Vitamin D eksikliği ağırlıklı olarak güneş ışığından yeterince faydalanamama ve besinlerle eksik alım nedeni ile gelişir. Aynı zamanda bağırsaktan emilim bozukluğu, vücutta sentezlenme aşamalarında problemlerin geliştiği kronik hastalıklar ve kullanılan bazı ilaçlara bağlı artmış atılım durumları da D vitamini yetersizliği sebebidir. D vitamini kemik dokusu için elzem bir vitamin olduğundan öncelikle yetersizliği çocuklarda raşitizm denen kemik hastalığına, yetişkinlerdeyse osteomalazi denilen kemik yapımında ve mineralizasyonunda bozukluğa yol açar. Çocuklarda yürümede gecikme, yürümeye başlayan çocuğun sık oturma, düşme eğilimi, bacaklarda eğrilik; osteomalazideyse kronik kas ve kemik ağrılarıyla belirti verir. Kas güçsüzlüğü, kronik yorgunluk, depresyona eğilim, terlemede artış gibi diğer bulgular da D vitamini eksikliğini akla getirmelidir. Vitamin D, D2 ve D3 olarak iki farklı şekilde bulunur. D3 güneş ışığı sayesinde ciltte yapılan formudur, özellikle yağlı balıklardan diyet yoluyla da alınabilir. D2, maya ve mantarda bulunan ergokalsiferol denen maddenin yine güneş ışığına maruz kalmasıyla üretilir. İnsanlar tarafından besin yoluyla alınır. Güneş ışığı ile ciltte üretilen D vitamini vücutta daha aktif rol oynar. Vitamin D %90 oranında ciltte güneş ışığıyla sentezlenirken, %10 oranında besinlerle alınır. Özellikle yağlı balıklar, süt ürünleri, yumurta gibi hayvansal gıdalar besinle vitamin D alımında faydalanılan besinlerdir. Ciltte vitamin D sentezi için vücudun %25'inin haftada 3 gün 15 dakikalık süre ile güneşlenmesi, gerekli vitamin D sentezi için yeterlidir. Esmer ciltlerde açık tenlilere oranla daha az vitamin D sentezlenir. UV B ışınları camdan geçmez, aşırı UV A ve UV B maruziyeti cilt kanseri açısından risk teşkil eder. Güneş koruyucu kremler UV B geçirgenliği engellediği için vitamin D sentezini engeller. Vitamin D eksikliği güneş ışığından faydalanamama ile birlikte çölyak, kısa barsak sendromu gibi hastalıklardaki bağırsaktan besin emilim bozukluklarında da karşımıza çıkar. Veganlarda besinle alım eksikliğine bağlı D vitamini eksikliği görülmektedir. Uzun süreli olarak kullanılan birtakım ilaçların vücutta vitamin D yıkımını hızlandırdığı ve eksikliğine neden olduğu bilinmektedir. Karaciğer ve böbrek yetmezlikleri D vitamini sentezinin ileri aşamalarındaki yetersizliği nedeni ile eksikliğe sebep olur. Bir vitamin olmakla birlikte vücutta bir hormon etkisiyle de işlev gören vitamin D'nin ilk bilinen işlevi, ince bağırsaktan kemik dokusunun temel mineralleri olan kalsiyum ve fosforun emilimini sağlamaktır. D vitamini yokluğunda diyetle alınan kalsiyumun bağırsaktan emilimi belirgin olarak düşmektedir. Kemik metabolizmasındaki diğer bir etkisi de kemikten kalsiyum geri emilimi, kan kalsiyum düzeyinin sabit bir düzeyde tutulması ve kemiğin yenilenmesi görevi yapan kemik hücrelerinin gelişmesi ve olgunlaşmasıdır. Vitamin D'nin vücutta kemik dışında pek çok dokuda etkisi vardır. Doğrudan ve dolaylı yollarla kemik ve mineral metabolizmasını düzenlerken, bağışıklık, hücre büyümesi, olgunlaşması, hücre döngüsü, insülin, renin gibi hormonların salınımı üzerinde de belirleyici etkileri olan bir vitamindir. Eksikliği kardiyak, damarsal, hematolojik, immunolojik, hormonal ve metabolik etkilerle kalp damar hastalıklarından tutun da kanser hastalıklarına kadar geniş bir çerçevede kontrol edilmesi gereken bir vitamindir. Sık enfeksiyon hastalıklarına yakalanma, uzun süren iyileşme sürelerinde vitamin D eksikliği mutlaka akla gelmelidir. Vitamin D eksikliğinde iç organ yağlanmasında artışın daha çok gözlendiği çalışma sonuçları mevcuttur. Vitamin D eksikliğinin bozulmuş kan şekeri regülasyonu, insülin salınımı ve insülin direnci üzerindeki etkileri, obeziteye yatkınlık da yine yapılan çalışmalarla ortaya konmuştur. Yaşamın ilk dönemlerinde vitamin D eksikliğine maruz kalmak çocuk ve gençlerde tip 1 diyabet hastalığının gelişmesini de yine bağışıklık sistemi ve pankreas hücreleri üzerine etki ile kolaylaştırmaktadır. Psikiyatrik hastalıkların fizyolojik, dışsal sebeplerinden biri de Vitamin D eksikliği olup şizofreni ve alzheimer gelişiminde kolaylaştırıcı, depresyon gelişmesi ve tekrarında rolü olduğu gözlenmiştir. Ne yazık ki ülkemizde vitamin D seviyeleri genellikle düşük izlenmektedir. Doğal besin kaynaklarından faydalanabilme, daha çok dışarda zaman geçirebilme, güneş ışığıyla temas edebilme imkanı bulunan geçmiş yıllara göre bugün D vitamini ihtiyacımız da artmaktadır. Tüm bu derlemeye bakınca vitamin D eksikliği insan yaşamını tehdit eden, tedavisi ömür boyu sürmek zorunda kalacak pek çok hastalığın kolaylaştırıcısıdır. Bu durumda önce vitamin D eksikliği gelişmesinin önüne geçmek için eğitim ve beslenme programları düzenlenmeli gerekirse yaşa ve eksiklik gelişmesi muhtemel durumlara göre günlük ilave destek alınmalıdır. Günlük vitamin D ihtiyacı yaşa ve kişisel koşullara göre değişmektedir. D vitamininin kemik sağlığı ve sözü edilen pek çok hastalıktan korunmak için gerekli görülen yeterli kan seviyesi 30 ng/ml üzeri olup bu seviyede vitamin seviyesi ancak günlük 1000 ünite üzerinde vitamin D alımıyla sağlanabilmektedir. Gebelerin, emzirme sürecinde annenin ve bebeğin, menapoz sonrası özellikle kemik kırıklarının önlenmesi için, yaşlı hastalarda kalp damar ve bağışıklık sisteminin zayıflamasından dolayı tüm ileri yaş hastaların, çalışma koşulları ağır, güneş ışığından faydalanamayan, sosyoekonomik olarak yeterli besin kaynağına ulaşamayan hastaların, kronik hastalıkları olan, obez, D vitamini emiliminin ve vücutta sentezlenmesinin bozulduğu, ilaç alımına bağlı atılımın arttığı hastaların vitamin D açısından desteklenmesi gerekmektedir. Bu yazı HBT'nin 90. sayısında yayınlanmıştır.


İş, ilişkiler, para, zaman gibi alışılagelmiş dertlerin dışında, uygar yaşam da insanlarda psikolojik travmaya yol açıyor olabilir. Doğadan kopuk yaşamak kişinin ruhsal sağlığına zarar verebiliyor. Ancak sürdürülebilirlik konusunda uzman olan Avustralyalı profesör Glenn Albrecht bu rahatsızlığa isim koydu: Psychoterratic. Psikoteratik terimi ile, ruhsal sağlık ile çevre arasındaki ilişkiyi betimleyici yeni bir sözcük hayatımıza girdi. Glenn Albrecht'in Mart ayında yayımlanan Earth Emotions: New Words for a New World başlıklı kitabında, çevresel bilgisizlik ve çevrebilime kayıtsızlık durumunu betimleyen ekoagnozi , ya da iklim değişikliğinin ve kişinin gözleri önünde dönüşüme uğrayan yuvasına duyduğu özlemin verdiği iç sıkıntısını tanımlayan solastalji gibi yeni sözcükler yer alıyor. The Healing Magic of Forest Bathing adlı bir kitabı yayımlanan Julia Plevin de, psikoteratik acıyı yakından tanıdığını belirtiyor. New York'ta tasarım eğitimi aldığı sırada tüm o kasvetli gri yapıların ve yeşillikten yoksunluğun kendisini bunalıma ve kaygıya sürüklediğini dile getiren ve çalışmalarında psikoteratik konusuna odaklanarak uzay, doğa, sağlık ve tasarım arasındaki bağlantıyı araştırmaya koyulan Plevin, San Fransisco'daki evine döndüğünde ruhsal sorunlarını çözüme kavuşturan sihirli bir sağaltım yöntemiyle tanışıyor. Plevin'e göre insan ormana yakın bir yerde yaşamalı; düzenli olarak yabanıl yaşama dönmeleri ve özellikle de ağaçlıklı açık alanlarda olabildiğince zaman geçirmeleri gerekiyor. Yazar bu amaçla 2016 yılında San Fransisco Forest Bathing Club San Francisco Orman Banyosu Kulübü adlı bir dernek kurdu, birkaç ay içinde üye sayısı 500'ü geçti. Öyle ki, insanların hoşça vakit geçirmek için yaptıkları en eski alışkanlıklarından biri olan orman gezintileri şimdilerde yeniden altın çağını yaşamaya başladı. Bir sağaltım yöntemi olarak ormanda gezinme, ilk kez 1982 yılında Japonya'da uygulanmaya başlandı. Japon hükümetinin orman banyosu anlamına gelen shinrin yoku kavramını ortaya atmasıyla birlikte, ülkede yaşayanlar ruhsal ve bedensel sağlıklarını korumak için ormanlara akın etmeye başladılar. Bir süre sonra Japon araştırmacılar ormanın sağaltıcı etkisini bilimsel kanıtlara dayandırmak amacıyla birtakım çalışmalar yaptılar. Sonuçta, orman terapisinin insanların yalnızca ruhsal açıdan kendilerini daha iyi hissettirmekle kalmadığına, ağaçların çevreye fitonsidler adlı sağlıklı yağlar yaymaları nedeniyle bedensel açıdan da sağaltıcı etkiler yarattığına tanık oldular. Ağaç ve bitkileri mikroplardan koruyan bu yağlar insanların duygu durumu ve bağışıklık sistemini de olumlu yönde etkiliyor, kan basıncını düşürüyor, kalp atış hızını, gerginliği, kaygıyı ve kafa karışıklığını azaltıyor, uykuyu düzenliyor ve yaratıcılığı körüklüyor, bir olasılıkla kanser ve depresyona da iyi geliyor. 2004-2012 yılları arasında Japonya'da orman banyosunun ruhsal ve bedensel etkilerinin araştırılması amacıyla yaklaşık 4 milyon dolar harcandı. Tokyo'daki Nippon Tıp Okulu profesörlerinden Qing Li, yaptığı küçük çaplı bir araştırmada 12 erkek deneğin bağışıklık sistemlerindeki doğal katil hücrelerin ormana çıkmadan önceki ve sonraki etkinliklerini ölçtü. Söz konusu hücreler virüslerin bulaştığı hücrelere ve urlara hızla tepki veren, bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışması ve kanserin önlenmesiyle ilintili hücreler olarak biliniyorlar. 2009 yılında yapılan bir araştırmada, ormana yaptıkları geziden bir hafta sonra Li'nin deneklerindeki doğal katil hücrelerin sayısında belirgin bir düşüş meydana geldiği ve bu olumlu etkilerin her hafta sonu ormana gidilmesinin ardından bir ay boyunca sürdüğü görüldü. Japonya'da günümüzde sağaltıma adanmış 62 orman var ve bu ormanları yılda yaklaşık 5 milyon kişi ziyaret ediyor. Finlandiya da kendisini bir orman terapi ülkesi olarak tanıtarak gezginleri çekmeye çalışıyor. ABD, Britanya ve Kanada'da da orman terapisinin uygulandığı sertifikalı programlar var. Gelgelelim, doğanın sağaltıcı gücünden yararlanmanın çok çeşitli yolları var. Blue mind bilimi, suyun iyileştirici özelliklerini araştırıyor. Bu alanda yapılan çalışmalar deniz kıyısına yapılacak bir yolculuğun da, evde duş almanın da insanları yatıştırıcı bir etkisi olabileceğine işaret ediyor. Parka gitmek ve çıplak ayakla toprağa basmak da insanlara canlılık kazandırıyor. Uzmanlar parmakları saksıya daldırıp toprağı eşelemenin bile ruh durumunu iyileştirip bağışıklık sistemini güçlendirebileceğine dikkat çekiyorlar. Görüldüğü kadarıyla, tıpkı ağaçlar gibi, toprak da insan sağlığına iyi gelen maddeler içeriyor. Son bilimsel çalışmaların da gözler önüne serdiği gibi, insanlar gerek fiziksel gerekse ruhsal açıdan doğayla iç içe olmak zorundalar. Doğadan uzaklaştıkça hastalıklar da ortaya çıkmaya başlıyor. Neyse ki, araştırmalar bu hastalıkların hiç bir yan etkisi olmayan, cebi yakmayan, üstüne üstlük çok da basit uygulanan bir çözümü olduğunu ortaya koyuyor.


İnsanların yaşlandıkça kilo almaları çok yaygın bir durumdur, ama şimdi yeni bir araştırma bu kilo alımının bir açıklaması olabileceğine ve bu durumun beden alıştırmaları ya da kötü beslenmeyle hiç bir bağlantısı olmadığına işaret ediyor. Araştırmada, görünürde hayvanlarda etkinliği yaşlandıkça artan bir enzim saptandı. Araştırmacılar söz konusu enzimin daha etkin bir duruma gelmesinin yaşlandıkça kilo alınmasında ve zindeliğin azalmasında bir payı olabileceğine inanıyorlar. Yağ oranı yüksek besinlerle beslenen fareler üzerinde yapılan deneylerde, bu enzimin işlevi kesintiye uğratılan farelerin normal farelerden daha az kilo aldıklarına tanık olundu. Araştırmaya önderlik eden ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü'ne bağlı Obezlik ve Yaşlanma Araştırmaları Laboratuvarı uzmanlarından Dr. Jay Chung, Toplumumuzda orta yaşlarda kilo alımının öncelikle kötü yaşam biçemlerinden ve istenç gücünün yoksunluğundan kaynaklandığına inanılır. Ancak bu araştırma orta yaşlarda kilo alımını ve bedeni çalıştırma yetisindeki azalmayı aşırı etkin bir enzimin tetikleyebileceğini ortaya koyuyor, diyor. Çalışma fareler üzerinde yapıldığından, araştırmacılar insanlarda da söz konusu enzimin işlevini önlemenin aynı etkiyi yaratıp yaratmayacağı konusunda henüz kesin bir bilgiye sahip olmasalar da, bu bulgulardan yola çıkan çok daha kapsamlı çalışmalarla söz konusu enzimin işlevini kesintiye uğratacak ve kilo vermeye yardımcı olacak yeni ilaçların geliştirilebileceğine dikkat çekiyorlar. Ortalama bir insanın 20-50 yaşlar arasında yaklaşık 14 kilo aldığına dikkat çeken ve insanlardaki bu eğilime oldum olası ilgiyle yaklaşan Chung, bu son araştırma kapsamında orta yaşlarda hayvanlarda meydana gelen moleküler değişimlere baktığında, DNA-bağımlı protein kinaz adlı bir enzimin etkinliğinde yaş ilerledikçe bir artış olduğunu gördü. Chung ve arkadaşları bu çalışmanın sonucunda söz konusu enzimin metabolizma ve mitokondrilerin üretimiyle ilintili olduğunu ortaya koydular. Yaşlandıkça insanlardaki mitokondri sayısında bir düşüş olduğu zaten biliniyordu. Araştırmada yağlı besinlerle beslenen farelere DNA-PK enziminin işlevini kesintiye uğratan bir ilaç verildiğinde bu farelerin, aynı besinlerle beslenip ilaç verilmeyen farelere kıyasla, yüzde 40 oranında daha az kilo aldıklarına tanık olundu. Ayrıca, ilaç verilen farelerin iskelet kası hücrelerindeki mitokondrilerin sayısında bir artış meydana geldiği ve bu farelerin aerobik etkinlik açısından da bir gelişme kaydettikleri görüldü. Chung, Çalışmalarımız insanların yaşlanma sürecinde tanık olunan, ileri yaşlarda kilolardan uzak durmamızı ve fiziksel açıdan zinde kalmamızı güçleştiren, metabolik düşüş ve bedensel etkinliğin azalması gibi durumların en önde gelen tetikleyicilerinden birinin DNA-PK enzimi olduğuna işaret ediyor, diyor. Gelgelelim, araştırmacılar elde edilen bu bulguların insanların yaşlandıkça beslenmelerine özen göstermelerine ve beden alıştırmaları yapmalarına gerek olmadığı anlamına gelmediğinin de altını çiziyorlar. Obezliğin üstesinden gelinmesinde en etkili silahlar yine de sağlıklı beslenme ve beden alıştırmaları olduğundan, Chung ve arkadaşları orta yaşlardaki yetişkinlerin, sonuç almaları biraz daha uzun erimli olsa bile, asla bu alışkanlıklarından vazgeçmemelerini öneriyorlar.


Amerikalı istatistikçi Louis Dublin 1928 yılında, ortalama insan ömrünün en fazla 65 yıl olacağını öne sürmüştü. İnsanlık birçok ülkede bu eşiği çoktan aştı bile. Ortalama yaşam süresi 20.yy'dan yana düzenli olarak artıyor. Daha iyi gıdalar, antibiyotik üretimi ve modern teknolojilerin gelişimiyle daha az ağır bedensel işler sayesinde ömrümüz uzamaya devam ediyor. Imperial College London Üniversitesi'nden Vasilis Kontis ve ekibi yaşam süresi beklentimizin gelecekte de artacağını hesapladı. Araştırma çerçevesinde 35 ülkedeki insanların 2030 yılında ortalama olarak ne kadar uzun yaşayacakları hesaplanırken, güvenirli bir sonucun elde edilebilmesi için 21 farklı tahmin yöntemini birleştiren bir yöntemden yararlanılmış. Buna göre ele alınan ülkelerin tümünde yaşam süresi beklentisi önümüzdeki on üç yıl içinde artacak. Ancak ne kadar artacağı ülkeden ülkeye değişiyor. 2030 yılında en yüksek yaşam süresi beklentisi listesinde Güney Kore birinci sırada yer alıyor. Bu tarihte Güney Kore'de doğacak erkeklerin ortalama ömrü 84,1, kadınların ise 90,8 olacak ki bu değer uzun bir süredir imkansız olarak görülüyordu. Hesaplamalara göre Güney Koreli kadınların yüzde ellisi 90 yıldan uzun yaşayacak. Çünkü diyor uzmanlar, çocuklar iyi besleniyor, insanların kan basınçları düşük, çok az sigara içiyorlar ve tıbbi gelişmelere ulaşabiliyorlar. ABD'de ise en başta şişmanlık ve suç oranlarının yüksekliği yüzünden tam aksi bir gelişme yaşanacak. Avrupa'da en yüksek yaşam süresi beklentisi İspanya, Fransa ve İsviçre için hesaplanmış. Fransa'da en yüksek yaşam süresi beklentisinde 88,6 yıl ile kadınlar, İsviçre'de ise 84 yıllık yaşam süresi beklentisiyle erkekler Avrupa birincisi. Araştırma sonuçları öte yandan kadın ve erkeklerin yaşam biçimleri arasındaki farklılığın azalmasına bağlı olarak kadın ve erkeğin ortalama yaşam süresi beklentisi arasındaki farkın da kapanacağını gösteriyor. Bununla birlikte yaşlanan nüfus ülkeler için zorlukları da beraberinde getirmekte. Nitekim sağlık ve sosyal sistemlerin de yeniden düzenlenmesi gerekiyor diyor uzmanlar.


Kadının regl dönemlerinde östrojen gibi önemli hormonların seviyeleri değişiyor. Bu değişim sadece doğurganlık ve yumurtlama üzerinde değil, kadının davranışları ve ruh hali üzerinde de etkili oluyor. Mesela regl döneminde kadınların işbirliğine eğimli olmalarında ve belli başlı zihinsel yetilerinde oynamalar yaşanabiliyor. Bunun arkasında yatan nedenleri Max-Planck Bilişim ve Sinir Bilimleri Enstitüsü'nden Claudia Barth ve ekibi bulmuş olabilir. Araştırma çerçevesinde kadın beyninin regl döneminde değişip, değişmediği incelenmiş. Bu amaçla, manyetik rezonans tomografisiyle, bellek, ruh hali ve duygulardan sorumlu olan hipokampusun büyüklüğü ölçülmüş. Sonuçlar incelendiğinde, hormon seviyesindeki oynamanın düzenli olarak beynin yapısını da değiştirdiği görülmüş. Araştırmacılar östrojen seviyesinin yükselmesinden yumurtlamaya kadar olan dönemde hipokampus hacminin, beyindeki gri ve ak maddenin de arttığını saptamışlar. Hipokampustaki değişim, hormonlardaki değişimlerle hemen hemen aynı zamanda meydana geliyor. Bilim insanları bu yüzden östrojen hormonun neredeyse doğrudan doğruya beyni etkilediğini düşünüyorlar. Görüntülerdeki yoğunluk değişiminden, beyindeki ak maddedeki lif ve hücre düzeninin sinir liflerinin miyelin tabakasına doğru değiştiği anlaşılmış. Bu süreçte tam olarak nelerin, hangi mekanizmalar üzerinden yaşandığı henüz bilinmiyor. Araştırma, regl döngüsü sırasındaki hormonsal oynamaların, beyin yapısında değişimlere neden olduğunu gösteren ilk kanıtları sunuyor. Beyindeki değişimin kadınların davranışları ve zihinsel yetileri üzerinde ne şekilde etkilediği henüz anlaşılmadıysa da araştırmacılar, hipokampusun bellek, ruh hali ve duygular üzerinde önemli bir rol üstleniyor olmasından yola çıkarak, en azından ruh halinin regl döngüsüne bağlı olarak değişmesinin veya zihinsel yetideki değişimlerin beyindeki değişime bağlı olabileceğini düşünüyorlar. Nitekim farelerde de benzer sonuçlar elde edilmiş. Bilim insanları bazı sorulara yanıt bulabilmek için daha kapsamlı araştırmalar yapmak istiyor. Özellikle de bazı kadınların niçin regl öncesi sendromdan daha fazla yakındığını bulmaya çalışacaklar.


Otizm aslında tek bir bozukluğa karşı gelmemektedir. Otizm başlığı altında benzeyen yanları en az benzemeyen yanları kadar çok olan bir grup bozukluk yer almaktadır. Bu nedenle Otizm Spektrum Bozuklukları terimi kabul görmüştür. Gelişimsel bir bozukluk olarak, OSB belirtileri genetik yatkınlık ve çevresel etkenleri ilişkisiyle ortaya çıkar. Küçük çocuklarda arkadaşlık ilişkilerini değerlendirmek zordur, ancak diğer çocuklara ilgi gösterip göstermediğini anlamak daha kolaydır. Çocuklarla tecrübesi olan bir kişi, göz temasındaki sorunları değerlendirmekte büyük bir zorluk çekmeyecektir. İsme yanıt vermeme diğer bir erken belirtidir. Bir diğer erken sorun alanı ortak dikkat olarak ortaya çıkmaktadır. Ortak dikkat, bebek ile yetişkinin dikkatini ortak bir noktaya toplaması anlamına gelir. Bebekler, önce ilgilerini çeken bir şeye, sonra yetişkinlere bakarak ilgilerini paylaşmaya çalışır. Ortak dikkat bebeğin yetişkine bakıp onun seslenmesine, gülümsemesine, çıkardığı seslere gülümsemesi ile çok erken başlar. 8. ayda bebekler annelerinin baktığı yöne doğru bakarlar. 12. ayda bebekler annelerinin bak diyerek gösterdiği bir nesneye doğru dönüp bakarlar ve gördükten sonra bakışlarını tekrar annelerine çevirirler. Otizmi olan bebekler işareti izlemezler, işarete baksalar bile geri dönüp bakma ve duygu gösterme kısmını yapmazlar. 12-14 ayda bir bebek kendisi işaret ederek göstermeye başlar. Buna ortak dikkati başlatmak denir ve daha sonraki dil gelişimi açısından çok önemlidir. Normal gelişen bebeklerde işaret etme bir nesneyi isteme amaçlıdır, işaret etmeye ses çıkarma ve göz teması eşlik eder. Bebek işaret ettikten sonra anneye ve geri nesneye bakar. İşaret etme normalde işaret parmağı ile olur. Otizmli bebekler işaret etmez, etseler bile ya işaret parmaklarını düzgün kullanmazlar veya dönüp bakmazlar. 14-16. Aylarda normal gelişen bebekler bir şeyi istemek için değil, sadece diğer insanların dikkatini çekmek için işaret etmeye başlarlar. Konuşma gecikmesi ailelerin ilk fark ettikleri belirtilerin başında gelmektedir. Spesifik bir bulgu değildir, sağırlık ve birçok gelişimsel gerilikte de görülebilir. Otizmi olan çocuklar konuşsalar bile bu konuşma sosyal amaçlı olmayabilir; çizgi filmlerden, reklamlardan duyduklarını kalıp olarak tekrar edebilirler. Bazı otizmi olan çocuklar diğer insanların konuşmalarını tekrar eder . Otizmi olan çocuklarda, temel sosyal ilişki becerilerinin gelişiminde sorun olduğu için, bunların üzerine inşa olması gereken diğer beceriler de gelişemez. Bunlardan biri zihin kuramı yani diğer insanların bizden farklı duygu, düşünce ve bilgileri olduğunu anlamaktır. Bir diğeri ise bütünü değerlendirmektir, otizmi olan bireyler parçalara veya kısımlara takıldıklarından bir işin bütününü, büyük resmi kaçırırlar. Bu da arkadaşlık kurmalarını çok zorlaştırır. Dışlanma ve akran zorbalığı açısından riskli durumdadırlar. Hayali oyun otizmi olan çocukların çok zorlandığı bir diğer alandır. Bir diğer belirti kümesi tekrarlayıcı hareketlerdir. Bu hareketler üç yaşından sonra daha belirgindir. Özellikle bilişsel gelişim geriliği olan çocuklarda tekrarlayıcı hareketler daha sık görülebilir. Bazen kendine ve diğer kişilere zarar verme davranışları ortaya çıkabilir. Kısıtlı ilgi alanı, benzer gelişim seviyesindeki kişilerle karşılaştırıldığında yoğunluk, uygunluk ve sosyallik açısından farklı olan ilgilerdir. Örneğin birçok kişi futbol ile ilgilenir ancak çok azı son 10 yılın lig fikstürünü ezbere bilir. Alışılmadık duyusal ilgiler otistik spektrumda sıklıkla görülür. Örneğin bazı seslere aşırı tepki verirken diğerlerini hiç duymamak, her şeyi koklamak, tenlerine belli şeylerin değmesine aşırı tepki, belli yiyeceklere tepki vermek gibi. Otizm spektrum bozukluklarına eşlik edebilen diğer sorunlar arasında zeka gelişiminde gerilik, epilepsi ve diğer nöbetler, gastrointestinal sorunlar sayılabilir. Ayrıca otizmi olan bireylerde diğer psikiyatrik sorunlara sıklıkla rastlanmaktadır. Otizmin nedeni bilinmemektedir. Ancak otizmin genetik, çevresel etkenlerle kısmen ilişkili, erken başlangıçlı bir sinir sistemi bozukluğu olduğu açıktır. Otizm genetik bir bozukluktur. Otizmin toplumdaki sıklığı %0.6 iken, kardeşinde otizm olan çocuklarda bu sıklık tanıma göre %20'ye kadar çıkmaktadır. Ancak otizm tek bir gendeki sorun ile ortaya çıkan bir sorun değildir, dolayısı ile bir otizm geni yoktur. Otizme yol açan genler yüzlerce, hatta binlerce olabilir, bu genler farklı hastalarda farklı etkiler gösterebilir, belli gen kombinasyonları belli belirtilere yol açıyor olabilir veya genlerle çevrenin etkileşimi sonucunda bozukluk ortaya çıkabilir. Olguların %10'undan daha azında otizm bir başka hastalığa bağlı olabilir. Otizm ile ilişkili çevresel faktörler tam olarak belirlenmemiştir. İleri baba yaşı önemli bir risk faktörü olarak görünmektedir. Doğum sırasında yaşanan sorunların otizme neden olabileceği öne sürülmüştür. Aşıların otizme yol açmadığı kesin olarak gösterilmiş olmasına rağmen, otistik çocuğu olan pek çok anne baba hala aşılar ile çocuklarının bozukluğu arasında bir ilişki olduğuna inanmaktadır. Otizmi olan bireylerle birçok beyin görüntüleme çalışması yapılmıştır. Bu çalışmalar birçok beyin bölgesinde anormallik olduğunu ortaya koymuştur. En tutarlı bulgulardan birisi otizmi olan çocukların erken dönemde baş çevrelerinin ve beyin hacimlerinin daha büyük olmasıdır. Ancak beyin hacmindeki bu büyüklük erken çocukluk döneminden sonra devam etmemektedir ve bazı beyin bölgeleri normalden küçük kalmaktadır. İşlevsel beyin görüntüleme çalışmaları otizmi olan bireylerde yüz tanıma, duygu tanıma, sosyal ilişkilerle ilişkili bölgelerde normalden farklılıklar olduğunu ortaya koymuştur. Otizm teşhisi klinik belirtilerin değerlendirilmesine dayanır. Teşhis konmasını sağlayacak herhangi bir görüntüleme yöntemi , tetkik yoktur. Bu yöntemler gerekli olgularda ayırıcı tanı için kullanılabilir. Otizm tanısı herhangi bir ölçekle veya sadece anne babalara sorularak ve öykü alarak konulamaz. Olgu ne kadar hafif ve yaşı küçükse değerlendirme o kadar uzmanlık ister. Otizm şüphesi olan olguların değerlendirilmesinde altın standart anne baba görüşmesi için AutismDiagnosticInterview- Revised , çocuğun muayenesi için ise AutismDiagnosticObservation Schedule (ADOS, ADOS-2) kullanılmasıdır. Otizm tanısı için elde edilen bütün bulguların deneyimli bir klinisyence değerlendirmesi gereklidir. Otizme eşlik eden, neden olabilecek veya karışabilecek durumların değerlendirilmesi için gerekenler: çocuğun gelişim düzeyine uygun bir gelişim, zeka veya uyum testi; nörolojik ve tam bir fiziksel muayene; nöbet düşünülen olgularda EEG; genetik değerlendirme ve işitme değerlendirmesidir. Zeka geriliği olan olgularda daha ayrıntılı değerlendirmeler gerekebilir. Otizmin ana belirtilerinin tedavisi özel eğitim ve rehabilitasyondur. Eşlik eden sorunlar için, sorunun doğasına göre tedaviler uygulanmalıdır. Eşlik eden sorunlar için uygulanan tedavilerin ana belirtilere bir etkisi yoktur. Etkin bir özel eğitim ve destek programının tedavideki yerini hiçbir girişim tutamaz. Çevresel düzenlemelerden ve davranışın işlevsel analizinden sonra gerek duyulduğu durumlarda ilaç kullanılmalıdır. Otizmin ana belirtilerinin tedavisi için antidepresanlar, antipsikotikler, antikonvülsanlar, diyet tedavileri kullanılmamalıdır. Dil ve konuşma sorunları için nörofeedback kullanılmamalıdır. Dil ve konuşma sorunları için işitsel entegrasyon eğitimi kullanılmamalıdır. Uyku sorunları için omega 3 yağ asitleri kullanılmamalıdır. Sekretin, şelasyon ve hiperbarik oksijen tedavileri hiçbir şekilde kullanılmamalıdır. 4- Fuentes J, Bakare M, Munir K, Aguayo P, Gaddour N, Öner Ö, Mercadante M. Autismspectrumdisorders.In Rey JM , IACAPAP e-Textbook of Child andAdolescentMentalHealth. Geneva: International Associationfor Child andAdolescentPsychiatryandAlliedProfessions 2012. Bu yazı HBT'nin 74. sayısında yayınlanmıştır.


Otizm, sosyal etkileşimde ve iletişimde problemler ile tekrarlayıcı davranış ve kısıtlı ilgi alanları ile kendini gösteren, karmaşık nörogelişimsel bir durum. Aslında bir yelpaze bozukluğu, yani içinde çok farklı şiddet ve bulguları olan birçok klinik tabloyu içeriyor. Erkek çocuklarda kızlara oranla 4 kat daha sık görülmekte. Otizm sıklığı ile ilgili veriler giderek artış olduğunu gösteriyor. Hastalıkları Kontrol Etme ve Önleme Merkezi'nin verilerine göre 2006 yılında her 150 çocuktan 1'inde Otizm görülürken 2014 yılında verilen son bilgiye göre de, her 68 çocuktan 1'i Otizm Spektrum Bozukluğu tanısı almakta. Bu artışta otizmin tanılama sisteminde artık daha geniş bir spektrum olarak ele alınması ve uzmanlar tarafından konulan tanının artması ile de ilişkili görünüyor. Günümüzde genetik yapıyı çok daha detaylı olarak inceleyebildiğimiz teknolojiye sahibiz. Otizmde ve birçok psikiyatrik hastalıkta tekrar edilebilen tutarlı genetik bulgularımız mevcut. Otizmin bu güne kadar bilinen genetik nedenleri mikroskobik olarak görülebilen kromozom anomalileri, mikroskobik olarak görülemeyen silinme ve tekrarlamalar ve otizm ile ilişkili bulunan tek genlerden oluşmakta. Son yıllarda tüm genom dizileme ve genom boyu ilişkilendirme çalışmaları otizmin genetik nedenlerinin belirlenmesinde büyük ilerlemelere neden oldu. Tüm bu bulgulara göre otizmde kalıtılabilirlik oranları %60-90. Genetik olarak yatkınlık olan kişilerde henüz anne karnında eklenmeye başlayan çevresel faktörler ile gen-çevre etkileşimi sonucu otizmin oluştuğu bilinmekte. Bu çevresel nedenler arasında bilimsel olarak kanıtlanmış olan ve ön plana çıkanlar; ileri anne ve baba yaşı, anne karnında geçirilen bazı enfeksiyonlar ve annenin bu enfeksiyonlara verdiği hücresel savunma yanıtı. Son yıllarda tartışma konusu olan aşılar ve otizm konusunda ise aralarında hiçbir ilişki olmadığı gösterildi, bu yöndeki tüm hipotezler çürütüldü, yayınlar geri çekildi. Sonuç olarak genetik ve çevresel etmenler ile erken dönemde beyinde oluşan sinir hücresi bağlantılarının gelişimindeki bozukluğun otizme neden olduğu biliniyor. Otizmin tanısı, klinik değerlendirme ile davranışsal özelliklere dayalı olarak Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi uzmanlarınca konulmakta. Erken tanı hayat kurtarıcı bir öneme sahip. Tedavi çocuğun mümkün olan en kısa sürede uygun ve kanıta dayalı eğitsel programlara yönlendirilmesi. Otizmli çocukların ihtiyaçları birbirlerinden farklı olduğu için, verilen tedavi ve eğitim çocuğa özgü hazırlanmakta. Erken dönemde beyin gelişiminin değişebilir olduğu, kullanım durumuna göre dallanma ve budanmanın gerçekleştiği bilinmekte. Yapılan bilimsel çalışmalarda erken dönemdeki davranışçı uygun müdahalelerin beynin yapısı, işlevi ve fonksiyonunu değiştirdiği ve geliştirdiği gösterildi. Otizm son on yıl öncesine kadar çocukluktan yetişkinliğe, yaşam boyu süren bir durum olarak tanımlanmaktaydı. Ancak son yıllarda erken tanı ve etkin müdahale ile otizm tanısından çıkan olgular tanımlandı ve bu durumun yıllarca korunduğunu gösteren bilimsel çalışmalar yayınlandı. İlk tanı yaşının erken olması, uygun eğitsel müdahalenin erken dönemde başlatılması, çocuğun bilişsel düzeyinin, dil gelişiminin iyi olması ve belirti şiddetinin hafif olmasının otizmde olumlu gidişi öngören faktörler arasında. Ülkemizde güncel olarak yaptığımız bir izlem çalışmasında (Motavalli ve ark 2017) da otizm tanısından çıkan bu çocukların uzun süreli izlem sonrasında otizm tanısını almadığı ancak Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, Obsesif Kompulsif Bozukluk ve Özgül Fobi gibi diğer psikiyatrik hastalıkların bu grupta oldukça sık olarak görüldüğünü bulduk. Yani otizmde iyileşme erken tanı, uygun eğitsel müdahale ile mümkün görünüyor, ancak bu grup diğer psikiyatrik hastalıklar açısından riskli ve düzenli takip edilmeli. Gelecek çalışmalarda erken belirtilerin öncülü olabilecek biyolojik belirteçlerin bulunması , çok erken dönemde başlayan detaylı izlem çalışmaları otizmde iyileşme sürecine ışık tutacak gibi görünüyor. Bu yolda teorik bilgimiz, klinik gözlemler ve gelişen teknoloji ile iş birliğinin önemi oldukça büyük görünüyor. Disiplinler arası çalışmaların artması, bilim ve teknolojinin ışığının nice bilinmezliklere ışık tutması dileğiyle. Bu yazı HBT'nin 56. sayısında yayınlanmıştır.


Hareketsiz ve durağan bir yaşam biçimi şimdilerde sigara içmekle aynı kefeye oturtuluyor ve bunun kalp hastalıkları ve kanserle de bağlantısı olduğu ileri sürülüyor. Ancak bu tehlikelerden nasıl korunabileceğimizi çocuklardan ve günümüzün avcı toplayıcı topluluklarından öğrenebiliriz. Doğru oturmanın ilkelerini hepimiz üç aşağı beş yukarı biliyoruz. Kambur durmamak, bacak bacak üstüne atmamak, kalçamızı iskemlenin arkasına dayamak ve ayaklarımızı yere basmak gerekiyor. Gelgelelim, tüm bu kuralları gerektiği gibi yerine getirsek bile, uzun süre oturmak bedene ciddi bir zarar verebiliyor. Uzmanlar uzun süre oturmanın insanlara hareketsiz bir yaşamdan olabildiğince kaçınmalarını öneriyorlar. 1953 yılında yayımlanan klasik bir araştırmada, dünyanın her yanından 480 kültürün benimsediği 100 farklı oturma biçimi tanımlanıyordu. Bu oturma biçimleri arasında en yaygın olanlar bacak bacak üstüne atarak oturma, diz çökme ve çömelme idi. Bunlar günümüzün Batılı toplumlarında bile küçük çocuklar tarafından en çok yeğlenen oturma biçimleri. Ne var ki, Batılı toplumların genelde çocuklarını erken yaşlarda iskemlede oturmaya alıştırdıkları ve yeni yeni yürümeye başlayan çocuklarını çocuk arabalarında kayışlarla bağlayıp, okulda sıralarında oturmaya zorladıkları görülüyor. Oysa, nasıl oturmamız gerektiği konusunda dünya üzerindeki son avcı toplayıcı topluluk olan Hadza'lar ve benzeri geleneksel toplumları örnek alabiliriz. Batılı toplumlardaki iskemlede oturma tutkusunun en önemli sorunlarından biri, oturmayı son derece rahat ve durağan kılmasından kaynaklanıyor. Tanzanya'da yaşayan avcı-toplayıcı Hadza'ları ele alalım. Bu insanlar günün yaklaşık 9 saatini oturarak geçiriyorlar. Ancak otururken çömeliyor ve yere otururken bedenlerini çeşitli pozisyonlara sokuyorlar. Faaliyet oranını ölçen aygıtlar bu oturma biçimlerinin kasları büyük ölçüde çalıştırdığını ortaya koyuyor. Yüksek arkalıkları ve kolçaklarıyla iskemlelerin destekleyici yapıları kasların bu tür bir çaba harcamalarını önlüyor- ve belki de bu yüzden insanlar iskemlede oturmaya bayılıyorlar. İskemlede oturmanın beraberinde getirdiği bir başka sorun da, omurgaya zarar vermesi. Ayaktayken sırtımız doğal olarak S biçiminde bir kıvrım oluşturur. Ancak otururken insanların birçoğu omurgalarını eğerek onun C biçiminde bir kıvrım oluşturmasına neden olurlar. Bu da omurlar arasındaki disklerin sıkışmasına ve sırt ağrılarına yol açabilir. Bu durumda en iyi oturma biçimi ne olabilir? Bettany-Saltikov diz çökmenin, ya da eyer taburede oturmanın -tıpkı çömelme gibi- omurganın daha sağlıklı bir konumda tutulmasına olanak tanıdığına dikkat çekiyor. Straker masa başı çalışanların daha üretken ve biraz daha hareketli olabilmeleri için iş yerlerinin daha farklı biçimlerde tasarlanması, söz gelimi çalışma masasının altına pedal yerleştirmek ya da yürüyen masalardan yararlanmak gibi birtakım yeni çözümlerin geliştirilmesi gerektiğine dikkat çekiyor. Ancak bu yeni çözümler üretilinceye dek, masa başı işlerde çalışanların sık sık ayağa kalkmayı ve bacaklarını uzatmayı unutmamaları gerektiğinin de altını çiziyor.


Yirminci yüzyılda insan sağlığının en büyük tehdidi herhalde sigara idi. Araştırmacılar bu yüzyılın sigarasını ise daha şimdiden tespit etti. ABD'de Mayo Kliniğin Endokrinoloji Bölümü uzmanlarından Dr. James Levine son 15 yılın en büyük sağlık sorunun oturmak olduğunu söylüyor. Yapılan çalışmalar, gün içinde 6 saat ve üzeri süreleri oturarak geçiren kişilerde şeker hastalığı, obezite, depresyon ve bazı kanserlerin arttığını gösteriyor. Kronik hastalığı olan kişilerin hastalık bulguları da hareketsiz yaşam ile şiddetleniyor. Asıl kötü haber, düzenli egzersiz yaparak oturmak ile artan risklerin önlenebileceğini düşünenler için. Eğer günde 6 saatten daha fazla süreyi oturarak geçiriyorsanız, yaptığınız birkaç saat süren ağır egzersizler sizi kurtarmıyor. NEAT pratik olarak şu demek. Olabildiğince sık ayağa kalkın, olabildiğince uzun süre ayakta durun, olabildiğince yürüyün, yürüyün, yürüyün... Kolay mı? Her işi bir koltukta halledebilecek teknolojik donanım çağında kolay değil. Ama çalışmalar ayakta bir kişinin metabolizmanın oturan birinin iki katı daha hızlı çalıştığını ortaya koyuyor. Dolayısıyla gün içi aktiviteyi arttırmak tüm gün oturup bir kaç saat yüksek tempolu ağır sporlar yapmaktan çok daha sağlıklı. Araştırmacılar, sadece ayakta geçirilen sürenin belirgin arttırılması ile kilo verilebileceğini ve sağlıklı bir yaşam sürdürülebileceğini belirtiyor. Amişler üzerinde 2004 yılında yapılan bir klinik çalışma, hareketsiz yaşamın zararları üzerine oldukça önemli bilgiler veriyor. Amiş topluluğu, ABD'de yaşayan, muhafazakar bir Hristiyan grubu. Genel olarak basit bir yaşama inanıyorlar. Otomobil, telefon, elektrik gibi modern yaşamın kolaylıklarından sakınıyorlar. İşte bu grup insanlar üzerinde yapılan epidemiyolojik çalışma, Amişlerin çağdaşı sıradan Amerikalılara göre çok belirgin biçimde düşük kanser ve obezite riski taşıdığını gösterdi. Üstelik Amişler, sıradan Amerikalılar gibi düzenli egzersiz yapmıyor, kırmızı etten zengin besleniyor, rafine şeker ve diğer yağlı gıdaları sakınmaksızın kullanıyorlar. Peki Amişlerin sırrı ne? Sır tabii ki NEAT... Amiş toplumunda ortalama bir kadın günde 14.000, bir erkek ise 18.000 adım atıyor, günde ortalama 12.8 km yürüyor. Yanıt evet. İşte size bir kaç pratik yol. Yürürken konuşun. Yani yürürken yanınızda arkadaşınız olsun. Araba kullanmayın. Toplu taşıma İstanbul'da bile tercih edilmelidir. Bir konu hakkında konuşurken, tartışırken ayakta durun, kahvelerinizi ayakta için. Cep telefonu konuşmalarınızı ayakta yapın. Telefonu evin veya ofisin uzak bir noktasına koyun ve çaldığında ayağa kalkıp almaya gidin. Masa başından çalışırken küçük aralar verin. Normal şartlarda hareketsiz geçirilen her 20 dakikadan sonrasında eklem ve bağlarınızda deformasyon başlar. Dolayısıyla 20 dakikada bir 1-5 dakika ara verin, ayağa kalkın, gerinin, birkaç adım atın. Gözünüzü uzaklardaki nesnelere odaklayın. Olabildiğince merdiven kullanın, mümkünse asansörün ismini unutun. Toplu taşımalarda bir durak önce veya sonra inin, yürüyün, yürüyün, yürüyün. Home Office çalışmak sanıldığı gibi iyi bir şey değil, uzak durun. Mümkünse kendinize evinizin uzağında bir ofis kiralayın. Ofisinizi içinde dolaşabileceğiniz biçimde tasarlayın, mesela çöp kutusunu uzağa bir yere koyun, dosyalarınız yanı başınızda olmasın. Kalkın, gidin, alın. Büyük fincanlarda kahve, çay içmeyin, gereğinden uzun oturmak zorunda kalırsınız kafelerde. Oturun, hemen çayınızı kahvenizi için ve kalkın. Az TV izleyin. ABD'de ortalama TV izleme süresi 5 saatin üzerinde, TV izleme süresini günde bir saatin altına indirin. Ailenizi, arkadaşlarınızı dostlarınızı da bu yürüme ve ayakta durma seferberliğine dahil edin. Bu yazı HBT'nin 82. sayısında yayınlanmıştır.


Yıllardır mRNA teknolojisi üzerine çalışan ve ilk büyük başarılarını BioNtech aşısını geliştirerek ve yüzde 95'in üzerinde etkililiği ile dünya çapında olay yaratan, COVİT-19'a karşı ilk aşı olarak uygulamaya sokan Özlem Türeci ve Uğur Şahin ikilisi, şimdi de oto immün hastalıkların tedavisi için yine aynı mRNA teknolojisi ile geliştirdikleri başka bir aşıyı Multipl Skleroz'lu fare modelinde başarıyla test ettiler. Otoimmün hastalıklar, bağışıklık sisteminin aşırı çalışması sonucu ortaya çıkıyor. Bu bağışıklık sistemimiz kendi dokularımızı yabancı/düşman olarak algılıyor, bağışıklık sistemi hücreleri bu dokulara saldırıyor ve hastalık yapıcı derecede hasar veriyor. Multipl skleroz , İltihaplı romatizma , Crohn hastalığı ve Ülseratif kolit gibi İnflamatuar Bağırsak Hastalıklar grubu, Guillain Barre sendromu, Kronik İnflamatuar Demiyelinizan Polinöropati, Sedef Hastalığı, Graves Hastalığı, Hashimoto tiroiditi gibi hastalıklar da otoimmün hastalıklar arasında sayılıyor. Science dergisinde yayınlanan makaledeki özette: Multipl skleroz gibi otoimmün hastalıklar, bağışıklık sisteminin normal olarak bedeni koruyucu görevini ihlal edip kendi kendine zarar vermeye başlamasıyla oluşuyor ve otoreaktif T lenfositleri doku hasarına neden oluyor. Otoimmün hastalıkların tedavisinde bugüne kadar uygulanan tedaviler, bağışıklığı sistemik olarak baskılıyor ve bedeni enfeksiyonlara açık hale getiriyor. mRNA teknolojisiyle geliştirilen aşı, MS fare modellerinde, yerleşmiş hastalığın başlangıcını geciktirdi, belirtilerini giderdi ve hastalığın önemini, ilerlemesini azattı. MS hastalığı, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla beyindeki ve omurilikteki sinir hücrelerini örten koruyucu miyelin kılıfına saldırmasıyla ortaya çıkıyor. Yeni aşının, uygulamada, canlıların kendi bağışıklık sistemlerini tehlikeye atmadığını belirtiliyor. Bağışıklık sisteminin koruyucu hücrelerinin normal çalışmasına yardımcı olduğu belirtiliyor. Aşıyı yorumlayan uzman dergiler aşının, farelerde MS'in tüm klinik belirtilerini bloke ederken, kontrol için kullanılan hayvanların ise hastalığın tipik semptomlarını yaşadığını belirtiyor. Farelerin kuyruklarında felç gibi küçük hastalık belirtileri görüldüğünde, mRNA aşısına başlanan farelerde hastalığın ilerlemesi engellendi ve fareler motor işlevlerini geri kazandı. İmmünolog, Prof. Dr. Derya Unutmaz, bu çalışma için Bu, otoimmün hastalıkları tedavi etmek için mRNA aşı teknolojisinin çok heyecan verici bir uygulamasıdır, şimdi sıra mRNA teknolojisinin kanser immünoterapisine uygulanmasına geldi dedi. Tabi, MS'li farelerin tedavisinde elde edilen başarının insanlarda klinik deneylerle gösterilmesi gerekiyor. Eğer bu konuda da başarılı sonuçlar alınırsa, otoimmün hastalıkların tedavisinde tıbbın önünde büyük bir başarı açılacak. Science dergisinde yayımlanan orijinal makalede, başyazar Uğur Şahin olarak görülüyor, tabii ki Özlem Türeci, Alman üniversitelerinde ve BinTech'de araştırmacı olan Almanların yanı sıra, Türk kökenli diğer araştırmacılar Özlem Akıllı Öztürk, Mustafa Diken ve Elif Diken de bulunuyor. COVİT-19 aşısından sonra şimdi de mRNA teknolojisiyle otoimmün hastalıkların da aşıyla tedavi edilebileceğine ilişkin bu önemli başarı büyük yankı yarattı. mRNA teknolojisiyle aşı tasarımının hızlı yapılabilmesi, aynı teknolojiyle kanser aşısı geliştirmek için yıllardır sürdürülen çalışmalar için de büyük bir umut yarattı. Bu yazı HBT'nin 251. sayısında yayınlanmıştır.


b) Serbest 3-monokloropropan-1,2-diol (kısaca, 3-MCPD) ve bunların bağlı formları yani yağ asidi esterleridir. Yağ ve tuz içeren bir besin maddesi , yüksek sıcaklıkta pişirilirse onda serbest 3-MCPD oluşur. Aynı madde, balığın tütsülenmesi ve tuzlanması sırasında da meydana gelir. Ham bitkisel yağlar rafine edilirken işlemin son adımında 200 C'ın üzerinde bir sıcaklığa maruz bırakılır ve bu sırada, yağda doğal olarak bulunan kimi yapıtaşlarının dönüşümüyle glisidol ve 3-MCPD esterleri meydana gelir. Rafine bitkisel yağlarda bu esterlerin oluştuğu ancak bir süre önce anlaşılabilmiştir. Bitkisel yağların işlenmemiş yani ham hallerinde bu gıda kirleticileri bulunmaz. Fare deneyleri, rafine bitkisel yağ içeren besinle alınan glisidol ve 3-MCPD esterlerinin sindirim sisteminde yıkıma uğrayıp, ester yapılarını kaybettiklerini yani serbest formlarına döndüklerini göstermiştir (3). Bu nedenle canlı sağlığı söz konusu olduğunda sadece glisidol ve 3-MCPD önem taşımaktadır. Glisidol, kalıtsal madde DNA'da hasar yapabildiği için, kanser oluşturma potansiyeline sahiptir. Buna karşılık 3-MCPD'nin, glisidolden daha farklı bir yolla kansere neden olduğu sanılmaktadır. Her iki maddenin toksik etkileri hakkında bilinenler sadece bakteri ve hayvan deneylerine dayandığından, Uluslar arası Kanser Araştırma Kurumu bunları, insanlar için muhtemelen karsinojenik sınıfına koymuştur (4). Rafine edilmiş bitkisel kökenli sıvı ve katı yağlardaki -ester formlarından gelen- glisidol ve 3-MCPD miktarları şöyledir: Bir kilogram palmiye yağında -ortalama- 3.9 miligram glisidol ve 2.9 mg 3-MCPD ölçülmüştür. Bunlar, bitkisel yağlar listesindeki en yüksek miktarlardır. Bu önemli bir bulgu çünkü PY dünyada en fazla üretilen bitkisel yağdır ve % 90'ı gıda endüstrisinde tüketilir. Palmiye yağına ait değerler, listede ikinci sırada yer alan margarindeki glisidol'den yaklaşık yedi kat, 3-MCPD'den ise dört kat daha fazladır. Kimyasalları en düşük miktarda içeren yağ ise, zeytin yağıdır (G, 0.015 mg/kg; 3-MCPD, 0.048 mg/kg). Toplumumuzun yaygınlıkla kullandığı mısırözü yağındaki ortalama glisidol miktarı (0.65 mg/kg), margarinin içerdiğinden de (0.58 mg/kg) fazladır. Buna karşılık ayçiçek yağı, mısırözünün yaklaşık yarısı kadar glisidol (0.27 mg/kg) içerir. Mutfakta ayçiçek ve zeytin yağlarını kullanmak daha güvenli gibi görünmektedir. Gıdalara gelindiğinde; en yüksek 3-MCPD miktarlarına, krep ve waffle'larda, turta, kurabiye, çörek, kuru ve yaş pastalar ve bisküvilerde (ortalama 0.17 mg/kg) ve fırınlanmış ve kızartılmış her türlü atıştırmalık ve patates ürününde (ortalama 0.13 mg/kg) rastlanmıştır. Ayrıca, kahvaltı gevreği müsli'de, kavrulmuş kahve ve kahve kremalarında, kızarmış ekmek diliminde ve kabuğunda, soya sosu ve hazır çorbalarda da fazla miktarda 3-MCPD'nin bulunduğu görülmüştür (4). İyi haber, yağsız ızgarada hazırlanan hamburgerde ve tütsülenmiş etlerde bu maddenin düşük miktarda olmasıdır. En yüksek glisidol miktarları; fırınlanmış ve kızartılmış etlerde (ortalama 0.038 mg/kg), pastane ürünü her türlü hamur işlerinde (ortalama 0.11 mg/kg), papates cipslerinde (0.11 mg/kg), krep ve waffle'larda ölçülmüştür. EFSA, sürülebilir çikolatanın da, glisidole maruz kalmada katkısı olduğu görüşündedir fakat, çikolata ve ilgili ürünler hakkında güvenilir analiz sonuçlarına sahip olmadığını da belirtmiştir (2). EFSA'nın ölçütlerine göre (3), 80 kg ağırlığındaki bir erkeğin dışarıdan alabileceği 3-MCPD ve onun yağ asidi esterleri için kabul edilebilir günlük miktar yaklaşık 55 gram rafine PY (ya da 315 gram rafine mısırözü/ayçiçek yağı) içeren besin almaya denktir (60 kg ağırlığındaki bir kadın için bu değer yaklaşık 41 gram PY'dır). Çok kaba bir hesapla, her gün kahvaltıda bir dilim ekmeğe sürülecek yağlı çikolatanın, ikindi çayına eşlik edecek kurabiyelerin ya da doğum gününde yenilecek bir dilim pastanın içindeki PY'nın kişide kanser yapma olasılığı yok denecek kadar azdır. Daha etkili bir kanserojen olan glisidol için EFSA, daha düşük bir günlük alım miktarı önermiştir. Çok kabaca, 80 kg ağırlığındaki bir erkeğin uzun yıllar boyu, her gün alacağı toplam 30-35 gram rafine bitkisel yağ (ya da yaklaşık 7-8 gram PY) içeren besin miktarı kayda değer bir kanser riski yaratmayacaktır (5). Bu arada akılda tutulması gereken çok önemli bir nokta şudur: Gün boyunca bir değil ama birçok kanser yapıcı kimyasal ve fiziksel etmene maruz kalınır. Bu nedenle, alınacak toplam kanserojen dozunu en düşükte tutmak ve bu dozun alımını geniş zamana yaymak çok önemlidir. Sözü edilen gıda kirleticilerinin hazır bebek mamalarında da bulunduğu ancak birkaç yıl önce fark edilmiştir (G, 0.087 mg/kg; 3-MCPD, 0.11 mg/kg). Fakat bu arada annelerin içine su serpecek iyi bir haber de var, buna göre; hazır süt ve mamayla beslenen bebeklerde şu ana kadar, bu kimyasallarla bağlantılı olabilecek dikkate değer bir sağlık sorunu saptanmamıştır. Bu nedenle, EFSA'ya bilgi sağlayan temel kurumlardan biri olan Almanya'nın Berlin kentindeki BfR Temmuz 2016'da yayımladığı bildiride, çocuklarını emzirmeyen annelerin fabrikasyon olarak hazırlanmış mamaları kullanmaya devam edebileceklerini bildirmiştir (3). Bu arada, Avrupa'da alınan ciddi önlemlerle bu maddelerin hazır mamalardaki miktarı azaltılmıştır fakat Türkiye'de üretilenlerin Avrupa standartına ne kadar uygun olduğu göz önüne alınmalıdır. Malezya ve Endonezya dünyaki toplam PY üretiminin % 86'sını sağlamaktadır. Bu iki ülke, endemik türler açısından zengin tropikal ormanlara sahiptir. Söz gelimi, biyolojik olarak yakın akrabamız olup, soyu tükenmekte olan Orangutan'lar sadece bu ormanlarda yaşar. Palmiye yağı için; ormanlık alanların tarıma açıldığı ve bu yolla yaban hayatın tahrip edildiği , çocuk işçi çalıştırıldığı, yağın sağlık riski taşıdığı vb. savları dile getiren çevreci gruplar, EFSA bulgularının topluma ulaşmasında önemli rol oynamışlardır. Bu kimyasalları gıdalarda saptamak için geç kalınma nedeni bunların esterlerini ölçmeyi sağlayacak güvenilir yöntemlerin elde bulunmamasıydı (5). Ölçülmelerinde sorun olunca doğal olarak taşıdıkları sağlık risklerini araştırmakta da geç kalınmıştır. Şu anda palmiye yağının insanlarda kansere neden olduğu konusunda doğrudan yapılmış kontrollu, karşılaştırmalı araştırmalar ve kapsamlı analizler çok yetersiz olduğu için, kesin bir yargıya varmak olanaksızdır (5, 6, 7, 8). Bundan dolayı, ne EFSA ne de BfR'ın konuyla ilgili yaptığı en son yayınlarda, palmiye yağının insanda kanser oluşturduğu yönünde her hangi bir ifade yer almamıştır. Araştırmanın daha çok maddi desteğe ihtiyacı var, çünkü; gıdalarda kanser yapma potansiyeli olan birçok madde henüz incelenmeyi beklemektedir. Günümüzde yaşam ortamlarımız çok etkili mutajen ve kanserojenlerle kuşatılmış haldedir: Giysilerimizdeki boyalar, yollardaki asfalt, egzoz ve bacalardan çıkanlar, sigara dumanı, tarım ilaçları, gıda katkıları ve daha niceleri bu sağlık trajedisinin baş aktörleridir. Elinde karar alma ve yaptırım gücü olan politikacılardan sağlıklı yaşam hakkımızı istemek, hayatın her anında, kanserojenlerden nasıl sakınırım diye kara kara düşünmekten daha akıllıca bir tutum olacaktır. - http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/corporate_publications/files/161215chemicalsinfoodreport.pdf - EFSA CONTAM Panel, (2016). EFSA Journal, 14(5): 4426, ss. 159. - BfR (2016): http://www.bfr.bund.de/cm/349/frequently-asked-questions-regarding-the-contamination-of-foods-with-3-mcpd-2-mcpd-and-glycidyl-fatty-acid-esters.pdf - IARC, (2013). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK373194/ - Bakhiya, N. ve ark. (2011). Molecular Nutrition and Food Research, 55(4), 509-521. - Mancini, A. ve ark. (2015). Molecules, 20(9), 17339-17361. - Fattore, E. ve ark. (2014). The American Journal of Clinical Nutrition, 99:1331 50. - Laugerette, F. ve ark. (2012). American Journal of Physiology-Endocrinology and Metabolism, 302(3), E374-E386. Bu yazı HBT'nin 47. sayısında yayınlanmıştır.


Düşük kalorili bir besin olan pancarda bol miktarda vitamin ve mineral bulunur. İşte 100 gramlık pişmiş pancarın besin değerleri: Yüzdeler RDI oranların gösteriyor. Beslenme literatüründe Recommended Daily Intake'ın kısaltması olan RDI, tavsiye edilen günlük alınması gereken miktarın ne kadarını karşıladığını gösterir. Ayrıca pancarda, her ikisi de bitki bileşeni olan ve sağlığa birçok faydaları bulunan inorganik nitrat ve pigmentler bulunur. Kalp krizi, kalp yetmezliği ve beyin kanamaları da dahil olmak üzere kalp hastalıkları dünyada en sık görülen ölüm sebepleri arasındadır. Bu duruma yol açan en önemli risk unsurlarından biri, yüksek tansiyondur. Yapılan araştırmalara göre pancar tansiyonu birkaç saat içinde 4 10 mmHg arasında düşürebiliyor. Ayrıca taze pancar da pişmiş pancara göre bu konuda daha etkili. Bu tansiyon düzenleyici etki, muhtemelen pancardaki yüksek nitrat içeriğinden kaynaklanıyor. Yiyeceklerle alınan nitrat vücutta nitrik okside yani kan damarlarının genişlemesine, böylece tansiyonun da düşmesine yarayan bir moleküle dönüşüyor. Ne var ki yiyeceklerle alınan nitratın tansiyon üzerine etkisi de kısa süreli oluyor. Tansiyonda uzun süreli bir düşüş sağlamak için düzenli olarak pancar tüketilmesi gerekiyor. Nitrat, hücrelerde enerji üretilmesinden sorumlu olan mitokondriyanın etkililiğini artırarark fiziksel performansı da etkiliyor. Yedi ve sekiz erkek deneğin katıldığı iki ayrı araştırmada katılımcılardan altı gün boyunca düzenli olarak her gün 500 ml pancar suyu içmeleri istendi. Bu araştırmanın sonunda yoğun egzersize dayanma sürelerinin %15 ila 25 arasında arttığı gözlemlendi. Kandaki nitrat seviyesi 2-3 saat içerisinde yükseldiğinden egzersiz ya da yarışmalardan 2-3 saat önce pancar tüketmek daha faydalı olacaktır. Kronik iltihabın obezite, kalp hastalıkları, böbrek hastalıkları ve kanseri gibi çok sayıda sağlık sorunu ile bağlantılı olduğu biliniyor. Pancarda betalain denilen iltihap karşıtı özellikler taşıyan pigmentler bulunuyor. Ancak bu konuda bütün araştırmalar fareler üzerinde yapılmış, pancar suyu ve özünün, ciddi hasarlara sebep olduğu bilinen toksik kimyasallar enjekte edilmiş farelerde böbrek iltihabını azalttığı görülmüştü. Osteoartrit görülen kişiler üzerinde yapılan bir araştırmada ise pancar özüyle yapılmış betalain kapsüllerinin ağrı ve rahatsızlığı azalttığı gözlemlenmişti. Her ne kadar bu araştırmalar pancarın iltihap karşıtı özellikleri olduğunu gösterse de bunun kesin olarak kanıtlanması için ileri araştırmaları yapılması gerekiyor. Yiyeceklerle alınan lif, sağlıklı bir beslenme düzeninin önemli bileşenlerindendir. Bir kasesinde 3.4 gram lif bulunan pancar, önemli bir lif kaynağıdır. Lif sindirim sisteminden geçerek kalın bağırsağa ilerler, burada ya iyi bağırsak bakterilerini besler ve dışkıya hacim verir. Bu da düzenli olarak tuvalete çıkmanızı sağlar; kabızlık, iltihaplı bağırsak hastalığı ve divertikülit gibi sindirim sorunlarını da önler. Dahası, lifin kalın bağırsak kanseri, kalp hastalıkları ve tip 2 diyabet de dahil birçok kronik hastalık riskini azalttığı görülmüştür. Yaş ilerledikçe zihinsel ve bilişsel işlevler doğal olarak geriler. Bazı kişilerde bu olumsuzluklar önemli boyutlara ulaşabilir ve bunama gibi durumlara yol açabilir. Ayrıca kan dolaşımı ve oksijen miktarındaki azalmalar da bu gerilemelere sebep olabilir. Pancarda bulunan nitrat, kan damarlarının genişlemesini sağlayıp, dolayısıyla beyne giden kan miktarının artmasına yardımcı olarak zihinsel ve bilişsel işlevlerin gelişmesini de sağlayabilir. Pancarın özellikle beynin ön lobuna yani düşünme, karar verme ve çalışan hafıza ile bağlantılı bölgesine kan akışını arttırdığı gözlemledi. Ayrıca tip 2 diyabet üzerine bir araştırmada pancarın, bir bilişsel işlev ölçüm şekli olan basit tepki süresi üzerine etkileri incelendi. Bilgisayar temelli bilişsel işlev testinde iki hafta boyunca her gün 250 ml pancar suyu tüketen kişilerin, plasebo kullanan kişilere göre %4 oranında daha hızlı olduğu görüldü. Ancak pancarın klinik ortamlarda kullanılıp kullanılmayacağı veya bunama riskini azaltmak amacıyla kullanılıp kullanılamayacağı henüz kesinleşmiş değil. Pancarın antioksidan içeriği ve iltihap karşıtı özelliği, kanseri önleme konusunda etkili olduğu beklentisini yaratmış olsa da henüz kesin bir kanıt elde edilmiş değil. Ancak pancar kökü özünün hayvanlardaki tümör hücrelerinin gelişimini ve bölünmesini azalttığı görüldü. İnsan hücreleri kullanılarak yapılan bir test tüpü araştırmasında yüksek oranda betalain pigmenti içeren pancar kökü özünün prostat ve meme kanseri hücrelerinin büyümesini önlediği gözlemlendi. Ancak bu sonuçların izole insan hücrelerinde ve farelerde yapılan araştırmalarda elde edildiği de belirtiliyor. Aynı sonuçların canlı insanlarda da elde edilebileceğinden emin olmak üzere ileri araştırmaların yapılması gerekiyor. Meyve ve sebze gibi düşük kalorili besinlerin tüketiminin artırılması kilo kaybıyla bağlantılıdır. Yüksek su içerikli ve düşük kalorili pancar da kilo kaybı için oldukça etkilidir. Ayrıca pancarda düşük kalori içeriğine rağmen ortalama miktarda protein ve lif de bulunur. Bu iki bileşen de sağlıklı bir kiloya kavuşmada ve kilonuzu korumada oldukça önemli besinlerdir. Pancarda bulunan lif iştahı azaltır ve verdiği doygunluk hissi sayesinde kalori alımını azaltarak da kilo kaybına yardımcı olur. Her ne kadar pancarın kilo kaybına etkisi üzerine bir araştırma yapılmamış olsa da beslenme düzeninize pancarı da eklemeniz kilo vermenizde faydalı olacaktır. Bu başlık sağlıkla ilgili olmasa da son derece önemli. Pancar, besin değeri yüksek olmasının yanı sıra son derece lezzetlidir ve herhangi bir öğüne kolaylıkla dahil edilebilir. Pancar kızartılabilir, buharda haşlanabilir, suyu sıkılabilir ya da turşusu yapılabilir. Ayrıca önceden haşlanıp konservelenmiş pancar bulmak da mümkündür. Pancar seçerken boyutuna göre ağır pancarları seçin ve yapraklarının dökülmemiş olduğuna, yeşil ve diri olmalarına dikkat edin. Diyet nitrat suda çözülebilir olduğundan nitrat içeriğini maksimumda tutmak üzere pancarı haşlamaktan kaçının.


İster kuş, yarasa veyahut da domuz olsun, hayvanlar yeni hastalık etkenlerin ve salgınların ana kaynaklarıdır. Bunların kanıtı korona pandemisi, Ebola salgını, 2009 yılındaki domuz gribi veya diğer influenza türleridir. Bir hastalık etkeni, hayvan konakçısında diğer virüs kökleriyle gen alışverişinde bulunarak, insan hücrelerine dolayısıyla da insana bulaşacak şekilde geliştiğinde çok tehlikeli hale gelir. Hayvandan insana bulaşan enfeksiyon hastalıklarının merkezi bugüne dek Asya ve Afrika olarak bilinirdi. Fakat Friedrich-Loefller Entitüsü araştırmacılarından Timm Clemens Harder, Avrupa'da da pandemiye yol açabilecek virüs rezervlerin bulunduğunu tespit etti. Araştırmacı, çalışması için Avrupa'daki 2500 domuz çiftliğinden alınan 18.000 örneği incelemiş. Çiftliklerden yarısından fazlasında araştırmacılar domuzlarda dört kök kadar içeren domuz inflüenza virüsüne bağlı enfeksiyon tespit etmişler. Bu soyların karışması ve insanda görülen influenza A (H1N1)/2009 virüsüyle değişim sonucunda domuzlarda yeni tür gen kombinasyonlu en az 31 virüs varyantı oluşmuş diyor araştırmacılar. Domuzlarda yeni tespit edilen influenza varyantları, nöraminidaz ve hemaglutinin gibi yüzey proteinlerinin daha önce görülmemiş on iki kombinasyonunu gösteriyor. Ayrıntılı analizler ise bu domuz inflüenza virüslerinden bazılarının şimdiden antiviral MxA proteinine karşı direnç kazandıklarını ortaya çıkarmış. Bu protein insanın bağışıklık sisteminin önemli bir içeriğidir. Domuz gribi virüslerinden bazıları, insanlara bulaşmanın önündeki önemli bir engeli çoktan aştı. Bu da riski önemli ölçüde artırıyor diyor araştırmacılar. Sonuçlar, domuzların yeni inflüenza virüsü tiplerinin oluşmasında önemli bir rol oynadıklarının kanıtı. Bunlarda insan, domuz ve kuş grip virüsleri bir araya gelip yeniden kombine olabildikleri için yeni köklerin ve varyantların oluşumunu tetikliyorlar. Son araştırma bu durumun Avrupa için de geçerli olduğunu göstermesi açısından önem taşıyor.


Çoğu alanda olduğu gibi, sağlık alanında da önemli bir değişimin yaşaması gereken, doğrulama, entegrasyon gibi bazı adımlar mevcuttur. Bahçeşehir Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Beyin ve Omurga Cerrahisi ekibi olarak, kendi kliniğimizde uygulamaya başladığımız İyileşeceğim adlı teletıp uygulaması ile ülkemizdeki öncüleri arasında yer aldığımız teletıp, tam bu süreci yaşarken, halen devam etmekte olan pandemi ile bir anda tüm sağlık kuruluşları ve hekimler bu yeniliği kabullenmek ve alışmak zorunda kaldı. Bu yazımızda, Beyin ve Omurga Cerrahisi kliniğimizin hastaları ile edindiğimiz tecrübeleri sizlerle paylaşmak ve teletıp uygulamalarının ülkemiz ve dünyadaki geleceğini tartışmak istiyoruz. HHS verilerine göre Şubat 2020 tarihinde ABD'de teletıp görüşmelerinin birinci basamak sağlık hizmeti ziyaretlerinin içindeki payı %1'den daha az iken, Nisan 2020'de %43,5 oranına yükselmiş durumda. Bu olağanüstü yaygınlaşma ve kabullenme oranı, sağlık sistemlerinin çalışma, bakım sağlama ve yönetme şeklini tümüyle değiştirme potansiyelini açıkça ortaya koymaktadır. Pandemi öncesinde gündemde yoğun bir şekilde yer alan Yapay Zeka konusunda pek çok defa şu cümleyi kurduk; hekimler Yapay Zeka yüzünden işsiz kalmayacak, ancak Yapay Zekayı kullanmayı öğrenmeyen ve bu değişime adapte olmayan hekimler büyük ihtimalle bu önermenin istisnası olacak. Bugün aynı cümleyi teletıp için de kurabiliyoruz ve bu dönüşümün Yapay Zeka ile eş zamanlı hatta çok daha hızlı olacağını söyleyebiliriz. Elbette bu değişim, tüm paydaşlar açısından bir adaptasyon ve öğrenme süreci gerektirecektir. Örneğin bilgisayar kullanmaya pek alışık olmayan hekimlerin, cep telefonları ya da bilgisayarlar aracılığıyla hastaları ile nasıl iletişim kuracaklarını, en iyi görüntü ve ses için kamera ve mikrofonu nasıl kullanmaları gerektiğini, görüşmeyi klinikten farklı olarak nasıl yönlendirmesi ve hastanın beklentilerini nasıl yönetmesi gerektiğini öğrenmesi gerekecektir. Hastalar açısından baktığımızda, aşılması gereken ilk önyargının, hekimin kendisine dokunmadan doğru ve yeterli bir teşhis koyamayacağı düşüncesidir. Peki bu düşünce neden doğru değil? Her şeyden önce, hekimlerin tanı koyması için fiziki muayenenin önemi çoğu zaman düşünülenden çok daha düşüktür. Tanı koyma sürecinin en önemli bileşeni fiziki muayene değil, hastanın hikayesidir. Şikayetinin ne olduğu, ne zamandan beri devam ettiği, ne yaptığında şikayetinin hafiflediği, ne yaptığında arttığı gibi bilgiler tanı koyma sürecinin en önemli bölümünü oluşturur. Hastayı evi, işyeri gibi kendi ortamında görmek, şikayetine etki edebilecek ve hastanın klinikte çoğu zaman bizimle paylaşmadığı çevresel bazı faktörleri de görebilmemize imkan sağlamaktadır. Hikayenin ve çevresel faktörlerin yanı sıra, günümüzdeki hemen hemen tüm akıllı telefon ve bilgisayarlar, hastayı gözlemleyebilmemiz için fazlasıyla yeterli birer kameraya sahiptir. Peki ya fiziki muayene? Belirttiğimiz gibi, teşhis koyma sürecinin en önemli bölümü, hastanın anlatacağı hikayedir. Fiziki muayene dört temel bileşenden oluşur. Bunlar: inspeksiyon , palpasyon , perküsyon ve oskültasyon ile yapılan değerlendirmelerdir. Bu dörtlü arasında en büyük öneme sahip olan inspeksiyon, yani gözlem, teletıp ile kolaylıkla gerçekleştirilebilmektedir. Hastanın genel görünümü, terleyip terlemediği, solunumu ve gözleme dayalı fiziksel parametre, hatta hasta yönlendirilerek belli ölçüde palpasyon ve perküsyon da uygulanabilmektedir. Gerçekte, fiziki muayenenin teletıp ile gerçekleştirilemeyecek tek bileşeni steteskop kullanılarak gerçekleştirilen oskültasyondur ki bu çoğu teşhis sürecine minimal etkisi olan bir bileşendir. Özetlemek gerekirse, acil müdahale gerektiren durumlar hariç hastaların kliniğe gelmesine neden olan şikayetlerin çok büyük bölümü, teletıp ile teşhis edilebilir ve yönetilebilir. Bizim hastalarımız teletıp uygulamalarını kullanamaz; teletıp uygulamalarına yönelik bir başka önyargıdır. Aslında hastalarımızın çok büyük bölümü, çok daha karmaşık sosyal medya veya diğer uygulamaları zaten kullanıyor. Kliniğimizde edindiğimiz tecrübe, hangi yaş grubundan olursa olsun hastaların, uygulamamız aracılığıyla bizimle sorunsuz iletişim kurabildiğini ve bu yöntemle gerçekleştirdiğimiz görüşmelerden son derece memnun kaldıklarını gösteriyor. Gelişen akıllı ve giyilebilir cihazlar ile hastaların uzaktan takibinin mümkün olması, artan iletişim hızları ile bu takibi neredeyse gerçek zamanlı yapabilir hale gelmemiz ve elbette yapay zekanın elde edilen gerçek zamanlı bu verilerden çıkardığı sonuçların çeşitliliği ve tutarlılığının her geçen gün artması, teletıp uygulamalarının gelecekte görüntülü görüşmelerin ötesinde, standart tıp uygulamaları arasında yerini alacağını düşünmemize neden oluyor. Forrester tarafından yayınlanan bir raporda, sadece ABD'de 2020 yılında 1 milyarı aşkın teletıp görüşmesi gerçekleşeceği öngörülüyor. Teletıp, geri döndürülemez ve önünde durulması imkansız bir akım halini aldı bile. Önümüzdeki yıllarda, teletıp uygulamalarının sürekli olarak yaygınlaştığını ve sağlık hizmetleri algımızı değiştirdiğini göreceğiz. Hastalar açısından bakıldığında, teletıp pek çok avantajı bir arada sunuyor. Hastalar, kendileri için en uygun hekim ya da kliniğe kolayca ulaşma ve randevularını zahmetsizce yönetme imkanı buluyor. Aynı zamanda bekleme süreleri ortadan kalkarken, zaman ve mekan bağımlılığı da en aza indirgeniyor. Teletıp, hastalar açısından sağlık hizmetlerinin yeniden tanımlandığı bir süreci başlattı. Bu dönüşüm süreci, teletıp uygulamalarına adapte olan, hastalarına bu yeni modele uygun standartlarda hizmet sunan hekim ve kliniklerin daha fazla hastaya ulaşmasını kolaylaştırırken, değişime uyum sağlayamayan hekim ve kliniklerin hasta sayısında doğal olarak düşüşe neden olacak. Teletıp, ticari açıdan da sağlık sektörünü dönüştürecek. 2020 yılında ABD'de hastanelerin gelirlerinde teletıp kaynaklı ciddi düşüşler görülmeye başlandı. AHA 2020 yılında sadece Mart - Haziran döneminde hastanelerin cirosunda 202.6 milyar dolarlık bir düşüşe neden olduğunu duyurdu. Tek başına bu veri bile, insanların teletıp hizmetlerine adaptasyonunun ne kadar hızlı olduğu ve ne kadar kısa sürede, ne kadar yüksek bir hacme ulaşabileceğini göstermesi açısından önemli. CDC'ye göre ABD'nin toplam sağlık harcamalarının %75'i önlenebilir sağlık hizmetleri yolu ile önlenebilecek olan kronik hastalıklardan kaynaklanıyor. Tüm dünyada hastaneler, daha kolay hasta takibi, daha hızlı teşhis ve teletıp tedavisi için uzmanlarına ve hastalarına imkan sağlayarak, daha az hastaneye yeniden yatış, daha az komplikasyon ve daha az yatarak tedavi ile tedavi maliyetlerini önemli oranda düşürecektir. Görülebileceği üzere teletıp; hastalar, sağlık kuruluşları, hekimler ve devletler için çok büyük bir potansiyele sahip ve çoğu durumun aksine, bu durumun kaybedeni yok. Tüm paydaşlar açısından sunduğu bu muazzam potansiyel nedeniyle teletıp geleceğin sağlık hizmetlerini şekillendiren ana akım olacaktır. Bu yazı HBT'nin 244. sayısında yayınlanmıştır.


Bilim insanları ilk kez bağırsaktaki bakteriler ile Parkinson hastalığı arasında ilişki saptadılar. Fareler üzerinde yapılan deneylerde Parkinson hastalarının bağırsaklarından alınan bakteriler de kullanıldı. Bulgular tedavi edilmesi gereken yerin beyin değil de bağırsak olabileceğini işaret ediyor. Öyle ki ileride üretilecek yeni nesil probiyotiklerle Parkinson hastalığının başlaması yavaşlatılabilir hatta tedavi için yeni probiyotikler raflarda yerlerini alabilir. Parkinson hastalığı beyinde alfa-sinüklein birikmesi ve hücrelerin ölmesiyle seyreden, hastalarda motor fonksiyonların ve zihinsel işlevlerin kaybına, titreme ve sarsılmalara yol açan ciddi bir hastalıktır. Alzheimer'dan sonra en sık görülen ikinci nörodejeneratif hastalıktır. Genetikle çok ilişkili değildir, çoğunlukla çevresel etkenler gelişiminde rol alır. Önceki araştırmalar Parkinson ve bağırsak bakterileri arasında tıpkı diğer sinirsel hastalıklar (örneğin; MS gibi bir ilişki saptasa da hiçbiri kesin olarak açıklayamamıştır. Araştırmacılar Parkinson'da beyin-bağırsak ilişkisini incelemek için 3 farklı deney tasarladılar. Önce, araştırmacılar Parkinson'a özgü protein olan alfa-sinükleini sentezleyen genetiği değiştirilmiş fareleri aldılar, iki gruba ayırdılar. İlk grup tam mikrobiyoma sahipken ikinci grubun bağırsaklarında hiç bakteri yoktur, bağırsakları tamamen bakterisizdir. Bakterisiz olan fareler alfa-sinükleini tıpkı diğer grup gibi aşırı biçimde sentezliyor ancak beyinlerinde biriktirmiyorlardı. Bakterisiz fareler daha az hastalık belirtisi gösteriyor ve motor işlevleri ölçen testlerde daha başarılı oluyorlardı. Ancak bağırsaklarında tam mikrobiyom barındıran fareler beyinlerinde alfa-sinüklein biriktiriyor ve Parkinson belirtileri gösteriyorlardı. İkinci aşamada, bütün fareler bağırsaktaki bakterilerin ürettiği bazı kısa zincirli yağ asitleriyle beslenmeye başladılar. Diğer bir deyişle bakterisiz farelere bu gıdalar verilerek bakterilerin yapacağı etkiler taklit edilmek istendi. Bu kez bakterisiz fareler hastalık belirtileri göstermeye başladılar. Bu da akıllara, acaba bağırsaktaki bakterilerin ürettiği bu kimyasallar beynin durumunu kötüleştiriyor mu, sorusunu getirdi. Üçüncü aşamada ise sağlıklı insanlardan ve Parkinson hastalarından alınan bağırsak bakteri örnekleri bakterisiz farelere verildi ve izlendi. Fareler olağanüstü biçimde Parkinson belirtileri göstermeye başlamıştı. Ancak sadece Parkinson hastalarından alınan örneklerin verildiği farelerde belirtiler görülüyordu. Sağlıklı kimselerden alınan bakteri örnekleri hastalık belirtilerine neden olmuyordu! Uzmanlar üçüncü deneyin aslında bize çok şey anlattığını ifade ediyor: Burada önemli olan bakterilerin olması veya olmaması değil, bakterilerin türleri. Diğer bir deyişle, Parkinson hastalarının bağırsakları, hastalığın gelişiminde rol alan bazı bakterilere ya ev sahipliği yapıyor ya da hastalığı önleyecek bakterilerden yoksun. Bu özel türdeki bakterilerin belirlenmesi ise hastalığın önlenmesi ve hatta tedavi edilmesi açısından çok büyük önem taşıyor. Uzmanlar bağırsaktaki bakterilerin araştırılmasıyla yeni tedavilerin geliştirilebileceğini belirtiyor.


Parkinson hastalığı, beyinde hareketlerimizden sorumlu olan dopamin hücrelerinin bir bölümünün hasara uğraması sonucu ortaya çıkan kronik, yavaş progresif seyirli, nörodejeneratif bir hastalıktır. Böylece hareketlerde yavaşlama, hareket miktarında azalma ve titreme ortaya çıkar. Belirtiler sıklıkla 60 yaş civarında başlar. Genel olarak, 65 yaşın üzerinde her 100 kişiden biri Parkinson hastası olup, seyrek olarak genç yaşlarda da ortaya çıkabilmektedir. Hastalık erkeklerde kadınlara oranla biraz daha sık görülür. Hastalıkta beyinde dopamin hücrelerinin hasara uğramasının kesin nedeni anlaşılamamıştır. Günümüzde Parkinson hastalığının gelişmesinde, yaşlanma zemininde olası kalıtımsal ve çevresel etmenlerin beraberce rol oynadığı sanılmaktadır. Öte yandan, genç yaşlarda başlayan Parkinson hastalığının %5-10 oranında kalıtımla ilişkili olduğu saptanmıştır. Hareketlerde yavaşlama: Her hastada er veya geç ortaya çıkar. Bu durumdaki hastaların bazılarında yıllar sonra günlük işlerinde yardım gerekebilir. Hareket yavaşlığı belirgin olsa da kas kuvveti normaldir. Ek olarak, yavaşlama sonucunda hastaların bir bölümünde yüz ifadesinde donukluk ve el yazısında küçülme dikkati çeker. Titreme: Hastaların %85'inde olan titreme istirahat halinde ortaya çıkar. En sık ellerde, bazen ayak, dil, çene veya dudakta da görülebilir. Stresle ve yürürken titremenin şiddeti artar. Bunların aksine, istemli bir harekete başlayınca ve uykuda kaybolur. Uzuv kaslarında sertlik: Genellikle hastaların yakınması olmayıp, doktor tarafından muayenede saptanan bir bulgudur. Diğer belirtiler: Bazı hastalarda yürürken etkilenen kolun sallanmaması, ufak adımlarla ve yavaş yürüme, vücutta öne eğiklik, alçak sesle monoton konuşma, ağızdan salya sızması, depresyon, kabızlık, aşırı terleme ve uykuda konuşma, bağırma, kol ve bacak hareketlerinin olduğu REM uykusu davranış bozukluğu da ortaya çıkabilir. İleri evredeki hastalar öne eğik hale gelir ve ufak adımlarla yavaş yürürler, dönüşler güçleşir. Kimisinde konuşmada ses tonu zayıflar, kısık sesle monoton konuşurlar. Daha da ileri dönemlerde yavaşlık çok artar, sıklıkla denge bozuklukları ortaya çıkabilir. Bu durumdaki hastalar günlük ihtiyaçlarını yardımsız yerine getiremez hale gelirler. Parkinson hastalığı tanısına varmada özel bir laboratuvar veya röntgen tetkiki yoktur. Tanı, hastalık öyküsü ile muayene bulgularına dayanılarak konur. Tetkikler Parkinson hastalığı bulgularını taklit eden, çeşitli nedenlere bağlı olarak gelişen parkinsonizm tablolarını dışlamak amacıyla yapılır. Söz konusu tablolar arasında beyinde daha yaygın hücre hasarı yapan bazı dejeneratif hastalıklar, psikiyatride kullanılan ilaçlar, zehirlenmeler, beyin tümör veya damar hastalıkları gibi birçok neden sayılabilir. Günümüzde hastalığı tamamen iyileştirici bir tedavi bulunmamasına karşın, düzenli kullanılan ilaçlarla belirtiler önemli ölçüde düzelmektedir. Daha seyrek olarak, ileri evredeki bazı hastalarda cerrahi yöntemlere başvurulur. Bir Parkinson hastasında tedavinin hedefi, öncelikle hastalığın seyri boyunca hastanın günlük yaşamında aktif ve bağımsız olmasını sağlamaktır. Hastalarda tıbbi tedavinin yanı sıra egzersizler de çok önemlidir. Beyinde eksilmiş olan dopaminini artıran çok sayıda ilaç mevcuttur. İlaç seçiminde yaş, önde gelen belirti, bellek kusurları veya psikotik belirtilerin varlığı gibi belirteçler göz önüne alınır. Semptomlar zaman içinde ağırlaştığından, ilaç dozlarının da artırılması gerekir. Cerrahi yöntemler genel olarak 10-15 yıllık hastalarda, belli kriterler çerçevesinde uygulanır. Pil ameliyatları için hastanın erken yaşlarda olması, unutkanlığın veya psikiyatrik bir hastalığın olmaması, beyin MR tetkikinin normal olması ve genel sağlık sorunlarının olmaması şart koşulur. İlaç etkisinin kısalmasına bağlı olarak gün içinde açık-kapalı dönem yaşayan ve ilaçlara bağlı önlenemeyen istemsiz kasılmaları olan hastalarda uygulanır. Parkinson hastalığının ortaya çıkmasından sorumlu olan hücresel mekanizmalar anlaşıldıkça, hastalığı durduracak tedavi seçeneklerinin gündeme geleceği açıktır. Günümüzde sürdürülen kök hücre, gen ve aşı uygulamaları gibi çok sayıda bilimsel araştırma bu konuda umut vadetmektedir. Bu yazı HBT'nin 138. sayısında yayınlanmıştır.


Uzmanlar probiyotikleri doğal olarak içermeyen besinlere probiyotik eklemenin ürünleri daha sağlıklı, daha yararlı kılmadığını ileri sürüyor. Oysa bugünlerde İyi bakteriler diş macunundan çikolataya, meyve sularından tahıllara uzanan çok çeşitli ürünlerde karşımıza çıkıyorlar. Boston'daki MassGeneral Çocuk Hastanesi pediatri ve genel sağlık uzmanlarından Dr. Patricia Hibberd, bu yararlı bakterileri doğal olarak içermeyen besinlere probiyotikler eklemenin ürünleri daha sağlıklı, daha nitelikli kılmadığını ve beslenme düzenine herhangi bir katkıda bulunmadığını belirtiyor. Hibberd, günümüzde probiyotikler konusundaki yanıltıcı söylemlerin bilimsel verilerden çok daha ağır bastığına dikkat çekiyor. Ne var ki, tüm bu gerçekler görünürde tüketicinin probiyotiklere olan ilgisini pek de etkilemiyor. Gerçeklerin yanıltıcı söylemlerden ayırt edilebilmesi için, tüketicilerin probiyotikli besinleri ya da destekleyici ürünleri satın alırlarken aşağıda belirtilen noktaları göz önünde bulundurmaları gerekiyor. Hibberd, destekleyici ürünlerdeki probiyotiklerin genelde oldukça güvenli olduklarını düşünüyor. Yine de, beslenmeyi destekleyici ürünler olarak satışa sunulan probiyotiklerin piyasaya sürülmeden önce herhangi bir onaydan geçmeleri gerekmiyor ve bu ürünler ilaçlar denli ciddi bir güvenlik testinden geçmiyorlar. Bu tür ürünlerin üreticileri resmi bir onay olmaksızın ürünlerin belli hastalıklara iyi geldiği yönünde herhangi bir iddiada bulunmasalar da, söz gelimi, bir ürünün sindirime iyi geldiği yönünde birtakım belirsiz savlar öne sürebiliyorlar. Dahası, besinlerin ve destekleyici ürünlerin içermeleri gereken mikropların miktarı ya da en düşük düzeyi konusunda da herhangi bir ölçüt belirlenmiş değil. İnsanlar probiyotik içeren destekleyici ürünleri tüketmeye başladıklarında, ilk birkaç gün midede gaz ve şişkinlik gibi birtakım sorunlar yaşayabilirler. Hibberd, bu tür yan etkiler yaşansa bile, belirtilerin çoğu zaman hafif seyrettiğine ve bunların genellikle iki üç gün içinde yok olduklarına dikkat çekiyor. Probiyotik açısından zengin besinler arasında kefir, fermente süt ürünleri ve çedar, parmesan, gravyer gibi eski peynirler yer alıyor. Süt ürünlerinin dışında, salamura turşu, sauerkraut , bir Kore yemeği olan kimchi, soya fasulyesinden yapılan tempeh ve yine soya fasulyesinden yapılan Japonya'ya özgü bir çeşni olan miso gibi ürünler de probiyotikler içeriyorlar. Ayrıca, probiyotikler listesinde giderek ağırlık kazanan besinler var. Aralarında probiyotik katkılı meyve suları, tahıllar ve atıştırmalıkların yer aldığı bu tür besinler doğal olarak mayalanmış ya da kültüre edilmiş olmasalar da, bir miktar canlı organizma içerebiliyorlar. Hibberd, besinlerdeki probiyotiklerin büyük bir bölümünün çoğu insanlar için güvenli olduğuna, ancak asıl önemli sorunun kişinin bu besinleri tükettiğinde organizmanın gerçekten canlı olup olmamasından kaynaklandığına dikkat çekiyor. Kimi durumlarda organizma çürümüş olabiliyor ve bu da onun yeterince etkili olmayacağı ve sağlığa pek bir yarar sağlamayacağı anlamına geliyor. Kimi insanların besinlerdeki ya da destekleyici ürünlerdeki probiyotiklerden kesinlikle kaçınmaları gerekiyor. Hibberd, bu kişiler arasında bağışıklık sistemleri güçsüzleşen ve kemoterapi tedavisi gören kanser hastalarının olduğuna dikkat çekiyor. Organ nakli uygulanan ve bir hastalıktan ötürü sindirim borusunun bir bölümü alınan kişiler için de probiyotikler daha yüksek risk oluşturuyorlar. Hibberd, hastanede yatan ve damar yolları açılan kişilerin yanı sıra, kalp kapakçıklarında anormallikler olan ya da kalp kapakçığı ameliyatı olması gereken kişilerin de enfeksiyon olasılığı nedeniyle probiyotiklerden kaçınmaları gerektiğini belirtiyor. Canlı organizmaların raf ömürleri sınırlı olduğundan, insanların probiyotiklerden olabildiğince yarar sağlayabilmeleri için bunları raf ömürleri sona ermeden önce tüketmeleri gerekiyor. Organizmaların güçlerini yitirmelerini önlemek amacıyla tüketiciler ürünlerin uygun bir biçimde saklanmaları konusunda bilgilendirilebilirler; kimi destekleyici ürünlerin buzdolabında saklanmaları gerekirken, kimilerinin oda sıcaklığında ve ışıktan uzak bir yerde saklanmaları gerekebilir. Bir besin ürünündeki probiyotik miktarı genelde açıkça belirtilmez. İçerikle ilgili etiketlerde organizmanın grubu ve türü belirtilse de, bakteri sayısına çoğu zaman yer verilmez. Destekleyici ürünler üzerindeki etiketlerde bakterinin sırasıyla soyu, türü ve suşu belirtilmelidir. Mikrop sayımı, tek bir dozdaki canlı organizma sayısını gösteren ve genellikle milyarlarla belirtilen, koloni oluşturan birim olarak verilir. Ürünün uygun kullanım dozu, sıklığı ve saklama koşulları konusunda paket üzerindeki yönergelere uyulmalıdır. Hibberd tüketicilere destekleyici kapsülleri açıp içeriğini süte serpiştirerek tüketmelerini öneriyor. Probiyotikler en pahalı destekleyici besin türlerinden birini oluşturuyorlar. Dahası, fiyatının yüksek olması her zaman ürünün daha nitelikli olduğu anlamına da gelmiyor. Uzmanlar, belli bir rahatsızlığa probiyotiklerle çözüm getirmek isteyenlere saygın bir tıp dergisinde yayımlanmış ve olumlu sonuçları kanıtlanmış araştırmaları gözden geçirmelerini öneriyor. Bu kişilerin önerilen ürünü araştırmada belirtilen dozda, sıklıkta ve zaman aralığında tüketmeleri gerekiyor.


Probiyotiklerin yararları konusundaki araştırmalardan bugüne dek elde edilen sonuçlar oldukça kafa karıştırıcı; kimileri probiyotiklerin sağlığa yararlı birtakım etkiler yarattığına işaret ederken, kimilerinde herhangi bir yarara tanık olunmuyor. Uzmanlar, şimdilerde probiyotik kullanımının olumlu etkiler yarattığı yönünde somut kanıtların bulunduğu 4 durumdan söz edilebileceğine işaret ediyor. Sindirim sisteminde bulunan trilyonlarca bakteri ve maya tıp dünyasının en çok tartışılan konularından biri. Öyle ki, probiyotikler ve canlı organizmaları içeren besin ve destekler her geçen gün daha da büyük ilgi uyandırıyor. Harvard Tıp Fakültesi çocuk hastalıkları uzmanlarından ve Boston Çocuk Hastanesi Mukozal Bağışıklık ve Biyolojik Araştırma Merkezi araştırmacılarından Dr. Allan Walker, son 10-15 yılda probiyotikler ve bağırsak bakterileriyle ilgili araştırmaların giderek yaygınlaştığına ve çok sayıda yetenekli bilim insanının bu konuya el attığına dikkat çekiyor. Walker, kendi çalışmaları kapsamında probiyotiklerin bebekler üzerindeki etkilerini araştırırken, bir yandan da geçmişte yayımlanan bilimsel verilerin yeniden gözden geçirildiği bir çalışmaya da önderlik ediyor. Probiyotiklere duyulan ilgi hızla artmış olmakla birlikte, tıp çevreleri kamunun ilgisine kıyasla bu konuda daha temkinli. Bunun nedeni, uzmanların bu konuda hastalarına birtakım önerilerde bulunmadan önce yeterince somut veriye ulaşmak istemelerinden kaynaklanıyor. Walker, bu yüzden çeşitli sağlık merkezlerinden çok daha fazla sayıda deneysel kanıt toplanması gerektiğini vurguluyor. Araştırmalardan bugüne dek elde edilen sonuçlar oldukça kafa karıştırıcı; kimileri probiyotiklerin sağlığa yararlı birtakım etkiler yarattığına işaret ederken, kimilerinde herhangi bir yarara tanık olunmuyor. Walker, şimdilerde probiyotik kullanımının olumlu etkiler yarattığı yönünde somut kanıtların bulunduğu 4 durumdan söz edilebileceğine işaret ediyor. -Antibiyotik kaynaklı ishal Antibiyotik kullanımına başlandığında probiyotiklerin, gerek çocuklarda ve gerekse erişkinlerde, bu ilaçların çok yaygın bir yan etkisi olan ishalin önüne geçilmesinde etkili olabilecekleri yönünde çok güçlü kanıtlar var. Antibiyotikler bağırsaklardaki hem iyi hem de kötü bakterileri yok ederek , bağırsaklardaki normal dengenin bozulmasına ve bu ilaçları alan hastaların yaklaşık yüzde 30'unda ishale neden olabiliyorlar. Probiyotikler bağırsaklardaki iyi bakteri türlerinin yenilenmelerine ve bağırsaklardaki dengenin yeniden sağlanmasına katkıda bulunabilirler. Antibiyotik kullanımından etkilenen bağırsakların yeniden toparlanmalarının uzun bir zaman alabileceğine dikkat çeken Walker, bu yüzden hastalara probiyotik tüketimini ilaçların bitimini izleyen bir ay boyunca sürdürmelerini öneriyor. Antibiyotik kaynaklı ishale karşı en çok etkili oldukları araştırmalarla kanıtlanmış probiyotik türlerinin Saccharomyces boulardi ve Lactobacillus GG adlı mayalar oldukları belirtiliyor. -Çocuklardaki bulaşıcı ishaller Küçük çocuklarda görülen bulaşıcı ishallerin, özellikle de bebeklere ve çok küçük çocuklara kolayca bulaşabilen rotavirüse bağlı ishalin tedavisinde probiyotiklerin yararlı etkileri olabileceği yönünde somut kanıtlar var. Rotavirüsü günlük bakıma gereksinim duyan küçük çocukların virüsün bulaştığı oyuncaklardan, yüzeylerden ve ellerden kolayca kapabildikleri türde bir virüstür. Bu virüsün bulaştığı çocuklarda çok şiddetli ishallere, yüksek ateş ve mide ağrılarına tanık olunur ve bu çocukların sıvı yitimine uğrama olasılıkları da çok yüksek olur. Araştırmalar bu virüse bağlı olarak ortaya çıkan belirtilerin probiyotiklerle yatıştırılmaya çalışılması durumunda, bunların ishalin şiddetini ve sıklığını azaltabileceğini ortaya koyuyor. Probiyotikler ishalin sıklığını günde bir keze dek indirebiliyorlar. Bu bağlamda en etkili türün Lactobacillus GG olduğu belirtiliyor. -İltihaplı bağırsak hastalıkları Kalın bağırsakların iç yüzeyini örten bölümünü etkileyen bir tür iltihaplı bağırsak hastalığı olan ülseratif kolitin probiyotiklere, bir başka iltihaplı bağırsak hastalığı türü olan, Crohn hastalığından çok daha duyarlı olduğu görülüyor. Kendinden bağışık bir rahatsızlık olan ülseratif kolit, sıklıkla yinelenen ve çoğu zaman kanlı olan ishal, karın ağrısı ve kramp gibi birtakım belirtilere yol açıyor ve kilo yitimine neden oluyor. Walker, ülseratif kolit durumunda probiyotiklerin hastalık belirtileri hafiflemeye başlar başlamaz tüketilmeleri gerektiğine dikkat çekiyor. Araştırmalar probiyotikleri hastalığın bu aşamasında almaya başlayan kişilerde belirtilerdeki hafifleme sürecinin probiyotik almayanlara kıyasla çok daha uzun sürdüğünü ve bu sürenin altı aydan bir yıla dek uzayabileceğini ortaya koyuyor. Ülseratif kolit hastalığı olan kişilerde probiyotikler görünürde perde arkasında çok daha etkili oluyorlar ve hastalığı alevlenme aşamasında iyileştirmekten çok, önleyici bir etki yaratıyorlar. Araştırmalar ülseratif kolit durumunda en etkili probiyotik türünün, sekiz bakteri türünü içeren ve E. coli'nin zararlı bir türü olmayan, Escherichia coli Nissle türü olduğunu ortaya koyuyor. -Poşit Bu durum bağırsakların iç çeperin iltihaplanmasından kaynaklanır ve şiddetli ülseratif koliti olup, kalın bağırsağının büyük bir bölümünün alındığı cerrahi işlemlerin sonucunda ortaya çıkar. Hastalıklı kalın bağırsağın yerine ince bağırsağın en alt ucundaki ileum bölgesinde bir iç keseciğin oluşturulduğu bu tür işlemlerin uygulandığı kişilerin yaklaşık yüzde ellisinde bu duruma tanık olunur. Walker bu keseciğin, kalın bağırsak gibi, bakterilerle dolu bir depoya dönüşebileceğini belirtiyor. Kesenin yeniden eski durumuna dönüştürülmesi için hastalara çoğunlukla çeşitli antibiyotiklerden oluşan bir kokteyl veriliyor. Araştırmalar cerrahi işlemlerin ardından probiyotik kullanımının poşit hastalığını önleyebileceğini ve antibiyotik sağaltımının sonucunda ortaya çıkabilecek belirtileri hafifletebileceğini ortaya koyuyor. Bu açıdan en etkili türün VSL#3 olduğu görülüyor.


Türk Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği Başkanı Prof. Dr. Alpay Azap, Grip ve zatürre aşısı, sadece grip ve zatürreden korumuyor. Özellikle yaşlı kişilerde felç ve kalp krizi geçirmesini de engelliyor dedi. AA'nın haberine göre; Sağlık Bakanlığı ve KLİMİK Derneğinin iş birliği ile bu yıl 5'incisi düzenlenen Ulusal Erişkin Bağışıklaması Sempozyumu Mardin'de yapıldı. Prof. Dr. Alpay Azap, sempozyum sonrası düzenlenen basın toplantısında, yetişkinlerin aşı olmaya çekindiğini belirterek, aşıların ciddi yan etkileri bulunmadığını, tam tersine çok sayıda fazla faydaları olduğunu söyledi. Gerçekleştirilen her uygulamanın, riskleri olabileceğini dile getiren Azap, Aşılar da tamamen risksiz değildir. Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz, aşı uygulamaları yolda yürümekten daha az risklidir ifadelerini kullandı. Aşıların ölümleri azalttığını kaydeden Azap, insanların doğru kaynaklardan bilgilenmediğini, internette dolaşan bilgilere çok fazla itibar edildiğini belirtti. Lütfen herhangi bir sağlıkla ilgili konuda doğru bilgiye ulaşmak istiyorlarsa, o konuda uzman derneklerinin ne dediklerine baksınlar diyen Azap, kış aylarına girildiğini, ileriki günlerde grip sezonunun başlayacağını, herkesin özellikle bu dönemde grip aşısını mutlaka yapması gerektiğini vurguladı. Mardin İl Sağlık Müdürü Saffet Yavuz da, kentte aşılama oranın yüksekliğine dikkati çekerek aşının en temel sağlık hizmetlerinden biri olduğunu aktardı.


Pandemi ile birlikte Derya Unutmaz Türkiye'de toplumun hayatına dokundu. Bağışıklık bilimcisi olarak, virüs ve bedenimiz ilişkisi üzerine açıklamalarıyla gündemdeki isimdi. Bedenimize yabancı saldırılara karşı doğal savunmayı, bağışıklığımızın askerleri yapıyordu. O halde bağışıklık sistemimiz önem kazanıyordu. Güçlü mü olmalı? Neden virüse karşı zayıftı? Ne yapmalıydık? Bağışıklık sistemimiz hakkında bildiklerimiz ve bilmediklerimiz, eksikleri gedikleri nelerdi?... Onlarca soru... Prof. Dr. Derya Unutmaz ile tüm bunların sadece bir kısmını konuşabildik. ABD'de Jackson Laboratory Bağışıklık Birimi'nde Baş Araştırmacı.. Aşıların bu kadar büyük bir hızla devreye girmesini bilim tarihinin tarihsel bir başarısı olarak görüyor... Arkadaşlarımızın da katkılarıyla hazırladığımız sorulara yanıt veriyor. Prof. Dr. Derya Unutmaz: Bence güçlü bağışıklık için en önemli şey dengeli beslenme, iyi bir beslenme, şekerden uzak durma. Fazla şeker ve çok sık et tüketimi de, protein tüketimi de bağışıklığın dengesini bozabilir. Metabolizmamızı değiştirdiği için kronik enflamasyon dediğimiz yani aşırı bir bağışıklık cevabına sebebiyet verebilir. Stresten uzak durmak lazım. Stresin bağışıklığı bastırıcı çok önemli bir etkisi olduğunu zaten hepimiz biliyoruz. Uyku çok çok önemli. Yeterince uyku alınmadığı zaman da bağışıklık cevabı oldukça düşük olabiliyor. Tabii ki yine egzersizin de bağışıklığa pozitif etkisi var. Aslında hepimizin çok iyi bildiği sağlıklı yaşamın birçok konuları bağışıklığı daha güçlü hale getirebilir. Aslında bağışıklık sisteminin güçlü olmasını pek istemiyoruz. Bağışıklık sisteminin belli bir denge de olması lazım. Ne zayıf ne çok güçlü olması lazım. Çok güçlü olursa bu sefer kendi dokularımıza zarar verir. Hatta otoimmün hastalıklara sebebiyet verebilir. Bu bakımdan o dengenin çok iyi kurulması lazım. Piyasada olan birçok ürünü önermiyorum. Bunların çoğu test edilmiş değiller. Onun yerine sağlıklı beslenme, stresi azaltma, sigaradan uzak durma, egzersiz yapma gibi herkesin bildiği şekilde yaşamak bağışıklık açısından çok daha faydalı olur. Bu ilginç bir soru. Aslında oruç tutmak yani oruç derken 16 saat ile 18 saat arası kalori içermeyen hiçbir yiyecek yememek, buna biz aralıklı oruç diyoruz. Hafta da 2 3 gün yapılan bu tip bir aç kalma, bağışıklığı belli bir derecede güçlendiriyor gerçekten. Çünkü keton parçaları dediğimiz bazı metabolik parçalar oluşuyorlar. Bunların da bağışıklığın o biraz önce bahsettiğim dengesini sağlamaları açısından önemleri var. Aslında birkaç tane prensibi var, ama en temel prensip ne diye cevaplamak gerekirse, bağışıklık yabancıyla yerliyi ayırt etmek üzerine kurulmuş bir sistem. Yani bu şu demek: Kendi vücudumuzun ürettiği proteinleri, yapıları düşman olarak algılamamak. Dışardan gelen her virüsü, bakteriyi de tehdit olarak algılamamak, ama belli partikülleri içeren virüsleri, bakterileri bir tehdit olarak algılamak ve onlara karşı bir savaş açmak. Yani sistemin temeli yabancıyla yerliyi ayırt etmek. Daha doğrusu düşmanla düşman olmayanı ayırt etmek üzerine kurulmuş bir sistem. Bir hiyerarşi demek zor, çünkü hepsi birbiri ile bağlantılı. Şöyle: T hücrelerini önce eğitmek lazım. Onları eğiten makrofajlar dediğimiz hücre tipleri var, bunların dışarıdan gelen tehditleri, antijenleri parçalara bölüp bakmaları gerekiyor, bu nedenle onların komutanı önce bu hücreler oluyor, ama T hücreleri bir kez eğitildikten sonra onlar bu kez komut vermeye başlıyorlar, yani birbirleriyle devamlı konuşuyorlar, herkes birbirine yardımcı denetleyici rolünde. T hücreleri savaşta cephede daha çok komutan rolünde ama oldukça bir ağ şeklinde çalışan bir sistem. Tabii bu bağışıklık sistemi ile patojenler, bakteriler, virüsler, parazitler arasında milyonlarca yıldır büyük bir çatışma var, bağışıklık sisteminiz ona göre kendini geliştirmeye çalışıyor. Yeni patojenler ortaya çıktıkça ona göre stratejiler geliştirmeye çalışıyor. Tabii bu arada bazı şeyleri unutmuş oluyor ve çok karmaşık bir sistem olduğu için de aynı zamanda regüle edilmesi de zorlaşıyor. Bu bakımdan bağışıklığımız kesinlikle mükemmel bir sistem değil ve virüsler, bakterilerde devamlı mutasyona uğrayarak bağışıklık sisteminden kaçmaya, onlarda yeni kendi stratejilerini bulmaya çalışıyorlar. Bu savaş, çatışma milyonlarca yıl devam ediyor, bazen barış antlaşmalarıyla. bazen virüslere karşı zaferle bazen bizim kaybetmemizle sonuçlanıyor. Evet, bazı kanserlerin gelişiminde bağışıklık sisteminin maalesef pozitif rolü var. Yani kansere yatkın hücrelere, bağışıklık sisteminin salgıladığı bazı proteinler yardımcı olabiliyorlar. O hücrelerin örneğin kök hücresi gibi bazı hücrelerin daha fazla üremesini sağlayabiliyorlar, belirli bir ortam yaratıyorlar. Aslında bu kronik enflamasyon dediğimiz bu durum kanser hücrelerine daha güzel bir ortam yaratıyor. Onların seçilmesi ve üremesi açısından. Kanserin oluşumunda böyle bir kansere yardımcı etkisi olmakla birlikte aynı zamanda da kanseri önleyici etkisi de var tabii ki, ama kanser olan hücreleri bir düşman olarak algılaması lazım. Bu biraz daha zor ama bu da mümkün, immunoterapi ilaçları bunu mümkün kılıyor. Açıkçası bunu söylemek çok zor. Çünkü bilmediğimizi bilmiyoruz tabii hali ile. Her seferinde tamam artık her şeyi öğrendik sadece detaylar kaldı dediğimiz zaman yepyeni konular çıkıyor. Hatta çok iyi hatırlıyorum 1990'ların başında, bağışıklık sistemini çok iyi anladık bundan sonra birkaç tane molekülü anlamaya kaldı şeklinde bazı söylemler vardı. Ama aradan 30 yıl geçti, sistemin inanılmaz derecede komplike olduğunu anladık. Çok çok yeni yenilikler bulduk. Eminim ki daha hala anlamadığımız çok bölümleri var. Belki yarısına yaklaşmış olabiliriz. Ama tam olarak sistem bu kadar birbiriyle nasıl iletişimde bulunuyor veya nasıl bu şekilde ahenkli bir şekilde çalışıyor. Bunları çokta iyi anlamıyoruz. Önümüzdeki belki 5 10 yıl içinde bu bilgimiz belli bir düzeye yani tam olarak bağışıklığı anlama düzeyine ulaşabilir diye düşünüyorum ama önümüzde epey bir çalışma var. Örneğin organların içinde bağışıklık hücrelerinin birbirleri ile olan iletişimi veya oradaki hücrelerle olan iletişimi hakkında daha az bilgimiz var. Örneğin bir hücre bağışıklık hücresi deride farklı şekilde çalışıyor, akciğerde farklı şekilde çalışıyor veya bağırsaklarda, karaciğerde çok daha farklı çalışıyor. O lokal ortamlarda nasıl o hücreleri algılıyor, onlara nasıl komutlar veriyor, onlardan nasıl komutlar alıyor. O iletişim nasıl oluyor bu konuda çok iyi bir bilgimiz yok. Örneğin bağırsaklarda bulunan trilyonlarca bakteriyle nasıl bir barış antlaşması yapıyor mikrobiyom dediğimiz, bunu da çok iyi bilmiyoruz. Henüz hiç keşfetmediğimiz bazı yenilikleri de olabilir, salgıladıkları yeni proteinler belki olabilir. Gerçi oradaki bilgimiz çok yüksek düzeye geldi. Şu anda moleküler düzeyde hatta tek hücre düzeyinde çalışabiliyoruz ve bir tek bağışıklık hücresinin neler üretebildiğini, neler yapabildiğini içinde binlerce proteinin nasıl çalıştığını anlamaya çalışıyoruz. Yine kanserle alakalı olarak kanser dokusunda bağışıklığın metabolik aktivitesini anlamak konusunda hiç demeyelim ama çok daha az bilgimiz var. Bu konuda bilmediğimiz epey çeşitli konular var. Antikorları akıllı füze olarak görebiliriz. Tabii ki antikorların görevi bize saldıran virüsleri daha hücrelerin içine girmeden durdurabilmek. Bu en ideali bunu yaptığınız zaman enfeksiyonu da önlemiş oluyorsunuz veya antikorlar bakterilere karşı da çok önemli rol oynayabiliyorlar. Bakterilerin yüzeyine bağlanarak onları bir yerde işaretlemiş oluyorlar ve nötrofiller, makrofaj dediğimiz diğer hücreler bu antikorların bağlandığı hücreleri bakterileri görerek yiyebiliyorlar, yok edebiliyorlar. Bu bakımdan antikorlar ilk etapta bize önemli bir kalkan görevi görüyorlar. Hücresel bağışıklıkta, antikorlardan kaçan bakteri veya virüslerin yok edilmesi, hücrelerin içine girdikleri halde tanınabilmelerini sağlıyor. Bu akımdan ikisinin çok uyumlu bir şekilde çalışıyor olması lazım zaten antikorları da üreten de B hücresi dediğimiz hücreler, bunlar plazma hücresi haline geliyor, birer antikor fabrikası oluyorlar. Onlarda sonuçta hücresel bağışıklığın bir parçası. Çok çeşitli hastalıklara neden oluyor. Yani bu çok geniş bir konu, eklem romatizmalarından tutun, Multipl Skleroza, bağırsaklarda enflamasyona ,tiroit hastalıklarına, haşimato hastalığı dediğimiz gibi bir sürü otoimmün hastalıklara sebebiyet verir ve hatta ciltte sedef hastalığına. Çeşitli lokal ortamlarda çok çeşitli hastalıklara sebebiyet verebilir. Kesinlikle hem enfeksiyonda hem de aşılar sonrasında T hücre yanıtı muhakkak olur. Zaten eğer iyi bir T hücre yanıtı olmazsa antikor da iyi oluşmaz. Çünkü T hücrelerini aslında bağışıklık sisteminin bir komuta merkezi yöneticileri olarak ta görebiliriz. Bunlar antikor yapan B hücrelerine doğru komutları gönderirlerse daha kaliteli antikorlar oluştururlar. Ama diğer taraftan T hücrelerinin başka bir görevi var. Bunların arasında keskin nişancılar diyebileceğimiz hücreler var ve bu hücreler virüsle enfekte olmuş hücreleri gidip tanıyorlar, buluyorlar bir şekilde ve onları yok ediyorlar, yani onları öldürüyorlar. Bu sayede hücrenin içindeki virüsün kendi kendini kopyalamasını önlüyorlar. Diğer taraftan T hücreleri, bağışıklık sisteminin başka hücrelerine de komutlar gönderiyorlar. Hatta virüsle enfekte olmamış hücrelere de komutlar göndererek onların da virüse karşı bir kalkan oluşturmasını sağlıyorlar. Bu bakımdan T hücreleri çok kritik derecede önemli, enfeksiyondan korumaları biraz daha zor. Çünkü antikorları birer akıllı füze olarak görürsek bir yerde virüsün sizin içinize girmeye fırsat vermeden önlediğini düşünebiliriz. Eğer antikorunuz çok düşükse o zaman enfekte olmaktan kurtulamazsınız ama T hücreleri hızlı bir şekilde en azından enfeksiyon sonrasında o hücreleri yok ederek sizi ağır hastalıktan veya ölümden korumuş olurlar. Dediğim gibi aşılarla da çok ilişkili T hücreleri. İdeal bir aşının hem T hücresini hem de antikoru en iyi şekilde oluşturmasını, yanıt vermesini tercih ederiz. Evet, bu tip aşıların bir avantajı daha olabilir, lokal bağışıklığın yanıtını artırmaları söz konusudur. IgA dediğimiz bir antikor çeşidi mukozal yüzeylerde yani burunda, ağızda veya bağırsaklarda oluşan bir immünoglobulin veya antikordur. Bunun oluşması nazal yani burundan verilen aşılarla biraz daha fazla olur. Bu bakımdan virüsünde giriş yerinin burun olduğunu ağız olduğunu düşünürsek, buralarda korumanın daha yüksek olabileceğini öngörebiliriz. Ama bunu tabii ki yapılan çalışmalar sonucunda görmek gerekir. Sürü bağışıklığı tabii ki mümkün diğer virüslerde olduğu gibi. Fakat ben sürü bağışıklığını enfeksiyon sonrası oluşan bağışıklık olarak görüyorum, aşı sonrası oluşan bağışıklığa da toplumsal bağışıklık demek belki daha doğru olur. Aslında ikisi de aynı anlama geliyor. Aralarında çok büyük bir fark var yalnız. Sürü bağışıklığına ulaşabilmek için toplumun % 60 - 70 hatta 80'nin enfekte olması lazım, bu da tabii ki çok çok korkunç bir durum yaratır. Şu anda dünyada birçok ülke de %10 20 arasında enfeksiyon varken, 3 milyon insan hayatını şimdiden kaybetti. Virüsle birlikte sürü bağışıklığına ulaşmak 10 milyonlarca daha insanın ölmesi demek olur ve bu yıllarca sürer. Bu bakımdan sürü bağışıklığı yerine toplumsal bağışıklığı tercih etmemiz lazım. Bunun için de aşılanmanın önemi çok birinci sıraya çıkmış oluyor. Şu anda maalesef piyasada birçok test var. Bunların birçoğunun maalesef çok güvenilir olduğunu söyleyemeyiz. Çünkü antikor düzeyi aslında önemlidir, fakat doğru antikoru ölçmek lazım. Yani doğru derken virüsün yüzeyindeki başak proteinin belli bölgelerine oluşan antikorları ölçmek önemlidir. Ya da toplam antikor miktarını ölçtüğümüz zaman sadece sizin ya aşı olduğunuzu ya da enfekte olduğunuzu gösterir. Ama ne kadar korunduğunuzu göstermez. Yani virüsü nötralize edebilecek, durdurabilecek antikorları ölçmek gerekir. Bunu yapan birkaç tane test var. Sıemens firmasının yeni bir testi var, o oldukça iyi. Bunları tabii baktırmakta bir miktar fayda var. Antikorunuzun düşük olması korunmuyorsunuz anlamına gelmez, ama çok yüksek antikorunuz çıkarsa dediğim şekilde o zaman çok daha iyi korunduğunuzu gösterir. Bu da bir sonraki soruya da cevap oluyor. Antikor düzeyleri ile koruma arasında doğrudan bir ilişki var mı diye sormuşsunuz. Evet var. Ne kadar yüksek olursa enfeksiyondan korunmanız o kadar iyi olur. Ama dediğim gibi antikorun kalitesi ve nötralize edecek kapasitesi çok daha önemlidir. Açıkçası bu sorunun cevabını bilmiyorum. Yani tabii ki radyasyonun oranına herhalde bağlıdır. Ama örneğin işte telefonlarımızdan veya düşük radyasyon olan aletlerden gelen sinyallerin çok fazla bir etkisi olduğunu düşünmüyorum. Çok düşük olup olmaması ne tip bir ilaç aldığına bağlı. Bazı hastalıklar için gerçekten bağışıklığı çok bastırıcı ilaçlar örneğin bu antikor yapan hücreleri bastıran ilaçlar var. Bunlar otoimmün hastalık yapabiliyorlar, enfeksiyonu arttırabilirler. İnsanların bu virüsü yenme şansını azaltabilir. Bunun gibi bazı transplantasyon sonrası verilen ilaçlar var. Bunlar aşıların etkisini azaltabilirler. Ama bu ilaçları alanlarda da yine hafif hastalık geçirip veya ağır bile olup kurtulan çok kişi de var.


Serotonin uyarı maddesi her şeyden önce etkisi nedeniyle beyindeki mutluluk hormonu olarak biliniyor. Bu hormonun eksikliğinde depresyon gelişebilir. Bu nedenle birçok antidepresanın, uyarı maddesinin konsantrasyonunu beyinde yüksek tutan serotonin geri alım inhibitörü. Bununla birlikte bedendeki serotoninin büyük bir kısmı beyinde salgılanmaz, bunun yerine bağırsak mukozasında üretilir ve daha sonra kan trombositleri tarafından emilir ve depolanır. Bu serotonin, her şeyden önce sindirim sistemini ve kardiyovasküler sistemi etkiler. Zürih Üniversitesi'nden Marcel Schneider ve ekibinin bulduğu gibi belli başlı kanser hücreleri de serotoninin varlığından yararlanıyorlar. Tümör hücreleri bağışıklık sisteminin savunma hücrelerindeki etkinlikleri engellemek için serotoninden yararlanıyorlar. Periferik serotonin, tümörlerdeki sitotoksik T hücrelerinin etkinliğini zayıflatıyor. Serotonin ikinci bir etkisi daha var. Kanser hücreleri bu uyarı maddesi sayesinde bağışıklığı engelleyen PD-L1 molekülünü üretiyorlar. Bu molekül T-hücreleriyle bağlanarak, kanser hücrelerini bozmalarını ya da alarm vermelerini önlüyor. Böylece kanser hücreleri bağışıklık sisteminin engeline takılmadan yollarına devam edebiliyorlar. Serotoninin bağışıklığı engelleyen çift etkisi böylece tümörün büyümesi için uygun ortamı hazırlıyor. Yeni tedavi işte bu noktada devreye giriyor. Prozac gibi antidepresanlardan bilinen fluoksetin, beyindeki serotonin yoğunluğunu yükseltiyor. Ancak bu madde aynı zamanda söz konusu uyarı maddesinin kan trombositleri tarafından alınmasını da engellediğinden, periferik serotonin seviyesini düşürür. Araştırmacılar bu nedenle farelerde fluoksetin uygulamasının kolon ve pankreas tümörlerine karşı nasıl çalıştığını araştırdı. Sonuçta tedavi farelerde tümör büyümesini önemli ölçüde yavaşlattı ve aynı zamanda daha fazla T-hücresi tümörlere sızdı. Araştırmacılar bu antidepresanların ve diğer serotonin engelleyicilerinin, bağışıklık hücrelerine tümör hücrelerini yeniden tanımalarını ve onları etkili bir şekilde ortadan kaldırmalarını sağladıklarını söylüyorlar. Yeni tedavi farelerde kolon ve pankreas kanserinin gelişimini yavaşlattı. Antidepresanın etkisi halihazırda kullanılmakta olan bağışıklık terapisiyle kombine edildiğinde daha da güçleniyor. Farelere bu kombine terapi uygulandığında tümör gelişimi daha da yavaşladı. Hatta başka bir serotonin inhibitörüyle kombinasyon terapisinde, tümörler, hayvanların yaklaşık üçte birinde tamamen yok oldu. Yeni tedavi bundan sonra klinik araştırmalarla test edilecek.