan JPL görevlisi Carol Raymond; bu parlak noktaların buzul veya tuz içeren yansıtıcılığı yüksek bir madde olabileceğini, buzul volkanı olma ihtimalinin ise volkan benzeri bir yapı veya bulundukları yüzeyde bir çatlak olmaması sebebiyle düşük olduğu fikrinde olduklarını bildirdi. Bu noktaların ışık kaynağı olmadığı ve sadece ışığı yansıttıkları da, Ceres'in dönüşü sırasında, bulundukları krater karanlığa gömüldüğünde parlak bölgelerin kaybolması ile doğrulandı. Dawn, Nisan ortalarına kadar Ceres'ın gölgesinde kalacak, bu sürede araç yörünge düzeltmeleri yapıp veri toplarken biz de haberleri ve bu makalemizi güncellemek için bekliyor olacağız.


Basının bilimsel bilgileri aktarma konusunda büyük eksiklikleri ve ciddiyetsizliği olduğu bilinen bir gerçek. Tüm Dünya'da birkaç ciddi basın kuruluşu haricinde hemen hemen hepsinde bunu gözlemlemek mümkün. Bizim basınımız ise, bu ciddiyetsizlik, araştırma noksanlığı, lisan bilmemek ve bilgisizlikte çok daha vahim bir konumda yer alıyor. Aslında başlığı ve başlık altı yazısını bir kenara bırakırsak, haberin içeriğinde bilim insanlarının dünya aslında yok gibi bir iddiada bulunmadıkları bilim okur yazarlığı olan okurlar tarafından güç de olsa anlaşılabiliyor. CERN'de geçtiğimiz yıllarda büyük bir özveri ile gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda Higgs Bozonu'nun varlığı büyük oranda ortaya konulmuştu. Buna göre, artık maddenin Higgs Bozonu ile etkileşerek kütle kazandığını öngören Standart Model'in eli oldukça güçlenmiş durumda. Dolayısıyla, Standart Model ile ilgili bu büyük sorunu çözüme kavuşturan bilim insanları, artık gözlerini başka bir soruna dikmiş durumdalar. Sorun ise şu: Büyük Patlama Teorisi'ne göre, evrenin başlangıcında madde ve antimadde'nin bir arada ve eşit oranda oluşmuş olmalıdır. Ancak, bugün biliyoruz ki evrenimiz çok çok büyük oranda madde ve eser miktarda antimaddeden oluşuyor. Yani, madde ve antimadde arasında başlangıç aşamasında olması gerektiği öngörülen simetri gerçekte yok. Antimadde, elektrik yükü haricinde bugün bildiğimiz ve çevremizde gördüğümüz madde ile aynıdır. Aynı kütleye sahiptir ve aynı biçimde davranır. Normal maddede atom çekirdeğindeki protonlar pozitif elektrik yüküne sahipken, antimaddede protonlar negatif yüklüdür. Yine bugün bizleri var eden maddede elektronlar negatif elektrik yüklüyken, antimaddenin elektronları pozitif elektrik yüklüdür. Eğer madde ve antimadde Büyük Patlama sırasında simetrik, yani eşit oranda oluşmuş olsaydı, evren henüz çok küçük bir yapı halinde iken birbirlerini yok etmiş olmaları gerekirdi. Çünkü, madde ve anti madde bu zıt elektrik yükleriyle bir araya geldiklerinde büyük bir enerji boşalımı ile birbirlerini yok ediyorlar. Bugün yapılan hesaplar gösteriyor ki, Büyük Patlama sırasında madde ve antimadde büyük oranda simetrik biçimde oluştu ve neredeyse eşit sayıdaydılar. Ancak, günümüzdeki evreni oluşturan maddenin şu an var olabilmesi için, bu simetrik yapıda milyarda bir oranında maddenin üstün olması gerekiyor. Daha başka bir deyişle her 1 milyar antimadde parçacığına karşılık, 1 milyar 1 madde parçacığı oluşmuş. Bugün evreni oluşturan tüm madde, birbirini yok eden bu her bir milyar parçacık arasında sağ kalmayı başaran 1 parçacıktan ibaret. İşte CERN bilim insanları, milyarda bir de olsa büyük patlama sorasında oluşan bu simetri kırılmasının nedenini bulmaya çalışıyorlar. Yayınlanan raporlarındaki açıklama da, bu konuda yaptıkları çalışmaların nasıl gerçekleştiği ve amaçlarını gösterme amacı taşıyor. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda gerçekleştirilen deneylerde protonları çok büyük enerji düzeyleri ile çarpıştırdıklarında ortaya çıkan madde ve antimadde parçacıklarının davranışlarını gözlemleyip bu simetri sorununun evrenin başlangıç aşamasında nasıl aşılmış olabileceğine yönelik fikirler elde etmeye çalıştıklarını dile getiriyorlar. Bildiğiniz gibi bilim, kağıt üzerinde yapılan çalışmaların veya ortaya atılan fikirlerin deney ve gözlemlerle sınanması yoluyla hareket eder. Deney ve gözlemler yoluyla sınanması mümkün olmayan fikirler, bilimsel değer ifade etmezler. Eğer madde ve antimadde arasındaki eşitsizliğin, neden maddeden yana az da olsa farklı olduğu bulunabilirse, evrenin nasıl oluştuğuna dair fikirlerimiz daha sağlam temellere oturtulup modellenebilecek. Sonuç olarak, gazetelerde ve haber kanallarında üstünkörü çevrilerek yayınlanan bilimsel haberlere kuşkuyla yaklaşmaya devam edin. Çünkü bilim insanları hay allah, evren aslında olmamalıydı şeklinde bir şey söylemiyor, evrenin aslında nasıl var olduğuna yönelik çalışmalar yürütüyoruz diyorlar. CERN'ün ilgili haberlere konu olmuş açıklamasının orjinaline bu linkten, konunun anlatıldığı makaleye ise bu linkten ulaşabilirsiniz. Nedir bu Higgs bozonu? Adına 'tanrı...


2015 yılında, Plüton'un hepimizi hayran bırakan fotoğraflarıyla birlikte, New Horizons uzay aracı Plüton'un en büyük uydusu Charon'un da göz alıcı net fotoğraflarını göndermişti. Üstteki fotoğraf, Charon'un yüzeyinin büyük kayalıklar ve uçurumlar gibi çok farklı türde arazi yapılarıyla birlikte, uydunun kuzey kutup bölgesindeki Mordor diye isimlendirilmiş olan karanlık alanı da gösteriyor. Charon 22 Haziran 1978'de astronom James Christy tarafından keşfedilmiş ve onun tarafından isimlendirilmiş Plüton'un en büyük uydusu olmakla birlikte, -Plüton'a kıyasla- çok da küçük olmayışından dolayı, Plüton ile birlikte bir çift gezegen sistemi olarak niteleniyor. Charon, yaklaşık 1.200 km'lik çapı ve Plüton'un yaklaşık onda birlik (%12) kütlesi ile, cüce de olsa bir gezegenin kütlesine göre oldukça büyük bir uydudur. Her iki gökcismi, birbirlerine kütle çekim kilidi nedeniyle hep aynı yüzlerini gösterirler ve ortak bir kütle çekim merkezi etrafında 6.387 Dünya gününde bir tur atarlar. Çift gezegen sistemlerinin, kendi boyutlarına oranla görece büyük uydular barındıran ikili sistemler olduğunu da hatırlatalım. Plüton-Charon'un dışında çift gezegen sistemlerine Dünya-Ay ikilisi de bazı gökbilimciler tarafından örnek gösteriliyor. Ancak, Dünya ile Ay arasındaki kütle farkının çok büyük olması yüzünden, bu görüş bilim insanları tarafından genel anlamda kabul görmüyor. Plüton-Charon çift gezegen sistemi, nadir görülen çift gezegen sistemlerinin en belirgini olmasıyla dikkate değerdir. Charon ve Plüton arasındaki mesafenin Güneş Sistemi'ndeki tüm gezegen-uydu sistemlerindeki mesafelere göre çok daha yakın olması, astronomlar tarafından yoğun bir ikili sistem olarak da değerlendirilmesine neden oluyor. Charon, aynı zamanda Neptün Ötesi Gökcismi olarak da nitelenir. Güneş Sistemi'nde ortalama yörüngesi Neptün'ün ortalama yörüngesinden büyük olan bütün gökcisimleri NÖC olarak sayılmaktadır. Charon, Plüton'un diğer uyduları olan Nix ve Hydra'nın 2005 yılındaki keşfinden sonra Pluto I olarak da isimlendirilmektedir.


Galaksi merkezlerinde süper kütleli kara deliklerin var olması bir kural değildir ancak, birkaç nadir örnek dışında tüm gökadaların merkezlerinde böyle süper kütleli bir kara delik bulunur. Kara deliğin çevresi ise çoğunlukla oldukça yaşlı olan yüzbinlerce yıldız tarafından çevrilidir. Bu yaşlı yıldızların çoğu; 8-10 milyar yaşında, Güneş benzeri veya daha küçük kütleli yıldızlardır. Yani galaksilerin merkez bölgelerine yaklaştıkça yıldızların da yaş ortalaması büyür. Çünkü buralarda yeni yıldız oluşumuna neden olabilecek büyük miktarda gaz ve toz oluşumları bulunmaz. Gazlar genellikle spiral kollar ve çevresinde yoğunlaşır ve yeni yıldız oluşumları bu sarmal kollardaki nebulalar içerisinde gerçekleşir. Ancak, nasıl ki her galaksinin merkezinde dev bir kara deliğin bulunması kural değilse, her galaksinin tek bir çekirdeğe ve tek bir süper kütleli kara deliğe sahip olması da bir kural değil. Kimi galaksilerin merkez bölgesinde birbirine yakın konumda yer alan, birden fazla süper kütleli kara delik bulunabiliyor. Galaksimiz Samanyolu'na en yakın konumda yer alan, yaklaşık 2.4 milyon ışık yılı uzaktaki spiral dev galaksi olan Andromeda böylesi galaksilere iyi bir örnek. Andromeda'nın niçin ve nasıl bir çift çekirdek edindiği bilinmiyor. Yine de bilim insanları, galaksiler arasında sıklıkla görülen birleşmelerin buna neden olmuş olabileceğini düşünüyorlar. Bilindiği gibi, Andromeda ve Samanyolu gibi dev sarmal galaksilerin bu büyüklüğe erişmesi, milyarlarca yıl boyunca çevrelerinde bulunan galaksilerle birleşmesi sonucu gerçekleşebiliyor. Geçmişte Andromeda ile birleşerek onun bir parçası haline gelen galaksilerden birinin merkezindeki çekirdek kısmı, kütleçekim etkisiyle asıl çekirdeğin yakınına yerleşmiş olabilir. Hubble Uzay Teleskobu tarafından alınan en üstteki kapak fotoğrafımızda, M31 olarak da isimlendirilen Andromeda Galaksisi'nin çift çekirdeği rahatlıkla seçilebiliyor. Olası Dünya dışı uygarlık bizi kola... Bizden yaklaşık 2.700 ışık yılı uza... Bize yaklaşık 11.5 ışık yılı uzaklı...


Çift yıldız sistemlerinin tanımını ve birkaç örneğini yazı dizimizin ilk bölümünde ele almıştık. Henüz okumadıysanız, öncelikle ilk bölümümüzü okumanızı tavsiye ederiz. Çift yıldızlar üzerinde araştırma yapmadan önce öncelikli olarak onları sınıflandırmamız gerekir. Çift yıldız türleri, gözlem şekillerine göre 4 ayrı grupta sınıflandırılır. Keşfedilen ilk çift yıldız türü görsel çift yıldızlardır. 1617 yılında Galileo Galilei bir bilim insanının talebi üzerine teleskobunu Büyükayı takım yıldızının sapının ucundaki 2. yıldıza çevirdi. Teleskopsuz tek bir yıldız gibi görünen yıldız 2 tane görünüyordu. İleri dönemlerde Sir William Herschel bu konudaki araştırmaları derinleştirdi ve 700'e yakın çift yıldızı kataloglamayı başardı. Baktığımızda yörüngesel hareketlerini ayırt edebileceğimiz kadar birbirinden açısal uzaklığı bulunan çift yıldızlara görsel çift yıldızlar denir. Bu kadar büyük açısal uzaklığa sahip olmaları için birbirlerinden de oldukça uzak olmaları gerektiğinden birbirleri etrafındaki dolanma süresi oldukça uzundur. Yukarıdaki fotoğraf, büyük ayı takımyıldızının sapının 2. yıldızı olan Mizar & Alcor görsel çiftini gösteriyor. Eğer ışık kirliliği ortalama olan bir yerde dikkatle bakarsanız Mizar'ın yanında Alcor'u da görebilirsiniz. Oldukça sönük bir bileşen olduğu için Alcor'u görmek tıpkı bir göz testi gibidir. Aşağıdaki fotoğrafta ise 70 Ophiuchi çiftinin 87,7 yıllık dönemi gösteriliyor. Yıllardan yıllara bileşenin hareketi görülebiliyor. Sistemin bileşenlerinden yalnızca birinin görülebildiği, fakat görülen bileşenin yaptığı salınım hareketinden ötürü görülmeyen bir bileşenin varlığının anlaşıldığı çift yıldız sistemleridir. Karşılıklı kütle çekimsel etkiden ötürü, birbirleri etraflarında dolanırken çizdikleri yörünge hareketi salınım yapıyor gibi görünmelerine sebep olur. Bu salınım hareketinin incelenmesiyle, görülmeyen diğer bileşen ve onun hareketi de anlaşılır. Her çift yıldız sistemi Görsel Çiftler veya Astrometrik Çiftler gibi görsel olarak anlaşılamaz. Bu durumda o noktadan bize bilgiyi taşıyan ışığı oluşturan dalgaboylarını inceleriz. Yıldızın tayfını aldığımızda çıkan soğurma çizgileri zamana göre kayma hareketi gösterir. Bu kaymanın sebebi, yörüngesi etrafında dolanan yıldızın kimi zaman bize yaklaşmakta, kimi zaman uzaklaşma olmasından kaynaklanır. Bize yaklaşması Doppler Etkisi'nden ötürü, tayf çizgilerini maviye kaydırırken, uzaklaşması kırmızıya kaydırır. Bu hareket yörüngesel bir harekete bağlı olduğundan, radyal hız ile doğrudan ilişkilidir. Tayfsal gözlemler, normal şartlarda tespit edilemeyen birçok durumu tespit edebildiği için çok daha fazla imkan sağlar. Tayf çizgisindeki kayma, yörüngedeki harekete bağlı olduğundan sinüzoidal bir hızla değişim gösterir. Buradaki kayma, yörüngenin kenar noktalarında en fazla değerlerine ulaşır(2 ve 4 noktası). Bileşenin sadece yatay hızı varken, radyal bir bileşene sahip olmadığı konumda kayma miktarı sıfırdır(1 ve 3 noktası). Bazı çift yıldızların yörünge düzlemleri gözlemcinin bakış açısıyla tam olarak ya da tama yakın bir açıyla çakışır. Böyle durumlarda bileşenler sırayla birbirlerinin önünden geçerek birbirlerini örter ve birbirlerinin ışığını bir miktar engeller. Tıpkı Güneş, Ay tutulmasında veya Venüs, Merkür geçişinde olduğunu gibi. Bu tarz çift yıldız sistemlerine, örten çift yıldız denir. Örtülme sırasında bileşenler birbirlerinin ışığını kestiği için toplam ışıkta bir miktar azalma olur. Biz bu değişime ışık eğrisi diyoruz. Daha detaylı bilgi için: Bknz. Bu türlerin periyotları çoğunlukla kısadır ve günler mertebesinde sürer. Bilinen kısa periyot 2:48 saat ile HW Virginis'e ait iken, bilinen en uzun periyot ise 27 yıl ile Epsilon Auriga'ya ait. Eğer bir çift yıldız sisteminde bil...


Başımızı kaldırıp gökyüzüne baktığımızda tek bir yıldızmış gibi görünen çoğu yıldızın, aslında ikili, üçlü hatta dörtlü sistemler halinde olduklarını görüyoruz. Biz bu sistemlere eğer iki yıldızdan oluşuyorsa çift yıldız sistemi, eğer 3 veya daha fazla yıldızdan oluşuyorsa çoklu yıldız sistemi diyoruz. Çift yıldız sistemi, ortak kütle merkezi etrafındaki bir yörüngede dolanan iki yıldızlı sistemlere denir. Tıpkı Dünya ve uydusu Ay'da olduğu gibi, fakat bu sefer söz konusu olanlar yıldızlardır. Her ne kadar istisna bir durum gibi düşünülse de Güneş'in aksine yıldızlar çoğunlukla ikili veya çoklu sistemler halinde bulunur. Bazı yıldızlar ise yeryüzünden bakıldığında tesadüfi olarak birbirlerine çok yakın görünürler. Fakat gerçekte aralarındaki mesafe muazzam boyutlarda olabilir. Sadece bu iki yıldız bakış açımıza göre aynı doğrultuya denk gelmiştir, yani aralarında herhangi bir etkileşim söz konusu değildir. Dolayısıyla bu yıldızlar bir çift yıldız sistemi oluşturmaz. Bu durumdaki yıldızlara optik çift yıldızlar denir. Çift yıldız sistemleri bize sunduğu bilgilerden ötürü astrofizikçilerin özel ilgi odağıdır. Bir yıldızın 3 önemli ölçütü olan kütlesi, sıcaklığı, yarıçapı ve özellikle bunların birbirlerine oranı çift yıldız sistemlerinde kolaylıkla belirlenebilir. Çoğu çiftlerden biri parlak diğeri ise ona göre daha sönüktür. Parlak olan yıldız referans olarak seçilir ve buna birincil, sönük olana ise ikincil yıldız denilir. İkincil yıldızın gökyüzündeki yeri uzun bir süre incelenecek olursa onun birincil yıldız çevresinde eliptik bir yörüngede dolandığı anlaşılır. Şu yazımızda anlattığımız Archernar, böylesi yıldız sistemlerine verilebilecek en güzel örneklerden biri. Bazı yıldız çiftlerinde de yıldızların hemen hemen eş parlaklıkta olduğunu görülür. Bu durumda birincil ve ikincil yıldız yerine çiftin öğeleri ya da sistemin bileşenleri olarak adlandırılırlar. Çoğu çiftte kütleler oldukça farklı olabilir, dolayısıyla bir yıldız diğerinden daha çabuk evrimleşerek ölürken diğeri yaşantısına devam edebilir. Yani sistemin bileşenlerinden biri beyaz cüce iken diğeri bir kırmızı dev olabilir. Özetle yıldız sisteminde her iki bileşen de aynı ya da farklı olacak diye herhangi bir genelleme yoktur. Aksine bu çeşitlilik birçok bilginin de önünü açar. Algol yıldızı, aslında üçlü bir yıldız sistemidir. Sistemin üyelerinden Algol A ve Algol B, birbiri etrafında dolanan bir çift yıldız sistemi oluştururken, Algol C bu çiftin etrafında dolanan üçüncü üyedir. Aşağıdaki videoda bu sistemin bir animasyonunu görebilirsiniz. Bu sistemde ikili olan birbirine yakın iken, üçüncü bileşen diğerlerine oranla oldukça uzaktadır. Dolayısıyla Algol A ve Algol B'nin periyodu yaklaşık 3 gün iken, Algol C'nin periyodu yaklaşık 680 gündür. Çoklu sistemler birçok kombinasyon şeklinde bulunabilir. Algol sisteminde olduğu gibi bir çift yıldız sisteminin etrafında dolanan üçüncü bir üyeyle üçlü bir sistem, ya da iki tane çift yıldız sisteminin birbiri etrafında dolanmasıyla bir dörtlü sistem ya da çok daha farklı hiyerarşik sistemler halinde bulunabilir. Yukarıdaki hiyerarşi ağacında ifade edilmek istenen; dörtlü bir sistem, çift yıldız sistemi, Algol türü bir üçlü sistem, iki adet çift yıldız sisteminin oluşturduğu dörtlü sistem... şeklindedir. Böylesi karmaşık yıldız sistemlerini birebir örnek ile daha iyi anlamak istiyorsanız, 6 yıldızdan oluşan oldukça karmaşık yapılı Castor sistemini anlattığımız şu yazımızı gözden geçirebilirsiniz. Kozmik Anafor ve Hypatia Bilim işbi...


Kepler 47, gezegen sahibi olduğu keşfedilen ilk çift yıldız sistemi sayılabilir. Bu iki yıldızın çevresinde dolanan Kepler 47 c gezegeni, beklenmedik biçimde, sıvı suyun varlığına izin veren habitable zone yani yaşam kuşağı denilen bölgede yer alıyor. Her iki yıldızın çevresindeki bir turunu 303 günde tamamlayan 47 c, Neptün büyüklüğünde bir gaz devi olsa da, var olması olası uydularından biri veya birkaçı yaşamın gelişmesine uygun yapıya sahip olabilir. Bize yaklaşık 5.000 ışık yılı uzaklıktaki bu sistem, Kepler 47A isimli Güneş kütlesinde bir G sınıfı yıldız ve Kepler 47B olarak anılan Güneş'in yüzde 36'sı kadar kütleli bir M tayf sınıfı kırmızı cüce yıldızdan oluşuyor. G sınıfı yıldızın bizim güneşimize yakın bir parlaklığı varken, kırmızı cücenin parlaklığı Güneş'in sadece %1'i kadar. İki yıldız birbirlerine yaklaşık 1.8 milyon km uzaklıkta ve ortak kütleçekim merkezi etrafında 7.5 gün süren bir yörünge periyoduyla dolanıyorlar. Kırmızı cücenin düşük parlaklığı, yıldızı verdiği yaşam enerjisi bakımından sistemin etkisiz elemanı konumuna getirse de, kütle çekim gücü ile sistemdeki gezegenler üzerinde oldukça büyük bir etkiye sahip. Sistemde bildiğimiz anlamda sıvı su ve karbona bağlı yaşam barındırma şansı olan Kepler 47c gezegeni, hemen hemen Dünya'nın Güneş'e uzaklığı kadar bir mesafede yörüngeye sahip. Kütlesi Dünya'nın 23 katı kadar ve başta söylediğimiz gibi Neptün benzeri gezegenler sınıfına giriyor. Tabii ki yıldızlara uygun uzaklıkta yer aldığı için Neptün gibi bir buz devi değil, tam anlamıyla minyatür bir gaz devi gezegen. Diğer iki gezegen, yani 47a ve 47b, yıldızlara fazlasıyla yakın ve aşırı sıcakla boğuşan dünyalar. Bu her iki gezegen de yine oldukça büyük kütleye sahip ve süper dünyalar ile gaz devleri arasında bir sınıfta yer alıyorlar. Elbette ikisinde de bildiğimiz anlamda yaşamın gelişemeyeceğini düşünüyoruz. Bu yıldız sisteminin yaşı, bizim Güneş sistemimiz ile hemen hemen aynı, 4-5 milyar yaşında. Yani, eğer burada bir yaşam oluşma imkanı varsa, tarihçesi Dünya ile benzerlik gösteriyor olabilir. Yine de, evrim sürecinin ne yönde ilerleyeceği ve sistemin ne kadar dost canlısı bir yapıda olduğunu bilemediğimiz için, olası yaşam ihtimallerinin gidişatı hakkında kesin konuşmamız da mümkün değil. Satürn'ün uydusu Titan benzeri veya daha büyük yapıda, atmosfer sahibi olabilecek kütlede uydular, kendi Güneş Sistemimizden alışık olduğumuz üzere uzak gezegenlerin çevresinde de dolanıyor olabilir.


Chang'e 5 görevi ile, 1976 yılından beri ilk defa Ay örneği toplayıp geri dönüş amaçlanıyordu ve 40 yıldan fazla bir süre sonra ilk defa insanlık, Dünya'ya ay taşları getirdi. Ay toprağı ve çakılları ile yüklenmiş olan kapsül 16 Aralık tarihinde Moğolistan'ın iç kesimlerine inerek Çin'in tarihi görevini tamamlamış oldu. Bu bağlamda son gerçekleşen Ay görevi, Sovyetler Birliği'nin 1976 yılında gerçekleştirdiği ve 170 gram materyal ile Ay'dan geri dönen Luna 24 göreviydi. Ay yüzeyinde planlanan her şeyin yolunda gitmesi halinde Chang'e 5 görevinin toplaması gereken miktar ise yaklaşık 2 kilogramdı. Dört modülden oluşan ve 8.200 kg ağırlığında olan Çin'in ilk örnek toplama girişimi Chang'e 5 aracı 23 Kasım'da fırlatıldı ve beş gün sonra Ay yörüngesine ulaştı. Dört modülden ikisi, yani bir iniş aracı ile ona bağlı bir tırmanma aracı, 1 Aralık'ta Ay'ın devasa Oceanus Procellarum bölgesinde bulunan volkanik bir dağ olan Mons Rümker yakınlarında inişini gerçekleştirdi. Güneş enerjisi kullanan iniş aracı, çevresinde ölçümler yapabilmek için kameralar, yer radarı ve görüntüleme spektrometresi ile donatıldı. Ancak iniş aracının asıl amacı örnek toplamaktı ve sonraki iki günde bu işi yoğun bir şekilde hem yüzeyden hem de yüzeyin 2 metre altından materyal toplayarak gerçekleştirdi. 3 Aralık'ta ise bu Ay materyalleri, tırmanma aracına yüklendi ve bu araç 5 Aralık'ta ay yörüngesinde diğer iki Chang'e 5 modülü ile buluştu. Bu kalkış, görünüşe bakılırsa 3 Aralık'ta çalışmayı bırakan iniş aracına zarar verdi ancak, bu büyük bir kayıp değildi. Çünkü araç, her halükarda 11 Aralık'ta Mons Rümker'e karanlık çöktüğü zaman ölmüş olacaktı. Chang'e 5 ekibi, 7 Aralık'ta tırmanma aracındaki materyali dönüş kapsülüne aktardıktan sonra aracı yörüngeden çıkartarak Ay'a çarpması için geri gönderdi. 5 gün sonra ise yörünge aracı ile dönüş kapsülü Dünya'ya geri dönüş yolculuğuna başladı ve bu yolculuk 16 Aralık'ta kapsülün Moğolistan'ın iç kesimlerine inmesi ile sonuçlandı. Chang'e 5, adını Çin mitolojisindeki Ay tanrıçasından alan robotik ay keşif programının günümüze kadarki en son göreviydi. Görev ekiplerinin halen gelen örnekleri incelemelerine ve değerlendirmelerine gerek olmasına rağmen Chang'e 5'in bariz başarısı ile birlikte Çin, Ay'dan Dünya'ya materyal getiren üçüncü ülke oldu. Diğer iki ülke ise Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri'dir. Hatta 1969 ve 1972 yılları arasında gerçekleştirilen altı adet Apollo yüzey görevi ile Dünya'ya yaklaşık 383 kilogram Ay taşı ve toprağı taşındı. Bilim insanlarına göre Chang'e 5'in getirdiği örnekler, Ay'ın tarihi ve evrimi ile ilgili bize yeni bir pencere açacak. Çünkü Mons Rümker bölgesinin 1.2 milyar yıl veya yakın bir zamanda oluştuğu düşünülüyor. Washington Üniversitesi'nde gezegen bilimcisi olarak görev yapan Bradley Jolliff, Apollo tarafından toplanan volkanik taşların 3 milyar yıldan daha yaşlı olduğunu ve örneklerin analizi ile yaşları belirlenen genç çarpma kraterlerinin de 1 milyar yıldan daha genç olduğunu; Bu yüzden de Chang'e 5'in kritik bir boşluğu dolduracağını söyledi. 16 Aralık'ta gerçekleşen geri dönüş, 11 günde gerçekleşen ikinci geri dönüştü. 5 Aralık'ta da Japonya'nın Hayabusa 2 görevinin kapsülü Dünya'ya yakın asteroit kategorisinde olan Ryugu'dan aldığı değerli örneklerle orta Avustralya'ya indi. Bu tip kozmik teslimatlar devam edecek: Eylül 2023'te NASA'nın OSIRIS-REx aracı yine Dünya'ya yakın asteroit kategorisinde olan Bennu'dan aldığı örnekler ile geri dönecek. - Wall, M. (2020, December 16). China's Chang'e 5 capsule lands on Earth with the 1st new moon samples in 44 years. Retrieved December 18, 2020, from https://www.space.com/china-chang-e-5-moon-samples-capsule-landing


Büyük, evet çok büyük bir radyo teleskop. O kadar büyük ki, içine onlarca Ali Sami Yen Stadyumu veya birkaç tane Yenikapı Miting Alanı sığdırabilirsiniz... Bu iki örnek sanırız teleskobun büyüklüğünü anlayabilmeniz için yeterli olmuştur. Hemen bütün dev radyo teleskoplar gibi, Guizhou teleskobu da, dış uzayı gözlemleme amacı taşıyor. Elektromanyetik spektrumun 10 cm ile 4,3 metre arasındaki dalga boylarını inceleyecek olan teleskop, bugüne kadar üretilmiş tüm radyo teleskoplardan daha hassas olacak. Bilim insanları, teleskobun büyüklüğünün getirdiği hassasiyet sayesinde kütleçekim dalgalarının daha iyi incelenebileceğini düşünüyorlar. Bu şu demek oluyor; CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın fizik bilimine yaptığı katkının bir benzerini Guizhou Teleskobu astronomi biliminde gerçekleştirebilir. Tabii aynı zamanda, Dünya dışı uygarlıklar da teleskobun ilgi alanında olacak. Gökyüzünü şimdiye kadar olduğundan daha hassas dinleyebileceğiz. Belki bu sayede, teknolojik gelişmişliğe ulaşmış Dünya dışı uygarlıklara ait sinyalleri yakalayabileceğiz. Elbette bu düşük bir ihtimal ama, imkansız değil. Böylesine büyük bir teleskobun hareket ettirilerek gökyüzünde bir konuma yönlendirilmesi pratikte imkansıza yakın bir mühendislik gerektirdiğinden, tıpkı Arecibo teleskobu gibi Guizhou teleskobu da yeryüzünde krater benzeri bir yapıya gömülü halde inşa ediliyor. Bunun anlamı şu; biz teleskobu yönlendiremeyeceğiz. Dünya dönerken, teleskop gökyüzünde hangi noktaya bakıyorsa, orayı gözlemleyecek. Ancak bu bir sorun olarak nitelenemez. Çünkü, zaten Dünya'nın dönüşü sırasında teleskop muazzam büyüklükte bir gökyüzü alanını tarıyor olacak. Guizhou Teleskobu'nun kurulduğu alan özel olarak seçilmiş ve çevresinde hiçbir yerleşim yeri bulunmuyor. Yaklaşık 18 km uzağında yer alan bir yerleşim yeri ise, elektromanyetik kirlilik yaratmaması için elden geçirilmiş. Eh, bilimin önemini kavrayabilen toplumlar bizim gibi değiller. Biliyorsunuz, biz Antalya'da bir gözlemevi inşa ettik ama, saldım çayıra mevlam kayıra anlayışı ile şehircilik yaptığımız için, kontrolsüzce büyüyen Antalya'nın şehir ışıkları yüzünden gözlemevi şu anda ışık kirliliği ile boğuşuyor. Büyük ihtimalle birkaç yıl içinde ya gözlemevi taşınmak zorunda kalacak, ya da başka bir gözlemevi inşa etmemiz gerekecek. Astronomi alanında rekabet iyice kızışıyor gibi görünüyor. NASA, ESA, RSA gibi dev uzay ajanslarının yanına bir de Çin Uzay Ajansı olanca gücü ve teknolojik birikimiyle katılmaya kararlı görünüyor. Üç büyüklerin yanına, şampiyonluğu zorlayacak bir dördüncü büyük fena olmaz. Belki de kuyruklu yıldızlara uzay araçları gönderen Japonya ve Mars'a gözlem aracı fırlatan Hindistan da beşinci büyük olarak şampiyonluk yarışına hızlı bir giriş yaparlar. Öyle görünüyor ki, hemen tüm yıldız...


Birçoğunuz, geceleri gökyüzüne baktığında binlerce yıldız görüyor ve bu yıldızların çevrelerindeki olası gezegenlerde yaşayan olası varlıkların da bize bakıp acaba orada yaşam var mıdır? diyebileceğini düşünüyor. Yıldızlar arasındaki mesafe çok büyüktür. Bu büyük mesafe nedeniyle, bizim Güneşimiz veya daha küçük boyutlu normal yıldızlar, ışıma güçlerine bağlı olarak 1-10 ışık yılı mesafeden sonra insan gözünün görme sınırlarından daha soluk hale bürünürler. Geceleri gökyüzüne baktığınızda gördüğünüz yıldızların hemen tümü; çok yüksek ışıma gücüne sahip, Güneş'ten daha büyük kütleli dev yıldızlar ve ömrünün sonuna gelmiş kırmızı devlerden ibaret. Dev yıldızlar, 3-5 milyon ila 1 milyar yıl arasında ömre sahipler ve bu kısa süre içinde, çevrelerindeki var olma ihtimali olan gezegenlerde gelişkin yaşam formlarının oluşması mümkün olamaz. Bu kısa ömürlü yıldızlar, çevrelerinde oluşum aşamasındaki genç gezegenlerin yüzeyinin soğumasına fırsat bile kalmadan kırmızı dev aşamasına geçer ve ardından söner. Üstelik, dev yıldızların çoğu öylesine deli doludur, öylesine muazzam bir enerji yayarlar ki, çevrelerinde gezegen oluşumu dahi mümkün olamaz. Yani, dev yıldızların hemen hemen tümü, çevresinde bir gezegen bulunmayan gökcisimleridir. Gezegen oluşum süreci için bu yazımızı okumanızı öneririz. Kırmızı devler ise, şişip aşırı ısı yayarak yaşam kuşağındaki var olması muhtemel gezegenlerini yakıp kavurmuştur. Yani geceleri çıplak gözle gördüğümüz yaşlı kırmızı dev yıldızlara ait gezegenlerde, geçmişte yaşam varsa bile çoktan yok edilmiştir. Güneş ve daha küçük kütleye sahip, yaşama ev sahipliği yapabilecek uzun ömürlü yıldızlar sayıca bunlardan çok çok fazla olmasına rağmen, düşük ışıma güçleri nedeniyle birkaç tanesi hariç, Dünya'dan çıplak gözle görünemezler. Örneğin Güneş benzeri bir yıldızı 10 ışık yılı öteden görmekte çok zorlanırsınız. Geceleri gördüğümüz yıldızların çoğu bize 10 ışık yılından uzak, epeyce bir kısmı da yüzlerce ışık yılı ötede olduğu için, gördüklerimiz sadece kısa ömürlü, yaşamın gelişme ihtimali olmayan dev yıldızlardır. Bizim 10 ışık yılı çevremizde, yaklaşık 30 yıldız var. Bu yakın yıldızların birkaçı hariç, tamamı Güneş'ten küçük, düşük ışıma gücüne sahip kırmızı ve turuncu cüce yıldızlardır. Yani, çoğunu teleskop veya dürbün kullanmadan göremezsiniz. Evet, bu küçük yıldızların hepsinin çevresinde yaşam, hatta gelişkin yaşam bulunma ihtimali var ama, gözlerimiz maalesef o yıldızları seçebilecek kadar keskin değil. Gece göğünde, çevresinde yaşamın gelişme ihtimali olan sadece birkaç yıldız çıplak gözle görülebilir parlaklığa sahip. Bunlardan biri de, Güneş benzeri iki yıldızın oluşturduğu Alpha Centauri sistemi. Bu sistemi çıplak gözle görebilmemizin nedeni ise, bize çok yakın (4.4 ışık yılı) olmasıdır. Sanırım artık Sirius'tan veya Pleiades'ten gelen uzaylı söylentilerinin neden uydurma olduğunu anlayabilirsiniz. Çünkü hem Sirius, hem de Pleiades kümesinde görebildiğiniz yıldızlar, dev kısa ömürlü yıldızlardan ibarettir. Yıldızlar, parlaklıkları ve ömür süreçleriyle ilgili bu linkteki yazımızı okuyup daha fazla bilgi edinebilirsiniz. Bu yazımız, sitemizde ilk olarak 16 Aralık 2017 tarihinde yayınlanmıştır.


Kara delikler tuhaftır: Ufacık bir alana sıkıştırılmış delicesine yoğun kozmik cisimlerdir. Uzay-zamanın yapısını bozar ve fizik kurallarını tekillikte işlemez hale getirirler. Neyse ki evren bizi bu tuhaflıklardan kara deliklerin olay ufkuyla koruyor. Ancak fizikçiler artık çok daha uçuk ve fizik kurallarını esneten bir şeyi gözlemlemenin bir yolunu bulduklarını söylüyor ki, bu şey de çıplak tekilliklerdir. Eğer çıplak tekillikler gerçekten varsa, bunlar gerçekliğin dokusundaki beklenmedik bir delik olabilirler. Bunlar sadece uzay-zamanı bozmazlar, fizik kurallarının egemen olduğu yerlerde de tahribat yaratırlar ve öngörülebilirliği felaket derece yok ederler. diye açıklıyor Avaneesh Pandey. Eğer biraz fazla iddialı geliyorsa, endişelenmeyin. Bu bütün çalışma; tamamen teorik bir çalışma olan ve bilim insanlarının hiçbir zaman doğrulayamadığı çıplak tekilliklerin, evrenimizde var olabileceği varsayımının üzerinde duruyor. Tekillikler, çok büyük yıldızların hayatlarının sonlarında ufacık bir bölgeye çökmesiyle oluşur, bidiğimiz kadarıyla fizikçiler henüz orada neler olduğunu açıklayamıyorlar. Gerçekliğimizi yöneten fiziğin iki genel açıklayıcısı vardır: Atomaltı parçacıklar gibi ufacık şeylerin davranışlarını açıklayan kuantum mekaniği ve gördüğümüz şeyler olan yıldızlar ve galaksileri açıklayan genel görelilik. Ancak çıplak tekillikler, belli bir nedenden ötürü evrenin geri kalanına yayılmış teorik tekilliklerdir. Yukarıda olay ufkuna sarılmış bir kara deliğin görselleştirilmiş halini ve çıplak tekilliği. Oklar çıplak tekilliklerden kaçabilen ama kara deliklerden kaçamayan ışığı gösteriyor. Var olduklarını varsayarsak, önemli olan soru: Çıplak tekillikleri, sıradan karadelik tekilliklerinden nasıl ayırabileceğimiz. İşte bu noktada yeni çalışma devreye giriyor. Hindistan'da ki Temel Araştırma Tata Enstitüsünden araştırmacılar, bildiğimiz kadarıyla tekilliklerin karadelikler gibi nesneleri döndürdüğüne dayanan iki adımlı bir plan hazırladılar. Einstein'ın genel görelilik teorisine göre, dönen her nesnenin çevresinde ki uzay-zamanın dokusu dünüşten dolayı bükülür ve bu etki jiroskopik dönüşe neden olur. Ayrıca parçacıkların yörüngelerini dönen nesnelerin deviniminin çevresinde döndürür veya dönme eksenini değiştirir. Aşağıdaki jiroskopik hipnotik deviniminden ne kastettiğimizi görebilirsiniz . - Jiroskopun devinim frekansı iki nokta arasında çılgınca değişir ki, bu sorumuzdaki dönen objenin sıradan bir kara delik olduğunu açıklar. - Devinim frekansı düzenli olarak değişir ve bu çıplak tekillikleri işaret eder. Açıkçası, bu deneyleri gerçekleştirmek için karadeliğe yakın bir jiroskop götürmek hiç de kolay değil. Ama sorun yok, çünkü bu ekip karadeliğe veya çıplak tekilliklere düşen nesnelerin devinim frekanslarını, x ışını dalga boylarını kullanarak Dünya'dan da gözlemlemenin bir yolunu bulduklarını ileri sürdü. Yörünge ekseni devinim frekansı, maddeler dönen karadeliklere yaklaştıkça artar. Ama bu frekans dönen çıplak tekilliklerde azalır, hatta sıfıra bile yaklaşır. diyor takımın basın açıklaması. Tekrardan, bunların hepsinin şu anda çılgınca spekülatif olduğunu açıkça belirtmeliyiz. Çıplak tekillik adaylarını hiçbir zaman bulamadık ve sıradan kara delikleri bile yeni yeni anlamaya başlıyoruz. Ayrıca şunu da belirtmek gerek ki geçen hafta, başka bir araştırma ekibi çıplak tekillikler var olsa bile, tuhaf kuantum etkilerinin bunları gizli tutacaklarını öne sürüyor. Bu yüzden şu anlık çıplak tekillikler üzerinde çalışabileceğimiz ve çalışamayacağımız hakkında kesin bir fikir birliği yok. Ve şu anlık bu kötü bir şey değil. Çünkü, sizce evrenimizin bir ucunda neler olduğunu gözlemlemek için gerçekten hazır mıyız? Belki bir ömürlük zamanda bunun cevabını verebiliriz. Bu araştıra Physical Review D de yayımlandı. Görelilik kuramı 20. yüzyıldan bu y...


Kozmik Anafor Astronomi Platformu; Şırnak'ın Cizre ilçesi Ahmed-i Hani Ortaokulu'nun davetlisi olarak, 28 Eylül 2017 tarihinde ortaöğrenim öğrencilerine yönelik bir panel ve gözlem etkinliği düzenledi. Bu etkinlik, aynı zamanda Cizre'de gerçekleştirilen ilk astronomi etkinliği olma özelliği de taşıyor. Kurucumuz amatör astronom Zafer Emecan'ın katılımıyla gerçekleşen etkinlikte Ahmed-i Hani Ortaokulu ve çevre okullardan gelen öğrencilere Güneş Sistemi'nin yapısı anlatılıp, gezegenler tanıtıldı. Sabah ve öğleden sonra olmak üzere iki defa gerçekleştirilen sunumda, Güneş Sistemi anlatımına ek olarak insanlığın Mars'a yerleşme çabaları da anlatılıp, sonrasında öğrencilerden gelen birbirinden ilginç sorular cevaplandı. Hava karardığında ise beraberimizde götürdüğümüz teleskop ile Cizre'lilere yönelik gözlem etkinliği düzenlendi. Gözlem etkinliği katılımcıları, Ay'ın kraterlerini ve Satürn'ün halkalarını gözlemleme şansı buldular. 15 Mart 2017 tarihinde, İzmir Bahçe...


Yaşadığımız gezegen Dünya'nın da içinde bulunduğu Güneş Sistemimiz, Güneş ve etrafında dönen irili ufaklı sekiz gezegenden oluşur. Bunlardan bazıları diğerlerine göre daha küçük ve karasal, bazıları büyük ve gazlardan oluşan gezegenlerdir. Bazıları ateşten daha sıcak, bazıları ise buz gibi soğuktur. Güneş Sistemimizdeki en küçük gezegendir. Merkür'den Güneş'e bakıyor olsaydık, Güneş'i Dünya'dan gördüğümüzden üç kat daha büyük görürdük! En küçük gezegen olduğuna bakmayın. Merkür, Dünya'dan sonra ikinci en yüksek yoğunluğa sahip gezegendir. Çekim gücü Dünya'nın sahip olduğu çekim gücünün 1/3'ü kadardır. Yani, Dünya'da 60 kg olan bir insanın ağırlığını, Merkür'de yaklaşık 20 kg olarak ölçerdik. 57 milyon kilometre uzaklık ile Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenlere göre Güneş'e en yakın konumda yer almasına rağmen, sistemdeki en sıcak gezegen Merkür değildir. Çünkü, Merkür'ün bir atmosferi yoktur. Kütleçekimi kuvvetinin düşük olması nedeniyle kalın bir atmosferi olmasa da çok ince bir ekzosfer tabakası vardır. Bu ekzosfer tabakasını çoğunlukla oksijen, sodyum, hidrojen ve potasyum elementleri oluşturur. Merkür'ün aşırı karasal, taş ve metalle kaplı yapısı, jeolojik olarak uzun yıllardır aktif olmadığını gösterir. Yani, deprem gibi yer olaylarına bu gezegende rastlanmaz. Boyutları Türkiye'nin yüz ölçümünden biraz daha küçük olan Caloris Basin krateri de dahil olmak üzere birçok kratere ev sahipliği yapmaktadır. Bu açıdan Ay ile benzerlik göstermesine rağmen Merkür'ün kendi uydusu yoktur. Gündüzleri 450 C'nin üzerine çıkabilirken, geceleri -170 C 'ye kadar düşebilen yüzey sıcaklığı, canlı yaşamına pek de elverişli bir ortam sunmamaktadır. Bu küçük gezegen, kendi etrafında Dünya'ya kıyasla daha yavaş dönmektedir. Merkür'ün bir tam dönüşünü tamamlaması Dünya zamanıyla tam 59 gün sürer. Bu da demek oluyor ki, Dünya'da bir gün, Merkür'de 59 güne karşılık gelir. Ancak, Güneş'e en yakın mesafede bulunması ve kat edecek daha az mesafeye sahip olması nedeniyle, bir yılını Dünya'ya kıyasla daha çabuk doldurur. Merkür'ün Güneş'in etrafında bir tam turunu tamamlaması, Dünya zamanı ile 88 gün sürer. Yani, eğer Merkür'de yaşasaydınız, her üç ayda bir doğum günü kutlama şansınız olabilirdi! 108 milyon km ile Güneş'e en yakın ikinci gezegen olan Venüs, Güneş Sistemimizdeki en sıcak gezegendir. Burada sıcaklık 470 C'yi bulur ve aşar. Sera gazları, karbondioksit ve temas ettiği her şeyi eriten, aynı zamanda telefonların bataryalarında bulunan sülfürik asitten oluşan bulutlar Venüs'ün kalın atmosferini oluştururlar. Yani, Venüs'te nefes almayı düşünmek bile imkansız! Venüs'ün atmosferini oluşturan bu gazların neden olduğu sera etkisi sıcaklığı hapseder ve yakıcı sıcaklığın düşmesine engel olurlar. Sıcaklık o kadar yüksektir ki, kurşun gibi metaller Venüs'te sıvı halde bulunur. Boyut ve yapı bakımından Dünya ile büyük benzerlik gösteren bu gezegenin merkezindeki kocaman demir çekirdeğin üzerinde lav benzeri sıcak kayalardan oluşan bir manto tabakası bulunur. Yüzeyinde dağlar, vadiler ve on binlerce volkana ev sahipliği yapar. Ancak bu volkanlardan hiçbiri aktif değildir. Yörüngesi eğimli olduğundan Venüs'te mevsimler yoktur. Kendi etrafındaki dönüşü çok yavaş olduğundan, manyetik çekim alanı da yok denecek kadar azdır. Yine aynı sebepten dolayı, Venüs'ün şekli diğer gezegenlere kıyasla daha küreseldir. Dünya'nın ters istikametine, saat yönüne doğru hareket ettiği için Venüs'te Güneş batıdan doğar; doğudan batar. Kendi etrafında bir tam dönüşünü yaklaşık 245 günde tamamlar. Yani, Venüs'te bir gün, Dünya zamanıyla 245 güne eşittir. Venüs, Güneş etrafındaki dönüşünü ise yaklaşık 225 günde tamamlar. Bu da demek oluyor ki, Venüs'te bir gün, bir yıldan daha uzun sürer! Güneş'in etrafındaki yörüngesinden dolayı, Güneş doğmadan önce doğuda, Güneş battıktan sonra da batıda görünür. Bu nedenle Sabah Yıldızı, Akşam Yıldızı, Çoban Yıldızı isimlerini almıştır. Venüs'ün de Merkür gibi, uydusu yoktur. Venüs asıl adını gökyüzünde bir mücevher gibi parladığı için, Roma mitolojisindeki Güzellik ve Aşk Tanrıçası Venüs'ten almıştır. Venüs'ün Dünya'dan bu kadar parlak görünmesinin nedeni ise bulutların güneş ışığını yansıtmasıdır. Bunu, Dünya'da kar yağdığında etrafın çok parlak olmasına benzetebilirsiniz. Çünkü kar ya da bulut gibi açık renkli cisimler, ışığın büyük bir kısmını geri yansıtır. Güneş'e uzaklık bakımından üçüncü sırada yer alan gezegenimiz Dünya yaklaşık 4.5 milyar yıl yaşındadır. Hayatlarımızı borçlu olduğumuz bu gezegen, canlı yaşamı açısından oldukça elverişlidir. Öyle ki, bir çay kaşığı toprağın içinde bile milyarlarca organizma yaşar. Dünya atmosferinin %78'ini azot, %21'ini ise solunumumuzu gerçekleştirmede başrolü oynayan oksijen gazları oluşturmaktadır. Bu atmosfer, bizleri meteorlardan ve göktaşlarından korur. Dünya'ya yaklaşan göktaşları, Dünya yüzeyine ulaşamadan atmosferde parçalanır. Dünyamız kendi etrafında bir tam dönüşünü yaklaşık 24 saatte tamamlar. Bu dönüş sonucu gece ve gündüz oluşur. Güneş'in etrafındaki dönüşü ise yaklaşık 365 gün sürer. Yani, gezegenimizde 1 yıl 365 güne eşittir. Peki, neden dört farklı mevsimi yaşadığımızı ya da mevsimlerin neden oluştuğunu hiç merak ettiniz mi? Bunun sebebinin Güneş'in yakınlaşıp uzaklaşmasından kaynaklandığı sıklıkla düşülen bir yanılgı olsa da bu doğru değildir. Mevsimlerin oluşumuna eksen eğikliği sebep olur. Yani, Dünya'nın yaklaşık 23 derecelik eksen eğikliği Dünya'daki farklı noktaların, farklı açılarla Güneş ışığı almasını sağlar. Büyüklüğü, Dünya'mızın çeyreği olan, tek doğal uydumuz Ay'ın yüzeyini, kraterler, sertleşmiş lavlar ve dağlar oluşturmaktadır. Kızıl Gezegen olarak da bildiğimiz Mars, Güneş'e en yakın dördüncü gezegendir. Tozla kaplı, soğuk ve çöl benzeri bir iklime sahiptir. Bahsettiğimiz toz, gezegenin kızıla bürünmesine neden olan demir oksitlerinden oluşur. İki doğal uydusu bulunan Mars, Everest Dağı'nın neredeyse üç katı büyüklüğünde olan, Güneş Sistemi'nin en büyük dağı Olympus Mons dağına ev sahipliği yapmaktadır. Mars'ta zıplayabilseydiniz Dünya'dakinden tam üç kat daha yükseğe ulaşabilirdiniz! Çünkü Mars'taki yerçekimi, Dünya'daki yer çekimin yalnızca üçte biri kadar. Mars'ın ekvatoruna yaklaştıkça sıcaklık 20 C'ye ulaşırken, kutuplara doğru -140 C'ye kadar düşebilmektedir. Bir diğer fark ise, Mars'ta bir gün yaklaşık 24 saat 37 dakika sürerken; bir yıl neredeyse Dünya'daki bir yılın iki katı kadar; yani, 687 gün sürüyor! Eh, Mars'ın Güneş yörüngesindeki yolu epey uzun ve yorucu gözüküyor. Güneş sistemimizde çapları birkaç metreden yüzlerce kilometreye kadar değişen yüz binlerce göktaşı, Mars ve Jüpiter arasında yer alır. Asteroit olarak adlandırdığımız bu gök cisimlerinin bulunduğu bölge Asteroit Kuşağı olarak bilinir ve Güneş Sisteminde tüm asteroitlerin büyük kısmı bu kuşaktadır. Güneş yörüngesinde diğer gezegenlerle birlikte dönen bu gökcisimleri, gezegen olarak sınıflandırılabilmek için yeterli kütleçekimi ve boyuta sahip değillerdir. Güneşe en yakın gazsal gezegen Jüpiter, Güneş Sistemi'ndeki gezegenlerin en büyüğüdür. Boyutu o kadar büyüktür ki içine tam 1.321 Dünya sığabilir! Kütlesi ise Güneş Sistemi'ndeki tüm gezegenlerin kütleleri toplamının 2 katıdır! Güneş'in etrafında bir tam dönüşü Dünya zamanıyla tam 12 yıl iken, kendi etrafında dönüşünü sadece 10 saatte tamamlar. Ortalama sıcaklığı ise -148 C'dir. Gaz devi Jüpiter'in bilinen 66 uydusu vardır. Bunlardan biri olan Ganymede, Merkür'den bile büyüktür! Bir diğer uydusu Europa'da ise, buzlu yüzeyinin altındaki okyanus ile canlılar için bir yaşama ev sahipliği yapıyor olabileceği düşünülmektedir. Jüpiter için Güneş Sistemi'nin elektrik süpürgesi diyebiliriz. Güçlü kütleçekimi nedeniyle Dünya'dan tam 200 kat daha fazla asteroit ve kuyruklu yıldız çarpması yaşar. Jüpiter'in bir diğer ilginç özelliği ise yüzeyinde bulunan Büyük Kırmızı Leke, yani yaklaşık 400 yıldır sürmekte olan bir fırtınadır. Günden güne küçüldüğü düşünülen bu fırtınanın bir gün bitip bitmeyeceğini tam olarak bilmiyoruz ancak yüzeyde oluşturduğu güzellik görülmeye değer. Bir diğer gaz devi olan Satürn, Güneş Sistemi'ndeki ikinci en büyük gezegendir. Güneş'e olan uzaklığı, Jüpiter'in Güneş'e olan uzaklığından 2 kat daha fazladır. Dünya'nın 2 katı boyutunda demir ve nikelden oluşan bir çekirdeğe sahip olduğu düşünülen Satürn'ün yüzeyinde, Jüpiter'inkilere benzer fırtınalar gerçekleşir. Bu fırtınalar daha küçük çaplıdırlar. Metan, amonyak ve hidrojenden oluşan sis tabakası nedeniyle gezegen dışarıdan sarı renkte görünür. Kendi etrafındaki dönüşünü yaklaşık 10 saatte tamamlayan Satürn'ün, Güneş etrafındaki bir tam dönüşünü tamamlaması ise 29,5 yılı bulur. Güneş'e en uzak ikinci gezegen olan bir diğer gaz devi Uranüs, Jüpiter ve Satürn'ün ardından sistemdeki en büyük üçüncü gezegendir. Öyle ki, Uranüs'ün içine Dünya boyutlarında 63 tane gezegen sığdırabilirsiniz! Dünya zamanıyla Güneş etrafındaki bir tam dönüşünü 84 yılda tamamlayan Uranüs, benzersiz yan dönüşü sebebiyle farklı mevsimleri karşılayabilir. Güney ve Kuzey Kutupları'nda yaz ve kış mevsimlerinin yaşanması tam 21 yıl sürer! Uranüs'ün mavi renkte görünmesinin sebebi sanılanın aksine su değil, üst atmosferinde bulunan amonyak ve metan buz kristalleridir. Uranüs'ün atmosferini ise hidrojen, helyum ve metan gazları oluşturur. Sistemin en soğuk gezegeni olan Uranüs'ün, ortalama sıcaklığı yaklaşık -220 C'dir. Uranüs'ün devasa eğik bir ekseni vardır. Bu eksen eğikliğinin sebebinin geçmişte yaklaşık Dünya büyüklüğünde bir gezegenin çarpması sonucu gerçekleştiği düşünülmektedir. Güneş'ten en uzak konumda yer alan dördüncü gaz devi Neptün, Uranüs ile atmosferi oluşturan gazlar ve renk bakımından benzerlik gösterir. Atmosferinde bulunan metan gazının kırmızı ışığı emmesi nedeniyle gezegen soluk mavi renkte görünmektedir. Uranüs'den boyut olarak daha küçük olmasına rağmen kütlesi yaklaşık 1.5 kat daha büyüktür. Kütle bakımından Dünya'dan 17 kat daha büyük olan bu gezegende bir gün ortalama 17 saattir. Neptün'ün bilinen 14 doğal uydusu bulunmaktadır. Bunlardan biri ve en büyüğü de diğer uyduların tersine dönen Triton'dur. Dünya'nın Güneş Sistemi'ndeki en önemli gezegen olduğunu düşünüyorsak, durup bir daha düşünmekte fayda var. Güneş Sistemi'nin merkezinde bulunan, en büyük ısı ve ışık kaynağımız Güneş, canlı yaşamının ve sistemin olmazsa olmazıdır. O kadar büyüktür ki içine bir milyondan fazla Dünya sığabilir! Gece gökyüzüne baktığımızda gördüğümüz nokta nokta yıldızlar gibi, Güneş de gündüzleri görebildiğimiz bir yıldızdır. Bu yıldızın akıl almaz çekim kuvveti sayesinde tüm gezegenler, asteroitler ve diğer gökcisimleri karanlık ve derin uzayda, yörüngelerinde dönmeye devam ederler. Sistemin toplam kütlesinin %99,8'ini oluşturur.


Çocuklara Astronomi Serisi'nin ilk yazısı Yıldızların Yaşam Döngüsü'nde bir yıldızın ömrünü insan ömrü ile kıyaslamış; yıldızların evrelerinden söz etmiştik. bir yıldızın kendi kütle çekimi tarafından yutulması ile ulaştığı evreye kara delik adının verildiğini ve kara deliklerin de zamanla buharlaştığının altını çizmiştik. Bu yazıda ise kara deliklere biraz daha yakından bakacağız. Kara delik, büyük kütleli bir yıldızın ömrünü tamamlaması sonucu oluşur. Yıldızı bir arada tutan enerji zamanla azalır. Kara delik olmaya aday yıldızlar öylesine büyük kütlelere sahiptirler ki; enerjisi tükenen ve kendi çekimine direnemeyip sürekli olarak çöken bu yıldızlar, süreç içerisinde süpernova patlaması geçirir. Güneş'in kütlesinden kat be kat büyük bir yıldızın patlamasından sonra, arta kalan tüm madde küçücük, sonsuz bir noktaya sıkışır. Küçük boyutu ve kocaman kütlesinin de etkisiyle çekim kuvveti o kadar büyük olur ki, evrende en hızlı hareket eden ışık bile kara deliğin çekim kuvvetinden kurtulamaz. Kara deliklerin görünmez olmasının sebebi de budur; ışığı yansıtmazlar. Işığın bile kaçamadığı bu gök cisimlerine bu nedenle kara delik adı verilir. Uzay karanlıktır; kara delikler ise uzaydaki tüm cisimlerden daha karanlıktır. Kara deliklerin etrafında olay ufku adı verilen özel bir sınır vardır. Bir kara delik etrafındaki gökcisimlerini ve maddeleri yuttukça olay ufku genişler, olay ufku genişledikçe de civardaki maddelerin kaçabilme olasılığı azalır; yani kara deliğin çekim alanı artar. Bunu, etraftaki tozları içine çektikçe büyüyen ve güçlenen bir elektrikli süpürgeye benzetebilirsiniz. Kara delikler, büyüklüklerine göre dörde ayrılırlar. Bazı kara delikler Güneş'ten sadece birkaç kat daha büyüktür. Bu kara deliklere yıldızsal kara delik adı verilir. Yıldızsal kara delikler, Güneş'ten yaklaşık 10 kat büyük kütleye sahip yıldızların süpernova patlaması sonucu meydana gelirler. Bir diğer kara delik türü ise Güneş'ten milyonlarca, belki de milyarlarca kat daha büyük olan süper kütleli kara deliklerdir. Bizim galaksimiz de dahil olmak üzere, birçok galaksinin merkezinde yer alırlar. Birkaç bin Güneş kütlesine eşit olan kara deliklere orta kütleli kara delik denir. Evrenin ilk zamanlarında oluşmuş olma ihtimali yüksek olan ve nispeten daha küçük kara deliklere ise ilksel kara delik adı verilir. Kara deliklerin ölümü, ünlü astrofizikçi Stephen Hawking'in ortaya koyduğu Hawking Işıması nedeniyle, buharlaşarak gerçekleşir. Evrenin başlangıcına sebep olan büyük patlamadan beri oluşan kara deliklerin %95'i buharlaşmış olup, günümüze yalnızca %5'i ulaşmıştır . Kara delikler gerçek olmalarına rağmen, görünmez ve karanlık olmaları dolayısı ile birçok bilim-kurgu hikayesinin konusu haline gelmişlerdir. Yeterince bilgiye sahip olamayışımız ve bunun yol açtığı bilgi kirliliğinden dolayı kara deliklerin bir canavar gibi tüm gök cisimlerine saldırdığı iddiası da bu hikayelerden biridir. Kara delikler çok güçlü çekim güçlerine sahip olsalar da, korkmanızı gerektirecek bir durum yok. Çünkü evrende, bildiğimiz kara deliklerden yeterince uzak mesafede bir mesafede bulunuyoruz. Yazının önceki kısmında verdiğimiz örneğe geri dönecek olursak; bir elektrikli süpürge ne kadar büyük ve güçlü olursa olsun, ondan yeterince uzak bir yerde bulunuyorsanız, yarattığı çekimi hissetmezsiniz bile.


İnsan ömrüne benzer biçimde yıldızlar da doğar, yaşar ve ölürler. Nasıl ki insan ömrünün uzunluğunu sağlıklı beslenme ve sağlıklı alışkanlık gibi unsurlar belirliyorsa, yıldızların ne kadar yaşayacağı da kütleleri tarafından belirlenir. Bir yıldız ne kadar yüksek kütleye sahipse, ömrü de ne yazık ki o kadar kısadır. Çünkü büyük kütleli yıldızlar, küçük kütleli yıldızlara göre yakıtlarını daha hızlı tüketirler. Kısa ömürlü dediğimize bakmayın, birkaç bin yıl yaşındaki bir yıldız bile insan ömrüne kıyasla henüz bebek sayılır. Bir yıldızın kütlesini ise yıldızların doğduğu gaz ve tozdan oluşan bulutsuların içindeki madde miktarı belirler. Zamanla, kütle çekiminin etkisiyle çekilen hidrojen gazı bulutsuyla birlikte dönmeye başlar. Dönme gittikçe hızlanır, ısı artar ve önyıldız ya da ilkel yıldız olarak da bildiğimiz bebek yıldız oluşur. Dönme ile sıcaklık nihayetinde 15.000.000 santigrat dereceye kadar ulaşır ve bulutun çekirdeğinde iki ağır elementin bir araya gelerek daha ağır bir elementi oluşturduğu nükleer füzyon ya da bir diğer adıyla çekirdek tepkimesi meydana gelir. Bu aşamada önyıldızların, yıldız statüsünü koruyabilmek için sabit bir dengeye ulaşabilmeleri gereklidir. Bu denge, yıldızı sürekli kendi merkezine çekip, çökmeye zorlayan kütle çekim kuvveti ile ısı ve ışığı merkezden uzağa iten gaz basıncı arasındadır. Bu iki inatçı güç arasındaki dengeyi kurabilen ve binlerce, milyonlarca, belki de milyarlarca yıl yaşamak üzere nükleer tepkimelerle açığa çıkan devasa enerjilerle ışıldamaya başlayan yıldızlar, anakol adını verdiğimiz genç ve sağlıklı evrelerine ulaşırlar. Anakol evresindeki yıldız parladığında aslında çekirdekteki hidrojen, helyuma dönüştürülür. Çekirdekteki hidrojen kaynağı tükendikçe, çekirdek kararsız hale gelir ve daralmaya başlar. Yıldızın çoğunlukla hidrojenden oluşan dış kabuğu ise genişler ve yıldız artık kırmızı renkte parlar. Kırmızı dev adını verdiğimiz evreye ulaşan yıldızın kırmızı renkte olmasının sebebi anakol evresine kıyasla daha düşük sıcaklığa sahip olmasıyken, dev dememizin sebebi ise dış kabuğunun dışa doğru genişlemiş olmasıdır. Bu evreden sonra ne olacağına ise yıldızın kütlesi karar verir. Güneş gibi orta kütleli yıldızların ölümü, yüksek kütleli yıldızlara kıyasla daha sakin gerçekleşir. Kırmızı cüce yıldızlar haricindeki tüm yıldızlar kırmızı dev aşamasına girerler . Kırmızı dev evresindeyken dış kabuktaki hidrojen gazı ve çekirdekteki ısı artmaya devam eder. O kadar yüksek miktarda enerji açığa çıkar ki yıldız dış katmanlarını, yıldız rüzgarlarıyla uzaya savurur. Geriye ise genişlemekte olan iyonlaşmış bir gaz bulutuyla çevrelenmiş karbon çekirdek kalır. Bu gaz bulutuna gezegenimsi bulutsu adı verilir. Kütle çekimi, yıldızda kalan son maddelerin içe doğru çökmesine ve sıkışmasına neden olur. Çekirdek artık son kalan gazlarını da uzaya üfler. Bu aşama beyaz cüce aşamasıdır. Bu aşamadan sonra tüm enerjisi tükenen ve artık soğuyup ısı ve ışık yayamayacak ve katrilyonlarca yıl böyle kalacak olan yıldız kalıntılarına ise kara cüce denir. Öte yandan, büyük kütleli yıldızlarda süreç çok farklı şekillenir. Kütle çekiminin ve yüksek sıcaklığın etkisiyle karbon atomları yıldızın çekirdeğinde birikmeye başlarlar ve bu sürecin ardından sırasıyla oksijen, neon, magnezyum, silisyum ve nihayetinde demir gibi giderek ağırlaşan element atomları oluşur. Evrendeki en kararlı element olması nedeniyle yüksek sıcaklığa ve kütle çekimine rağmen demir atomları birleşemezler. Bu nedenle sıkışmanın devamı halinde süpernova olarak adlandırılan yüksek enerjili bir patlama meydana gelir. Dünyamız da bir süpernova patlaması sonucunda oluşmuştur. Eğer yıldız çekirdeğinin kütlesi Güneş'ten biraz daha büyükse patlamanın ardından toz bulutlarının gerisinde neredeyse tüm kütlesinin nötronlardan oluşan nötron yıldızı kalır. Aşırı sıcak ve manyetiklerdir. Tipik bir nötron yıldızının kütlesi Güneş'in yaklaşık olarak 2 katıdır. Eğer ölmekte olan yıldızın kütlesi Güneş'in 8 katından daha büyükse kendi kütle çekimi tarafından yutulur. Yıldız bu noktada sonsuz kütle çekimine sahip bir kara delik formuna kavuşmuştur. Nötron yıldızları zamanla yavaşlar ve milyarlarca yıl sonra sönüp giderken, kara delikler ise buharlaşırlar. Ancak tüm bunların gerçekleşmesi ise tahmini olarak evrenimizin yaşının birkaç katı kadar uzun bir zaman dilimi içinde gerçekleşir. Özetlemek ve yıldızların yaşam döngüsünü insan ömrü ile kıyaslamak gerekirse; önyıldız; fetüs dönemi, nükleer füzyon ve anakol; bebeklik ve yetişkinlik öncesi dönem, kırmızı dev; orta yaş dönemi, beyaz cüce ve kara delik dönemi için ise yaşlılık ve ölüm diyebiliriz. - Dr. Laura A. Whitlock NASA/GSFC/USRA Greenbelt, MD & Ms. Kara C. Granger Buck Lodge Middle School Adelphi, MD, Imagine the Universe: The Life Cycles of Stars, National Aeronautics and Space Administration - Life Cycle of a Star https://www.schoolsobservatory.org/learn/astro/stars/cycle - Yıldızların Ölümü 3: Nötron Yıldızı Ve Kara Delik https://kozmikanafor.com/yildizlarin-olumu-3-notron-yildizi-ve-karadelik/


Astronomi sevgisi aslen her çocuğun içinde tetiklenmeyi bekler. Çünkü çocuklar doğaları gereği meraklıdırlar. Ailelerin, ebeveynlerin, öğretmenlerin tek yapması gereken şey, bu merakı tetiklemektir. Etrafındaki yetişkinler tarafından meraklarının uygun bir biçimde yönlendirilmesi ve rehberlik edilmesi hem duygusal, hem de bilişsel gelişimlerine sayısız pozitif fayda sağlamaktadır. Daha önceki yazımız ebeveynleri ve öğretmenleri çocuklara astronomi sevgisinin neden aşılanması gerektiği konusunda bilinçlendirmeye yönelikti. Bu yazıda ise, çocuklara astronomi sevgisi aşılamak üzerine kullanılabilecek ya da fikir edinilebilecek metodları elimizden geldiğince aktarmak istedik. 1- Astronomi ile ilişkili yaşam alanı: Çocukların odalarını astronomi konulu görsellerle dekore etmek en basit ve en etkili yollardan bir tanesi. Takımyıldızlar, Güneş Sistemi, galaksi yapıştırmaları ya da profesyonel bir yardımla çizilen resimler ile duvarları ve tavanı süsleyebilirsiniz. 2- Atölyeler ve etkinlikler: Astronomi temalı atölye etkinlikleri yapmak çocukların motor becerilerini geliştirirken, alanla ilgili bilgilerinin gelişimine ve problem çözme becerilerinin gelişimine katkı sağlar. NASA, ESA gibi kuruluşların sitelerinde çocuklarda astronomi eğitimi üzerine etkinliklere ve aktivitelere ulaşabilirsiniz. 4- Astronomi konulu kitaplar: Çocuğunuz gelişim düzeyine uygun astronomi konulu kitaplar edinin. Örneğin, küçük yaş gruplarında bu kitaplar bol resimli ve hikayelendirilmiş içeriğe sahip olmalıyken, büyük yaş gruplarında daha derin ve spesifik bilimsel bilgi içeren kitapları tercih edebilirsiniz. 5- Uzay gözlemi: Bir çocuk için en verimli aktivite aile ile geçirilen zamandır. Birlikte uzayı gözlemleyin ve ay tutulması, meteor yağmuru gibi olağandışı gök olaylarını ve Mars, Venüs ve Jüpiter gibi gezegenlerin çıplak gözle görülebileceği yılın dönemlerini kaçırmayın. Bu olaylardan haberdar olmak için Tübitak Ulusal Gözlemevi'nin Gök Olayları Yıllığı'nı takip edebilirsiniz. Eğer imkanınız varsa ailecek gideceğiniz bir astronomi şenliğinde, çocuğunuzu hem doğayla hem de güneş sistemimizle tanıştırabilirsiniz. 6- Uygulama ve yazılımlar: Star Walk 2 Night Sky Map, Celestia, Solar System Scope ve Stellarium gibi uygulamaları ve yazılımları edinerek çocuğunuzla inceleyebilir ve gökyüzünün anlık durumu ile ilgili bilgi alabilirsiniz. 7- İlgi alanları: Çocuğunuzun ilgi duyduğu alanlar vasıtasıyla astronomiye merakını artırabilirsiniz. Örneğin, müziğe ya da resime ilgi duyan çocuğunuzu uzay temalı şarkılar dinlemeye ya da resimler yapmaya teşvik edebilirsiniz. 8- TV ya da İnternet yayınları: Çocuğunuzla birlikte gelişim düzeylerine uygun uzay konulu belgeseller, animasyonlar ya da televizyon programları izleyebilir; bilim insanların astronomi konulu konuşmalarını, söyleşilerini ve yayınlarını takip edebilirsiniz.


Siz de dikkat ettiniz mi, çocuklar soru sormak konusunda yetişkinlerden daha cesurlar. Biz bunu, merak duygularının baskın olmasına bağlıyor ve bilimsel açıdan bu gücü çok değerli buluyoruz. Peki, çocukların sorularına yetişkinler tarafından kolayca yanıt alması ne kadar doğru? Bilemiyoruz, pedagoglar bu soruya daha doğru yanıt verebilirler. Ama, basit bir sorunun yanıtını için çocuğu araştırma basamaklarıyla yanıta yönlendirmek şüphesiz, hem daha öğretici hem de eğlenceli. Her zaman gözleme, deneye açık bir laboratuarımızdan örneklerle ilerleyelim, gökyüzü! Akademik kaynaklarda, araştırma basamaklarının ilki değişiklik gösteriyor. Bazı kaynaklarda ilk basamak araştırmanın konusunu belirlemek iken, bazı kaynaklarda problemi görmek şeklinde değişebiliyor. Çocuklar için araştırmaya başlama süreci çok hızlı, sorunu görüyorlar ve soruyu yapıştırıyorlar. Bu yüzden biz ilk basamağımızı, Araştırma Sorusunu Belirlemek olarak seçtik. Öyleyse, Ay'ın evrelerini merak eden bir ilkokul öğrencimiz olduğunu ve araştırma sorumuzun da Ay neden farklı şekillerde gözlemlenir? olduğunu kabul edelim. Çocuğumuz sorusunu sordu, biz de ona birkaç dakikada Ay neden farklı şekillerde gözlemlenir anlatmalı mıyız yoksa, zamanımız ve kaynaklarımız yeterli ise birlikte gözlem mi yapmalıyız? Mesela, uyumadan önce çocuğu penceresinden Ay gözüküyor mu, bakması için yönlendirebiliriz. Gözüküyorsa o günün tarihini ve ayın evrelerini not tuttuğu küçük bir gözlem defteri ya da tableti vs. olabilir. Not tutma ve veri kaydı alışkanlığı küçük yaşlarda edinilebilir, güzel bir alışkanlık. Tarihte büyük bilim insanlarının gözlem günlükleri bize hala rehber olabiliyor. 4 haftalık gözlem süresi sonunda, çocuğumuz gözlem yapabildiği zamanlarda Ay'ın görünür şeklini not eder ve kabataslak tüm evrelerini öğrenmiş olur. Bu süreçte elimizde bir küçük dürbün gibi gözlem aletleri de varsa; gözlemlerimize destek olacak, renklendireceklerdir. Lütfen, çocuk ne anlar hipotezden demeyin, bir çocuğun gözlemleri üzerinde fikir yürütmesinden daha değerli ne olabilir? Çocuğun yaşı büyük ise bu basamağı, Veri Toplama olarak da değiştirebilirsiniz, çocukların güvenilir kaynaklara yönlendirip okuma yapmaları mümkün. İşte burada anahtar sözcük öbeği, güvenilir kaynak. Her okuduğuna inanan, sorgulamadan sosyal medya etkisinde kalan bir nesil istemiyorsak genç nesillerimizin bilim okuryazarlığı süzgeçlerini oluşturmalıyız. En keyifli basamak bu olsa gerek. Çok basit malzemelerle çocuklar için deneyler tasarlamak mümkün. Ay'ın Evreleri Nasıl Oluşur deneyi için okul kitaplarında fener ve portakal önerilir ki, bu iki malzeme ile modelleme mümkündür. Modellemeden sonra konumlama ile Ay'ın evrelerini oluşturmak ve deneylemek mümkün. Tabi yine, deney notlarını unutmamız gerek.


Bu yazı, anne ve babalar için çocuklarına astronomiyi sevdirme amacıyla hazırlanmıştır ve eğitim tavsiyeleri içermektedir. Astronomi en eski bilim dalıdır. Geçmişte insanlar, gece vakitleri gökyüzüne bakarak yıldızları, gezegenleri, uydumuz Ay'ın evrelerini, meteor yağmurlarını ve kutup ışıklarını izlemişlerdir. Önceleri bu gök cisimlerinden oluşan olaylardan korkmuşlar, daha sonra ise gökyüzünü izleyerek yön bulmayı öğrenmişler ve takvimleri hazırlayarak günlük işlerini kolaylaştırmışlardır. Günümüze yakın zamanlarda ise Güneş Sistemi dışında yer alan başka yıldızların etrafında dolanan gezegenler keşfedilmiştir. Şu an astronomide gelinen noktada, evrende ne kadar galaksinin bulunduğu veya Samanyolu Galaksisinde kaç tane yıldız olduğu gibi bilgiler elde edilen veriler sayesinde tahmin edilebilir düzeyde. Uzayı araştırmak için yapılan çalışmalar sonucu günlük hayatta kullandığımız birçok teknolojik ürün ortaya çıkmıştır. Bunları astronomiye karşı az da ilgisi olan kişiler de bilmektedir. Fakat astronomiye karşı merakı olan anne ve babalar çocuklarına uzay ve evreni nasıl anlatacağını bilmemektedir. Nitekim bu gerçekten çok zor bir iştir. Öncelikle astronomiye karşı olan ilginizi geliştirin. Çocuğunuz size soru sorduğu zaman konu hakkında çok azda olsa bilgi sahibi olmanız gerekmektedir. Astronomiyi basit dilde anlatan kitaplar satın alın. Güvenilir sitelerde astronomi ile alakalı yazıları okuyun. İlk olarak takımyıldızlar, Güneş, gezegenler ve uydumuz Ay hakkında bilgi sahibi olun. Bu okuduğunuz bilgileri pekiştirmek için çocuğunuz ile birlikte akşamları gökyüzünü inceleyin. Öğrendiğiniz takımyıldızlarını ve kutup yıldızı gibi referans gök cisimlerini bulmaya çalışın. Çocuğunuzu keşfetmeye ve denemeye teşvik edin. Bilim yalnızca, astronomiyi açıklamak için değildir. Bilim fikir üretme ve bu fikirlerin işe yarayıp yaramadığını test etmek için kullanılan bir araçtır. Genelde aileler çocuklarına teleskop alarak onların gökyüzüne olan merakını artırmak ister ancak bu yanlıştır. İlk olarak teleskop yerine dürbün alın ve gökyüzünü çocuğunuza dürbün ile seyrettirin. Kendiniz gökyüzünü az da olsa öğrendikten sonra teleskop alın ve çocuğunuzla birlikte gökyüzünü incelemeye çalışın. Çocuğunuz ile birlikte bir Ay günlüğü tutun. Her akşam belirlediğiniz saatte çocuğunuzla beraber gökyüzünde Ay'ın nasıl gözüktüğünü bir kağıda çizebilirsiniz. Bu sayede Ay'ın evrelerini daha rahat biçimde öğrenilebilir. Çocuğunuzun anlayacağı basit bir dille yazılmış astronomi kitapları alın. Genelde bu tarz kitaplar çocuğunuzun ilgisini çekeceği örnekler ve bol miktarda resimler içerir. Astronomi ile ilgili yazılımları ve uygulamaları bilgisayarınıza ve cep telefonlarınıza indirin. Bu tarz yazılım ve uygulamalar, çocukları astronomiyi öğretmeye ve öğrendiklerini kontrol edebilme yeteneğine görsel bir boyut katar. İnternette ücretsiz uygulamalar bolca bulunmaktadır. Bilgisayarınıza Stellarium, Celestia, Solar System Scope gibi uygulamaları indirebilirsiniz ve çocuğunuz ile birlikte inceleyebilirsiniz. Öğrettiğiniz bilgileri bu tarz uygulamalarla test edebilirsiniz. Cep telefonuna indirdiğiniz gökyüzü programları ile gökyüzünün anlık durumunu beraber görebilirsiniz. Astronomi ve uzayla ilgili güvenilir internet sitelerini çocuğunuz ile ziyaret edin. Astronomi ile ilgili atölye etkinliklerini bilgisayarınıza indirin ve bu atölye çalışmalarını çocuğunuz ile birlikte yapmaya çalışın. El becerisini kazandırmaya çalışın. NASA, ESA gibi kuruluşların internet sayfalarında çocuklara astronomiyi anlatan yazılar ve atölyeler ile ilgili kısımlar bulunmaktadır. Astronomi ile ilgilenen bilim insanlarının söyleşilerine çocuğunuz ile birlikte katılın. Ülkemizde astronomi alanında çalışan çok başarılı hocalarımız bulunmaktadır. Bunları sosyal medyadan takip ederek onların yer aldığı söyleşilere katılmaya çalışın. Çocuğunuzun odasını astronomi teması ile dekore edin. Tavanı ya da duvarları Güneş Sistemi ve takımyıldızlarından oluşan gök cisimleriyle süsleyebilirsiniz. Eğer çocuğunuzun resim sanatına karşı merakı varsa bunu beraber yapabilirsiniz. Çocuğunuzun ilgi duyduğu başka alanlar var ise bunları astronomi ile birleştirin. Örneğin; müziğe karşı ilgisi var ise astronomi ile ilgili bilgi veren müzikleri çocuğunuza dinletebilirsiniz. Resim sanatına karşı ilgisi var ise uzay temalı resimler çizmesi için çocuğunuzu teşvik edebilirsiniz. Çocuğunuz ile birlikte gece gökyüzünü izleyin. Eğer kamp yapmaktan hoşlanıyorsanız, yıldızları, gezegenleri ve takımyıldızlarını teleskop ile gözlemleye çalışın. Şehir ışıklarından uzak bir yerde yapılan gözlemlerde eskiden insanların gökyüzünü izlemeye neden ihtiyaç duyduklarını, takımyıldızları sayesinde yönlerin nasıl bulunduğunu anlatmaya çalışın. Gökyüzünde yıldız ve gezegen ayrımının nasıl olduğunu, bazı yıldızların neden diğerlerinden daha parlak olduğunu ve takımyıldızlarının mitolojik hikayelerini çocuklarınıza anlatabilirsiniz. Bir astronomi kulübüne katılın. Astronomi kulüpleri hem çocuklar hem de yetişkinler için astronomiye olan ilgiyi teşvik etmek ve desteklemek için mükemmel kaynaklardır. Bazı kulüpler düzenli olarak gece gökyüzü etkinliği düzenlemektedir. Bu gözlem etkinliklerine teleskobunuz ile katılabilirsiniz. Bu kulüpte olan kişilerden size yeni fikirler vermesini sağlayabilirsiniz. Astronomi günlük yaşamınızın bir parçası olsun. Çocuklara astronomi öğretmede edinilen dersleri güçlendirmenin en kolay yolu astronomiyi günlük yaşamınızın bir parçası haline getirmektir. Yeni keşfedilen ötegezegenlerden veya Güneş Sisteminde bulunan bir gezegen hakkında yapılan belgeselleri ya da TV programlarını çocuğunuz ile birlikte izleyin. Gazetelerde yer alan astronomi haberlerini çocuğunuza okuyun.


Uzay bilinmeyenler kümesidir. Uzayla ilgili yanıtları tartışılan ya da hala yanıt bulamamış soruların cevaplarını keşfetmek üzerine yapılan araştırmaların heyecanı bir yana, kafamızı kaldırıp yanıp sönen ışıltılara bakmak bile bizleri büyüler. Bu heyecan çocuklar için de benzerdir. Daha önceki yazılarımızda çocuklara astronomiyi sevdirmenin yollarından bahsetmiştik. Bu yazımızda ise sizlere çocuklara astronomi sevgisi aşılamanın öneminden bahsedeceğiz. Çocuklar, yaşadıkları dünya hakkında daha fazla bilgi edinmek ve gördüklerini anlamlandırmak için sık sık sorular sorarlar. Yetişkinlerin aksine etraflarında gördükleri her şeyi ilgi çekici bulan ve hayal kuran çocukların sorularına cevap vermek, onların zeka gelişimine de olumlu biçimde etkiyecektir. Bu nedenle çocukluk döneminde sorulan bu soruların ebeveynler tarafından doğru biçimde yönlendirilmesi oldukça önemli bir konu haline gelir. Erentay ve Erdoğan'ın çalışmalarına göre okul öncesi dönemdeki çocuklar bilime doğal olarak yönelim gösterirler. Piaget'nin İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş) olarak da adlandırdığı, çocukların sürekli sorular sorduğu ve sorularına cevap aradıkları dönem, astronomi sevgisinin aşılanması için ideal dönemdir. karanlık bir gökyüzü idealdir. Bu nedenle yapay ışık kaynaklarından uzak olmak sağlıklı bir gözlemin olmazsa olmazıdır. Bununla paralel olarak çocuklar hayatlarında da akıllı telefonlardan, tabletlerden uzak kalarak, vakitlerini dürbünle ya da teleskopla gökyüzüne bakarak, sorarak ve düşünerek geçirebilirler. Gökyüzündeki takımyıldızların konumlarını öğrenmek ve gök cisimlerini dürbün gibi basit ekipmanlarla gözlemlemek, çocukların el göz koordinasyonunun gelişimine de olumlu biçimde etkiyecektir. 2) Bilime karşı merak uyandırmak: Uzayla ilgili Dünya'dan başka gezegende hayat var mı?, Uzayın sonu var mı? gibi cevapları hala tartışılan sorular, bizlerde olduğu gibi çocuklarda da merak uyandırır. Özellikle küçük gruplar cevaplarını aradıkları sorularla ilgili konuşmaya ve araştırma yapmaya bayılırlar. Yıldızlar, gezegenler, güneş sistemi, uydular ve hatta asteroitlerle ilgili bilgi edinen ve uzayla ilgili sorularına cevap arayan çocuklar matematik, fizik gibi bilim dallarıyla da tanışır ve bu alanlarla da ilgili hale gelirler. düşünme becerilerinin ve hayal güçlerinin gelişimine pozitif katkı sağlarken, içlerindeki bilim insanını keşfetmelerine olanak tanır. Eleştirel düşünme becerisi kazanmış bir çocuk, ilerleyen dönemlerde karşılaştığı problemlere farklı yollar kullanarak, rasyonel çözümler getirebilir. 4) Hayat boyu öğrenme isteği ve kıymetli bir hobi: Teleskop ya da dürbünle gökyüzünü izlemek çocuklar için hayat boyu keşfetme ve öğrenme kapılarını açan bir deneyimdir. Ayrıca, astronomi konusunda işler profesyonel kariyer olarak ilerlemese bile, hobi boyutunda devam edebilir. Erken yaşlarda edinilen bu hobiler, ilerleyen yaşlarda stres veya depresyon gibi mental rahatsızlıklardan korunmaya da yardımcı olur. 5) Aile bağlarını güçlendiren bir aktivite: Çocuklar için aileyle birlikte geçirilen zamandan daha verimli bir şey varsa o da aileyle birlikte doğada, tüm gizemi ve görkemiyle gözler önüne serilen gökyüzünü gözlemleyerek geçirilen zamandır. 6) Edebiyatı ve mitolojiyi anlamlandırmalarına fayda sağlar: Birçok astronomi eseri Home, Aristotle ve Shakespeare tarafından yazılmıştır. Temel astronomi bilgisi çocukların Odise Destanı'ndaki Odysseus'nin yıldızları baz alarak gemisini kullanması gibi, uzay gözlemlerinden bahseden klasik edebiyatı anlamalarına yardımcı olabilir. Astronomi çocukların sadece edebiyatı değil, mitolojiyi anlamalarına da katkı sağlar. Çünkü her takımyıldızının bir hikayesi vardır. Eski uygarlıklar gökyüzündeki gördükleri işaretleri hikayeleştirmişler ve bu hikayeler gelenekler, efsaneler ve masallar olarak bizlere kadar ulaşmıştır. 7) Tevazuyu öğretir: Dünya'nın Evren'e kıyasla boyutu ve ne kadar yer kapladığımızla ilgili fikir sahibi olan çocuklar, bu bağlantıyı hayatlarında da kurarak mütevazılığı öğrenirler. Astronomi bize uzayın sonsuzluğundaki önemsizliğimizi hatırlatırken, aynı zamanda hayatın ne kadar sıra dışı ve kıymetli olduğunu, Dünya'nın bizim tek evimiz olduğunu ve onu korumamız gerektiğini öğretir.


Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz bu muhteşem oluşum, IC 4274 ya da NGC 5189 isimleriyle bilinen bir gezegenimsi bulutsu. Gezegenimsi bulutsuların, eski zamanlarda büyütme gücü düşük teleskoplarla gözlemlendiğinde gezegenlere benzer şekilde göründükleri için bu şekilde adlandırıldıklarını da tekrar hatırlatalım. Orta sınıf bir yıldızın gezegenimsi bulutsu süreci evrensel zaman diliminde yalnızca bir an olarak nitelenebilecek 10 ila 30 bin yıl kadar sürüyor. 1 Temmuz 1826 tarihinde İskoç astronom James Dunlop tarafından keşfedilen bu bulutsu, daha sonra William Herschel tarafından gözlemlendiğinde S harfine benzer görüntüsünün çizimiyle birlikte Herschel'in defterine çok ilginç bir nesne diye kaydedilmişti. S harfine benzer şekli nedeniyle Sarmal Gezegenimsi Bulutsu gibi özel bir isimle de adlandırılan NGC 5189, bizlere tüm ihtişamıyla hayatının sonuna gelmiş Güneş benzeri bir yıldızın (HD 117622) gaz ve toz kalıntılarını sunuyor. Bulutsunun fotoğraftaki mavi kısımları iyonize oksijeni temsil ederken, kırmızı bölümler ise bulutsudaki nitrojen ve hidrojenin varlığını işaret ediyor. 1960'lara kadar bir salma bulutsusu zannedilen NGC 5189, ilk kez 1967'de astronom ve aynı zamanda bir NASA astronotu olan Karl Gordon Henize tarafından yapılan tayf ölçümleriyle gezegenimsi bulutsu olarak tanımlandı. Yalnızca güney yarımküreden gözlemlenebilen Sinek Takımyıldızı'nda bulunan NGC 5189, bizden yaklaşık 3.000 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Bulutsunun yarıçapı ise yaklaşık 1 ışık yılı olarak ölçülmüş. Güney Afrika Büyük Teleskobu tarafından gerçekleştirilen gözlemlerle bulutsunun merkezindeki Wolf-Rayet tipi yıldızın etrafında dolanmakta olan beyaz cüce bir yıldız keşfedilmiştir. Merkezde bulunan bu iki yıldız, bulutsunun düzenli, simetrik şekillenmesinin ve dolayısıyla güzelliğinin de nedenini açıklamış oluyor. Kullanılan fotoğraf Hubble Uzay Teleskobu tarafından 6 Haziran 2012'de elde edilip, amatör astronom Robert Gendler tarafından düzenlenmiştir. Dipnot: Bulutsunun ilk gözlemlerinde uzaklık 1.800 ışık yılı olarak ölçülmüşken, daha sonra yapılan ölçümler bu uzaklığı 3.000 ışık yılına kadar çıkarmış. Bir kara deliğin olay ufkunun ilk d...


Galaksiler ve uzaklıklarından bahsederken birden çok tanımlama söz konusu. Bu tanımlamalar galaksinin yaşı, ışığın yayıldığı zamanki uzaklığı ve gerçek uzaklığı gibi oldukça çeşitli olabiliyor. Bu da gökbilimciler arasında olmasa da, konuyla profesyonel düzeyde ilgilenmeyen kişilerde kafa karışıklığına yol açıyor. Örneğin bilim insanları 12 milyar yaşında galaksi keşfettik dediklerinde, o gökadanın aslında bizden henüz 2.5 milyar ışık yılı uzaktaykenki görüntüsü görmüşlerdir. Fakat evren genişlediği için, bizden henüz 2.5 milyar ışık yılı ötedeyken yaydığı ışığın bize ulaşması 12 milyar yıl sürmüştür. Yani, ışık bize ulaşabilmek için, tam 12 milyar yıl boyunca yol almak zorunda kalmıştır. Gökbilimciler, çok uzaklarda yer alan bir gökada keşfettiklerinde çoğunlukla onun şu andaki uzaklığını değil, ışığının bize ne kadar sürede ulaştığını söylerler. Böyle olunca da çoğu insan bu rakamın gökadanın bize olan şu anki gerçek uzaklığı olduğu zannına kapılır. Peki ışık yola çıktığında bizden 2.5 milyar ışık yılı uzaktaki galaksi, şu anda gerçekte ne kadar uzaktadır: Yaklaşık 30 milyar ışık yılı. Yani, ışığı bize 12 milyar yılda ulaşan gökada, şu anda bizden 30 milyar ışık yılı uzakta yer almakta. Ancak biz onun bize 2.5 milyar ışık yılı uzaktayken gönderdiği, 12 milyar yıl önceki genç görüntüsünü görebiliyoruz. Aslında yazıda bu sorunun cevabı ilk paragrafta veriliyor ama, alışık olduğumuz uzaklık kavramına benzemediği için algılamak zor olabiliyor. Öncelikle şunun bilinmesi lazım: Evren genişliyor, genişleyen evrende gökada kümeleri birbirinden uzaklaşıyor. Bu da, evrende bir cismin alması gereken yol sürekli uzuyor demektir. Burada küçük bir detay verelim: Evrende gökadalar birbirinden uzaklaşıyor derken, kastettiğimiz şey tüm gökadaların istisnasız biçimde birbirinden uzaklaşması değildir. Gökadalar evrende kümeler halinde yer alırlar ve bu kümelerde yer alan gökadalar birbirlerine kütleçekim yoluyla sıkıca bağlıdır. Dolayısıyla bir küme içindeki galaksilerin birbirinden uzaklaşması söz konusu değildir. Birbirinden uzaklaşanlar, galaksi kümeleridir. Unutulmaması gereken bir nokta da, aslında gökadaların birbirinden uzağa doğru yol alıyor olmalarının söz konusu olmadığı. Peki niye uzaklaşıyorlar? Çünkü evrenin dokusu genişliyor. Bir lastik parçasının üzerinde hareketsiz duran iki karınca düşünün. Eğer lastiği çekip uzatırsanız bu iki karınca birbirinden uzaklaştıklarını görecektir. Oysa ikisi de aslında hareket etmiyor. Sadece üzerinde durdukları lastik uzuyor. Bunun gibi, evrenin dokusu da genişlediğinden, gerçekte hareketsiz olsalar da galaksi kümeleri birbirinden uzaklaşıyor gibi görünür. Bu uzaklaşmanın hızı ışık hızından fazla olsa da, aslında hareket eden hiçbir cisim olmadığı için ışık hızının aşılması sorunu yaşanmaz. Bu yol uzaması, yani evrenin genişlemesi o kadar büyük hızlardadır ki, kat etmeniz gereken mesafeyi normal süresinden çok daha uzun sürede bitirebilirsiniz. Buradaki örnekte, bizden 2.5 milyar ışık yılı uzaktayken ışığı yola çıkan bir galaksi verilmiş. Fakat, ışık yoldayken evren genişlemesini sürdürdüğü için, ışığının bize ulaşabilmesi 12 milyar yıl sürmüş. Bu sırada aynı galaksi ile aramızdaki mesafe 30 milyar ışık yılı olmuş. Neden? Çünkü biz o ışıktan çok büyük bir hızla uzaklaşmışız. Buradan şu sonuca da ulaşıyoruz. Teleskoplarımız gelişip evrende daha uzaklara bakmaya başladığımızda, gördüğümüz gökadaların evrenin ilk birkaç milyar yılına ait halleriyle karşılaşıyoruz. Bu, Büyük Patlama teorisinin öngörüsüdür. Yaptığımız gözlemler de gösteriyor ki, teorinin bu öngörü büyük oranda doğru. Bizler galaksi kümelerinin ve uzaklıklarını kırmızıya kayma denilen bir yöntemle belirliyoruz. Bu yönteme göre bir cisim ne kadar hızlı uzaklaşıyorsa evrenin o kadar uzak bir köşesindedir. Çünkü, evrende bir cisim sizden ne kadar uzaksa o kadar hızlı uzaklaşır ve dolayısıyla o kadar fazla kırmızıya kayma gösterir. Bir cismin kırmızıya kayma oranını ölçtüğünüzde, evrenin genişleme hızını belirten Hubble Sabitini kullanarak o cismin ne kadar uzakta yer aldığını hesaplayabilirsiniz. Bugün görüyoruz ki; çok uzaklardaki galaksi kümelerinin kırmızıya kayma oranı çok büyük ve bu kümeleri oluşturan gökadalar hidrojen ve helyum harici elementler açısından yakınımızdaki gökadalara göre oldukça fakirler. 12 milyar yıl önce evren şu an olduğundan çok daha küçüktü. 12 milyar yıl sonra da bugün olduğundan çok daha büyük olacak. Unutmayın, bir cisim ne kadar uzaksa, genişlemeye bağlı olarak bizden uzaklaşma hızı da o kadar artar. Öyle ki, yeterince uzaktaki galaksi kümelerinin uzaklaşma hızı ışık hızından bile fazladır. Bu, o galaksilerin ışıkları bize asla ulaşamayacak anlamına gelir. Caner Taslaman'ın "Big Bang ve Tanrı" Kitabı Üzerine...


Üstteki, bir sanatçı tarafından yapılan ilüstrasyonda, cüce gezegen Sedna'dan (2003 VB12 veya 90377 Sedna olarak da isimlendiriliyor) yıldızımız Güneş'e atılan bir bakışın canlandırmasını görüyorsunuz. Güneş Sistemi'nin çok uzak dış kısımlarında, Plüton'un da ötesinde yüzbinlerce asteroid ve cüce gezegenin yer aldığı Kuiper Kuşağı yer alır. Kuiper Kuşağı; tıpkı Mars ile Jüpiter arasında yer alan Asteroid Kuşağı'nın, İç Güneş Sistemi'ni sarmaladığı gibi, tüm gezegenleri bir halka biçiminde ama bu kez çok uzaklardan sarmalar. Güneş'e en uzak olduğu dönemde 140 milyar km ötede, bu kuşak içinde yer alan cüce gezegen Sedna'dan bakıldığında çok uzaklardaki Güneş ve gökyüzü ilustrasyondaki gibi görünüyor olmalı. Plüton'un Güneş'ten sadece 6 milyar kilometre uzakta olduğu düşünüldüğünde Sedna'nın ne kadar uzak olduğunu daha iyi anlayabilirsiniz. Güneş Sistemi, aslında seyrek bir gaz ve toz tabakası ile kaplıdır. Ancak, içerisinde yer aldığımız için bu seyrek tabakanın varlığını kolayca farkedebilmemiz mümkün olmaz. Kimi zamanlar burçlar ışığı şeklinde gördüğümüz tozdur aslında bu. Güneş Sistemi'nin içerisinde yer alan işte bu toz, Sedna gibi çok uzak mesafelerden yıldızımıza doğru bakıldığında Güneş ışınlarını saçarak yörünge düzleminde bulanık bir kuşak oluşturur. Sedna oldukça küçük bir cüce gezegendir. Plüton'dan daha küçük, yaklaşık 1.000 km'lik bir çapa sahiptir. Güneş çevresindeki geniş yörüngesini yaklaşık 11.500 yılda tamamlar. Aslına bakılırsa Sedna, Kuiper Kuşağı ile çok daha uzakta yer alan Oort Bulutu arasında gelip giden aşırı eliptik yörüngeye sahip olan bir gezegenciktir. Güneş, bu cüce gezegenin göklerinde çok çok parlak bir yıldız şeklinde görünmesine karşın, Güneş'ten aldığı ısı ve ışık, yörüngesinin en yakın olduğu zamanlarda bile (11.5 milyar km) bizden tam 6 bin kat daha azdır. Gezegenin yüzeyini bırakın ısıtmayı; bir mum ışığı kadar ancak aydınlatabilir. Bu nedenle, Sedna'da sıcaklık hiçbir zaman -200 santigrat derecenin üzerine çıkamaz. Eğer burada yaşayan birileri olsaydı, gelişmiş teleskoplara sahip olmadıkları sürece büyük ihtimalle ne bizden ne de Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenlerden haberdar olmayacaklardı. Çünkü o mesafeden bakıldığında gezegenler Güneş'e çok yakın bir açısal mesafede yer alır ve yıldızımızın parlaklığı arasında kaybolurlar.


Yaşadığımız evren, dışarıdaki tek evren olmayabilir. Aslında evrenimiz, çoklu evreni oluşturan sonsuz sayıdaki evrenden biri olabilir. Bu düşünce sizi şaşırtabilir ancak çoklu evrenler fikrinin arkasında iyi bir fizik vardır. Ve ayrıca çoklu evrene ulaşmak için tek bir yol da bulunmamakta; birçok fizik teorisi birbirlerinden bağımsız olarak bu sonucu işaret etmektedir. Aslında birçok uzman, saklı evrenlerin var olmasının olmamasına göre daha muhtemel olduğunu düşünüyor. Yazımızın geri kalanında çoklu evrende yaşadığımızı öne süren beş tane olası teoriden bahsedeceğiz. Bu arada belirtelim ki, çoklu evrenler varsayımlarını ispatlayabilecek gözlemsel ya da deneysel bir yol veya yöntem henüz geliştirilememiştir. Yani, çoklu evrenler varsayımlarına kanıt olarak sunulabilecek hiçbir gözlem ya da deney olmadığı gibi, nasıl gözlemsel veya deneysel kanıt bulunabileceğine dair yeryüzündeki tek bir bilim insanının dahi hiçbir fikri yoktur. Bilim insanları, uzay-zamanın nasıl bir şekle sahip olduğundan emin olamıyorlar ancak, büyük bir ihtimalle küresel veya halka şeklinin aksine düz olduğunu ve sonsuzlukta o şekilde uzandığını düşünüyorlar. Fakat eğer uzay-zaman sonsuza kadar uzanıyorsa bir noktada kendini tekrarlamaya başlaması gerekiyor çünkü uzay-zamanda oluşabilecek sınırlı sayıda parçacık yönü bulunmaktadır. Yani eğer yeterince uzağa bakarsanız, kendinizin farklı bir versiyonu ile ve hatta sonsuz sayıda versiyonunuz ile karşılaşabilirdiniz. Bu versiyonların bir kısmı şu an sizin yaptığınız şeylerin aynısını yapıyor olacak, diğerleri sabah farklı bir kazak giyiyor olacak ve geri kalanları da çok farklı kariyer ve hayat seçimlerine sahip olacaktır. Gözlemlenen evren sadece 13,7 milyar yıl boyunca genişlemiştir çünkü ışık, büyük patlamadan bu zamana kadar ancak bu kadar süre yol alabilmiştir. Bu sebepten dolayı da bu mesafenin ötesindeki uzay-zamanın kendine ait ayrı bir evrene sahip olduğu düşünülebilir. Böylece çoklu evrenler, birbirlerinin yanında sıralanarak yamalı bir örtü gibi var olabilirler. Sonsuz bir şekilde genişleyen uzay-zaman ile oluşturulan çoklu evren teorisine ek olarak diğer evrenler sonsuz şişkinlik isimli bir teori ile de meydana gelmiş olabilir. Bu şişkinlik, Big Bang'den sonra gerçekleşen ve bir balonun şişmesi gibi hızlı genişleyen bir evren düşüncesidir. Tufts Üniversitesi'nde bir kozmolog olan Alexander Vilenkin tarafından ilk defa öne sürülen bu teori, diğer bölgeler şişmeye devam ederken uzaydaki bazı kısımların şişmeyi durdurduğunu ve bunun sonucunda ise birçok tek kalmış baloncuk evrenlerin oluştuğunu öne sürmektedir. Bu teoriye göre şişmenin sona erdiği, yıldızların ve galaksilerin oluştuğu evrenimiz, bizimki gibi diğer baloncukları da içeren ve hala bazılarının şişmeye devam ettiği geniş bir uzay denizi içerisinde küçük bir baloncuktur. Ve bu evrenlerin bazılarında, fizik kuralları ve temel sabitler bizimkinden farklı olabilir ki bu da bazı evrenleri gerçekten tuhaf yerler haline getirebilir. Sicim teorisinden ortaya çıkan diğer bir fikir ise; Princeton Üniversitesi'nden Paul Steinhart ve Kanada, Ontario'da bulunan Perimeter Institute for Theoretical Physics kurumundan Neil Turok tarafından ortaya atılan ve bizim evrenimizden uzakta etrafımızda dolaşıp duran paralel evrenler düşüncesi idi. Bu fikir, bildiğimiz uzaydan ve zamandan farklı olarak çok daha fazla boyutun olma ihtimalinden ortaya çıkmıştır. Bizim bildiğimiz üç boyutlu uzay katmanına ek olarak, diğer üç boyutlu katmanlar da daha yüksek boyutlu uzayda hareket ediyor olabilir. Columbia Üniversitesi'nde fizikçi olan Brian Greene, bu fikri evrenimizin daha yüksek boyutlu uzayda yüzen sayısız 'tabakalar'dan biri olması kavramı ile tanımlıyor. Bu teori üzerine getirilen farklı diğer bir fikir ise, bu katmanlı evrenlerin her zaman paralel ve erişilmez olmadığını öne sürüyor. Buna göre, bu katmanlar bazen birbirleri ile çarpışarak sürekli bir Big Bang yaratıyor ve evrenleri defalarca yeniden başlatıyor. Atom altı parçacıklarının küçük dünyasına hükmeden kuantum mekaniği teorisi, çoklu evrenlerin oluşabileceği başka bir yol daha öne sürmektedir. Kuantum mekaniği, kesin sonuçlardan ziyade olasılıklardan bahseder ve bu teorinin matematiği, bir durumun olası sonuçlarının kendilerine ait ayrı evrenlerde ortaya çıkabileceğini söylemektedir. Örneğin; sağa ya da sola gidebileceğiniz bir kavşağa geldiğinizde, içinde bulunduğunuz evren size iki tane daha evren verebilir: birisi sağa gidince, diğeri de sola gidince. Green kitabı Saklanmış Gerçek kitabında 'evrenlerin her birinde, farklı sonuçlarla karşılaşan bir kopyanız vardır ve hepsinde de yanlış bir düşünce ile kendi gerçekliğinizi tek gerçeklik olarak düşünürsünüz' demektedir. Bilim insanları; uzun bir süredir matematiğin evreni açıklamak için kullanılan basit bir araç mı olduğunu, matematiğin kendisinin temel bir gerçeklik mi olduğunu yoksa evren gözlemlerimizin sadece onun gerçek matematiksel doğasını hatalı algılamamız mı olduğunu tartışıyorlar. Eğer en sonuncusu gerçekse, o zaman belki de evrenimizi oluşturan belirli matematiksel yapılar tek seçeneğimiz olmuyor, muhtemel bütün matematiksel yapılar kendilerine ait evrenlerde var olmaya devam ediyorlar.


Berenis'in Saçları Takımyıldızı, Aslan ve Bootes takımyıldızlarının arasında bulunur. Coma Latince'de Saç, Berenices/ Yunanca'da kral Ptolemy III Euergetes'in eşi olan kraliçe Berenis'e ait anlamlarına gelmektedir. Gökyüzünde Çoban'dan Aslan'a doğru bakıldığında, üç yıldızdan oluşan 45 derecelik bir ikizkenar üçgen görünümündedir. Yıldızlardan Alpha Comae Berenices , F5V spektral tipinden bir ikili yıldız sistemidir. Sistem Dünya'dan 65 ışık yılı uzaklıktadır. Bir diğer adı da Diadem olan Com alpha olarak isimlendirilmesine karşın, Beta Comae Berenices'ten daha soluktur. Beta Comae Berenices 30 ışık yılı uzağımızda bir sarı cüce yıldızdır. Spektral tipi G0V olan Com, Güneşimizinden bir buçuk milyar yıl daha gençtir. Gamma Comae Berenices yıldızı K1 III tipi bir dev yıldızdır. 170 ışık yılı uzağımızdadır. Berenis'in Saçı Takımyıldızı, çıplak gözle görmenin pek de mümkün olmadığı 200 kadar daha yıldıza ev sahipliği yapmaktadır. 2005 yılında, SN 2005ap adı verilen bir süpernova patlaması yine bu takımyıldızı sınırları içinde gözlemlenmiştir. 4,7 milyar ışık yılı uzaklıktaki bu süpernova o güne değin gözlemlenen en parlak süpernova patlaması olarak kayıtlara geçmiştir. Coma Berenices Takımyıldızı'nda 3 adet Güneş-dışı gezegen tespit edilmiştir: HD 108874 b, HD 108874 c ve HD 114762 b. Bunlardan HD 108874 b Dünya benzeri olması ile dikkatleri çekmektedir. Takımyıldızı sınırları içerisinde birçok Messier Nesnesi de bulunmaktadır. M64 Siyah Göz Gökadası Uyuyan güzel gökadası veya NGC 4826 olarak da bilinir) dikkat çekicidir. Edward Pigott ve Elert Bode tarafından birbirlerinden bağımsız şekilde 1779'da keşfedilmiştir. Çubuksuz sarmal bir görünüm arz etmektedir. Gökada çekirdeğinin parlaklığına karşın çekirdek etrafındaki tozları emen koyu bir şerit bulunmaktadır. Sisamlı Conon, İskenderiye sarayının baş astronomluğunu yaptığı esnada bu takımyıldıza isim veren kişi olmuştur. O dönem İskenderiye, Ptolemaios Krallığı'nın başkentiydi. Büyük İskender'in ölümünden sonraya O'nun büyük komutanlarının kurduğu bir kaç devletten biridir. Bu devletlerden Anadolu üzerinde kurulanı Selevkos İmpartorluğu ile Suriye üzerinde savaş halindedirler. Suriye, milattan önce 274'ten 168'e kadar bu iki devletin altı adet savaşına sahne olacaktır. Suriye her daim savaşılası bir coğrafya! Andros Savaşı da adı verilen Üçüncü Suriye Savaşı'na Ptolemaios Kralı Ptolemy III Euergetes ordusunun başında Suriye'ye sefere çıktığında, eşi kraliçe Berenice II, kocasının sağ salim savaştan dönmesi adına, tanrıça Aphrodite'e adak olarak saçlarını sunmuştur. Ptolemy III, evine zaferle döner ve Berenice kralın itirazlarına rağmen saçlarını keser. Kestiği saçlarını Zephyrion yani bugünkü Mersin'de bulunan Aphrodite tapınağına teslim eder. Zamanla bu saçlar tapınaktan kaybolur. İşte astronom Sisamlı Conon bu kayboluş ile ilgili üzülen kral Ptolemaios'a, kraliçenin saçlarının çok güzel oluşundan ve tanrıların bu fedakarlığını ödüllendirmek istemesinden dolayı saçlarının tapınaktan gökyüzüne yükseltildiğini ifade eder.


Çok yüksek enerjili fotonların bir atom ile etkileşime girdiği zaman belirli açılarla saçılması olayına Compton saçılması denir. Fotonları sadece dalga olarak açıklayamayacağımızı, parçacık olarak da düşünmemiz gerektiğini gösteren olaylardan biridir ve Yüksek Enerji Astrofiziğinde önemli bir yeri vardır. Klasik elektromanyetik teoride saçılan ışınların dalga boylarının başlangıçta sahip oldukları dalga boyu ile aynı olacağı, elektron'un kinetik enerjisinin ise değişmeyeceği öngörülmekteydi ve deneyler de bu sonucu vermekteydiler. Fakat 20.yy'başlarında yapılan bazı yüksek enerjili deneylerde X-ışınlarının ve Gama ışınlarının etkileşimleri sırasında fotonların belirli bir açıyla saçıldıkları ve bu açının ışının dalga boyu ile bir ilişkisinin olduğu, etkileşimin elastik olmadığı, yani enerjinin değiştiği görüldü. 1923 yılında Arthur Holly Compton bu olayı açıklığa kavuşturan makalesini Physical Review dergisinde yayınladı ve 1927 yılında da A.H. Compton bu çalışmasıyla ilgili olarak Nobel Fizik ödülü sahibi oldu. 1905 yılında Einstein'ın Fotoelektrik etki ile gösterdiği biçimde, fotonların enerjisinin frekanslarına bağlı olmasının yanında Compton aynen parçacıklar gibi ışık kuantalarının da momentumlarının olacağını düşündü. Her foton bir elektronla etkileşime geçecek şekilde matematiksel açıklamasını oluşturdu. Grafikte gelen ve saçılan fotonlar gösterilmekte. Mavi küreler ise fotonun etileşime gireceği elektron'u temsil etmekte. Yüksek enerjiye sahip foton durgun olan elektrona çarptığı zaman enerjisinin bir kısmı elektrona geçer ve elektron geri teper. Hızı zaten sabit olmak zorunda olan fotonun enerjisinin bir kısmı elektrona geçtiği için, enerjisinin azalmasıyla birlikte dalga boyu artar / frekansı azalır. Bu parçacıkların teker teker enerjilerini ve momentumlarını yazalım. - Gelen Fotonun enerjisi: Ei = h.fi - Saçılan fotonun enerjisi: Es = h.fs - Elektronun kinetik enerjisi: Ee = me.c2 - Elektronun etkileşimden sonraki enerjisi: Ee' = ( pe2.c2 + me2.c2 )1 / 2 Fotonların enerjileri ile ilgili olarak fotoelektrik yazısına bakabilirsiniz. Elektronun etkileşimden sonraki enerjisinin E=m.c2 olmamasının nedeni ise, elektronun durgun halden yüksek hızlı bir konuma geçmesi ve enerji formülünün haliyle rölativistik olması gerekliliğinden kaynaklanmakta. Enerjinin korunumu gereği, sistemin ilk haldeki enerjisi ve etkileşim sonrası enerjisi aynı olmak zorundadır. Dolayısıyla, yukarıdaki formüller şu şekilde bir eşitliğe sahip olurlar. Yani gelen foton ile durgun elektronun toplam enerjisi etkileşimden sonraki elektron ve saçılan fotonun enerjisine eşit olmuş durumda. Bu denklemi açarsak elde edeceğimiz eşitlik ise şöyle olur. denklemdeki momentumu sol tarafa almaya çalışırsak şu hale dönüşüyor. Şimdi de momentumun korunumunu kullanarak, aynı etkileşimin enerjisi yerine momentumunu yazalım. İlk hali durgun olan elektronun momentumu 0 olacağından dolayı denklemimiz P1 = P2 + Pe şeklini alacak, elektronun momentumunu sola çekip gelen ve saçılan fotonun momentumunu denklemde sağa yerleştirecek olursak Pe = P1 P2 olur. Hareket yönlerini ucuca eklediğimizde şöyle bir üçgen oluşuyor. Üçgendeki açısını bulmak için trigonometrideki kosinüs kuralları uygulanır. Bu kurallar çerçevesinde Pe = P1 P2 formülünü şöyle yazarız. Bu eşitliğin iki tarafındaki değerleri de aynı sayı ile çarptığımızda eşitliğimiz bozulmayacak. Öyleyse, eşitliği şöyle de yazabiliriz. Momentum korunumu denklemimizin sol tarafı, Enerjinin korunumu denklemimizin sol tarafı ile aynı oldu. İkisini alt alta yazalım. Bu iki denklemin de sol tarafı, yani sonucu aynı olduğuna göre, birleştirip şu şekilde yazabiliriz. Fotonun momentumu enerjisinin hızına bölümüdür yani P = h.f/c olur. Eşitliğin sağ tarafındaki momentumları bu şekilde açtığımız zaman, c2 sadeleşir ve denklem şu şekli alır. Compton'un bulduğu bu denklem, gelen fotonun dalga boyu ile saçılan dalga boyu arasındaki fark nedeniyle cos açısının değişeceğini bize gösterir. Denklemdeki h planck sabitidir, me elektronun kütlesidir, c ise ışık hızıdır. Bu değerlerin hepsi sabittir, değişmez. Dolayısıyla açıyı etkileyen tek şey fotonun enerjisidir. Not: Fotonun enerjisi E = h.c/ dır. h/c istenirse frekans olarak da yazılabilir. O zaman denklem E=h.f olur. Işığın hızı değişmediği için, planck sabiti de sabit olduğu için =) Işığın enerjisi frekansına veya dalga boyuna bağlı olur. Compton saçılması nedeniyle uzaydan, özellikle de Güneş'ten gelen yüksek enerjili X-ışınları ve Gama ışınları atmosferimizi geçemezler. Atmosferin üst noktalarındaki atomlarla karşılaşan bu yüksek enerjili fotonlar, atomların elektronlarına çarparak saçılmaya uğrarlar. Yüzeye yüksek enerjiye sahip fotonlar ulaşamaz. Bu nedenle, uzaydaki nötron yıldızları, galaksi çekirdekleri, süpernovalar, gama ışın patlamalarını ve diğer X-ışını kaynaklarını gözlemleyebilmemiz için, bu dalga boyu aralıklarındaki ışınları tespit edip inceleyebileceğimiz yer olan atmosferin üstüne, Dünya'nın yörüngesine X-Işını ve Gama ışını inceleme teleskoplarını konumlandırırız. Ayrıca, kanserli hücrelere karşı yapılan radyasyon terapisi de bu teorinin uygulama alanlarından birini oluşturur.


Kahraman Kepenekçi, bu anlamsız şikayet için elbette bir savunma yapmak durumunda kaldı. Ancak, şikayet sebebiyle hakkında soruşturma açılmasına da kesin gözüyle bakılıyor. Bu durumdan rahatsız olan öğrencileri ise, tarih öğretmenlerine sahip çıkıp destek vermek için bir imza kampanyası başlatmışlar. Chance org üzerinden gerçekleşen imza kampanyasına sizler bu linkten ulaşarak destek olabilirsiniz.


Biz kuzey yarımküre gözlemcileri için Büyük ve Küçük Ayı takımyıldızları ne ifade ediyorsa, güney yarımküre gözlemcileri için Crux takımyıldızı da aynısını ifade etmektedir. Crux kapladığı alan bakımından en küçük takımyıldızı olmasına karşın Hristiyanlık dinine ait Haç motifine olan benzerliği gereği en çok bilinen takımyıldızlarından biridir. Güney yarımkürede bulunan Avustralya, Yeni Zelanda, Samoa ve Papua Yeni Gine gibi devletlerin bayraklarında da kendine yer bulan Crux takımyıldızı, Samanyolu gökadasının yoğun arka planı üzerinde başlıca beş yıldızı ile bir haç şekli oluşturur. Antik Yunan astronomisinde bilinen bir takımyıldızı olan Crux, genellikle başlı başına bir takımyıldızı olarak düşünülmemekte, aksine Centaurus takımyıldızının bir unsuru olarak boğanın arka bacağı olarak resmediliyordu. Mısır'ın alçak enlemlerinde gözlemlenebilmesi sebebiyle İskenderiye'li Ptolemius tarafından Algemest'te kataloglanmış olmasına karşın Crux takımyıldızı asıl ününe coğrafi keşifler sırasında kavuşacaktı. Kaşif Amerigo Vespucci, kendisinin 1501-1502 yılları arasında gerçekleştirdiği ikinci seyahatinde Crux takımyıldızını gözlemlemekle kalmamış, takımyıldızın sınırları içinde bulutsulardan Kömür Çuvalı Bulutsusu'nu da gözlemlemişti. Crux takımyıldızı, çağın gökyüzü haritalarında doğru koordinatlarında ilk kez Petrus Plancius ve Jodocus Hondius tarafından 1598 yılında haritalandırılacaktı. Centaurus takımyıldızından bağımsız şekilde ilk kez 1603 yılında haritalandıran Frederick de Houtman olacaktı. Crux Takımyıldızı'nın sağı, solu üç bir yanı Centaurus takımyıldızı ile çevrilidir. Gece göğünün yüzde 0.165 kaplaması ile 88 takımyıldızın en ufağı olarak kalmaktadır. 1922 yılında Uluslararası Astronomi Birliği tarafından Cru kısaltması layık görülmüştür. Güney yarımkürede 12 saat 30 dakika açılımda ve 60 derece yükselimde yer alan takımyıldız bugün yalnızca 30 derece kuzey enleminden daha güneyde bulunan bölgelerde görülebilir. Crux takımyıldızı tropikal bölgelerde Nisan'dan Haziran'a kadar gözlemlenebilir. Ayrıca Crux takımyıldızı, güney yarımkürede yön bulmakta da kullanılmaktadır. 1) Alpha Crucis ve Gamma Crucis'i tek bir hatta aşağı yönlü izdüşümünü yapın. 2) Komşu takımyıldızı Centaurus'un Alpha Centauri ve Beta Centauri yıldızlarını da yanal bir hatta birleştirin. Ve bu doğrunun tam ortasından dik acıyla aşağı ikinci bir hat çıkarın. 3) Birince ve ikinci adımdaki hatları aşağı düzlemde kesiştirin. İşte bu kesişimin bir iki derece solu güney kutbudur. Takımyıldızın en parlak yıldızı Acrux, yani Alpha Crucis'tir. Çoklu yıldız sistemidir, küçük bir teleskopla gözlem yapıldığında mavi ve beyaz renklerde B sınıfı iki yıldız ayrı şekilde görülebilir Dünya'dan 321 ışık yılı uzaklıktadır. Mimosa adı ile de bilinen Beta Crucis, takımyıldızın ikinci en parlak yıldızıdır ve Güneş'in 16 katı kütleye sahiptir. Şu an oturduğunuz yerden 353 ışık yılı uzaklıktadır. Takımyıldızını oluşturan diğer üç yıldızın isimleri ise Gacrux (88 ışık yılı), epsilon Cru (229 ışık yılı) ve delta Cru (345 ışık yılı). Crux Takımyıldızı ayrıca Coalsack Bulutsusu'na ev sahipliği de yapmaktadır. 550 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu bulutsu karanlık bulutsu sınıfındandır. Gece gökyüzünde Samanyolu'nun yoğunlaştığı bir kuşakta sanki siyah bir yama gibi gözükmektedir. Karanlık bulutsular bulunan büyük ölçekli toz parçacıkları, donmuş şu, azot, karbon monoksit ve diğer basit organik molekülleri kaplamaktadır. Ortaya çıkan parçacıklar görünür ışığın kozmik bulut içerisinden geçişini engeller ve soğurma özelliği gösterir. Karanlık bulutsular, ya Atbaşı Bulutsusu gibi parlak bir bulutsunun bir kısmını örttüklerinde veyahut Kömür Çuvalı Bulutsusu gibi arka plandaki yıldızları örttüklerinde görülebilirler.