2000'li yıllara değin Mars'ın keşfi için her ne kadar ABD'nin yanı sıra Rusya ve Japonya emek vermiş olsa da, bu konuda ABD'nin başarı oranıyla üstünlüğü her zaman kendini belli etti. 2000'li yıllara gelindiğinde artık Mars'ın haritalarını önceki yıllara kıyasla çok daha kaliteli çıkarmayı başarabilmiştik. Örneğin 1996'da fırlatılan Mars Global Surveyor uzay aracı 2001 yılında Mars yüzeyinin haritasını ayrıntılı bir şekilde çıkardı. Ne var ki, 2006 yılında görevlerine devam etmekteyken arızalandı ve Dünya ile irtibatını kesti. Mars Global Surveyor aracının Mars haritasını çıkardığı yıl olan 2001'de adını ünlü bilim kurgu yazarı Arthur C. Clarke'ın 2001: A Space Odyssey (2001: Bir Uzay Macerası) kitabından alan 2001 Mars Odyssey uzay aracı 7 Nisan 2001'de Cape Canaveral üssünden uzaya gönderildi. 2001 Mars Odyssey aracı Mars'ın jeolojisi, iklimi, içerdiği mineralleri ve Mars buzlarını araştırmak için gönderildi. Bugün halen çalışır vaziyette olan araç, yıllarca Dünya'ya önemli bilgiler gönderdikten sonra 15 Aralık 2010'da Mars'ta en uzun süre kalıp bilgi gönderen uzay aracı olması ile toplam dokuz yıl hizmet veren Mars Global Surveyor uzay aracının rekorunu kırdı. 2001 Odyssey bugün hala Mars yörüngesinde çalışır halde dönmeye devam ediyor. Yıl 2003 olduğunda bu defa ESA Mars'a Mars Express adı altında bir yörünge ve bir kara aracı olmak üzere iki adet uzay aracı gönderecekti. Bunlar Avrupa'nın Mars'a göndereceği ilk araçlar olacaktı. 2 Haziran 2003'te fırlatılan Mars Express başarılı olurken, 25 Aralık 2003'te iniş sırasında başarısız olan Beagle 2 ile o gün iletişim kesildi ve Mars topraklarında bir başına bırakıldı. Mars Express ise Mars yörüngesinde hala çalışır halde ve hala Dünya'ya Mars'ın iklimi ve jeolojisi başta olmak üzere pek çok bilgiyi aktarmaya devam ediyor. NASA tarafından planlanmış, Mars Exploration Rover Mission olarak da bilinen Mars Keşif Projesi, 2003 yılında Mars'ın yüzey ve jeolojisini incelemek adına başlatıldı. Program, ünlü Mars keşif robotları Spirit ve Opportunity tarafından yürütüldü. Yürüyen laboratuvarlar olarak da adlandırabileceğimiz bu iki gezginin Mars'taki amacı, Mars toprağını inceleyerek gezegenin geçmişteki su aktivitesi hakkında bilgi toplamaktı. Spirit 10 Haziran 2003'te, Opportunity ise 7 Temmuz 2003'te Mars'a olan yolculuklarına başladılar. Spirit 4 Ocak 2004'te Mars'a iniş yaparken, ikizi Opportunity ondan 21 gün sonra, 25 Ocak'ta inişini gerçekleştirdi. Mars topraklarında gezerek gezegenin farklı noktalarını incelemeleri için görevlendirilen araçlar, zaman zaman kazalar yaşamıyor değillerdi. Örneğin 1 Mayıs 2009 tarihinde Mars toprağında sıkışıp hareket edemeyen bahtsız Spirit ölene dek araştırmalarını mahsur kaldığı yerden devam ettirmeye çalışacaktı. 2010'da Spirit ile iletişimin kesilmesi üzerine kurtarma çalışmaları başladı. 24 Mayıs 2011'e kadar sürdürülen bu çaba NASA'nın Spirit görevinin sonlandığını açıklamasıyla son buldu. İkizi Spirit'in ölümünden sonra Opportunity, Mars dağları, kraterleri ve vadilerinde gezip Dünya'ya önemli bilgiler göndermeye devam etti. Opportunity üzerinde bulunan panorama kamerası, deneyler yapabildiği minik laboratuvarı ve diğer pek çok yüksek teknolojili ekipmanı sayesinde insanoğlunun Mars hakkında bildiklerini ikiye katladı. Ayrıca Opportunity'nin sahip olduğu altı adet tekerleği onun Mars yüzeyinde sürekli olarak yer değiştirmesini sağlıyordu. Her bir tekeri Güneş enerjisiyle çalışan motorlara sahipti ve saniyede maksimum beş santimetre kadar ilerleyebiliyordu. Aslında Opportunity'nin bu hızı, onun uzak bir gezegen üzerinde en fazla yol kat etme rekorunu kırmasını sağlamıştı. Opportunity, önce 2013 yılında kat ettiği 35 km'lik mesafe ile 1972 yılında Apollo 17 astronotları Eugene Cernan ve Harrison Smith'in Ay aracı ile kat ettikleri mesafeyi geçti. Daha sonra ise Sovyet Rusya'nın Ay'a inen uzay aracı Lunokhod 2'nin 37 km'lik rekorunu kırdı. Opportunity şu anda 40 km'lik mesafeyi aşmış durumda ve hala Mars'tan bilgiler göndermeye devam ediyor. 720 milyon dolarlık bütçeyle NASA JPL gözetiminde yaratılan uzay aracı 12 Ağustos 2005'te fırlatıldı ve 10 Mart 2006'da Mars yörüngesine girdi. MRO'nun Mars yörüngesine girmesiyle tarihte ilk kez Mars'ta aynı anda bulunan en fazla araç sayısına ulaşılmış oldu. Öyle ki; o anda MRO'nun yanı sıra Mars'ta Spirit, Opportunity, 2001 Mars Odyssey, Mars Express ve Mars Global Surveyor'da bulunuyordu. MRO üzerinde üç tip kamera, iki tip spektrometre ve bir tane de radar bulunduruyordu. Tüm bunlarla Mars'ın jeolojisi, içerdiği mineraller ve Mars buzları başta olmak üzere pek çok konu hakkında önemli araştırmalar yaptı. MRO'nun en önemli bulgularından biri Mars'ta aktif halde bulunan sıvı karbondioksitin gözlemlerini yapması ve geçmişte Mars'ta bulunan suyla ilgili çalışmaları oldu. 3 Mart 2010'da MRO, Dünya'ya toplamda 100 TB'nin üzerinde veri göndererek, bugüne kadar Dünya'ya en fazla veri gönderen uzay aracı olma unvanına sahip oldu. Mars'ın doğru yerde ve zamanda çekilmiş tek bir fotoğrafının dahi ne kadar önemli olabileceğini düşünürsek 100 TB (100.000 GB) verinin ne demek olduğunu düşünmeyi size bırakalım. MRO'nun yörüngesi 29 Temmuz 2015'te güncel bir Mars görevine yardımcı olmak amacıyla değiştirildi ve şu anda çalışır halde, gelecek Mars görevleri için hazır durumda. Mars'ta deneyler yaparak Mars'ın mikrobiyolojik yaşamı ve suyun geçmişini araştırmak amacıyla 4 Ağustos 2007'de fırlatılan Phoenix, 25 Mayıs 2008'te Mars toprağına indi. Bu ayrıca Mars'ın kutup bölgesine ilk başarılı iniş yapan uzay aracı olması anlamına geliyordu. Phoenix görevi, Arizona Üniversitesi tarafınca yönetilmekteydi ki bu, bir devlet üniversitesince yürütülen ilk uzay göreviydi. Ancak elbette yine de bu görev, NASA JPL tarafından desteklenmekteydi. Ayrıca Kanada Uzay Ajansı, Texas Üniversitesi ve Max Planck Enstitüsü'nün de görevde katkıları vardı. Aracın üzerindeki her bir parça, farklı ülkeler ve kurumlar tarafından yapılmıştı. Arkasında beşten fazla ülkenin ve uzay ajansının desteği olduğundan Phoenix, üzerinde meteoroloji istasyonundan farklı türlerde mikroskoplara ve kameralara kadar pek çok önemli ekipmanla donatılmıştı. Örneğin 350 kg ağırlığındaki Phoenix, üzerinde deneyler yapabilmesi adına tam teşekküllü bir laboratuvar bulunduruyordu ve robot kolu ile Mars toprağını kazabilme yetisine dahi sahipti. Phoenix ile alınmak istenen asıl bilgi Mars'ta suyun varlığı olduğundan, kuzey kutup bölgesine inişini gerçekleştirmişti. 2002 senesinde 2001 Mars Odyssey uzay aracı tarafından da Mars'ta suyun olduğu konusundaki varsayım Phoenix tarafından 31 Temmuz 2008'de doğrulanmış oldu. Ayrıca Phoenix, suyun Mars'ta güncel olarak düşük atmosfer basıncından dolayı sıvı halde bulunmasının mümkün olmadığını da doğruladı. 28 Ekim 2008'te Phoenix, kutup bölgesinde bulunduğundan çalışabilmesi için Güneş'ten panelleri için yeterince enerji alamayınca derin bir uykuya yattı. Her ne kadar uyandırılması için çok çaba harcanmış olsa da, 24 Mayıs 2010'da görevin tamamen sonlandırıldığı açıklandı. Günümüze yaklaştıkça planlanan Mars görevlerinin barındırdığı yeni Mars araçlarının teknolojileri de gittikçe kusursuzlaşıyor buna bağlı olarak araçların yetenekleri git gide artıyordu. Nitekim bu yazıyı yazarken bizler, her yeni Mars keşfinde rol oynayan uzay aracının özetini yapmakta bile zorlanıyoruz. Öyle ki, örneğin yalnızca Curiosity Uzay Aracı'nı anlatmak için sayfalarca yazabiliriz. Öyle bir Mars kaşif robotu düşünün ki; yalnızca bir otomobil büyüklüğündeyken üzerinde 10'un üzerinde teknolojik takip ekipmanı bulunsun, Mars topraklarında özgürce gezebilsin, ilgisini çektiği bölgeleri otomatik olarak tespit ettiğinde robotik koluyla analiz edebilsin... Curiosity bütün bu özellikleriyle ismini fazlasıyla hak ediyor. 900 kg ağırlığındaki Curiosity, 26 Kasım 2011'de Cape Canaveral Uzay Üssü'nden fırlatıldı ve 6 Ağustos 2012'de Mars'ın Gale Krateri'ndeki Aeolis Palus bölgesine başarılı bir iniş gerçekleştirdi. Curiosity, inişini yaptığı andan itibaren Mars'ın biyolojik, jeolojik ve jeokimyasal özellikleri hakkında araştırmaya başladı. Ayrıca Curiosity, Mars'ın gelecekte insanların yerleşimi için uygun olup olmadığı gibi yenilikçi görevlere de sahipti. Curiosity'nin Mars'ın bir zamanlar mikrobiyolojik yaşamın oluşması için uygun şartlara sahip olduğu bulgusunun önemli keşiflerinden biri olduğunu da belirtmek gerek. 2020'de fırlatılması planlanan Mars 2020 uzay aracı için zemin hazırlamakta olan Curiosity bugüne kadar Dünya'ya Mars hakkında çok fazla veri gönderdi ve hala göndermeye, Mars'ı keşfetmeye devam ediyor. Burada tanıtacağımız uzay aracı biraz daha farklı... Aslında farklı olan uzay aracı değil, uzay aracının hangi ülke tarafından gönderildiği. Önemli Mars Ziyaretlerimiz serisinde Mars'a olan ziyaretlerde en çok Rusya ile birlikte ABD'nin ismini duyduk. Ancak bugün Dünya yörüngesinde bulunan birkaç uydusunu bile neredeyse sahiplenemeyen ülkemizde, ineğe taptıkları gerekçesiyle dalga geçilen Hindistan'ın Mars yörüngesinde bir uydusu vardır ve 2014'ten bu yana Mars yörüngesinden Dünya'ya veriler göndermektedir! 5 Kasım 2013'te Hindistan Satish Dhawan Uzay Merkezi'nden fırlatılan MOM, 24 Kasım 2014'te Mars yörüngesine girdi. Hindistan Uzay Araştırma Merkezi ile Hindistan, Mars'a araç gönderme girişiminde bulunan ve başarılı olan ilk Asya ülkesi oldu. Ayrıca Hindistan, 74 milyon Amerikan Dolarına mal olan bu Mars göreviyle bugüne kadarki en ucuz gezegenler arası uzay görevini gerçekleştirmiş oldu. MOM yerine Hindistan dilinde Mars aracı anlamına gelen Mangalyaan olarak da telaffuz edilen araç bugün çalışır halde Mars yörüngesinde dönmeye devam ediyor. Bu konuda pek ümitli olmasak da, darısı bizim başımıza diyelim... Araç tarafından gönderilen fotoğrafları görmek için bu linki kullanabilirsiniz. Mangalyaan'dan sonra ise NASA tarafından Mars atmosferi hakkında araştırma yapmak amacıyla 18 Kasım 2013'te gönderilen Mars Atmosphere and Volatile Evolution Mission , 22 Eylül 2014'te Mars yörüngesine girdi. 5 Kasım 2015'te ise MAVEN, bilim insanlarına Mars atmosferinin kaybolmasında Güneş rüzgarlarının etkisinin olduğu bilgisini sağladı. MAVEN, bugün Mars yörüngesinde Mars atmosferi hakkındaki araştırmalarına devam ediyor. 1950'lerden bugüne insanoğlunun Mars'a olan yolculuğunda ilklerin yaşandığı en önemli Mars misyonlarını ve araçlarını anlattık. Daha çok ABD tarafından yürütülen Mars yolculukları sayesinde Mars'ın iklimi, atmosferi, jeolojisi, mikrobiyolojisi, suyu, gezegenin geçmişi gibi hayati konularda önemli bilgiler elde ettik. Tüm bu bilgiler bizim Mars'la ilgili temel sorularımızı yanıtlamış olsa da, henüz Mars'la işimiz bitmiş değil. Elde ettiğimiz tüm bu bilgiler, bugün hayal gibi görünen, insanoğlunun Mars'a yerleşme planları hakkında önemli katkılar sağladı. Öyle ki, insanoğlu artık Mars'ta koloniler kurmak ve bir yaşam oluşturmak için çalışmalara başlamış durumda. Bunda şüphesiz, 1950'lerden beri yürütülen başarılı başarısız her bir Mars görevinin payı çok büyük.


22:30 03:00 Mehmet Ergün, Tolga Gümüşayak, Ahmet Kahraman ve Metin Altundemir eşliğinde astrofototoğraf söyleşileri ve teleskoplu gözlemler. 22:30 24:00 Mehmet Ergün, Tolga Gümüşayak, Ahmet Kahraman ve Metin Altundemir eşliğinde astrofototoğraf söyleşileri ve teleskoplu gözlemler. 01:00 03:00 Mehmet Ergün, Tolga Gümüşayak, Ahmet Kahraman ve Metin Altundemir eşliğinde astrofototoğraf söyleşileri ve teleskoplu gözlemler. 22:30 03:00 Mehmet Ergün, Tolga Gümüşayak, Ahmet Kahraman ve Metin Altundemir eşliğinde astrofototoğraf söyleşileri ve teleskoplu gözlemler. 8 Aralık 2018 Cumartesi günü, İstan... 21 Şubat 2017 tarihinde, Rize Fatma... 15 Mart 2017 tarihinde, İzmir Bahçe...


Güneş'ten yaklaşık 2 bin astronomi birimi (yani yaklaşık 300 milyar km) öteden başlayıp, 100 bin astronomi birimi (14-15 trilyon km) uzaklığa kadar tüm Güneş Sistemi'ni küresel biçimde çepeçevre saran ve milyonlarca kuyruklu yıldızdan oluştuğu düşünülen küresel bir kuşaktır Oort Bulutu. Buraya ait hiçbir gözlem veya keşif yoktur. Kuşağın varlığı tamamen varsayımlara dayanır ki, bu varsayımların temel dayanağı uzun dönemli ve her yönden iç güneş sistemine giren kuyruklu yıldızlardır. Güneşin kütle çekimsel etkisinin en yakınındaki yıldızın yaklaşık yarısı uzaklığına kadar etkin olduğu düşünüldüğünde, Oort Bulutu varsayımı gayet tutarlı görünüyor. Bu varsayım aynı zamanda, yakın yıldızların bizdeki Oort Bulutu gibi dış meteor kuşaklarıyla Güneş'inkinin iç içe olabileceği ve karşılıklı etkileşim içinde olabilecekleri düşüncesini de beraberinde getirir. Alpha Centauri'nin çevresini saran benzeri bir oluşum ile arasında karşılıklı bir değiş tokuş söz konusu olabilir. Yine, Güneş'in galaksideki dolanımı sırasında yakın geçiş (1-2 ışık yılı) yaptığı yıldızlar da bu kuşak üzerinde çekim etkisi yaratarak buradan Güneş Sistemi içine kuyruklu yıldız akını başlatabilir. Rosetta, Avrupa Uzay Ajansı t... 1 Ocak 1801 de İtalyan astronom Giu...


NASA'nın Mars'taki uzun ömürlü keşif aracı Opportunity, beklentileri bir kez daha aşarak, yeni bir kilometre taşını geçti: Kızıl Gezegen'de 5.000 gün. Bir golf aracı büyüklüğünde olan Opportunity, aslında 90 Mars günü süreceği düşünülen bir görev planlaması ile 2004 yılının Ocak ayında Mars'a inmeyi başardı (burada her biri bir dünya gününden yaklaşık 40 dakika daha uzun olan Mars günlerinden bahsediyoruz). Ve 16 Şubat 2018 tarihi itibarı ile de 5.000'inci Mars gününe ulaşmış oldu. NASA'nın Pasadena'daki Jet İtki Laboratuvarı'ndaki Opportunity Proje Yöneticisi olan John Callas, 90 günlük görevimizin başından itibaren geçen beş bin günde bu inanılmaz keşif aracı, hala bize Mars yüzeyindeki sürprizleri göstermeye devam ediyor şeklinde bir açıklamada bulundu. Görev ekibi üyeleri, Kızıl Gezegen'in 22 km genişliğindeki Endeavour Krateri'nin kenarını kesen bir kanal olan Perseverance Vadisi'ndeki muhtemel kayalık çizgilerini bu tarz bir sürpriz olarak rapor ettiler. Keşif aracı ekibinin üyelerinin anlattıklarına göre; Opportunity'in gönderdiği resimler; bu belirgin çizgilerdeki toz ve çakılların rüzgar ile, aşağı doğru yuvarlanma ile, uzun zamandır tekrarlayan donma ve erime döngüsü ile veya bu faktörlerin kombinasyonu ile oluştuğunu ortaya koyuyor. Bilim insanları, Mars'ın eksensel eğikliliğinin son birkaç milyon yıl boyunca önemli iklim dalgalanmalarına sebep olarak değişiklik gösterdiğini düşünüyorlar. Opportunity, yine 90 günlük bir görev için gönderilen ikizi Spirit keşif aracından birkaç hafta sonra Mars'a inmişti. İki keşif aracı da Kızıl Gezegen'deki geçmiş su etkinliğinin işaretlerine baktı ve ikisi de büyük miktarlarda bu kanıtları buldu. Örneğin Spirit, sıcak suyun aktığı ve kaya boyunca fokurdayan eski bir hidrotermal bir sistemin nasıl göründüğünü bulmuştu. Spirit de ömrünü fazlasıyla aşmıştı. 2010 yılında yumuşak Mars toprağına saplanıp kaldıktan sonra ise, sessizliğe büründü. Bir yıl sonra da NASA, keşif aracının öldüğünü duyurdu. Ancak Opportunity, yoluna devam etmekte ve şu an 45.1 km olan Dünya dışı sürüş rekoruna eklemeler yapmakta (İkinci sırada ise 1973 yılında Ay'da yaklaşık 39 km yol kat eden Sovyetler Birliği'nin uzaktan kontrollü Lunokhod 2 adlı keşif aracı bulunuyor). Görev yetkililerinin açıklamasına göre keşif aracı, Kırmızı Gezegen'de geçirdiği süre boyunca Dünya'ya yaklaşık 225.000 görüntü gönderdi. Zodyak Işığı, ya da daha doğru bir ... NASA'nın son Mars yüzey aracı Perse...


Bildiğiniz üzere insanlığın Mars gezegeni ile macerasının başladığı günden bugüne birçok uzay aracı bu gizemli gezegene gönderildi. Planlanan her Mars görevi doğrultusunda birçok deney ve testlerin yanı sıra, gezegene ayak basan tüm araçlar binlerce fotoğraf çekimi yaparak bu fotoğrafları bizlere ulaştırdılar. Elde edilen ilk fotoğraflarda görülen alabildiğine ıssız ve soğuk ortam, Mars gezegeni ile ilgili fantastik beklentiler içerisinde olan birçok kesimi maalesef hayal kırıklığına uğratıyordu. Bu sürecin ardından artık hepimiz belki defalarca görsel ve yazılı basında Mars gezegeni ile ilgili fotoğraflarda rastlanılan zorlama tuhaflıklar ile karşılaşır duruma geldik. Mars'ta insan yüzü şeklinde yapılar görenler, rastlantı sonucu piramite benzer biçimde oluşmuş taşları, kayaları, dağları eski bir uygarlığın izleri şeklinde yorumlayanlar, hatta ve hatta Mars'ta aslında gelişkin bir yaşamın sürdüğü iddiasını öne sürenler oldu ve olmaya da devam ediyor. Işık ve gölgenin uygun şartlardaki birlikteliği ile ortaya çıkan optik ilüzyonlar, komplo teorisyenlerinin malzeme sıkıntısı çekmemesini sağlıyor. Elbetteki her seferinde olayın iç yüzü bilim insanları tarafından kabul edilebilir bir şekilde açıklanmış olsa da, bizler bu sevdamızdan maalesef bir türlü vazgeçmeyi başaramadık. Uzay çağının başlangıcı ile birlikte komplo teorileri de boş durmuyordu bir taraftan. Dünya'ya inen uzaylı dostlarımızın olduğu ve onlarla ilgili bilgi, belge ve fotoğrafların hükümetlerce çok gizli damgası vurulup en ulaşılamaz güvenlikli kasalarda saklı tutulduğuna inandırılmaya çalışıldık öncelikle. Sonrasında insanlık Apollo görevleri kapsamında Ay'a ilk inişini gerçekleştirdi. Milyonların canlı izlediği Neil Armstrong'un Ay modülünün merdivenlerinden tozlu Ay yüzeyine atlayışının akabinde yine aynı süreci yaşadık ister istemez. Apollo mürettebatının Ay'a hiç gitmediği, Amerika Birleşik Devletlerinin bu görüntüleri Dünya üzerinde hazırlamış olduğu çok gizli bir üste tasarladığı konuşuldu bu defa. Ama bilimin bu savların hiçbirisi ile kaybedecek vakti yoktu; çünkü daha insanlık, Uzay ile imtihanında yolun çok başındaydı ve katetmesi gereken çok uzun bir yol vardı. Uzay Çağının ilk yıllarında, ilk Tiros meteoroloji uyduları uzaya fırlatıldığında uydular, Dünya yüzeyinden birçok fotoğrafı bizlerle paylaşıyordu. Bu amaçla çekilmiş olan fotoğraflardan biri olan aşağıda göreceğiniz fotoğraf, insan gözünün ne kadar kolaylıkla aldatılabileceğinin belkide en güzel örneklerinden birisi. 1960 lı yılların ortalarında Mars gezegenine gönderilen uzay araçlarından biri tarafından çekilmiş, Mars yüzeyinde insan yüzünü andıran bir yapının var olduğu iddiası ile servis edilen fotoğrafın asıl iç yüzünü Tiros Uzay Aracının üreticisi RCA Astro-Electronics firması bizzat açıklama ihtiyacı duyuyordu. Firmanın Dünya'nın Yaşlı Adamı adı ile tanımladığı fotoğrafta belirgin olarak bir insan yüzünü andıran bölge, Hazar Denizinin doğu kıyılarını bulut ve Güneş ışınlarının parıldamasıyla biraz daha farklı gösteren bir göz yanılsamasından başka hiçbir şey değildi aslında. İnsanın beyin yapısı, gördüğü objeleri daha önce tanıdığı şeylere benzetmeye meyillidir. Binlerce yıldır gökyüzüne baktığımızda bile, yıldızların dizilimlerini hep birşeylere benzetmeye çalıştık. Takımyıldızları bu şekilde oluşturduk ve onlara önem verdiğimiz olguların isimlerini verdik. Bugün bile gördüğümüz nesneleri tanıdığımız objelere benzetmeye devam ediyoruz. Bulutsulara benzedikleri şeylerin ismini veriyoruz; Atbaşı Nebulası, Cadı Başı Bulutsusu, Yılbaşı Ağacı, Kedi Gözü gibi... Ancak, insan zihninin bu benzetim özelliği yüzünden, komplo teorisyenlerine de bol bol malzeme çıkıyor malesef.


Pek bir meşhur olan, ışık kirliliğinin olmadığı temiz bir gökyüzünde rahatlıkla çıplak gözle dahi görülebilen Orion Nebulası'nın kalbinde, devasa yıldızlardan oluşan Trapezium Yıldız Kümesi bulunur. Orion Bulutsusu'na muhteşem ışıltılı görünümünü kazandıran şey, burada bulunan dev yıldızların biraz abartılı aydınlatma güçleridir diyebiliriz. Çok genç, sadece birkaç yüz bin yaşında olan, Güneş'ten onlarca kat büyük kütleli O-B tayf türündeki bu yıldızlar, sadece 1.5-2 ışık yılı çapında küçük bir alana sıkışmış haldedirler ve muazzam miktarda ışıma yaparlar. Bu büyük miktardaki yıldız ışınımı, bulutsuyu aydınlatmakla kalmaz, gaz ve tozun yavaş yavaş dağılmasına da neden olur. Molekül bulutları da denilen bu gaz, Trapezium'un uzak bölgelerinde yeni yıldızlar oluşturmak üzere sıkışır ve yoğunlaşır. Daha başka bir ifadeyle, dev yıldızlarımız bulutsuyu dağıtırken aynı zamanda yeni yıldızların oluşumuna da neden olmaktalar. İlk olarak Galileo tarafından keşfedilen, nebulanın kalbindeki bu açık kümede yer alan yıldızlardan dört tanesini küçük bir teleskop veya bir dürbünle ve biraz dikkatle görebilmeniz mümkün. Bu görülebilen dört yıldız, aslında birer çift yıldızdır. Zaten Trapezium Kümesi'nde yer alan yıldızların hemen tümünün çift yıldız olduğu keşfedilmiş durumda. Bu yıldızların her birinin dev kütlelere sahip olduğunu başta söylemiştik. Önümüzdeki birkaç milyon yıl içinde, yani gökbilim ölçeklerine göre yarın diyebileceğimiz bir zaman diliminde Trapezium Kümesi'ni oluşturan yıldızlar birer birer devasa süpernova patlamaları ile karadelik ve nötron yıldızlarına dönüşecekler. Yıldızların muazzam patlamalarının ortalığa saçacağı demir, karbon, silisyum, oksijen, azot gibi ağır elementler ise bir yok oluş değil, çevresindeki bulutsuyu zenginleştirerek yeni başlangıçlara yol açacak.


OSIRIS-REx ekibi, Bennu asteroitinden toplanan örnekleri kütle kaybını en aza indirmek amacıyla olabildiğince hızlı bir şekilde depolamak için çalışacak. Bennu'dan materyal toplama görevi, ABD, Kanada ve Japonya uzay ajanslarının ortak bir projesi. 23 Ekim 2020'de görev ekibinin yaptığı açıklamaya göre OSIRIS-REx sondası, Bennu asteroitinin yüzeyinden o kadar çok toprak ve kaya topladı ki, aracın örnek toplama mekanizması uygun bir şekilde kapanmadı ve toplanan materyalin bir kısmı uzaya kaçabilir. Sondanın işleyicileri, şu anda materyal kaybını en aza indirmek amacıyla toplanan toprak ve kayaları mümkün olan en kısa sürede sondanın dönüş kapsülüne yerleştirmeyi planlıyor. Ekip, bu önemli ve birkaç gün sürecek operasyona 27 Ekim'de başlamayı umut ediyor. 800 milyon dolarlık OSIRIS-REx aracı, 2016 yılının eylül ayında fırlatıldı ve 2018 yılının aralık ayında da Bennu'ya ulaştı. Görevin temel amacı, en az 60 gram saf Bennu materyalini Dünya'ya getirmekti. Bu hedefe ise dönüş kapsülünün Utah çölüne iniş yapmasıyla 24 Eylül 2023 tarihinde tam anlamı ile ulaşılacak. Bütün göstergeler, OSIRIS-REx'in Touch-And-Go Örnek Alma Mekanizması ile 6 saniyelik Bennu öpücüğü manevrası sırasında yeterli miktardan daha fazla materyal topladığını gösteriyor. Mekanizmanın ucundaki bölme, Bennu'nun derinliklerine ulaştı ve hatta belki de yüzeyin 48 santimetre altına kadar gitti. Ve uzay aracı tarafından çekilen fotoğraflar da örnek alma başlığının materyale bastırılmış olduğunu bize gösteriyor, bu durum da sondanın en az yüzlerce gram Bennu materyali topladığı anlamına geliyor. Ancak bu fotoğraflar ayrıca TAGSAM'ın başlığından kaçan bir parçacık bulutunu da ortaya çıkardı. OSIRIS-REx toplanan örneğe bakmak için TAGSAM'ı hareket ettirdiği zaman bu parçacık kaçışı tetiklendi. Görevin baş araştırmacısı Dante Lauretta ve meslektaşları, aslında 24 Ekim'de aracı birazcık döndürmeyi de içeren bir operasyon ile örnekleri tartmayı planlamışlardı. Ancak bu hareket şüphesiz ki daha fazla asteroit parçasının serbest kalmasına sebep olacağı için ekip üyeleri artık sadece örnekleri depolamayı planlıyorlar. Ayrıca aynı sebepten dolayı aracın Bennu'dan geri çekilmesini yavaşlatacak olan motor ateşlemesini de iptal ettiler. Lauretta, bu tartma işleminin atlanmasının büyük bir kayıp olmadığını söyledi. Cuma günü yapılan yeni bir konferansta ise önlerindeki yeni zorluğun TAGSAM'ın muhtemelen materyal dolu olması ve bu noktadaki en büyük önceliğin örneklerin güvenle depolanması ile daha fazla kaybın olmamasını sağlamak olduğunu açıkladı. Fakat örnekler, hemen depolanamayacak. Ekibin ilk önce sızan asteroit parçacıklarını da hesaba katan bir depolama planını tamamlanması ve doğrulaması gerekiyor. Ayrıca görevin, NASA'nın uzaktaki uzay araçları ile iletişim kurmak için kullandığı ve tüm dünyaya yayılmış radyo antenlerinin oluşturduğu bir takım olan Derin Uzay Ağı'nda uzun ve sürekli bir zaman aralığını güvence altına alması gerek. Örnekleri depolama, yeryüzü ile araç arasında gerçekleşecek olan karmaşık ve fazla vakit alacak bir süreç olacak. OSIRIS-REx, örnek toplama manevrasını gerçekleştirdikten sonra Bennu'dan uzaklaşmaya başladı ve asteroite tekrar geri gitmeyecek. Önümüzdeki hafta örneklerin başarılı bir şekilde depolandığı varsayılırsa bir sonraki dönüm noktası, 2021 Mart ayının başlarında aracın Bennu'dan ayrılıp Dünya'ya geri dönüşüne başladığı zaman olacak. Lauretta'ya göre dönüş yolculuğu yani Eylül 2023'te dönüş kapsülünün miktarı bilinmeyen materyal ile birlikte Dünya'ya geldiği zamana kadar sorunsuz gerçekleşecek. Elde edilen asteroit kayaları ve toprağı, daha sonra dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarlara gönderilecek ve bilim insanları, Güneş Sistemi'nin ilk günleri ve Bennu gibi karbon bakımından zengin uzay kayalarının Dünya'da yaşamın başlamasına yardımcı olmasında oynadığı rol hakkındaki ipuçları konusunda onları inceleyebilecekler. OSIRIS-REx, NASA'nın ilk asteroit örnek toplama görevi olsa da aslında tam olarak ilk defa denenen bir görev değil. Japonya'nın Hayabusa sondası 2010 yılında Itokawa asteroitinden aldığı küçük taşlı tanecikleri Dünya'ya getirdi ve halefi olan Hayabusa 2 sondası da şu anda karbon açısından zengin Ryugu Earthward asteroitinden aldığı örnekleri yeryüzüne taşıyor. Ryugu materyalleri, önümüzdeki Aralık ayında Avustralya'ya inecek. Nasa'nın Kanada ve Japonya uzay aja... Aulus Gellius isimli Romalı yazar e... 1989 yılı Ekim ayında, Güneş Sistem... Hayabusa 2, Ryugu Asteroiti'nden Örnek Toplamayı Başardı!


Nasa'nın Kanada ve Japonya uzay ajansları işbirliği ile; 8 Eylül 2016 tarihinde fırlattığı uzay aracı OSIRIS-Rex, Bennu isimli asteroite bugün (3 Aralık 2018) ulaşıyor. Bennu , yaklaşık 500 metre çapında, yaklaşık olarak küresel bir biçime sahip, gezegenimize oldukça yakın sayılabilecek bir gökcismi. İlk keşfedildiğinde (11 Eylül 1999) yapılan hesaplar, önümüzdeki 100 yıl içinde asteroitin yeryüzüne çarpma riski bulunduğunu göstermişti. Ancak, daha sonra tekrar yapılan hesaplarla görüldü ki, yeryüzüne çarpma ihtimali oldukça düşük. Sadece Dünya-Ay mesafesinden biraz küçük bir mesafeden yakın geçiş yapacak. Tabii, bu yakın geçişin gerçekleşmesine yüz yıldan uzun süre var, yani hiçbirimiz göremeyeceğiz. Asteroitler, Güneş Sistemi'nin oluştuğu ilk dönemlerden kalma değişim geçirmemiş yapılardır. Bu nedenle, bir asteroiti incelediğinizde 4.5 milyar yıl öncesini, bir başka deyişle Dünya'nın ilk oluştuğu tarihte var olan yapı taşlarını incelemiş olursunuz. Yaklaşık 500 metre çapındaki Bennu da bu incelemeyi yapabileceğimiz gök cisimlerinden biri. Üstelik, yapılan tayf analizleri asteroitin yaşamın temel elementi olan karbon bakımından zengin olduğunu da gösteriyor. Yani, ziyaret edeceğimiz asteroit gezegenimizin ilk dönem yapı taşı olan malzemeler arasında yer alıyor gibi görünüyor. 2018 Aralık ayında Bennu'ya ulaşacak olan OSIRIS-REx, hızını ayarlayarak, yaklaşık 300 metre uzaklıkta yörüngesine girmeye çalışacak. Bunu başardığında asteroit üzerindeki incelemeler de başlamış olacak. Bu görevin nihai amacı, Bennu'dan bir örnek alıp Dünya'ya geri getirmek olsa da, ikincil görevler de ilki kadar değerli bilgiler kazanmamıza yardımcı olacak gibi. Bu görevleri birazdan anlatacağız. Ancak asli görev olan numune getirme, asteroit madenciliği alanında biz insanların madencilik olarak nitelenemese bile ilk deneyimlerinden biri olacak. Önümüzdeki 50 yıl içinde yeni bir çığır açacak asteroit madenciliği alanındaki ilkel hazırlığımızı yapıyoruz anlayacağınız. Her şey yolunda giderse, alınan bu numune, geri dönecek olan araç ile 2023 yılında Dünya'ya getirilerek daha yakından incelenebilecek. Yeryüzüne getirilecek olan numunelerin %4'ünü Kanada, %0.5'ini ise Japonya alacak. Çünkü bu aracın geliştirilmesinde Kanada ve Japonya'nın da önemli katkısı var. Getirilecek olan ve ABD'ye kalan numunelerin dörtte üçü ise, gelecekteki bilim insanların araştırması için steril ortamda hiçbir biçimde el değmeden saklanacaklar. Az önce belirttiğimiz gibi bu uzay görevinin ikincil amaçları var. Bunlardan en önemlisi, Bennu gibi yeryüzüne tehlike oluşturabilecek olan asteroitlerin yörüngelerinin değiştirilerek tehlikenin nasıl bertaraf edilebileceğini araştırmak. Bilindiği gibi, Güneş ışınları bir yüzeye çarptığında fotonların kinetik enerjileri de çarpan yüzeye aktarılıyor. Ayrıca, ısınan yüzeyde gerçekleşen buharlaşma da ters yönde bir itme etkisi oluşturuyor. Yarkovski etkisi denilen bu durum, Güneş ışığının vurduğu cisimlerin hareket hızları ve/veya yönlerinin değişmesine yol açıyor. Elbette, gezegenlerin ve cüce gezegenlerin kütlesi oldukça büyük olduğu için, Güneş ışınlarının bu etkisini onlar üzerinde göremiyoruz. Bununla beraber, çapı Bennu gibi düşük olan görece hafif asteroitler Güneş ışınlarının bu etkisi nedeniyle yön ve hız değişikliği yaşayabiliyorlar. Zaten, asteroitlerin yörüngelerinin pek kararlı olmayışının nedenlerinden biri de bu. Elbette bir diğer etken de, diğer gezegenlerin asteroitler üzerinde uyguladığı kütle çekimi. OSIRIS-Rex, asteroitin yörüngesinde bulunduğu süre içerisinde Güneş ışınlarının oluşturduğu bu etkiyi inceleyerek, ileride tehlike arzeden bir asteroitin yörüngesini değiştirmek için neler yapabileceğimizi görmemize imkan sağlayacak. Örneğin, yaklaşan bir asteroitin yüzeyine güçlü bir lazer ışını gönderebilir veya asteroitin yüzeyini Güneş ışınlarının bu etkisini dilediğimizce yönlendirebileceğimiz bir malzeme ile kaplayabiliriz. Bunların etkisinin ne düzeyde olacağı hakkındaki ilk bilgileri ise bize Bennu üzerinde inceleme yapacak olan OSIRIS-Rex verecek. - Dünya'nın ve Güneş Sistemi'nin oluşum dönemi hakkında bilgi sahibi olmak - Asteroit madenciliği hakkında çok az da olsa tecrübe kazanmak - Gezegenimizi korumak hakkında bilgi edinmek


Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan (1299) Fatih'in tahta çıkmasına (1451) kadar geçen sürede müsbet bilimler Osmanlılarda pek ilgi görmemiştir. Osmanlı astronomi çalışmalarında, Uluğ Bey'in Semerkand'da kurduğu Semerkand Gözlemevi'nde yetişen bilim adamların büyük rolü bulunmaktadır. Gözlemevi'nin bir süre müdürlüğünü yapan Kadızade'nin (1337-1412) Türkistan'da yetiştirdiği iki öğrencisi sonradan Osmanlı Devleti'ne gelerek matematik ve astronomi bilimini yaymışlardır. Bunlardan biri Fethullah Şirvani'dir (ölm. 1486). Ali Kuşçu'nun İstanbul'a gelmesi ve medreselerde dersler vermesiyle Osmanlılarda müsbet bilimlerde bir canlanma yaşanmış ve nitekim Ali Kuşçu'nun çabaları 16. yüzyılda semeresini vermeye başlamış ve Mirim Çelebi ve Takiyüddin gibi önemli astronomlar yetişmiştir. 16. yüzyılda Osmanlılar en büyük astronomi bilgini hiç kuşkusuz Takiyüddin'dir. Takiyüddin'in matematik ve astronomi başta olmak üzere birçok alanda araştırmaları vardır. Özellikle trigonometri alanındaki çalışmaları oldukça önemlidir. 16. yüzyılın ünlü astronomu Kopernik (1473-1543) sinüs fonksiyonunu kullanmamış, sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjanttan söz etmemiştir; oysa Takiyüddin bunların tanımlarını vermiş, kanıtlamalarını yapmış ve cetvellerini hazırlamıştır. 2) Bütün gök cisimleri Yer'in etrafında dairesel olarak dolanırlar ve hızları sabittir. Ancak yapılan gözlemler gezegenlerin muntazam bir hızla hareket etmediklerini göstermekteydi. Ayrıca gezegenlerin Yer'e olan uzaklıkları sürekli değişiyordu. Gözlemler bu temel prensipleri ile uyuşmuyordu. Hiparkos dışmerkezli bir sistem kullanarak, gözlemlerle sistemi uyuşturmaya çalıştı. Hiparkos tarafından ileri sürülen ve daha sonra Batlamyus tarafından da benimsenen bu teoriyi İslam astronomları olduğu gibi kabul etmişlerdir. Buna göre, Güneş, gerçekte kendi mümessil yörüngesinde değil, bu yörünge ile aynı düzlemde bulunan, dışmerkezli bir yörünge, yani merkezi kaymış bir daire üzerinde bir yıllık sürede dolanmaktadır. Bu Güneş'in dışmerkezli yörüngesidir. Burada önemli olan dışmerkezliliğin hesabıdır. Hiparkos, bu yörüngenin merkezi ile Yer'in merkezi arasındaki mesafeyi, mevsim farklarından yararlanarak hesap eder ve yörüngenin yarıçapı 60 birim olarak kabul edildiğinde, 2,5p olarak verir. Takiyüddin aynı zamanda yetenekli bir teknisyendir. Güneş saatleri ve mekanik saatler yapmıştır. Cep, duvar, masa saatlerinin yanında astronomik saatlerle gözlem saatlerini anlattığı Mekanik Saat Yapımı adlı kitabı, Batı Dünyası da dahil olmak üzere, bu yüzyılda bu konuda kaleme alınmış en kapsamlı kitaptır. Bu gözlemevinde 16. yüzyılın en mükemmel gözlem araçları inşa edilmiştir. Yapılan araştırmalar bu gözlemevinde inşa edilen gözlem araçları ile Tycho Brahe'nin Danimarka kralı Frederic II'nin himayesinde Hven'de 1576 yılında inşasına başlanan gözlemevindeki gözlem araçları arasında tam bir paralelizm olduğunu göstermiştir. Örneğin, her iki gözlemevinde de duvar kadranı, sextant gibi gözlem araçları inşa edilmiştir. Takiyüddin, saati bir gözlem aracı olarak kullanmıştır. Batı'da saniyeyi gösterebilen saatlerin yapılışı ve bunun T ycho Brahe'nin gözlemevinde kullanımı İstanbul Gözlemevi'ndeki kullanımından sonradır. Bu faaliyetler, XVIII. yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlıların coğrafyadan sonra, astronomi ve matematik sahalarında da Batı ile temasa gelmeye başladıklarını ve hiç değilse ilk planda kendileri için gerekli olan kuramsal bilgileri, yavaş yavaş da olsa, aktarmaya başladıklarını göstermektedir. Ancak Osmanlılar bu dönemde daha çok vakit tayini için gerekli olan bilgileri içeren zicleri çevirmişlerdir. Batı'da bu dönemde astronomi biliminin yapısını tamemen değiştiren önemli bir çok eser dururken, bu türde ziclerin seçilmiş olması Osmanlı bilimine hakim olan karakteri göstermektedir. Hüseyin Rıfkı'nın çağdaş fizikle ilgili olan Mecmuatü'l-Mühendisin adlı eserinde, incelenen konular arasında Yer'in bir derecelik meridyen yayının ölçülmesi ve mekanik de bulunmaktadır.


Araştırmacılar exoplanetleri neredeyse, biyologların yeni hayvan türlerini sınıflandırdıkları şekilde sınıflandırdılar. Aşağıdaki çizim, ötegezenlerin soy ağacını gösteriyor. Gezegenler, proto-gezegensel diskler denilen ve girdap şeklinde dönen gaz ve toz disklerinden doğar. Diskler, Jüpiter gibi dev gezegenlerin yanı sıra, çoğunlukla Dünya ve Neptün'ün boyutları arasındaki küçük gezegenleri de doğurur. W.M. Keck Gözlemevi ve NASA'nın Kepler görevindeki verileri kullanan araştırmacılar, küçük gezegenlerin iki boyutlu gruba ayrılabileceğini keşfettiler: Kayalık Dünya benzeri gezegenler ile süper Dünya'lar ve gazlı mini Neptün'ler. 1990'ların ortalarından bu yana başka bir Güneş benzeri yıldızın etrafında ilk gezegen keşfedildiğinde, gök bilimciler şu anda geniş bir dış gezegen koleksiyonu haline gelmiş bilgiyi toplamaya başladılar. Şimdiye kadar yaklaşık 3500 ötegezegen teyit edilmiş durumda. Caltech tarafından başlatılan yeni bir araştırmada araştırmacılar, bu gezegenleri biyologların yeni hayvan türlerini sınıflandırdıkları şekilde sınıflandırdılar ve şimdiye kadar bulunan dış gezegenlerin çoğunluğunun 2 belirgin gruba ayrıldığını öğrendiler: Kayalık Dünya benzeri gezegenler ve daha büyük mini-Neptün'ler. Takım, NASA'nın Kepler görevi ve W.M. Keck Gözlemevi'nden gelen verileri kullandı. Caltech'deki astronomi profesörü ve bu yeni araştırmanın baş araştırmacısı Andrew Howard, Bu keşif, gezegenlerin soy ağacında büyük yeni bir bölünmedir, yani tıpkı memelilerin ve kertenkelelerin hayat ağacında farklı dallar olduğunu keşfetmeye benziyor dedi. Esas itibarıyla ekibin araştırması, galaksimizin 2 tür gezegen üzerinde tercihte bulunduğunu gösteriyor: Dünya'nın 1.75 katına kadar olan kayalık gezegenler ve Dünya'nın 2 ila 3.5 katı büyüklüğündeki gazla kaplı mini Neptün'ler. Galaksimiz, nadiren bu iki grup arasında boyutlara sahip olan gezegenler üretiyor. Fulton, Gök bilimciler buldukları şeyleri kovalarda biriktirmek isterler. Bu durumda, Kepler gezegenlerinin çoğunluğu için 2 çok belirgin kova bulduk diyor. 2009'da Kepler görevi faaliyete geçtiğinden beri, 2.300'den fazla dış gezegeni tespit etti ve doğruladı. Kepler, kendi yıldızlarının yakınındaki gezegenleri bulma konusunda uzmanlaşmış durumda. Dolayısıyla bu gezegenlerin büyük bir çoğunluğu, kendi Güneş'lerine Merkür'den daha yakın bir yörüngede dönüyorlar yani Dünya-Güneş mesafesinin yaklaşık üçte biri gibi yakın bir yörüngede dolaşıyorlar. Bu yakın gezegenlerin çoğu, Dünya ve Neptün'ün boyutu arasında olup aşağı yukarı Dünya'nın 4 katı kadarlar. Ancak bugüne kadar, gezegenlerin bu aralıkta çeşitli boyutlara sahip oldukları ve bu 2 boyuttaki gruba ayrıldıkları bilinmiyordu. Kepler, bu gezegenleri kendi yıldızlarının önünden geçerken yıldızın ışığında oluşan sahte çökmeleri arayarak buluyor. Çökmenin boyutu gezegenin boyutu ile ilişkilidir. Fakat gezegenlerin boyutlarını tam olarak bilmek için yıldızların boyutları ölçülmelidir. Caltech ekibi; UC Berkeley, Hawaii Üniversitesi, Harvard Üniversitesi, Princeton Üniversitesi ve Montreal Üniversitesi gibi çeşitli kurumların çalışanları ile birlikte Keck Gözlemevi'in de yardımıyla Kepler gezegenlerinin boyutlarına daha yakından baktı. 2.000 Kepler gezegenini barındıran yıldızlarla ilgili spektral verileri elde etmek için yıllar harcadılar. Bu spektral veriler onların, Kepler yıldızlarının boyutlarının kesin ölçümlerini yapmalarını sağladı. Bu ölçümler, sonuç olarak araştırmacıların bu yıldızların etrafındaki gezegenlerin boyutlarını daha kesin biçimde belirlemelerine olanak sağlamış oldu. Önceleri gezegenleri boyutlarına göre ayırmak, kum tanelerini çıplak gözle sınıflandırmaya çalışmak gibiydi. Keck'den spektrumları almanın, büyüteçle bakmak gibi bir şey olduğunu gördük, daha önce göremediğimiz ayrıntıları görebildik diyor Fulton. Keck'in yeni verileri ile araştırmacılar, 2.000 tane gezegenin boyutunu daha önceki ölçümlerden 4 kat fazla hassasiyetle ölçebildiler. Gezegen boyutlarının dağılımını incelediklerinde bir sürprizle karşılaştılar: Kayalık Dünya grupları ile mini-Neptün grupları arasında çarpıcı bir boşluk vardı. Bu boşluğa birkaç gezegen düşmüş olsa da, çoğunluk düşmemişti. Boşluğun nedeni açık değil, ancak bilim adamları iki muhtemel açıklama getiriyorlar. Birincisi, doğanın yaklaşık olarak Dünya büyüklüğünde bir sürü gezegen yapmaktan hoşlandığı fikrine dayanıyor. Bu gezegenlerin bazıları, tam olarak anlaşılamayan nedenlerden ötürü boşluğa atlamak için yeterli gazı elde ederek gaz haldeki mini-Neptün'lere dönüşüyorlar. Birazcık hidrojen ve helyum gazı çok uzun mesafe kat eder. Bu nedenle eğer bir gezegen sadece kütlece %1 hidrojen ve helyum içeriyorsa, boşluğa atlamak için yeterlidir. Bu gezegenler, etraflarında büyük gaz balonları olan kayalar gibilerdir. Balondaki hidrojen ve helyum, sistemin kütlesine bir bütün olarak katkıda bulunmamakla birlikte hacim açısından muazzam bir katkıda bulunur ve gezegenleri daha büyük boyuta getirir diyor Andrew Howard. Gezegenlerin boşluğa girmemelerinin ikinci muhtemel nedeni, gezegenin gazını kaybetmesiyle ilgilidir. Bir gezegen biraz yani boşluğa koymak için doğru miktarda gaz alırsa, bu gaz ev sahibi yıldızın ışınımına maruz kaldığında yanabilir. Gelecekte araştırmacılar, bu dış gezegenlerin kompozisyonları hakkında daha fazla bilgi edinmek için bunların ağır element içeriğini incelemeyi planlıyorlar. Gezegensel astronominin altın çağında yaşıyoruz, çünkü diğer yıldızların çevresinde binlerce gezegen buluyoruz. Şu anda bu mini-Neptünlerin nelerden oluştuğunu anlamak için çalışıyoruz. Bu da bize gezegenlerin neden diğer yıldızların çevresinde bu kadar kolay oluştuğunu ve neden bizim Güneş'imiz etrafında oluşmadıklarını açıklamamıza yardımcı olmalıdır diyor Petigura. Bundan tam 25 yıl önce evreni, uzay... Bize en yakın yıldızlardan biri ola... Yazı dizimizin daha önceki iki seri...


Bulduğu şey, Aristoteles'in evren modelinin öngördüğünün tam aksine (Aristoteles, tek ve özel olan Dünya'nın merkezinin evrenin de merkezi olduğunu ve ağır cisimlerin buraya çökmek istediklerini iddia etmiştir. Onun -ve elbet kilisenin gözünde, Evren, içten dışa doğru hafifleşen 5 temel elementten oluşmuştu: Toprak, Su, Hava, Ateş ve bir de hepsinden daha hafif olan ve bütün gök cisimlerinin maddesi 5. element, onun değişiyle Quintessenza ) her yerde görmeye alışkın olduğu sıradan taşlardan çok da farklı ve özellikle de daha hafif olmayan bir maddeydi. Kilisenin mutlak doğru kabul edeceği ve yaklaşık 2000 yıl sonra bile Giordano Bruno ve Galileo Galilei gibilerinin başına bela olacak Aristoteles'in evren modeli, halbuki ilk darbesini İsa'nın doğumundan tam 467 yıl önce böyle alıp, çatırdamaya çoktan başlamıştı bile. Böylece astrobiyolojinin felsefeden, bilime geçiş süreci de başlamış oldu. Bu süreç 1952 yılında yapılan meşhur Urey-Miller Deneyi ve 1970 lerde yapılan Viking 1, 2 deneyleri ile tamamlanarak, astrobiyolojinin bilim camiasında kabul ve saygı gören deneye dayalı bir bilim dalı olması ile son buldu. Bugün kullanılan birçok teknik vardır. Zira kullanılacak yöntemin, aranan yaşamın gelişmişliğine ve lokasyonuna bağlı olarak değişmesi muhtemeldir. Birinci elden yapılan deneyler elbette en güvenli olanlarıdır. Mars'tan kopan ve Antarktika'daki Allan Tepelerine düşen ALH 84001.0 meteorunun incelenmesi veya Viking deneyleri buna örnektir. Buna rağmen ikisi de bir yere bağlanamadan sonuçsuz kalmıştır. Bunun yanında, örneğin SETI bilimcileri, en az bizim kadar gelişmiş bir zeki yaşam türünün uzun zaman önce, çok uzaklardan göndermiş olabileceği sinyalleri, diğer gürültülerden ayıklayarak duymaya çalışır. Asıl mesele, radyo teleskoplarımızı çevirmek suretiyle, gökyüzünde dinlenecek ilginç koordinatların tam olarak nereler olduğunu saptamaktır. İşte aşağıda bahsedeceğimiz 3. yöntem, Ötegezegen Atmosferlerinde Biyolojik imza Aranması, tam da bu işe yaramasının dışında, kişisel olarak en tatmin edici bulduğumdur. Teleskoplarla bile zor saptanabilen, küçücük ve sönük bir ışık noktasından, deyim yerindeyse zorla öğrendiklerimiz, bize sorarsanız insan türünün bilgiye ve arkadaşlığa susamışlığını daha da gün yüzüne çıkarıyor. Ayrıca yalnız olmadığımızı kanıtlamanın en hızlı ve ucuz yolu olarak karşımıza çıkıyor. Güneş sistemimizden çok uzak yıldızların etrafında dönen, Dünya benzeri veya kayalık bir gezegeni doğrudan fotoğraflayabildiğimizde , o gezegende hayat olup olmadığını nasıl bilebiliriz? Elimizdeki en iyi yöntem, bu gezegenlerin atmosferlerinde ve yüzeylerinde bio-imzalar aramaktır. Arabalar, şehirler ve Çin Seddi bile uzaydan görülemezler. Dünya'da hayat ortaya çıktığından beri, dışarıdan bakan biri için görsel olarak neredeyse hiç bir şey değişmiştir. Pekala, şimdi Dünya'ya bir göz atalım ve buradaki hayatı uzaktan nasıl saptayabileceğimizi düşünelim. Bio-imzaları saptamanın iki aşaması vardır. Önce bio-imzaların kendileri tanımlanır, sonra bunların mevcut olup olmadığını gösterecek güvenilir yöntemler bulunur. Bilimciler bu imzaların uzun ve detaylı listelerini yapmışlardır. Bunlardan en önemlilerini tanıyalım. Bilinen yaşamın oksijen ürettiğini çoktan gördük. Fotosentez oksijen üretir. Hayatın bir imzası bu. Çok düşük olan oksijen seviyeleri jeolojik veya kimyasal süreçlerle üretilebilse de, Dünya'daki gibi % 21 gibi yüksek bir oran her yeri ilginç kılmaya yetecektir. Biyoloji aynı zamanda hayatın bir başka imzası olan metan da üretebilir. Ancak Dünya'yla ilgili ilginç olan şey, oksijenin metan ile birlikte var olmasıdır. Normal kimyasal reaksiyonlarda, metanın oksijen tarafından tüketilmesini bekleriz. O halde, normal kimyasal süreçlerden bekleyeceğimiz dengenin dışında, atmosferde oksijen ve metanın bir arada bulunması, gezegenimizde hayat olduğunun bir göstergesidir. Aradığımız başka bir imza da ozon. Ozon oksijen ile üretilir. Oksijen, Güneş ışığı ve üst atmosfer ile reaksiyona girer ve ozon üreterek ultraviyole ışınımını süzer. Ozonun, gezegenimiz tarafından yansıtılan ışıkta çok güçlü bir imzası olduğu ortaya çıkıyor. O halde, ozonu hayatın olası bir imzası olarak kullanabiliriz, tıpkı onun yapıtaşları olan Oksijeni kullanabileceğimiz gibi. Bir gezegenin soluk ışığından, onun atmosferindeki gazları ve oranlarını araştırabilmenin yanı sıra, o gezegenin yüzeyindeki biyolojiyi de doğrudan inceleyebiliriz. Kendi gezegenimizdeki bitki örtüsü çok algılanabilir bir imza verir, çünkü kızılötesi ışığı yansıtır. Bu yolla bir dış gezegenin yüzeyindeki vejetasyon benzeri yaşamı makul bir şekilde tespit edebiliriz. Bu biyolojik imzalar konusunda çok dikkatli olmalıyız, çünkü her zaman biyolojik olarak üretilmemiştir. Örneğin, oksijen, gezegensel bir atmosferde biyolojik olmayan işlemlerle üretilebilir. Mars atmosferi, örneğinyaklaşık % 0.14 oksijen içerir. Ve bu, Mars atmosferdeki Güneş ışığıyla reaksiyona giren karbondioksit ile biyolojik olmayan doğal süreçler sonunda üretilir. Bilim insanları, anoksik atmosferlerde yaşam işaretleri olabilecek diğer gaz türlerini araştırmayı düşündüler.Örneğin etan, azot oksit, hatta organik sülfür ve diğer bileşikler, anoksik atmosferlerde biyolojik imza olarak kullanılabilir. Bütün bilgileri verilere bağlamak, biyolojik imza saptamak kendi başına hayatın bir kanıtı değildir. Bir gezegenin yüzeyinde su buharı veya sıvı suya dair kanıtlar varsa, eğer gezegenin sıcaklığı karmaşık karbon bileşiklerinin oluşumu için beklenen aralıkta ise ve eğer ömür boyu gerekli diğer gazlar da varsa, biraz daha emin olabiliriz. Astronomlar ve astrobiyologlar olarak, bu bio imzaların bulunduğu ve aynı zamanda yaşanabilir olan bir gezegen bulmak istiyoruz. Her açıdan hassas olacak bu durumda bir çıkarım yapmak oldukça zor olacaktır. Bu gözlemlere sebep verebilecek birkaç olası durum mevcuttur. 1. Aranan canlıdan çıkan biyolojik imza, saptanacak kadar büyük veya fazla olmayabilir. 2. Yanlış şeyi arıyor olabiliriz. Belki de yaşam vardır ama, bizim bilmediğimiz bir formudur. Sonuçta evrende canlanmanın veya bilinç kazanmanın birçok yolu olabileceğini düşünüyoruz. 3. Yaşam vardır ama, yer altındadır. Atmosferi veya gezegenin yüzeyini değiştirecek kadar atık üretmezler. 4. Belki de sadece hayat yoktur veya henüz başlamamıştır. Gezegen yaşanabilir ama yaşayanı yoktur. Şimdi, biyolojik imzaların nasıl saptandığına geçmeden önce, bu yolda gerekli olabilecek birkaç ufak şeyi hatırlayalım. Doppler Etkisi, dalga çıkartan kaynaklar hareket ettiğinde, onu izleyen gözlemcilerin başına gelen şeydir. İlgilendiğimiz dalgalar noktasal kabul edeceğimiz kaynaklarından küresel veya dairesel olarak eşit aralıklarla ortaya çıkarlar. Bu kaynak bu şekilde dalga yollamaya devam ederek herhangi bir yöne doğru hareket ettiğinde, hareket yönünden ona bakan bir gözlemci için, 't' zaman sonra gönderdiği dalga ile ondan bir önceki yani ilk anda göndermiş olduğu dalganın arası, eğer yerinde duruyor olsaydı göndereceği aynı iki dalganın arasından daha az olacaktır. Bu gözlemciye göre dalgalar sıkışır ve dalga boyu kısalır. Eğer bu dalga ışık ise maviye kayar, ses ise tizleşir. Elbette arkadan bakan bir gözlemci için ise tam tersi geçerlidir, kaynak gerçekte olduğundan daha kırmızı görünür ve sesi kalınlaşır. Bilimciler ışığın bu fenomenine kısaca redshift demişlerdir. Doppler etkisini kullanarak, bir cismin bize yaklaşıp yaklaşmadığını veya uzaklaşıp uzaklaşmadığını ve hatta bunu yapma hızlarını bulabiliriz. Günlük hayatımızda bu olayı, arabamıza radardan hız cezası yerken veya Formula 1 araçlarının yanıızdan geçip giderkenki sesini dinlediğimizde deneyimleriz. Doppler Etkisinin ötegezegenlerdeki biyolojik imzaların saptanması görevimizdeki yerini aşağıdaki kısa hatırlatmadan sonra açıklayacağım. - Kütlesi olan cisimler, bu kütle ne kadar küçük olursa olsun, evrendeki diğer bütün kütleler ile gizemli bir ilişki içerisindedir. Kuvvet kullanılarak oluşturulan her etkiye eşit bir tepki uygulanmak zorundadır. Bunlar basit gibi görünen, banal bilgiler olsa da evrenin öteki ucundaki bir galaksiyle aranızda her zaman bir çekim kuvveti olduğunu bilmek veya elinizdeki bir topu havaya atıp tutuyorken, sadece birazcık ve bir anlık da olsa, bütün dünyayı da aşağı doğru hoplattığınızı bilmek eğlencelidir. Bir teorik fizikçinin Dünya'yı yerinden oynatması için devasa bir sopaya ihtiyacı yoktur. Karşılıklı uygulanan, kütlelerden kaynaklanan ve uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bu çekim gücü, yıldızın gezegeni çekerek yörüngesinde tutmasına olanak verirken, aynı zamanda gezegenin de yıldızını çekmesine sebep olur. Bunun sonucunda bu ikili sistemin merkezi, yıldızın geometrik merkezi olmak yerine, yıldızın içinde bir yerlerde kalan ve yıldızın kendisinin de etrafında dönüyor olduğu bir noktadır. Bu da yıldızın dairesel bir şekilde yalpalıyormuş gibi görünmesine sebep olur. Bu iki bilgi, yaratıcı beyinlerde kullanıldığında bize, bir yıldızın gezegeni olup olmadığını ve hatta eğer varsa o gezegenin o anda nerede olduğunu söyler. Etrafında gezegen olan, uygun bir yıldızın yapacağı bu dairesel yalpalama hareketi sırasında; yıldız, merkezi kendi içinde kalan küçücük yörüngesi üzerinde bize doğru yaklaştığında daha mavi, bize en yakın noktasından geçip tekrar uzaklaşmaya başladığında ise daha kırmızı görünür. En mavi olduğu yer ve en kırmızı olduğu yerler, yani radial hızın maksimuma ulastığı noktalar, yörüngenin iki ucunu belirler. Kırmızıdan maviye geçişte gezegen yıldızın arkasındadır . Maviden kırmızıya geçildiği noktada ise gezegen yıldızıyla bizim aramıza girmiştir. Bu iki durumda da radial hız bir anlığına sıfırdır. Bir ışık kaynağından çıkan ve bir prizma ile tayfına ayrıştırılan bir ışık demetinin tayfında bazı emilim çizgileri olacaktır. Örneğin yukarıdaki resmin sağ alt köşesindeki grafikteki iki düşüşte belirli iki elementin imzası. Fakat bu işi yapmak çok zordur. İstenilen ışık; yıldızın yüzeyinden çıkacak, gezegenin atmosferine girip çıkacak, oradan da buraya kadar gelecektir. Dış gezegenler çok uzaktır, ilginç olanları küçüktür ve çok parlak olan şeylere çok yakınlardır. Bizim istediğimiz ise, sadece gezegenin atmosferinden geçip süzülerek gelen ışıktır. Gezegen ve yıldızın birlikte spektrumu alınır. Son olarak da ilk tayf ikinciden çıkarılır. Geriye sadece gezegenin atmosferinin nelerden oluştuğu ve dolayısıyla orada nelerin yaşadığı kalır. Metrodorus, Giordano Bruno, Cristiaan Huygens ve Carl Sagan gibilerin omuzlarında yükselen ve bir çok heyecanlı keşfe gebe bir bilim dalı olan astrobiyoloji, en büyük sorularımızı cevaplama yetisine henüz daha yeni kavuşmuştur. : Sagan, Carl. (1980) Altin Kitaplar: Kozmos sf. 200-210.


Ben küçükken, bildiğimiz tüm gezegenler Güneş Sistemi'mizdekilerden ibaretti. Astronomlar gökyüzündeki yıldızların bir çoğunun da birer gezegeni olduğunu varsaydılar fakat, bu sadece yapılmış bir tahmindi. Mantıken bunu kesin olarak bilemezdik, çünkü bu gezegenler gülünç derecede küçük ve solgundu. Onları görebilmek ya da üzerlerinde çalışmak tamamen ihtimal dışı görünüyordu. Güneş sistemi dışı gezegenler ya da ötegezegenler profesyonel astrofiziğin değil, bilim kurgunun konusuydu. Bir zamanlar böyle düşünülüyor olduğuna inanmak güç. Bir ötegezegenin ilk tam tespiti 1991'de; bir yıldızın, çevresinde dönen ötegezegenin etkisiyle, belli belirsiz sallanmasıyla oldu ve o günden sonra bu alan çok ilerledi. Şu anda 1.600 doğrulanmış ve neredeyse 4 bin aday ötegezegen var. Bazıları Merkür'den küçükken, bazıları Jüpiter'den büyük olabiliyor. Ana yıldızların etrafındaki dönüşlerini tamamlamaları bazılarının birkaç saatini alırken, bazılarınınki birkaç yüzyıl sürüyor. Ve bizim bildiklerimiz, Samanyolu Galaksisi'ne yayılmış olduklarını düşündüğümüz yüzlerce milyar ötegezegenin sadece küçük bir kısmı. Fakat ötegezegenlerin altın çağı yeni yeni başlamışken başka bir bölüm de şekilleniyor: Öteuyduları avlamak. Öteuydu; bir yıldızın çevresinde dolanan bir gezegenin etrafında dönen uydularına denir. Daha önce öteuyduları duymamış olabilirsiniz, fakat Avatar, Jedi'nin Dönüşü, Prometheus gibi filmlerin hayranıysanız bu sizin için tanıdık bir alandır. Üçünde de olayların büyük çoğunluğu bir öteuyduda geçiyor. Peki ya gerçek hayat? Kaç tane öteuydu hakkında bilgimiz var? An itibariyle sıfır! Fakat Endor ve Pandora'nın gerçek hayattaki benzerlerini bulmak için araştırmalar devam ediyor. Yüzlerce veya binlerce ışık yılı uzaklıktaki solgun yıldızların etrafında dönen uzak gezegenlerin yörüngesinde küçük kayalar aramanın, belirsiz bir akademik meşgalenin çok kesin bir örneği olduğunu düşünebilirsiniz. Fakat öteuydu konusu büyük bir mesele haline gelmek üzere. Ötegezegenlerin bu kadar heyecan verici olmalarının sebebi; en büyük sorulardan birinin cevabına giden yol üzerinde olmalarından kaynaklanır: 'Yalnız mıyız?'. Daha fazla ötegezegen buldukça şu soruları sorarız: 'Orada hayat olabilir mi?','Dünya ile benzer bir şeyi var mı?'. Fakat şu ana kadar ne Dünya'ya eş değer bir ötegezegen bulabildik ne de içlerinden herhangi birinin, Dünya benzeri olsun veya olmasın, canlılığa ev sahipliği yapıp yapmadığı sorusunu cevaplayabildik. Öteuyduların, bu küçük uzak dünyaların, hayat umudu taşıyor olmasının çeşitli nedenleri var. İlk olarak şöyle bir gerçek var ki; Ay'ın oynadığı göz ardı edilemez rol olmasa Dünya'da hayat hiç var olmayabilirdi. Dünya'nın ekseni, Güneş etrafındaki dönüşüyle bağlantılı olarak 23.5 derece eğiktir. Bu eğiklik bize mevsimleri verir ve eğiklik göreceli olarak küçük olduğu için Dünya'daki mevsimler ılımandır: Çoğu yer asla aşırı sıcak ya da dayanılamayacak kadar soğuk olmaz. Yaşam için can alıcı olan şeylerden biri bu eğikliğin çok uzun zaman boyunca aynı kalmış olmasıdır: Milyonlarca yıldan beri bu eğikliğin açısı sadece birkaç derece oynamıştır. Aksine Mars'ın, göz ardı edilebilir çekim gücüne sahip iki küçük uydusu vardır. Dengeleyici bir etki olmadan Mars, milyonlarca yılda eksen eğikliği 0 ile 60 derece arasında değişerek öne arkaya savrulup durmuş, bu durum iklim koşullarında aşırı değişimlerle sonuçlanmıştır. Bu koşullarda Mars'ta var olmuş herhangi bir yaşam formu sürekli değişen son derece çetrefilli koşullara adapte olmak zorunda kalırdı. Ay olmadan Dünya'mız; fosil kayıtlarıyla doğrulanan mevsimlerin göreceli sabitliği yerine, kaotik iklim koşullarına maruz kalırdı. Makale yazarının burada dile getirdiği Ay'ın Dünya üzerindeki yaşamı şekillendirici etkisi, spekülasyona açık bir konudur ve tartışılmaktadır. Ay'ın hiç olmadığı bir Dünya'da yaşamın var olamayacağını söyleyemeyiz. Yine, Ay'ın yokluğunda canlıların uzun dönemli radikal iklim değişikliklerine adapte olup olamayacakları hakkında da net çıkarımlar yapamayız. Hatta Ay'ın varlığı, yeryüzündeki canlı çeşitliliği üzerinde sınırlandırıcı bir etkiye dahi sebep oluyor olabilir. Ay'ın çekim gücü ayrıca denizlerde gelgitleri meydana getirir. Milyarlarca yıl önce, okyanuslardaki gelgitler antik kayalık kıyılarda değişen tuz oranı döngüleri meydana getirdi. Bu tekrar eden döngüler, ilk DNA benzeri moleküllerin üretimi için gerekli olan benzersiz kimyasal süreçlerin oluşmasını sağlamış olabilir. Görünen o ki; başka bir Dünya arayışımıza devam ederken, Ay gibi bir uydu tarafından eşlik edilmeyen, Dünya'nın ikizi diyebileceğimiz bir gezegen olası değil. Kendi gezegenimiz gibi bir yer bulmanın anahtar bileşeni öteuydular. Fakat; şimdiye kadar bulduğumuz ötegezegenlerin çoğunun, konuksever ortamların aksine, en azından bizim bildiğimiz tarzda bir yaşamı desteklemekten uzak, şişman gaz kütleleri olduğu gerçeği cesaretimizi kırmamalı. Henüz bilmediğimiz şey bu ötegezegenlerin uyduları olup olmadığı. Bu olasılık umut verici, çünkü öteuyduların muhtemelen okyanuslara ve atmosfere ev sahipliği yapan daha küçük, kayalıklı ya da buzlu yapıda olmaları bekleniyor. Titan Dünya'nınkinden bile daha yoğun, kalın bir atmosfere sahipken; tahminen Enceladus , Europa ve Ganymede'in yer altı okyanuslarına ev sahipliği yaptığı düşünülüyor. Dolayısıyle eğer dışarıda bir yerde hayat varsa; bunun uzak bir gezegende değil uzak bir uyduda olması muhtemel. Av devam ediyor. Herhangi bir öteuydu, doğrudan görülmek için çok solgun olduğundan, gök bilimciler araştırmalarında ustaca dolaylı teknikler kullanıyorlar. Bu uyduların milyarlarcası kesin olarak dışarıda bir yerlerde ve biz onları bulacağız. Bu küçük dünyaların, devasa soruları yanıtlamak için bize yardımcı olmaları çok sürmeyecek.


Güneş sistemimizin ilk bilinen yıldızlararası ziyaretçisinin çok şiddetli bir geçmişi olabilir. Yeni yapılan bir araştırmaya göre 2017 yılının ekim ayında iç güneş sistemimizden geçerken tespit edilen gizemli nesne Oumuamua, asıl yıldızından yakın geçiş gerçekleştirirken kütle çekim kuvveti yüzünden parçalarına ayrılan daha büyük bir cismin bir parçası olabilir. Çin Bilim Akademisi'nin Ulusal Astronomi Gözlemevleri'nde görev yapan ve aynı zamanda çalışmanın baş yazarı olan Yun Zhang açıklamasında bu gelgit parçalanması senaryosunun sadece Oumuamua için değil, asteroit benzeri bir çok yıldızlararası nesnenin nasıl oluştuğu konusuna dair bir açıklama sağladığını söyledi. Zhang ve çalışmanın ortak yazarı California Üniversitesi astronomu Douglas Lin'e göre bu hipotez, Oumuamua'nın tuhaflığını da açıklıyor. Bu tuhaflık ise aşırı ve çok katmanlı. Örneğin, Oumuamua son derece uzun hatta bir uzay purosuna benziyor . Astronomlar daha önce hiç bu şekilde bir uzay cismi görmemişti. Bu duruma ek olarak Oumuamua, mahallemiz boyunca yaptığı yolculukta yerçekimsiz hızlanma sergiledi ve bu hareket güneşin, Jüpiter'in veya diğer büyük cisimlerin çekimlerine bağlanamıyor. Böyle bir hareket, uzay araçlarında bulunan iticiler gibi cismi bu yöne iten kuyruklu yıldız gaz çıkışı ile ortaya çıkabilir. Ancak birçok astronomun bu yabancı cismin bir kuyruklu yıldız olduğunu düşünmesine rağmen, Oumuamua hiçbir gaz çıkışı yani görülebilir bir kuyruk veya saç göstermedi. Kuyruklu yıldızların genellikle ev sahibi yıldızlarından uzakta bulunmaya eğilimleri vardır bu yüzden de yıldızlararası uzaya atılmaları daha kolaydır. Son olarak Oumuamua'nın tespit edilmesi de garip ve oldukça bilgilendiriciydi. Uzayın ne kadar geniş olduğu, bu cisme benzer nesnelerin yolculuğunun ne kadar süre aldığı ve bu tip cisimleri tespit etmedeki gayretsizliğimizi göz önüne alacak olursak Oumuamua gibi nesnelerin aslında çok fazla olabileceğini düşünebiliriz. Zhang, her gezegen sisteminin ortalama olarak 100 trilyon Oumuamua gibi nesneyi dışarı fırlatmış olması gerektiğini belirtti. Nesnenin karakteristik özelliklerinin kombinasyonu, bazı bilim insanlarını en belirgin şekilde de Harvard Üniversitesi Astronomi bölümünü yöneten Avi Loeb'i Oumuamua'nın yabancı bir uzay aracı olduğunu düşünmeleri konusunda kışkırtıyor. Loeb'in söylediklerine göre şu an elimizdeki veriler belki de artık kullanılmayan bir ışık yelkenlisi ile tutarlı ve Loeb, araştırmacıların en azından bu ihtimale karşı açık fikirli olması gerektiğini söyledi. Fakat yeni yapılan çalışma, nesneye doğal bir açıklama öne sürüyor. Zhang ve Lin, bu tarz cisimlerin asıl yıldızlarının yakınından geçerken nasıl etkilendiklerini araştıran bir bilgisayar simülasyonu kullandılar. Bu modelleme çalışması, bu çok yakın geçişlerin cisimleri uzun parçalar halinde parçaladığını ve daha sonra da bu parçaları yıldızlararası uzaya fırlattığını ortaya koydu. Geçiş sırasındaki aşırı ısınma ve daha sonrasında gerçekleşen soğuma cisimlerin üzerindeki yüzey çatlaklarına sebep oluyor ki bu çatlaklar da cisimlerin tuhaf şekillerini destekliyor. Yıldızsal gelgit parçalanması sürecindeki ısı yayılımı ayrıca büyük miktardaki uçucu maddenin kaybolmasına yol açıyor ve bu durum da sadece Oumuamua'nın kırmızımsı yüzey rengi ile görülebilir bir kuyruğun olmamasını değil bu cisimlerin kuruluğunu da açıklıyor. Bununla beraber su buzu gibi bazı yüksek süblimasyon sıcaklıklarına sahip uçucu maddeler, yüzeyin altında sıkışmış bir halde bulunabilir. Ve araştırmacılara göre bu gizli kalmış maddeler, güneşimiz gibi yıldızların yakınından geçerken harekete geçebilir ve gaz çıkışıyla beraber yerçekimsiz bir hızlanma ortaya çıkarabilir. 13 Nisan'da Nature Astronomy dergisinde yayınlanan başka bir çalışmaya göre ise bu tarz yıldızlararası cisimlerin asıl ait oldukları objeler çok fazla farklılığa sahiptir. Bu fırlatılmış nesneler; uzun süreli kuyruklu yıldızlara, gezegen oluşturmaya başlayan yapılara veya yıldızlarının yakınlarında başı boş dolanan süper dünyalara bile ait olabilirler. Zhang'da zaten bu yıldızlararası cisimlerin gezegen sistemlerinin nasıl oluşup evrimleştiğine dair önemli ipuçları verebileceğini söylüyor. Aslında Oumuamua hakkında bilgisi olduğumuz tek yıldızlararası ziyaretçi değil. 2019 yılının ağustos ayında astronomlar, Borisov Kuyruklu Yıldızı diye bilinen ikinci bir yabancı ziyaretçiyi tespit ettiler. Özellikle Şili dağlarında yer alan Vera C. Rubin Gözlemevi'nin internette çevrim içi olmasından sonra daha fazla bu gibi cisimleri görmeye başlayacaklar. Yani Oumuamua, buz dağının görünen bir kısmı. Daha fazla bu tipteki cismin araştırılması, belki de dış güneş sistemimizin karanlık derinliklerine doğru hızla yol alan Oumuamua'yı anlamaktaki en iyi yolumuz olabilir. U.S Naval Academy astronomu ve Oumuamua Uluslararası Uzay Bilim Enstitüsü'nün ortak lideri olan Matthew Knight, gelecek yıllarda keşfedilecek yıldızlararası cisimlerin Oumuamua'ya benzer özellikler gösterip göstermediğini keşfetmenin çok ilginç olabileceğini belirtti. Yukarıdaki görselde, yaklaşık 2 km ... Güneş'ten yaklaşık 2 bin astronomi ... ABD Uzay Ajansı NASA'nın bir sonrak...


Bir bahar gününde 1961 model beyaz Chevy Impala'sının içerisinde koltuğuna yayılmış bir şekilde uzun bir yolda ilerliyordu. Güneş, sol tarafındaki ucu bucağı görünmeyen buğday tarlalarının ardından batmaktaydı. Turuncumsu kızıllığı, açık penceresinden de giren hafif rüzgar tarafından bir o yana bir bu yana savrulan buğday tanelerinin arasından süzülüyordu. Gündelik hayatta her ne kadar kullansak da, ışık hızına yakın hızlara yaklaştığımızda iş başka boyutlara taşınır. Bunu bugün parçacık hızlandırıcılarda test etmemiz mümkün. Belirli bir potansiyel fark altında bir elektronu 0,99c, yani ışık hızının %99'una kadar hızlandırdığımızı düşünelim. Eğer potansiyel farkı 4 kat artırırsak, elektronun kinetik enerjisi de 4 kat artmalı, yani hızı 2 kat artıp 1,98c olmalıdır. Fakat yapılan deneylerde görüyoruz ki, bu potansiyel farkı yüzlerce, hatta binlerce kat artırsak dahi, hız hep ışık hızının altında kalıyor. Yani ışığı karşınıza alıp ona doğru gitseniz dahi, hızını yanınızdan geçen araçtaki gibi artmış olarak görmüyorsunuz.Einstein'ın bu önemli keşfi, ışık hızına yakın hızlarda işin nasıl değiştiğini bize anlatıyor. Göreli kelimesi, bir şeye veya bir olguya göre değişim gösteren, kişiden kişiye farklı algılanan anlamlarına gelir. Yani ortada gözlemciden gözlemciye değişen bir durum söz konusu. Bunun nasıl işlediğini anlamak için öncelikle Referans Sistemlerini incelemeliyiz. Newton yasaları tüm eylemsiz referans sistemlerinde geçerlidir. Eylemsiz referans sistemleri, sistemin içinde gözlenen cisme etkiyen hiçbir kuvvet yokken ivmesi sıfır olan bir referans sistemidir. Yani, sabit hızla hareket eden bir sistem de eylemsiz referans sistemidir. Bu demek oluyor ki, sabit hızla hareket eden bir araçta yapılan deneyin sonuçları ile, hareketsiz bir araçta yapılan deneyin sonuçları özdeştir. Mekanik yasaları bütün eylemsiz referans sistemlerinde aynı olmalıdır. Dışarıdaki gözlemcinin gördüğü şey de topun havaya çıktığı, fakat top bu hareketini yaptığı sırada tren bir yol katediyor. Yani top trenin hareketinden ötürü bu sefer yatayda da bir harekete sahip. Sadece dikey yönde bir hareket yapmıyor. Dolayısıyla top, dışarıdaki gözlemcinin bakış açısından sanki fırlatılan bir ok gibi kavisli bir yol izliyor. Fakat trenin içerisindeki gözlemci topu sadece yukarı aşağı giderken görüyor. Bu durumda topun hareketi konusunda bir fikir ayrılığı ortaya çıkıyor. Bu durumda Newton yasaları, enerji ve momentumun korunumu gibi ilkelerin geçerliliği olduğuna göre, bu iki eylemsiz referans sistemi arasındaki farkı hiçbir mekanik deneyle açıklamak mümkün değilmiş gibi görünüyor. Bu olayda gözlenebilecek tek şey, bir sistemin diğerine göre olan hareketidir. Bu durum keyfi olarak alınan bir referans sistemi kavramının veya uzay içerisinde herhangi bir şekilde mutlak hareket kavramının bir anlamı olmadığını ifade eder. Gerçekleşen olayda iki farklı gözlemci için iki farklı referans sistemi oluşturalım. Bunlardan birisi S, diğeri S' olsun. Yeri ve zamanı da dört koordinat cinsinden ve olarak ifade edelim. Bu iki referans sistemi arasında bir dönüşüm bağıntısı oluşturabiliriz. S' sistemi S sistemine göre ölçülmek üzere xx' ekseni boyunca sabit v hızıyla hareket etsin. t=0 anında iki referans sisteminin çakıştığını varsayalım Bu durumda iki referans sistemi arasındaki dönüşüm aşağıdaki şekilde ifade edilir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, zamanı her iki referans sisteminde de aynı kabul etmiş olduğumuzdur. Bu, gündelik olaylarda çok çok ufak farklardan ötürü doğru bir kabuldür. Fakat söz konusu hızlar ışık hızına yaklaştığında durumlar değişmektedir. Bir parçacık S sistemindeki gözlemciye göre dt süresi boyunca dx kadar yol alsın. Dönüşüm bağıntılarından elde ettiğimiz eşitliğe göre aşağıdaki ifade elde edilir. Burada belirtilen ux ifadesi, S referans sisteminde hızın x eksenindeki bileşenini ifade eder. Aynı şekilde üslü ifadesi olan da S' referans sistemindekini ifade eder. Burada v harfi yerine u kullanmamızın sebebi, iki referans sisteminin bağıl hızını temsil etmek içindir. Özet olarak, Galileo bağıntıları her ne kadar mantıklı görünseler de bu gündelik hayattaki olayların gerçekleşme şeklinden ötürü mantıklı ve geçerlidir. Söz konusu olaylar ışık hızına yakınlığı barındırınca işin boyutu değişmektedir. Kafa kafaya yaklaşan iki arabada hızları toplarken, ışık hızına çok yakın hızlarda bu geçerliliğini yitirmektedir. Örneğin, 60km/sa hızla size doğru 80km/sa hızla gelen bir araca yaklaşma hızınız 60+80=140km/sa iken, 0,6c hızla giderken size doğru 0,8c hızla gelen bir araca yaklaşma hızınız 1,4c değildir. Asla ışık hızını geçmeyecektir. Sonuç olarak, bu bağıntıları elektromanyetik dalgalara uygulamaya kalktığımızda ortaya problemler çıktığını görürüz. Görelilik kuramı 20. yüzyıldan bu y...


Özel ve genel göreliliğin omurgasını oluşturan Lorentz dönüşümleri Hollandalı fizikçi Hendrik Lorentz tarafından elektromanyetizma kuralları gereğince daha önceden bulunmuştur. Fakat o dönemlerde birçok fizikçi gibi Lorentz'in de ışığın yayılması konusundaki çalışmaları Eter maddesinin varlığı üzerinden şekillenmiştir. Klasik elektromanyetik teorinin garipliklerinden biri ışık hızının vakumda sabit olduğunu söylemesidir. Şöyle ki; klasik mekanikte farklı referans sistemleri için hızlar eklenip çıkarılarak, görelilik yazı dizimizin bir önceki bölümünde bahsettiğimiz Galileo dönüşümleri kullanılıarak bulunmaktadır. Yani 80km/s hızla giden trenin içinde ileri doğru 3km/s hızla yürüyen yolcunun hızı 80+3 = 83km/s olmaktadır. Fakat trenin farlarından çıkan ışığın hızı = ışık hızı + 80km/s çıkmaktadır ki bu sonuç ışığın hızının sabit olduğunu söyleyen elektromanyetik teori ile çelişir. Bu problemi gidermek için fizikçiler Eter adında varsayımsal bir madde ortaya atmışlar ve yıllarca farklı Eter hipotezleri geliştirerek pratikte kullandıkları bu iki sistemi birbirleriyle bağdaştırmaya çalışmışlardır. Eter hipotezlerinin sonuncularından diyebileceğimiz çalışmayı ise bu konuda inancını yitirmeyen Lorentz yapmıştır. Eteri hareketsiz bir sistem olarak ele almak ve yorumlamak ister. Elektromanyetizmanın temellerini oluşturan Maxwell denklemlerinin bazılarının Eter'den hareketli bir referansa geçildiğinde değişmez olduklarını gösterebileceği bir dönüşüm formulü üzerinde çalışmaya başlar ve zaman koordinatlarının değiştirilmesi gerektiğini farkeder. 1895 yılında Yerel Zaman adını verdiği eklentiyi kullanarak iki sistem arası dönüşüm için matematiksel bir çıkarım yapar. Buna göre mutlak zamanın geçerli olduğu Eterin içindeki madde bu mutlak zamana bağlı bir değişken olan yerel zamanda hareket etmektedir. - T' = yerel zaman, - T = mutlak zaman, - C = ışık hızı - V = cismin hızı - X = mesafe - Kök içindeki ifade ise Lorentz Faktörüdür. C ışık hızı sabiti 1'dir. Eğer V hızını ışık hızının çok altında değerler alırsanız, kök içindeki V2/C2 ifadesi küçülmeye başlar. V'yi ufalttıkça pay azalır ve V2/C2 sıfıra yaklaşmaya başlar. Kök içindeki 1'den sıfıra yaklaşmakta olan V2/C2 yi çıkardığımızda 1'e oldukça yaklaşmış olan bir sayı ederiz ve bu sayı kök içinden dışarıya yine 1'e çok yakın olarak çıkar. Denklemin üst kısmında ise X/C V/C değerinde V/C'nin payı olan V'yi azalttıkça kesir sıfıra yaklaşmaya başlar. Bir sayının 0 ile çarpımı 0 olacağı için X/C V/C çarpım işlemi de sıfıra yaklaşır ve üst kısımda geriye sadece T kalır. Dolayısıyla denklemimiz eğer ışık hızından çok düşük hızlar kullanıyorsak T' = T şeklinde sonuçlanacaktır. Bu ifadenin aslında Galileo dönüşümündeki zaman ifadesi olan T' = T ile aynı olduğuna dikkat etmek gerekiyor. Lorentz zaman dönüşümü ışık hızından çok düşük hızlarda Galileo dönüşümü ile yaklaşık aynı sonucu verir fakat hız ışık hızına yaklaştıkça referans sistemleri arasında zaman farkı oluşmaya başlar. Denklemde gerçekleşen bu zaman daralması sayesinde ışık hızı farklı referans sistemlerinde farklı hızlara çıkmaz, tutarsızlık göstermez. Bu anlattığımız ifadenin açık anlatımı şudur: Eğer ışık hızından çok düşük hızlarda hareket ediyorsanız; yerel zaman ile dışarıdan sizi izleyen gözlemcinin ölçtüğü mutlak zaman arasında kayda değer bir fark bulunmaz. Ancak, ışık hızına yaklaştıkça yerel zaman hareket halindeki cisim için belirgin oranda değişmeye başlar, dışardan bakan hareketsiz gözlemciye oranla yavaşlar. Dolayısıyla yerel zamanı kendisi için yavaşlamış olan gözlemcimize göre ışık hızı sabitliğini korur. Yani, gözlemcimiz 0.9c (ışık hızının %90'ı) hızla hareket ederken, aracının farlarından çıkan ışığın 1.9c hızla hareket ettiğini değil, yine 1c hızla hareket ettiğini ölçümler. Hız; birim zaman içinde alınan yol olduğuna ve hareket halindeki gözlemcimiz için zaman yavaşladığına göre, ışığın hızını hep sabit olarak ölçmesi doğaldır. Lorentz yol dönüşümleri de benzer bir şekilde Galileo dönüşümlerine indirgenebilme özelliğine sahiptir. Denklemin payda kısmında kök içinde bulunan ifade benzer bir şekilde küçük hızlarda sıfıra yaklaşırken, pay kısmındaki X VT ifadesi de VT sıfıra yaklaşacağı için geriye X i bırakır. Sonuç olarak düşük hızlarda X' = X olur. Eğer tek boyutlu bir hareket yapılıyorsa, yani tek bir doğrultuda gidiliyorsa, Y ve Z koordinatları için Y'=Y ve Z'=Z eşitlikleri yazılabilir fakat hareket 3 boyutta da yapılmaktaysa diğer koordinatlarda da X koordinatı için yazdığımız denkem şeklinde olur. Referans sistemimize tersten, bir gözlemciymiş gibi bakmak istersek; T' zamanını ve X', Y', Z' boyutlarını denklemde eşitliğin karşı tarafına geçirip Ters Lorentz Dönüşümlerini uygularız ve denklemlerimiz şu şekilde olur. Fizik yasalarının dönüşümler sırasında değişmez olduğu konusuna oldukça önem veren Fransız matematikçi, fizikçi ve bilim felsefecisi olan Henri Poincare, Lorentz'in bulduğu dönüşümleri modern formuna sokmuş ve bütün Maxwell denklemlerinde de dönüşümler sonucu değişmezliğini göstererek özel göreliliğe doğru giden yolda önemli bir adımı tamamlamıştır. Poincare 1898'de yazdığı bir yazıda bu dönüşüm denklemlerinin salt matematiksel olarak ifade ettiklerinin tek başlarına bir anlamı olmadığını, esasen fiziksel açıdan daha derin çıkarımlara gebe olduğunu belirtmiştir. Ayrıca dönüşümlerin öngörüsü olarak diğer bilim isanlarının ve yeni teorilerin ışık hızı artık sabit almaları gerektiğini söyler. Lorentz bu dönüşüm denklemlerini mutlak zamanın işlediği referans sistemi olan Eter hipotezi üzerinden kurmuş ve Michelson-Morley deneyindeki sonucun denklemlerindeki uzunluk daralması ile örtüştüğünü söylemiştir. Fakat Poincare artık mutlak zaman ve uzayın olamayacağını, Eter'in artık metafizik bir anlam kazandığını, deneysel olarak yanlışlanıp ispatanamayacağını, fizikçilerin Eter hipotezlerini terketmeleri gerektiğini belirtmiştir.


Bilim adamlarının oldukça ilgisini çeken ışığın hızı her zaman merak konusu olmuştur. Fakat bu yazı dizisini yazmamıza da sebep olan esas keşif, hızından ziyade, yayıldığı ortam olarak o zamanlarda var olduğu düşünülen eter içindeki hız değişimleri ni ölçmek amacıyla 1881 yılında Albert A. Michelson'ın tasarlanan deney düzeneğidir. Daha sonra bu deney Michelson ve Edward W. Morley tarafından defalarca tekrarlandı. Öncelikle yazıya başlamadan önce konuyla ilgili olan Eter Hipotezi yazımızı okumanızda fayda var. Biliyorsanız, bu kısmı geçebilirsiniz. Deneyin hedefi, hipotetik etere göre Dünya'nın hızını tayin etmekti. Eğer Dünya eter adı verilen varsayımsal ortamın içerisinde ilerliyorsa, ışık düzenek içerisinden geçip farklı zamanlarda alıcıya düşecekti. Daha detaylı ifade edecek olursak, Dünya eterin içerisinden v hızıyla akıyorsa, eter de Dünya etrafında v hızıyla akar. Dünya'nın hareketine zıt yönde olan bu eterin v hızıyla akışı, Dünya referans sisteminde ölçülen ışık hızının aynaya yaklaşırken c-v, aynadan yansıdıktan sonra da c+v olması demektir. Düzenekte ortada yarı geçirgen bir ayna bulunur. Bu ayna ışığı hem geçirir hem de yansıtır. Buraya gelen ışık yukarı yönde yansırken, aynı zamanda içinden geçerek doğruca yoluna devam eder. Yani, pratik biçimde ışın iki parçaya bölünmüş olur. Sonra tamamen yansıtıcı aynalardan yansıyarak geriye, ortadaki yarı geçirgen aynaya tekrar gelir. Yukarıdan gelen ışık yarı geçirgen aynanın içerisinden geçerken, sağdan gelen ışık da yansıyarak beraber bir şekilde alıcıya düşer. Eğer Dünya eter içerisinde hareket ediyorsa, ışık düz ve dik olarak giderken ışık demetlerinden birisi geri kalmalıdır. Yani ışığın geliş açısını değiştirip, aradaki farkı ölçmek amaçlanmıştır. Aşağıdaki videoda 5:50'den sonrasında bu deney çok güzel bir şekilde görsel olarak ifade edilmiş. Ayrıca ondan öncesi de yazı dizimizin bir önceki iki bölümünde anlattıklarımız için özet niteliğinde. Bu aynalardan yansıyan ışık demeti bir araya geldiğinde karanlık ve parlak bir görüntüden oluşan bir girişim deseni ortaya çıkarır. Eğer bu düzeneği 90 derece döndürürsek, girişim deseni az ama ölçülebilir bir miktarda kaymalıdır. Fakat ölçümler sonucunda hiçbir kayma gözlenememiştir. Deney, Dünya'nın yörüngesel hareketinden ötürü, eter içerisindeki akışı daha iyi tespit edebilmek adına yılın başka zamanlarında tekrar denense de sonuç hep aynı olmuştur. Hiçbir zaman ölçülebilir bir kayma gözlenememiştir. Sonuç olarak, Michelson-Morley deneyi Eter Hipotezi ile çelişir. Ayrıca Referans Sistemleri yazımızda da ele aldığımız gibi, Dünya'nın eterin referans sistemine göre mutlak hızının ölçülmesinin de mümkünsüz olduğunu ifade eder. Bu sonuç bizi iki yargıya ulaştırır; ya ışığın içinde hareket ettiği eter olarak anılan şey yoktur, ya da ışık eter içinde hiçbir etkileşime uğramadan hareket eder. Ancak, bir şey , hareket edebilmek için başka bir şeyin içinde olmak zorunda ise, içinde bulunduğu ortamın hareketinden etkilenmek zorundadır. Bu da bizi ulaştığımız ikinci sonuç olan, ışığın eter içinde etkileşmeden hareket ettiği fikrini geçersiz kılar. İşte Einstein bu olumsuz deney sonucundan yola çıkarak, meşhur Göreliliği geliştirdi. Şu anda biliyoruz ki ışık, yayılmak için eter veya benzeri herhangi bir ortama ihtiyaç duymuyor. Küçük yaşlardaki her çocuğun en çok... Bir bahar gününde 1961 model beyaz ... 4 boyutlu bir uzayda yaşadığımızı s...


Özel göreliliğin bir diğer önemli sonucu da boy kısalmasıdır. Tıpkı zaman genişlemesinde olduğu gibi, ışık hızına yakın hızlarda boy da göreli olarak değişime uğrar. Bir cisme göre durgun olan biri tarafından ölçülen uzunluk, o cismin öz uzunluğudur. Yine aynı cismin, kendine göre hareketli bir referans sistemi tarafından ölçülen uzunluğu öz uzunluğundan küçüktür. Bunun nasıl olduğunu daha önceki bilgilerimizden yola çıkarak gösterelim. Buradan görüyoruz ki, cismin durgun halindeki uzunluğu olan öz uzunluğu, bu uzunluğuna paralel doğrultuda hareket ederken boyu kısalır. Elbette ki bu kısalmanın ciddi miktarlarda olması için bu hızın ışık hızına çok yakın hızlarda olması gerekir. Bunun için aşağıdaki grafikte gama çarpanının ışık hızına yakın hızlarda nasıl değiştiğine bakabiliriz. Zaman kısalmasının aksine buradaki çarpanın ters olduğuna dikkat ediniz. Dolayısıyla ışık hızına yaklaştıkça boyun da 0'a yaklaştığını görürüz. Aşağıdaki resimde üst kısımda Ay'a ışık hızına yakın bir hızda yaklaşmakta olan gözlemcinin gördüğü an resmedilmiş. Ona göre Ay kendisine ışık hızına yakın bir hızla yaklaştığında Ay'ın boyu kendisi hareketine paralel doğru boyunca kısalmış olarak görünür. Alt kısımda ise bu sefer diğer referans sisteminden olay gözlemlenir. Dünya'dan bakan bir gözlemci kendisine ışık hızına yakın bir hızla yaklaşan uzay aracının, geliş doğrultusu boyunca boyunun kısaldığını görür. Bu zamana kadar anlattıklarımız özet olarak Görelilik kavramının ne olduğunu doğru açıklayabilmek ve bunun sonucunda nasıl olaylar gerçekleştiğini anlatmaktı. Yani söz konusu Özel Görelilik olduğunda, problemi doğru belirlemek, problemi çözmekteki esas anahtardır. Bunun için bir önceki yazıda ele aldığımız Zaman Genişlemesi ve İkizler Paradoksu'nu iyice anlamanızı tavsiye ediyoruz. Uzay ve zamanı bir akışkan olarak k... 4 boyutlu bir uzayda yaşadığımızı s...


Kütle konsepti, fizikte her zaman en önemli konulardan biri olmuştur. Fakat günümüze yaklaşıp, fizikte ilerledikçe önemi daha da artmıştır. Bu konuda ilk ciddi çalışmaları yapan Galileo ve Newton'a göre kütle, maddenin dışarıdan gelen tepkilere gösterdiği bir hareket direncini simgeler. Newton kütleyi momentum ve güç vektörlerini tanımlamak için kullanmıştır. Kütlenin momentumu 'nin bulunması hız ile kütlenin çarpılmasıyla elde edilir. Güç ise kütlenin momentumunun zamana göre artış oranıdır. Eğer kütle sabit ise Newton'un bu iki yasası F=mdv/dt şeklinde gösterilebilir. Buradaki dv/dt yani hızın zamana göre değişimi ivmeyi verir. Formül kısaca Newton'un hareket yasalarının ikincisi olan F=m.a olarak yazılabilir. Newton'un kütle ve hareket için yaptığı bu tanım benimsenmiş ve neredeyse 2 yüzyıl boyunca kullanılmıştır. Daha sonra Einstein sahneye çıkmış ve özel görelilik adı altında ortaya koyduğu hareket yasalarıyla kütlenin durumunu daha karmaşık, ancak daha belirgin bir hale büründürmüştür. Özel Görelilik'te maddenin kütlesi iki farklı şekilde karşımıza çıkar. İvme ve üzerine etkiyen kuvvet ile bulunan sabit kütleye, özel görelilikte maddenin durgun kütlesi denir. Bu, cismin durgun olduğu kabul edilen bir referans sistemi içindeki kütlesidir. Cismin hakiki kütlesi olarak da düşünebileceğimiz bu durgun kütle gözlemcilerden bağımsızdır. Fakat cisim hareket ediyorsa hızlanma ve güç ilişkisine, yani kütleye cismin hızı ve etki eder. Dolayısıyla, hareket eden bir cismin kütlesi gözlemlenen referans noktasına göre değişkenlik gösterir. Denkleme baktığımızda hızın yani V'nin arttıkça, C değerine yaklaştıkça kök içindeki sayının azalmaya başladığını görürüz. Kesirin payı olan M0 durgun kütleyi temsil ettiği için sabittir fakat kök içindeki payda kısmı azaldığı için eşitliğin diğer tarafındaki M değeri yani göreli kütle cisim hız kazandıkça artar. Göreli kütle ve durgun kütle kavramları modern fiziğin yapıtaşlarından sayılmaktadır. Göreli kütle, durgun kütlenin aksine cismin enerjisine yani momentum ve hızına bağlıdır. Aslında bunun nedeni momentumun korunması ilkesine bağlıdır. Momentumun korunmasının gerekliliğinden dolayı; hareket halinde olan bir cismin kütlesinin aslında cismin o anki hızına bağlı olması gerektiği sonucuna varılır. Kısaca momentumu korumak için ödenen bedel kütleyi mecburen göreli yapmaktan geçmiştir. Klasik mekanikte momentum formülü olarak kullandığımız P=mv için, hız arttıkça momentumu korunmasını sağlamamız gerekir. Özel görelilikte bu formüle lorentz dönüşümlerindeki gamma faktörünü ekleriz ve yandaki hale bürünür. Hız arttıkça kök içindeki sayı küçülmeye başlayacak, dolayısıyla kesirli sayının ifade ettiği değer büyüyecektir. Formüle yapılan bu eklentinin kütleyi göreli yapması dışında en büyük etkisi cismin kazanacağı hızı sınırlanmış olmasıdır. Klasik mekanikte cisme etkiyen kuvvete göre momentum da düzgün bir şekilde arttırmaya devam eder ve bu, cismin hızının ışık hızının ötesine çıkmasına yol açar. Hız için vereceğiniz enerji haricinizde bir sınırınız kalmaz. Fakat özel görelilikte cisme verilen enerji ile kazandırılan momentum, cismin hızını düzgün bir şekilde sonsuza kadar arttırmak yerine ışık hızına asimptotik olarak sürekli yaklaştırır, ancak ulaşamaz. Neyse ki bu öngörüyü deneyler ile sınamak sanıldığı kadar zor olmamıştır. Kütlenin göreli olduğuna dair ilk bulgu 1908 yılında gerçekleşir. Bir vakum tüpü içindeki hızla ilerleyen elektronların kütlesi ölçüldüğünde durgun kabul edilen elektronlara göre 2 kat daha fazla kütleye sahip oldukları görülmüştür. Günümüzde sıkça adını duyduğumuz Büyük Hadron Çarpıştırıcısı gibi parçacık hızlandırıcılarında elektron ve proton gibi parçacıkları hızlandırmak için oldukça güçlü elektrik alanları oluşturulur. Bu parçacıklar, ışık hızına çok yakın hızlara ulaşacak kadar hızlandırılırlar ve bu hıza yaklaştıkça kütleleri artar. Kütleleri arttığından dolayı daha fazla hızlanmaları için gereken enerji ihtiyacı da artar.


Pan-STARRS ekibine 15 Eylül gece yarısı gelen bir mailde ekip, LIGO'nun teknik bakım sırasında elde ettiği önemli bir olaydan haberdar ediliyordu. Evrenin bir yerinde uzay-zamanda bir dalgalanma olmuştu ama nerede? LIGO henüz resmi gözlem dönemini başlatmadığı ve sadece iki adet kütle çekim dalga algılayıcısına sahip olduğu için, olayın kaynağının tam olarak neresi olduğunu milyarlarca gökada arasından belirleyemiyordu. LIGO ekibinin yaptığı ilk analizler daha henüz başlangıç seviyesinde olsa da, birbirlerine çok yakın yörüngede dolanan iki kara deliğin sonunda birleştiğini ve tek bir kara deliğe dönüştüklerini gösteriyordu. Bu muazzam birleşme uzay zamanın dokusunda art arda titreşimlere yol açmış ve sonunda şaşılacak derecede hassas ölçümler yapabilen LIGO gözlemevi tarafından algılanmıştı. Pan-STARRS, Hawaii Üniversitesi Panoramik Keşif Teleskopu ve Hızlı Yanıt Sistemi, tam da böyle durumlar için oluşturulmuş bir teleskop. Hawaii Astronomi Enstitüsü tarafından inşa edilen, Pan-STARRS1 teleskopunun amacı yıllardır böylesi değişimler gösteren cisimleri bulmak ve bir yandan da gökyüzünün en detaylı haritasını beş renkte oluşturmak. PS1'in kütle çekim dalgalarının kaynağına ilişkin gözlemlediği ideal bölgenin fotoğrafının ise MAST arşivi içerisinde bu baharda halka açık olarak yayınlanması planlanıyor. Eğer karadeliklerin birleşmesi sırasında sistemden jet çıkışı olursa gökyüzünde bu bölgeden yeni parlak bir ışık kaynağı görünecek. Pan-STARRS güçlü tarama kapasitesiyle, LIGO tarafından tanımlanan bölgeyi haritalayarak ve bu sonuçları daha önceki haritalarla karşılaştırarak bir değişim olup olmadığına bakabilir. Bunu yapabilmek için, Pan-STARRS'ın güçlü bilgisayarları dikkatlice gökyüzünün yeni bir haritasını gözlemeli ve daha sonra bu haritadan önceki haritayı çıkarmalıdır. Geriye kalan görüntü harita oluşturulduğu zamandan bu yana evrendeki cisimlerde meydana gelen değişimleri gösterecektir. Buna geçici dalgalar veya geçici olaylar adı verilmektedir. LIGO tarafından belirlenen geniş bölgede, süpernova, yıldız jetleri, değişen yıldızlar hatta karadelikler tarafından enerji ihtiyaçları karşılanan aktif gökada çekirdeklerinin dahi olduğunu söylemek mümkün. LIGO takımının normal olanları eleyerek tamamen yeni bir şey aradığını söyleyebiliriz. Fakat Pan-STARRS'ın yıllardır böylesi çığır açan bir buluş için hazır beklediğini de eklemek lazım. LIGO'nun kütle çekim dalgalarını oluşturan kaynağa ilişkin tanımladığı bölge sabahın ilk ışıklarıyla doğmaya başlıyor. Bu bölgeyi Pan-STARRS'la gökyüzü çok parlak hale gelmeden sadece birkaç dakika için gözlemek söz konusu. Kızılötesi filtreleriyle, Pan-STARRS gökyüzünü daha uzun süre de gözleyebilir ve birkaç hafta içerisinde gökyüzünün bu bölgesini haritalayabilir. PS1, LIGO'nun buluşunun ardından geçen 41 günde, 56 astronomi kaynaklı patlama tespit etti. Fakat bu patlamaların kaynakları henüz netleşmedi. Pan-STARRS keşiflerine tayfsal devam gözlemleri gerçekleştiren Belfast Üniversitesi, henüz Pan-STARRS gözlemleri içerisinde sıra dışı bir şey görmediklerini, patlamaların normal süpernova kaynaklı patlamalar olduklarını belirtti. Olası iki senaryo var. Bunlardan birisi kütle çekim dalgalarının kaynağının güney yarım küreden çok uzak olması, dolayısıyla Hawaii'den gözlemlenememesi, diğeri ise kaynağın gözlenemeyecek kadar sönük olması. Gelecekte de LIGO yeni bir kütle çekim dalgası gözlediğinde Pan-STARRS gözlemleri büyük önem taşıyor. LIGO'nun sonbaharda gerçekleştireceği bir diğer gözlem programında ikinci Pan-STARRS teleskopu da hazır olacak. Muazzam bir çubuklu sarmal gökada o...


Türkiye'nin, en büyük astronomi ve uzay bilimleri etkinliklerinden olan Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali, aylardır yaşadığımız Covid-19 pandemi önlemleri kapsamında 2021 yılına ertelendi. Bu yıl 14-17 Ağustos 2020 tarihinde 5'incisi gerçekleştirilecek olan etkinlik, ülke genelinde astronomi ve uzay bilimleri ile ilgilenenlerin sabırsızlıkla beklediği en zengin içerikli yatılı kamp etkinliği konumunda. Yüzlerce kişinin katıldığı festivalde, uzay bilimleri alanında uzman profesörler, akademisyenler ve astrofotoğrafçılar çok kapsamlı seminerler, söyleşiler, konferanslar ve uygulamalı eğitimler gerçekleştiriyorlardı. Yaşadığımız Covid-19 pandemi sürecinde, bilim insanları olarak halkımıza örnek davranışlar içinde olmamız gerektiğinin farkındayız. Bu nedenle, bilim kurulumuzla Mayıs ayından beri etkinliğin yapılıp yapılamayacağını, yapılırsa ne gibi risklerle karşılaşacağımızı istişare ediyorduk. Bu istişareler sonucunda bilim kurulumuz; genç-yaşlı yüzlerce insanın bir arada bulunacağı bu etkinliğin corona virüs riski tümüyle bitmeden yapılmasının ciddi sağlık ve salgın riski yaratacağını, hangi sıkı tedbir alınırsa alınsın toplu etkinliklerde riskin her zaman olacağını belirterek Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali'ni bu yıl için ertelememizin uygun olacağı yönünde görüş bildirdi. Etkinlikte eğitmen olarak görev yapan Prof. Dr. A. Talat Saygaç, Prof. Dr. Osman Demircan ve Prof. Dr. Lokman Kuzu da bu kararın doğruluğunu; böylesi ciddi sağlık riski yaşadığımız günlerde halkımıza toplu ortamlarda bulunmaktan uzak durmalarını tavsiye ederken, bu festivali 500 bilimseveri bir araya toplayarak gerçekleştirmemiz halkımızın bilime olan güveni azaltırdı şeklinde değerlendiriyor. Festivale 4 yıldır destek veren Kumluca Belediyesi de aynı görüşte. Kumluca Belediye Başkanı Mustafa Köleoğlu; Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali'nin bu yıl ki virüsten korunma kapsamında düzenlenememesinden dolayı üzüntü içerisindeyim. Etkinliğin online gerçekleştirilmesi için belediyemiz olarak tüm desteğimizi vereceğiz. şeklinde konuştu. Online olarak 14-17 Ağustos 2020 tarihleri arasında gerçekleştirilecek olan festivalin bilimsel içeriği, geçtiğimiz yıllardaki zenginliğini koruyacak. Yine dev gözlem teleskoplarıyla Olimpos'tan yıldız, gezegen, galaksi, nebula ve meteor yağmuru görüntüleri uzmanların açıklamaları eşliğinde Kozmik Anafor, Feza Gezginleri, Hypatia Bilim, Gerçek Bilim ve Gelecek Bilimde Youtube ve sosyal medya hesapları üzerinden canlı olarak yayınlanacak. Aynı zamanda alanında uzman profesörler, akademisyenler ve astrofotoğrafçılar astronomi ve uzay bilimleri alanındaki önemli konuları canlı yayında sunumlar şeklinde izleyicilere aktaracaklar. Online etkinlik boyunca gündüzleri uzmanlar canlı olarak 4'er sunum gerçekleştirecekler. Gece ise, sabaha kadar profesyonel dev teleskoplarla Olimpos'tan uzmanların anlatımı eşliğinde canlı yayınlar gerçekleştirilecek. Online etkinlik ile ilgili detayları ve bildirimleri festivalin bu linkten ulaşabileceğiniz grubuna üye olup takip edebilirsiniz.