İnsan-robotlara dönüşmeye az kaldı. Gerçeklik ile sanal arasındaki ayırım giderek zorlaşacak mı? Yarının eğitimi nasıl olmalı? Kuantum Fizikçisi ünlü fizikçi Prof. Dr. Michio Kaku'dan yakın gelecek öngörüleri... Konuşmasına bilim dünyasında yaşanan gelişmelerin insanların yaşamına olan somut etkilerinden bahsederek başlayan ünlü bilim insanı, Kuantum fiziği benim için ne yaptı sorusuyla çok sık karşılaşıyorum. Hemen söyleyeyim, fizikçiler olarak transistörleri icat ettik, interneti icat ettik, televizyonu, radyoyu, hastanede kullandığımız röntgen ve MR cihazlarını icat ettik. Uzay programını, GPS sistemlerini icat ettik diye konuştu. Geleceğe yönelik tahminleri sorulan 300 bilim insanından biri olduğunu hatırlatan Michio Kaku, Biz fizikçiler tahminleri severiz. Yazdığım kitaplarda 500 yıl içinde ne olacağını anlamaya çalıştım. Burada da 15-20 yıl içerisinde yaşayacağımız değişimlere odaklanacağım. Bir fizikçinin tahminiyle yüksek kültürün ve toplum sanatının egemen olacağı dev bir forum halini alacak olan internetin yerini yakın gelecekte 'beyin-net'ler alacak. SMS gönderimlerinin yerini duygu, anı ve his aktarımı alacak. Anılarımızı bile artık internete yükleyebiliyoruz ifadelerini kullandı. Bilim insanlarının genç insanlara ilham kaynağı olması gerektiğinin altını çizen Kaku, üzerine sıklıkla konuşulan varlık, servet ve diğer konuların tamamının kökünde bilim ve teknolojinin yattığını vurguladı. 10.000 yıl önce buzlar altındaydık. Buz eridikten sonra tarımı keşfettik ve kadim medeniyetler böyle oluştu. 1900'lerin başına geldiğimizde ortalama yaşam süresi beklentisi 40'lı yaşlar seviyesindeydi. Uzun mesafeli iletişim pencereden bağırmaktan ibaretti. Yüksek hızlı seyahat denince akla çamura saplanan atlar geliyordu diyerek katılımcılara insanlığın gelişim basamaklarını özetleyen Michio Kaku, 1800'lerde başlayan sanayi devriminin insanı ilk kez buhar ve makine kuvvetiyle tanıştırdığını hatırlattı. Daha sonra elektrik ve manyetizma üzerine çalışmaya başladık ve elektrik çağına geçtik. Bu da transistörlerin, lazerlerin içinde bulunduğu yüksek teknoloji çağını başlattı ve üçüncü dalga da bu şekilde tamamlandı diyen Michio Kaku, dördüncü dalganın moleküler fizikle geleceğini ifade etti. Teknolojinin eğitim üzerinde yaratacağı değişimlere de dikkat çeken Michiu Kaku, öğrencilerin gözlerini kırptığında karşılarına sınırsız bilgi taşıyan kontakt lenslerin eğitimde devrim yaratacağını söyledi. Öğrenciler artık periyodik cetveli ezberlemek zorunda kalmayacak, bir göz kırpışta tüm bu bilgiye erişebiliyor olacaklar diyen Kaku, uzaktan öğrenimin ve e-ders kavramının önemine de değindi. Dünyanın en önemli üniversitelerinden Massachussets Institute of Technology'nin derslerinin e-ders yöntemiyle Pakistan'da mali durumu iyi seviyede olmayan öğrenciler tarafından indirilebildiğini hatırlatan Kaku, eskiden 600 öğrenciye ders veren bir öğretmenin bu yöntemle yüz binlerce öğrenciye ders verebilir hale geldiğini ifade etti. Teknolojinin eğitimde öğretmenlerin yerini tamamen almayacağını söyleyen Kaku, Teknoloji öğretmen kavramını ortadan kaldırmayacak ancak öğretmenin rolünü bir hayli değiştirecek. Pakistan'daki öğrenciler bu dersleri indirebiliyorlar fakat gerektiği seviyede ilerleyemiyorlar. Bunun sebebi onlara yol gösteren bir rehber, denetim, ev ödevi ve akran baskısı gibi kavramların olmayışı. Dolayısıyla okulu bırakıyorlar. Öğretmen işte bu nokta önemli bir role sahip. Artık ezberleme anlayışı olmayacak çünkü tüm bilgilere anında erişebilecekler. Öğretmenler artık öğrencilerini yönlendiren, onların gelişimini denetleyen akıl hocalarına dönüşecek. İşte geleceğin öğretmeni bu ifadelerini kullandı. Evlerin duvarlarına yerleştirilecek akıllı duvar kağıtlarının internet bağlantısıyla tıp, hukuk ve eğitim gibi alanlarda tüm bilgileri anında ve etkileşimli olarak aktarabileceğinin altını çizen Kaku, doktorların ve avukatların da bu teknolojik devrim nedeniyle ortadan kalkmayacağını, rollerininse öğretmenlerde olduğu gibi danışman ve akıl hocalığı temelinde gelişeceğini vurguladı. Dünyada dijitalleşme devriminin müzikle başladığını hatırlatan Michio Kaku, CD'leri ortadan kaldıran dijitalleşmenin dijital kağıt ve artırılmış gerçeklik gibi teknolojilerle tıp, finans ve iş dünyasını da etkisi altına alacağını savundu. Çip maliyetinin günden güne azaldığını ve 2025 yılında çip maliyetinin bir kuruş seviyesine ineceğini söyleyen Michio Kaku, insanları evlerinden alıp iş yerlerine götürecek sürücüsüz arabaların, gözlüksüz 3D televizyonların yakın gelecekte insanların yaşamına gireceğini söyledi. Dijitalleşmenin en çok etkileyeceği alanlardan birinin tıp olacağını söyleyen ünlü fütürist, Dijitalleşme sağlık harcamalarını düşürecek. Çipler ve kameralar hap boyutuna getirildiğinde kolonoskopi gibi tahlil yöntemleri de tarih olacak. Kansere nano-tıbbi malzemelerle saldıracağız ve 'tümör' sözcüğünü tıp literatüründen sileceğiz. İnsanlar tuvaletlerine kuracakları likit biyopsi sistemleriyle kanser hastalığını 10 yıl önceden tespit edebilecekler. Günümüzde bir oda kadar yer kaplayan MR makineleri çok daha küçük manyetik alanlar yaratabilen süper bilgisayarlar sayesinde çok daha küçük boyutlara getirilebilecek diye konuştu. DNA analizi ve kök hücre alanındaki çalışmaların gelişmesiyle insanlara yeni organlar üretilebileceğini söyleyen Kaku, Artık kemik üretebiliyoruz. Burun, kulak ve insan yaşlandıkça daha çok ihtiyaç duyduğu yeni eklemleri geliştirebileceğiz. Kalp rahatsızlığı olanlara yepyeni bir kalp sunulabilecek dedi. İnsanın en karmaşık organı olan beyinin de teknoloji sayesinde artık daha iyi anlaşılabildiğini vurgulayan Michio Kaku, teknolojinin beyin gücünü kullanılabilir hale getirmesi sayesinde tüm bedeni felçli insanların bile sosyal yaşamlarını idame ettirebilecek hale gelebileceğinin altını çizdi. Beyinde depolanan insan hafızasının kaydedilip internete aktarılabildiğini söyleyen Michio Kaku, tıpkı işitme cihazlarında olduğu gibi Alzheimer hastalarına da hatıra desteği sunabilecek makineler geliştirileceğini ifade etti. Dijitalleşmenin iş dünyasını da kökten değiştireceğini söyleyen Michio Kaku, Bilgiye sınırsız erişim sayesinde müşteriler satın alacakları ürünün maliyet, hammadde ve benzeri tüm ayrıntılarını öğrenebilecekler. Bu şeffaflık sayesinde üreticiler de rekabette öne çıkmak için en iyi fiyat teklifini sunmak ve en yararlı hammaddeyi kullanmak zorunda kalacaklar. Bu da kapitalizmi her zamankinden daha iyi bir noktaya taşıyacak diye konuştu. Robot teknolojisindeki gelişime de değinen Michio Kaku, insan zekasına yakın bir yapay zeka için henüz erken olduğu görüşünü paylaştı. Mevcut en zeki robotun bir böceğin zeka seviyesine sahip olduğunu hatırlatan Kaku, mevcut robot teknolojisinin daha çok erişkin insanların sağlık sorunlarına hitap edecek temelde ilerlediğinin altını çizdi.


Sovyetler Birliği 4 Ekim 1957 yılında ilk uydusu Sputnik'i dünya yörüngesine göndererek, ezeli rakibi Amerika'nın bir adım önüne geçmişti. Bu başarılı misyonla Sovyetler Birliği, Uzay Çağı'nın da başladığını tüm dünyaya göstermiş oldu ve böylece çok geçmeden uzayın keşfi, Amerika ve Sovyetler Birliği arasında geçen adeta amansız bir yarış halini aldı. Bu yarışı önde götürmeye kararlı olan Sovyetler Birliği, sadece bir ay sonra Sputnik 2'yi uzaya göndermeye karar verdi. Amaç uzaya ilk insanı göndererek bu yarışta bir adım daha öne geçmekti aslında. Fakat ilk önce uzayın insan için güvenli olup, olmadığının öğrenilmesi gerekiyordu. İşte uzaya köpek gönderme fikri de böyle doğmuş oldu. Laika Moskova sokaklarında bulunduğunda topu topu altı kilo ağırlığındaydı ve uzay yolu programı için beklenen özelliklere sahipti. Akıllı, öğrenebilir ve itaatkar olan Samoyed cinsi bu köpek, uyanık bakışlarıyla da oldukça fotojenikti. Dahası misyonun tüm adaylarıyla gerçekleştirilen zorlu alıştırma programını da başarıyla tamamlamıştı. Laika bu alıştırmalar sırasında hep daha küçük bir kafese konarak, 80 cm büyüklüğündeki uzay kapsülüne hazırlanmıştı. Ekim devriminin 40. yılında, kutlamalardan dört gün önce böylece Laika uzay yolculuğuna başladı. Laika basınca dayanıklı bir uzay kapsülünde, kalp atışlarını, kan basıncını ve soluk alışverişini kontrol eden uzay giysileriyle yola çıktı. Motorların gürültüsü ve titreşimiyle ödü kopan köpeğin kalbi normalden üç kat hızlı atmaya başlamıştı. Laika uzay kapsülünün dünya yörüngesine ulaşmasıyla az da olsa sakinleşecekti. Ama ne var ki yörüngenin etrafındaki dokuzuncu dönüşten sonra uzay kapsülünün içindeki sıcaklık 15 dereceden 41 derece çıkıvermişti. Çünkü kapsül güneş ışınlarından yeterince korunmuyordu. Yaşadığı şok aşırı sıcaklık ve bitkinlik ne var ki Laika'ya fazla gelmiş ve yolculuğun başlamasından beş saat sonra yaşama veda etmişti. Tüm sorunlara rağmen Sovyet bilim insanları, uzaya yeni köpekler gönderecek ve onları sağlıklı olarak geri getirecek kadar bilgi edindiler ve bunlar da hem Ruslara hem de Amerikalılara insanlı uzay yolculuklarının yolunu açtı. Ve 12 Nisan 1961 tarihinde böylece ilk Rus kozmonot Juri Gagarin, uzaya giden ilk insan oldu. Bu yazı HBT'nin 86. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanlığın Ay'a yolculuğunun dönüm noktası şüphesiz Apollo 11 göreviydi. 20 Temmuz 1969'da bir insan ilk defa Ay'a ayak basıp şu sözleri söyleyecekti: Bu adam için küçük, insanlık için büyük bir adım. Ay'ın, mitoloji ve kültüre etkisiyle beraber bilime ilham veren yanlarını da hatırlayarak Apollo 11 görevini anıyoruz. ABD, Kuzey Carolina'daki Kitty Hawk kasabası 1903 yılında tarihi bir olaya tanıklık etti. Tasarımcı Orville Wright (1871-1948), 12 saniye sürecek 37 metrelik bir uçuş yaptı. Bu bir ilkti! Kendisinden önce insanlı uçuş için çalışan onlarca bilim insanı ve mucidin çabasını başarıyla nihayete erdiren Wright, insanlığın kuşları taklit edebileceğinin habercisiydi. Orville'ın bu küçük ama büyük uçuşunun 66 yıl sonrasında ise insanlık, kuşların bile yapamayacağı bir şeyi yapacak ve Ay'a insanlı ilk uçuşunu gerçekleştirecekti. Ancak Neil Armstrong'un Ay'a ayak basışına geçmeden önce biraz geriye gidelim. Geceyi aydınlatan Ay'ı, romantiklerin dostu ve kurt adam efsanesinin çıkış noktası olarak biliriz. Karanlığın içindeki aydınlıktır Ay. Ufukta çok yakın gibi görünse de ulaşılması güç bir noktada olan uydumuzun boyutu, evreleri, bir yüze benzeyen tuhaf lekeleriyle bugün bile etkileyiciliğini korumakla birlikte tüm eski medeniyetler için bir gizemdi. En küçük kum zerreciğinden engin gökyüzüne kadar kozmosu tanımaya çalışmak, bilimin motivasyonu ise Ay da insanlığın ilk büyük bilimsel motivasyonlarından biriydi. Tabii burada mitlere de değinmeden geçemeyiz. Tarihçi Liba Taub, Plutarhos'a referans vererek bilim ve mitlerin daima diyalog içinde olduğunu, bilimsel araştırma ve mitolojinin rakip değil; daha ziyade, doğayı tam olarak dikkate almanın, anlamaya çalışmanın iki tamamlayıcı yönü ifadesini kullanıyor. Bu sebeple de Ay, tarih boyunca neredeyse her kültürün mitolojisinde yerini alacaktı. Bu Yunanlılar için Ay tanrıçası Selene; Romalılar için Luna veya Çinliler için Chang'e'ydi . Kuzey Kutbu'ndaki Inuit yerlilerinin bile Ay tanrısı var. Çünkü Ay her gece oradan bizi izliyor ve hatta doğa olaylarına neden olarak gücünü gösteriyordu. Bunun bir açıklamaya kavuşması lazımdı. Ay tam anlamıyla bir gizemdi. Güneş, aydınlıkta parıldarken gece doğan Ay, tam anlamıyla merak uyandırıyordu. İlk dönem gökyüzü gözlemcileri, Ay ışığının kaynağı, hangi içerikten yapıldığı ve orada yaşam olup olmadığı hakkında spekülasyonlar yapacaktı. Biricik uydumuz merak uyandırıyor ve bilimsel çalışmalara ilham vermede büyük bir rol oynuyordu. Modern bilimin yükselişinden sonra bile Ay, edebiyattan şiire, şarkılardan filmlere özellikle kültür ve sanattaki etkisini koruyor. Ay hem kurt adam efsanesine hem de Beni Ay'a Uçur diyen Frank Sinatra'ya ilham olabiliyor. Burada bilim ve sanat arasındaki kültürel etkileşim oldukça ilginç. Zira Kepler'in Somnium eserinden sonra Ay yolculukları, aralarında Cyrano de Bergerac ve Daniel Defoe gibi yazarların arasında popüler bir cazibe alanı haline geldi. 1827'de bir Joseph Atterley Ay'a Bir Yolculuku yazdı. Daha sonra 1865'te Jules Verne, itişi güçlü bir top tarafından fırlatılan uzay kapsülü teknolojisini hayal ederek Ay'a Yolculuku yazdı ve bilimkurgu edebiyatının kurucularından biri olarak üne kavuştu. Tabii burada edebi fantezilerin merakı körüklediği, bunun da bilimsel çalışmaların yolunu açtığı, yön gösterdiğini de söylemek lazım. Ay döngülerinin doğru bir takvim oluşturmadaki önemi, astronominin gelişiminde temel bir unsur olan tutulmalarda Ay'ın rolü gibi sorular, modern öncesi biliminin önemli Ay çalışmalarıydı diyebiliriz. Ancak dönüm noktası Isaac Newton'ın çalışmaları olacaktı. Ay'ın yerçekimi tarafından yönlendirilen düşen bir elma gibi olduğunu fark etmesinin ardından bilim, bir daha hiç eskisi gibi olmayacak ve bugünkü modern haline evrilecekti. Newton ve ardılları, Dünya'nın yerçekiminin üstesinden gelmenin ve Ay'a uçmanın ne kadar zor olabileceğinin farkındaydı ama Newton'un fiziği aynı zamanda bunu yapmak için mekanik gereksinimlerin tam olarak ne olduğu da belirleyecekti. 20. yüzyılda bu gereksinimlerin peşinden giden bilim insanı ve mucitler, roket teknolojisinin mimarları olacak ve Apollo 11 astronotları Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins'i Ay'a taşıyan çok aşamalı Satürn V'in yolunu açacaklardı. Bilim ile kültür etkileşiminin sonucunda Ay'a ayak basan Armstrong'un küçük ama insanlığın büyük adımı, tüm insanlığa evrendeki tek bir topluluk olarak temel birlik ve beraberliğini de hatırlatmış oldu. Görsel altı: NASA'nın Apollo 11 görevinin üç mürettebat üyesi; Komutan Neil Armstrong , Komuta Modülü Pilotu Michael Collins ve Ay Modülü Pilotu Edwin Buzz Aldrin Jr, fırlatma öncesi poz veriyorlar. 1957'de ABD ve Sovyetler Birliği arasında uzayda üstünlük kurma yarışının bir parçası olarak gelişen Apollo programı, NASA'nın 1960'ların sonundan 1970'lerin başına, insanları Ay'a indirme projesinin adıydı. Bu süreçte hem Sovyetler Birliği hem de ABD bu amaçla çok çaba sarf etti ve uzay çalışmalarına büyük katkılarda bulundular. Ancak bunu nihai olarak başaran, Apollo 11 görevi ile NASA oldu ve tarihte ilk kez astronotları Ay'ın yüzeyine indirdi. Ancak bu başarı ile ABD, Soğuk Savaş sırasında Sovyetler Birliği'ne karşı uzay yarışında zafer ilan edebildi. Önce Mercury ve ardından Gemini görevleriyle Apollo programına hazırlık yapan NASA, 1961'den itibaren Apollo programı için toplam 11 uzay uçuşu planladı; NASA'ya göre, test edilen ekipmanlardan dördü ve diğer yedi uçuştan altısı Ay'a indi. İlk mürettebatlı uçuş 1968'de, son görev ise 1972'de gerçekleşti. NASA, Apollo için birkaç yeni araç geliştirecekti. O güne kadar en büyük fırlatma araçlarından biri olan Satürn V, 36 katlı bir bina kadar uzundu ve üç kademeden oluşuyordu. Roketin üstünde, üç kişilik bir kapsül olan Apollo komut modülü vardı. Geminin içi, yaklaşık bir hafta süren Ay yolculukları sırasında oldukça sıkışık seyahat koşulları sağlayan bir alana sahipti. Son olarak, astronotları Ay yüzeyine indiren Ay modülü vardı. Yüzey gezileri bittiğinde ve astronotlar içeriye tırmandıktan sonra, Ay modülünün üst kısmı motorunu ateşliyor ve Dünya'ya dönüş için modül yükseliyordu. SpaceFlight Insider'e göre, Apollo programı ABD'de yaklaşık yarım milyon insanın istihdam edilmesini gerektiren anıtsal bir çabaydı. Planetary Society'ye göre ise programın ömrü boyunca toplam 28 milyar dolar (enflasyona göre ayarlandığında yaklaşık 283 milyar dolar) harcanmıştı. Görsel altı: Apollo 11 görevi sırasında Ay'a yerleştirilen lazer dalga reflektörü 50 yıldan uzun bir süreden sonra halen çalışıyor. 20 Temmuz 1969'da Apollo 11'in Ay'a astronot indirmesi, bilim tarihi için bir rüyanın gerçek olmasıydı. Peki ama bu görevle ilgili neler biliyoruz? Neil Armstrong'un Ay'a ilk adımını atması ve bunu gösteren fotoğraflarla birlikte Bu adam için küçük, insanlık için büyük bir adım sözleri yediden yetmişe birçoğumuzun aklındadır. Ancak görevle ilgili başka spesifik ayrıntılar var. NASA düzeyindeki bir Ay modülünün yakıtının bitmiş olması şaşırtıcı olsa da bu açıklama NASA tarafından yapıldı. Yakıtlarını 16 km boyunca kullanmayan Apollo 10'u hesaba kattıklarını, ancak Armstrong ve Buzz Aldrin'in yüzeye inmek istediklerinde, inişin hesaba katılmadığı bazı hesaplamalar nedeniyle 7 kilometrelik daha yakıt kaybolduğunu söyledi. Ayrıca başka bir engel daha vardı: İlk iniş yeri, düz olmayan bir kraterin ortasına denk gelmiş ve bu yüzden modülü bu kraterin kenarına birkaç kilometre daha hareket ettirmeleri gerekmişti. Neil Armstrong, Ay modülünü manevra etmeyi başardı, böylece güvenli bir pozisyonda indiler. Ancak tüm bu manevralar, modülde çok az yakıt bırakmıştı. Apollo 11, Ay'da bir günden az kalmak için çok uzun bir yolculuk yapmıştı. Daha sonraki Ay görevleri, Dünya'nın uydusunun yüzeyinde daha fazla zaman harcamasına rağmen, Armstrong ve Aldrin'in görevi düşünüldüğü gibi çok uzun sürmedi. Tüm Apollo 11 misyonu, 16 Temmuz'daki fırlatılışından 24 Temmuz 1969'da Pasifik Okyanusu'na dönüşüne kadar toplam 8 gün sürdü. İki astronot ayda harcanan her saniyeyi kullandı. Zemin seviyesinde bir kamera ve ABD bayrağı diktiler, bir uzay rüzgar kolektörü kurdular ve tarihi anı işaretleyen bir hatıra plaketi yerleştirdiler. Ay'da isimleri olan madalyonlar, sismograf ve lazer dalga reflektörü bıraktılar. Ayrıca çok büyük miktar olmasa da kaya ve toz topladılar. Hatta zamanlarının bir kısmını o zamanki ABD başkanı Richard Nixon ile konuşmak için kullandılar. Apollo 11 göreviyle Ay'a yerleştirilen lazer dalga reflektörü 50 yıldan uzun bir süreden sonra halen çalışıyor. Bu reflektörler, tam olarak bir ışık ışınının veya bu durumda lazerin yayıldığı yönde yansıyan özel aynalara sahiptir. Bu yansımalar, fazla enerji tüketmemesinin yanında NASA'ya her gün Ay hakkında yeni şeyler öğretiyor. Bu reflektörler, dünyadaki büyük teleskoplar tarafından gönderilen lazer dalgalarıyla aydınlatılıyor. Lazer dalgası, teleskop tarafından gözlemlenebiliyor ve araştırmacılara, Ay'ın herhangi bir dönüş anında tam olarak Dünya'ya olan mesafesini; aynı zamanda, Ay'ın Dünya'nın; Dünya'nın Güneş'in ve Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesini ölçmeyi sağlıyor. Lazer dalga reflektörü, 50 yılı aşkın süredir kendi gezegenimizi daha iyi tanımak için bilgi sağlamaya devam ediyor. Bu yazı, HBT Dergi 227. sayıda yayınlanmıştır.


Dünya'da yaşamın sonsuza dek devam etmeyeceği konusunda dünya kamuoyunu sürekli olarak uyaran Profesör Stephen Hawking, uzayda insan yaşamına uygun gezegen arayışlarına başlanması için sıra dışı bir projeye öncülük ediyor. Başta Rus milyarder Yuri Milner ve Silicon Vadisi girişimcileri olmak üzere diğer iş adamlarının desteği ile geliştirilecek olan yepyeni bir teknoloji sayesinde, mikroçip boyutlarında bir dizi uzay aracı 20 yıl içinde Dünya'ya en yakın yıldız sistemi olan Alpha Centauri'ye ulaşmaya çalışacak. Breakthrough Starshot adı verilen bu proje, belki de hiçbir zaman başarıya ulaşamayacak, ancak insanları veya insan-yapımı uzay araçlarını yıldızlara taşımak için gerekli olan teknolojinin geliştirilmesine ön ayak olacak. Bu arada yol üzerindeki gezegenlerin insan yaşamına uygun olup olmayacağı incelenecek. Milyarder Yuri Milner ve ünlü fizikçi Stephen Hawking, geçenlerde yaptıkları bir basın açıklamasıyla minik bir uzay aracını uzaya göndermek için 100 milyon dolarlık bir girişim başlattıklarını duyurdu. Bu uzay aracı bir bilgisayar çipi boyutlarında olacak. Aracın 25 trilyon mil uzaktaki en yakın yıldız sistemi olan Alpha Centauri'ye 20 yıl içinde ulaşması bekleniyor. Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan. 12 Nisan 1961 tarihinde Dünya yörüngesinde turlamasının üzerinden tam 55 yıl geçti. Bu tarihte başladığı varsayılan Uzay Çağı, Breakthrough Starshot projesi ile büyük bir atılım gerçekleştirecek. Böylece yıldızlararası yolculuklar bilim kurgu konusu olmaktan çıkarak gerçek olacak. Hawking ve Milner'e bu projede Facebook'un kurucusu ve CEO'su Mark Zuckerberg de destek veriyor. Güçlü bir ekip oluşturmak için kolları sıvayan üçlü, NASA Ames Araştırma Merkezi eski yöneticisi Pete Worden'ın da aralarında bulunduğu Harvard, Princeton, Cornell gibi ABD'nin saygın üniversitelerinden bilim insanlarını, Nobel Ödüllü Saul Perlmutter'ı, astronom Martin Rees'i ekiplerine dahil ettiler. Breakthrough Starshot projesinin hedefi, nano-boyutlarda bir uzay aracı geliştirmek. Nano-boyutlarda bir bilgisayar çipi görüntüsündeki uzay aracı, itici güç kaynağı, kamera ve navigasyon sistemi içerecek. StarChip adı verilecek olan araç, Moore Yasası'nda öngörülen ilkeler çerçevesinde geliştirilen teknoloji yardımıyla uzaya çıkacak. Moore Yasası, bir çip üzerindeki transistör sayısının her iki yılda bir ikiye katlanacağını öngörür. Bir sonraki aşama ise bir metrekare civarında ve birkaç yüz atom kalınlığında yelkenler geliştirmek. Önünde çözmesi gereken çok sayıda teknolojik engeli bulunan projenin tamamlanması için 5 ile 10 milyar dolar gerekebilir. Milner şimdilik kendi hesabından 100 milyon dolar yatırmış bulunuyor. Bir kere itici mekanizma geleneksel roket fırlatıcısından çok farklı bir yapıda olacak. Breakthrough Starshot ayrıca yerde konuşlanmış bir dizi lazer demeti yaratmayı planlıyor. Kuramsal olarak lazer grubu binlerce nano-aracını uzaya fırlatabilecek. Nano-araçlar bir kez yörüngeye girdiği zaman lazerler tek tek yelkenlere odaklanarak hızlarını ışık hızının % 20'sine çıkartacaklar. Alpha Centauri'ye 30.000 yılda ulaşmak yerine Starchip saatte 100 milyon mil hıza çıkarak 20 yılda varacak. Starchip hedefine ulaşırsa üzerindeki kamera, yıldız sisteminin fotoğraflarını çekmeye başlayacak. Böylece sistemde yaşanabilir bir gezegen olup olmadığı anlaşılabilecek. En ileri teknolojiyle bile bu fotoğrafların Yeryüzü'ne erişmesi 4 yılı bulacak. Breakthrough Starshot şu anda emekleme aşamasında; önünde aşılması gereken çok sayıda teknolojik engel var. Ayrıca yıldızlararası yolculuk pek çok tehlikeye açık. Örneğin herhangi bir cisimle çarpışması Starchip'in sonunu getirebilir. Dünya şahane bir yer, ama sonsuza dek dayanamayacak diye konuşan Hawking, Yeni yerler bulmak için er veya geç yıldızlara ulaşmak zorundayız. Breakthrough Starshot bu yolculuğun ilk adımı diyor. Alpha Centauri'nin yıldızları bizden 4.3 ışık-yılı uzaktadır. Bu da Dünya ile Güneş arasındaki mesafenin 270.000 katı anlamına gelir. Milner'e göre bu mesafeyi bir nesil içinde kat etmek için bugün kullandığımız kimyasal roketler, Samanyolu'ndaki tüm yıldızların ağırlığına eşit miktarda yakıta ihtiyaç duyar. Bir füzyon roketi sisteme 50 yıl içinde ulaşabilir ama bu teknolojinin ne zaman işlerlik kazanabileceği henüz bilinmiyor. Oysa Starshot teknolojisi ile bu mesafe 20 yıl içinde kat edilebilecek. Alpha Centauri Dünya'dan yalnızca bir ışık noktası olarak görülüyor. Bu nokta kuzey gökyüzünün en parlak yıldızlarından biridir. Teleskoptan bakınca sistemin iki yıldızı görülebiliyor. Bunlar Alpha Centauri A ve çapı daha küçük olan Alpha Centauri B. Bu ikisi de bizim Güneş'imize yakın bir kütleye sahip. Bunlar, Uranüs'ün Güneş'in yörüngesinde döndüğü mesafeye yakın bir uzaklıkta birbirlerinin yörüngesinde dönerler. Üçüncü yıldız Proxima Centauri Dünya'ya biraz daha yakındır. Aslında bu, Dünya'nın Güneş sistemi dışında kalan en yakın yıldızdır. Ve çok daha küçük ve daha az parlaktır. Bazı astronomlar bunun sistemin bir parçası olup olmadığını halen sorguluyor. Proxima Centauri gelip geçmekte olan bir yıldız da olabilir. Astronomlar ilk kez birbirinin yörüngesinde dönen iki Alpha Centauri'yi 1689'da keşfettiler. Proxima ise 1915'te tespit edildi. 2012'de bilim insanları Yüksek Duyarlılıkta Radyal Hız Gezegen Araştırıcısı adı verilen bir enstrüman yardımı ile Alpha Centauri B çevresinde başka bir gezegen olup olmadığını araştırdılar. Avrupa Uzay Ajansı'na bağlı olan enstrüman, Dünya'dan biraz daha büyük bir gezegenin her 3.24 günde bir yıldızın çevresinde döndüğünü gözlemledi. Bu tarihten sonra gezegenin varlığı kesinleştirilmek istendiyse de somut bir kanıta ulaşılamadı. Orijinal verilerin yeniden incelenmesi sonucu gezegenin veri işlemindeki bir yanılsamadan kaynaklanmış olabileceği ileri sürüldü. Alpha Centauri ikizlerinin ve Proxima'nın uzak uzayda gezegen aranacak en uygun yerde oldukları düşüncesi ağır basıyor. Mesafe çok uzun olmakla birlikte Starshot'un nano-araçları veya diğer yıldızlararası araçlar üzerinden Dünya ile haberleşme ağı kurulabilir dört yıllık bir gecikme ile olsa da- . Kaldı ki yıldızların bizim güneşimize olan benzerliğine bağlı olarak, Dünya'ya benzer gezegen arayışları için Alpha Centauri en akıllı tercih olabilir. Milner'e göre mikro-fabrikasyon engeli cep telefonu sanayinden yararlanarak aşılacak. Projenin en önemli parçalarından biri olan Starchip, aslında bir çip üzerine sığdırılmış uzay aracı. Bu uzay aracı 9 kamera, foton iticiler, enerji kaynağı, navigasyon ve iletişim gereçlerinden oluşacak. Ekip böyle bir çipin 370 miligram ağırlığında olacağını hesaplıyor. 2030 yılında bu ağırlık 220 miligrama düşürülebilir. Milner'e göre bu çipin seri üretim maliyeti bir iPhone'nun maliyetine yakın olacak. İkinci engel nanoteknolojiden yararlanarak yelkenleri üretmek. Bu yelkenlerin birkaç atom kalınlığında olması gerekiyor. Çünkü bir metre genişliğindeki yelkenin ağırlığının birkaç gramdan daha ağır olmaması gerekiyor. Planlandığı kadar güçlü lazerler henüz mevcut değil. Ancak gelişmelerin Moore Yasası'nı izlemesi durumunda teknolojinin birkaç on yıl içinde hazır olması bekleniyor. Ekibin kurmayı planladığı ışık yansıtıcısı adı verilen düzen şöyle: Bir kilometre uzunluğunda bir mesafede konuşlandırılacak olan yüzlerce veya binlerce güçlü lazerden oluşan demet, birleşince 100 gigawatt'lık bir ışın oluşturacak. Bu ışın gün içinde birkaç dakikalık süre için tek bir nano-araca yönlendirilecek; enerjisini şehir şebekesinden çekecek. Ancak her bir vuruş için yüzlerce gigawatt saat depolama yapmak zorunda kalacak. Depolama ya pillere ya da diğer depolama teknolojilerine yapılacak. Parçacık hızlandırıcılar ve füzyon reaktörleri de bugün benzer tekniklerden yararlanıyor. 12 Nisan, insanın uzay macerasında çok özel bir tarih. 12 Nisan 2016'da uzayda insan yerleşimine uygun gezegen arayışlarına yönelik ilk girişim olan Breakthrough Starshot Projesi başlatıldı. 1961 yılında aynı gün insan ilk kez uzaya çıktı. 20 yıl sonra yine o tarihte NASA'nın yeniden kullanılabilir uzay mekiği ilk uçuşunu gerçekleştirdi. -12 Nisan 1961'de kozmonot Yuri Gagarin Vostok 1 kapsülü ile Dünya çevresinde 108 dakikalık bir uçuş gerçekleştirdi ve uzaya çıkan ilk insan olarak tarihe geçti. -Bu olayın üzerinden 1 ay geçmeden 5 Mayıs 1961'de NASA ilk insanlı uzay aracını uzaya gönderdi. Astronot Alan Shepard, Freedom 7 isimli araç ile 185 km yükseklikte 15 dakikalık bir uçuş gerçekleştirdi. -16 Haziran 1963 tarihinde Sovyetler Birliği'nden Valentina Tereshkova uzaya çıkan ilk kadın olarak uzay uçuşlarındaki erkek egemenliğini sona erdirdi. -18 Mart 1965 tarihinde kozmonot Alexey Leonov ilk uzay yürüyüşünü gerçekleştirdi. Leonov aracın dışında tam 12 dakika kaldı. -Aralık 1968'de NASA'nın Apollo 8 isimli uzay aracı ilk kez Dünya yörüngesinden çıkarak Ay'ın çevresinde tur attı. -20 Temmuz 1969 tahinde Apollo 11 ile Ay'a inen üç NASA astronotu ilk Ay yürüyüşünü gerçekleştirdi. -11 Nisan 1970 tarihinde Apollo 13, ay misyonu sırasında çok ciddi bir sorun yaşandı. Servis modülündeki oksijen tankı patladı. Ancak uzay aracındaki üç astronot Dünya'ya dönmeyi başardı. -Temmuz 1975'te ABD ve SSCB arasındaki Soğuk Savaş'a rağmen iki ülke tarihin ilk uluslararası insanlı uzay uçuşunu gerçekleştirdi. -12 Nisan 1981 tarihinde NASA birçok kereler kullanılabilir uzay gemisini uzaya fırlattı. 30 yıl boyunca uzay mekikleri 133 kez uzayda çeşitli görevleri yerine getirdiler. -Ululslararası Uzay İstasyonu'nun yapımına 1998 yılında başlandı. Kasım 2000'de yörüngede dönmekte olan laboratuvarda bir NASA astronotu ve 2 kozmonottan oluşan ekip, dört ay sürecek olan görevlerine başladılar. -Nisan 2001'de ilk uzay turisti Dennis Tito 20 milyon dolar ödeyerek Uluslararası Uzay İstasyonu'nda tam 8 gün geçirdi. Tito'nun gezisini düzenleyen şirket bugüne dek uzay laboratuvarına 7 turist daha gönderdi. -2003 yılında uzay çalışmalarına Çin de katıldı. O yıl 15 Ekim tarihinde uzay gemisi Çin'de üretilen bir roketi yardımıyla uzaya çıktı. 2008 yılında bir taykonot ilk uzay uçuşunu yaptı. -2004 yılında devlet yardımı olmaksızın ilk özel yapım SpaceShipOne, Burt Rutan'ın önderliğinde uzayda 5 günlük bir yolculuğa çıktı. Bunu SpaceShipTwo izledi. -Özel sektör öncülüğünde uzay uçuşları çok büyük bir atılım yaptı. SpaceX adı verilen Amerikan şirketi, Dragon isimli kapsülü, Falcon 9 roketi yardımıyla uzaya çıkarttı. Uzay aracı Dünya çevresinde iki kez döndükten sonra Büyük Okyanus'a iniş yaptı.


Komşumuz İran'ın temel bilimler alanında büyük bir atılım içinde olduğunu okuyor ve duyuyorduk. 7. Uluslararası Tutulum ve Transit Astronomisi toplantısına katılım için, aynı adlı uluslararası kuruluşun Orta Doğu Seksiyonu tarafından yapılan daveti bir fırsat kabul ederek bu toplantıya 2 makale gönderdim. Her iki önerimi kabul ederek ülkemize ilgilerini gösteren İranlı dostlar bunları davetli konuşmalar olarak sunmamı istediler. İbni Sina ve Venüs Geçişleri başlıklı ilk konuşmam İbni Sina'nın bir kitabında yaptığını not ettiği Venüs Geçişi gözlemini ele alıyordu. Günümüz bilgisayar hesapları, böyle bir gözlemin, İbni Sina'nın yaşamı süresince (980-1037) sadece 24 Mayıs 1032 günü olabileceğini göstermekteydi. Bu tarihte İbni Sina'nın Isfahan'da olduğu yolunda bazı kayıtlar vardı. Sunumum, İbni Sina'nın çıplak gözle veya bir iğne deliği kamerası ile yapmış olabileceği gözlem için, Tarsus Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi'nde 6 Haziran 2012 tarihli Venüs Geçişi gözlemlerimizde elde ettiğimiz sonuçları içeriyordu. Ayrıca, Isfahan yakınlarındaki Shahr-i Kurd kentinde (200bin nüfus) yapılan toplantı vesilesi ile, toplantı sonrasında Isfahan'a uğramayı umduğumu, aynen İbni Sina gibi, gün batımı sırasında batmak üzere olan güneşe çıplak gözle bakmaya çalışarak, , var olabilecek bazı güneş lekelerini gözleyip gözleyemeyeceğimi 'yerinde' deneyimlemek istediğimi, İranlı dostlara iletme fırsatını da kaçırmıyordum! İkinci konuşmam ise, 2014-2017 arasında Ege Üni. Fizik Böl.'den Doç. Dr. Ozan Ünsalan ve arkadaşlarınca gerçekleştirilen Türkiye'de Meteor Biliminin Gelişimi ve Türkiye Meteor Takip Ağı Kurulması adlı TUBITAK projesi ile ilgili tanıtım ve bilgilendirmeyi yaparak, İran'lı meteor-bilimcilerin ilgisini çekebilmeyi amaçlıyordu. Çoğu İranlı genç sunumcular yanında, diğer davetli konuşmacılar olarak, İspanya Uzay Ajansından Prof Luis Vasquez'in ESA'nın 2016'da gerçekleştir diği başarısız fakat öğretici Schiaparelli Mars Yüzey Aracı olayı ve İspanya Uzay Ajansı'nın takip eden Mars programları hakkında bilgiler veren konuşması ülkemiz açısından da önemli idi. Prof. Vasquez ile Türkiye Uzay Ajansı kuruluşu sonrasında gündeme gelebilecek olası bir Türk Mars Görevi için İspanya Uzay Ajansı'nın ve kendi grubunun ne gibi yardımları olabileceği konusunda da görüş alış verişinde bulunma fırsatımız oldu. Ayrıca, Fransız Uzay Ajansı CNRS'ten Prof. Roger Ferlet'in Öte-gezegenlerden Öte-kometlere başlıklı ve bu ülke bilimcilerince uzaya fırlatılıp başarı ile 32 adet güneş-ötesi gezegen keşfeden CoRoT uzay aracı sonuçlarını açıklayan konuşması ve Japon Uzay Ajansı'ndan Dr. Mitsuru Soma'nın Kaguya adlı Ay yüzeyi haritalama deneyi sonuçları ve uygulamalarını içeren konuşması diğer dikkate değer katkılar arasında idi. Toplantı organizatörü ve adı geçen kuruluşun başkanı Dr. Atilla Poro ise, İran'nın Uzay ve Astronomi çalışmaları yanında, Güneş Sistemi çevresindeki Kuiper Kuşağı ve Oort Bulutu benzeri yapıların anlaşılması konusunda İran'da yapılan kuramsal ve gözlemsel çalışmaları özetledi. Bu kentteki İranlıların ve yerel TV'nin büyük ilgisi ile karşılanan toplantı sırasında, konuşmalarım hakkında yerel TV'ye kısa bir özet-bilgi sunmam da istendi. İngilizce yapılan sunum ve konuşmalar, gerektiğinde Farsça'ya çevriliyordu. Toplantıya destek olan Shahr-i Kurd yerel yönetiminin desteği, İran halkının astronomiye olan yakın ilgisini bizlere gösterdi. Bu arada tartışma ve görüş alış-verişleri sırasında farkına vardığım diğer ilginç bir konu da, Selçuklu Sultanı Alpaslan'ın oğlu Celalettin Melikşah döneminde (1072-1092), Müneccimbaşı Ömer Hayyam'ca yapılan gözlemler sonucu yaratılan Celali Takvimi'nin halen İranlıların geçerli olan resmi takvimleri olduğunu öğrenmem oldu. Bu takvimde Toplantı günlerimizden 10 Mart 2017, 20 Esfand 1395 tarihine karşılık geliyordu. Bu takvimin halen kullanılan Miladi takviminden bile daha doğru olduğu şeklindeki tarih dersi bilgilerim, bu kadar doğru olan bir takvimin, bende uyanmış olan, neden Türk ve İslam aleminde hiçbir yerde kullanımda olmadığı (5) sorusunu da hep beraberinde taşımaktaydı! Celali Takvimi, aslında Hicret'le (15 Temmuz 622'de) başlatılan ve Selçuklu Sultanı Melikşah'ın önayak olduğu bir İslami güneş takvimi durumundaydı. Temel ölçü 365 gün 6 saat süren yıl ve onu 12'ye bölen aylardı. Bu yılki yeni yılın başı ise, 21 Mart 2017'ye karşılık gelen 1 Ferverdin 1396 idi! "Batı'yı keşfetmeye olan aşırı ilgimiz nedeni ile komşularımızı unuttuğumuz" şeklindeki eleştirilerin bazen ne kadar haklı olabileceğini görmekten hem üzüntü, hem de bu keşfim nedeni ile mutluluk duydum! Kısmen kanayan rengiyle açmış, küçük boylu bir gül ise ertesi gün, anıt-mezarla ilgisi olmayan başka bir yerde Taht-ı Cemşit 'te, beklemediğim bir anda, bir çiçek tarhında karşıma çıkacaktı ! Biraz da üzüntü ile bu beklentimi Şiraz rehberimizle paylaştığımda, "Hafız'ın mekanının eskiden bir gül bahçesi durumunda olduğunu, yeniden düzenleme sırasında güllerin sökülerek bu duruma getirildiğini" öğrendim... Yahya Kemal'in dizelerine karşı, bu bir teselli sayılabilir miydi, buna karar veremedim! Bu metnin bir ilk insan hakları bildirisi olarak görülmesini de isteyen İngilizce/Farsça tanıtım broşürü, bu açıdan, bölgede ve çevresinde günümüzde hüküm süren bazı rejimler ve anlayışlar için de, kendi geriliklerini karşılaştırma açısında gerçekten ilginç bir mihenk taşı görünümündeydi. Uluslar Kapısı olarak bilinen ve sağlı-sollu insan-başlı, dört ayaklı, uzun ve örülmüş sakallı yaratıklarca korunan kapının MÖ 500'lü yıllarda 21Mart tarihinde güneş' in doğuş-batış yönünde inşa edildiği hesaplanmaktadır. Nevruz kutlamalarının başlangıcı da kral Sirus'a dayandırılmaktadır. Kapının iç üst taraflarında Eski Persçe, Elamca ve Yeni Babil dillerinde olmak üzere aynı çivi yazılı metin, tarihin ilk insan hakları bildirisi olarak kabul edilmektedir. İran'a uzun süre başkentlik yapmış bulunan Isfahan, anıtsal mimari yapıları ve diğer sanat eserleri bakımından da ülkenin en zengin kentlerindendi. İlk kez 1051'de Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu Tuğrul Bey tarafından başkent seçildi(2). Selçukluların, yeni iktidarlarını yerli halka ve İslam alemine duyurmak işini sanat ve mimari aracılığı ile gerçekleştirme politikası, bu kente, Mescid-i Cuma başta olmak üzere, büyük kısmı bu gün de ayakta olan göz alıcı mimari eserler kazandırdı. Sultan Sencer'in ölümü ve Selçuklu devletinin yıkılması sonrasında gözden düşen Isfahan, 1598'de tekrar başkent olacak ve güzel yapılar, köprüler, saraylar ve bahçelerle donatılmaya devam edecektir (2). Isfahan'daki en meşhur yapı, belki de Nakş-ı Cihan denilen bu meydandır. Çevresi çok özenle yapılmış güzel cami, ve diğer yapılarla süslüdür. XVII.yy'da Şah Abbas'ın eseri sayılan yapının adı, İran devriminden sonra Meydan-ı Imam olarak değiştirilmişse de herkes burayı eski adıyla anmaktadır. Sağda görüne yapı, Abbas'ın gösteri ve diğer törensel olayları izlemek için yaptırdığı özel mekandır. Ancak, benim Isfahan'la ilgim, mimari yapıları kadar, Ibni Sina'nın bir kitabına not olarak belirttiği bir göksel olayın (Venüs'ün 24 Mayıs 1032 tarihinde Güneş'in önünden geçişi olayının) gözlenme koşullarını, aynı kentte benzer bir Güneş gözlemi ile gerçekleştirme, böylelikle, tarihi gözlemi denetleme veya, daha çok, bir hissetme fırsatı yakalamak üzerinde idi. Güneş'in yüzünden Venüs Geçişi olayı, en son 6 Haziran 2012'de Türkiye'den de görülebilir şekilde tekrar gerçekleştiği sırada, Tarsus Çağ Üniversitesi Gözlemevi'nde yapılmış gözlemlerimizin, çıplak gözle Venüs'ü Güneş üzerinde görebilme bölümü bu konuda çeşitli nedenlerle olumlu sonuç vermemiş, sadece teleskopla gözlem bölümünden olumlu sonuç alabilmiştik. Ancak, Antik dönemden beri bilinen ve İslam döneminde de bilinmekte olan iğne deliği kamerası yolu ile yapılan gözlem çabamız olumlu sonuç vermiş, yaratılan böyle bir düzenekle Güneş'in aşırı parlak yüzeyinde Venüs'ün büyükçe bir nokta olarak görülebilirliği, hem gözle hem de fotoğraflarla tarafımızdan kanıtlanmıştı (3, 4). 14 Mart 2017 günü akşamı, Isfahan'da iken, Güneş'in engelsiz olarak yatay bir ufuk çizgisinde battığı bir konum bularak yaptığımız ilk gözlemlerimiz henüz bu konuda olumlu-olumsuz bir karar vermemize yardımcı olmadı. Ancak, İranlı astronom dostların da katılımı ile, takip eden günlerde benzeri Güneş gözlemleri yapmayı kararlaştırdık. Aynı akşamın gecesinde/sabahında (15 Mart 2017), konunun önümüzdeki dönemde. İşbirliği halinde bir sonuca ulaştırılabileceği umudu ile İsfahan-Istanbul THY uçağı ile ülkemize dönüş yaptık. İranlı astronom dostlarımızla yaptığımız bu temasımız, ortak çalışma ortamlarının varlığını ve birbirimize omuz vererek ve ortak tarihi geçmişimize de bakarak, daha önemli sonuçlara ulaşma umudumuzu arttıran ipuçları vermiştir. Hem meteor ağları ve meteorit toplama ve analizleri, hem de Türk-İslam bilim tarihi alanlarında yapılabilecek işbirliği umutları ile İran'da yapılan astronomi konulu toplantıdan çok olumlu izlenimlerle dönüldü. (1) Kendi Gök Kubbemiz, Yahya Kemal, MEB 1000 Temel Eser serisi 19, İstanbul, 1969 (s. 87). (2) İmanın ve İktidarın Hizmetinde İslam Mimarisi, Stierlin, YKY Kültür Dizisi 26, 2. Baskı, İstanbul, 2008 (s.52, 151). (4) Tarihte Gezegen Geçişleri ve 2012 Venüs Geçişi, E. Özel, A.Solmaz, E. Budding, XVII. Ulusal Astronomi Kongresi, Malatya, Toplantı Tebliğler Kitabı , Malatya, Ağustos 2012 (s. 267-272). (5) Zaman, Takvim, Saatler , E.Özel, yazımda tarih içinde kullandığımız takvimler ele alınmış, fakat Celali takvimi üzerinde durulmamıştı. Bu paragraf ile bu eksiklik de kısmen giderilmiş olmaktadır.


Bir bilim kurgu teknolojisi daha gerçek oluyor. İlk kez çok kısa bir mesafe için olsa bile iyon motorlu küçük bir uçak havalanabildi. Kısmen Amerikan bilim kurgu dizisi Uzay Yolu'ndan esinlenilerek geliştirilen motorda hareketli parça bulunmuyor ve hemen hemen sessiz çalışıyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden Steven Barret, 5 metrelik bir kanat açıklığına sahip insansız uçağı, Nature dergisinde tanıttı. Hareketli parçaları bulunmayan ilk uçak özelliğine sahip iyon motorlu araç bu özelliğinden dolayı, daha sessiz çalışan ve mekanik açıdan daha basit olan ve egzoz salmayan yeni uçak araştırmalarında yol gösterecek. Barret çocukluğundan bu yana hep Uzay Yolu gibi bilim kurgu dizileri izleyerek, sessiz bir şekilde yol alan ve arkalarında sadece mavi ışık üreten uzay araçları üretmenin hayalini kurmuş. Geleceğin motoru güçlü bir elektrik gerilimiyle çalışıyor. Bu gerilim kanatların önünde ve arkasındaki iki tel arasında yaratılıyor. Öndeki ince teldeki güçlü elektrik alanı, elektrik yüklü hava moleküllerini, yani iyonları üretiyor. İyonlar güçlü elektrik gerilimiyle arka tele iletiliyor. Bu iletim sırasında çok sayıda diğer iyon hava molekülleriyle çarpışıyor ve bu şekilde bir hava akımı üretiyorlar. Araştırmacıların iyon rüzgarı olarak adlandırdıkları bu hava akımı ise uçağı çalıştırıyor. Bu elektro-aerodinamik motor aslında 1920'li yıllarda düşünülmüştü ama serbest uçan hava araçları için gerçekleştirilebilir değildi. Barret ve ekibi bunu özel olarak üretilen hafif uçakla başarıyı yakaladı. Yeni geliştirilen bu modelde, sadece iki tel değil, minyatür bir tel örgü bulunuyor. Bu tel konstrüksiyonunda araştırmacılar 40.000 voltluk gerilim oluşturdular. 2,5 kg ağırlığındaki uçak, gerçi elde edilen iyon rüzgarıyla kalkamasa da, kendi kendine havada kalabiliyor. Ekip uçağı 60 metre uzunluğunda bir spor salonunda test ederken, uçak mancınıkla kalkış yaparak 5 metre kadar yol almış, geri kalan 55 metreyi ise kendi kendine uçmuş. Bu uçuş sırasında araç yarım metre kadar yükselmiş. Uçuş deneyleri yaklaşık 12 saniye sürmüş. Bu açıdan Wright kardeşlerin ilk motorlu uçak deneyleriyle karşılaştırılabilir. Bundan 115 yıl önce (17 Aralık 1903) havalanan uçak 12 saniyede 36 metre kadar uçmuştu. Ancak 6 metre uzunluğundaki çift kanatlı Wright uçağı bir pilotu da taşıyabilmişti. İyon motorlu uçakta bu henüz mümkün değil. Fakat bilim insanları yeni yöntemin geliştirilebileceğini söylüyorlar. İyon rüzgarı motoru şimdilik daha çok insansız hafif uçaklar ve drone'lar için düşünülmüş. Ama Barret uzun vadede hem klasik motora hem de iyon motora sahip hibrit yolcu uçaklarının da geliştirilebileceğini söylüyor.


James Webb teleskopu ilk kez bir ötegezegenin atmosferinde karbondioksitin varlığını kanıtladı. Keşif, bir zamanlar bu gezegende yaşamın var olup, olmadığıyla ilgili sorusuna yanıt verebilir. Geçen Aralık ayında uzaya fırlatılan teleskop, ilk kez güneş sistemimizin dışındaki bir gezenin atmosferinde karbondioksitin bulunduğunu gösterdi. Bu keşif, güneş sistemimizin dışında yaşam olup, olmadığının açıklığa kavuşturulması açısından ilgi çekici. Kaliforniya Üniversitesi'nden Natalie Batalha ve ekibi, yaklaşık 700 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın yörüngesinde dönen sıcak gaz devi WASP-39'dan gelen Web verilerini inceledi. Bu ötegezegen yaşamın gelişmesi için gerekli koşulları sağlamıyor ama, burada CO2'nin tespit edilmiş olması, yaşam için bu kadar elverişsiz olmayan başka bir ötegezende yaşamın varlığını bulma umudunu artırıyor. Dahası ABD uzay ajansı NASA, CO2 tespitinin, WASP-39'un nasıl ortaya çıktığı sorusunu netleştirmeye yardımcı olacağını söylüyor. NASA'ya göre CO2 tespitiyle ötegezegen araştırmalarında önemli bir eşik aşılmış oldu. WASP-39 Webb teleskopunun çok hassas enfraruj sensorunun test edilmesi için seçilmiş. Bu ötegezegen çok büyük bir atmosfere sahip ve yıldızının etrafını sadece dört günde tamamlıyor. Ötegezegen yıldızının önüne geldiğinde, onun ışığını bloke ediyor. Bununla birlikte gezegenin kenarlarında, çok az miktarda ışın nüfus eder ve ötegezegenin atmosferinden geçer. Webb teleskopu, WASP-39'un atmosferinin ışık ışınlarında neden olduğu küçük değişiklikleri kaydederek, bilim insanlarının ötegezegenin atmosferinin gaz bileşimini belirlemesine olanak tanır. Daha eski olan Hubble ve Spitzer uzay teleskopları, WASP-39 atmosferinde su buharını, sodyum ve potasyumu tespit edebildiler, ancak aletleri karbondioksiti tespit edecek kadar hassas değildi.


James Webb teleskobu, Dünya'dan fırlatıldıktan 30 gün sonra evreni gözlemleyeceği noktaya vardı. Lagrange 2 noktası, ya da kısaca L2 diye anılan nokta, Dünya'dan 1,5 milyon kilometre ötede. Teleskop nihayet itici motorları 5 dakika çalıştırarak bu noktada yörüngeye sokuldu. Dünyadan kumanda eden bilim insanları, gelecek birkaç ayı teleskobu bilimsel çalışmalara hazırlamakla geçirecekler. Yapılacak başlıca işler, teleskoptaki dört cihazın çalıştırılması ve aynaların, özellikle de 6,5 metre enindeki ana reflektörün ayarlanması. Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi NASA ile birlikte teleskobu geliştiren Northrop Grumman şirketinden Charlie Atkinson, bunun için aynanın 18 parçasının bir bütün olarak çalışmasını sağlayacak yoğun bir çalışma gerektiğini anlattı. Atkinson BBC'ye ayrıca, teleskobun ikincil aynasının da en iyi çalışacağı konuma getirileceğini söyledi. 25 Aralık'ta bir Ariane-5 roketi ile Fransız Guyanası'ndan fırlatılan James Webb teleskobunun görevi, evrende parlayan ilk yıldızların ışığını tespit etmek ve uzak gezegenlerde yaşam koşullarını araştırmak. Avrupa'nın Ariane-5 roketi, L2 noktasına ulaşması için teleskobu neredeyse mükemmel bir rotaya ve hıza ulaştırdı, ancak bu durumda bile küçük ayarlamalar yapmak için iki kez itici motorların kullanılması gerekti. İtici motorların son olarak dün üçüncü kez çalıştırılmasıyla, James Webb planlanan "park konumuna" geldi. Lagrange 2 noktası, Dünya ve Güneş etrafında uzay araçlarının izledikleri yörüngede birkaç ufak değişiklikle, aynı konumda kalmalarının mümkün olduğu beş noktadan biri. Bu sayede yakıt tasarrufu yapılabiliyor. Bir başka avantaj da, Webb'in L2'deyken Dünya'ya daha yakın konumlandırılan uzay teleskopları gibi büyük ısı ve ışık değişikliklerinden etkilenmeyecek olması. Bu da, kızılötesi ışıklarda gözlem yapmak için tasarlanan ve bu nedenle donanımını son derece düşük ısılarda tutması gereken teleskop için hayati önem taşıyor. Kızılötesi ışıkların dalga boyu, görülebilen ışıkların dalga boyundan daha uzun. Kızılötesi ışıklarda "görme" kabiliyeti teleskobun örneğin toz bulutları arasından başka koşullarda görülmesi zor olan yıldızlara bakmasına olanak tanıyor. Webb teleskobu artık L2 noktası etrafında dolaşacak. Northrop ekibinden Jean-Paul Pinaud, bu konumda kalabilmesi için teleskobun itici motorlarının 20 günde bir çok az ateşleneceğini söyledi.


ABD'li e-ticaret devi Amazon'un kurucusu Jeff Bezos beraberindeki 3 kişi, Blue Origin şirketinin geliştirdiği New Shepard aracıyla Teksas'ın batısından uzaya fırlatıldı. Bununla birlikte, Bezos Richard Branson'un ardından Bezos, uzaya çıkan 2. milyarder oldu. Jeff Bezos'a ait Blue Origin'in geliştirdiği ve Bezos dahil 4 kişiyi taşıyan New Shepard uzay aracı ABD'nin Teksas eyaletinden uzaya fırlatıldı. Kapsül 11 dakikanın ardından Dünya'ya döndü. Mürettebatının tamamı sivillerden oluşan ve pilotsuz yapılan uçuş, tarihte bir ilk olma özelliği taşıyor. Uçuşta Bezos'a kardeşi Mark Bezos'un yanı sıra Amerikalı kadın havacı 82 yaşındaki Wally Funk ve Somerset Capitals Partner şirketinin üst yöneticisinin 18 yaşındaki fizik öğrencisi oğlu Olivier Deamon eşlik etti. Oliver Deamen uzaya giden "en genç", Funk ise "en yaşlı" kişi oldu. Uçuştan önce hızlandırılmış eğitim gören Bezos ve beraberindekileri taşıyan araç, 106 kilometre yüksekliğe çıkmasının ardından 11 dakikalık yolculuğunu başarıyla tamamlayarak kapsülle dünyaya döndü. CBS kanalına uçuş ile ilgili konuşan Jeff Bezos, "Heyecanlıyım. İnsanlar bana gergin olup olmadığımı soruyor. Gergin değilim ama merak ediyorum. Neler öğreneceğimizi merak ediyorum" demişti. İngiliz iş adamı Sir Richard Bronson da 11 Temmuz'da şirketi Virgin Galactic'in geliştirdiği araçla uzayın başladığı nokta olarak kabul edilen yerden 100 kilometre yüksekliğe seyahat etmişti. Branson dahil 6 kişiyi taşıyan Unity-2 uzay aracı, ABD'nin New Mexico eyaletinden fırlatılmış, araç Branson ve beraberindekilerle sorunsuz şekilde yeryüzüne inmişti.


Jüpiter'in uydusu Ganymed, 5.262 kilometrelik çapıyla, güneş sistemimizin en büyük uydusu. Ayrıca kendi manyetik alanını oluşturan tek uydu. Ganymed tıpkı Europa veya Satürn'ün uydusu Enceladus gibi, yüzeyinin altında sıvı suyla dolu bir okyanusa sahip olabilir. Hatta bilim insanları bu uydudaki suyun, dünyadaki tüm okyanuslardakinden daha fazla olabileceğini düşünüyorlar. Uluslararası bir araştırma ekibi, Nature Astronomy dergisinde yayınladığı makalede Ganymed'in etrafında su buharı keşfettiğini açıkladı. Su buharı atmosferi, donmuş suyun sıvı haline geçmeden buharlaşması sonucunda oluşur. Mesela kuru buzun ısınma sürecinde olduğu gibi. Bu süreçte karbondioksit gaz haline gelerek karakteristik buhar olarak süblimleşir. Araştırmacılar Ganymed'deki su buharının varlığını Hubble uzay teleskopunun yardımıyla kanıtladılar. 30 yıldır görevini sürdüren teleskop, zaman zaman sorunlar yaratsa da olağanüstü bilimsel sonuçlar da veriyor. Araştırmacılar Hubble'ın daha birkaç yıl daha uzayı gözlemleyebileceğini tahmin ediyorlar. Son araştırmada, uydunun atmosferindeki tayflar, normal koşullarda morötesi ışın altında ve Jüpiter tutulması sırasında karşılaştırıldı. Su ve oksijen molekülleri solar fotonlar veya yoğun enerjili elektronlarla atomlara parçalanıyor ve çeşitli dalga boylarında ışımaları için tetikleniyor. Farklı dalga boylarındaki ışık yoğunluğunun ölçülmesiyle, atmosferin bileşimi hakkında bilgi edinilebiliyor. Su buharı atmosferiyle ilgili bilgiler, uydunun gözlemlenmesi açısından çok önemli. Ganymed kısa bir süre önce dünyadan bir ziyaretçi kabul etmişti. NASA'nın Jüpiter sondası Juno, Haziran ayında yakınından geçerek ayrıntılı fotoğrafları dünyaya gönderdi. Juno, önümüzdeki yıllarda Jüpiter'in uydusu Europa'nın da yakınından geçecek. Ayrıca Avrupa'nın uzay sondası Juice'in de önümüzdeki yıl güneş sistemimizin en büyük gezegeni ziyaret edecek. Fakat misyonun asıl hedefi Ganymed: 2032 yılında uydunun yörüngesine görecek olan sonda, uyduya 200 kilometre kadar yaklaştıktan sonra uyduyu ayrıntılı bir şekilde ölçüp, okyanusları ve manyetik alanı hakkında daha fazla bilgi edinecek.


Kahve tüm dünyada sevilen bir içecektir. Tahminlere göre yılda yaklaşık 6 milyon ton kahve telvesi çöpe gidiyor. Oysa kullanılmış kahve son derece yararlı. Kahve telvesi zengin bir mikrop dünyasına yaşam alanı sunar, öğütülmüş kahve gübre ve hayvan yemi takviyesi olarak kullanılabilir. Hatta metan ve diğer maddeleri soğurabilme özelliğine de sahip. Cenova Teknoloji Enstitüsü'nden Asmita Chavan şimdi kahve telvesinin soğurucu etkisini daha da iyileştirmenin yolunu buldu. Öğütülmüş kahve polimer köpüğü ile birleştirildiğinde içme suyundaki ağır metalleri temizliyor, hem de gayet etkili bir şekilde. Araştırmacılar ilk önce ağırlığının %60'ı öğütülmüş kahveden oluşan gözenekli biyopolimer köpüğü üretmişler. Bu süngerimsi malzeme parçalara bölündükten sonra, her parça farklı yoğunlukta cıva, kurşun veya çeşitli ağır metaller içeren su örneklerine bırakılmış. Elde edilen sonuçlara göre kahve süngeri 30 saat içinde durgun sudaki kurşun ve cıvanın %99'unu temizlemiş. Akan suda emici etki azalsa da, sudaki kurşunun %67'si temizlenmiş. Kahvenin temizleyici etkisini araştırmacılar iki noktaya bağlıyor. Ağır metal iyonları kimyasal açıdan kahve taneciklerinin yüzey özellikleriyle benzerler. İkinci olarak da öğütülmüş kahve, süngeri iyice gözenekli hale getiriyor ve soğurma yetisini güçlendiriyor. Bu biyolojik elastom köpüğü, salt öğütülmüş kahveden daha iyi soğurma sağlıyor. Ayrıca kullanımı da çok kolay, suyun temizlenmesinden sonra kolayca çıkarılabiliyor. Bu nedenle kahve ilaveli polimerlerle su temizliğinin araştırılması yararlı olabilir.


Proxima, Alpha Centauri ve Barnards yıldızından sonra, Kahverengi Cüceler uzaydaki en yakın komşularımızdır. Sadece 6,5 ışık yılı uzaklıkta çevremizde iki Kahverengi Cüce dönüyor: Luhman 16A ve B. Otuz Jüpiter kütlesiyle gerçekte birçok gezegenden daha büyükler ama yine de kütleleri kalıcı bir çekirdek füzyonunu ateşlemek için yeterli değildir. Bunlar aşağı yukarı 1000 derce sıcaklığındadır ve bazı açılardan da gaz gezegenine benzerler. Aynı şey Kahverengi Cücelerin atmosferleri için de geçerlidir. Bu gökcisimlerinin bazılarında astronomlar, Jüpiter'dekine benzer amonyak, su buzu ve silikatlardan oluşan bulutlar tespit etmişler. Peki komşumuzdaki Kahverengi Cücelerde durum ne? Jet Propulsion Laboratuvarı'nda Maxwell Millar-Blanchaer ile çalışan ekip, şimdi bu konuyu daha yakından izleyebilmek için Luhman 16A ve B'nin zayıf ışığını ilk kez bir polarimetre ile analiz etmiş. Bu aletle ışığın çeşitli salınım yönleri görünür kılınabiliyor ve bu polarizasyon, bir gökcisminde ne tür bulutların bulunduğunu açıklayabilir. Analizler ilginç bir sonucu ortaya çıkarmış: Her ne kadar iki Kahverengi Cüce ilk bakışta ikiz gibi görünseler de üzerindeki bulutlar çok farklı. Luhman 16B aralarında çok fazla boşluk bulunan lekeli bir bulut örtüsüne sahip ki bu kızılötesi ışıkta, açıklı koyulu düzenli bir motif olarak görülür. Oysa Luhman 16A'da durum farklı. Atmosferi kızılötesi ışıkta düzenli açık bir leke gibi görünüyor ve eski gözlemlerde üzerinde yapılar fark edilmemiş. Fakat polarimetre ile 16A'nın üzerinde en az iki bulut şeridi var. Jüpiter de olduğu gibi bu fırtına şeritleri gökcismin etrafını çevrelerken, biçimlerini de koruyorlar. Astronomlara göre bu durum Kahverengi Cücelerin bulut örtüsü açısından da dev gaz gezegenine çok benzediğinin bir kanıtı olabilir. En azından Luhman 16A'da fırtına şeritleri var ve Jüpiter'dekine benzer atmosfer koşullarına da sahip. Araştırmacıların tahminlerine göre bu fırtınalarda silikat ve amonyak yağıyor çünkü hava koşulları buna işaret ediyor. Yeni gözlemler öte yandan bu tür bulut şeritlerinin birçok Kahverengi Cüce'de bulunabileceği tahminini de destekliyor. Astrofiziksel modellere göre Kahverengi Cüceler yaşlandıkça ve daha serin yüzeyleriyle gelişiminin çeşitli aşamalarından geçerler. Hatta L tipinden, T tipine geçiş için şeritli bulutlar kural olabilir diyor araştırmacılar. Polarimetre sadece Kahverengi Cücelerdeki bulut örtüsünü değil, ötegezegenleri de ayrıntılı bir şekilde gözlemleyebilir. Polarimetre ilk kez güneş sistemimizin dışındaki bulutların incelenmesinde kullanıldı ve Luhman 16'da elde edilen başarı bu yöntemin hem Kahverengi Cüceler hem de ötegezegendeki bulut özellikleri için çok duyarlı olduğunun kanıtı diyor araştırmacılar.


19 Mart Pazartesi günü medyada, polis operasyonu sonucunda, piyasa değeri 5,5 milyar dolar olan yaklaşık 1,5 kg kaliforniyum radyoaktif maddesinin Ankara Pursaklar'da ele geçirildiği, bunun yurt dışına 72 milyon dolara satılmak istendiği, 4 kişinin gözaltına alındığı haberi yer aldı. Ertesi gün Türkiye Atom Enerjsi Kurumu'nun yaptığı açıklamada ise, yapılan ölçümler sonunda, bu maddenin kaliforniyum maddesi olmadığı, herhangi bir radyoaktivite özelliği bulunmadığı açıklandı /1/. Biz bu olay ve yazılanları bir yana bırakarak, kaliforniyum ile ilgili bilgileri ve dünyadaki gelişmeleri burada kısaca vermeye ve konuya yabancı birçok kişinin aklına takılan soruları oldukça basit anlatımla yanıtlamaya çalışacağız. Buna rağmen hemen şunu söyleyebiliriz: Kaliforniyum 252'den dünyada sadece 100 miligram kadar bulunuyor. Bu nedenle, Ankara'da 1,5 kg bulunduğu açıklamasından, bulunan maddenin kaliforniyum 252 olamayacağı açık. Zaten TAEK ölçümleri de bulunan maddenin bir radyoaktivite özelliği göstermediğini saptıyor. Doğada bulunmayan, özel yapım hızlandırıcılarda yapay olarak üretilen ve nükleer fizikte Cf simgesiyle gösterilen kaliforniyum radyoaktif bir maddedir. Kaliforniyumun özgül kütlesi demirden 2 kat kadar daha büyük olup (15,1 gram/cm3 ) elementlerin yer aldığı periyodik cetvelde, uranyum ötesi 98 atom numaralı bir elementtir. Kaliforniyumun 20 izotopu bulunuyor . Bunlar içinde teknolojide en çok kullanılanı 252 kütle numaralı izotopu olan Cf 252'dir. Cf 252'nin yarılanma süresi yaklaşık olarak 2,6 yıl . Kaliforniyum 252'nin en önemli özelliği, bundan çok az miktarın, çok sayıda nötron yayınlamasıdır: 1 mikro gramı dakikada 140 milyon nötron yayınlıyor. Bu nedenle yoğun nötron kaynağı olarak çok çeşitli uygulama alanları var. NASA'nın çektiği süpernova fotoğrafında Cf 254 spektrumunun belirlendiği açıklanmıştır. Kaliforniyum, ilk kez 1950 yılında Kalifornia Berkeley Üniversitesi'nde, özel bir hızlandırıcıda , 1 mikrogram kadar küryum atom çekirdekleri, 35 MeV'luk enerjili Alfa tanecikleriyle çarpıştırılmasıyla çok az miktarda (5000 atom kadar) kaliforniyum 245 elde edilebildi. Kaliforniyum adını, bu nedenle Kalifornia Üniversitesi'nden alıyor. Bu şekilde oluşan Cf 245'den bir dizi ara atom çekirdekleri ve sonra da Cf 252 ortaya çıkıyor. Kaliforniyum 252 üretildikten sonra, 2,6 yıllık yarılanma süresiyle, yukarıdaki şekilde gösterildiği gibi, kendiliğinden bozunmaya başlıyor. Görüldüğü gibi 'ani çekirdek bölünmesi'yle %3 oranında ortaya çıkan nötronların yanı sıra bir dizi alfa (%97 oranında), gama ve diğer radyasyonlar da yayınlanıyor. Ortalama 2,1 MeV enerjideki nötronların enerjileri 0,7 ile 15 MeV arasında değişiyor /4/. Alfalar büyük kütleleri ve elektrik yükleri nedeniyle madde içinde 1-2 mm bile ilerleyemeden soğurulurlarken , elektrik yükü olmayan, hızlı nötronlar ise bu giricilikleriyle maddeye kolayca girebiliyorlar ve daha uzun yol alarak etkili olabiliyorlar. Teknolojide Cf 252'nin yerinin başka maddelerle doldurulamaması da bu özelliğinden geliyor. Not: Yukarıdaki şekilde, sayılardaki noktalar virgül anlamında olup Cf 252'nin yarılanma süresi kabaca 2,6 yıldır . Bazı kaynaklarda, virgül noktayla karıştırıldığından Cf 252'nin yarılanma süresi, 2,65 yıl yerine, yanlış olarak 2645 yıl olarak veriliyor. Kaliforniyum çok az miktarda dünyada sadece iki yerde üretilebiliyor. Bunlar: ABD Oak Ridge National Lab ve Rusya'da Dimitrowgrad Araştırma Enstitüsü. Kaliforniyum 252, 1950'deki ilk üretiminden sonra 1954 yılında Oak Ridge'de Yüksek Akı'lı İzotop Reaktöründe yılda 25 mg üretilebildi. Bu reaktörde, berkelyum 249 izotopu nötronlarla bombardıman edilip berkelyum 250 ve bundan da bozunmayla Cf 250, ve daha sonraki nötron bombardımanlarıyla da Cf 252 elde edildi. Ayrıca plütonyum, amerisyum ve küryum'un da uzun yıllar (7-8 yıl) bombardıman edilmesiyle miligram düzeyinde Cf 252 üretilebiliyor. Rusya Dimitrowgrad'da da yılda sadece 25 mg Cf 252 üretilebiliyor. Hem 7-8 yılda üretilebilmesi hem de özel reaktör, araç ve gereç gereksinimi sonucu ve daha bir dizi laboratuvar işlemi sonucu Cf 252'nin fiyatı çok yüksek ve dünyanın en pahalı maddesi: 1 gramı 30 milyon dolar kadara satılıyor. Ancak çeşitli kullanım alanlarında, detektörlerde mikrogram ile miligram arasındaki çok az bir miktar yeterli olabiliyor. Dimitrowgrad'da üretilen Cf 252 örneğin Fransa'daki Areva reaktörlerine yollanıyor ve orada reaktörleri işletmeye başlatmak için nötron kaynağı olarak kullanılıyor. Yakında Rusya'dan, Çin'deki reaktörlere de yollanacağı medyada açıklanıyor. Kaliforniyum 252, çok sayıda nötronların yanı sıra alfa ve gama ışınları da yayınlıyor. Bu nedenle, kaliforniyum 252, üretildiği yerden ancak kapsüllenmiş olarak, paslanmaz çelik ya da zirkaloy'dan yapılmış kalın duvarlı ağır zırhlı özel kaplar içine konularak taşınabiliyor ya da başka yerlere gönderilebiliyor. 1 gram'dan az Cf 252 için 50 tonluk taşıma kabı gerekiyor ve radyoaktif maddenin kaza, yangın gibi durumlarda çevreye saçılmaması için taşıma kabının son derece güvenli / korumalı olması gerekiyor. Soldaki görselde, 1 gram kaliforniyumu çevresine radyasyon saçmadan ve kazalara karşı güvenli olarak taşıyabilmek için kullanılan 50 tonluk devasa zırhlı kabın büyüklüğü görülüyor. Sağda ise, Cf 252 radyoaktif maddeli nötron salan bir detektörün yerleştirildiği, 'kara mayınları' aramasında kullanılan alet gösteriliyor. CF 252'nin yarılanma süresinin 2,6 yıl gibi epey kısa olması sonucu, 80'li yıllardan önce üretilen Cf 252'nin bugün artık radyoaktif bozunmayla kendiliğinden yok olmuş olması önemli bir özellik ya da avantaj. Dünyada piyasada bulunan toplam miktarın bugün 100 mg'dan az olduğu kestiriliyor. Çok az miktardaki Cf 252'nin çok sayıda nötron yayınlaması ve bunların madde içindeki yüksek giriciliği nedeniyle kanser hastalıklarında özellikle ameliyat edilemeyen ve diğer radyasyon tedavisinin etkin olmadığı durumlarda, beyin tümörlerinin öldürülmesinde Cf 252 yararlı olabiliyor. Cf 252, en çok tıpta nötron radyolojisinde kullanılıyor (1994 de: %77 oranında tıpta). Cf 252'li eriyiğe saç kalınlığında teller batırılarak bunlar Cf 252'yle kaplanıyor. Sonra bu incecik teller küçük parçalar halinde kesiliyor ve bunlardan biri hastanın beyin tümörüne yerleştirilerek sadece tümörün çok sayıda nötronla yoğun olarak ışınlanması ve çevredeki sağlıklı dokuların zarar görmemesi sağlanıyor. Cf 252 nükleer reaktörler işletilmeye başlatılırken nötron kaynağı olarak da % 7 oranında kullanılıyor (1994). Ayrıca nötron detektörü olarak bazı önemli malzemelerin içindeki yabancı maddelerin tanımında de % 6 oranında kullanılıyor. Örneğin, nükleer reaktörlerin kontrol çubuklarındaki, uçak ve silah malzemelerindeki bozuklukların ortaya çıkarılmasından, patlayıcı maddelerin bulunmasına kadar nötron detektörleri' olarak da çeşitli kullanım alanları bulunuyor. Cf 252 ile metallerdeki korozyon, bozukluk, ince çatlaklar, malzemelerdeki nem ortaya çıkarılabiliyor. Açılan petrol kuyularında su ve petrol tabakalarının belirlenmesinde, altın ve gümüş yataklarının bulunmasında, hatta yeraltı sularının hareketlerinin izlenmesinde de Cf 252 de kullanılabiliyor. Taşkömür ve çimento sanayiinde de, maddelerin analizlerinde Cf 252 kullanılabiliyor. Ayrıca kara mayınlarının aranıp bulunmasında da elektrik süpürgesi benzeri aletin tabanına yerleştirilmiş nötron detektöründe Cf 252 bulunabiliyor (Şekil, dünyada 110 milyon henüz ortaya çıkarılmamış kara mayını olduğu kestiriliyor). Kaliforniyum bunlardan başka, uranyum ötesi yapay izotopların üretiminde de nötron kaynağı olarak kullanılıyor. Örneğin, sonradan Lawrensyum olarak adlandırılan 103 atom numaralı elementin yapımı, ilk kez 1961'de kaliforniyum'un boron atom çekirdekleriyle çarpışması sonucu oldu. 2006 yılında Oganesson adı verilen 118 atom numaralı elementin de Cf 249'un, Ca 48 atom çekirdekleriyle çarpıştırılması sonucu elde edildiği ve bu yeni elementten 3 atomun belirlendiği bir Rus araştırma merkezince açıklandı. Kaliforniyum izotopları içinde, atom bombası yapımı için krtitik kütlesi 5 kg ile en elverişli izotop Cf 251'dir. Bu küçük miktara rağmen, bundan piyasada bulunamaması, yapılmasının ise özel reaktörlerde dahi çok uzun yıllar gerektireceği ve bununla ilgili bilim ve teknolojinin ancak özel bir kaç araştırma merkezinde bulunması gibi nedenlerle atom bombası yapımı için kaliforniyumun elverişli bir madde olamayacağı açık. Cf 252'nin özgül radyoaktivitesi çok yüksek: 2x1013 Bq/g ( Atomgramı başına, Cf 252'nin saniyede bozunan atom çekirdeği sayısı). Bu nedenle vücut dışından girici nötron ve gamalarla, vücut içinden de ayrıca alfalarla etkinliği çok yüksek olduğundan 1 nolu risk grubunda bulunuyor. Bir kaza sonucu, kaliforniyum vücuda besinler yoluyla ya da havayla girerse, %65 kemiklerde ve %25 karaciğerde yerleşiyor ve yoğun olarak alfa ve gamalarla vücuda etkili oluyor. Vücutta kalış süresi 20 ile 50 yıl arasında değişebiliyor ve kansere neden olabiliyor. Bu nedenle gerek üretiminde gerekse laboratuvar analizlerinde, taşınmasında ve kullanılmasında çok dikkatli olunması, ilgili koruyucu önlemlerin alınması gerekiyor. 1.5 kg değil, mikrogram ya da miligram düzeyinde bile olsa, Ankara'da ele geçirilen maddenin, TAEK ölçümleriyle kaliforniyum 252 olmadığının ortaya çıkarılması sevindirici olmuştur. Bir kaç tonluk zırhlı kaplar yerine, medyadaki resimlerinden cam tüpler içinde taşındığı görülen madde, eğer kaliforniyum 252 olsaydı, gerek taşınma sırasında taşıyanlar, gerekse daha sonra gümrük memurları ve yakındakiler aşırı ışınlanıp yüksek radyasyon dozları alabilirlerdi. Ayrıca olabilecek bir kaza durumunda yakın çevre Cf 252 radyoaktivitesiyle kirlenebilirdi. TAEK'nın belirlediği radyoaktif olmayan maddenin, ne amaçla kaçırılıp götürüldüğü ve neden kaliforniyum 252 adının geçtiği ise bilinmiyor ve bu, yazımızın çerçevesinin dışında. Not: Bu yazımız, tüm diğer yazılarımız gibi, bir yerden aynen çeviri ya da aktarma olmayıp kaliforniyum maddesiyle ilgili onlarca güvenilir bilimsel kaynağın ve teknik raporun incelenip değerlendirilmesi sonucu, bu konuda bugünkü bilim ve teknolojideki gelişmeleri olduğu gibi yansıtmaya çalışıyor.


Bir nesne, kara deliğin içine çekildiğinde sahip olduğu bilgisi ne olur? Bugün geçerli olan kuramlara göre küp şeklinde bir demiri kara deliğin içine düşürürseniz bu bilgiyi geri kazanmanıza imkan yoktur. Çünkü bir kara deliğin kütle çekimi o kadar güçlüdür ki kaçış hızı ışıktan daha hızlıdır. Oysa ışık hızını hiçbir şeyin geçemeyeceğini biliyorduk. Ancak kuantum mekanik adı verilen bir bilim dalı şöyle der: Kuantum bilgisi yok edilemez. Loyola Üniversitesi'nden fizik profesörü Robert McNees, Eğer bu bilgiyi bir şekilde yok ederseniz, bazı şeyler altüst olur, çığrından çıkar diyor. Kuantum bilgi bizim 1'ler ve 0'lar olarak bilgisayarlarda depoladığımız bilgiden veya beynimizdeki kayıtlardan farklıdır. Çünkü kuantum kuramları nesnenin nerede olduğu gibi bilgileri tam olarak sağlamaz. Tam tersi bu kuramlar, olasılığı en yüksek konumu veya bir eylemin en olası sonucunu verir. Sonuç olarak çeşitli olayların olasılıkları toplamı 1'e veya %100'e eşit olmalıdır. Örnek vermek gerekirse 6 yüzeyli bir zarı attığınızda herhangi bir yüzünün gelme olasılığı altıda birdir. Böylece tüm yüzlerin olasılığı toplamı 1'dir. Ve bir şeyin olacağından hiçbir zaman %100 emin olamazsınız. Bu nedenle kuantum kuramı üniter olarak bilinir. Bir sistemin nasıl sonuçlanacağını bilirseniz, nasıl başlamış olduğunu da hesaplayabilirsiniz. Bir kara deliği tanımlamak isterseniz, ihtiyacınız olan şeyler kütlesi, açısal momentumu ve yüküdür. Bir kara delikten Hawking radyasyonu dışında hiçbir şey kaçamaz. Hawking radyasyonu yavaş yavaş sızan termal radyasyondur. Herkesin bildiği gibi kara deliğin ne yuttuğunu anlamak için tersine hesaplama yapılamaz. Çünkü bilgi yok olmuştur. Yine de kuantum kuramına göre bilgi tamamen erişilemez değildir. İşte burada devreye bilgi paradoksu giriyor. McNees, bu konu üzerinde çok sayıda çalışma yapılmış olduğunu söylüyor. Bunların başında Stephen Hawking ve Stephen Perry geliyor. Bu ikisi 2015'te bilginin kara deliğin derinliklerinde sıkışmış olmadığını, kara deliğin olay ufku denilen sınırlarında depolandığını ileri sürdüler. Pek çokları bu paradoksu çözmeye çalıştılarsa da bugüne dek fizikçiler, açıklamalar üzerinde bir görüş birliğine varmış değil. Ve anlaşmazlığın da kısa sürede çözülemeyeceği düşünülüyor.


Sekiz adet Güneş'in toplam enerjisinin bir anda yayıldığını düşünün. İki kara delik arasında şimdiye kadar gözlenen en büyük çarpışmayla ortaya çıkan yerçekimsel şok dalgası işte böyle bir enerji açığa çıkardı. Yaşanan çarpışmanın sinyallerinin yaklaşık 7 milyar yıl sonra Dünya'ya ulaşmış olmasına rağmen, geçen yıl mayıs ayında ABD ve İtalya'daki lazer dedektörler tarafından algılanabilecek kadar güçlüydü. Araştırmacılar çarpışan kara deliklerin, Güneş'in kütlesinin 142 katına eşit tek bir obje meydana getirdiğini belirtiyor. Bunun önemi şu: Bilim dünyası şimdiye kadar bu büyüklükte ya çok daha küçük kara deliklerin ya da çok daha büyük olanların izine rastlayabilmişti. Bu yeni gözlemle, Güneş'in kütlesinin 100 ile 1.000 katı büyüklüğünde, "orta büyüklükte" yeni bir kara delik sınıfı tespit edilmiş oldu. Söz konusu gözlem, uluslararası LIGO-VIRGO ortaklığı tarafından açıklandı. Ortaklık, ABD ve Avrupa'da üç süper duyarlı yerçekimsel dalga tespit sistemine sahip. - Kara delik, kütlesi büyük bir kozmik cisimdir. - Çekim alanı hiçbir maddesel oluşumun kendisinden kaçmasına izin vermeyecek derecede güçlüdür. - İlksel kara deliklerin Büyük Patlama'dan hemen sonra oluştuğu düşünülüyor. - Yıldızsal kara delikler ise bir yıldızın kendi merkezine doğru çöküşü sonucu oluşur. - Yalnızca belli bir büyüklüğün üzerindeki yıldızların ölümüyle kara delik oluşabilir. - Galaksi merkezlerinde bulunan kara deliklerin nasıl oluştuğu gizemini korumaktadır. Devasa kozmik olayların ortaya çıkardığı titreşimleri "dinleyen" girişimölçer aygıtlar, 21 Mayıs 2019'da, saniyenin onda biri kadar süren ani bir sinyal algıladı. Bilgisayar algoritmaları, dünyaya ulaşan sinyallerin, iki kara deliğin son anlarına ait olduğunu belirledi. Çarpışan kara deliklerden biri Güneş'in 66 katı, diğeri ise 85 katı kütleye sahip. Fransa'daki Cote d'Azur Gözlemevi'nden Prof. Nelson Christensen, "Bu gerçekten sıra dışı" yorumunu yaptı. BBC'ye konuşan Christensen, "Bu sinyal yedi milyar yıl boyunca yayılmış. Yani bu çarpışma, evrenin yarı yaşında gerçekleşti ve Dünya'daki dedektörlerimize henüz ulaştı" dedi. - Einstein'ın İzafiyet Teorisi'nin bir parçası - Çarpışma gibi şiddetli olaylar sonucu uzayzaman dokusunda oluşan kıpırdanmalar anlamına geliyor - Hızı artan kütleler, ışık hızında yayılan dalgalar üretiyor - Bu dalgaları algılayabilecek teknolojiye ulaşmak on yıllar aldı - Bu alıcılar, birleşen kara delikler ve nötron yıldızlarını da tespit edebiliyor Bilim insanlarının dikkatini en çok çekenlerden biri de 85 Güneş kütlesine sahip kara deliğin çarpışmada yer almasıydı. Bunun nedeni, şimdiye kadar kara deliklerin oluşmasına ilişkin açıklamanın bu ölçekteki bir objeye uygulanamaması. Nükleer yakıtlarını tüketen yıldızların çekirdeklerinin çökmesi sonucu kara delikler oluşur. Ancak fizik, özel olarak 65 ve 120 Güneş kütlesi aralığındaki kara deliklerin oluşmasının imkansız olduğu kanaatindeydi. Bu kütle aralığındaki kara delikleri oluşturabilecek yıldızların parçalanarak geride hiçbir şey bırakmadığı tespit edilmişti. Eğer bilim daha önceki bu varsayımında haklı ise geriye tek bir açıklama kalıyor: 85 Güneş kütlesine sahip kara delik de başka kara deliklerin çarpışmasıyla oluşmuş olabilir. LIGO-VIRGO işbirliğinin 21 Mayıs 2019'da gözlemlediği ve GW190521 olarak adlandırdığı bu olay iki akademik makale olarak yayımlanıyor. Araştrımacılar, dedektörlerin hassaslığının geliştirilmesi ile beraber daha çok ve daha sık kara delik olayı tespit edebileceklerini aktarıyor.


Çok uzaklarda gözlenen iki büyük galaksi, gökbilimcileri galaksi oluşum kuramlarını sorgulamaya itti. Mevcut kurama göre evren daha bebekken, ilk galaksiler, bugün gördüğümüz büyük gökadaları oluşturmak üzere toplanan küçük "cüce galaksiler" idi. Hiyerarşik oluşum kuramı olarak bilinen bu kurama göre, galaksilerin, daha küçük gökadaların karşılıklı çekimsel kuvvetlerle bir araya geliyor ve zamanla büyüyorlardı. Yeni keşfedilen bu iki galaksi, gökbilimcileri bu kuramı yeniden düşünmeye itti. Çünkü iki dev galaksi sadece 780 milyon yaşında. Bu da cüce galaksilerin büyük galaksilere dönmesinin daha önce düşünülenden çok daha hızlı olabileceğine yönelik bir bulgu. ALMA'da çalışan gökbilimciler, evrenin 13.8 milyar yıllık yaşının sadece %5'inde olan bu galaksilerin muazzam bir karanlık madde halesinde yer aldığını bildirdi. Bu keşfin galaksilerin ortaya çıkışında ve büyük yapıların bir araya gelmesinde karanlık maddenin oynadığı rol hakkında daha fazla ayrıntı sunacağını düşünüyor. Bu arada hatırlatalım: İki yeni dev galaksinin ışığının Dünya'ya ulaşması için 13 milyar yıl geçti... Yani aslında gözlemciler, bu galaksilerin 13 milyar yıl önce nasıl göründüğüne bakıyorlar.


Astrofizikçi Vera Rubin ve Kent Ford'un 1968 yılında Kitt-Peak gözlemevinde yaptıkları bir keşif için fizikçiler hala kafa patlatıyorlar. Sıcak bir yaz gecesinde Andromeda galaksisinin yıldızlarını gözlemleyerek hızlarını bulmaya çalışan araştırmacılar, bunu kesin olarak başaracaklarına inanıyorlardı. Fakat yıldızların dönüş hızıyla ilgili sonuç astronomları şaşırttı. Nitekim galaksinin dışındaki yıldızlar, merkezdekilerle aynı hızda dönüyordu. Oysa içteki yıldızların daha hızlı dönmesi mantıklı olurdu. İşte bu nedenle bu gözlem, görünebilir madde dışında görünmeyen bir maddenin varlığıyla açıklanabilirdi ancak. Böylece Rubin ve Ford, karanlık maddeyle ilgili çok sayıda deneysel kanıtlarından ilkini sundular. Bu konsept 1933 yılında İsviçleri astronom Fritz Zwicky tarafından yaratılmıştı. Ve karanlık madde günümüzde artık kabul görmüş bir konsepttir fizikte. Fizikçilerin tahminlerine göre evrenin toplum yoğunluğunun yüzde 25'ini ve toplam maddenin de yüzde 80'i oluşturmaktadır. Yani karanlık maddenin var olması gerektiğini biliyoruz ama tam olarak ne olduğunu çözemedik. Bu nedenle 1980'li yıllardan bu yana karanlık maddenin oluştuğu parçacıkları bulmak için deneyler yapılıyor. Ancak bugüne dek başarılı bir sonuç elde edilemedi. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nden Kathryn Zurek, yeni bir yöntemden yararlanmaya başladı. Araştırmacı yıllardan bu yana karanlık maddenin hidden-sector parçacıklarından oluştuğunu söylüyor. Bu hipotetik parçacıklar bilinen parçacıklarla hemen hemen hiç etkileşmiyorlar ve son derece düşük bir kitleye sahip oldukları için de gizli kalmışlardı. Zurek gizli kalmış parçacıkları göreceli olarak kolay bir su altı deneyiyle bulabilmeyi umuyor. Araştırmacı gizli parçacıkları Magnon kuasi parçacıklarla bulmayı önerdi. Düşünceye göre laboratuvar deneyleriyle karanlık maddeyle uyarılan magnonların izi aranabilirdi. Karanlık madde parçacıkları protondan daha hafifse, sinyallerini konvansiyonel yöntemlerle saptamak çok zordur diyor araştırmayı yöneten Zhengkang Zhang. Fakat karanlık madde parçacıklarının magnon üretebildikleri modeller de var. Deneyi çok düşük sıcaklıklarda ve sualtında yapabilirsek, arka plan gürültüsünü de düşürerek, magnonları yakalayabiliriz diyor Zhang. Deneyler şimdiye dek sadece kağıtta kaldıysa da uygulaması mümkün. Karanlık madde hakkında ne kadar az bilgimiz olduğunu düşünürsek, öneri karanlık maddeyi açıklamaya yarayacak gibi diyor Zhang.


Tokyo yakınlarındaki Tsukuba kentindeki SuperKETB hızlandırıcısında elektronlar ve anti parçacıkları neredeyse ışık hızında hızlandırılıyor ve çarpıştırılıyor. Belle II detektörü bu parçacık çarpışmalarını kaydediyor ve artı ürünlerin çarpışması sırasında oluşan hatları yok ediyor. Karanlık madde modern fiziğin en büyük bilmecelerinden biri. Evrendeki tüm kütlenin yüzde 80'inden fazlasını oluşturduğu tahmin edilmesine rağmen görünmez. Ve şimdiye dek doğrudan doğruya gözlemlenemedi. Karanlık maddenin nelerden oluştuğuyla ilgili teoriler çeşitli. Karanlık maddenin bir kütle olduğu kesin ancak sadece kütle çekimi etkisiyle tespit edilebiliyor. Bu etkiyi ise örneğin galaksilerdeki yıldızların hareketleriyle izlemek mümkün. Fakat fizikçiler Karanlık ve düzenli madde arasında kütle çekimden başka etkileşimlerin bulunduğunu da düşünüyorlar. Bu normal ve karanlık maddenin birleşmesi, karanlık bir foton veya Z'bozonu aracılığıyla gerçekleşebilir. Bilim insanları sonuncusunu araştırmış olsalar da Belle II detektörünün verilerine göre elektron-pozitron çarpışmalarında böyle bir parçacığın kanıtı bulunamadı. Karanlık madde parçacık çarpımlarının yarılanma ürünlerinde eksik olan enerjiyle kendini gösterebiliyor. Olası her türlü senaryoyu kontrol etmemiz gerekir, çünkü detektördeki sinyaller karanlık fotonda Z'bozonundakinden çok daha farklı görünüyorlar diyor araştırmacılar. İlk verilerin keşif için hayal kırıklığı olmadığını söyleyebiliriz, sonuçta Belle II 2027'ye dek çalışacak ve çok daha fazla veri kaydedecek. Bu nedenle hala potansiyel var Physical Review Letters dergisinde yayımlanan ilk sonuçlar, incelenen kütle de ve enerji alanında yeni bir bozonun bulunmadığını gösteriyor. Bilim insanları detektörün diğer verileriyle gelecekte olası karakteristik boyutlarını daha da sınırlayacağını ve karanlık maddeyi izleyebileceklerini umuyorlar.


Tüm dünyada, bir yandan iklimi daha fazla bozmamak amacıyla CO2 salan kömür, petrol ve doğalgaz yakıtlarından uzaklaşmak, diğer yandan da Rusya'ya bağımlılığı azaltmak için Yenilenebilir Enerjilere ağırlık verildiği biliniyor. Bunun yanı sıra, Hidrojen gazının (H2) karbonsuz yeni enerji kaynağı olarak, gitgide önem kazandığı, son aylarda, medyadaki güncel yayınlardan görülüyor /1,2/. Hidrojen'in, Evren'de en çok bulunan ortak bir element ve tüm gazların en hafifi olduğunu, Dünya'da ise en çok, oksijen ile bileşik (H2O) su halinde bulunduğunu da biliyoruz. Bunun dışında, bir çok maddenin içinde, fosil yakıtlarda da hidrojen bileşik halde bulunuyor. Örneğin doğalgazı oluşturan metan (CH4) gibi hidrokarbonlar ve ham petrol önemli hidrojen bileşikleri. Yandığında ya da yakıt hücresinde oksijenle birleştiğinde, oluşturduğu su iklimi bozmuyor. Hidrojenin bu zararsız emisyon özelliği, CO2 salmaması onu, yakın geleceğin önemli bir enerji kaynağı yapıyor. Hidrojen gazı pratikte ya su ya da doğalgaz gibi çeşitli kimyasal maddelerden ya da biyokütle'den üretilebiliyor ve üretmek için de enerji gerekiyor. Hidrojen, Dünya'da tek başına bulunmadığından, hidrojenin saklı kimyasal enerjisinden yararlanabilmek için önce onu diğer bileşiklerinden ayırmak gerekiyor. Hidrojeni oksijenden ayırmak için kimyasal, elektrik, termal , güneş ve rüzg r enerjileri kullanılıyor. Elektroliz, suyun bileşenleri olan hidrojen ve oksijeni birbirinden ayırıyor. Eğer elektrolizde kullanılan elektrik enerjisi yenilenebilir enerjilerden sağlanıyorsa buna yeşil hidrojen' deniyor. Böylelikle özellikle güneş enerjisinden yaz aylarında ve öğlenleri ya da çok rüzgarlı günlerde üretilen aşırı elektrik, elektroliz yoluyla hidrojende depolanmış olurken, çevreye sadece su buharı salınıyor. Bugün hidrojen daha çok fosil yakıtlardan kimyasal yollarla elde ediliyor. Örneğin doğalgaz buharla 700 C dereceden daha yüksek sıcaklıkta iken hidrojen gazı oluşuyor ki buna 'buharlı metan reformu' deniyor (Doğalgazın % 90'dan fazlası metan). Ancak bu ve benzer yöntemlerde CO2 salındığından, iklimi bozmayan su'dan elektroliz' yoluyla hidrojen üretmek, gitgide önem kazanıyor. Not: Atmosferdeki su buharının da CO2 gibi yeryüzünden yansıyan güneş ışınlarını perdelediği, temelde sera gazından farkı olmadığı biliniyor ama, iklimi bozmuyor. Bunun nedeni, atmosfer belirli bir sıcaklıkta su buharıyla doyduğunda, su buharını taşıyamıyor ve yağış olarak yeryüzüne iniyor. Doyma noktasına gelene kadar atmosferdeki su buharı, yeryüzünden gelen ışınları perdelese de daha da artmadığından sağlanan denge sanayi dönemi öncesinde de bugün de bozulmuyor. Eğer su buharı da yağış olarak inmeseydi, sanayi dönemi sonrasındaki CO2 gibi sürekli artsaydı su buharı da iklimi bozardı. Bunun sonucu olarak, hidrojen gazının oksijenle birleşmesiyle oluşan su buharı iklimi bozmuyor. Bugün üretilen hidrojenin sadece % 1-2 kadarı, suyun elektroliziyle elde ediliyor. Başka yollarla hidrojen üretmek amacıyla bugün çeşitli bilimsel araştırmalar da yapılıyor: Araştırmacılar, bazı yosun ve bakterilerin belirli koşullarda güneş ışınları altında hidrojen gazı saldıklarını ortaya çıkardılar. Avustralya'da yapılan bir araştırmada tarlalardaki bitki artıklarından üretilen bir cins şeker, bakterilere verildiğinde bunların hidrojen gazı saldıklarını gösterdi /2/. Bu teknoloji geliştirildiğinde çiftçilerin 2025 yılından başlayarak geceleri bile, YE'lerin elektriğine gerek kalmadan, hidrojen gazı üretebilecekleri açıklanıyor. Bugün Canbera'da 20 resmi araçlı bir filo hidrojenle çalışıyor ve bir hidrojen doldurma istasyonu da var /2/. Hidrojen gazı yandığında kimyasal olarak sakladığı enerjiyi, ısı enerjisi olarak verirken, binaları ısıtmaya, araçları hareket ettirmeye , elektrik santrallerinde ve yakıt hücrelerinde elektrik üretecek enerjilere dönüştürülüyor. Hidrojen, NASA'da roketlerde ana yakıt olarak kullanılmakta. Hidrojen gazının kg başına enerji yoğunluğu, fosil yakıtların üç katı! Hidrojen gazı, çok düşük molekül ağırlığı nedeniyle hacimsel olarak düşük (3 kWh/m3 ) enerji yoğunluğunda olmasına karşın, ağırlık başına olan enerji yoğunluğu ise 33 kWh/kg olup, fosil yakıtların 10-14 kWh/kg değerinin 2-3 katı üstünde (Bkz.Çizelge 1 ve 2). Bu nedenle depolanması, tankerlerle taşınması ya da boru hatlarıyla iletilmesi büyük üstünlük sağlıyor. Hidrojen gazı, suyun elektroliziyle üretilirken gereken elektrik tümüyle fosil yakıtlarla elde ediliyorsa çok CO2 salındığı için buna gri hidrojen', daha az CO2 salınan yakıtlardan elde ediliyorsa buna Mavi hidrojen' deniyor. Hidrojen radyoaktif olmayan, zehirsiz, kokusuz, renksiz, kanser yapmayan, yandığında CO2 salmayan, su buharı oluşturan bir gaz. Hidrojen gazı sıkıştırılarak ya da iyice soğutularak, sıvılaştırılıp kolayca taşınabiliyor ya da depolanabiliyor. Hidrojen -252 C'de sıvılaşıyor. Hidrojen havadan daha hafif olduğundan havaya karıştığında çabucak yükseliyor, yüksek giriciliğiyle (Difüzyonu doğalgaz'dan 4 kat daha çok) havada çabucak seyreliyor. Hidrojenin patlama sınır aralığı (havada (%4-%74) olup, bu sınır aralığına ulaşılmadığı sürece, tutuştuğunda, yanıyor ama patlamıyor. Hidrojen görülemeyen bir alevle yanıyor. Alevi çok az ısı enerjisi yayıyor. Hidrojen gazı üretildikten sonra ısı enerjisine, hareket enerjisine, elektrik enerjisine dönüştürülerek kullanılabiliyor. Hidrojen gazının enerjisini doğrudan elektrik enerjisine dönüştürmek 'Yakıt Hücreleri' ile sağlanıyor. Bir yakıt hücresi bir anot, katot ve elektrolit membrandan oluşuyor (Şekil 2). Yakıt hücresine, elektrokimyasal enerji aygıtı olarak da bakılabilir. Bir yakıt hücresi, hidrojen ve havadaki oksijeni birleştirip suya dönüştürürken doğrudan elektrik ve ısı enerjisi üretiyor. Yakıt hücresi, bildiğimiz batarya ya da pil'den çok farklı. Bir batarya, bilindiği gibi, ancak içindeki kimyasal maddeler bitene kadar çalışabiliyor, sonunda ya şarj ediliyor ya da kullanılamıyor ve atık deposuna gidiyor. Buna karşın, yakıt hücrelerine, dışarıdan sürekli hidrojen ve oksijen verilerek elektrik üretiliyor. Yakıt hücrelerinin şarjına gerek olmadığı gibi bunlar çok daha uzun ömürlü. Taşıt araçlarında ortaya çıkan egsoz gazı ve tanecıklerinin azaltılmasının, çevreyi ve iklimi korumaya büyük katkısı olacağı biliniyor. Hidrojenli araçların verimleri, akaryakıtlı ve elektrikli araçlara göre, çok daha yüksektir. Bir yakıt hücresi, hidrojenin enerjisinin % 80'ini elektriğe çevirebiliyor. Araçta enerji, mekanik enerjiye çevrilirken kayıplar nedeniyle hidrojenden % 60 verimle enerji elde edilebiliyor. Elektrikli araçların aküsü uzun sürede doldurularbilirken, hidrojen yakıtlı bir aracın deposu, benzinli araç gibi 1-2 dakikada doldurulabiliyor ve enerji yoğunluğu nedeniyle elektrikli araçlarla karşılaştırıldığında, daha uzun yol gidebiliyor. Yakıt hücresini 1839 yılında Sir William Grove buluyor. Grove:- Mademki elektrolizde, suya elektrik akımı verdiğimizde su, hidrojen ve oksijene ayrılıyor, bunun tersini yaparak, hidrojen ve oksijeni birleştirebilirsek elektrik ve suyun ortaya çıkması gerekir diye bir hipotez ortaya atıyor. Daha sonra yaptığı ilk basit yakıt hücresi düzeneğiyle bunun olacağını bir dizi deneyle kanıtlıyor. Bu ilk düzeneğe Gaz Voltaik Bataryası adını veriyor. 50 yıl sonra araştırmacılar Ludwig Mond ve Charles Langer 'Yakıt Hücresi' adını verdikleri pratik bir model ile elektrik üretmeye başlıyorlar. Hidrojen gazı anot yanına veriliyor. Pozitif hidrojen iyonları membranda ayrılarak katota doğru ilerliyorlar. Membran, hidrojenin negatif elektronlarının geçmesini engelliyor Negatif elektronlar anottan bir voltaj oluşturarak elektrik akımına neden oluyorlar. Katot yanından verilen havanın içindeki oksijen, pozitif hidrojen iyonları ve elektronlarla birleşiyor, sonunda su açığa çıkıyor. Yeşil hidrojen, yukarıda beirttiğimiz gibi, suyun elektrolizinde YE'lerden üretilen elektriğin kullanılmasıyla elde edlilyor. Her kg hidrojen üretebilmek için elektrolizde 39-50 kWh elektrik harcamak gerekiyor. Bu kadar elektrik harcanarak üretilen hidrojenden ise diğer yakıtlara göre 3 kat daha fazla enerji yoğunluğunda olmasına rağmen, hidrojenin her kg için sadece 33 kWh enerji elde ediliyor. Aklımıza şu soru gelebilir? Hidrojeni üretmek için önce elektrolizde daha fazla enerji harcamak, sonra da hidrojenden kg başına daha az enerji almak zararına çalışmak değil midir? Burada iki önemli noktayı açıklamak gerekir: İlki, yukarıda açıkladığımız gibi elektrolizde kullanılacak elektrik, zaten kullanılamayan YE'lerden yaz aylarında ve öğle saatlerinde üretilen aşırı elektrikle yapıldığında işe yarıyor ve üretim fiyatı da azalıyor. İkinci önemli nokta ise üretilen hidrojen gazı depolanıp sonradan çok çeşitli yerlerde kullanılabiliyor (Şekil 3'ün sağ yanıdan görüldüğü gibi endüstride, binaları ısıtmada, elektrik üretmede, mobil tüm araçlarda). YE'den üretilen elektrik ise istenildiği kadar depolanamıyor ve sonradan kullanılamıyor. Almanya gaz şirketleri hidrojen gazı iletimi için şimdiden hidrojen gazı boru hatları döşenmesinin Almanya genelinde planlamasını yapmaya başladılar. Çelik ve kimya sanayiinin yanı sıra, 250 kadar orta büyüklükte şirket hidrojen gazı kullanmak istediklerini şimdiden bildiriyorlar /3,4/. Bunu karşılayabilmek amacıyla 2032 yılına kadar 8500 km boru hatlarının döşenmesi gerekiyor. Bunun büyük bölümü bugün bulunan gaz boru hatlarıyla gerçekleşecekse de yine de 5 milyar Euro kadar yatırım, boru hatları için, gerekiyor (Almanya'da bugün gaz boru hatlarının toplam uzunluğu 40 000 km). Gaz ağlarının yöneticileri, Ukrayna savaşı nedeniyle artık doğalgaz'da Rusya'ya bağımlılıktan kurtularak, Güneş ya da Rüzg r enerjileriyle üretilen Yeşil Hidrojen gazına yönelmenin zamanı gelmiştir diyorlar. Bu projeleri geliştirmek için ilgili şirketler şimdiden mühendisler aramaya başladılar /3/. Almanya'da ilgili şirketler 3-4 yıl sonra Hidrojen kullanımına başlama hazırlıklarında. Örnek: Almanya'nın büyük çelik üreticisi Salzgitter şirketinin yönetim kurulu, CO2 salan enerji kaynaklarına ve dış bağımlılığa artık son verilerek hidrojen enerjisi kullanımını sağlamak amacıyla yürütülen Salcos projesini 723 milyon Euro ile destekleme kararı aldı (Temmuz 2022). Bu projeyi AB'nin de desteklemesi bekleniyor. Salzgitter'in planına göre 2026 yılında bir Yüksek Fırın'ın sökülerek hidrojenle çalışan Salcos 1 ile yılda 1 milyon ton'dan fazla çelik üretileceği hedefleniyor. Çelik üretimi yapan diğer büyük şirket Thyssenkrupp ve başkalarının da yakında hidrojen enerjisi kullanım hazırlıklarına başlayacakları bekleniyor/5,6/. Ukrayna savaşı öncesi hidrojenin fiyatı kg başına 8 usd iken daha sonra 12-15 usd'ye yükseldiği açıklandı. Iberya yarım adasında yeşil hidrojenin 4 usd/kg üretilebileceği de açıklanıyor. Dünya'da hidrojen fiyatının 2030 sonrası 1,5 usd/kg düzeyine kadar inebileceği kestiriliyor. AB'nin 2030 yılında 3 milyon ton yeşil hidrojen enerjisi üretebileceği hesapları da yapılıyor /7/. Öte yandan elektroliz tesislerinin maliyetleri de epey yüksek.1 kW'lık bir elektroliz tesisinin 2030 yılında maliyeti 400 ile 500 Euro arasında. Bugün bir dizi ülke ya hidrojen gazı üretiyor ya da üretim için hazırlık yapıyor. Bunların başında bugün yılda yaklaşık 20-25 milyon ton üretim ile Çin geliyor. Dünya toplam hidrojen üretimi 2020 yılında 115 milyon ton düzeyinde olup, üretimin 2030 yılında 200 milyon tonu ve 2050 yılında da 530 milyon tonu aşacağı hesaplanıyor. Bugün üretilen hidrojenin %70 kadarı doğal gazdan, %20'den fazlası kömürden % 1-2 kadarı da elektroliz yoluyla su'dan üretiliyor./8/. Öte yandan DNV Norveç, Dünya enerjileri içinde hidrojenin payının 2030 yılında sadece % 0,5 ve 2050 yılında ise % 5 olabileceğini, halbuki Paris iklim sözleşmesine göre Dünya sıcaklık artımının 1,5 derecenin altında kalabilmesi için hidrojenin payın % 15 kadar olması gerektiğini hesaplıyor /9/. Tüm bunların ışığında, hidrojen gazı kullanımının tüm dünyada önümüzdeki yıllarda gitgide artması bekleniyor. Böylelikle daha az kullanılacak fosil yakıtlarla iklimin daha fazla bozulmamasına da, katkıda bulunulacağı açık. Hidrojen gazı su'dan üretildiğinde 1 kg hidrojen gazı üretebilmek için yaklaşık olarak 10 kg su gerekiyor. 2050 yılında beklenen 500 milyon ton hidrojen gazı için kaba bir hesaplamayla 5 milyar ton su gerekecek. Zaten suyu kıt olan bir çok ülkede hidrojen üretimi sorun yaratacak savıyla buna karşı olan çevrecilerin harekete geçtikleri duyulmaya başlandı. Deniz suyundan hidrojen üretmek ise, kWh fiyatını 2 cent artıracak. Türkiye'nin 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı Genel Enerji Özel İhtisas Komisyonu Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları Raporu'nda, hidrojen teknolojisine değinilmekle birlikte, resmileşen kalkınma planında hidrojen enerjisinin adı geçmemektedir. Hidrojen konusu üniversitelerimiz ve araştırma kuruluşlarımızda çok sınırlı biçimde ele alınmaktadır'/10/. Türkiye'nin hidrojen enerjisi konusunda bugünlerde ayrıntılı bir yol haritası açıklayacağını Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı geçenlerde (Haziran 2022) açıkladı. Ancak, Uluslararası raporlarda, küçük ülkelerin bile bulunduğu, hidrojeni stratejik enerji olarak gören ülkeler listesinde, Türkiye yer almıyor. Hidrojen gazı her çeşit endüstride ayrıca binaları ısıtmada, tüm taşıt araçlarında da kullanılabiliyor. Suyun elektrolizinde kullanılan elektriğin güneş ve rüzgar enerjilerinden elde edilmesi durumunda üretilen yeşil hidrojen hazırlıklarının tüm dünyada artımı planlanıyor. Bu ise herşeyden önce Güneş ve rüzgar enerjilerinin artırılmasına ve bunlardan elde edilecek kullanılamayan fazla elektriğin suyun elektrolizinde kullanılmasına bağlı olacak. Elektroliz tesislerinin de artarak güneş ve rüzgar enerji santrallerinin yanlarına kurulmasıyla hidrojen gazı enerjisi, gitgide yaygınlaşarak daha ekonomik duruma gelecek. Örneğin Konya Karapınar 1000 MWe güneş santralinin yanına böyle bir elektroliz tesisi kurulabilir, yaz aylarında, öğlenleri kullanılamayan elektrikten hidrojen gazı üretilir, depolanır ve kullanım yerlerine tanker ya da boru hatlarıyla iletilerek, Karapınar'da zaman zaman üretilen aşırı elektrik enerjisinin boşa gitmesi önlenebilinir. Öte yandan hidrojen gazı üretiminde fazla su kullanımı, suyu zaten kıt olan bazı ülkelerde sorun yaratabileceği ileri sürülüyor. Deniz suyundan üretim ise fiyatı artırıyor. Buradan her şeyin bir bedeli olduğu, hidrojen enerjisinin de olumsuz bir karşılığı olabileceği düşünülmelidir. Daha önceki yazılarımızda da vurguladığımız gibi bir yandan doğa ve iklim için kuşkusuz daha uygun enerjileri kullanma çabaları sürerken, YE de aşırı artımıyla, ileride milyarlarca hurda panelin, milyonlarca rüzg r kulesinin yanı sıra, elektroliz tesislerinin, araç bataryalarından, yakıt hücrelerine kadar daha bir dizi çevreyi bozacak hurdalarla gelecek kuşakların uğraşacaklarını da hesaplamalı ve şimdiden bunlara karşı bilimsel yol ve yöntemlerle çözümler aranmalı. Gitgide daha fazla enerji kullanılmasına neden olan, aşırı nüfus artışı, nüfus planlamalarıyla önlenmeli, konfor ve savurganlık azaltılmalı. Ancak bunlar daha çok kişinin yaşam tarzıyla ilgili olduğundan nüfusu 8 milyar kişiyi bulan dünyamızda bunların yapılabilmesi ise, olanaklı gözükmüyor. Sonuç olarak, hidrojen gazı enerjisinin gitgide artarak kullanılması doğa ve iklim için önemli bir katkı sağlayacak ise de gelecekte, enerji kaynağı olarak, ne yazık ki, kurtarıcımız olamayacak. /10/ Ayrıntılar için TESPAM.org sitesindeki ilgili yazıya bkz.


Gökbilimciler, bu yılın başlarında Venüs'ün yörüngesinde tuhaf bir asteroit keşfetti. Küçük bir dağdan daha büyük olmayan bu asteroidin ne olduğu, bir süredir devam eden çalışmayla birlikte şimdi netlik kazandı. Çalışmaya göre bu asteroit, Dünya'daki derin kayalarının çoğunu oluşturan olivin minerali açısından zengin gibi görünüyordu. Bazı gökbilimciler, bunun Güneş Sistemi'nin oluşumunda meydana gelen ve asla düzgün bir şekilde gözlemlenemeyen daha büyük bir asteroit kümesi için bir ipucu olabileceğini düşünüyor. Gökbilimciler zaten uzun zamandır Venüs'ün yörüngesindeki Vatiras adı verilen, kısa ömürlü nesnelerin daha da küçük bir nüfusunun varlığından şüpheleniyordu. Ancak onları tespit etmekte zorluk yaşıyorlardı. Çünkü Güneş'in parlaması sebebiyle bu cisimler zar zor görülebiliyordu. Yine de 4 Ocak'ta Kaliforniya'daki Palomar Gözlemevi'ndeki gökbilimciler bir tanesini net bir şekilde gözlemledi. Bu, 2020 AV2 adı verilen ve Güneş'in etrafında 151 günlük bir yörünge çizen 1.5 kilometre genişliğinde bir asteroitti. Romanya Akademisi Astronomi Enstitüsü'nden araştırmacı Marcel Popescu ve meslektaşları, 2020 AV2'nin nelerden oluştuğunu öğrenmek için asteroitin yansıyan ışığını ayırmak ve kimyasal bileşime ipucu olan emilim hatlarını ortaya çıkarmak için Kanarya Adaları'ndaki teleskopları kullandı. Ekip, 18 Haziran'da Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'de yayımladıkları makalede, Dünya'nın mantosunda ve diğer bazı gezegenlerde de önemli bir mineral olan olivinin izini buldular. Popescu, Kesinlikle olivin egemen bir asteroit olduğunu söyleyemiyoruz ama olivin, yüzeyinde bol miktarda bulunuyor. ifadelerini kullandı. Madrid Complutense Üniversitesi'nden çalışmanın ortak yazarı Carlos ve Raul de la Fuente Marcos tarafından yapılan ayrı çalışmalar, 2020 AV2'nin büyük olasılıkla ana asteroit kuşağıyla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Yani ona benzer bir dizi asteroit daha olabilir. Jüpiter'le yerçekimi etkileşimleri, onu ve potansiyel olarak bazı komşularını Dünya'ya doğru fırlatmış olmalıydı. Orada, karasal gezegenlerle birtakım yerçekimsel etkileşimin sonucunda, muhtemelen milyonlarca yıl boyunca Venüs'ün içindeki -şimdiki- yörüngesine sürüklenmişti. Bu, Popescu'ya göre asteroitler için onlarca yıldır süren kayıp manto gizemini çözmek için önemli bir kanıttı. Gökbilimcilerin bu gizemi çözmekte zorlanmasının bir nedeni de yeterince küçük görememeleri. Olivin bakımından zengin asteroitler, daha sert demir içerikli kayalara göre daha kolay toz haline gelir. Bu da kayıp mantoların çoğunun küçük parçalar halinde olduğu anlamına gelir. Popescu, 2020 AV2, Dünya'dan daha uzak oldukları için görülmesi zor olan daha küçük, olivin açısından zengin nesnelerin gizli bir popülasyonunun uzak bir temsilcisi olabilir diyor. Bu yazı, HBT Dergi 225. sayıda yayınlanmıştır.


Dünya'dan yaklaşık 36 ışık yılı uzaklıktaki GJ 740 adlı kırmızı cüce yıldızın yörüngesinde bir "süper Dünya" keşfedildi. Kanarya Adaları Astrofizik Enstitüsü'nde doktora öğrencisi Borja Toledo Padron'un yönettiği araştırma ekibinin tespit ettiği gezegen, yıldızının etrafındaki dönüşünü 2,4 Dünya gününde tamamlıyor. Kütlesiyse, Dünya'nınkinin yaklaşık 3 katı. Söz konusu gezegen, boyutu ve kütlesinin Dünya'dan çok daha büyük olması sebebiyle "süper Dünya" diye anılıyor. Gezegenin, bu tür bir yıldızın etrafında en kısa dönüş periyoduna sahip ikinci gezegen olduğu kaydedildi. Padron, gezegenin kütlesinin ve dönüş süresinin, 1,4 Dünya yarıçapına sahip kayalık bir gezegene işaret ettiğini kaydetti. NASA'nın Geçiş Halindeki Ötegezegen Araştırma Uydusu'yla yapılacak gözlemlerle bu bilgilerin teyit edilebileceğini belirtti. Yıldızın güneşe, gezegenin yıldızına çok yakın olduğuna dikkat çeken araştırma ekibi, yeni "süper Dünya"nın gelecek yıllarda araştırmalara konu olabileceğini söyledi. Bununla birlikte bulgular, yıldızın etrafındaki dönüşü 9 yılda tamamlayan ve 100 Dünya kütlesine yakın kütlesi olan ikinci bir gezegenin varlığına işaret ediyor. Ancak verilerdeki dikeyhız sinyali, yıldızın manyetik döngüsünden kaynaklanıyor olabilir. Dolayısıyla bu gezegeni doğrulamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyuluyor. Araştırmanın bulguları hakemli bilim dergisi Astronomy & Astrophysics'te yayımlandı.