Bundan 66 milyon yıl önce Dünya'ya bir asteroit çarptı. Çarpma şiddeti, 10 milyar atom bombası gücündeydi. Bu çarpma neticesinde evrimin yönü de değişmişti. Gökyüzü kararmış, bitkiler foto-sentez yapamaz olmuştu. Bitkiler ve bitki ile beslenen hayvanlar da ölmüştü. Besin zinciri çökmüştü. Türlerin %90'dan fazlası yeryüzünden silinmiş oldu. Ortalığı kaplayan toz tabakası dağıldığında ise, görüldü ki, yeryüzündeki bütün dinozorlar yok olmuş, canlı olarak sadece bir avuç kuş kalmıştı. Ama işte bu korkunç felaket sayesinde insanların evrimi mümkün olmuştur. Hayatta kalabilmiş olan memeliler hızla gelişmiştir ki bunların içinde daha sonra insana evrilecek olan ilk primatlar da vardı. Haydi hayal edelim: Asteroit Dünya'ya çarpmadan geçmiş gitmiş olsun ve dinozorlar da hayatta kalmış olsun. Bir hayli evrimleşmiş olan dinozorlar, Ay yüzeyine bayrak dikiyor olsun. Dinozor bilimciler ise, göreliliği keşfediyor ya da memelilerin her ne kadar inanılmaz gibi gözükse de Dünya'yı ele geçirdiği varsayımını tartışıyor olsun. Zeka, alet, dil ve büyük sosyal gruplar içinde yaşama, bizleri gezegenin hakim türü kılmıştır. Bugün yedi kıtaya yayılmış olarak yaşayan 8 milyar Homo sapiens var. Ağırlık olarak ölçecek olursak, bütün yaban hayvanlarından daha fazla insan yaşıyor. Dünya üzerindeki toprakların yarısını kendimizi beslemek için değiştirmiş bulunuyoruz. Evrim sonucunda zaten insan gibi canlılar oluşmak zorundaydı, diyebiliriz. 1980'lerde paleontolog Dale Russell, etobur bir dinozorun alet kullanan akıllı bir dinozora dönüştüğünü hayal etmemizi önermişti. Bu dinozoritin büyük bir beyni vardı, el baş parmakları elindeki diğer parmaklarından ayrı hareket edebiliyordu ve ayakta dik durarak yürüyordu. Bu imkansız değil, ama pek olabilecekmiş gibi de durmuyor. Bir hayvanın biyolojisi, onun hangi yönde evrileceğinin sınırlarını da çizer. Başlangıç noktamız, sonuç noktalarımızı sınırlar. Diyelim ki, öğrenimimizi yarıda bıraktık. Büyük olasılıkla bir beyin cerrahı ya da bir avukat ya da NASA'da bir roket mühendisi olamayız. Ama örneğin bir sanatçı, tiyatro oyuncusu ya da girişimci iş insanı olabiliriz. Hayatımız boyunca seçtiğimiz yollar, bazı kapıları açar bazılarını ise kapatır. Bu, evrim için de geçerlidir! Dinozorların boylarını poslarını düşünelim. Jura döneminden başlamak üzere sauropoda dinozorları örneğin Brontosaurus ve akrabaları evrim sonucu 30-50 ton ağırlığında, 30 metreye yakın uzunlukta dev yaratıklara dönüşmüşlerdi yani bir filin 6 katı daha ağır ve bir mavi balina kadar da uzun. Aynı şey, pek çok grupta görülmüştür: Diplodocidae, Brachiosuridae, Turiasauridae, Mamenchisauridae ve Titanosauria vb. Bu durum, farklı kıtalarda, farklı zamanlarda, çöllerden yağmur ormanlarına kadar farklı iklimlerde oluşmuştur. Ama bu çevrelerde yaşayan başka dinozorlar ise, böyle süper devlere dönüşmemiştir. Bütün bu hayvanları birbirine bağlayan ortak bağ, hepsinin sauropoda dinozoru olması idi. Sauropodaların anatomisinde olan bir şey örneğin akciğerler, yüksek bir direnç-ağırlık oranına sahip içi boş kemikler, metabolizma ya da bütün bunların hepsi bu canlıların evrimsel potansiyelini harekete geçirmiş olabilir. Bunun sonucunda ise bu hayvanlar, daha önce hiçbir kara hayvanının büyümediği ve büyümeyeceği boyutta irileşmiştir. Benzer biçimde etobur dinozorlar da, dev gibi, on metre boyunda, tonlarca ağırlıkta yırtıcı hayvanlara evrilmiştir. Evet, dinozorların vücudu kocaman büyüdü. Ama ya beyinleri? Bir dinozorun pek öyle büyük bir beyni olduğu söylenemez. Zaman içinde dinozorların gelişmesinde beyin büyüklüğü zayıf kalmıştır. Jura dönemi dinozorlarının, örneğin Allosaurus, Stegosaurus ve Brachiosaurus'un beyinleri küçüktür. Kretase döneminin sonlarına doğru, yani Jura döneminden 80 milyon yıl kadar sonra, Tiranozor ve örek gagalı kuş kalçalı olan Hadrozor daha büyücek beyinler geliştirdiler. Ama T-Rex'in koca gövdesine rağmen beyni, sadece 400 gram ağırlığındaydı. Bir Velociraptor'un beyni, 15 gramdı. Ortalama insan beyni ise, 1 kilo 300 gram ağırlığındadır. Diyelim ki o asteroit Dünya'ya çarpmasaydı, dinozorlar farklı bir yönde evrilir miydi? 100 milyon yıllık dinozor tarihine baktığımızda, dinozorların bunlardan daha farklı bir şey yapacağını düşündüren herhangi bir ipucu göremeyiz. Asteroit çarpmasaydı, büyük olasılıkla hala bu devasa boyda, uzun boyunlu otoburlar ve kocaman Tiranozor benzeri yırtıcı hayvanlarla birlikte yaşıyor olacaktık. Belki bu canlılar, birazcık daha büyük beyinler geliştirmiş olacaktı, ama birer dahiye dönüşeceklerine dair bir işaret yok. Aynı şekilde memelilerin dinozorların yerini almış olacağı gibi bir olasılık da görünmüyor. O asteroit Dünya'ya çarptığında, dinozorlar kendi çevrelerinin tek hakimi idiler. Memeliler ise, farklı kısıtlamalar içinde yaşıyordu. Memeliler, hiçbir zaman dev boyutlu otoburlara ya da etoburlara dönüşmedi. Memelilerin beyni ise, hiç durmadan büyümüştür. Evrim sonucu orka ve ispermeçet balinalarında, dişsiz balinalarında, fillerde, fok balıklarında ve insansı maymunlarda beyin epey gelişmiştir. Günümüzde yaşayan ve dinozorlardan türemiş canlılar, örneğin kargalar ve papağanlar gibi kuşlar, karmaşık beyinlere sahiptir. Kargalar ve papağanlar, alet kullanabilir, konuşabilir ve sayı sayabilirler. Ama asıl büyük bir beyin ve son derece karmaşık davranışlar geliştirmiş olanlar, maymun, fil ve yunuslar gibi memelilerdir. Maymunlar bundan 35 milyon yıl önce Güney Amerika'ya geldiğinde, ola ola daha başka maymun türlerine evrildiler. Kuzey Amerika'ya ise primatların en az üç farklı kez gittiği biliniyor: 55 milyon yıl önce, 50 milyon yıl önce ve 20 milyon yıl önce. Ama Kuzey Amerika'daki bu primatlar evrim geçirip nükleer silahlar ya da akıllı telefonlar üreten bir türe dönüşmediler. Bunun yerine, hiç bilemediğimiz nedenlerden ötürü, soyları tükendi. Afrika'da ama sadece Afrika'da primatların evrimi, eşsiz bir yol izlemiştir. Afrika'nın hayvan topluluğunda, bitki örtüsünde ya da coğrafyasında bulunan bir şey, insansı maymunların evrimini mümkün kılmış görünüyor. Demek oluyor ki, dinozorların ortadan kalktığı koşullarda bile, insanın evrimi için fırsatların doğru bileşimine ve elbette şansa ihtiyaç varmış.


66 milyon yıl önce Yucatan yarımadasına kilometrelerce büyüklüğündeki Chicxulup asteroidi çarptığında küresel bir sonuca yol açmıştı. Daha ilk saatlerde şok dalgaları, sıcaklık ve tsunamiler geniş alandaki tüm yaşamı yok etmişti. Kuzey Dakota'daki Tanisi buluntu yerindeki buluntulardan da anlaşıldığı gibi 3000 kilometrelik bir mesafede bile sel suları ve kayaç yağmurları ani bir şekilde toplu ölümlere yol açmıştı. Bu asteroid çarpması sonucunda dünya üzerindeki hayvan ve bitki türlerinin yüzde 75'i yok olmuştu ve buna dinozorlar da dahildi. Fakat bu büyük çarpışmanın tam olarak hangi mevsimde gerçekleştiği bilinmiyordu. Bu önemsiz bir konu gibi görünse de, çeşitli çarpışmaların etkileri mevsime göre farklı ekolojik etkiler bırakabiliyor. Örneğin tam büyüme ve üreme döneminde olan canlılar sel, yangın ve karanlıktan çok daha fazla etkilenirler. Bu yüzden Chicxulub asteroidinin hangi mevsimde çarptığını belirlemek, biyotik faktörlerle ilgili önemli bir anahtarı ortaya çıkarabileceği gibi küresel etkilerin açıklanmasına da yardımcı olabilir. Fakat kalıntılar ve buluntu yerleri zamansal açıdan kesin bir şekilde aydınlatılmadığı için, bir kronolojik sınıflandırma yapılamamıştı. Sonuçlar da bu yüzden tartışmalı kalmıştı. Kuzey Amerika'daki Tanis buluntu yeri konuya yeni bir açıklama getirdi. getirdi. Tebeşir devrinin ekosistemini yansıtan bu bölge, daha çarpışma gününde neredeyse tümden yok olmuş, kalıntılar çamur ve taşlaşmış lavların altında korunagelmişti. Manchester Üniversitesi'nden Robert De Palma ve ekibi özellikle mevsimsel belirteçler olarak iki hayvan grubunu seçtiler: Mersin balığıgiller grubundaki balıklar ve yaprakla beslenen böcekler. Mersin balığıgiller grubundaki kemikli balıkların kemiklerindeki büyüme halkaları, mevsimsel değişimler hakkında bilgi veriyor. İlkbahar ve yaz mevsiminde alınan daha fazla besin ve daha fazla büyüme sayesinde koyu renkli bir kemik tabakası oluşuyor. Oysa sonbahar ve kış aylarında açık renkli bir tabaka gelişmekte. Asteroid çarpışmasından önce oluşan büyüme halkalarına göre araştırmacılar, Tanis'teki hayvanların ne zaman öldüğünü belirleyebildiler. İncelenen fosillerin birçoğunda son oluşan kemik halkası koyu renkte. Bu da hayvanların ilkbahar veya yaz aylarında öldüğünü gösteriyor. Bu sonuç ayrıca kemiğin içindeki karbonun analizleriyle de destekleniyor. Bu açıdan bakıldığında da balıkların en geç yaz mevsiminde öldüğü anlaşılıyor. Asteroid çarpışmasında ölen balıkların en küçükleri 16 santimden daha küçük olan genç hayvanlardı. Bu, yavru balıkların daha bir yaşına gelmeden önce öldükleri anlamına geliyor. Tebeşir devrindeki mersin balığıgiller ilkbahar ve yaz aylarını tatlı sularda geçirirken, sonbaharda denize göçüyorlardı ki bu da balıkların ilkbahar ve yaz aylarında öldüklerini gösteren diğer bir kanıt. Bununla birlikte çarpışmanın ilkbaharda gerçekleştiğini kanıtlayan tek fosiller de mersin balığıgiller değil. Aynı yerde bulunan böcek fosilleriyle gerçekleştirilen analizlerle de aynı sonuçlar elde edildi.


Afrika fillerinin sayısı hızla azalmaya devam ediyor. Afrika kıtasında günümüzde 400.000 fil yaşıyor, oysa yarım yüz yıl önce bu sayı 1,5 milyonu buluyordu. Afrika filinin daha küçük türü olan orman fili geçen yıl akut olarak tehdit altında bulunan türler listesine girdi. Orman fili son otuz yıl içinde yüzde 86 oranında azaldı. Bu dramatik gelişmenin baş sorumlusu, son yıllarda artış gösteren kaçak avlanma. Fildişi ticareti 1989'dan bu yana yasaklanmış olsa da Asya'da artan talep yüzünden yasadışı avcılık devam ediyor. Uluslararası bir araştırma ekibi, adli genetik yardımıyla kaçak avcılık ve fildişi ticaretine ayrıntılı bir bakış açısı sundu: Fillerden sökülen binlerce fildişinin DNA analizleri, fildişi ticaretinin nerede ve ne şekilde organize olduğunu gösterdi. Bu çalışma özellikle de çok büyük tehdit altında olan fil popülasyonlarının korunmasında yardımcı olabilir. Araştırma, bu büyük kaçakçılığın arkasında bir avuç suç şebekesinin bulunduğu ve bu ağlar arasındaki bağlantıların, sanılandan çok daha geniş kapsamlı olduğunu göstermesi açısından önem taşıyor. Bilim insanları avlanan 4320 havyanın, fildişi analizini yaptılar. Dişler 2002-2019 yılları arasında Afrika'dan gemilerle çıkarılan 11 ton fildişleri arasındaki 49 büyük ele geçirme vakasına aitti. Dişlerin genetik analizleri şaşırtıcı bağlantıları ortaya çıkardı: Ele geçirilen dişlerin büyük bir bölümü az sayıdaki fil popülasyonuna, genellikle birbirleriyle akraba olan fillere ait. Bu da avcılığın yıllardan beri aynı grupta yapıldığını gösteriyor. Hangi popülasyonların daha çok avlandığının öğrenilmesiyle, filler daha iyi korunabilir. İncelemelerden anlaşıldığına göre bir hayvanın iki dişinden biri ya da akraba olan fillerin dişleri genelde farklı nakliyelerle farklı limanlara gönderiliyor. Gemi konteynırları en çok Kenya, Uganda ve Nijerya'dan geliyor. Ancak son yıllarda Angola ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki küçük limanlarda da kaçak fildişleri ele geçirildi.


Parkta veya bir ormanda vakit geçirmenin insanı rahatlattığı aslında bilinen bir şey ama Michigan Üniversitesi araştırmacıları yeşil alanda bulunmanın üzerimizde ne şekilde etki yaptığını incelediler. Stres seviyesinin düşmesi için ne sıklıkta ve kadar süre doğada kalmak gerekiyor ve ne tür bir doğa deneyiminden yararlanmak lazım gibi sorulara yanıt arayan çevrebilimci MaryCarol Hunter ve ekibinin araştırması, Frontiers in Psychology dergisinde yayımlandı. Stres hormonu kortizol böbreküstü bezi kabuğunda üretilir ve karaciğerde indirgenir. Kortizol değerlerinin örneğin kronik stres yüzünden devamlı yüksek olması şişmanlık, bağışıklık sisteminde zayıflama ve kalp-dolaşım bozukluklarıyla, ayrıca depresyon ve diğer bazı hastalıklarla da ilişkilendirilmektedir. Hunter'in son araştırması doğada yirmi ila otuz dakika vakit geçirmenin bile stres seviyesini düşürdüğünü göstermiş. Araştırma çerçevesinde 36 kişilik bir gruptan haftada üç gün en az on dakikalık doğa yürüyüşü yapmaları istenmiş. Bu yürüyüşlerden önce ve sonra katılımcıların kortizol değerleri tükürük örneğiyle belirlenmiş. Katılımcılara gezecekleri yeri kendilerinin seçmesine izin verildiyse de bazı şartlar öne sürülmüş. Yürüyüş gündüz yapılacaktı, sportif hareketler yapılmayacak, İnternet, sosyal medya ve telefon kullanılmayacak, herhangi bir şey okunmayacaktı. Bu şekilde sadece yirmi dakikalık bir doğa yürüyüşünün bile stres seviyesini önemli ölçüde düşürmek için yeterli olduğu görülmüş. Stres seviyesi en çok da katılımcıların yirmi ila otuz dakika yeşillikler arasında yürüdükleri veya oturdukları zaman düşmüş. Sonuçlar daha önceleri gerçekleştirilen benzer araştırma sonuçlarıyla da örtüşmekte. İsveçli araştırmacı Roger Ulrich 1984 yılında sadece ağaçlara bakmanın bile pozitif etki yaptığını bulmuştu. Ameliyattan sonra hastane odasından ağaçlarla dolu bir bahçeye bakan hastalar daha az ağrı kesici istedikleri gibi daha önce iyileşmişler. Yeşil alanı bol olan semtlerde yaşayanlarda kalp-dolaşım hastalıkları ve diyabet daha ender olarak görülüyordu. Daha önceleri Japon bilim insanlarınca gerçekleştirilen bir araştırma da ormanda düzenli olarak yapılan yürüyüşlerin bağışıklık sistemini güçlendirdiğini ortaya koymuştu. Orman tıbbı Japon Üniversitelerinde başlı başına bir araştırma bölümü. Burada hangi faktörlerin etkili olduğu araştırılıyor. Mesela orman havasının mı yoksa özel bitki örtüsünün mü iyi geldiği henüz kesin olarak bilinmemektedir.


Türümüzün doğum yeri Afrika, bu kesin bilgi. Fakat Homo sapiens'in ilk temsilcisinin nerede ve ne zaman ortaya çıktığı, yetersiz fosiller nedeniyle tartışmalı. Doğu Afrika uzun bir süre insanlığın doğum yeri olarak kabul edildi, çünkü birçok öncü insan kalıntıları dışında burada en eski iki insan fosili de bulunmuştu. Etiyopya'daki 170.000- 197.000 yıllık Herto ve Omo-Kibish kafatasları. Fakat genetik analizler ve Fas'ta bulunan 300.000 yıllık Homo sapiens fosilleri, insanlığın beşiğinin Doğu Afrika olduğunu konusunda şüpheler uyandırdı. Doğu Afrika şimdi yeniden sahnede. Cambridge Üniversitesi'nden Celine Vidal ve ekibi Doğu Afrika'da bulunan en eski ve en ünlü kafatası olan Omo-1'i yeniden tarihlendirdi. Bu fosil 1960'lı yıllarda, Güneybatı Etiyopya'daki Omo Kibish formasyonunda bulunmuştu. Bu bölge volkanizmayla biçimlenmişti ve Omo 1 de çok katmanlı bir volkanik tortuyla kaplıydı. 'Fosiller kalın bir volkanik kül tabakası altında bulundu ama halihazırdaki radyometrik yöntemlerle bunu hiç kimse tespit edemezdi, çünkü kül çok ince taneliydi' diyor araştırmacılar. Ayrıca radyokarbon yöntemiyle tarihlendirilmesi de çok zordu. 197.000 yıl olarak saptanan tarih bu yüzden hiç güvenilir değildi. Vidal ve ekibi bu yüzden buluntu yerine giderek, kafatasının bulunduğu tabakanın üzerindeki külden yeni örnekler aldılar. Ayrıca 250.000 ila 170.000 yıl önce birkaç kez etkinleştikleri bilinen Shala ve Corbetti yanardağlarından da örnekler alındı. Tarihlendirme için de bu örneklerdeki jeokimyasal özellikler karşılaştırıldı. Ekip, bu volkanik malzeme içindeki minerallerin kimyasal bileşimini belirleyip, karşılaştırdıktan sonra, Omo-Kibish'deki kül tabakasını ilk kez daha kesin bir şekilde tarihlendirebildi. Omo-Kibish'den gelen volkanik kül, jeokimyasal olarak 400 kilometre uzaklıktaki Shala volkanından gelen bir patlamayla örtüşüyordu. Görünüşe göre 230.000 yıl kadar önceki patlama o kadar şiddetliydi ki kül Omo- Kibish'e kadar taşınmış ve orada Omo-1'in kemiklerini kaplamış Bunu göre Omo-1 en az 230.000 yıl önce yaşamış olmalı ki bu daha önceden tahmin edilen tarihten 32.000 yıl daha önce. Yeni tarihlendirme böylece Omo-1'i en eski Afrikalı Homo sapiens yapıyor. Bununla birlikte Doğu Afrika'nın Homo sapiens'in beşiği mi olduğu ve köklerinin nereye kadar uzandığı şimdilik yine belirsiz. Ancak bu bölge jeolojisi ve çevre koşulları açısından insanlığın beşiği olmak için çok elverişli. En eski atalarımızın kalıntılarının, Rift vadisi gibi jeolojik olarak etkin bir tektonik yarıkta bulunmuş olmaları tesadüf olamaz. Yağmur suyu buralarda göllerde birikiyor ve hayvanları buraya çeken içme suyu rezervlerini oluşturuyordu. Ayrıca vadi binlerce kilometrelerce uzunlukta bir göç koridorunu da oluşturmakta. Sık sık yaşanan volkanik etkinlikler ise taş aletler için malzeme sunuyordu. Dahası volkanik etkinlikler atalarımızın zihinsel gelişimini de tetiklemiş olabilirdi. Nitekim büyük patlamalar doğal çevreyi değiştirdiğinde insanlar bilişsel yetilerini geliştirmek zorundaydı.


Massachusetts Institute of Technology , Whitehead Enstitüsü, Peter Reddien Laboratuvarı'ndan araştırmacılar, kök hücrelerin hücreleri ve dokuları nasıl yenilediğini, ortaya çıkarttı. Planarya adı verilen solucanlar üzerinde yürütülen bu çalışmayı tasarlayanlardan biri de makalenin başyazarı, MIT'de doktorasını sürdüren Türk bilim insanı Kutay Deniz Atabay. Whiehead Enstitüsü'nden bilim insanları doku ve organ yenilenmesinin temel mekanizmasını kabaca çözdüler. Bu ön bilgiler yardımıyla yetişkin insanlarda kök hücreler tarafından oluşturulan öncül hücrelerin doku yenilenmesini nasıl gerçekleştiği anlaşılmış olacak. Bu ilkeler, öncül hücrelerin izleyecekleri rota ilişkin kararlarında çok önemli bir rol oynar. Bu bulgular, sürecin sistem bazında anlaşılmasının yolunu açar. Daha önceki çalışmalardan elde edilen bilgilere göre kök hücreleri komşu dokulardaki talimatları okuyarak yollarını buluyordu. Ancak yenileme sırasında ortaya aşılması güç zorluklar çıkıyordu. Reddien ve ekibi 10 yıldır yenilenmenin gizini çözmek için planarya adı verilen küçük bir yassı solucan türünden yararlandılar. Planaryanın kafası vücudundan ayrıldığında ve vücutlarından bir parça kesildiğinde her parça tüm organizmayı yeniden oluşturuyor. Öncül hücrelerin nereye gideceğine nasıl karar verdiğini anlamak için araştırmacılar planaryanın gözlerini kullandılar. Bunun için araştırmacılar basit bir deney tasarladılar. Hayvanın kafasını vücudundan ayırdılar; üç gün sonra kesik kafadaki gözlerden birini çıkarttılar. Sonuçta öncül hücreler, doğru pozisyonda değil, geride kalan gözün tam yanında yeni bir göz oluşturdu. Daha sonra aynı deneyi farklı bir şekilde uyguladılar ve gözlerden birini kafayı uçurmadan önce çıkarttılar. Bu sefer sonuç farklıydı: Yeni göz anatomik olarak doğru yerde simetrik bir şekilde yeniden oluştu. Araştırmacılar aynı deneyi üç gözlü bir hayvan üzerinde yaptıkları zaman öncül hücreler geride kalan gözlerin çekim gücünden sıyrılmayı başardı ve beş gözlü bir hayvan ortaya çıktı. Bu deneylerin her birinde gözlerin hepsi işlevsel olarak beyne bağlanıyordu. Atabay, ilginç bir şekilde yeni anatomik yapının kalıcı olduğuna dikkat çekiyor: Bu sonuçlar hayvanlardaki yenilenmenin temel sorunlarına yanıt oluşturuyor. Böylece göç eden öncül hücrelerin yollarını nasıl bulduklarını, organları nasıl yenilediklerini anlamış olduk diyor. Planaryalar yassı solucanlar sınıfı, turbellaria takımına dahildir. Birkaç milimetreden, birkaç cm boya kadar olanlara akvaryumlarda rastlamak mümkündür. Kafa ve vücut yapıları türe göre değişir. Yüzme kabiliyetleri yoktur. Karın altlarında bulunan mikronik kirpikler bir nevi ayak işlevini yerine getirir. Sindirim sistemleri bildik yapıdan oldukça farklıdır. Bu yazı HBT'nin 109. sayısında yayınlanmıştır.


İngiliz bilim insanları, eşeysiz üreme ve yapay döllenmeden oluşan bir kombinasyonla doğal üremeye alternatif geliştirdi. Araştırmanın çıkış noktası partenogenez veya döllenmesiz üremeye uzanıyor. Bazı bitkiler ve dişi hayvanlar, erkek hemcinsleri tarafından döllenmeden, eşeysiz üreyebiliyor. Bunlara yuvarlak solucanlar , yengeçler, salyangozlar hatta bazı balık ve kuş türleri de dahil. Gerçi memelilerde de yapay olarak eşeysiz üreme gerçekleştirilebiliyor yumurta hücreleri bölünmeye başlıyor ama bunlardan oluşan embriyolardan yaşayabilir canlılar üremiyor. Çünkü sperma eksik. Tonny Perry ile çalışan ekip, farelerle gerçekleştirdikleri deneylerle bu sorunu aştılar. Bu amaçta yaşayabilir olmayan partenogenetik embriyoları spermayla döllediler. Gerçi yumurta hücresi ve embriyo durumu arasında sadece 13 saatlik bir gelişme var, ama farklılıklar oldukça heyecan verici. Bu tıpkı bir hamurun fırına verildikten birkaç dakika sonra ekmeğe dönüşerek tamamen farklılaşmasına benziyor. Partenogenetik embriyo da yumurta hücresinden çok farklı. Ama yine bu döllenmeden sonra embriyolar tıpkı doğanın öngördüğü gibi gelişmişler. Farelerin dörtte biri sağlıklı olarak dünyaya gelmiş ve genetik açıdan da aynı ana babadan doğal yolla dünyaya gelen yavrulardan farklı değil. Ama yine de farklı DNA anahtarları var, yani farklı epigenetik özelliklere sahipler. Peki doğal yöntem çok daha iyiyken (yeni yöntemin başarı oranı %24) yenisine ne gerek var? Bunlar temel araştırma sonuçları, geçmişteki birçok başarılı sonuçtan da yararlanılmadı. Perry'e göre yeni sonuçlar pekala yararlı olabilir, mesela kanserin gelişimi daha iyi açıklanabilir. Çünkü tıpkı doğal döllenmede uzmanlaşmış hücrelerden uzmanlaşmamış hücreler oluştuktan sonra organizmaların geliştiği gibi, birçok kanser hücresinde de aynı süreç yaşanıyor. Bu yüzden doğal üreme süreçlerinin daha iyi anlaşılması kanser araştırmalarında yardımcı olabilir. Partenogenetik embriyolar embriyonsal kök hücreler için de bir kaynak oluşturabilir, ki bunlardan bir canlı oluşmadığı için de etik tartışmalara yol açmaz.


Dünyanın ilk klon koyunu Dolly'nin 1997 yılında doğuşu aslında sadece sansasyonel değildi; aynı zamanda bir şok etkisi de yaratmıştı. Bazı bilim insanları bir sonraki adımda insanın klonlanmasından endişe etmişlerdi. Fakat bu yöntem günümüzde sadece belli alanlarda kabul gördü. Nitekim klonlanmış hayvanlar sorun yaşıyorlar. 1997 yılının Şubat ayında İngiliz araştırmacı Ian Wilmut, Embriyo ve yetişkin memeli hücrelerinden yaşamaya elverişli klonlar müjdesini yaptığında Dolly neredeyse sekiz aylıktı. Araştırmacı bu süre içinde bu gelişmeyi gizli tutmuştu. Dolly 5 Temmuz 1996 tarihinde dünyaya gelmişti. Roslin Enstitüsü'nde Ian Wilmut ile çalışan ekip, yetişkin bir koyunun meme hücresinden alınan çekirdeği, başka bir koyunun çekirdeksiz yumurta hücresine yerleştirmişti. Bu şekilde gelişen embriyo üçüncü bir koyun tarafından taşındı. Dolly'nin doğuşuyla birlikte birçok bilim insanının mümkün olmayacağını düşündüğü şey gerçekti: Yetişkin memelilerin kopyalanması mümkündü. Bilim camiası 25 yıl önce bu gelişme karşısında adeta şoka girmişti. Bundan sonraki adımda insanın klonlanmasından korkuluyordu ve dünya çapında bir moratoryum için çağrılar yapıldı. Diğer bazı bilim insanları ise biyo çeşitliliğin kaybından endişe ederek, yaşamın benzersizliğinin klonlar çağının başlangıcıyla tehlikeye girdiğini ve genetik mühendisliğinin öngörülemeyen sonuçları konusunda uyardılar. Ama korkulan olmadı. Herhangi bir insanın klonlandığı ne görüldü ne de kanıtlandı. Araştırmacılar daha çok sessiz sedasız araştırma amaçlı diğer bazı memelileri klonladılar. Aralarında fare, keçi, sığır, domuz, kedi, köpek, at ve maymunun da bulunduğu bazı hayvanları kopyaladılar. Teknoloji günümüzde sevilen evcil hayvanları veya yüksek kaliteli yarış ve polo atlarını klonlamak için ticari amaçlı kullanılmakta. Klonlama ayrıca tıbbi araştırmalarda, örneğin hayvan donör organlarının üretilmesinde de önemli bir rol oynuyor. Peki gıda sektörü için klon hayvan üretiliyor mu? Avrupa Birliğinde klonlanmış hayvanların gıda endüstrisinde kullanılması yasak. Fakat ABD'de ve Güney Amerika'da çok değerli besi hayvanları yaratmak için örneğin belli hastalıklara karşı dirençli olan boğa klonlanıyor. Brezilya'da ise sığır yetiştiricileri, süper ineklerini klonluyorlar. Buralarda kopyalanmış hayvanların yavruları gıda endüstrisine ulaşabiliyor. Klonlanmış hayvanların etleri sağlıksız kabul edilmişti. Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi 2006 yılında klonlanmış inek etinin ve sütünün, domuz ve keçi etinin doğal hayvanlar kadar sağlıklı olduğunu açıklamıştı. Benzer bir sonuca 2008 yılında Avrupa Gıda Ürünleri Güvenliği Dairesi de ulaşmıştı. Fakat Avrupalı uzmanlar hayvan haklarını göz önünde bulundurarak, klonlama sırasında meydana gelebilecek ölümleri, hastalıkları vb olumsuzluklara dikkat çektiler. Nitekim birçok klon hayvan doğumdan itibaren sağlık sorunları yaşıyor ve yoğun bakım tedavisine ihtiyaç duyuyorlar. Etik kaygıların dışında klonlama teknolojisi o kadar basit değil. Çok zahmetli aşamaları var, ayrıca masraflı da. Bu yüzden de gıda endüstrisinde pek yaygınlaşacağı sanılmıyor. Daha çok değerli hayvanların klonlanmasında yani ticari anlamda daha karlı olan alanlarda kullanılacak gibi görünüyor diyor uzmanlar.


Saygın bilim dergisi Nature'ın 3 Kasım tarihli online sayısı, dört ayaklıların ekstremitelerinde yüzgeçten 5 parmağa geçişte önemli bir rol oynayan Hoxa 11 genindeki mutasyonun keşfini kapağına taşıdı. Derginin kapağında mutasyona uğramış bir farenin stilize edilmiş el iskeletinin görüntüsü yer alıyor. Haberde ise yüzgeci parmağa dönüştüren Hoxa 11 geninin, bugünkü dört ayaklılarda 5 parmağı nasıl oluşturduğu açıklanıyor. Şu anda yaşamakta olan dört ayaklıların -dört ayaklı kara omurgalıları- el ve ayaklarında 5 parmak bulunur. Eğer canlıda bu sayı mutasyon yoluyla değişirse genellikle doğal 5 parmakta azalma görülür. Pentadaktil denilen 5 parmaklı olma durumu her zaman genlerimizde kayıtlı değildi. Erken dört ayaklıların her bir ekstremitesinde 6, 7 ve hatta 8 parmağı olabiliyordu. Bu duruma da polidaktil deniyor. Polidaktilizm günümüzde çok nadir mutasyonlarda ortaya çıkar. Pentadaktizm nasıl ortaya çıkmış olabilir? Marie Kmita ve meslektaşlarına göre beş parmaklı ekstremitelerin ortaya çıkması için birbirlerinden bağımsız olarak faaliyete geçen Hoxa 11 ve Hoxa 13 genlerin ifadelerinin eksiksiz olması gerekir. Bilim insanlarına göre Hoxa 11 geninin evrimi polidaktilizmden pentadaktilizme geçişi gerçekleştiriyor.


Bu sorunun yanıtını şimdiye kadarki en kapsamlı çalışma verdi. Buna göre dünyada en az 73.200 farklı ağaç türü var. Bu daha önce tahmin edilenden yüzde on dört daha fazla. En büyük çeşitlilik dünya genelindeki ağaç çeşidinin yüzde 43'ünü barındıran Güney Amerika'daki tropikal ormanlarda bulunuyor. Bu türlerin birçoğu çok ender olduğu için özellikle tehdit altındadır diyor araştırmacılar. İster tropikal bölgelerde, ılıman enlemlerde ya da en Kuzey'deki Tayga'larda olsun dünyanın her yerinde ağaç vardır. Tahminlere göre gezenimiz üzerinde üç trilyondan fazla ağaç var. Dünyamızın akciğerlerini oluşturan ağaçlar aynı zamanda iklimi dengeliyorlar. Tüm bunların dışında ormanlar sayısız hayvan ve bitki türleri için de ev sahipliği yapıyorlar. Dünya genelinde en az 73.274 ağaç türü var, bunlardan yaklaşık olarak 9.200'ü henüz belgelenmemiş veya tanımlanmamış. Mutlak ağaç sayısı buna göre tahmin edilenden çok daha fazla yani en az yüzde 14,3 daha fazla diyor araştırmacılar. Ayrıca elde edilen son sayı dahi düşük olabilir, nitekim bazı bölgelerdeki veri birikimi oldukça yetersiz. En büyük ağaç çeşitliliği, tropikal bölgelerde. Bilinen ağaç türlerinin üçte ikisi yağmur ormanlarında yer alıyor. Yağmur ormanları en bol çeşitliliğin bulunması dışında en fazla keşfedilmemiş türün bulunduğu yerler olmalı diyor araştırmacılar. Diğer kıtalarla karşılaştırıldığında en fazla ağaç türü Güney Amerika'da yetişiyor. Verilere göre tüm ağaç türlerinin yüzde 43'ü Güney Amerika'da büyüyor. Ağaçların birçoğu Amazon havzasında ve And dağlarının eteklerindeki ormanlık alanlarda yer alıyor. Araştırmacılar buralarda çok daha fazla ağaç türünün keşfedilebileceğini düşünüyorlar. Bilim insanları ender görülen ve potansiyel olarak tehdit altında bulunan türlerin keşfedilmesi sayesinde bunların daha iyi korunabileceğini sanıyorlar.


Dünya üzerinde sadece Konya Havzası'nda yaşayan ve nesli tehlike altında olan balık türleri, Tuz Gölü, Melendiz Çayı, Cihanbeyli İnsuyu, Ereğli Sazlıkları ve Beyşehir Gölü'nde barınıyor. Beyşehir Gölü'nde yaşayan balık türlerini gösteren poster için tıklayın. Anadolu'nun en büyük tatlı su gölü olan Beyşehir Gölü ve gölün su toplama havzası, Dünya Doğayı Koruma Birliği Kırmızı Liste ölçütlerine göre korunma önceliğine sahip 12 türe ev sahipliği yapıyor. Kurumun web sitesine göre bu türler, 7'si tehlikede , 2'si hassas , 2'si tehlike altına girmeye yakın ve 1'i için yeterli veri yok olarak sınıflandırılmış. Özellikle Beyşehir Gölü, doğal yaşam koşullarını kaybetmiş olduğu için, balıklar, gölü besleyen dere yataklarına ve pınarlara sıkışmış durumda. Ayrıca, göle sonradan aşılanan yabancı türler nedeniyle, Konya'ya özgü olan bu balık türlerinin sayısı gitgide azalıyor. Diğer tehditler ise, setler, barajlar, deşarj ve sulama kanalları, elektroşokla avlanma, fabrika ve kanalizasyon atıkları. Doğa Derneği Genel Koordinatörü Dicle Tuba Kılıç yaptığı açıklamada: Pek bilinmese de, Konya'nın gölleri ve akarsuları Anadolu'nun ve dünyanın en önemli tatlı su balığı yaşam alanlarından biri. Konya ili balık çeşitliliği bakımından benzersizliği ile dünya çapında çok önemli bir yere sahip. Bu balıkların bazılarının boyları çok küçük olsa da, en az kaplanlar ve pandalar kadar tehlike altındalar. Beyşehir sirazı, kızılkanat, yağ balığı ve kaya balığı bunlardan bazıları. Balık türleri üzerindeki en ciddi tehdidi göle sonradan aşılanan türler oluşturuyor. Örneğin, dünyada sadece Konya Beyşehir'de yaşamış olan göğce balığı bu yüzden yok olmuş durumda. Fakat diğer türler için hala umut var diye konuştu. Gölü besleyen pınarların etkili biçimde korunması için Doğa Derneği, Küresel Çevre Fonu Küçük Destek Programı desteğiyle yaklaşık bir yıldır çalışıyor. Koordinatör Kılıç, Beyşehir'deki en önemli yaşam pınarlarından birinin, yaşı günümüzden yaklaşık 3300 yıl öncesine uzanan Eflatunpınar Hitit Anıtı'nın su kaynağı olduğunu söyledi. Kılıç, pınarların acilen koruma altına alınması ve yöre insanının doğaya dost kadim üretim yöntemlerini devam ettirmesi için çalıştıklarını vurguladı.


Genç, zayıf güneş paradoksu olarak da bilinen bu çelişki bugüne kadar net bir şekilde aydınlatılmamıştı. Bazı hipotezler, ilkel atmosferde metan veya karbondioksit gibi artan sera gazı konsantrasyonunun radyasyon eksikliğini telafi edebileceğini varsaysa da, bu henüz kesin bir şekilde kanıtlanamamıştı. Purdue Üniversitesi'nden Stephanie Olson ve meslektaşları bu paradoks için başka bir açıklama getirdiler. Ekip bunun için okyanuslardaki tuzların, dünyanın iklimini etkileyip, etkilemediğini ve nasıl etkileyebileceğini araştırdı. Bilindiği gibi yüksek oranda çözünmüş tuz, gazların suya girmesini engellemekte. Tuzlu bir okyanus daha az CO2 veya metan soğurarak, bu gazların havadaki oranını artırıyor. Dahası suyun yüksek tuzluluk oranı suyun donma noktasını da düşürerek, deniz buzunun oluşmasını engelliyor. Fakat ilkel denizlerin ne derece tuzlu olduğu şimdiye dek pek bilinmiyordu. Araştırmacılar bu yüzden birleştirilmiş bir okyanus atmosfer modeliyle, büyük ölçüde suyla kaplı olan üç ilkel dünya varyantı hazırladılar. Bunlar sadece deniz suyunun tuzluluğunda farklılık gösteriyordu ve bu tuzluluk oranı günümüzden yüzde 2, 3,5 ve 5 daha düşük, aynı oranda tuzlu ve daha yüksekti. Her üç modelde de günümüzde kıyasla yüzde yirmi daha az güneş ışını ve CO2 ve metan ağırlıklı bir atmosfer yer alıyor. Sonuç şöyle: İlkel denizlerde biraz fazla tuz oranı bile genç dünyanın iklim gelişimi üzerinde olumlu bir etki yapabilir. Artan tuzluluk oranı özellikle yüksek enlemlerde ısınmaya ve deniz buzu örtüsünün azalmasına neden oldu diyor araştırmacılar. En yüksek tuz oranına sahip senaryoda, küresel sıcaklıklar neredeyse bir derece daha yüksekti ve kuzeyde, daha az tuzlu olan ilkel denizden bile neredeyse on iki derece daha sıcak, deniz buzu alanı ise yaklaşık olarak yüzde 71 daha küçük çıkmış. Aynı CO2 içeriği ve aynı güneş ışınıyla, günümüz okyanus tuzluluğu yüzde 3,5 olan genç bir dünya neredeyse tamamen buzullaşmış olurdu ve ekvatorda sadece bir açık su şeridini tutabilirdi. Fakat tuzluluk yüzde beşe çıkarıldığında, model yirmi derecelik iyi bir yüzey sıcaklığı ve kutuplarda sadece mevsimsel buz ile ılıman bir iklimi ortaya çıkarıyor. Araştırmacılar bu yüzden ilkel okyanusların, erken dünya iklimi üzerinde bugüne dek sanılandan daha büyük bir rol oynamış olabilir. Bununla birlikte ilkel okyanusların gerçekten de günümüzdeki denizlerden daha tuzlu olup olmadıkları kesin bir şekilde bilinmiyor. Ancak uzmanlara göre ilkel tuz içerikli tortullara bakılırsa bu mümkün diyor araştırmacılar.


Kanat boyu 3 buçuk metreye varan gezgin albatros , günümüzde dünyadaki en büyük kuştur. Kanat boyutu 6.1 ile 7.3 metre arasında olan dünyanın en büyük kuş türü Pelagornis sandersi'nin ise nesli tükenmiştir. Connecticut Greenwich'teki Bruce Müzesi'nden paleontolog Daniel Ksepka, Pelagornis sandersi'nin kanat uzunluğunun günümüz gezgin albatroslarının kanatlarından iki kat uzun olduğunu belirtiyor. En ağır kuş türü, ağırlığı 111 kilogram olan devekuşu iken, nesli tükenmiş en ağır kuş ise fil kuşu veya moalardır . Bilim insanlarının bu konudaki tartışması sürmekle beraber Ksepka, birini seçmek gerekirse Aepyornis maximus'un yaklaşık 500 kilogram ile daha ağır geleceğini tahmin ettiğini ve bu kuşların uçamayan bir tür olduğunu da ekliyor. Kraliçe Alexandra kelebeği kanadı sayesinde dünyanın yaşayan en büyük kelebeği ünvanını kazanmış durumda. Kanat boyu yaklaşık 0.3 metre olan olan bu kelebek türüne sık sık rastlanıyor. Papua Yeni Gine'deki yağmur ormanlarında yaşayan bu tür, Dünya Doğa Koruma Birliği tarafından da nesli tehlikede olan hayvanlar listesine alınmıştır. Bu türün dişi kelebekleri kahverengi olmakla beraber kanat boyları 28 ile 31 santimetre arasındadır. Sarı, yeşil, siyah veya mavi renkli olan erkekler ise daha küçük olmakla birlikte kanat boyları 17 ile 19 santimetre arasındadır. Kapibara , kemirgenlerin kralıdır. Ayaklarından omuzlarına kadar yaklaşık 60 santimetre uzunluğuna gelen bu tür, San Diego Hayvanat Bahçesi'ne göre dünyanın yaşayan en büyük kemirgen türüdür. Yaşayan akrabalarından, kısa kuyruklu Güney Amerika kemirgenlerinden ve kobaylardan da büyük olan kapibara, karada yaşayabildiği gibi perdeli ayakları sayesinde suda da yüzebilir. Bu devasa kemirgenlerin kökeni Güney Amerika'ya dayanmaktadır. Boyutları 1.2 metreye, ağırlığı ise 227 kiloya ulaşan dünyanın yaşayan en büyük çift kabuklu yumuşakçası dev istiridyedir . Dev tekne kurdu çok az daha uzun olmasına rağmen ağırlığı daha azdır. Kabukları fildişini andıran bu garip deniz yumuşakçasının ağırlığı ise 1 ile 1 buçuk metre arasındadır. Kabuk içerisindeki hayvan siyah renkli ve sümüksü olmakla birlikte uzunluğu bir beyzbol sopası kadardır. Dünyanın en büyük balığı, boyutları 12 metreye kadar uzanabilen balina köpekbalığıdır . 20.6 ton olan bu devasa balık, iki okul otobüsü ağırlığındadır. Su içindeki besinleri süzerek yiyen bu canlılar, Atlantik Okyanusu ve Hint Okyanusu'nun tropik sularında yaşamaktadır. Balıkçılar tarafından yakalanan, kazara ağa takılan veya deniz araçlarının çarptığı bu narin canlılar, Dünya Doğa Koruma Birliği tarafından nesli tehlike altında olan hayvanlar listesine alınmıştır. Derisi ağ desenine benzeyen piton, kayıtlara geçmiş 41 piton türü arasında en uzun olanıdır. Görülmüş en uzun piton, 8 metre olup, yan yana konmuş beş kuyruklu piyanonun uzunluğunu bile geçmektedir. Nisan 2016'da Malezya'da bir inşaat alanında bulunan bu piton, yakalanmasından kısa süre sonra ölmüştür. Bu Malezya yılanı, Guinness Rekorlar Kitabı'na girmiş 7.7 metre uzunluğundaki Medusa adlı yılandan bile uzundu. Amansız, çatal dilli Komodo ejderi yaşayan en büyük kertenkeledir. Erkek Komodo ejderleri yaklaşık 3 metre uzunluğunda ve 90 kilo ağırlığındayken, 1.8 metre uzunluğuna ancak erişen dişiler daha küçüktür. Bu hızlı yırtıcıların harika bir görüş ve koku alma yeteneği vardır. Bu sayede manda, ceylan, domuz ve hatta insanları bile kolaylıkla avlayabilirler. Aman dikkat! Büyük kızıl kanguru dünyanın yaşayan en büyük keseli hayvanıdır. National Geographic'e göre kafasından kuyruk sokumuna kadar yaklaşık 1.6 metre uzunluğunda olan bu hayvan türünün kuyruğu ise 1.1 metre kadardır ve ağırlığı 90 kiloyu bulmaktadır. Ancak yaşamış en büyük kanguru, 240 kilo ağırlığında olan, Avustralya Müzesi'ne göre nesli yaklaşık 15.000 yıl önce tükenmiş küçük başlı dev kangurudur . En büyük keseli hayvan ise bir ayıyı andıran, dört ayaklı Diprotodon optatum'dur. Ön ayakları üzerindeyken 1.7 metre uzunluğuna gelen bu keselinin boyu, iki ayağının üzerindeyken yaklaşık 4 metreye gelmektedir. Ağırlığı ise 2.800 kiloya yakın olan bu keseli türünün nesli, Avustralya Müzesi'ne göre yaklaşık 25.000 yıl önce tükenmiştir.


Zambiya'daki Kasanka Milli Parkı'nı yarasa mevsiminde ziyaret eden herkes, Afrika saman rengi meyve yarasalarının tünek alanlarından akşam ortaya çıkmasının dünyanın yaban hayatı harikalarından biri olduğu konusunda hemfikirdir. Yarasalar her yıl Ekim ayı civarında Kasanka'ya varır. Sayıları, Kasım ayında zirveye ulaşana kadar hızla artar. Ocak ayına gelindiğinde tekrar dönerler. Nefes kesen manzaranın şokunu atlattıktan sonra herkes aynı soru üzerinde birleşiyor: Orada kaç yarasa var? Birçoğu o kadar hızlı uçup gidiyor ki, onları saymak imkansız gibi. Görsel sayımlara dayalı geçmiş tahminler 1 milyon ila 10 milyon arasında değişiyordu, bu da görevin ne kadar zor olduğunun bir işareti. Sorunu çözmek için açıkça yeni bir yaklaşıma ihtiyaç vardı. Hayvan davranışları alanında uzman 3 bilim insanı, Dina Dechmann, Benjamin Koger ve Roland Kays, bir dizi küçük video kamera kullanarak yarasaların tüneklerinden ayrılmasını filme aldı ve ardından onları saymak için yapay zeka geliştirdiler. Bu, çok sayıda hareketli hayvanı saymanın ucuz, hızlı ve tekrarlanabilir bir yolunu sunar. Kasanka kolonisi için Kasım 2019'daki beş günlük ortalama tahmin 857.233 yarasaydı. Bu onu dünyadaki en büyük yarasa kolonilerinden biri ve Afrika'nın en önemli yarasa kolonisi yapıyor. Bu yarasa türü üzerinde, geçmişte yapılan çalışmalar, sağladıkları ekosistem hizmetlerinin benzersiz olduğunu göstermiştir. Tohumları her gece 75 km ve daha fazla mesafeye saçıyorlar. Daha büyük koloniler daha fazla tohum dağıtır ve dolayısıyla ekosistemlerde daha değerlidir. Ne yazık ki yarasa sayılarında yer yer azalmalar gözlemleniyor. Standartlaştırılmış sayımlar, insanlardan kaynaklanan rahatsızlıklardan kaynaklanan koloni değişimleri ile koruma yönetimi gerektiren popülasyon düzeyindeki düşüşler arasında ayrım yapmak için kritik öneme sahip. Kasanka kolonisini saymak şu açından da önemli: Afrika saman rengi meyve yarasası, kıtadaki tek uzun mesafe göçmen meyve yarasası. Bu göç yollarının ayrıntılarını henüz bilmiyoruz, ancak her yıl bunların Kasanka'daki gibi geçici kolonilerde birleşip daha sonra bilinmeyen yerlere doğru ilerlediklerini görüyoruz. Bu konaklama yerlerindeki zamanları, yerel gıda mevcudiyetindeki zirvelerle senkronize görünüyor ve daha büyük koloniler, zamanlarını en iyi gıda mevcudiyetine göre eşleştirmede daha iyi. Bu nedenle büyük koloniler daha sağlıklı, besin açısından daha zengin bir manzaraya işaret ediyor ve aynı zamanda kolektif göç davranışını sürdürmenin anahtarıdır. Yarasaları takip etmek ve göç yollarını anlamak için gereken teknoloji halen geliştirilme aşamasındadır. Sadece birkaç kişi incelenmiştir. Sonuçlar yine de çarpıcıydı. Yarasalar, biri Güney Sudan'a kadar olmak üzere kıtanın birçok yerine uçtu. Görünüşe göre diğer birkaç koloniden gelen yarasalar, muhtemelen bölgedeki bol meyvelerden yararlanmak için yılın kısa bir döneminde Kasanka'da buluşuyor. Ekip, yeni sayma yaklaşımı için, yarasanın ortaya çıkışını standart bir şekilde filme almaya, her videodaki yarasaları saymaya ve ardından toplam sayıyı tahmin etmeye karar verdi. Önemli olan koloninin her tarafından veri toplamaktı. Böylece yarasa ormanını yukarı doğru yönlendirilmiş dokuz GoPro kamerayla çevrelediler. Bu küçük "kask kameraları" daha çok ekstrem sporları filme almak için kullanılıyordu ama aynı zamanda soluk akşam gökyüzünün altında uçan karanlık yarasaları kaydetmek için de uygundu. Beş günlük çekim boyunca yaklaşık 45 saatlik bir kayıt ortaya çıktı. Ama yine de yarasaları saymaları gerekiyordu. Ekip, akşam gökyüzünde yarasaları tanıyan, ekran boyunca uçarken onları kareden kareye takip eden ve merkez çizgiyi geçtiklerinde sayan bir yapay zeka programı geliştirdi. Yapay zekanın bir dakikalık videoyu işlemesi 1,25 dakika sürüyor. Bu, 40 saatlik çekimin bilgisayarda çalıştırılmasının 50 saat süreceği anlamına gelir. Eğer bir insan tek bir video karesindeki tüm yarasaları saymak için iki dakika harcasaydı, bu işi tamamlamak 13 yıldan fazla zaman alırdı. Bazı kısa klipleri manuel olarak sayarak AI yönteminin doğruluğunu kontrol ettiler ve yarasaların %95'inin tespit edilebildiğini gördüler. Daha sonra toplam koloninin ne kadarının kameraların önünden geçtiğini anlamak için biraz trigonometri kullandılar ve toplam koloni boyutunu tahmin ettiler. Bir gündeki en yüksek sayı 987.114 yarasaydı. Beş günlük sayım sırasında koloninin sayıca zirvede olduğu anı tam olarak yakalayamamış olsalar bile, Kasım ayında Kasanka'da yaklaşık bir milyon yarasanın bulunduğunu söyleyebilirler. Teksas'ta yarasaların daha fazla olduğu mağaralar var ama bunlar çok daha küçük. Saman renkli meyve yarasalarından oluşan Kasanka kolonisi, en azından büyüklük sırasına göre dünyadaki en büyük kolonidir. Tarımsal gelişmeler Kasanka Milli Parkı'nı etkiliyor ve bölgede bir rüzgar santrali planlanıyor. Bunun burada toplanan yarasa sayısı üzerinde olumsuz etkileri olabilir. Türün ekosistem hizmetleri sağladığı her yerde bu etkilerin ortaya çıkarılması ve önlenmesi açısından izleme çok önemli olacaktır. Daha uzun yıllar boyunca yarasaların, Afrika'nın gizli bahçıvanları olarak görev başında olmaları ve Kasanka semalarını karartmaya devam etmeleri bekleniyor.


İngiltere'nin en iyi korunagelen Neolitik mezarlarından alınan insan DNA'sının incelenmesi sonucunda, o tarihlerdeki toplulukların yaşam biçimleri hakkında heyecan verici bilgiler elde edildi. En dikkat çekici sonuçlardan biri, buraya gömülü insanların beş neslinin soyunun tek bir aileye uzanıyor oluşu. Bu nedenle burada çok eşli bir İngiliz taş devri çiftçisinin, ailesiyle birlikte L biçiminde iki mezar odasına sahip tümülüse gömüldüğü düşünülüyor. Araştırma sonuçları Nature dergisinde yayınlandı. Adam iki eşi ve çocuklarıyla Kuzeydeki odaya, diğer kadınlar ise Güneydeki odaya gömülmüşler. Hazleton North tümülüsü 1979-1982 yılları arasında arkeologlar tarafından tabaka tabaka açılıp, incelenmişti. Bu çalışma sırasında da en az 44 insan kalıntısı bulunmuştu. İngiltere'deki ilk çiftçilere ait bu kalıntılar 5700 yıl öncesine tarihlendirildi. Atalarının birçoğu Avrupa kıtasından olan bu insanlar, tarımı birkaç nesille (100 ila 200 yıl içinde) İngiltere'ye getirmişlerdi. Amerikalı ve Avusturyalı araştırmacılar buradan çıkarılan 35 insan kalıntısının kalıtım dizilimini yaptıktan sonra, akrabalık ilişkilerini ortaya çıkarmaya başardı. Buna göre 27 kişi yakın akraba ve kuzey odasına gömülü adamın dört kadınla oluşturduğu büyük bir ailenin parçasıydı. İki kadın ve çocukları da kuzey odasına gömülürken, diğer iki kadının çocukları güney odaya gömülmüş. Araştırmacılara göre o dönemin toplulukları, anne soyunun farklı mezarlarda gömülmesine değer veriyordu. Babanın soyundan gelenlerse her zaman babaları ve erkek kardeşleriyle birlikte gömülüyordu. Çocukluk çağında ölen kız çocukları da aynı mezara gömülürken, yetişkin kız çocuklarının buraya gömülmedikleri fark edildi. 'O zamanki topluluklar ataerkil olmalı' diyor araştırmacılar. Erkek çocuklar kendi klanlarında kalırken, kadınlar kocalarının klanlarına geçiyorlardı. Üç kadın ve beş erkeğin yakın akraba olmadıkları belirlendi. Bu kadınlar ailede çocukları olmayan veya başka gruplara katılan kızları olan erkeklerin eşleri olabilirler. Bu durumda erkekler evlat edinmiş üvey çocuklardı diyor araştırmacılar. Ayrıca eşleri ölen veya boşanan bazı kadınlar yeniden evlenerek aileye katılmışlar. Hem daha önce doğan hem de klan içinde doğan çocuklar aynı komplekse gömülmüş. Bu da onların adil bir statüyü benimsediklerini gösteriyor. Araştırma bir Neolitik topluluktaki akrabalık ilişkilerine eşsiz bir bakış açısı sunması açısından önem taşıyor. Nature dergisindeki diğer bir makalade araştırmacılar Son Tunç Çağ'ında İngiltere'ye gerçekleşen toplu göçten söz ediyorlar. Şimdiye dek iki eski göç dalgası biliniyordu: İlk önce 5900 yıl kadar önce ilk Neolitik çiftçiler Avrupa kıtasından gelmişlerdi; ve bunlara Hazleton North tümülüsüne gömülenler de dahildi. 4450 yıl kadar önce de Karadeniz ve Hazar denizleri arasındaki bozkırlarda başlayan ve İngiltere ve İskoçya'ya kadar yayılan ikinci bir çiftçi göçü yaşanmıştı. Bunlar o zamanlar yüzde 90 oranında yerli çiftçilerin yerini almıştı. İngiltere'nin en güneyinden en kuzeyde İskoçya'ya kadar olan bölgeye ait 793 kişinin eski kalıtımı ayrıca üçüncü bir göç dalgasının varlığını gösterdi. 3000 yıl kadar önce Fransa'dan gelen bu toplulukların yarısı, İngiliz ve Galler topluluklarıyla kaynaşmışlarsa da İskoçya'ya kadar gitmemişlerdi. Bu yüzden günümüz İskoç toplumlarında bozkır soyu, İngiltere'ye kıyasla daha ağır basmaktadır diyor araştırmacılar. Bunlar Kelt dilini sanıldığı gibi Demir Çağı'nda değil, Genç Tunç Çağı gibi erken bir tarihte adaya getirmişler. Dahası adada yaşayanların ve sonradan gelen yaşam biçimleri de çok farklıydı. Adanın yerlileri, yetişkin insanlara da karın ağrısı çekmeden veya ishal olmadan süt içmelerine izin veren laktoz bağışıklığı kazanmışlardı. Ve laktoz toleransı İngiltere'de Avrupa kıtasından bin yıl kadar önce gelişmişti. Bu da İngiltere'de Geç Tunç devrinde süt ürünlerinin Orta Avrupa'ya kıyasla daha önemli olmasıyla ilgili olabilir.


Düş görmek gerçekte kişinin anılarını işlemden geçirmesine ve günlük yaşamıyla uyum sağlamasına yardımcı olur. İnsanlar bunun tartışma götürmez bir durum olduğunu düşünseler de, bugüne dek bu konuda somut bir kanıt yoktu. Ancak şimdi yeni bir araştırmadan elde edilen bulgular düşler üzerinde birtakım oynamalar yapılarak kişinin öğrenme ve anıları depolama becerilerinin yanı sıra, duygusal sağlığının da geliştirilebileceği görüşünü gündeme getiriyor. Britanya Swansea Üniversitesi'nden Mark Blagrove ve arkadaşları, bir kişinin uyanık olduğunda yaşadığı deneyimlerin gördüğü düşlerin içeriğiyle ilişkili olduğunu ortaya çıkarttı. Ve düş görme sırasında beyin dalgalarının yoğunluğu bu duyguların şiddetiyle birebir uyumlu. Blagrove ve arkadaşları 20 gönüllü öğrenciden 10 gün boyunca yaşadıklarını ayrıntılı bir biçimde not etmelerini, bu süreçte yaptıkları başlıca işleri ve başlarından geçen kişisel önem taşıyan olayları, yaşadıkları ciddi kaygı ve sıkıntıları kaydetmelerini istediler. Öğrenciler uygun gördüklerinde yaşadıkları deneyimlere eşlik eden duyguları da not edip, bunların yoğunluklarını belli bir puan vererek değerlendirdiler. Onuncu günün akşamında denekler geceyi araştırmacıların laboratuvarında geçirdiler. Gece boyunca deneklerin beyin dalgaları başlarına yerleştirilen EEG başlığı aracılığıyla ölçüldü. Deneklerin her biri REM uykusu sırasında uyandırıldı ve deneklerden düş görmüşlerse, düşlerini aktarmaları istendi. Ardından bu tür düşlerin içeriğiyle kişinin günlük deneyimleriyle ilgili kayıtları karşılaştırılıp aralarında herhangi bir bağlantı olup olmadığına bakıldı. Söz gelimi, gün içinde bisikletten düşmesine ramak kalmış bir kişi gece düşünde bisiklete bindiğini görmüş olabilirdi. REM uykusu sırasında beyindeki elektriksel etkinlik frekansı 4-7 hertz arasında değişen bir dalgalanma göstererek, Teta Dalgaları adı verilen bir tür beyin dalgaları oluşturur. Blagrove ve arkadaşları kişinin ürettiği teta dalgalarının yoğunluğu ile onun gün içinde yaşayıp düşlerine yansıyan unsurlar arasında pozitif bir bağlantı olduğunu gördüler. Araştırmacılar kişinin düşlerinde duygusal etkisi daha yoğun olan olayların, sıkıcı ve duygusal açıdan pek bir iz bırakmayan deneyimlere kıyasla, çok daha ciddi bir yer tuttuğuna da tanık oldular. Tüm bu bulgular düş görme etkinliğinin beynin kişinin en son yaşadığı ve duygusal açıdan güçlü olan deneyimlerini işlemden geçirdiği sırada en yoğun düzeyine ulaştığına işaret ediyordu. Blagrove, Bu bulgular uyumadan önce en son yaşanan olayların düşlerde görülmesinin teta dalgalarıyla ilintili olduğunu ilk kez ortaya koymuş oluyor ve düş görmenin beynin son anıları işlemden geçirmesiyle bağlantılı olduğu yönünde somut bir kanıt niteliğini taşıyor, diyor. Sonucun son derece ilginç olduğuna dikkat çeken Kanada'daki Rüya ve Kabus Laboratuvarı araştırmacılarından Tore Nielsen de, Bu araştırma düş görmenin işlev ve düzeneklerinin açığa kavuşturulmasını sağlayacak etkili ve girişimsel olmayan birtakım yöntemlerin geliştirilmesine olanak tanıyabilir, diyor. Nielsen ve arkadaşları daha önceki çalışmalarında Teta Dalgaları etkinliğinin sıklıkla kabus gören kişilerde çok daha yüksek düzeyde olduğunu ortaya koydular. Bu kişilerin beyinleri, düş gördüklerinde duygu ve deneyimlerinin işlemden geçirilmesine çok daha yoğun bir çaba harcıyor olabilirdi. Düşler gerçekten de insanların gün içinde yaşadıkları deneyimlerin duygusal etkilerini yatıştırıcı bir tür gece terapisi işlevi görüyorlarsa, o zaman bu sürecin daha olumlu kılınması amacıyla uyku sırasında beynin etkinliği üzerinde birtakım oynamalar yapılması da söz konusu olabilirdi. REM uykuları daha sık olan ve REM uykusu sırasında teta etkinlikleri daha yoğun olan kişilerin duygusal anıların pekiştirilmesi konusunda daha becerikli oldukları biliniyor. Bu görüşten yola çıkan Blagrove, teta dalgalarının yapay yollarla arttırılarak düşlere müdahale edilmesi suretiyle uyanıkken yaşanan çok daha fazla sayıda deneyimin düşlere aktarılabileceğine, bunun da kişinin daha iyi öğrenmesine yardımcı olabileceğine inanıyor. Bunu yapmanın bir yolu, beyin dalgalarını yapay yollarla teta frekansına uyumlu kılmak olabilir. Bunun ses aracılığıyla başarılabileceğine inanan ve ekibiyle birlikte bu yöntemi denemeye hazırlanan Blagrove, Teta etkinliğini tetikleyip artıracak olursak, acaba uyanıkken yaşadığımız son olayları düşlerimizde daha sıklıkla görmeye başlayabilir miyiz? diye soruyor. Bu türde bir uygulama düş görmeyi daha verimli kılacağı gibi, kişinin kendi düşlerine yön vermesine de olanak tanıyabilir. Dahası, bunun-kişinin yaşadığı sarsıcı ve yaşamını olumsuz yönde etkileyen deneyimlerle baş edebilmesi türünde- tedavi edici birtakım yararları da olabilir. Ayrıca, uyku sırasında teta dalgalarını arttırıcı yöntemler kişinin anıları depolama becerisini geliştirmesinin de önünü açabilir.


İnsanlar oldum olası gördükleri düşlerden belli anlamlar çıkartmaya çalışırlar. Eski çağlarda Mezopotamya ve Mısır'da, düşler tanrılardan gelen iletiler olarak kabul ediliyordu. Yunanlılar ve Romalılar geleceğe yönelik kestirimlerde bulunmak amacıyla düşlerden yararlanıyorlardı. Düşlerdeki birtakım simgelerin insanların içindeki gizlileri yansıttığı inancı 19. yüzyılda ruhbilimci Sigmund Freud ile birlikte ortaya çıktı. Freud'a göre, düşler insanların yoğun bir biçimde bastırdıkları isteklerini su yüzüne çıkartan, bir tür istek gerçekleştirimi ya da arzu giderme işlevi görüyorlardı. Freud'dan bu yana düşlerle ilgili bilimsel araştırmalarda hayli yol alındı. Araştırmalar düşler konusunda Freud'un öne sürdüğünden biraz daha dünyasal bir gerçekliğe işaret ediyor ve düşlerin sanıldığı gibi gizemli ve olağanüstü özelliğe sahip olmadıklarını ortaya koyuyor. Gerçekte, düşler ile insanların uyanıkken kafalarından geçirdikleri düşünceler sanıldığından çok daha yakın benzerlikler içeriyor. Harvard Üniversitesi'nden Psikolog ve Rüya araştırmacısı Deirdre Barrett Düş gördüğümüzde kafamızdan geçen istekleri kurguluyor, korku ve kaygılarımızı, toplumsal yaşamlarımızı ve sevdiklerimizi düşünüyoruz, diyor. Ancak düşler uyanıkken kafamızdan geçen düşünceleri sandığımızdan çok daha fazla andırsalar da, beyinlerimiz uykudayken çok farklı bir biçimde işlev görüyor. Barrett, Uyku sırasında beyin çok farklı bir biyokimyasal süreçten geçer. Bu süreçte beyindeki çeşitli kimyasalların karışımı değişime uğrar. Beynin kimi bölümlerindeki etkinlik büyük ölçüde azalırken, kimi bölümler çok daha etkin duruma gelir. Örneğin, beynin görüntülerin oluşmasından sorumlu olan ikincil görme korteksi daha etkin duruma gelerek uyku sırasında gördüğümüz canlı görüntülerin oluşturulmasına olanak tanır. Bu arada, genelde düşüncelerimizi fi ltreden geçiren prefrontal korteks bölümündeki etkinlik azalır. Kimi ruhbilimcilere göre bu son derece değerli bir süreç. Cincinnati Xavier Üniversitesi ruhbilim ve ruhsal çözümleme uzmanlarından Karl Stukenberg düşlerin özünde anlamlı simgeler içerdikleri ya da bastırılmış arzuları aktardıkları görüşüne kuşkuyla yaklaşmasına karşın, öğrenci ve hastalarında düş yorumlarından yararlanmaktan da geri kalmıyor. Stukenberg, Düş görme sürecinde beynin bir bakıma daha simgesel anlamdaki işlevleri yerine getiren bölümleriyle mantığa dayalı işlevleri gören bölümleri arasında bir iletişim kuruluyor, diyor. Öte yandan, Barrett de düşlerin yorumlanmasına olanak tanıyan bir formülün olmadığına ve düşlerin gün yüzüne çıkarılmayı bekleyen gizli kapaklı iletiler olmadıklarına, ancak insanların uykuda geçirdikleri süre boyunca dünyada nasıl bir süreçten geçtikleri konusuna ışık tuttuklarına dikkat çekerek, Öyle ki, en azından bu bağlamda Freud'un haklı olduğu söylenebilir. Düşlerin bir anlam taşıdıkları ve kişiliğimizle ilgili birtakım bilgiler içerdikleri görüşünü ona borçluyuz, diyor.


Araba sürüyorsunuz. Virajlı olan yol düzlüğe çıkınca ve sürüş daha güvenli olunca sizin de düşünceleriniz farklı şeylere doğru kayıyor: Akşamki yemek ya da bir tatil planı belki... Çevresel koşullar, öngörülebilir, güvenli ya da rutin hale geldiği anda zihnimizde de farklı konular farklı düşünceler dolaşmaya başlar. NASA'da görevli Steve Casner Yaklaşık 15 dakika sonra kaçınılmaz olarak insan başka şeyleri düşünmeye başlıyor diyor. Tabii düşüncelerin başka yöne kayması kazalara da kapıyı aralıyor; trenler raydan çıkıyor, uçak kazaları yaşanıyor. Fransız araştırmacıların 2012 yılında 1000 araç sürücüsü ile yaptığı araştırmaya göre sürücülerin neredeyse yarısı ani dalgınlık nedeniyle araçlarında hasarlı kaza yapmışlar. Düşünceler farklı yönlere kaydığında, 'varsayılan mod şebekesi' olarak tanımlanan bir dizi beyin yapısı devreye giriyor. Bunun neden ve nasıl olduğu henüz tam olarak bilinmiyor. Ancak İngiltere'de York Üniversitesi'nden Jonny Smallwood, düşüncelerimizi organize etmemize ve gelecek planlamalarımızda önemli bir rol oynadığı kesin diyor. Bununla birlikte, araç ya da ağır makine kullanırken bu durum tabii zararlı olabilir. Neyse ki, bir düşünceye tamamen odaklanabilmek için yapılacak şeyler var. Bir iki strateji... Bunlardan biri beden saatinizin farkında olmanız. Araştırmalara göre sabah erken uyananlar günün ilk saatlerinde daha iyi odaklanabiliyorlar, gece baykuşlarının ise en verimli oldukları saatler akşam saatleri. Bir diğeri de, sürücüler alışılmadık bir yol güzergahını kullanmaları. Bu da odaklanmayı geliştirici bir unsur. Yakın tarihli bir araştırmaya göre, insanlar sürekli kullandıkları yolda ilerlerken önlerinde arabalara yakınlaşıyorlar ve yayalara daha az dikkat eder hale geliyorlar. Yine bir diğer unsur, sakız çiğneyen ve kafein tüketen insanların sıkıcı ya da zorlu görevlere daha iyi odaklanabiliyor olmaları. Araştırmacılar, insanların zayıflayan dikkatlerini zayıf uyarmak üzere de çalışmalar yapıyor. Örneğin otomotiv üreticisi Jaguar, sürücülerin beyin dalgalarını izleyerek konsantrasyonlarını kaybettiren işaretler bulabilmek için bir araştırma projesi başlattı.


Biz insanlar eşsiz bir biçimde yaratıcıyız. DNA karşılaştırmalarından da anlaşıldığı üzere , yeni fikirlerin gelişimi büyük olasılıkla genlerimizde yazılı. Yaratıcı düşüncemiz; bağlantıların algılanması; bilinen bilgilerin yeni çözümlerle birleştirilmesinin dışında, tamamen yeni fikirlerin geliştirilmesini de sağlıyor. Peki yaratıcılık nasıl tetikleniyor? Rüya ve yarı uyku evresi dışında bedensel hareketin de zihnimizi harekete geçirdiği biliniyor. Hatta antik dönemlerde bile bilginler, yaratıcılıklarını harekete geçirmek için dolaşmaya çıkarlardı. Bununla birlikte bedensel hareketin düşünmemizi niçin ve ne şekilde tetiklediği hala tümüyle açıklanmış değildi. Würzburg Üniversitesi'nden Supriya Murali ve Barbara Handel, bu sorunun yanıtını bulabilmek için bazı deneyler yaptılar. Deneyler sırasında bir grup katılımcı serbestçe ve belli bir hedef olmadan dolaşırken, diğer grup belli bir güzergahı takip ederek dolaştı. İkinci deneyde katılımcılardan ya rahat bir şekilde bir sandalyeye veyahut da masa başına oturarak ekrandaki bir noktaya bakmaları istendi. Her iki deneyde de araştırmacılar standart bir testin uygulanmasından önceki ve sonraki farklı düşünme yetisini test ettiler. Bu sorunun yanıtını araştırmacılar oturma deneyinde buldular. Sandalyede istedikleri gibi oturanlar yaratıcılık testlerinde daha başarılı oldular. Araştırmacıların deneylerden çıkardıkları sonuç şu: Düşüncelerimizi mesela dolaşmaya çıktığımızda olduğu gibi serbest bıraktığımızda, yaratıcı düşünce tetikleniyor. Oysa dikkatimizi vermemiz gereken güzergah ve hedef olduğu zaman hareketin yaratıcılık üzerindeki olumlu etkisi kayboluyor. Gerçekten de yaratıcı insanların daha geniş bir konsantrasyon alanları olduğuna gösteren kanıtlar var. Bunun dışında yaratıcı düşüncede iki süreç etkili: Bilişsel esneklik ve bilişsel azim. Esneklik normalde birbirleriyle ilişkili olmayan farklı fikirler ve kavramlar arasında geçiş yapmayı, azim ise belirli bir çözüm için odaklanmış aramayı kapsıyor. Birbirine rakip olan bu düşünce biçimleri dikkatle yakından bağlantılı olduğundan, odaklanmayı değiştirmek, esneklik ve azim arasındaki dengeyi de değiştiriyor. Ve esnek düşünce ne kadar ağır basarsa, yaratıcılık o denli tetikleniyor. Demek ki yaratıcılığa ihtiyacımız olduğunda yapmamız gereken masa başında oturmak değil, düşüncelerimizi serbest bırakmak ve dolaşmaya çıkmak.


Gülümsemek, bir insanın mutlu olduğunun kesin işareti olmayabilir. Aynı şey, belirli duyguları yansıttığını düşündüğümüz diğer yüz ifadeleri için de geçerli. Psikologlar bir süredir, söz konusu ifadelerin, duygularımızı gerçekten açığa vurup vurmadıklarını veya başka bir amaca hizmet edip edemeyeceklerini sorguluyor. Şurası kesin ki gülümsememiz ve diğer yüz ifadelerimiz, önyargılarımızı aşan gizli anlamlarla dolu. Batılı görüşe göre tüm insanlar, aynı duyguları belirli yüz ifadeleriyle sergiliyor. Bu önyargı, diğer insanların duygusal durumumuzu yüzümüzden net bir şekilde okuyabileceği anlamına geliyor. Bu, otizmli çocuklar için eğitim uygulamalarından duygu algılayan yazılım algoritmalarına kadar her şeyi etkileyen çekici bir fikirdir. Ancak son zamanlarda bu görüşe meydan okuyan bir fikir var; karşıt görüşe sahip araştırmacılar, yüzdeki ifadelerin duygularımızın güvenilir bir rehberi olmadığına, başkalarını manipüle etmek için kullandığımız bir araç olabileceğine inanıyor. Eğer bu doğruysa, sosyal etkileşimlerimizdeki etkisi de çok büyük demektir. Yüz kas hareketi kalıplarının, duygularımızı yansıttığı fikri, uzun bir tarihe sahip. Louis XIV'in mahkeme ressamı olan 17. yüzyıl Fransız sanatçısı Charles Le Brun, yüz ifadelerini altı tutku ile açıklayarak bu fikri popüler hale getirmişti. Söz konusu altı tutku; merak, aşk, nefret, arzu, sevinç ve üzüntüydü. Yaklaşık iki yüzyıl sonra Charles Darwin, kısmen kendi deneylerine dayanarak mutluluk, üzüntü, korku, öfke, iğrenme ve sürprizle ilişkili evrensel yüz ifadeleri olduğunu yazmıştı. Sonraki dönemde bu görüşü destekleyecek daha sağlam deneysel veriler elde edildi. ABD'li psikolog Paul Ekman'ın , şu anda Papua Yeni Gine'de olan bir bölgede, 1960'larda yaptığı saha çalışması bunlardan biri. Bu çalışma, söz konusu altı duygusal ifadenin gerçekten de her yerde insanlar tarafından paylaşıldığının kanıtı olarak kabul edilmişti. Çalışmaları son derece etkiliydi ve insan yüzünün duygularımız için evrensel bir pano olduğu fikrini destekleyen diğer çalışmalara da ilham vermişti. Bununla birlikte son on yılda, Batı kültürüne çok az erişimi olan küçük ölçekli toplumlarda yapılan yeni araştırmalar, bu sonuçlara meydan okumaya başladı. Boston'daki Northeastern Üniversitesi'nden Lisa Feldman Barrett ve ekibi, Kuzey Namibya'da yaşayan bir grup olan Himba topluluğuyla bir saha çalışması yaptı. Araştırmacılar, önceki çalışmalarda yapıldığı düşünülen hatalardan kaçınmak için Himba topluluğunun, bir yüz ifadesini kısa bir duygusal hikaye veya duygusal bağlantısı olan bir kelimeyle eşleştirmesini istemedi. Bunun yerine katılımcılardan, birtakım yüz ifadelerinin 36 görüntüsünü öfke, korku, üzüntü, iğrenme, mutluluk ve nötr duygu türlerine göre yığınlara ayırmaları istendi. Himbaların verdiği yanıtlar, evrensel olarak kabul gören 6 temel duygu modelini desteklemiyordu. Ekip, kültürün yüz ifadelerini algılama biçimimizi etkilediği sonucuna vardı. İngiltere, Leicester'daki De Montfort Üniversitesi'nden Carlos Crivelli tarafından yapılan araştırmalar da benzer sonuçlara işaret ediyor. Crivelli, geçimini çiftçilik ve balıkçılıktan sağlayan Papua Yeni Gine'deki Trobriand Adaları halkını 2013 yılındaki bir çalışmasında incelemişti. Yerlilerin, yüz ifadelerini Batı'ya göre farklı açıkladığını buldu. Örneğin, şaşkın yüz ifadesini tehditkar olarak yorumluyorlardı. Crivelli, Barrett ve diğerleri, evrensel duygusal ifade diye bir şeyin olmadığına inanıyor. Crivelli, eğer böyleyse neden küçük çocuklara gülümsemenin veya kaş çatmanın ne anlam ifade ettiğini öğretiyoruz, diye soruyor. Crivelli, duygusal ifadeler dediğimiz şeyin, duyguyla ilgisi olmadığına, bunun yerine başkalarından istediğimizi elde etmek için -genellikle farkında olmadan- kullandığımız araçlar olduklarını düşünüyor. Crivelli ve Kaliforniya Üniversitesi'nden Alan Fridlund, bu doğrultuda genel kabul gören fikrin aleyhine kanıtlar ortaya koydu. Fridlund'un öncülüğündeki bu görüşe göre, sözde duyguları gösteren prototip ifadeler, evrensel olmayan yeni anlamlar alıyor. Yüz ifadeleri hakkındaki fikirlerimizi gözden geçirmek zor olabilir. Ancak tüm kültürler, insanların mutlu olduklarında gülümsedikleri, kızgınken kaşlarını çattıkları gibi evrensel yüz ifadelerine sahip değil. Crivelli, Trobriand Adaları halkına, diğer insanların duygularını yüzlerinden okumanın mümkün olup olmadığını sorduğunda genellikle hayır cevabını aldığını söylüyor. Dahası, son zamanlarda 1000'den fazla yüz hareketi ve duygunun incelenmesine öncülük eden Barrett, duygu-yüz ifadesi etkileşimi üzerine yapılan araştırmalarda ülke ve bireyler arasında bile çok fazla çeşitlilik olduğunu söylüyor. Örneğin, yetişkinler kızdığı zamanların yaklaşık % 30'unda kaşlarını çatıyorlar. Bir başka deyişle, kızdığımızda kaş çatmak yerine yüzümüzde bambaşka bir ifade de belirebilir. Barrett, insanların sadece kızdığında değil, kafaları karıştığında, konsantre olduklarında ve hatta gazları olduğunda da kaş çatabildiğini söylüyor. Gülümsemenin de sadece mutlu olmamızla ilgisi olmadığını ifade eden Barrett, insanların aynı zamanda korktuğu, öfkelendiği, utandığı veya karşısındakini yatıştırmak istediği zaman da gülümseyebileceğini söylüyor. Barrett ayrıca, daha önce üzerinde çalışılmış duygu kategorilerine dair tüm bilimsel yöntem ve kanıtları da göz önünde bulundurduklarında, evrensel veya prototip bir ifadeye sahip olmadığımızın altını çiziyor. Yüz hareketlerinin ne anlama geldiğini yanlış yorumlarsak diğer insanları, özellikle de başka kültürlerden insanları okuma yeteneğimiz de zayıflar ve bunun bazı ciddi sonuçları olabilir. Yüz ifadeleri hakkındaki önyargıya dayanan varsayımlarımız, otizm gibi bazı durumları nasıl teşhis edip yönettiğimizden politik ve yasal kararlar ile ulusal güvenlik protokollerine kadar her şeyi olumsuz etkileyebilir. Örneğin bir jüriyi sadece yüz ifadesiyle kandırmak çok kolay olurdu. Bu noktada da çeşitli şirketler, bir kişinin video görüntülerini analiz ederek ne hissettiğini belirlemeyi vaat ediyor. Barrett ve Crivelli, yazılımın cevap olmadığını düşünüyor, çünkü bu yaklaşımın tamamı kusurlu. Barrett, yüz veya vücuttaki herhangi bir fiziksel hareketin, doğası gereği belirli bir psikolojik anlamı olduğuna dair iyi bir kanıt olmadığının altını çiziyor.


Dünyada sessiz bir katil dolaşıyor. Sinsice yaklaşıyor ve seri bir şekilde öldürüyor. Adeta suda yürüyor ve izini belli etmiyor. Ölümcül chytrid mantarından bahsediyoruz. Dünya üzerindeki birçok amfibi türünün ölümünden sorumlu ama durumun vahameti yeni yeni anlaşılıyor. Science'da yayımlanan bir çalışma, chytrid mantarlarının, 1965'ten 2015'e kadar dünya çapında en az 501 amfibi türünü ekolojik stres altına soktuğunu ve popülasyonlarının azalmasına neden olduğunu ortaya koyuyor. Üstelik nesli tükenen türlerin %90'ı da bu katil mantardan etkilenmiş durumda. Canberra'daki Avustralya Ulusal Üniversitesi'nde bir popülasyon ekoloğu olan Benjamin Scheele, sorunun boyutunu değerlendirmek için dünyanın dört bir yanından 41 ekolog ve diğer uzmanlardan oluşan bir ekip oluşturdu. Her araştırmacı, bilimsel literatürü ve yayınlanmamış verileri incelemenin yanı sıra diğer uzmanlarla görüşerek bölgelerinde bu mantardan etkilenen amfibi türlerine yönelik kanıtlar topladı. Ekip, mantarın 1965 ve 2015 yılları arasında muhtemelen en az 501 amfibi türünün düşüşünde etkisi olduğunu tespit etti. Bu rakam, bilimin tespit ettiği amfibi türlerinin 16'da 1'ine karşılık geliyor. Söz konusu etki, türlerin yok olmasından tutun bir popülasyonun %20'sinden daha küçük kısmının azalmasına kadar değişiklik gösteriyor. Örneğin Atelopus kurbağaları, neslinin tükenmiş olduğu tahmin edilen diğer 30 tür ile birlikte bu mantardan kötü etkilenmişti. Çalışmada ayrıca, Avrupa'da da sadece birkaç türün düşüş yaşadığı tespit edildi. Scheel, bu mantarın az etkilenen bölgelere 20.yüzyılın başında geldiğini düşünüyor. 1950'lerde ve 1960'larda amfibilerde yaşanan toplu azalmayı, tarımın yoğunlaştırılmasıyla ilişkilendiriyor, ancak söz konusu mantar da bu etkiye dahil olabilir. Söz konusu araştırmada imzası bulunan bilim insanları, bu mantarın Güney Amerika, Orta Amerika ve Avustralya'daki amfibi popülasyonlardaki gizemli düşüşlerden ve yok oluşlardan sorumlu olduğunu belirtiyor. Bunu da yirminci yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşan yabani yaşam ticaretiyle ilişkilendiriyorlar. Chytrid'in gerçekten kötü olduğunu biliyorduk, ancak ne kadar kötü olduğunu bilmiyorduk ve önceki tahminlerden çok daha kötü ifadelerini kullanan Scheele, patojenlerin türlere yönelik tehdidinin -ve onları yayan yabani hayat ticaretinin- göz ardı edildiğini söylüyor: Biyogüvenlik üzerine daha çok düşünmemiz gerekiyor. Scheele, ortaya çıkarılan verilerin buna yardımcı olabileceğini umuyor. Bu arada ekip, ekolojik stresi en ağır derecede yaşayan türlerin ortak özelliklerini de belirledi: Örneğin az çeşitlilik yelpazesine sahip olma ve özellikle ıslak bölgelerde yaşama eğilimi. Ses getiren çalışmada imzası bulunan ekolog, bu risk faktörlerini bilmenin, diğer türleri koruma girişimlerini yönlendirebileceğini söylüyor. Ancak yine de bir umut ışığı var. Araştırmacılar, hayatta kalan türlerin %20'sinin küçük toparlanma belirtileri gösterdiğini buldular. Bu da diğer türlerin de geri dönebileceğini gösteriyor. Bu yazı HBT'nin 164. sayısında yayınlanmıştır.


Araştırmacılar, dünyanın en büyük memelisinin nabzını doğal ortamında ilk kez ölçtü ve mavi balinaların yiyecek için daldıklarında kalp atışlarının dakikada iki atıma kadar düşebildiği görüldü. Mavi balinaların kalp hızının dakika 15 atıma düşebileceği tahmin ediliyordu ancak söz konusu araştırma devasa memelinin çok daha düşük bir kalp hızına sahip olduğu ortaya çıkardı. Araştırma ekibinden Jeremy Goldbogen , balinaların büyük enerji gerektiren bir beslenme yöntemine sahip oldukları göz önüne alındığında bu düşük kalp hızının özellikle dikkat çekici olduğunu belirtiyor. Mavi balinalar "lunge feeding" adı verilen bir yöntemle beslenirler. Su içinde belli bir momentum kazanan balina, ağzını genişçe açarak büyük miktarda su alır ve ardından baleen adı verilen keratin proteinlerde dışa doğru süzülerek, içeride besin partiküllerini bırakır. Goldbogen ve ekibi, vantuzlar yardımıyla balinalara takılan nabız ölçerler yaklaşık 9 saat boyunca kalp atış hızını takip etti. 184 metre derinliğe kadar inebilen ve her bir dalışları yaklaşık 16 dakika süren mavi balinaların 1-4 dakika arasında değişen aralıklarla yüzeyde kaldıkları görüldü. Dalış halindeyken dakikada 2-8 atımla en düşük seviyede olan nabzın, balina yüzeye çıktığından dakikada 37 atım ile zirve yaptığı tespit edildi. Yüzeye çıktıklarında balinaların nabızlarının çarpıcı biçimde yükseldiğine dikkat çeken Goldbogen, dalış halindeyken kalp atış hızındaki düşüşün, oksijenli kanın beslenme sırasında ihtiyaç duyulan kaslara dağıtımını geçici olarak düzenlediğini düşünüyor.


Homo sapiens'in ilk temsilcileri 45.000 yıl kadar önce Avrupa'ya göç etmeye başladılar. Ancak Avrupa kıtasına gelen ilk insanların burada ne derece yayıldıkları ve Avrupa'daki avcı ve toplayıcılarla akraba olup olmadıkları hala tam olarak bilinmiyor. Çünkü bu döneme ait çok az insan fosili bulundu. Romanya'da bulunan 40.000 yıllık Oase 1, Sibirya'nın Ust'-Ishim bölgesindeki 45.000 yıllık kalıntılar ve kısa bir süre önce Bulgaristan'daki Bacho-Kiro mağarasında bulunan aynı yaştaki kalıntılar en somut örnekler. Ancak bu tür kalıntıların DNA analizleri çok zordur hatta bazen imkansızdır. Şimdiye dek Avrupa ve Asya'ya yerleşen ve 40.000 yıl kadar önce yaşamış insanlardan sadece üçünün kalıtımı yapılabilmişti. Bulgaristan'daki Bacho-Kiro mağarasındaki üç insan fosili ve Çekya'nın Zlaty kun buluntu yerindeki kadın kafatasındaki kalıntılar genetik olarak yeniden analiz edildi. Araştırmacılar bu ilk insanları sınıflandırabilmek için kalıtımlarını, modern Avrupalı ve Asyalıların kalıtımları dışında daha önce Avrupa'da bulunan ve dizilimi yapılmış diğer insan fosilleriyle karşılaştırdılar. Özellikle de Neandertal gen sekanslarının uzunluğuna dikkat edildi. Çünkü bunlar Homo sapiens'in atalarının Neandertallerle ne derece melezleştiği hakkında bilgi veriyorlar. Sonuçlara göre Bacho-Kiro mağarasındaki insan fosilleri gerçi Avrupa'nın en eski sakinlerine ait ama günümüz Avrupalıların doğrudan atası değiller. Daha çok, günümüzdeki Güney Asya, Orta Asya ve Amerika'nın ve Batı Avrasya'nın ilk insanlarıyla benzeşiyorlar. Buradan yola çıkan araştırmacılar ilk göçmenlerin hem Avrupa hem de Asya'ya yerleştiklerini düşünüyorlar. Doğu Asya'dan farklı olarak bu popülasyon Avrupa'da kalıcı olmamış. Ardılları daha sonra gelen Homo sapiens temsilcileri tarafından ortadan kaldırılmış. Diğer ilginç bir nokta da şu: Bacho-Kiro mağarasındaki insanların kalıtımında yüzde 3,0 ve 3,8 oranında Neandertal DNA'sı bulunuyor. Bu günümüzdeki birçok Avrupalıdan daha fazla. Bu da Neandertal ve ilk Avrupalılar arasındaki melezleşmenin sanılandan daha sık yaşandığı anlamına geliyor. Neandertal gen parçalarının uzunluğundan anlaşıldığı üzere Neandertal ve bu insanlarının atalarının son melezleşmesi altı ila yedi nesil öncesine uzanıyor. Çekya'daki kafatasının gen analizleri yeni bilgiler de verdi: Zlaty kun'daki Homo sapiens kadını sanılandan daha eski olabilir. Radyo karbon tarihleme yöntemiyle gerçekleştirilen analizler çelişkili sonuçlar vermişti. Sonuçlar 15.000-27.000 yıl arasında değişiyordu. Fakat son çalışmada buluntunun üzerinde sığır DNA'sı bulundu. Bu da kafatası parçalarının geçmişte hayvansal yapıştırıcıyla bir araya getirildiği anlamına geliyor. Son bilgiler ışığında araştırmacılar Zlaty kun kadınının Avrasya'ya yerleşen ilk Homo sapienslerden biri olabileceğini söylüyorlar. Ne var ki kadının topluluğu da Avrupa'da kalıcı olamamış. Çünkü ne modern Avrupalıların ne de modern Asyalıların kalıtımda bu erken Homo sapiens'in izleri bulunmadı. Araştırmacılar bu yüzden ilk Avrupalıların bu kıtada başarılı olmadıklarını söylüyorlar. Bunun olası bir açıklaması İtalya'da 40.000 yıl önce püsküren bir süper volkan olabilir. Araştırmalar kül yağmurunun Rusya'ya kadar ulaştığını ve açığa çıkan aerosollerin Avrupa'nın iklimini uzun bir süre için soğuttuğunu ve volkanik bir kışın yaşandığını gösteriyor. Bu yanardağ patlaması Kuzey yarımküredeki iklimi önemli ölçüde etkileyerek Neandertallerin ve ilk Avrupalı Homo sapienslerin hayatta kalma şansını yok etmişti.


Bilim insanları Kuzey Grönland'da ilk kez iki milyon yıllık bir kalıtım buldular. O zamanki yaşam koşulları hakkında bilgi veren rekor DNA'nın, iklim değişimiyle mücadelede de yardımcı olabileceği düşünülüyor. Nature dergisinde yayımlanan son bir araştırma, Kuzey Grönland'ın bir zamanlar çok farklı bir doğal çevreye ve iklime sahip olduğunu ortaya koydu. Kopenhag Üniversitesi evrim biyologlarından Eske Willerslev, o zamanlar ormanlık olan bölgede tavşanların, Ren geyiklerin atalarının dolaştığını hatta mastodonların bile yaşadığını söylüyor. Ve ayrıca günümüzden ortalama olarak on bir ila on yedi derece daha sıcak bir iklim hüküm sürüyordu. Araştırmacılar bu rekor bulguya, Grönland'ın kuzeyindeki Kap Kobenhavn formasyonundan alınan 41 tortul örneğini inceleyerek ulaştılar. Aslında ilk örnekler on sekiz yıl önce toplanmıştı fakat bunlardan bilgi edinebilmek ancak son yıllardaki teknik gelişmeler sayesinde oldu. Araştırmacılar yeni teknolojiler sayesinde mikroskobik boyuttaki DNA parçalarını da bulup inceleme fırsatını buldular. Bunlar daha sonra modern veri bankalarıyla karşılaştırıldı. Bu şekilde Grönland'daki DNA kalıntılarının aşağı yukarı iki milyon yıllık olduğu, dolayısıyla da bugüne tek toplanan tüm DNA örneklerinden daha eski oldukları anlaşıldı. Bundan önceki en eski kalıtım örneği, Sibirya'daki perm toprağında bulunan mamut dişinden ayrıştırılmıştı ve 1,2 ile 1,6 milyon yıllıktı. Grönland'daki DNA diğer yerlerde bulunanlar gibi tek bir hayvana ait değil. Tortul örnekleri tüm bir ekosisteme ait DNA kalıntıları içeriyor. Araştırmacılar Grönland'daki örneklerde gerçi çok sayıda hayvan kalıtımı bulmuşlar ancak bunlardan hiçbirinin doğrudan ardılı bulunmadığı için DNA kalıntıları sınıflandıramadılar. Ama ekip buna rağmen iki milyon yıl önce Kuzey Grönland'da yaşamış olan dokuz hayvan türünü tespit edebildi. Bunların arasında tavşanlar, Ren geyiklerinin ataları, kazlar, kemiriciler ve mastodonlar da yer alıyor. Bunların hepsi otçul, ancak henüz yırtıcı hayvanlara ait DNA bulunabilmiş değil. Araştırmacılar Grönland'da Ren geyiği veya mastodon avlayan yırtıcı hayvanların yaşamış olduğunu tahmin ediyorlar. DNA kalıntıları genel olarak Grönland'daki tür çeşitliliğinin günümüzdekinden çok daha zengin olduğunu gösteriyor. Örneğin nal yengeci gibi deniz canlılarına ait DNA da tespit edildi. Araştırmacılara göre bu da Kuzey bölgede iki milyon yıl önce daha sıcak bir iklimin hüküm sürdüğünün kanıtı. Bitkiler dünyasında daha zengin bir çeşitlilik söz konusu. Araştırmacılar yüz farklı ağaç ve bitki türü saptayıp, analiz ettiler. Bunların arasında kavak ve huş ağacı türleri, mazı ve arktik iklime sınıflandıran çok sayıda çalı ve ot türü yer alıyor. İlginç olan sadece iki milyon yıl önceki yaşam koşulları da değil, çeşitli türlerin aynı zamanda aynı bölgede bulunması. O zamanlar iklim çok yavaş değiştiği için hayvanların ve bitkilerin değişimlere reaksiyon gösterebilecek yeterli zamanları vardı. Oysa insana bağlı küresel ısınmaya bağlı olarak hızla artan sıcaklıklar, canlıları yeterli zaman sunmuyor. Gerçekleştirilecek yeni analizlerle, bulunan hayvan ve bitkilere ait genetiğin daha iyi incelenebileceği düşünülüyor. Böylece o zamanki sıcaklıklara uyum sağlayabilen canlıların özellikleri saptanabilir ve bu özellikler modern türlere aktarılarak, iklim koşullarına karşı dirençli hale getirilebilir. Yeni teknolojinin artık tortullardaki DNA kalıntılarını bulmaya ve incelemeye izin vermesi nedeniyle, dünya topraklarında gizli kalmış daha eski DNA'ların da bulunabileceği düşünülüyor. Araştırmacılar bu yüzden Grönland'daki tortullarda, benzer araştırmaların gerçekleştirilebileceği yeni bölgeler aramaya başladılar. Bunun için donmuş perm toprağı bile gerekli değil, Afrika'daki bölgeler bile evrim araştırmacılarının ilgi alanına girmiş durumda. Ve bilim insanları herhangi bir zaman sonra Grönland'da bulunandan iki misli eski bir DNA bulduklarında şaşırmayacaklarını söylüyorlar.


ScienceAlert sitesinde yer alan habere göre, araştırmacılar ve arkeologlar, Filipinler'in Luzon Adası'nın kuzeyinde yer alan Callao Mağarası'nda gün ışığına çıkarılan 13 fosil kemik ve dişlerin oldukça kısa boylu, şimdiye kadar bilinmeyen bir insanımsıya ait olduğunu belirtti. Callao Mağarası'nda 2007, 2011 ve 2015'te yapılan kazılar sırasında bulunan kemik ve dişlerin "Homo luzonensis" ismi verilen türden en az üç bireye ait olduğu ifade edildi. Araştırmacılar, fosil ve dişlerin ait olduğu düşünülen bireylerden birinin 67 bin, diğerinin 50 bin yıl önce yaşadığının tahmin edildiğini kaydetti. Arkeolog Florent Detroit, fosil ve dişlerin Filipinler'de şimdiye kadar bulunan en eski insan türüne ait olduğunu vurguladı. Araştırmacılar, dişlerin ait olduğu bireylerin insandan daha kısa fakat Hobbit olarak anılan Homo floresiensis'ten daha uzun olduklarının tahmin edildiğini dile getirdi.


Dinozorlara zarar veren, buz devrindeki yırtıcı hayvanlara bulaşan parazitler günümüzde de çok sayıdaki hayvan türünün bağırsaklarında yaşıyorlar. Parazitler doğada neredeyse her yerde bulunuyor. Parazitlerin tam olarak ne zaman geliştikleri bilinmiyordu. Çin'in Yunnan eyaletindeki bir buluntu bu soruya yanıt getireceğe benziyor. Xi'an Kuzeybatı Üniversitesi'nden Zhifei Zhang 541 milyon yıllık bir kayada bilinen en eski parazitin kalıntılarını buldu. Söz konusu buluntu yerinde ilkel dallı bacaklılara ait binlerce kabuk bulunmuştu. Midye kabuğuna benzer kabuğa sahip bu hayvanlar kabuktan çıkardıkları kolla yiyecekleri kendilerine doğru sürüklerler. Ancak bu dallı bacaklıların kabukları üzerinde grimsi beyaz boru şeklinde yapılar dikkat çekiciydi. Bu yaşam boruları sadece Brachiopoda kabuklarında var ve borularda bir zamanlar kimin yaşadığı bilinmiyor. Ancak burada dikkat çeken nokta şu: Tüm boruların ağzı kabuğun dışına taşıyor. Boru ağızlarının hiçbiri kabuğun diğer ucuna açılmıyor. Zhang ve ekibine göre borular ve içinde yaşayanlar, dallı bacaklıların yiyeceklerine göre yönlenmişler. Zhang ve ekibi, 200 borulu kabuğu, 200 borusuz kabukla karşılaştırdıktan sonra, borulu dallı bacaklıların daha düşük bir biyokütleye sahip oldukları gibi daha küçük olduklarını fark etti.. Araştırma Kambriyum dönemindeki parazit-konakçı sistemini kanıtlaması açısından önem taşıyor. Anlaşıldığı üzere parazitlik çok daha önceleri gelişmişti. Araştırmacılar söz konusu canlıların, konakçısının yiyeceğini çalan kleptoparazit olduğunu düşünüyorlar.


Perm devrinin sonunda dünyadaki yaşam neredeyse tümden yok olmuştu. Sadece birkaç on bin yıl içinde ölümcül volkanik etkinlikler zinciri, sera gazı emisyonları ve denizlerdeki değişimler tüm organizmaların yüzde doksanını öldüren, kitlesel bir yok oluşu tetiklemişti. Son bir araştırma o tarihlerde iklim ve ekosistemin çökmesinde olağanüstü yangınların da rolü olduğunu gösterdi. College Cork Üniversitesi'nden Chris Mays ve Stockholm Doğa Tarihi Müzesi'nden Stephen McLaughlin, 252 milyon yıl önceki kitlesel yok oluşa ait tabakaları incelediler. Bunun için Doğu Avustralya ve Antarktika'nın kaya formasyonlarında özellikle de ilkel yangınların izlerini aradılar. Yangınların aslında Perm sonundaki kitlesel yok oluşta ve biyoçeşitlilik kaybında etkili olduğu tahmin ediliyordu. Ama o zamanlar gerçekten de çok büyük ve şiddetli yangınların yaşanıp, yaşanmadığı pek anlaşılmamıştı. Araştırmacılar bu nedenle bir zamanlar Doğu Gondwana'da, yüksek enlemdeki sulak bir ovaya ait bir bölgedeki yanmış ve kömürleşmiş fosil bitki kalıntılarının yoğunluğunu ve sıklığını analiz ettiler. Sonuçlara göre Perm sonlarına ait tabakalarda gerçekten de ilkel yangın izleri daha fazla. Perm devrinin sonunda zaten çok fazla yangın yaşanmış ve kitlesel yok oluşta ise daha da artmış. Bitki fosillerinden anlaşıldığı üzere yangın, sulak alanlarda ve bataklıklarda bile ortaya çıkmış. Bazı bitkiler geç Perm devrindeki yangınlara uyum sağlayarak, yangınlardan sonra yeniden büyümeye başlasalar da, bu devrin sonlarına doğru yaşanan olağanüstü yangınları atlatamamışlar. Bunun sonucunda ise CO2'i dengeleyen sulak alanlar ve bataklıklar yok olmuş, bitki örtüsü tamamen değişmiş ve azalmış. Buna bağlı olarak da bu bölgelerde atmosfere daha fazla sera gazı yayılmış. Yani yangınlar o tarihlerde dünya genelindeki iklim sistemini çökerten diğer bir faktördü. Araştırmacıların görüşüne göre bu arada günümüzdeki yangınlar ve Perm sonundaki yangınlar arsında bir paralellik söz konusu. Nitekim bu yangınlar daha sık görülmeye başladığı gibi aslında yangın riski daha düşük olan bölgelerde de görülüyorlar. 'Bununla birlikte geçmişteki canlılardan farklı olarak, küresel CO2 soğuran bölgeleri yakmama ve böylece günümüzün iklim değişikliğinin en kötü etkilerini önleme şansımız hala var' diyor uzmanlar.


Köpek, kurt, tilki ve çakal türleri köpekgiller ailesini oluştururlar. Köpekgiller dünyanın her kıtasında görülür ancak genellikle Kuzey Yarıküre'de yaygındırlar. En büyükleri vücut uzunluğu 1.60 metreyi bulan bozkurt, en küçükleri 24 santim boyundaki Sahra tilkisidir. Köpekle insanın dostluğu binlerce yıllık bir geçmişe dayanır. En az 14 bin yıl önce beraber gömülmüş oldukları bilinen bu iki canlı, 10 bin yıllık bir süreçte beraber yaşamayı öğrenmiştir. Hatta daha da uzun bir süre, belki de yüzbinlerce yıl önce insan, bugün soyu tükenmiş olan bir kurt türü ile yoldaş olmuştur. Evcilleştirilmiş köpekler ve kurtlar, köpekgiller denilen çok geniş bir taksonomik ailenin üyesidir. Bu sınıfa kır kurdu, çakal ve tilki de dahildir. Evcil köpekler Canis lupus familiaris denilen bir alt türdür. Köpekgiller 14 cins ve 34 türden oluşur. En küçüğü Fennec tilkisidir; boyu 24 cm, ağırlığı 1 kg'dır; Afrika'da Sahra çöllerinde yaşar. En büyüğü ise bozkurttur; boyu 80 cm'yi, uzunluğu 160 cm'yi bulur. Ağırlığı, dişi veya erkek olmalarına bağlı olarak 45-65 arası değişir. Dünyanın her yerinde. Kır kurdu Kuzey Amerika'nın ormanlarında ve dağlarında dolaşır. Kızıl tilki Kuzey Yarıküre'nin çayırlarında, ormanlarında, dağlarında ve çöllerinde yaşar. Çakala ise savanlarda, çöllerde ve Afrika'nın çorak çayırlarında rastlanır. Kurtlar Kuzey Yarıküre'nin hemen hemen her kıtasında görülür. Oldukça sosyal olan köpekgiller sürüler halinde dolaşır. Buna rağmen bölgelerini aşırı sahiplenir ve işaret olarak koku bırakırlar. Evcilleştirilmiş bir köpek bile bahçesini sahiplendiğini ağaçlara, çalılıklara ve eşyalara işaret bırakarak belli eder. Çakal, diğerleri kadar sosyal değildir, sürü olarak değil, çift olarak gezer. Memelilerde az görülen bir özellik olarak, dişi ve erkeğin ilişkisi uzun ömürlüdür. Ay çıktığında kurt, tilki ve diğer köpekler aya değil, aslında birbirlerine havlıyordur. Bu onların iletişim kurma biçimidir. Ayrıca, evcilleştirilmiş köpeklerin sadece siyah ve beyaz gördüğü de doğru değildir. İtalya'da, 2017'de 16 köpek üzerinde yapılan bir çalışmaya göre köpekler kırmızı/ yeşil renk körü. Bari Üniversitesi'nden profesör Marcello Siniscalchi ise konuyla ilgili olarak şu bilgiyi veriyor: Köpeğinizi topu yakalayıp getirmesi için eğitiyorsanız, yemyeşil çimenlerin üzerine kırmızı bir top fırlatmayın. Mavi top ile çalışın. Bu özellik, büyük ihtimalle alacakaranlıkta ve şafak sökerken avlandığı için renklere ihtiyaç duymamış olan atalarından miras kalmış olabilir. Yine 2017'de, Scientific Reports'da yayınlanan bir çalışmaya göre evcil köpekler, özellikle insanlar ile iletişim kurarken yüz ifadelerini çok kullanıyor. Çalışma, köpeklerin insan ilgisine karşı çok hassas olduğunu göstermiş. İngiltere'de Portsmouth Üniversitesi'nden Juliane Kaminski, evcil köpeklerin benzersiz bir geçmişi olduğunu, insanlar ile on binlerce yıl beraber yaşadığını ve bu sırada iletişim kurma yeteneklerinin geliştiğini söyledi. Köpekler hemen hemen her şeyi yese de, en çok et tüketir ve doğuştan katildir. Güçlü patileri, hızlı koşmak için uzun bacakları, eti parçalayabilmek için de keskin ve sivri dişleri vardır. Kurtlar mesela, geyik, çiftlik hayvanları, ren geyiği, kunduz, yaban tavşanı ile beslenir. Çakallar daha küçük olan kemirgenleri, yavru ceylan ve maymunları yer. Canidae familyasının bireyleri 45-55 günlük hamilelik süresinden sonra doğum yaparlar. Genellikle çok sayıda yavru doğururlar; köpeklerin bir batında 15 yavru doğurdukları görülmüştür. Köpeklerin ömürleri türlerine göre değişir. Kurtlar, kır kurtları, çakallar ve evcil köpekler 10 yıl ve üzerinde yaşar. Tilkilerin ömrü yaklaşık 5 yıldır.


Viyana'daki Schönbrunn hayvanat bahçesinde dünyada ilk kez, ender bulunan deniz canlısı Rhizostoma luteum yetiştirildi. Rhizostoma Octopus sınıfından olan bu denizanasının şemsiyesi 60 cm çapında olabiliyor. Akvaryumda bulunan yavru denizanaları şu sıralar dört santim boyunda. Bu tür hakkında çok fazla bir şey bilinmediği için yetiştirilmesi zor olmuş. Önce İspanya'daki Jellyfish Research South Spain enstitüsünden Karen Kienberger, güney İspanya'da bir denizanası yakaladı. Sonra laboratuvara getirildiğinde hayvanın üreyecek kadar olgun olduğu ve Planula larvaları verdiği fark edildi. Araştırmacılar da böylece tam 30 yavru denizanası yetiştirme şansı buldu. Bu sayede larvadan, polipe ve denizanasına kadar tüm gelişim süreçlerini takip edebilen uzmanlar, böylece önemli verileri toplama şansına kavuştu.


Sadece dişi sivrisinekler bizi ısırır. Erkek sivrisinekler insanları bulmada pek becerikli olmadıkları gibi cilde nüfuz etmeyi mümkün kılan iğnelerden de yoksundurlar ve hatta laboratuvar çalışmalarında verilen kan besinlerini reddettikleri tespit edilmiştir. ABD'deki Rockefeller Üniversitesi'nden araştırmacıların yeni bir çalışmasına göre tüm sivrisinekler insanları bulmak için gerekli olan sinir ve beyin yapılarına sahip ancak bu donanım erkek sivrisinek beyninde basit bir genetik kilidin arkasında saklı kalıyor. eLife'ta yayınlanan çalışmada, ilgili gen mutasyona uğratıldığında erkek sivrisineklerin de insan kokularına peşine düştükleri görüldü. Araştırmada elde edilen bulguların, erkek sivrisineklerin neden doğal olarak insanları ısırmakla ilgilenmediğini açıklamanın ötesinde, dişi sivrisineklerin milyonlarca cana mal olan hastalıkları nasıl yaydığını anlamamıza da katkı sunabileceği belirtiliyor. Sivrisinek beynindeki hangi devrelerin dişilerin insanları bulması ve ısırmaya karar vermesiyle ilgili olduğuna dair artık bilgi sahibi olunduğunu belirten araştırmacılar, kilit rol oynayan genin tespit edilmesiyle daha ileri çalışmaların önünün açıldığını ifade ediyor. Araştırmada, normal şartlarda insan kokularına karşı tepkisiz olan erkek sivrisineklerin gen mutasyonundan sonra yapılan testlerde insan koluna üşüştükleri görüldü. Ancak beslenme davranışları değişmemişti; mutant sivrisinekler kanla beslenmeyi reddetmeye devam etti. Yapılan testler, mutant erkek sivrisineklerin hala kan içme arzusu ve vücut ısısını algılama yeteneğinden yoksun olduğunu doğrularken, bir genin etkisiz hale getirilmesiyle insan kokusuna karşı duyarlı hale geldiklerine işaret ediyor. Araştırmacılar, ilgili genin devre dışı bırakılmasının erkeklerde bastırılmış olan insan avlama dürtüsünü ortaya çıkardığını belirtiyor. Gelecek çalışmalarında sivrisineklerde cinsiyet farklılıklarının beyinde nasıl kodlandığını ve genler tarafından nasıl belirlendiğini incelemeye devam edeceklerini ifade eden araştırmacılar, cinsiyete özgü davranışların şimdiye dek tamamen o cinsiyete özgü sinir kümelerinden geldiğinin varsayıldığı ancak yeni çalışmaların her iki cinsiyetin de genellikle aynı sinirsel yapılara sahip olduğuna işaret ettiğini belirtiyor. Erkek ve dişi sivrisineklerde aynı olan bu sinirlerin nasıl işleyeceğini ise genetiğin belirlediği görülüyor.


İster sırtta, ister eklemlerde veyahut da başta olsun insanların çoğu kronik ağrılardan yakınırlar. Doktorlar artık devam eden ağrılarda, ağrı belleğinin de etkili olduğu konusunda hemfikir. Buna göre bedenimiz şiddetli ağrıları düzenli olarak hatırlayarak, hissediyor. Başlayan ağrı uyarımı periferik sinir hücrelerinde olduğu kadar sırt omuriliği ve beyinde izler bırakarak, buraları aşırı duyarlı hale getiriyor. Bunun sonucunda ise ağrının asıl nedeni yok olmasına rağmen yine de ağrı hissedilebiliyor. Ağrıların kayıt edilmesini hangi faktörlerin tetiklediği henüz kısmen açıklanabildi. McGill Üniversitesi'nden Loren Martin son araştırmasında, cinsiyetle özgü bazı bileşenlerin bulunduğunu tespit etti. Araştırma çerçevesinde ilk önce farelerin geçmişteki ağrıları ne kadar hatırladıkları incelendi. Şiddetli ağrı deneyimleri erkek kemirgenleri zararsız uyarıma karşı bile aşırı duyarlı hale getirirken, dişilerde durumun böyle olmadığı ortaya çıktı. Araştırmanın ikinci aşamasında deneyler insanlarla gerçekleştirildi. Araştırmacılar yaşları 18 ila 40 arasında değişen 41 erkek ve 38 kadını bir ağrı testinden geçirdiler. Katılımcılar deneyler sırasında ilk önce kollarına verilen hafif sıcaklık uyarımı ile hissettikleri ağrının derecesini 100 puanlık bir cetvele göre değerlendirdiler. Bu deneyden hemen sonra daha şiddetli bir ağrı uyarımı ile karşı karşıya kaldılar. Şöyle: katılımcılar, kollarında sıkı bir tansiyon aleti manşonu varken, 20 dakika kadar egzersiz yapmışlar ki bu oldukça ağrı verici bir deneyim ve katılımcıların sadece yedisi buna ağrı cetvelinde elliden daha az puan verdi. Araştırmacılar bu konuda özellikle de cinsiyetlere özgü stres reaksiyonların ve testosteron hormonunun etkili olabileceğini düşünüyorlar. Bilim insanları bundan sonra ağrı, hatırlama, stres ve cinsiyetin ne derece birbirleriyle ilintili olduğunu öğrenmek istiyorlar. Sonuçların, kronik ağrıların tedavisinde yardımcı olabileceği sanılıyor.


Esneyen birini gördüğünüzde farkında olmadan sizin de esnemeye başlamanızın nedeni beynin motor fonksiyonlardan sorumlu bölgesinin uyarılmasıdır. Bilim insanları, bu duruma bulaşıcı esneme diyor. Current Biology dergisinin Ağustos sayısında yayımlanan araştırma sonuçlarına göre bu bir ekofenomen; başka bir deyişle bir insanın otomatik olarak başkalarını taklit etmesidir. Ekofenomenlerin başka çeşitleri arasında ekolali ve ekopraksi de yer alıyor. Bulaşıcı esneme yalnızca insanlara özgü bir şey de değil. Bilim insanları, köpekler ve şempanzeler gibi başka hayvanlarda da bu fenomenin görüldüğünü söylüyor. Ancak esnemenin neden insandan insana ya da hayvandan hayvana bulaştığı bilinmiyor. Birisi başkasının esnemesinden dolayı esneyince beyinde neler olduğunu inceleyebilmek için araştırmacılar 36 yetişkin katılımcıdan, esneyen insanların görüntülendiği bir video izlemelerini istedi. Transkraniyal manyetik uyarım kullanılarak katılımcıların deney sırasındaki beyin fonksiyonları incelendi. Başka bir araştırmada katılımcılardan ya esneme dürtülerini engellemeleri ya da serbestçe esnemeleri istendi. Ardından katılımcılara, bir önceki deneyde yaptıklarının aksini yapmaları söylendi. Bir diğer araştırmada ise katılımcılardan yine aynı şeyler istendi fakat bu sefer araştırmacılar katılımcıların kafataslarına elektrik akımı verdi. Bu akımın, esnemeyi kontrol eden motor korteksini uyarması hedefleniyordu. Deneyler sırasında katılımcılardan esneme dürtülerini derecelendirmeleri istendi. Araştırmacılar, katılımcıların esnemelerini engellemede yalnızca kısmen başarılı olduğunu gördü: tam esneme sayıları bu sefer azalmış, bastırılmış esneme sayıları artmıştı. Katılımcılardan esnememeleri istendiğinde esneme güdülerinin daha arttığı da görüldü. İngiltere'deki Nottingham Üniversitesi'nden bilişsel nöropsikoloji profesörü Georgina Jackson, esnememeye çalıştığınızda esneme isteğinizin daha da arttığını söylüyor. Araştırmacılar ayrıca başkasından etkilenerek esneme eğiliminin kişinin motor korteksindeki beyin aktivitesi seviyesine bağlı olduğunu buldu. Yani söz konusu bölge ne kadar aktif ise kişi esnemeye o kadar yatkın oluyor. Bu, elektrik akımı verildiğinde kişilerin esneme dürtülerinin artmasıyla da ortaya çıkmıştı. Ayrıca araştırmacılar elde ettikleri bulguların Tourette sendromu gibi, kişinin kimi eylemlere direnmesini imkansız kılan bazı nörolojik rahatsızlıklara da işaret edebileceğini belirtti. Bu bağlamda esnemenin bulaşıcı olmasının nörolojik nedenleri anlaşıldıkça bazı sinir hastalıklarının da tedavisinin yolu açılabilir.


Evcil kediler bin yıllardır bizimle beraberler ve farelerin yakalanmasında bize yardımcı oldular. Fakat tahmin edildiği gibi soyları Avrupa'daki yabani kedilere değil, Yakındoğu'da yaşayan Afrika yaban kedisine uzanıyor. Bununla birlikte ev kedilerinin davranışları ve kalıtımları, evcil köpekten farklı olarak yabani atalarına göreceli olarak benzerdir. Bu yüzden bazen sadece yarı evcil olarak da kabul edilir. Fakat bunun pek de doğru olmadığı ortaya çıktı. Viyana Üniversitesi'nden Raffaela Lesh ve ekibi, evcil ve yabani kedilerin beyin hacimlerini karşılaştırmış. Evcilleştirme sürecinde kafatası hacminin değiştiği daha önce koyun, tavşan, köpek ve diğer bazı hayvanlarda belgelenmişti diyor araştırmacılar. Hatta elli yıllık kedi araştırmaları da aynı sonucu vermişti. Fakat bu incelemeler daha önce evcil kedinin atası olduğu sanılan Avrupa yabani kedisine aitti. Lesch ve ekibi şimdi eski sonuçları kontrol ederek, 28 evcil kedinin, 20 yabani kedinin, 19 Afrika yabani kedisinin ve 26 melez kedinin kafatasını karşılaştırmış. Bu karşılaştırma sonucunda en küçük beyin hacmine sahip olanın evcil kedi olduğu görülmüş. Evcil kedinin beyni, atası olan Afrika yaban kedisinden çok daha küçük. Afrika yaban kedisinin beyin hacmi ise Avrupa yaban kedisinin beyin hacminden biraz daha küçük. Bu farklılık beden boyunun da dikkate alınması halinde kalıcı olmuş. Evde beslediğimiz kediler de evcil kediler için tipik olan değişimi geçirmişler. Melez kedilerin beyin hacmi ise iki türün arasında yer alıyor. Peki evcilleştirmeyle birlikte beyin hacmi niçin küçülüyor? Bir hipoteze göre beyin hacminin küçülmesi, uysallaştırmanın ve saldırganlığın azalmasıyla ortaya çıkan bir yan etkinin sonucu. Bu durum nöral krest hücrelerinin zamanla daha az bölünmesine ve yayılmasına yol açmış olabilirdi. Kedi embriyosundaki nöral krest hücrelerinden, daha sonra stres reaksiyonundan da sorumlu olan sinir sistemi gelişir. Bununla birlikte bu hipotez tartışmalıdır. Nitekim söz konusu gelişme evcil kedilerin çene uzunluğunu da değiştirmiş olması gerekirdi. Oysa karşılaştırmalar evcil kedinin, yabani kedilerden daha kısa bir çeneye sahip olmadığını göstermiş ki bu da bu hipotezle örtüşmüyor diyor araştırmacılar. Alternatif olarak beyindeki küçülme insanlarla birlikte yaşama da bağlanabilir. Şöyle yabani kedinin büyümesi ve hayatta kalabilmesi için daha işlevsel bir beyne sahip olmaları gerekiyordu. Oysa insanla birlikte yaşayan kediler insanlar tarafından bakıldıkları ve korundukları için o kadar güçlü bir beyne sahip olmaları gerekmiyor. Köpeklerde de benzer bir durum söz konusu. Evcil köpek hem daha küçük bir beyne sahip hem de kendi başına problem çözmekte yabani türlere göre daha başarısız. Problem çözerken hep insanlardan yardım istiyorlar. Buna karşın köpeklere kıyasla daha bağımsız olan evcil kedilerin, zihinsel yetilerinin yabani türlere kıyasla daha zayıf olup olmadıkları henüz bilinmiyor.


Evlerimizin hijyenik ortamlar olduğunu düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. North Carolina Eyalet Üniversitesi'nden Matt Bertone ve ekibi, Raleigh kenti ve çevresindeki 50 boş evde saptadıkları eklem bacaklıları incelemiş. Bu büyük omurgasız hayvan şubesine dahil olan böcekler, kırkayaklar, yengeçler ve örümceklerden incelenen evlerde toplamda 304 farklı familyadan 579 farklı tür saptanmış. Bertone, evlerimizin hijyenik ortamlar olduğunu düşündüğümüzü oysa sandığımızdan çok daha fazla böcek biyoçeşitliliğine sahip olduğunu söylüyor. Örneğin Theridiidae örümcek familyası evlerin tümünde ve odaların üçte ikisinde bulunmuş. Deri böcekleri, gal sinekleri ve karıncalar her evde; kitap biti ve mantar sinekleri ise hemen hemen her evde tespit edilmiş. Hatta bitki zararlıları bile görülmüş. Bulunan türlerin hepsi devamlı içeride yaşamıyor. Çoğunun, örneğin Gal sinekleri gibi içeri çiçek demetleri ile taşındığı düşünülüyor. Daha ender olarak görülen zararlılar arasında ise kahverengi karafatma ve Amerikan karafatması gibi çeşitli hamam böcekleri yer almakta. Söz konusu omurgasız canlılar evlerin dörtte üçünde bulunmuş. Termitler (%28), pireler (%10) ve Alman hamamböceği (Blattela germanica, %6) de daha ender olarak görülen türlerden. Her ne kadar toz akarları, gümüşçün veya güve gibi rahatsız edici böcekler de evlerin çoğunda bulunmuş olsa da, eklem bacaklıların çoğu aslında zararlı değildir ve şaşırtıcı olarak araştırmacılar tahtakurusuna bu evlerde rastlamamışlar. Eklem bacaklılar tüm dünyada yaygın ve yüzyıllar boyu insanlarla birlikte yolculuk ediyorlar. Araştırmaya katılan Michelle Trautwein ise çalışmanın devamında mikrobiyal organizmalar için birer konak olan bu canlıların sağlığımız üzerindeki olumlu ve olumsuz etkilerini araştıracak. Çalışmada yer alan uzmanlar Orta Avrupa'daki evlerde de durumun benzer olduğunu düşünüyorlar.


Erkeklerde yaşam beklentisi daha kısa olmasına rağmen, bazı durumlarda kadınlardan daha uzun yaşama şansları var. Son bir araştırmaya göre bu konuda eğitim ve ilişki durumu önemli: Evli ve iyi eğitimli erkekler, bekar ve eğitimsiz kadınlara kıyasla daha uzun yaşıyorlar. Erkeklerin kadınlardan daha az yaşadığı birçok kişi tarafından bilinmektedir. Bu durum geçmişti birçok araştırmayla da kanıtlanmıştı zaten. Bunun birçok nedeni var: Erkekler daha sağlıksız bir yaşam biçimi sürdürdükleri gibi bu konuda erkeklerin kan kök hücrelerindeki Y-kromozomu kaybı da etkili oluyor. Öte yandan finansal güvenlik gibi diğer faktörler de nüfusun ortalama yaşam beklentisi üzerinde etkili; mesela ekonomik durumu iyi olan insanlar, yoksul insanlara göre ortalama olarak daha uzun yaşıyorlar. Bununla birlikte söz konusu yaşam beklentisi olduğu zaman, ortalama değerle farklı fenomenlerle sistematik olarak bozuluyor. Örneğin birçok ülkede kız bebekten çok erkek bebeğin ölmesi gibi... Sadece ortalama yaşam beklentisinin araştırılmasının yeterli olmadığını düşünen Jesus- Adrian Alvarez ekibiyle birlikte 1751 2020 arasındaki ölüm istatistiklerini analiz etti. Burada tüm kıtalardan 200 kadar halk grubuna ait veriler yer alıyordu. Erkeklerin ortalama yaşam beklentisi ortalama olarak kadınlardan daha düşük. Ancak istisnalar da yok değil. Araştırmacıların inceledikleri ülkelerin tümünde erkeklerin 25 ila 50'si daha uzun yaşıyor. Yani buna göre erkekler kadınlardan daha kısa yaşıyor bilgisi, birçok durumda pek doğru sayılmaz. Hatta araştırmacılar, erkeklerin kadınlardan daha uzun yaşama şansının bazen yüzde elli daha yüksek olduğunu saptadılar. Bu durum özellikle de 1891 yılında İzlanda'da, 1950-1964 yılları arasında İran'da ve 1985 yılından önce Hindistan'da böyleymiş. Bilim insanları, ayrıca kadın ve erkeğin yaşam beklentisi arasındaki farkın kapanmaya başladığını da fark ettiler. Erkeklerdeki ortalama yaşam beklentisinin kadınlarınkine yaklaşmış olmasının nedeni, kadınlarda ortaya çıkan sağlık sorunlarının artması ve kadınların git gide daha sağlıksız bir yaşam biçimi sürmeleriyle ilgili. ABD'deki verilerle araştırmacılar ayrıca eğitim ve ilişki durumunun da yaşam beklentisi üzerindeki etkisini incelediler. Üniversitesi mezunu erkekler, lisans eğitimi almayan kadınlara göre daha uzun yaşadıkları gibi evli erkekler de bekar kadınlara kıyasla daha uzun yaşıyorlar. Bu oran yüzde 52 ila yüzde 53 arasında değişiyor. Ama diğer birçok grupta kadın önde gidiyor. Mesela evli kadınların, evli erkeklere göre daha uzun yaşama şansları yüzde 61 civarında. Anlaşıldığı üzere evli erkekler daha az risk alıyorlar ve eşleriyle birlikte daha sağlıklı bir yaşam sürüyorlar diyor araştırmacılar. Aynı şey üniversite mezunu kişiler için de geçerli. Eğitimli insanlar bedenleri ve sağlıklarıyla daha fazla ilgileniyorlar.