Samanyolu'nun eğri şekli muhtemelen galaksimizin daha küçük bir galaksi ile uzun soluklu bir çarpışması ile oluşmuş olabilir. Ancak bu küçük galaksinin hangisi olduğu ise bir gizem. Bu görüş ise Avrupa Uzay Ajansı'nın milyarlarca yıldızın haritasını kesin olarak çıkarmak için tasarlanan Gaia uzay aracının çalışmaları ile ortaya çıktı. Gaia, bir tarafından yukarıya diğer tarafından da aşağıya doğru kıvrılarak eğri bir şekil oluşturan Samanyolu'nun diskine dikkatini yöneltti. Uzay aracının gözlemleri, bu eğriliğin zaman içerisinde hızla hareket ettiğini gösterdi. Üstteki videoda, Samanyolu'nun eğri diskinin görselleştirilmesini izleyebilirsiniz. Eğiklik o kadar hızlı değişiyor ki, bilim insanlarının doğrudan göremediğimiz manyetik alan veya karanlık maddenin etkisini içeren önceki açıklamaları bu koşulda ise yaramıyor. Çünkü bu açıklamalar yavaş hareket eden değişiklikler ortaya çıkarıyor. Bu yüzden de ortaya daha etkili bir çözüm çıkıyor, bu da galaktik bir çarpışma olabilir. İtalya'da bulunan Turin Astrophysical Observatory'de doktora öğrencisi ve makalenin baş yazarı olan EloisaPoggio, Nature Astronomy dergisinde yayınlanan araştırmasında modelleri ile verileri karşılaştırarak eğikliğin hızını ölçtüklerini ve elde edilen hıza dayanarak bu eğikliğin Samanyolu'nun merkezinin etrafındaki rotasyonunu 600 veya 700 milyon yılda tamamladığını bulduklarını söyledi. Karşılaştırma yapacak olursak, güneşin Samanyolu'nun çevresindeki dönüşünü tamamlaması yaklaşık 220-230 milyon yıl alır. Bu çarpışmaya sebep olan galaksi ise bir gizem olarak kalmaya devam ediyor. Bir olası aday, bilim insanlarının Samanyolu diskinin etrafından birkaç defa geçmiş olması muhtemel olduğunu söylediği bir cüce galaksi olan Sagittarius'tur. Hatta şimdiki modeller, Sagittarius'un Samanyolu'nun içine çekilmiş olduğunu gösteriyor. Ancak bu olasılığı destekleyecek daha fazla çalışmanın yapılması gerekiyor. Gaia uzay aracı ise altı yıldır uzaydaki çalışmalarını sürdürüyor ve ekip, önümüzdeki dönemlerde gelecek daha fazla verinin bu gizeme daha çok ışık tutacağını söylüyor.


Hikayeye ilham veren üstteki bu hoş fotoğraf, astrofotoğrafçı Sergio Montufar tarafından 16 Ekim'de Arjantin Patagonyası, Peninsula Valdes, Puerto Madryn, Chubut'da çekildi. Fotoğraftaki ada Isla de los Pajaros olarak adlandırılıyor ve adanın kendine özgü şekli hoş bir hikayeye ilham veriyor. Montufar'ın anlattığı bir efsaneye göre; bu adanın şekli Antonie de Saint-Exupery'nin ünlü ve etkileyici kitabı Küçük Prens'teki o ünlü, fil yutmuş boa yılanı çizimine ilham kaynağı olmuştur. Bizim ev sahibi galaksimiz Samanyolu, geceleyin gökyüzünde bir bant gibi görünen spiral bir galaksidir ve çapı 80 bin ile 100 bin ışık yılı arasında uzanır. Tahmini olarak 400 milyar yıldız içerir. Ortasında ise, Güneş'imizden milyon kat daha büyük devasa bir kara delik olduğunu biliyoruz. Montufar bu fotoğrafı çekerken, bir Sony a7 ve 24 mm Carl Zeiss lens kullanmış. Bu fotoğraf gökyüzünün sekiz dikey (f1.8 / 13s / iso 8000 / 24mm), yerin de altı yatay (f1.8 /30s / iso 8000 / 24 mm) pozlu çekiminin birleşiminden oluşmuş.


Şehir ışıklarından uzakta Ay'ın olmadığı açık bir gecede, gökyüzünü bir baştan öbür başa kuşatan puslu, parlak bir şerit görülür. Bugün, bu puslu şeridin Güneş'in de içinde bulunduğu 400 milyar kadar yıldız içeren, disk şeklinde bir gökada; yani Samanyolu olduğunu biliyoruz. Bir teleskop ile Samanyolu'nu inceleyen ilk astronom Galileo, Samanyolu'nun sayısız yıldızlardan ibaret olduğunu keşfetti. 1780'li yıllarda William Herschel gökyüzünün 683 bölgeye ayırıp, bu bölgelerin her birindeki yıldızları sayarak Güneş'in galaksideki yerini çıkarmaya çalıştı. Hershel, galaksinin merkezine doğru yıldızların sayıca, büyük yoğunlukta olduğunu daha küçük yıldız yoğunluklarının ise galaksinin sınırına doğru görüleceğini düşündü. Fakat, tüm Samanyolu boyunca kabaca, aynı yıldız yoğunlukları buldu. Buradan hareket ederek, Güneş'in galaksimizin merkezinde bulunduğunu ortaya çıkardı. 1920'li yıllarda Hollandalı Astronom Kapteyn, çok sayıdaki yıldızların parlaklığını ve hareketlerini analiz ederek, Herschel'in görüşlerini doğruladı. Kapteyn'e göre Samanyolu yaklaşık 10 kpc (kiloparsek; 1 kpc, 3 bin 260 ışık yılıdır) çapında ve 2 kpc kalınlığında olup merkezi civarında Güneş bulunmaktadır. Hem Herschel hem de Kapteyn Güneş'in galaksimizin merkezinde olduğu fikrinde yanıldılar. Trumpler, yıldız kümeleri ile ilgili çalışmalarında uzak kümelerin beklenildiğinden daha sönük göründüklerini keşfetti. Sonuç olarak, Trumpler yıldızlar arası uzayın mükemmel bir vakum olmadığını uzak yıldızlardan gelen ışığı absorblayan, toz ortamın olduğu sonucunu çıkardı. Bu toz partikülleri Galaksi düzleminde yoğunlaşmıştır. Yıldız ışığının, yıldızlararası ortam tarafından absorblanması sönükleşme olarak bilinir. Galaksi düzleminde yıldızlararası sönükleşme kiloparsek başına 2.5 kadirdir. Bir başka ifade ile, Dünya'dan 1 kpc uzakta, Samanyolunundaki bir yıldız yıldızlararası sönükleşmeden dolayı 2.5 kez daha sönük görülür. Galaksi merkezinde olduğu gibi yoğun yıldızlararası bulutların bulunduğu bölgelerde sönükleşme derecesi büyüktür. Gerçekte, görünür dalgaboylarında Galaksimizin merkezi bir bütün olarak görülemez. Herschel ve Kapteyni yanıltanda bu yıldızlararası sönükleşme idi. Sadece galaksimizdeki en yakın yıldızları gözlemişlerdi. Üstelik yıldızların çok büyük bir kısmının galaksimizin merkezinde bulunduğu fikrine sahip değillerdi. Yıldızlararası toz Galaksimizin düzleminde yoğunlaştığından dolayı, yıldızlararası sönükleşme buralarda daha çoktur. Shapley'in öncülüğünü yapmış olduğu, pek çok Astronom, Güneş'in galaksi merkezinden olan uzaklığını ölçmeye giriştiler. Shapley, bugün için kabul edilen 28,000 ışık yılı uzaklığın yaklaşık üç katı kadar bir uzaklık hesapladı. Galaksi merkezi etrafında, su mazerleri ihtiva eden gaz bulutlarından elde edilen radyo gözlemlerine dayanan son hesaplara göre ise yaklaşık 23,000 ışık yılı bir uzaklık bulunmuştur. Bugün için, galaksimize ait altı tane bileşenden söz edilmektedir. Bunlar; İnce Disk, Kalın Disk, Halo, Şişkin Bölge, Karanlık Halo ve Yıldızlararası ortamdır. Karanlık halo ve yıldızlararası ortamın dışında bu bileşenlerde farklı türden yıldızlar bulunmaktadır. Halodaki yıldızlar, yaşlı ve metal bakımından fakirdir. Astronomlar bu yıldızları popülasyon II yıldızları olarak adlandırırlar. Halo çok az toz ve gaz ihtiva eder. Küresel kümeler ve çoğu RR Lyrae değişen yıldızları bu bileşende bulunmaktadır. Diskte bulunan yıldızlar ise, Güneş gibi genç ve metal bakımından zengin yıldızlardır. Bunlara popülasyon I yıldızları denir. Disk bileşeninde, çok miktarda gaz ve toz bulunur. Açık kümeler, emisyon nebulaları bu bileşenlerde bulunur. Galaksimizin diskinin mavimtrak olduğu anlaşılmıştır. Çünkü, diskten gelen ışıkta genç ve sıcak yıldızların radyasyonu hakimdir. Merkezdeki şişkin bölge popülasyon I ve popülasyon II yıldızlarının bir karışımını içermektedir. Bu bölge kırmızımtrak görülür. Nedeni ise, galaksimizin bu bölgesinde daha soğuk kırmızı dev yıldızları bulunmaktadır. Galaksimizin düzleminde yıldızlararası toz, yıldızlardan gelen ışığı absorbladığı için galaksimizin disk kısmının yapısının anlaşılması, radyo astronominin gelişmesine kadar beklemiştir. Radyo dalgaları, uzundalgaboylu oldukları için yıldızlararası ortamda absorblanmaya ve saçılmaya uğramadan bize kadar ulaşabilirler. Radyo ve optik gözlemler, galaksimizin gaz ve tozdan ibaret spiral şekilli kollara sahip olduğunu ortaya çıkardı. Hidrojen evrende en bol bulunan elementtir. Hidrojen gazı gözlemlerinden galaksimizin disk yapısı hakkında önemli ipuçları tespit edilmiştir. 1951 de Harvard da Astronomlar yıldızlararası ortamdaki 21 cm lik bu radyo ışınımını tespit ettiler. Bu radyo ışınımı, galaksi diskindeki hidrojen bulutlarından gelmektedir. Galaksimizin farklı bölgelerindeki gazlardan gelen radyo ışınımları farklı dalgaboyları ile radyo teleskoplara ulaştığından, değişik gaz bulutlarını seçip ayırmak ve böylelikle Galaksimizin bir haritasını çıkartmak mümkündür. Galaksimizin 21 cm lik radyo dalga boyu gözlemlerinden, nötral hidrojen gazından itibaren, birçok yay biçiminde kollar çıkarılmıştır. Samanyolu'nun spiral yapısına ait en önemli ipuçları O , B yıldızları ve H II bölgelerinin haritalanmasından elde edilmiştir. Ayrıca, karbonmonoksit ihtiva eden molekül bulutlarındaki radyo gözlemleri, Galaksimizin uzak bölgelerinin haritasını çıkartmak için kullanılmıştır. Bütün bu gözlemler, Galaksimizin spiral bir kola sahip olduğunu göstermektedir. Güneş, Orion kolu olarak isimlendirilen spiral kollardan birinde bulunmaktadır. Sagittarius kolu, galaksi merkezi doğrultusunda bir yerdedir. Bu kol, yaz aylarında Samanyolu'nun Scorpius ve Sagittarus boyunca uzanan kısmına bakıldığında görülebilir. Kış aylarında ise Perseus kolu görülebilir. İki büyük koldan diğer ikisi ise Centaurus ve Cygnus koludur. Spiral kollar, galaksinin döndüğünü akla getirmektedir. Galaksimiz dönmese idi, bütün yıldızlar Samanolu'nun merkezine düşerdi. Galaksimizin dönmesini hesap etmek zor bir iştir. Hidrojen gazından yayınlanan 21cm lik radyo gözlemleri, galaksinin dönmesi hakkında önemli ipuçları sağlar. Bu gözlemler, Samanloyu'nun katı bir cisim gibi dönmediğini, oldukça diferansiyel olarak döndüğünü açık olarak göstermektedir. İsveçli Astronom Lindblad, galaksi merkezi etrafında yörüngesi boyunca Güneş'in hızının 250 km/sn olduğunu çıkarttı. Güneş bu hız ile Galaksimizin etrafını ancak en az 200 milyon yılda dolanabilir. Bu da galaksimizin ne kadar büyüklükte olduğunu gösterir. Güneş'in galaksimizin etrafındaki yörüngesini bilirsek, Galaksimizin kütlesini Keplerin üçüncü kanunundan hesaplayabiliriz. Buradan galaksimizin kütlesinin, Güneş'in kütlesinin 1.1x10 üzeri 11 katı olduğu bulunmuştur. Bu kütle çok küçüktür. Çünkü Kepler kanunu, bize sadece Güneş'in yörüngesi içersindeki kütlesini verir. Güneş'in yörüngesinin dışarısındaki madde, Güneş'in hareketinin etkilemez ve böylelikle Keplerin üçüncü kanununa yansımaz. Bugün, hala Galaksimizin gerçek sınırı tespit edilemedi ve mutlaka şaşırtıcı bir madde miktarı, galaksinin halosunun çok ötesinde uzanan küresel dağılım halinde Galaksimizi kuşatmalı (O nedenle gökbilimciler galaksimizin büyüklüğünü 80-100 bin ışık yılı olarak dile getirir). Bu maddeden dolayı, Samanyolu'nun toplam kütlesi en azından Güneş kütlesinin 6 x 10 üzeri 11 katı veya daha fazla olabilir. Galaksimizin halosunun ötesindeki bu madde çok karanlıktır. Bunun için bu bölgeye Karanlık Madde adı verilir. Bu bölgede yıldız yoktur ve varlığı kütle çekim kuvvetinin varlığından anlaşılmaktadır. Galaksimizin merkezi, Sagitarius olarak bilinmektedir. New Mexicodaki VLA radyo teleskobu ile elde edilen ayrıntılı radyo görüntülerinden Sgr A nın iki koldan ibaret olduğu görülmüştür: Sgr A Batı ve Sgr A Doğu. SgrA Batı termik, diğeri ise termik olmayan radyasyon yayınlar. Termik kısımda iyonlaşmış hidrojen vardır. Bu iyonlaşmış gazın sebebi anlaşılamamıştır. Bunu açıklayabilen iki mekanizma ileri sürülmüştür: Sıcak O, B tayf sınıfı anakol yıldızları ve galaksi merkezindeki çok yüksek bir enerji kaynağı. Ayrıca, Sgr A batı kolunun merkezinde termik olmayan çok küçük bir kaynak tespit edilmiştir. Buna Sgr A denmektedir. Gözlemlerden, galaksimizin merkezinin bir spiral yapıya sahip olduğu anlaşılmıştır. Merkezdeki bu spiral yapının galaksimizin spiral yapısı ile bir ilgisi yoktur. Galaksi merkezinden itibaren 2 ila 8 pc arasında moleküllerin bulunduğu bir disk bölgesi vardır. Bu bölgeye Molekül diski denir. Merkezden itibaren 700 pc (parsek; 1 parsek 3.26 ışık yılıdır) uzaklıktaki ekseni etrafında hızla dönen bir Çekirdek disk vardır. Gerek merkezdeki spiral yapının oluşumunu açıklayabilen, gerekse yüksek hızlı gaz ve tozu galaksi merkezi etrafında tutan birşey olmalı. Yapılan dinamik hesaplardan, 2 x 10 üzeri 6 Güneş kütlesindeki bir cismin, bu gazın yıldızlararası uzaya uçup gitmesini engellediği ileri sürülmüştür. Bu da kompakt süper kütleli bir kara deliktir. Diğer birçok galaksinin çekirdeklerinde de meydana gelen olağanüstü aktiviteyi keşfeden astronomlar, bu Galaksilerin merkezlerinde süper kütleli bir kara deliğin olabileceğini söylemektedirler. Bir bahar gününde 1961 model beyaz ... Kozmik Anafor Batman gönüllü il tem... Daha önce Higgs Bozonu'nun ne old...


Herkes Andromeda ve Samanyolu galaksilerinin birleşeceğini konuşadursun, şu anda Samanyolu küçük bir galaksiyle zaten birleşiyor. Cüce Yay Galaksisi denilen ve bize göre Samanyolu'nun karşı tarafından yer alan cüce gökada, son birkaç milyar yıldır adım adım Samanyolu tarafından yutuluyor. Her ne kadar kendisine cüce denilse de, boyutları 10 bin ışık yılı kadar olan bu eliptik galaksi aslında yakınlığı (65 bin ışık yılı) nedeniyle tıpkı Magellan Bulutları gibi gökyüzünde çıplak gözle rahatça görünebilecekken, bize göre Samanyolu'nun karşı yönünde bulunduğu için kalın molekül bulutları tarafından perdeleniyor. Galaksi birleşmeleriyle ilgili bir yanlış anlaşılmayı da burada dile getirmek gerekli. Şu anda Cüce Yay Gökadası sabit biçimde Samanyolu'nun kolları arasında duruyor ve Samanyolu tarafından yavaş yavaş yutuluyor şeklinde düşünmemek gerek. Galaksi birleşmeleri bu şekilde gerçekleşmez! Bu galaksi, diğer tüm Samanyolu uyduları gibi gökadamız çevresinde bir yörüngede yer alıyor. Ancak, bu yörüngesi Samanyolu'nun muazzam çekim gücü nedeniyle gökadamıza o kadar yakın ki, yörüngesindeki her turu içeriğinin bir kısmının gökadamıza katılmasıyla sonuçlanıyor. Öyle ki, milyar yıldır süren bu süreçte cüce gökadanın izlediği yörünge, kendisinden saçılmış yıldızlar ve yıldızlararası toz ile kaplanmış durumda. Gökbilimciler, bu yörünge enkazını inceleyerek cüce galaksinin nasıl bir kütle çekim baskısı altında olduğunu ve bu sürecin ne kadar zamandır sürdüğünü belirleyebiliyorlar. Yıldızlarını üçer beşer Samanyolu'na kaptıran bu talihsiz galaksi, önümüzdeki milyar yıllar içinde yavaş yavaş tüm içeriğini galaksimize kaptırarak tümüyle yok olacak. Gökadanın içerdiği yıldızlar, Samanyolu'nun diğer yıldızları gibi gökadamızın sarmal kollarına karışarak normal bir yörüngede yol almaya başlayacaklar.


Çoğumuz, galaksimiz Samanyolu'nun merkezdeki dev kütleli kara delik haricinde çok büyük sayıda kara deliğe ev sahipliği yaptığını bilmeyiz. Oysa şu bir gerçek ki; kara delikler de tıpkı yıldız ve gezegenler gibi Samanyolu içine dağılmış, olağan yürüngelerinde dolanan sıradan gökcisimleridir. Bir yıldızın kara deliğe dönüşebilmesi için oldukça büyük bir kütleye sahip olması gerekir. Ancak, büyük kütleli yıldızlar kısa ömür süreleri boyunca kütlelerinin büyük kısmını uzay boşluğuna atarlar. Yine de, başlangıç kütlesi kabaca Güneş'in 7-8 katı olan bir yıldızın çekirdeği, ömrünün sonuna geldiğinde bir kara deliğe dönüşebilecek kütleye (Güneş'in en az 3 katı) hala sahip olması düşük olmayan bir olasılıktır. Bir yıldızın kara deliğe dönüşme serüveni için bu yazımıza göz atabilirsiniz. Ancak, böylesi büyük kütlelere sahip yıldızlar çok nadir görülürler. Samanyolu'ndaki yaklaşık 200 milyar yıldızın sadece %0.00001'inin kütlesi bu boyutlardadır. Bu da gösteriyor ki, şu anda galaksimiz Samanyolu'nda önümüzdeki 10 milyon yıl içinde kara deliğe dönüşecek yaklaşık 2 milyon yıldız var. Galaksimizin bugünkü büyüklüğüne yaklaşık 5 milyar yıl önce kavuştuğunu farzedersek, son 5 milyar yılda kara deliğe dönüşmüş olan yıldız sayısının 10 milyar civarında olduğunu hesaplayabiliriz. Yani galaksimiz Samanyolu içinde başıboş halde dolanan en az 10 milyar kara delik mevcut. Bu sayı, galaksimizdeki toplam Güneş benzeri yıldız sayısından daha fazladır. Dünya'nın Samanyolu Galaksisi içerisindeki en az 200 milyar yıldızdan biri tarafından yutulma olasılığı neyse, bir kara delik ile karşılaşma olasılığı ondan çok daha azdır. Yıldızlar arası boşluğun, gök cisimleri arasındaki mesafelerin çok ama çok büyük olduğunu unutmamalısınız. Yani, rahat olun, sıkıntı yok 😉 İlla ki korkacaksanız, sıradan bir yıldız tarafından yutulma olasılığımızın çok daha büyük olduğu aklınızda olsun.


Gök bilim kaynaklarını karıştıran, belgesellerden takip eden veya bilim insanlarının Samanyolu'ndaki yıldız sayısı hakkındaki yorumlarını dinleyen çoğu insanın kafasında soru işaretlerinin oluşması kaçınılmaz. Çünkü, bu bahsedilen kaynaklarda gökadamızdaki yıldız sayısı 100 milyar, 200 milyar, 400 milyar gibi oldukça çeşitli ve aralarında uçurum bulunan rakamlarla telaffuz edilir. Bu da, teknolojinin böylesine geliştiği bir dönemde içinde yaşadığımız galaksideki yıldız sayısını bile hesaplayamadığımız algısını yaratarak kafa karışıklığına neden oluyor. Aslında durum astronomlar için karışık değil. Yani, galaksimizde kaç tane yıldız olduğu konusunu sıkıntı haline getiren bir astronom yok. Dolayısıyla bizler, Samanyolu'nda 200 ila 400 milyar arasında yıldız var diyerek konuyu geçiştirebiliyoruz. Ama bunu söylerken yaptığımız şey, gerçek anlamda bir geçiştirme değil; doğru söylüyoruz. Galaksimiz, dış kısmından iç kısımlarına doğru yoğunluğu artan sayıda yıldızlardan oluşan, sarmal yapılı ince bir disk biçimindedir. Bu diskin iç kısmına doğru ilerledikçe yıldızların yaşı artarken; dış kısımlarında, sarmal kollar boyunca genç yıldızların sayısında artış görülür. Bunun nedeni, yeni yıldızlar oluşturabilecek gaz ve toz miktarının sarmal kollar boyunca çok daha fazla olmasıdır. Yani, yıldız oluşumları çoğunlukla galaksimizin merkez bölgesine yakın yerlerde değil, aşağıdaki görselde bir benzetimini gördüğünüz daha uzak bölgelerde; disk yapısını oluşturan sarmal kollarda meydana gelir. Ancak, dış kısımlardaki sarmal kollarda yıldız yoğunluğunun da düşük olduğunu söylemiştik. Evet, bu doğru. Sarmal kollar boyunca, ışık yılı küplük bir alanda çoğunlukla sadece 1 yıldız bulunur. Tabi burada istisnalar var. Örneğin, sarmal kollar üzerindeki yıldız oluşum bölgeleri bir ışık yılı küplük alan içinde onlarca yıldız barındırıyor olabilir. Zaten yıldız oluşum bölgelerinin doğası da budur. Buralarda yeterince yıldız oluştuktan sonra, bu yıldızların oluşturduğu açık yıldız kümeleri çeşitli kütle çekimsel etkenler ile, milyonlarca yıl içinde yavaşça galaksimiz içinde sarmal kollar ve sarmal kolların araları boyunca dağılırlar. Buradan şu sonucu çıkarabiliriz: Eğer sarmal kollar yıldız oluşum bölgelerini barındırıyorsa, galaksi genelinde sarmal kollar üzerinde homojen bir yıldız yapısı bulunmaz. Yani, merkezden 20 bin ışık yılı uzaklıktaki A bölgesinde ortalama yıldız yoğunluğu parsek başına 5 yıldız iken, aynı yoğunluk B bölgesinde parsek başına 2 yıldız olabilir. Bu da bizi, galaksimizin disk yapısındaki yıldız yoğunluğunu kesin doğru biçimde ölçümlemekten uzaklaştırır. Bunun da üstüne, çok detaylı bir çalışma ile her bölgedeki yıldız sayısını belirleme çabasına girmemiz de oldukça güçtür. Çünkü, gökadamızı içeriden gözlemliyoruz ve bu nedenle görüş alanımız sarmal kollar boyunca yayılmış olan yıldızlararası gaz ve toz bulutları nedeniyle oldukça kısıtlı. Hele ki, Samanyolu'nun merkezinin arka tarafında kalan ve yarısını oluşturan disk bölümünü neredeyse hiç gözlemleyemiyoruz. Yine de, galaksi diski üzerinde dış kısımlardan merkeze doğru kütle miktarı ölçümünü de içine katarak ortalama bir yıldız yoğunluğu belirleyip gökadamızdaki yıldız sayısını kabaca hesaplayabiliriz. Evet, bunu yapıyoruz ve gökadamızda en az 200 milyar yıldız olduğunu buluyoruz. Yıldızların yüzde 80'i, kırmızı cüce dediğimiz küçük ve ışıma gücü düşük yıldızlardır. Evrende ve doğal olarak bizim galaksimizde kural şudur; bir gökcismi ne kadar küçük ise, sayısı o kadar fazla olur. Örneğin Güneş Sistemi'nde 8 gezegen vardır ama, cüce gezegen sayısı onlarcadır. İri meteor sayısı ise, cüce gezegenlerden onlarca kat fazladır. Küçük meteorlar ise yüzlerce kat daha fazla, kaya parçası olarak nitelenen birkaç yüz metrelik meteorların sayısı ise milyarlarcadır. Aynı durum, yıldızlar için de geçerlidir. Şuradaki yazımızı okursanız, yıldızların boyutunun küçüldükçe var olma oranlarının nasıl arttığını anlayabilirsiniz. Özetle durum şu; cüce yıldızların sayısı akıl almaz miktarda fazla. Bu konuda şöyle bir örnek vermemiz uygun olur: Eğer Güneş'i uygun biçimde bölme şansımız olsaydı, rahatlıkla 10 tane kırmızı cüce yıldız sahibi olabilirdik. Cüce yıldızlar bu denli fazla olmasına karşın, düşük ışıma güçleri nedeniyle uzaklık arttıkça onları gözlemlememiz de güçleşiyor. Öyle ki, araya giren yıldızlararası gazın de etkisi ile, en güçlü teleskoplarımızla bile görülemeyecek kadar sönükleşiyorlar. Bu da, cüce yıldızları doğru biçimde sayamadığımız veya saymamızın çok büyük çaba gerektirdiği anlamına geliyor. Ve, gök bilimcilerin tümü kırmızı cüce yıldızların şu an sandığımızdan çok daha fazla olması gerektiği konusunda hemfikirler. İşte bu nedenle, sayamadığımız cüce yıldızları da az önce yukarıda bulduğumuz rakama ekleyerek Samanyolu'nda 200 ila 400 milyar arasında yıldız vardır diyoruz. Kimi gök bilimciler, en düşük rakam olan 200 milyarı tercih ederken, biz dahil kimileri de 400 milyar sayısını kullanmayı yeğliyor. Galaksimiz Samanyolu'nda 200 milyar yıldız var derseniz, yanlış yapmamış olursunuz. Aynı biçimde, 400 milyar yıldız var dediğinizde de hatalı bir rakam vermiş sayılmazsınız. Fakat, eğer 100 milyar diyorsanız, oldukça eski bilgilerle konuşuyorsunuz, 600 milyar diyorsanız oldukça abartıyorsunuz demektir. Peki, Kozmik Anafor'un fikri nedir? Bizler de günümüzün çoğu gökbilimcisi gibi, galaksimizde yaklaşık 400 milyar yıldız olduğunu kabul ediyor ve çalışmalarımızı bu sayıyı baz alarak yürütüyoruz.


İçinde yaşadığımız Samanyolu galaksisi, oldukça şiddetli bir geçmişe sahiptir. Kaçan yassılaşmış galaksileri yutmadığı zamanlarda yakınındaki galaktik komşuları ile bitmek bilmeyen ve her zaman da kazanamadığı yıldızlararası bir çekişme içerisinde olduğu görülüyor. 19 Eylül 2018 tarihinde Nature dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre, Samanyolu diskinde 300 milyon yıl sonra bile hala iyileşmeyen bir yaralanma ile sonuçlanan böyle bir karşılaşma yaşandı. Araştırmacıların söylediklerine göre bu yara, olması gerektiği gibi davranmayan ve birkaç milyon yıldızdan oluşan bir kümede görülebiliyor. Hala Samanyolu'nun galaktik merkezinde dönmelerine rağmen bu serseri yıldızlar, birbirlerinin çevresinde istikrarsız ve sarmal bir biçimde dönüyorlar. Araştırmanın baş yazarı ve Barcelona Üniversitesi'nde bulunan The Institute Cosmos Sciences'de bir araştırmacı olan Teresa Antoja, açıklamasında bir salyangozun kabuğuna benzer şekilde sarmal halde ve farklı yapılarda olan yıldız kümesi şekilleri gözlemlediklerini belirtti. Bu altyapılar, galaksimizin diskinin önemli bir yerçekimsel bozukluktan müzdarip olduğu sonucuna varmamızı sağladı diye de ekledi. Antoja ve meslektaşları; kozmik savaş yarasının izlerini, Avrupa Uzay Ajansi'na ait Gaia uydusunun bu yılın başlarında paylaştığı yıldız verileri haritası üzerinde çalışırken sürmeye başladılar. Gaia, bilim insanlarına galaksimizin bu zamana kadar ki en detaylı resmin,i galaksi içerisinde bulunan 1.7 milyar yıldızın tam konumlarını ve hızlarını vererek sağladı. Antoja ve ekibi, galaktik disk içerisinde yer alan bir yıldız kümesinin diğer yıldızlararası komşularından farklı bir şekilde döndüğünü farkettiler ve araştırmacılar bir takım gökadalar arası sıkıntının olup bitmekte olduğundan şüphelendiler. Neler olduğunu araştırmak için araştırmacılar, Samanyolu'nun gizemli galaktik şeklini matematiksel olarak çözebilmek adına 6 milyon yıldızın hızlarını ve konumlarını kullandılar. Modelleri, bu yalpalayan yıldızların yörüngelerindeki sıkıntının muhtemelen 300 ila 900 milyon yıl arasında ortaya çıkmış olabileceğini gösterdi. Araştırmacılara göre, muhtemel bir açıklama şu olabilir: Bu zaman dilimi içinde bir zaman daha küçük bir uydu galaksi Samanyolu'na saldırdı ve bu ziyaretçinin dikkate değer kütle çekimi, kazara etkilenen yıldızları yanlış bir yere çekti. Samanyolu'nun çevresinde yay çizen ve birkaç on milyar yıldızdan oluşan halka şeklindeki Sagittarius cüce galaksisi, bu galaksiler arası karışıklığın en büyük şüphelisi durumunda. Önceki araştırmalar, Sagittarius galaksisinin aslında 200 milyon veya 1 milyar yıl önce Samanyolu diskine yakın geçiş gerçekleştirdiğini öne sürüyor ve bu da gizemli bozukluğun zaman çerçevesine uymaktadır. Eğer bu hipotez doğruysa Sagittarius galaksisi, devasa bir demir tozu halkasından geçen küçük bir mıknatıs gibi galaksimizden geçmiştir. Sagittarius , kütle çekimi ile birkaç milyon yıldızı alt edebilmek için Samanyolu'na yeterince yaklaşabilmiş ve daha sonra kendisi oradan çıkmadan önce bu yıldızları kendi yörüngelerini değiştirmiş. Ve Sagittarius'un etkilediği bütün bu yıldızlar, tamamen değişmiş bir yörüngede Samanyolu'nun çevresinde dönmeye devam ediyorlar. Bu gizemli bozukluktan birkaç yüz milyon yıl sonra bu yıldız topluluğu değişmiş olacak ve astronomlar bu kazanın etkilerini Samanyolu'nu haritalamaya başladıklarında görecekler. Dönen, kabuk şekilli yıldız kümesinin Gaia ile gözlemlendiği zaman bile hala o sıra dışı şeklini koruduğu görülüyor. Ancak endişelenmeyin: eğer ev sahibi galaksi gururunuz varsa, Samanyolu'nun Sagittarius'tan intikamını hızlıca alacağından cesaret alabilirsiniz. Bilim insanları, galaksimizin Sagittarius'un yıldızlarını yavaşça içine aldığına ve önümüzdeki 100 milyon yıl içerisinde parçalarına ayrılmış olacağına inanıyorlar!! Gördüğünüz gibi çok güzel ve akılda... Derin Bir Nefes Alın, içimizdeki yı... Bu azgın yıldızlar evrendeki en par...


Astronomlar NASA'ya ait Chandra X-Ray Gözlem uydusunu, Samanyolu Galaksimizin de içinde bulunduğu düşünülen, muhtemelen 300,000 ışıkyılı genişliğinde çok büyük bir sıcak gaz halesine ait kanıtları bulmak için kullandı. Sıcak gaz bulutunun kütlesi, galaksimizdeki tüm yıldızların toplam kütlesi ile karşılaştırılmakta. Eğer bu Sıcak Gaz Bulutunun boyutları ve kütlesi tahmin edildiği gibi olduğu doğrulanırsa,Kayıp Baryon adı verilen galaktik probleme bir açıklama getirebilir. Proton ve nötronlar gibi baryonik yapılar, evrende bulunan atomların kütlesinin %99,9'unu oluşturan atom-altı parçacıklardır. Diğer çalışmalar da gösteriyor ki Samanyolu ve diğer komşu galaksilerin içinde gömülü bulunduğu düşünülen bu sıcak gaz bulutu 100,000 ila 1.000.000 Kelvin arası bir sıcaklığa sahip. Daha önceki deneylerde 1.000.000 Kelvin sıcaklıktan daha yüksek sıcaklıklarda gazların var olabileceğini göstermişti. Bu yeni çalışma Samanyolu Galaksisini çevreleyen Sıcak Gaz Bulutu kanıtlarını doğruluyor. Galaksimiz etrafındaki Gaz bulutunu ve onun ne kadar sıcak olduğunu biliyoruz. diyen The Astrophysical Journal başyazarı Anjali Gupta, Asıl büyük soru bu Gaz Bulutu ne kadar büyük ve kütlesi ne kadar? diye soruyor. Bu soruyu cevaplamak için Chandra'dan elde edilen verileri kullanan astronomlar Sıcak Gaz Bulutunun kütlesinin 10 milyar adet Güneş kütlesi ile 60 milyar adet Güneş kütlesi arası bir değere eşit olabileceği sonucuna vardı. Not: Kelvin, bilim insanları tarafından kullanılan sıcaklık birimidir. Mutlak sıfır olan -273 santigrat dereceyi 0 kabul eder ve sonrasında santigrat ile aynı biçimde ilerler. Buna göre, 273 kelvin'de su donar, 373 kelvin'de kaynar. Santigrattan tek farkı, söylediğimiz gibi bir maddenin en soğuk hali olan mutlak sıfır -273 dereceyi 0 kelvin kabul etmesi.


Çok değer verdiğim bir hocam, zamanında Samanyolu adının nereden geldiğini bana söylemişti. Belleğimin bir kenarında kalmış. O nedenle oturdum internette araştırdım, ancak bir saatin sonunda aradığımı bulabildim. Zeus, ölümlü bir kadından olan oğlunun yani Herakles'in üzerine titremektedir. Onun da ölümsüz olması için, kutsal eşi Hera uyurken oğlunun Hera'nın sütünü emmesi istiyor. Ama Hera uyanıyor ve o zamana kadar görmediği bir çocuğun memesini emmesini istemediği için, çocuğu savuruyor ve sütü fışkırarak süt yolunu oluşturuyor. Doğuda Çin, Kore ve Japonya'da Gümüş Nehir olarak biliniyor, olayın öyküsünü bilmiyorum. Benim hocam şöyle anlatmıştı; Saman çalan bir hırsız çaldığı samanı götürürken, yolda döktüğü için yakalanmış demişti. Bu öyküye benzer bir şey bulabir miyim diye dün akşam google amca ile epeyce tartıştım. En sonunda ilginç bir sitede bir dökümana rastladım. Bu sitede Türk Mitolojisi'ne Göre Güneş, Ay ve Yıldızlar adlı dokümanda geniş bilgi var. Dokümana göre; bugün kullandığımız Samanyolu deyimi, Türk Mitolojisi'ne ve Türk düşünce düzenine dayanan bir söz değil. Bu deyim, daha çok İran Mitolojisi ile edebiyatından girmiş. İranlılar bu yola Kahkesan, yani Saman çeken derlerdi. Bu söz Osmanlıcaya da Kehkeşan seklinde girmiştir. İran efsanelerine göre, Samanyolu, gökte saman çekilirken, yere düşen saman tozlarından ve saman parçalarından meydana gelmişti. Türkler bu efsaneleri alarak, kendilerine benzetmişlerdi. Onlara göre Samanyolu, Bir saman hırsızının bıraktığı izlerdi. Bu sebeple eski Türkler bu yola, Saman Ogrisi yani Saman Hırsızı derlerdi. Eski Türklerde Samanyolu'na birçok isim verildiğini de yine bu dokümandan öğrendim. İslamiyet'i kabul eden Türkler, bu yolun güneydoğuya, yani Mekke'ye gittiğini görerek, buna Hacılar yolu veya Hac yolu demeye başlamışlardı. Kuş yolu, yaban kazlarının yolu, göğün dikiş yeri, tanrının ayak izi, ordu yolu gibi daha bir çok isimler de kullanılmış. Uzun zamandır bazı bölümlerde yüksek lisans yapan öğrencilere köylerimizde Güneş, Ay ve yıldızlar ile ilgili deyimleri bulmalarını istemiştim ama nedense hiçbir öğrenci buna yanaşmadı. Siz dostlarım bildiğiniz bazı deyimler varsa yorumlarınızda yazarsanız memnun olurum.


Aşağıdaki ilüstrasyonda, sarmal bir yapıya galaksimiz Samanyolu'nun olası yapısı ve bilinen sarmal kollarının isimlerini görüyorsunuz. Güneş'imizin ve dolayısıyla bizim yer aldığımız Avcı kolu, Samanyolu'nun gördüğünüz ana kollarından biri olmayıp, Yay ve Kahraman kolları arasındaki küçük bir çıkıntıdan ibarettir. Bu görseli incelediğinizde, yıldızların sarmal kollarda toplandığı algısına haklı olarak kapılabilirsiniz. Oysa, karanlık görülen sarmal kolların arasında da, en az kollarda olduğu kadar çok yıldız bulunur. Not olarak belirtmemiz gerekiyor ki, galaksimiz Samanyolu'nu dışarıdan görebilmemiz mümkün değil. Böylesi sarmal bir yapıda olduğu, ışığın çeşitli dalga boyları üzerine yaptığımız uzun incelemeler ve uzaklardan gözlemleyebildiğimiz Samanyolu'na benzer galaksilerin yapısını araştırarak anlıyoruz. Galaksilerin kollarının çok daha parlak görünmesinin nedeni; yeni yıldızlar oluşturan gaz ve tozun kütleçekimsel etkiler nedeniyle buralarda toplanmış olmasıdır. Yani aslında kolları oluşturan şey yıldızlar değil, galaksinin içerdiği gazdır. Samanyolu gibi spiral/sarmal yapılı galaksiler, bol miktarda gaz ve toz içerirler. Bu gaz ve toz, galaksinin yoğun biçimde yeni yıldızlar oluşturan aktif bir yapıya kavuşmasına neden olur. Gazın yer aldığı kollardaki nebulalarda hem çok büyük kütleli ve kısa ömürlü dev yıldızlar oluşur, hem de bu dev yıldızların etkisiyle çevrelerindeki gaz aydınlanır. Bu da, sarmal kolların uzaktan dahi çok belirgin görünmesine neden olur. Kollar arasındaki yıldızlar ise, aydınlatacak bir gaz kütlesi olmadığı için göze çarpmazlar. Sarmal kollardaki gaz kütleleri içinde oluşmuş olan yıldızlar, milyonlarca yıl içinde galaksinin içine, sarmal kolların arasına yayılır. Yani, aslında yıldızlar galaksimizi kollar şeklinde değil, bir disk biçiminde sarar. Samanyolu hakkında çok daha detaylı bilgi için, bu yazımızı okumanızı öneririz.


Galaksimizin merkezi; Sagitarrius A olarak adlandırılan, oldukça yoğun ve sıkışık bir radyo dalgası kaynağıdır. Bölgedeki yıldızların hareketlerini ve başka galaksilerin merkezlerini gözlemlememizin yanı sıra, teorilerimiz ile de bu kaynağın bir süper-kütleli kara delik olduğundan emin sayılırız. Kendisine kısaca SgrA dediğimiz bu bölge için detaylı yazımızı buradan okuyabilirsiniz. Bugün sizlere bu 4 milyon Güneş kütleli dev kara deliğin elinden kaçan G2 Objesi'nden bahsedeceğiz. SgrA'nın çevresi oldukça yoğundur, nötron yıldızları ve magnetarlar bu bölgede cirit atar ve kara deliği çevresinde eliptik yörüngeler çizerler, G2 Objesi'nin yörüngesi ise bu bölgenin standardları göz önüne alındığında bile oldukça abartılıdır. G2 Objesi, 2011 yılında keşfedilen, ilk belirlemelere göre Dünya'mızın üç katı kütleye sahip bir gaz bulutudur. Yörüngesi hakkındaki öngörüler 2014'te bu bulutun, kara deliğin olay ufkuna, ufkun çapının üç bin katı kadar yani yaklaşık 260 astronomik birim mesafeden geçeceğini gösterdiğinde, astronomi dünyasını bir heyecan dalgası sarmıştı. Çünkü bu mesafeden geçen G2 bulutsusu, SgrA'nın toplanma diskine katılacaktı. Beklentilere göre, bulutsunun dağılarak diske katılacağı bu an, bir radyo astronomi şovu sunacaktı. Ancak olay daha yaşanmadan yörüngesinin garipliği sebebiyle G2'nin doğası sorgulanmaya başlandı. G2'nin bu şekilde bir yörüngesin olmasının sebebinin, momentumunu kaybetmesine sebep olacak bir olay yaşamış olduğu düşünülüyor. Ancak böyle bir olay yaşayıp bir bulutsu olarak hala dağılmamış olması, G2'nin yapısı ile ilgili soru işaretleri ortaya koyuyor. Gerçekten de bir bulutsu mu, yoksa bu bölgenin gözleminin zorluğu nedeni ile içinde henüz keşfetmediğimiz bir yıldız mı barındırıyor? Bu hala bir tartışma konusu. G2'nin kızılötesi gözlemiyle, bulutsu fikrini destekleyen Almanya'daki Max Planck, Dünya Dışı Fizik Enstitüsü ve yıldız fikrini destekleyen Los Angeles'taki California Üniversitesi üstlenerek kader anının yaşanacağı düşünülen 2014'ün Mart ayını beklemeye başladılar. Şili'deki ESO Gözlemevi Tesisi'nin SINFONI spektrografını kullanan Max Planck Enstitüsü, 2013'ten 2014 ilkbaharına kadar süren gözlemlerde G2'den bir gaz kuyruğunun uzadığını rapor etmiş, Hawaii'deki Keck Gözlemevi'ni kullanan California Üniversitesi ise G2'yi tıpkı tozla çevrili bir yıldız gibi parlaklığı değişmemiş ve dağılmamış kompakt bir obje olarak görmüştür. California Üniversitesi'ne göre gözlemlerdeki bu farklılık G2'nin farklı özelliklerine odaklanılmasından kaynaklanmaktadır. Yani G2 kompakt, yıldız benzeri yapısını korurken bir miktar gaz kaybetmiş olabilir. Esas sonuç bir kaç yıl içinde belli olacak. Eğer SgrA önümüzdeki yıllarda, normalde olduğundan daha fazla X-ışını ve radyo dalgası saçarsa, bu gerçektende G2'den gaz çaldığının kanıtı olacak. Astronomlar G2'nin, kara delik çevresindeki sıcak disk civarından geçerken bir şok dalgası yaratmasını da bekliyorlardı ancak bu da gerçekleşmedi. Bu ilk değil, 2002'de S2 adı verilen bir yıldızın da kara deliğe, G2'den daha yakın geçerken bu şekilde bir şok dalgası oluşturması beklentisi hayal kırıklığıyla sonuçlanmıştı. Böyle olası bir şok dalgasını gözlemleme fırsatı 2018'de, S2 bir kez daha toplanma diski bölgesinden geçerken daha hassas ekipmanlar ile mümkün olacak. Bu geçiş sırasında bir şok dalgası gözlemlenirse, bu sefer G2'nin davranışı gerçekten garip olarak değerlendirilebilir. Hem bir bulutsu gibi dağılmıyor, hem de yıldız gibi şok dalgası oluşturmuyor. O zaman üçüncü bir açıklama gerekecek; G2 bir yıldızdan kopmuş hem tamamen dağılmayacak kadar kompakt, hem de şok dalgası oluşturmayacak kadar dağınık bir parça olarak nitelendirilebilir. Büyük Köpek Cüce Gökadası (Canis Ma... Klimanjaro Dağı, Samanyolu ve uydu ... Olası Dünya dışı uygarlık bizi kola...


Büyük Köpek Cüce Gökadası , 2003 yılında uluslararası bir ekip tarafından keşfedilmiş olup şu an itibarıyla galaksimiz Samanyolu'na en yakın uydu gökada olarak kabul ediliyor ve Samanyolu'nun en yakın komşusu konumunda. Genel yapı itibarıyla düzensiz galaksi sınıfından olan Büyük Köpek Cücesi, Samanyolu'nun merkezine yaklaşık 42.000 ışık yılı, Güneş Sistemi'ne ise yaklaşık 27.000 ışık yılı uzaklıktadır ve gökyüzünde Büyük Köpek Takım Yıldızı bölgesinde yer alır. Böylesi yakın bir galaksinin keşfinin 2003 yılına kadar mümkün olmayışı, konum olarak Samanyolu Galaksisi'nin yoğun yıldız, gaz ve toz düzleminin arkasında kalıyor olması nedeniyle. Gökbilimciler gökadanın varlığından, yoğun Samanyolu diskinin görüş açımızı engellemesi nedeniyle, 2MASS projesi kapsamında tüm gökyüzünü 1.25 ve 2.17 mikrometre dalga boyu aralığında inceleyen teleskopların yardımıyla çok geç ve güçlükle haberdar oldular. Bu galaksiyi görünür ve kızıl ötesi ışık altında inceleme yapan teleskoplarla görüntüleyebilmemiz mümkün olmuyor. O nedenle elimizde bir fotoğrafı yok, ancak bilgisayar benzetimleri yoluyla yapısını inceleyebiliyoruz. Galaksi, kırmızı devlerin ve cüce yıldızların ağırlıklı olduğu yaklaşık bir milyar yıldızı bünyesinde barındırmakta. Yani, içerdiği yıldızlar oldukça yaşlı. Bu da, çoğu cüce galaksinin aksine bu gökadada yıldız oluşumunun durduğu veya çok az gerçekleştiği anlamına geliyor. Samanyolu Galaksisi'nin Büyük Köpek Cücesi'ne uyguladığı kütle çekim kuvveti sebebi ile, galaksinin yapısı fazlasıyla bozulmuş durumda. Cüce galaksinin Samanyolu çevresindeki yörüngesi boyunca oluşan gel-git akıntıları, gökadamızı boydan boya saran halkalar oluşturmuştur. Bu akıntıların içinde bolca gaz ve tek tük de olsa gökadadan kopmuş yıldızlar yer alıyor. Büyük ihtimalle gökadanın yeni yıldız oluşumları gerçekleştirmesini sağlayan gaz ve toz stoğunun büyük kısmı da galaksimiz Samanyolu tarafından yutulmuş halde. En üstteki kapak fotoğrafında, Büyük Köpek Cücesi'nin bir canlandırması yer alıyor, sarı çember içine aldığımız cüce galaksinin kırmızı ile renklendirilmiş izleri, mavi renkle belirtilen Samanyolu Galaksisi'nin yoğun gelgit etkisiyle oluşan gaz ve toz akıntısını gösteriyor. Canlandırmadan görebileceğiniz gibi, cüce galaksi Samanyolu çevresindeki her turunda içerdiği maddenin bir kısmını daha kaybediyor.


Bizim Güneş Sistemimizin de içerisinde yer aldığı Samanyolu Gökası'nın merkezi , gökadanın geriye kalan tüm malzemesinin çevresinde döndüğü bir merkezdir. Samanyolu'nun merkezi de, tıpkı kendisi gibi spiral bir yapıya sahip. Ancak, merkezin bu spiral yapısı ile galaksimizin spiralliği arasında bir ilişki bulunmuyor. Dünya'dan bakıldığında yaklaşık olarak 26.000 Işık yılı kalınlığındaki gazın ve yıldızlararası tozun arkasına gizlenmiş olan bu merkezin görünür dalga boyunda gözlemlenebilmesi imkansızdır. Fakat yine de, astronomlar bu çok yoğun ve aktif durumdaki gökada merkezini inceleme hususunda çok önemli yollar katetmiş durumdalar. Bu sarmal yapı iki katmandan oluşuyor. İlk katman SgrA olarak nitelenen merkez bölgesinden 6 ila 26 ışık yılı arasındaki bölgede yer alan molekül diski. Bunun ötesinde ise, 2.300 ışık yılı öteye kadar uzanan çekirdek diski yer alıyor. Her iki disk de, molekül bulutları ve gaz açısından oldukça zengin. 1933 yılında Karl Jansky isimli astronom, Bell Laboratuarları'nda okyanus aşırı telefon hatlarında meydana gelen parazitleri incelemek amacı ile bir anten yaptığında çalışmaları esnasında kaynağını tam anlayamadığı bir parazit sinyali ile karşılaştı. İşin ilginç tarafı bu sinyal gökyüzünde yıldızlar ile birlikte aynı yönde dönüyordu. Yaptığı araştırmalar neticesinde sinyalin Yay Takım Yıldızından geldiğini tespit eden Jansky, parazite doğrudan Samanyolu Gökadasının merkezinin neden olduğu sonucuna vardı. Görünmeyen dalga boylarında astronominin doğumuna ışık tutan bu çok önemli keşfin ardından bilim insanları daha sonraki tarihlerde Samanyolu'nun kalbinden gelen bu radyo sinyallerini çok daha detaylı olarak incelemiş ve önemli bulgular elde etmiştir. Günümüzde bu araştırmalar yalnızca radyo dalga boylarında değil, Dünya'nın yörüngesinde dönmekte olan X Işını ve Gama Işını dalga boylarında gözlem yapabilen teleskoplarla da ayrıca sürdürülmektedir. Bununla birlikte NASA'ya ait Spittzer Teleskopu, Kızılötesi dalga boyunda gökadanın çekirdeğindeki 30.000'e yakın yıldızın gözlemlenmesi hususunda çok önemli çalışmalara imza atmıştır. Bugün artık elimizdeki veriler ışığında biliyoruz ki, gökadamızın çekirdeği küresel diyebileceğimiz düzeyde yoğunluğa sahip bir yapılanmadır ve çoğunlukla çok yaşlı durumdaki kırmızı dev yıldızların sıkışık bir durumda işgal ettiği çok kalabalık bir bölgedir. Bununla birlikte merkezde yaklaşık olarak 5.000 Işık Yılı çapında ve 20.000 Işık Yılı Uzunluğunda bir çubuk mevcuttur ve bu çubuk, gökadanın Moleküler Halka adı verilen dev yapıdaki çemberinin kenarlarını içeriden birbirine bağlamaktadır. Merkezdeki bu spiral yapının korunabilmesi için, galaksimizin merkezinde yoğun bir kütlenin yer alması gerekiyor. Gazın ve bölgedeki yıldızların hareketleri üzerine yapılan hesaplar, galaksi merkezinde en az 2 milyon Güneş kütlesine eşdeğer bir yapının bulunması gerektiğini gösteriyor. Samanyolu merkezindeki kara deliğin çevresinde, yıldızların hareketi. Başlangıçta, bu yoğun kütlenin merkezde yer alan O ve B tipi aşırı parlak ve büyük yıldızlardan oluştuğu düşünülmüş olsa da, yapılan gözlemler bu yıldızların sayısının yeterli olmadığını gösterdi. Ayrıca radyo analizlerinde, bu dev yıldızlardan ayrı, termik özellik göstermeyen belirgin bir radyo kaynağının galaksi merkezinden yayıldığı görüldü. Yıllar süren yoğun tartışmalar ve araştırmalardan sonra bugün, galaksimizin merkezinde yaklaşık 4 milyon Güneş kütlesinde bir kara deliğin yer aldığı bilim dünyası tarafından kabul edildi. Sonrasında da, çoğu galaksinin merkezinde bizimki gibi dev kütleli karadeliklerin var olduğu anlaşıldı. Şu anda bilim insanlarının üzerinde çalıştıkları konu; bu dev kara deliklerin nasıl oluştuğu.


21 Mart 2018 ekinoksunda , Samsun Tülay Başaran Anadolu Lisesi'nin davetlisi olarak bir konferans etkinliği düzenledik. Kurucumuz amatör astronom Zafer Emecan'ın katılımı ile gerçekleşen konferansta, son zamanlarda internet üzerinde yayılan komplo teorileri ve sahte bilim örneklerine değinip, öğrencilerimize bu konularda gerçek bilgiye nasıl ulaşabileceklerini aktardık. Sonrasında, ötegezegen keşifleri ve evrende yaşam arayışı üzerine devam eden sunumumuzda, insanlığın gelecekteki evi Mars'ı nasıl dünyalaştıracağımıza değindik ve insanlı Mars yolculukları ile kolonileşme olasılıkları üzerinde durduk. Son iki yıldır, resmi olarak davet ... - - Etkinlik, Corona virüse karşı ... Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali 2021 Kayıtları Başladı!


Ön bilgi: Venüs, Güneş'in önünden sekizer yıllık aralara sahip çiftler halinde 105 ile 121 yıl arasında değişen sürelerle geçer. Yani -atıyorum- 2004 ve 2012 yıllarında birer tur geçer; sonraki geçiş çifti ise 2117'de ve 2125'te gerçekleşir. Venüs'ün Güneş'in önünden geçişinin ilk kez gözlemlendiği 1639 yılından sonra, Avrupa'daki birçok devlet, bir sonraki geçişin gerçekleşeceği 1761 yılına kadar bir ton hazırlık yapıp astronomlardan oluşan sürüsüne bereket ekip kurar ve bu ekipleri geçişi gözlemlemek üzere dünyanın uzak uzak köşelerine gönderir. Bu aynı zamanda devlet destekli ve uluslararası çapta gerçekleştirilen ilk bilimsel faaliyettir. Bu etkinlik; yolculuk şartları, savaşlar, hastalıklar vb. yüzünden devasa bir başarısızlık olsa da, bu başarısızların içinde en bahtsızı, çöllerde kutup ayılarıyla en girift ilişkilerde bulunanı, Fransız astronom Guillaume Le Gentil 'dir. Elemanımız 1760 yılında Paris'teki evinden çıkar, Hindistan'daki bir Fransız kolonisine doğru yola koyulur. Ama yolculuğu sırasında Fransa'yla İngiltere birbirine girer; iki ülke arasında hırgür çıkar, tatsızlık olur. Gemiyi vuran bir fırtına yüzünden zaten rotasından büyük ölçüde sapmış olan Le Gentil, geçişin gerçekleşmesinden birkaç gün önce Hindistan kıyılarına vardığında, gideceği Fransız kolonisinin İngiliz askerleri tarafından ele geçirildiğini görür; askerler karaya çıkmasına izin vermez. Denizin yükselmesi yüzünden berbat bir gözlem yapan bu abimizin yaptığı ölçümlerin de haliyle hiçbiri başarılı olmaz. Ama bir rivayete göre Le Gentil peygamber soyundan geldiği için yılmaz, sabreder. Sekiz yıl beklediği Hindistan'da kendince, küçük çapta bir gözlemevi inşa eder. İkinci geçişin gerçekleşeceği gün her şey hazırdır. Geçişten önceki gece bir sis kaplar her yanı, ama sabah güneşinin ışıklarıyla kaybolur. Sonra geçişe artık dakikalar kala bir bulut kütlesi sahneye çıkar, Güneş'in önünü kapatır ve geçişin bitmesinden kısa bir süre sonrasına kadar da gitmemekte yüzsüzce diretir. Elemanımız, Venüs'ün geçişini yine izleyememiştir. Bir süre sinirden kendini dövecek halde dolanır ortalıkta, sonra sonra gelen, 'rahvan gitsin,' hissiyle, biricik Paris'ine doğru yola çıkar. Yolda yine başı bitten kurtulmayan Le Gentil'in gemisi, önce dizanteri sonra da gemiyi neredeyse batıracak kadar haşat eden bir fırtına yüzünden uzunca bir süre rotadan uzakta seyreder. Guillaume Le Gentil 11 yıl sonra evine varır. Ama kimin elinin kimin cebinde olduğunun bilinmediği savaş ortamında kendisi nüfus kayıtlarına ölü olarak geçirilmiş, büyük bir kısmı zaten yerle bir olmuş olan mal varlığından geriye kalanlar da evsize, yetime, fakire zekat fitre mahiyetinde dağıtılmıştır. Bu hikaye; Lee Billings'in Five Billion Years of Solitude: The Search for Life Among the Stars isimli kitabından bendenizce paraphrase edilmiştir. Editör Notu: Avrupa'da onca devletin Venüs geçişini gözlemlemek için finanse ettiği astronom ekiplerinin büyük kısmı ya yolculukta, ya vardığı yerde gözlemi tamamlayamadan ya da tamamlasa da dönerken hastalık, salgın, soygun, fırtına, kaza gibi nedenlerle ölmüştür. Bununla beraber, az sayıda astronom gözlem belgeleriyle geri dönmüş ve astronomi biliminin günümüze kadar ilerlemesinde büyük katkıda bulunmuştur. Gentil, döndükten sonra çok büyük zorluklarla boğuşsa dahi Fransız Akademisi'nde hakettiği üst düzey görevi geri alabilmiştir. Yine bir "gaipten gelen sesler" hik... Bizden yaklaşık 57 ışık yılı uzakta... Laika, uzaya gönderilen ilk hayvan ... Gelin bugün bu yazıda ilkokul sır...


Medyada son zamanlarda Bingöl'e düşen meteoritlerle ilgili bir çok haber yapıldı. Bu haberlerin içinde her ne kadar doğru bilgiler olsa da yanlış bilgiler daha ağır basıyor. Bu nedenle Kozmik Anafor olarak konu ile ilgili doğru bilimsel bilgileri öğrenmek ve okurlarımızın konu hakkındaki merakını gidermek için Sarıçiçek Meteoru Konsorsiyumu baş araştırmacısı Doç.Dr. Ozan Ünsalan ve araştırmada görev alan Fizik Yüksek Lisans öğrencisi Ersin Kaygısız ile bir röportaj yaptık. Ozan Meteor Bingöl'ün Sarıçiçek ilçesine 2 Eylül 2015 tarihinde, saat 23:10 civarı düşmüş. Olayla ilgili olarak TÜBİTAK aranmış ve Murat Parmaksızoğlu'na ulaşılmış, Murat bey ise bana ulaşıp bilgi verdi. İnternetten Bingöl'deki olayla ilgili kayıtları araştırdım, yöre halkıyla yapılan röportajları gördüm. NASA'dan Peter Jenniskens de bana elimde örnek olup olmadığını sordu fakat henüz Bingöl'e gitmemiştik. Haber ajansı vasıtasıyla ulaştığım, yöre halkından Nezir Ergün, İstanbul Üniversitesi'ne bana, 27 gramlık bir örnek gönderdi. Ben de bu örneğin fotoğrafını Peter'a yolladım, daha sonra örneği onun bulunduğu yer olan NASA-SETI'ye yolladık. Bu şekilde inceleme başlatıldı ve Sarıçiçek Meteoru Konsorsiyumu oluşturuldu. Daha sonra Peter, benimle görüşmek ve planlama yapmak için İstanbul'a gelmeye karar verdi. Bu sırada Bingöl Üniversitesi de konuya ilgi duymaya başlamış ve köye ulaşarak bazı örnekler toplamışlar. Bingöl Üniversitesi Fizik Bölümü başkanı Prof.Dr. İskender Demirkol ile temasa geçip bilgi verdik. 28 Eylül'de Bingöl'e gittik ve 200'ün üzerinde kamera kaydı inceledik. Önünden meteor geçtiği tespit edilen kameraların önünden de fotoğraflama yaptık nereden geldiğini canlandırabilmek için. Üç boyutlu olarak her tarafı çekiyorsunuz, akşam yıldız görüntüleri çekiliyor, yıldızların hangi konumda olduğunu belirliyorsunuz ki, meteor geçtiğinde hangi taraftan geldi, hangi takım yıldız tarafındaydı bunları öğrenelim. 3 Ekim'de ise 20 kişilik bir ekiple yaklaşık 40km'lik bir alan taraması yaptık, örnekler bulduk. Ardından 4 Ekim'de İstanbul'a dönüş yaptık. Ozan Hep beraber geziyoruz tabii, kimin hoca olduğu belli değil. Meteorun gittiği yörüngeyi düşünün, buna dik doğrultuda tarama yapıyorsunuz, S çizebilirsiniz, U çizebilirsiniz, saçılma alanı belirlenmeye çalışılıyor. İpe dizilerek tarama yapıyorsunuz fakat tabii insanlar sonradan açılmaya başlıyorlar. Bulunan meteoritleri tartıyorsunuz, konumunu alıyorsunuz ve bulan kişinin fotoğrafını çekiyorsunuz. Koordinatları, geliş doğrultusunu ve saçılma alanını bulabilmek için gerekli. Kayıtlı olarak bulunan 245 parça var şu an. Meteorit bulduğunuzda alüminyum folyo ile tutmanız gerekiyor. Yoksa eldeki dokular, yağlar kirler hepsi meteoritin yüzeyine bulaşıyor. Karbon, Hidrojen, Oksijen ve Azot'tan oluşan organik bileşenlere rastlayınca hopluyorsunuz yerinizden, yaşamın temeli bunlar, diyorsunuz ki ohh buldum, halbuki onlar sizden veya Mehmet efendiden oraya bulaştı. Aminoasit bulaşmış, ooo diyorsunuz aminoasit bulduk, yaşamın yapıştalarını bulduk. Kontamine olmuş yani meteorit, zarar vermişsiniz. Meteoritten ise size bir zarar yok. Radyasyonu soruluyor. O kadar düşük radyasyonu var ki, etrafınızdaki normal taşlar onlardan daha radyoaktif. Siz bunu analiz etmek istiyorsunuz mesela, ne kadar radyasyonu var diye, İtalya'da eski bir madenin 3 km altında analizini yapıyorlar etraftaki radyasyondan soyutlamak için. Cep telefonunun yanınayken ölçmüyoruz yani. Biz meteoriti bulduysak eğer, alüminyum folyo ile alıp cam kavanoza, içine nem tutucu küçük bir torba ile birlikte koyup kapağını kapamamız gerekiyor. Mıknatıs falan tutmayacağız mesela, çünkü kendi manyetik alanı varsa, siz onu değiştirmiş olursunuz. Dolayısıyla, manyetik özellikleri incelenemez. Köylüler elliyorlar mesela, alüminyum folyo ile alınacağını bilmiyorlar. İlk 186 örnek böyle bulundu. Ondan sonra bizim bulduğumuz 15-16 örnekte sıkıntı yok. Ama bilinç oluştu. Çoğu artık alüminyum folyo ile alıyor. Ersin Alüminyum mümkün olduğu kadar az etkileşmeyi sağlayan bir madde. Bezle almaya kalksanız, onun sterilizasyonu belli değil. Tabii alüminyum folyonun da içine dokunmadan meteoriti koymak lazım. Hava ile teması kesiliyor, Güneş ve UV ile de teması kesiliyor, yüzeye gelen sıcaklığı da yansıtıyor. Düştüğü yerde toz toprak var. Meteoriti alırken bulunduğu yerdeki toprağın da örneğini alıyorsun yanlış ölçüm yapmamak için. Bazı meteoritler bulaştığı şekliyle korunuyor. Ozan 1964 yılında düşen Çanakkale meteoritini ve daha sonra 1961 yılında Eskişehire düşüp 1967 yılında incelenen Kayakent meteoritini Ege Üniversitesinden Prof. Dr. Abdullah Kızılırmak inceliyor ilk kez. Kendisine Türkiye'deki meteorit biliminin kurucusu diyebiliriz. 4 Aralık 2015'te de Ege Üniversitesi Fen Fakültesi konferans salonunda Abdullah Kızılırmak anma toplantısı var, biz de orada olacağız. Daha sonra Mehmet Emin Özel geliyor; meteor çarpma kraterlerinin uydu görüntüleriyle aranması çalışmaları yaptı. Kraterlerin hangileri meteoritler tarafından oluşturulmuş veya hangileri meteorit sonucu oluşan krater değil bunları tespit ediyordu. Çarpma kraterleri envanteri çıkarmaya yönelik bir çalışma yani. Fethiye ve Didim meteoritlerinin mineralojik analizleri yapıldı, yakın zaman içerisinde ise 2012'de yine Çanakkale meteoritinin bu sefer ayrıntılı olarak kimyasal ve fiziksel yapısına yönelik çalışmalar oldu. Uzaktan da olsa sınıflandırıldı. Şimdiki olayda ise ekibimiz 34 kişi. Meteoriti her boyutuyla; fiziksel-kimyasal özelliklerini ve yörüngesini incelemekteyiz. Ozan Perseidler, Orionidler ve bu günlerde bitmeye başlayan Leonidler gibi dönemsel göktaşı yağmurlarına dahiller. Bir olay neticesinde göktaşlarının Güneş sisteminde bir noktadan püskürdüğünü düşünün, Dünya uzayda bu göktaşlarının olduğu konuma geldiğinde, kümenin bir kısmı yakalanıp atmosferimize giriyor. Dünya dönmekte olduğu için o anki konuma göre görülebiliyor. Bingöl'e düşen Sarıçiçek meteoriti mesela yarım milisaniye sonra yakalansaydı, Türkiye'ye değil Şili'ye düşecekti. Sarıçiçek meteoritini dönemsel göktaşı yağmurlarına bağlamıyoruz tabii. Ozan Mars ile Jüpiter arasında, Güneş'ten 2,2 ile 3,2 AU uzaklıkta sürüsüne bereket asteroit var. 1 Ceres ve 4 Vesta cüce gezegenleri de burada. NASA 2007'de araştırma yapmak için Dawn adlı uzay aracını buraya gönderdi. 2011 yılında 4 Vesta'nın yörüngesine girdi ve 14 ay boyunca araştırma yaptıktan sonra 1 Ceres'e doğru yol aldı ve 2015'te ulaştı, hala da yörüngesinde. Şimdi bakıyoruz ki bizim Sarıçiçek meteoritlerinin tipi ve analiz sonuçları, 4 Vesta'nınki ile örtüşüyor. Dünyada toplam 20 tane benzeri olay gözlenmiş, bu 21. olay. O nedenle bilimsel olarak oldukça değerli. NASA, Dawn görevi için 465 milyon dolar harcadı, bize ise gökten geldi, şansımız burada. 4 Vesta'nın çapı 525 km, Türkiye'ye yakın boyutlarda bir cüce gezegen. Bu tarz cisimlere çok yüksek hızlarda, saniyede 200 km civarı hızlarla başka kayalar çarparak yüzeyden parça koparabiliyor. Gelen cismin yavaşlamasını sağlayacak bir atmosferleri yok Dünya gibi, kütle çekimleri de az. Çarpmadan dolayı kopan parçaların yörüngesi Dünya ile kesişirse, zaman içinde Dünya'ya düşebiliyorlar. Bu meteoritlerden koptukları gök cisminin yüzeyi hakkında bilgi ediniyoruz, vuran parça ve bu vuran parçanın nereden kopmuş olabileceği hakkında bilgi gelebiliyor. Ersin Mesela, elinizde 12 örnek varsa ve 10 tanesinde çıkmayan şey diğer ikisinde çıkıyorsa, o ikisi kopan cisimden değil çarpan cisimden olabilir. Ozan Ana kütlesi, yani atmosfere giren parça yaklaşık 230 kg ve 50 cm çapında. (Ersin Rusya'ya geçtigimiz yıllarda düşen Chelyabinsk'in atmosfere girerken çapı 20 metreydi.) Biz söyledikten sonra NASA tarafından araştırıldı. Giriş yaptığı gözlenmiş. Hızı saniyede 18.9 km (Perseid'ler ise saniyede 70 km hız ile giriş yaparlar.) Atmosfere girdikten sonra yüzeye 40 km kala patlamış. Birden fazla patlama olduğunu düşünüyoruz çünkü sesi duyanlar toktoktok diye üçlü bir ses tarif ediyorlar. Tabii bunun nereden baksan yüzde 80 kadarı dağılıyor. Bulunan 15 kg civarıysa, Köylü de 10 kg sattı desek, geriye 5 kg kalmış olabilir. Tabii etrafa dağılmış küçük gramlar ve toz halindedir muhtemelen. Mercimek büyüklüğünde meteorit bulan var mesela; 0,06gr. Peter meteorit bulamamıştı, ben hayırdır bulamadın diye ona takıldıktan 10 saniye sonra bulunca sözümü geri aldım. Analiz sonuçlarından; nikel, zirkonyum, neodimyum, strosyum, selenyum, kobalt, mangan, titanyum, magnezyum, lityum ve demir tespit edildi. Analizler devam ediyor... Dünyada olmayan hiçbir elemente rastlanmadı şimdiye kadar bu meteoritlerde. Ersin Asteroit kökenli Akondrit sınıfına girmekte. Chelyabinsk metalik bir meteoritti daha parlak bir iç yapısı var. Sarıçiçek meteoritinde ise Ay'ın bize gri gözükmesinin nedeni olan eucrite var. Normalde meteoritler tek tip olur fakat bunda howarditeik kısım var, hemen yanında eucriteik bazaltik kısım, onun yanında ise diogenite kısım. Ender bir tür Howardite-Eucrite-Diogenite grubu. Ozan 360-370 tane kayıtlı howardite var. Howardite dedigimiz grup yüzde 1.6'ya geliyor düşen meteoritler arasında. Bu 4 Vesta asteroidinin yüzeyinden koptuğu için oldukca değerli. 34 kişinin her biri farklı çalışma yapıyor. Biri jeolojik çalışma yapmakta, öbürü radyoaktivite ölçüyor. Kimisi argon-neon oranlarına bakarak yaş tayini yapıyor ne zaman 4 Vesta'dan koptuğu çalışmalar sonucu ortaya çıkabilir. Yörünge testini yapan var, hepsini birleştirdiğimizde ortaya ortak bir bilgi çıkıyor. İyi bir dergide yayınlanacak makale çıkarmaya çalışıyoruz. Meteorlar taşsı, metalik, hem taşsı hem metalik, karbonik olmak üzere dörde ayrılıyorlar. Dolayısıyla bulunan örneğe mıknatıs tutup çekiyor bak, bu meteorit diye sonuca varamazsınız, hatalı olur. Ama insanların yüzde 85'i böyle yapıyor. Ozan Dışında ince bir yanık tabaka olacak. 1 mm'den ince, tırnak kalınlığında. Eğer parçalanmışsa içerisi daha açık renkli oluyor. Çok köşeli yapıya sahip olmuyorlar çünkü atmosferde ablasyon yani traşlamaya maruz kalıyorlar. 1600-1800 derecelere kadar çıktığı için ısınmadan dolayı kavruluyor ve bu ince kabuk oluşuyor. O kadar ısınıyor ki enerjiye yenik düşüp iç ve dış kısmın basınç farkından dolayı patlıyor. İçi yanmadığı için rengini kaybetmiyor. Traşlandığı için ise yüzeyi yuvarlağımsı oluyor. Üzerinde köşeler veya derin delikler olmuyor, parmaklanmış bir oyun hamuru gibi görünümü. Ozan Tarihi eser gibi değerlendirilemiyor, bir sınıfa sokulamıyor, kavram eksikliği var; bu tarz olaylar çok az yaşandığı için. Bana sorarsanız ülke olarak zaten bizim olmalı, ben ne satışında ne de alışında uğraşıyorum. Bilim insanları olarak derdimiz şu; veya ben kendi adıma söyleyeyim, biz araştırma yapmak istiyoruz değil mi? Bu cisimler evrenin bir takım yerlerinden gelip bize evren hakkında bilgiler veriyorlar. Belki bildiğimiz bir çok bilgiyi değiştirecekler. Düşüncemiz bilimsel alana katkı sağlanması yönünde. Sarıçiçek meteoritlerini yabancılara satmasaydık daha çok şanslı olurduk. Yine de biz aldık örneklerimizi ve analizler yapılıyor fakat 3/4'ü satılmış olmasaydı daha çok değerlendirebilirdik bu şansı. Şu an 1,5 kg civarında bir tane var bulan daha satmadı, yüksek para verene satacakmış. Bizim bütçemiz şu an elimizdeki 12 örneğe göre ayrıldı, sonrası için bir şey söylemek zor. Üniversite tekrar bütçe ayırır mı ayırmaz mı bilmiyorum fakat bunun bilimsel açıdan değerli olduğunu üniversite yönetimi de, biz de bilim insanları olarak da gördük. Ender bir tür. Ozan Ersin'in ve benim yanımda NASA'dan gelen Peter Jenniskens'i de görüyorlar tabii, yabancı biri var, NASA'dan gelmiş, Sarıçiçek'te ne işi var? Köylüler diyor ki bu adam buraya boşuna gelmez, değerli olması lazım bu taşlar. Peter'ın da Türkiye'de ilk geldiği yer İstanbul, hemen arkasından Bingöl bu arada. İlk başta Ruslar, Almanlar ve Polonyalılar gelmiş. Danimarka ve Çin'den gelenler de var. Kafalarına göre bir rakam söylüyorlar, 20$'dan alalım, köylü diyor buraya Peter geldi, olmaz çık bakalım. 60$'lık bir rakam konuşulmaya başlanıyor gramı için. Şu an Bingöl-Muş yolu arabalarla dolmuş, minibüsler özel seferler düzenlemeye başlamışlar, benzinciler dolmuş taşmış. Bingöl'e yaradı, kalkınma oldu. Yabancılar meteoritleri alıyorlar, geçen gün ebay'e girdim baktım gramı 2500-3000 TL'den gidiyordu. Alan kişi 15 katına sattı. Türkiye'nin elindeki fırsat dışarı kaçıyor bu şekilde. Doğal zenginlikti, doğal zenginliği kalmadı. Kimseye kızmıyoruz... Ama bir düzenleme olsa, mesela 1/3'ü veya 1/5'i üniversitelerde konuyu çalışan kişilere hibe edilmelidir diye, güzel olabilirdi. Ersin Biz bilimsel yönünden ve bilimsel öneminden bahsediyoruz fakat anlaşılan şey hep maddi yönü. Bunun yapısı biraz yumuşak olduğu için kolye yüzük gibi şeyler yapılamaz. Chelyabinsk meteoritini de bazı kişiler yarım milim kalınlığında kesip arkasından bir şeye tutturmuşlar dağılmasın dik dursun diye, 2500 $'a satılıyor ufacık bir parça. Ozan Pallacid türü meteoritlerin şeffaf, altın renkli kristalleri var onlar çok pahalı, milyon doları bulabiliyor. Fakat araştırma dışında kullanım alanı yok, alanlar yüzde 99 koleksiyon için alıyorlar. İşlenip kullanılacak fonksiyonları, enerjileri ve radyoaktiflikleri yok. Ersin Sarıçiçek olayından sonra bizi sürekli arayıp fiyat soruyor vatandaş. Bingöl'de bir olay olmuş, insanlar Antalya'dan Bursa'dan sürekli fotoğraf gönderiyor. Hocam elimde göktaşı var... Göktaşı olduğundan nasıl emin olmuş? Yüzlerce telefon geliyor, yoğunluk var cidden. Ozan Meteorit olmayan numuneleri ve nedenlerini turk-met.net sitesinde yazdık, vatandaş kendi elindeki örneklerle karşılaştırıp eleyebilir. Ellerindeki parçanın meteorit olma ihtimali varsa numune temini isteriz, analiz gerekiyorsa yaparız fakat değer biçemeyiz. Telefonu açıyorlar, merhaba demeden meteorit bulduğunu söyleyip fiyat analizi istiyorlar. Bir yanlış anlaşılma var aslında, sanki piyasayı ben belirlemişim gibi; diyorlar ki Ozan hoca buna değerli dedi. Dedim fakat bilimsel olarak değerli dedim, 78 milyona anlatamıyorum. Bilimsel olarak değeri paha biçilemez. Ersin İnsanlar mesela demir madeni yatağının yakınında yaşıyorlar, dere yatağında sürüklenmiş parçayı buluyorlar, mıknatıs çektiği için meteor sanıyorlar. Arazide mıknatısla meteor avına çıkmışlar. Bu konuda uzman olmayan kişilerin de etkisiyle yanlış yönleniyorlar. Göktaşı avcıları diye bir grup var; bu göktaşı diye resim atılıyor, normal vatandaş diyor ki bu budur şu şudur. Analizler yapılmadan biz şu meteoritlerdendir diye söylemekten kaçınıyoruz, ama onlar emin. Büyük kaya parçalarını oturtmuşlar masaya, 40 tane birbirinden farklı taşı dizmişler, biz de bugün araziye çıktık meteorit topladık diye yazmışlar. Bilgi kirliliği oluyor. Ozan Çalışmalar var esasında, ama nereye gider bilmiyorum. Yakında bir çalıştay yapılacak. Uzay hukukçusu, vergi hukukçusu, tabiat ve kültür varlıklarından bir kişi de dahil yedi kişilik bir grup. Herkes kendi alanından bir şeyler anlatacak ve rapor hazırlanıp ilgili yerlere sunulacak. Orada değerlendirenlere kalıyor yani iş. Belki bir düzenleme olur veya Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu'nun altına bir madde eklenebilir, adı konmalı yani bu olayın. Derdimiz bilimsel analiz için bir kısmının ayrılması. Ozan Mesela yurt dışında, örneğin ABD'de bir olay oluyor, bir meteor geçiyor veya düşüyor, siz görgü tanığısınız, adam geldiği yönü tarif edebiliyor. sağ açıklık, dik açıklık gibi teknik terimleri kullanabiliyor ve Amerikan Meteor Derneğinin web sitesine girip adını soyadını yazıp gördüğü koordinatı ekliyor. bir çok kişi böyle yaptığında meteorun yörüngesi zaten kendiliğinden çıkıyor. Herkeste o bilinç var. Bizde yok. Yeni yeni oluşmaya başlıyor. Bence bu olay bir şanstı, insanlar nasıl davranılması gerektiğini bizim sayemizde orada öğrendiler. En azından artık alüminyum folyo ile topluyorlar benim için bu yeter yani örneğe temas edilmiyor şu an. Göktaşlarının girişleri, saati dakikası saniyesini takip edebilme imkanınız da var. Meteor takip sistemleri burada önem kazanıyor işte. Her ilde bu iş için gökyüzünü gözlemleyen kameralarınızın olduğunu düşünün. Şu an beş ilde istasyonumuz var. İzmir'de Ege Üniversitesi'nde Abdullah Kızılırmak istasyonu, Eskişehir Anadolu Üniversitesi'nde Yunus Emre istasyonu, Çanakkale 18 Mart Üniversitesi'nde Oktay Sinanoğlu istasyonu, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi'nde Ali Kuşçu istasyonu ve Antalya Ulusal Gözlemevi'nde Nüzhet Gökdoğan istasyonu. Meteorların güzergahlarını belirleyip haritalandırıyorsunuz. Dünya meteor haritası var böyle, buna Türkiye'den de katkı geliyor. Belki de mesela siz yeni bir meteor yağmuru keşfediyorsunuz. Meteor yağmuru gözlemleri hep bu takip sistemleri sayesinde gelişti. Perseid'ler gibi ana yağmurlar haricinde mesela günlük üç dört saat süren yağmurlar da var. Tabii bunlar otomasyona bağlı çalışıyorlar, harita kendiliğinden oluşmaya başlıyor ve istediğimiz zaman veri tabanına bakabiliyoruz bir olay olduğunda. Kamera sayısının artması, verilerin artması için önemli. Deneyi ne kadar çok yaparsanız, o deney ile ilgili hassasiyet artar ve daha net bir şey söyleyebilirsiniz. İstasyonlar arası 200 km mesafe var şu an. Daha çok ilde olsa, mesela bir meteoru, bu iş için ayrılmış 30 kamerayla tespit ettiğinizi düşünün, bir ağ oluyor, adı üstünde zaten, Türkiye Meteor Takip Sistemleri Ağı. Bu takip sistemleri 1000'in üzerinde meteor kaydı yaptı. Tabii uçak gibi nesneleri de kaydediyor fakat bunları eliyorsunuz, sisteme sadece meteorların geçişlerini giriyorsunuz. Daha ileri aşamalarda ise meteorit düşüşleri kaydedilebilir. Her ilde bir istasyon hedefimiz var. Şimdilik toplamda 20 kamera ile gözlem yapılıyor. Ekibimizde Prof. Dr. Ethem Derman da yer almakta. TUBİTAK oldukça destek veriyor bu projeye. 2012 yılında başladi ve 360 bin TL'lik bir proje şimdilik. Japonya'da kurulan takip sistemi ile aynı, onlarla temas halinde kurduk. Japonya'nın ise 283 kamerası var. Onların şanssızlığı, muz gibi ince bir alanda olmaları. Türkiye'de ise oldukça geniş bir alan var. İzmir'den Antalya'ya kadar, atmosfere giren bir meteoru mesela her istasyon farklı açıdan ve şiddetten görebilecek, yöre halkına nereden geldi, saat kaçta gördün? diye sormaya ve yönünü tahmin etmeye gerek kalmayacak, kameralardan belli olacak. Ozan Resmi kayıtlı bir tür olması için başvuru yapıyorsunuz. Uluslararası Astronomi Birliği'nde jeoloji ve gezegen bilimleri topluluğu var. Resmi tür olup olmayacağına bunlar onay veriyorlar. Siz analizleri yapıp başvurduktan sonra adını koyuyorlar. Resmi adı Sarıçiçek meteoritleri oldu. Meteorit düştüğü yerin adını alır diye bir kanı var fakat pek doğru değil. Düştüğü yerin adını ancak orada postane varsa alır. Bunu da olay sırasında öğrendik. Mesela nereye düştü, Vezneciler'e, Vezneciler'de postane var mı ona bakılıyor, varsa tamam. Resmi işlemler için postane koşulu. Uluslararası Komite Sarıçiçek mi Bingöl mü olsun diye sordu, Bingöl'de postane var ama Sariçiçek'te yokmuş. Neyse ki bize bıraktılar seçimi ve adını Sarıçiçek koyduk. Ozan Bir müzede sergilenmesi için 20 gr'ın üstünde olması koşulu ve resmi bir kurum tarafından onaylanması koşulu var. 27,46 gr'lık bir örnek Sarıçiçek meteoriti olarak Istanbul Üniversitesi Jeoloji Müzesi'nde orjinal örnek tür olarak sergilenecek. 4 Vesta asteroidini temsil edecek. Şimdi bir stant hazırlamaya çalışıyoruz, yakında koyulacak. Ersin Müzenin de 100. yılı bu arada. 3.800 civarı fosil var, ziyaretçilere açık, merak eden herkes gidip görebilir. Bende teşekkür ederim, gelişmeler için turk-met.net sitesini takip edebilir meraklılar, oradan paylaşıyoruz bilgileri.


Hem NASA, hem diğer ülkelerin uzay ajansları, hem de özel uzay şirketleri Mars'a insan göndermek için yarış halindeler. Ancak çok büyük bir problemleri var. Bu problem ise teknolojik değil psikolojik. Dünyadan kalkacak uzay Aracının Mars'a varması şu anki teknolojilerle en az 6-7 ay sürüyor. Korkuları ise küçücük uzay aracının içinde bulunan bu kadar yolcunun nerdeyse burun buruna yolculuk yapacak olması. Bu durumda yemek ve ihtiyaç molaları saatte 60 bin km hızla giden uzay aracının içinde olacak. Yedi gün 24 saat beraberler. Gerçi dünyadan dışarı çıkınca gün ve saat kavramı değişiyor. Gece yok, gündüz yok. Gün yok, Ay yok. Mars yolcuları ise daha ilk gün dünya ve ay sisteminin dışına çıkacaklar. Saat yok. 6-7 ay boyunca aynı yerde yatıp, aynı yerde kalkıp, aynı yerde yemek yiyip, aynı yerde sohbet edecekler. Hal böyle olunca yolcuların birbirleriyle kavga edip, birbirlerini yemelerinden korkuluyor. Boeing şirketi ise psikoloji üzerine doktora yapan Rachelle Ornan isimli bir hanımı uzaya gidenlerin psikolojisini araştırması için görevlendirmiş. Biz Boeing'i uçak şirketi olarak biliyorduk. Habuki 2017'de uzay aracı üretimine de geçiyorlarmış ve en büyük müşterileri Amerikan Hava Kuvvetleriymiş. Ornan şimdiye kadar uzaya gidip gelen 530 astronotun hepsiyle görüşüp, röportaj yapmış. Bir uzay konferansında karşılaştığımız Rachelle Ornan ile de ben röportaj yaptım. Kendisinden öğrendiğim o kadar ilginç vakıalar var ki... Konuşmamız öyle bir noktaya geldi ki en sonunda bir sırrı benimle paylaştı. Ben de sizinle paylaşıvereyim de kimseciklere söylemeyin. Boeing çalışanı bu bayanın bana söylediklerine göre uzaya gidenlerin çoğu daha dindar olarak dönüyorlarmış. Çünkü hayat için Dünya'nın ince ince ayarlandığını, bir üst aklın bu gezegeni hayatımız için tasarlamış olduğunu düşünmeye başlıyorlarmış. Bu sebeple dindarlaşıyorlarmış. Uzay yolcularında en önemli mesele ise tuvalet ihtiyacının giderilmesi mevzusu imiş. Bir zamanlar Fransızların tuvalet kültürü kazanmadan önce ihtiyaçlarını evlerinde yapıp üzerine tavuk tüyü diktiklerini ve bir müddet bekletip kuruttuklarını ve en sonunda o tavuk tüyünden tutup balkondan ve pencerelerden dısarı fırlattıklarını ve bu sayede atılan pisliklerin kafalarına çarpmaması için şapkanın icat edildiğini anlatmıştım. İşte uzay araçlarının pencelerini açıp fırlatabilecekleri bir durum yok. Ayrıca onun içindeki su çok değerli. İdrar, ter ve diğer atıklar toplanıp arıtılıp yeniden içiliyor. Değilse o kadar yolcuya 7.5 ay yetecek kadar su bulmak ve uzaya fırlatmak çok zor. Dr. Ornan'dan öğrendiğim ikinci önemli sır ise uzay teknolojilerindeki bilimin bizim şu an bildiğimizden çok daha ilerde olduğu ancak Amerikan Hükümeti tarafından halka ve dünyaya henüz açıklanmadığıydı. Boeing şirketi bu teknolojileri yeni uzay araçlarında kullanıyormuş fakat sırlarını açıklamalarına izin verilmiyormuş. Yani halktan ve bilim adamlarından devletin menfeati için bilgiler sansürleniyormuş ve bu bilgiler 15 yıl sonra açıklanacakmış. Tıpkı İnternetin 1958 yılında icat edildiği ancak insanlığın 1983'te öğrendiği gibi. Mevzumuza girişi yine haylice uzattık. Bunlar yaşlılığın belirtileri. Adam bir mevzu anlatacak. Uzatıyor da uzatıyor bir türlü sadede gelmiyor. Bende kendimde bu belirtileri görmeye başladım. Kozmonot Yury Usachev 1957 yılında SSCB'nin Donetsk şehrinde dünyaya geldi. Uzay Bilimleri Enstitüsünü bitirdikten sonra Rusya'nın uzay Ajansı Roscosmos'da işe başladı ve MIR uzay Istasyonunun yapmında çalıştı ve 670 gün uzayda kaldı. NASA bile kendisinden yardım istedi ve Uluslararası Uzay İstasyonuna ABD bölümlerinin kurulması için görevlendirildi. Expedition 2 uçuşunda Uzay İstanyonunun komutanı olarak da görev yaptı. Dr. Alexander Sled Uluslararası Uzay İstasyonu'nda yaşayan Rus kozmonotların psikolojisinden sorumluydu. Moskova'daki Biologise Institut Viyana'da yaşayan Türk asıllı sanatçı Gülay ve Müzik grubu Gülay Princess & The Ensemble Aras ın Colors of Silk isimli albümünü bilimsel araştırmalar sonucu Ruhu dinlendiren bir ses olarak seçti ve uzay istastonundan görev yapan Kozmonot Yury Usachev'e uydu telefonu ile dinletti. Usachev şarkılara ve sese hayran kaldı bir sonraki Soyuz uzay aracıyla müzik albüm CDsi Uzay İstasyonu'na gönderildi. O gün bu gündür Astronaut, Kozmonot ve Takyonotlar uzayda egzersiz yaparken Gülay'ın şarkılarını dinleyip ruhlarını dinlendiriyorlar. Gülay ise bir gün derin derin düşünürken gökyüzüne bakıp çok içten Sesimi yukarıya, uzaya kadar göndermek istiyorum diye dilekte bulunmuştu. Bu dileği kabul oldu ve gerçekleşmiş oldu. Ayrıca bazı konserlerinde baskı altındaki Uygur Türklerinin yerel şarkılarını söylemesi nedeniyle Çin'le diplomatik krizlere neden oldu. Kozmonot Yury Usachev Dünya'ya döndükten sonra Gülay Princess & The Ensemble Aras müzik grubu Moskova'da kozmonot Usachev onuruna bir konser verdi. Konserden sonra konuşan kozmonot Usachev doğu ve batı müziklerinin böyle bir arada bulunmasının kendisini çok etkilediğini ve egzersiz yaparken hep Gülay'ın şarkılarını dinlediğini söyledi. Yuri Usachev Moskova'da Gülay ile özel sohbetlerinin birinde uzaydan Dünya'ya bakarken, Dünya'nın nefes alır gibi hareket etiğini ve onu görünce kendisinin birden dindar olduğunu ve yüce bir bilincin varlığına inandığını anlatmıştı. Gülay hanım tam 21 dilde şarkılar söylüyor. İpek Yolu'ndaki ülkelerin yerel müziklerini seslendiriyor. Ben de kendisi ve Müzik Grubuyla 2006 yılında Los Angeles'ta verdikleri bir konserden sonra tanıştım. Almanca'dan Farsça'ya, Türkçe'den Japonca'ya, Rusça'dan Çince'ye 21 dilde şarkı söylüyorlardı. Önce Pasadena Rose Bowl'da sonra Lancaster'da konserlerini izledim. Konser sonrası kuliste kendileriyle görüşüp hatıra fotografı çektirdik.


Satürn sisteminde neye el atsak bir gariplik ve gizemle karşı karşıya kalıyoruz. Güneş Sistemi'nin altıncı gezegenini bu farklılığa iten yalnızca buzdan oluşan muhteşem halka yapısı değildir, uydularının da buna fazlasıyla katkısı var. Öyle bir uydu düşünün ki, hem küçük, hem pürüssüz, hem de yumurta biçiminde olsun. Evet, böyle bir uydu var ve adı Meton . Satürn yörüngesinde dolanan uydu hakkında fazla bir şey bilmiyorsanız yalnız değilsiniz çünkü kendini şu ana kadar fena sakladı. Onun hakkında bilinenler fazlasıyla kısıtlı ve keşfi sadece 13 yıl öncesine dayanıyor. Keşfedildikten sonra ona geçici olarak S / 2004 S 1 ismi verildi. Ay'ın keşfedildiğinde fazlasıyla küçük olduğu fark edilmişti ve bu yüzden ilk tespitlerde zar zor görülebilen hafif bir ışık noktası olarak göze çarptı. Meton, Cassini misyonunun başında keşfedildiği ilk aydı. Meton keşfedildiğinden beri iki kez ziyaret edildi. Bu bile gerçekten güzel bir başarı çünkü Meton'un kaliteli bir fotoğrafını elde etmek sanıldığı kadar kolay değil. Cassini'nin bir cisim üzerinde kaç piksel elde edebileceği o cisme olan yakınlığına bağlı. Cassini'nin herhangi bir nesne üzerinde piksel başına 3 kilometrelik bir çözünürlük elde etmesi için, yarım milyon kilometreyi geçmesi gerekir. Bu çok zor değil. Fakat Meton'un sadece 3 km'lik çapını düşündüğümüzde işinin ne kadar zor olduğunu anlarız. Bu yüzden Meton'un yarım milyon kilometre uzağında kalsaydı hiçbir ayrıntıyı göremeyecekti. Kaba bir tahminle Dünya'nın 100 piksellik bir görüntüsü onu kaliteli bir şekilde görmeye yetecektir. Meton gibi bir uydudan 100 piksellik bir görüntü elde edebilmek için Cassini'nin Meton'a 5000 km mesafeden daha yakın olması gerekir ki, bu bir uzay aracı için çok yakın bir mesafe! Cassini'nin bir görüntü almak için hedeflediği cisme 5000 km mesafeden daha yakın olması pek sık rastlayacağımız bir durum değildir. Meton ilk keşfedildiğinde onun hakkında hiçbir şey bilmiyorduk fakat Cassini ona yaklaştıkça kendisinin ne kadar garip bir uydu olduğunu söyleyiverdi. İlk olarak görülen yumurta biçimindeki şekliydi, daha sonra bu dış yüzeyinin neredeyse kusursuz bir biçimde pürüssüz olduğunu öğrendik. Normalde 200 km yarıçapın altındaki gökcisimlerinde kraterler, derin çukurlar ve büyük hasarlar meydana gelir. Ayrıca neredeyse hemen hemen hepsi patates gibidir. Oysaki yalnızca 3 km çapındaki Meton, muntazam bir biçimde kendini muhafaza etmeyi başarmış. Bunu nasıl koruduğu ile ilgili açıklamalar elbette var. En olası durum Meton'un yüzeyini sürekli değiştirdiğinden ileri geliyor olabilir. Böyle bir şey ise uydunun derin bir döküntü tabakası ile kaplı olması halinde mümkün olabilir. Pandora ve Telesto gibi Satürn'ün diğer uyduları da bu şekilde pürüzsüz bir yüzey sergilemektedirler ve bu nedenle aynı durum bu uyduların tamamı için geçerli sayılabilir. Meton'un bir diğer şaşırtıcı özelliği ise bazı alanlarının daha koyu görünmesidir. Bilim insanları, yüzeyinin buz tüylerinden oluştuğunu, bu tüylerin de kraterlerin eksikliğini açıklayacak kadar hareketli olabileceği ihtimali üzerinde duruyor. Herhangi bir krater izlerini silmek için, bu tüy kadar hafif maddelerin yüzeyde akabileceği düşünülüyor. Bazı dünyalarda kraterleri doldurabilecek lav akışlarını ve diğer volkanik olayları yaratmak için yeterli iç ısı vardır. Bazılarında ise bu etkilerin kanıtlarını ortadan kaldırmak için yağmurlar yağar veya aşınmaya karşı güçlü rüzgarlar oluşur. Kim bilir belki Meton'da olan da tam olarak budur! İhtimaller var ancak neyin tam olarak doğru olduğunu bilmiyoruz. Daha detaylı yapılacak araştırmalar bu uydunun niçin yumurta biçiminde olduğunu, yüzeyindeki hasarı örtmek için neyi ortaya attığını ve yüzeyini nasıl bu kadar pürüssüz tutabildiğini gösterecek. Onun hakkında öğrendiğimiz bilgiler çok taze ve daha çok değişecek gibi görünüyor! ABD Uzay Ajansı NASA'nın bir sonrak...


Satürn gezegeninin manyetik alanı yani manyetosferi, Güneş Sistemi'nde yer alan gezegenler arasında en güçlü ikinci manyetik alan konumundadır. Jüpiter'in muazzam manyetosferinin 20'de 1'i gücünde olsa da, Satürn'ün derin katmanlarındaki sıvı metalik hidrojenin akışkan dinamiğinden kaynaklanan manyetosfer tabakası, Dünya'nın sahip olduğundan 500-1.000 kat arası daha kuvvetlidir. Bu da Satürn'ün manyetosferini, Güneş sisteminin en güçlü ikinci manyetik alanı yapmaktadır (Dünya manyetik alan gücü ile, Uranüs ve Neptün'den sonra 5'inci sıradadır). Bu manyetosfer, halkaları ve 16 uyduyu içerisinde bulunduracak şekilde, Güneş yönüne doğru ortalama 1.44 milyon kilometre kadar uzanmaktadır. Titan, ortalama 1.2 milyon kilometrelik yörüngesi ile Güneş rüzgarlarının şiddetine göre zaman zaman manyetosferin dışına çıkmaktadır. Satürn gezegeninin manyetik alanı ile ilgili ilk kesin olmayan ölçümler 1955'te yapılmış, 1974'te ise gezegenden kaynaklanan 1MHz değerindeki zayıf radyo emisyonu tespit edilmişti. Ancak bunlar yeterli bilimsel kanıtlar olarak kabul görmediği için, 1979'da Pioneer 11 manyetosferden bizzat geçip şiddetini ölçene kadar Satürn'ün manyetosferi onaylanmadı. Detaylı ölçümler için ise sırayla Voyager 1, 2 ve en nihayetinde Cassini sondalarının verilerini beklememiz gerekti. Satürn gezegeninin manyetik alanı 4 katmandan oluşur. İçteki çift kutuplu bölge yaklaşık 3 Rs bir bölgeyi kaplar ve halkalar sayesinde tamamen plazmadan arınmıştır. Ancak halkaların ötesinde radyasyon bölgeleri mevcuttur. İkinci bölgeye iç manyetosfer denir ve 3-6 Rs mesafede bulunur ve çoğunlukla çift kutuplu bir manyetik alandır. Burada soğuk plazma torusu denen bir bölge mevcuttur. Bu plazma bölgesini içeriğini Enceladus uydusundan gayserler ile püskürtülen parçacıklardan almaktadır. Bunlar genellikle pozitif yüklü oksijen, su ve benzeri moleküllerden oluşurlar. Enceladus ile birlikte, Dione ve Titan uydularından salınan parçacıklar da plazmaya katkıda bulunmaktadırlar. Üçüncü bölge 6 ile 12-14 Rs mesafe arasında bulunur. Extended plasma sheet denen bu bölgede değişken manyetik akımlar hüküm sürer ve sıcak ve soğuk plazma bölgeleri bulunur. Dördüncü ve son bölge ise 15 Rs mesafe dışında bulunur ve manyetosferin sonlandığı manyetopause bölgesine kadar devam eder. Düşük plazma yoğunluğuna sahiptir ve Güneş rüzgarlarına göre değişen, çift kutuplu olmayan bir yapısı vardır. 15-20 Rs mesafedeki bölgede ekvator hizasında Satürn gezegeninin manyetik alanı manyetodisk denen disk biçiminde bir hal alır. Manyetodisk Güneş'e bakan tarafta, Güneş rüzgarlarının etkisiyle manyetosferin eriminin 23 Rs ve altına düştüğü zamanlarda kaybolurken Güneş'in aksi yönünde her zaman mevcuttur. Manyetosferin iç bölgelerindeki soğuk plazma, dış bölgelerde bulunan sıcak plazma ile sirkülasyon halindedir. Satürn sistemi sayısız katı objeyle doludur. Halkalarında moonlet denen küçük uydulara ve görece daha büyük aylara sahiptir. Haliyle gezegenin manyetosferi bu cisimlerle etkileşim halinde olsa da, bu etkileşim Jüpiter'in uyduları ile olan etkileşimden daha yumuşaktır. Manyetosferdeki plazma gezegenle aynı yönde dönüş halindeyken, birçok uydu tarafından emilmekte, ancak Enceladus, Dione ve Titan uydularından kaynaklı parçacıklar tarafından beslenmektedir. Eskiden manyetosferdeki bu plazmanın ana kaynağı Titan zannedilirken, Cassini sondası Enceladus gayzerlerini gözlemleyerek bu konuda ki bilgilerimizi güncellemiştir. Yolu üstündeki plazmayı emen diğer uydular gerilerinde plazma bırakmadıkları için, manyetik alan uyduların arkasında kuvvetlenmektedir. Bu uydularda ve plazmaya maruz kalan halka parçacıklarında radyoliz sonucu ozon, hidrojen peroksit ve moleküler oksijen açığa çıkmaktadır. Satürn, ultraviyole ve kızılötesi tayflarda gözlemlenebilen parlak aurora bölgelerine sahiptir. Bu aurora bölgeleri 70-80 derece parelellerde bulunur ve genelde halka biçimiyle kutupları çevrelerler. Auroraların yapısı ve bulundukları yerler Güneş rüzgarlarının etkisine göre değişkenlik gösterir. Bu aurora bölgeleri ultraviyole tayfında 50 GW ve kızılötesi tayfta 150-300 FW olmak üzere enerji açığa çıkarırlar. Satürn, yoğun miktarda düşük frekanslı radyo dalgaları yayar. Frekansı 10-1300kHz olan ve birkaç kilometrelik dalgaboyuna sahip bu radyo dalgalarının gücü, gezegenin dönüşü tarafından modüle edilmektedir. Bu radyo dalgalarının kaynağının aurora bölgelerine etki eden manyetik alanlar boyunca hareket eden elektronların instabilitesi olduğu düşünülmektedir. Gezegenlerin radyo emisyonlarının gezegenin dönüşü tarafından modüle edilmesi, özellikle gaz devlerinin iç yapılarında ki akışkanların dönüş hızı hakkında fikir verirken, Satürn için SKR'nın değişken değerleri sebebiyle bu çok zordur. Voyager 1 ve 2, modülasyon değerlerinden 10 saat 30 dakika 24 +/-7 saniye olarak ölçtükleri akışkan dönüş hızı, Cassini ve Galileo sondaları tarafından 10 saat 45 dakika 45 +/- 36 saniye olarak ölçülmüştür. Bu sebeple Satürn'ün kendi ekseni etrafında dönüşüyle ilgili kesin bir değer verilememektedir. Satürn zayıf radyasyon kuşaklarına sahiptir bunun sebebi yüksek enerjili parçacıkların gezegeni kuşatan halkalar ve onlarca uydu tarafından emilimidir. En yoğun radyasyon kuşağı Enceladus gaz torusunun iç sınırı 3.5 Rs ve A halkasının dış sınırı 2.3 Rs arasında yer alır. Bu radyason kuşaklarının içeriğini protonlar ve yüksek hızlı elektronlar oluşturur. Enerji değerleri ise onlarca megaelektronvolta kadar yükselebilir. 3.5 Rs mesafede radyasyon kuşaklarını oluşturan yüksek enerjili parçacıklar, nötr gazlar tarafından soğurulur ancak 6 Rs mesafede tekrardan yoğunluk kazanarak halka sistemindeki akıma katkıda bulunurlar. Radyasyon kuşaklarındaki elektronlar, manyetosfer tarafından yakalanan Güneş rüzgarlarından gelmektedir. Ancak proton içeriğinin düşük enerjili (10 MeV) bölümü manyetosferden gelirken, yüksek enerjili (20 MeV) bölümü kozmik ışınların Satürn sistemindeki katı elementler ile etkileşimi sonucu üretilmektedir.


Satürn Güneş'ten sonra altıncı ve Güneş Sistemi'nde Jüpiter'den sonra en büyük ikinci gezegen ve yarıçapı Dünya'nın 9 katı olan bir gaz devidir. Ortalama yoğunluğu Dünya'nın yoğunluğunun sadece sekizde biri olmasına rağmen, devasa hacmi nedeniyle 95 kat daha fazla kütleye sahiptir. Satürn'ün iç kısmı muhtemelen metalik hidrojenden oluşan derin katman, sıvı helyum ve sıvı hidrojenden oluşan orta katman ve dışı gaz katmanıyla çevrelenen; demir, nikel ve kaya içeren bir çekirdekten oluşmuştur. Gezegen, atmosferin üst tarafındaki amonyak kristallerinden dolayı soluk sarı renk göstermektedir. Metalik hidrojen katmanındaki elektrik akımının Satürn'e gezegensel manyetik alan sağladığı düşünülmektedir. Manyetik alanı birim alanda Dünya'dan daha zayıftır fakat, geniş yarıçapından dolayı manyetik momenti gezegenimizden 580 kat fazladır. Başka bir deyişle; Satürn'ün manyetik alanı Jüpiter'in yirmide biridir. Dış atmosferi genellikle kontrastan ve güçlü karekteristik yapılardan yoksundur ama, uzun ömürlü özellikler ortaya çıkabilir. Satürn'ün atmosferinde rüzgar hızı 1800 km/h (500 m/s) ulaşabilir. Bu hız Jüpiter'dekilerden bile fazladır ama, Neptün'ün rüzgarları kadar hızlı değildir. Satürn büyük çoğunlukla buz partikülleri, az miktarda taş yıkıntıları ve enkazdan oluşan 9 tam halka ve 3 kesik yaydan oluşan belirgin bir halka sistemine sahiptir. 2021 itibarıyla 82 tane bilinen uydusu, gezegenin yörüngesinde dönmektedir. Bunlardan 53 tanesi resmi olarak isimlendirilmiştir. Bu sayıya halkasında bulunan yüzlerce küçük uydu dahil değildir. Satürn'ün en büyük, Güneş Sistemi'nin ise en büyük ikinci uydusu olan Titan, çap olarak Merkür'den daha büyüktür ve Güneş Sistemi'nde mevcut atmosferini koruyabilen tek uydudur.


Güneş Sisteminin en büyük ikinci gezegeni olan Satürn'ün, 2020 yılı itibarıyla bilinen 82 uydusu bulunuyor. Tethys, bu uydular arasında bilim insanlarının en fazla ilgi gösterdiklerinden biri. Sözünü ettiğimiz bu 82 sayısı, Satürn'ün yörüngesi saptanmış ve çapı yaklaşık 1 km ve üstü olan uydularının miktarıdır. Güneş Sistemi'nin en büyük ikinci gezegeni olan Satürn'ün bu çaptan daha küçük boyutlarda, keşfedilmeyi bekleyen yüzlerce uydusu daha olduğu tahmin ediliyor. Gezegenin uyduları arasında orta büyüklük kategorisini oluşturan ve çapları 400 km ila 1.500 km arasında değişen 6 uydusu bulunuyor. Bu uydular, Titan'dan sonra büyüklük sıralamasına göre Rhea, Iapetus, Dione, Tethys, Enceladus ve Mimas'tır. Gezegenin en büyük uydusu olma özelliğine sahip Titan gibi, bu 6 uydu da kendilerinin küre şeklini alabilmelerini sağlayacak düzeyde kütle çekime sahip büyüklüktedirler. Bunlar dışında kalan diğer uydular ise, ekseriyetle küçük ve asteroitlere benzeyen şekilsiz yapılardadır. Tethys uydusu, yaklaşık 1.060 km çapı ile Satürn gezegeninin beşinci büyük uydusudur ve 21 Mart 1864 Yılında Giovanni Cassini tarafından Satürn yörüngesinde, Dione uydusu ile birlikte keşfedilmiştir. Uyduya ismini veren Tethys, Yunan mitolojisindeki Uranüs ve Gaia'nın kızı olan bir su tanrıçasıdır. Satürn çevresinde ortalama 294.660 km'lik uzaklıkta bir yörünge yarı çapına sahip olan Tethys'in, gezegenin çevresindeki dönüş periyodu, yaklaşık olarak 45.3 Dünya saatidir. Uydu, aynı zamanda yüzeyini kaplayan buz tabakası nedeniyle çok yüksek bir albedoya sahiptir ve parlaklık açısından Enceladus'tan sonra ikinci sırada yer alır. Uzaklık bakımından ise, gezegene en yakın üçüncü uydu konumundadır. Mimas, Dione, Enceladus ve Rhea uyduları gibi, Tethys de büyük oranda su buzundan oluşan bir uydu olma özelliği taşır. Uydunun yüzey özelliklerinden en önemlileri, hiç şüphesiz büyük bir çarpışma havzası olarak hemen göze çarpan yaklaşık 450 km çapındaki Odysseus krateri ve sudan meydana gelmiş olan yüzey altındaki mantonun donarken içindeki fazladan buzu dışarı atması sonucu oluşmuş olabilecek olan 100 km genişliğinde ve yaklaşık 2.000 km uzunluğundaki Ithaca Chasma vadisi'dir diyebiliriz. Tethys'ın neredeyse tümüyle su buzundan oluştuğunu, yalnızca yüzeyinin parlak buzla kaplı olmasından anlamıyoruz. Çapı ve kütlesini orantıladığımızda, yoğunluğunun santimetreküpte 0.98 gram olduğunu görüyoruz. Bu da şu anlama gelir; uydunun çok küçük bir kaya çekirdeği var ve kalan kısmı tümüyle su buzundan oluşuyor. Diğer buzlu uydularda var olduğuna şüphelendiğimiz yüzey altı okyanuslarının Tethys'te var olmadığı düşünülüyor. Yani, uydunun çekirdeğinden yüzeyine kadar neredeyse tümüyle donmuş su buzundan oluşuyor. Zaten yüzeyinin fazlaca sayıda kraterle kaplı olmasından da bunu anlayabiliyoruz. Bu kadar fazla sayıda krater, uydunun olası bir yüzey altı okyanusundan yüzeye herhangi bir sızıntı olmadığını ve yüzeyin yenilenmediğini de gösteriyor. Bu durumun sebebi ise, yörünge eliptiğinin çok az olması sonucunda Satürn ile arasında gel-git etkisinin yaşanmaması ve yaşanabilecek gel-git sürtünmesinin yüzey altı buzunu ısıtamamasıdır diyebiliriz. Dolayısıyla, bir yüzey altı okyanusa sahip olmayan Tethys'in, bildiğimiz türde karbon temelli bir yaşama ev sahipliği yapabileceği bilim insanlarınca düşünülmüyor. Bildiğiniz gibi Dünya'dan aşina olduğumuz karbon temelli yaşam, sıvı halde suya ihtiyaç duymakta. Bugün uzaktan izlediğimiz Tethys, belki de birkaç yüzyıl sonra Güneş Sistemi'ne yayılmaya başlayacak olan insanların en önemli su kaynakları arasında yer alacak. Uydu hakkında alabileceğiniz diğer bilgiler için, bu linkteki yazımızı da okuyabilirsiniz. Bulut tohumlama ve yapay biçimde ya...


Satürn'ün Kuzey Kutbu'nda öfkeyle esen devasa kasırganın gözü 2000 km çapında ve bu büyüklüğüyle 12 adet Birleşik Krallık kadar yer kaplıyor. Fırtınanın çarpıcı görüntüleri, 2004 yılında Satürn'e ulaşan Cassini Uzay Aracı tarafından 420.000 km yükseklikten çekildi. Fotoğraflar kırmızı ve kızılötesi dalga boylarında yakalandı ve detayların belli olması için sonradan renklendirildi. Bilim insanları, kasırga rüzgarlarının 330 mil/saat (yaklaşık 500 km/saat) gibi şaşırtıcı bir hızla estiğini söylüyor. Fakat kasırganın ne kadar zamandır var olduğunu bilmiyorlar. Cassini Uzay Aracı, Satürn'e ilk vardığında kuzey kutbu karanlıktı çünkü bu sırada gezegen Dünya takvimine göre 29 yıl süren yörünge döngüsünde kışı yaşıyordu. Şimdilerde Güneş ışınlarının aydınlatmasıyla bazı görüntüler alınabiliyor. O nedenle böylesi fotoğraflar, 1981 yılında Satürn'den geçen Voyager 2 Uzay Aracı ile elde edilememişti. Cassini ekibi, kasırganın gezegenin kuzey kutbunda takılı kaldığını ve Dünya'daki kasırgalara benzer şekilde rüzgarlarla kuzeye doğru hareket etme eğilimde olduğunu düşünüyor. Cassini Uzay Aracı, 2006 yılında Satürn'ün güney kutbunda başka bir kasırga daha tespit etmişti. En üstteki fotoğrafta kırmızı bulutlar görece alçak bulutları, yeşiller ise daha yüksek rakımlı bulutları gösteriyor. Gezegenin kuzey kutbunun fotoğrafları, uzay aracının yörünge açısını değiştirmesiyle çekilebildi.


Güneş tutulmaları sadece gezegenimizde mi gerçekleşir? Tabii ki hayır. Uydusu olan her gezegende öyle ya da böyle, tam veya yarım Güneş tutulmaları yaşanır. Satürn de bu durumun sıklıkla yaşandığı gezegenlerden biri: Çünkü tutulmaya neden olabilecek çok sayıda uydusu var. Ancak, eğer üzerinde yaşayan akıllı varlıklar olsaydı, Satürnlülerin çoğu Güneş tutulmalarından bihaber olacaktı. Çünkü gezegen o kadar büyüktür ki, herhangi bir bölgede yaşayan bir bireyin Güneş tutulması ile karşılaşması oldukça düşük bir olasılıktır. Bildiğimiz türde yaşam şekillerinin Satürn gibi gaz devi bir gezegende gelişmiş olmasının mümkün olmadığını düşünüyoruz. Ancak, gaz devlerinin atmosferlerinde, mikroskobik de olsa yaşamın mümkün olabileceğine yönelik tahminlerde bulunan bilim insanları mevcut.


Satürn'ün pek çok uydusu gibi Tethys de neredeyse tamamen su buzundan oluşur. Nedeni bilinmez ama bu gezegenin hangi uydularına el atarsanız atın bir ilginçlik veya bir sıradışılık ile karşı karşıya kalıyoruz. Gezegenemi çektiler bilinmez ama her uydunun ayrı bir hikayesi var. Satürn'ün 1.000 km çapı ile orta boylu en büyük aylarından birisi olan Tethys, Giovanni Domenico Cassini tarafından 1684 yılında keşfedildi. Cassini, 1684'te yapmış olduğu bu gözlemini Dione uydusu ile süslemişti. Zira iki uydu beraber bulundu. Cassini ayrıca 1671 ve 1672 yılları arasında Satürn'ün diğer uyduları Iapetus ve Rhea'yıda keşfetti. Cassini, bulduğu dört yeni uyduyu Fransa Kralı XIV. Louis'i onurlandıran Louis'in yıldızları olarak isimlendirdi. Satürn'ün uyduları arasında Enceladus'tan sonra en parlak uydu olan Tethys, su ve buz ile kaplı olabileceği ihtimali üzerinde durulan uydulardan bir tanesidir. Yapılan araştırmalar uydunun buz ve kayadan oluştuğunu doğrulamıştır. Buzla kaplı olduğu da araştırmacılar tarafından teyit edilen uydunun yüzeyinde az miktarda kimliği belirsiz koyu renkli malzeme de mevcuttur. Yapılan araştırmalar sonucunda karanlık malzemenin, Satürn'ün uyduları Iapetus ve Hyperion'un yüzeyinde de gözlenen malzeme ile aynı spektral özelliğe sahip olduğu gözlemlenmiştir. Bu madde için en muhtemel aday hematit ve nanofaz demiridir. Mimas, Dione ve Rhea uydularına, buzlu sudan oluşma özelliği ile benzerlik gösteren Tethys, adını yunan mitolojisinden almıştır. Uydunun isminin doğru sıfat formu Tethyan olmasına rağmen diğer formlarda kullanılır. Tethys, Güneş Sistemindeki en büyük 16. uydudur. Yaklaşık 200 yıldır Satürn'ün uyduları, gezegenden uzaklıklarına göre sayısal olarak adlandırıldı. Bulunduğu sıraya göre üçüncü olan uydu, bu nedenle Saturn III olarak da isimlendirilir. Tethys, Satürn uydularının büyüklük sıralamasında beşinci sıradadır. Gezegene yaklaşık 295.000 km mesafede bulunan uydu, sürekli gezegenin manyetosferindeki enerji parçacıkları tarafından istilaya uğruyor. Tethys'in atmosferi yoktur ve bir yüzünü sürekli olarak ana gezegenine doğrultur. Satürn'ün halkaları etrafındaki bir turunu dünya zamanı ile 1888 günde tamamlar. Ortam sıcaklığı eksi 187 derecedir. Tethys üzerindeki çukurlar şaşırtıcı bir biçimde gezegenin düzlüğü ile muhteşem bir uyum içerisindedir. Tethys üzerindeki çarpışmaların belirtisi nispeten küçüktür fakat Güneş Sistemi'ndeki en büyük kraterlerden birisi olan Odysseus uydunun beşte ikilik bölümünden fazlasını kaplıyor. Çapı yaklaşık 400 km olan krater neredeyse Mimas uydusunun büyüklüğündedir. Büyük bir graben olan Ithaca Chasma ise ayın kuzey kutbundan güney kutbuna kadar uzanıyor. Yaklaşık 100 km genişliğinde ve 2000 km uzunluğunda olan Graben gezegenin neredeyse dörtte üçüne yayılıyor. Grabenin, Ay'ın öbür tarafında uzanan Odysseus kraterini oluşturan etki her ne ise, onu da bunun oluşturabileceğine dair ciddi şüpheler var. Bir başka olası açıklama ise, yüzeyin iç kısımdan önce donmuş olabileceği ve bunun üzerine kabuğu kıran bir genişlemeye yol açabileceği ihtimalidir. Bu iki büyük çukurun yüzey ile ilişkisi olabileceği düşünülüyor zira yüzeyin küçük bir kısmı, buz volkanı kökenli düz ovalarla kaplanmış durumda. Tethys'te aynı zamanda ay denizlerine benzer yapılara da sıkça rastlanıyor. Bu bölgelerde yapılan incelemeler bize gösteriyor ki, su ve amonyak katı halden sıvı hale geçip yüzeyde akarak eskimiş çarpma izlerini ortadan kaldırıyor. Tethys'e, Pioneer 11 (1979), Voyager 1 (1980), Voyager 2 (1981) ve 2004'ten beri Cassini tarafından birçok kez uzay sondaları tarafından ziyaret gerçekleştirildi. Tethys hakkında yapılan son araştırmalar şunu gösteriyor ki bu uydu daha cazibeliğini koruyacağa benziyor. Ne kadar ihtişamlı ve bize karşı çekinik dursa da onun sır perdesini aralamak için daha çok keşif yapmamız gerektiğini iyi biliyoruz.