Spor yapmak istemeyecek kadar tembel olanlar için bir açıklama var artık: Amerikalı bir araştırma ekibi, bağırsaktaki mikrobiyom ve fiziksel performans ve aynı zamanda ikincisine duyulan istek arasında bir bağlantı keşfetti. Gerçi araştırma farelerle yapılmış, ama insanda da benzer veya aynı durum söz konusu olabilir diyor araştırmacılar. Pennsylvania Üniversitesi araştırmacıları, farelerle ve atletlerle gerçekleştirilen diğer çalışmaların da gösterdiği gibi, bağırsak bakterilerinin fiziksel etkinlik sırasındaki performansı etkilediğini kanıtlamak istiyorlardı. Fakat daha sonra, özellikle de dayanıklılık sporcularının büyük efor sarf ettikleri sırada veya sonrasında hissettikleri iyi bilinen mutluluk hissinden de bakterilerin sorumlu olup olmayacağı sorusu akla gelmiş. Yani soru şuydu: Koşma isteğinden belli bir mikrobiyom sorumlu olabilir miydi? Mikrobiyolog Christoph Thaisis bu amaçta 200 fareyi incelemiş. Fareler deneyler sırasında düz zeminde, yürüyen bant ve teker içinde koşarken farklı performans göstermişler. Ancak genetik testlerle, genler ve atletik performans arasında bir bağlantı bulunamamış. Ve bundan metabolizma da sorumlu tutulamazken, bağırsak bakterilerinin etkili olduğu anlaşılmış. Araştırmacılar bunu bağırsak florası ve beyin arasındaki bağlantıyla, daha doğrusu beynin motivasyon için çok önemli striatum bölgesiyle açıklıyorlar. Mikrobiyom, bağırsaktaki nöronlar tarafından tanınan özel metabolizma ürünleri üretiyor. Bu nöronlar ise bedensel hareketler sırasında etkinleşir ve mikrobiyomdaki moleküller ise bu etkinliği güçlendirir. Böylece duyu nöronları beyne, striatumdaki dopamin seviyesini tetikleyen bir sinyal gönderiyor. Özetleyecek olursak, bağırsak bakterilerinin dopamin seviyesi üzerinde etkili olduğunu söyleyebiliriz Bağırsakta bundan sorumlu mikrobiyom eksikse, dopamin salgısı zayıflar ve fiziksel etkinliğin ödüllendirici hissi azalır. Bu tam olarak, antibiyotiklerle tedavi edilen ve daha sonra motivasyonlarını kaybeden farelerde gördüğümüz şey diyen araştırmacılar, antibiyotik kokteylinin etki spektrumunu değiştirerek, bu konuda etkili olan iki bakteriyi tespit etmişler: Normalde sindirim sisteminde bol miktarda bulunan Coprococcus eutactus ve Eubacterium rectale bakterileri yok olduklarında, bedensel etkinlik de azalıyor. Farelerde edilen sonuçların benzeri insanlarda da çıkması halinde, sonuçlar bağımlılık ve depresyon gibi diğer alanlardaki motivasyon ruh halini değiştirmek için uygun yöntemlere yol açabilir diyor uzmanlar.


Uzmanlar bağırsaklarımızda 100 trilyon bakteri olduğunu ve bu sayının insan bedenindeki hücrelerin 10 katına eşit olduğunu belirtiyorlar. Bağırsak florası olarak bilinen bu bakteriler, besinlerin enerjiye dönüştürülmesinden tutun da bağışıklık sisteminin oluşmasına ve bedenin hastalıklara yol açan zararlı mikroplarla mücadeleye uzanan, çeşitli biçimlerde insan sağlığını etkileyebiliyorlar. Sayıları giderek artan araştırmalar bağırsak bakterileri ile kilo arasında yakın bir ilişki olduğuna işaret ediyor. Son bir araştırma obezlerin bağırsak floralarındaki çeşitliliğin zayıf kişilere kıyasla daha az olduğunu ortaya koyuyor. Başka araştırmalar da Firmiküt'ler adı verilen bir bakteri topluluğundaki artış ile Bakteriodete'ler türündeki bakteri topluluklarındaki düşüşün obezlikle ilintili olduğuna işaret ediyorlar. Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar da bağırsaklardaki bakterilerin kilo alımında nasıl etkili olabilecekleri konusunda birtakım ipuçları sunabilir. Bir süre önce yapılan bir araştırma kendilerine obezlerden alınan bağırsak bakterileri aktarılan farelerin zayıf kişilerden alınan bakterilerin aktarıldığı farelerden daha çok kilo aldıklarını ve daha çok yağlandıklarını gözler önüne seriyor. Yapılan bir araştırma, bağırsak bakterilerinin-yumurta ve et gibi- belli yiyeceklerle beslendiklerinde, kalp hastalıklarına yakalanma olasılığını arttırabilecek bir bileşimi ürettiklerini ortaya koyuyor. Araştırmaya katılan ve kanlarında trimetilamin- N-oksit adlı bileşimin yüksek düzeylerde olduğu kişilerin kalp hastalıklarına yakalanma, felç geçirme, ya da üç yıllık bir zaman dilimi içinde ölme olasılıklarının söz konusu bileşimin daha düşük düzeylerde olduğu kişilere kıyasla 2.5 kat daha yüksek olduğu görüldü. Bulgular insanların kalp hastalıklarına yakalanma olasılıklarını azaltmak amacıyla yağ ve kolesterol oranları yüksek olan yiyecekleri daha az tüketmeleri gerektiği önerilen mevcut beslenme düzenini bir kez daha desteklemiş oluyor. Bağırsaklar, bedende bağışıklık sisteminin dışarıdan gelen unsurlarla etkileşime girdiği temel alanlardan birini oluşturuyorlar. Öyle ki, bağırsak bakterileri ile hücreleriniz arasındaki etkileşim bağışıklık sisteminin tam anlamıyla gelişmesi ve işlevini yerine getirmesi açısından görünürde can alıcı bir rol oynuyor. 2003 yılında yapılan ve The Lancet dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, bağırsaktaki lenf dokusu bağışıklık tepkisini oluşturma yetisine sahip en geniş hücre havuzunu da içinde barındırıyor. Bir araştırma da, bağırsak bakterilerinin oluşumunda ve buna bağlı olarak da bağışıklık sisteminin gelişiminde, bebeklerin anne sütüyle beslenip beslenmediklerinin ciddi bir payı olduğunu gözler önüne seriyor. Bebeklerin bağırsak bakterilerinde devreye giren genlerle bağışıklık sistemlerinde devreye giren genler arasında da bir bağlantı olduğunu ortaya koyuyor. Hayvanlar üzerindeki araştırmalar bağırsak bakterilerinin işlevlerinde meydana gelen aksaklıkların beyni ve buna bağlı olarak da davranışları etkileyebileceğine işaret ediyor. Fareler üzerinde yapılan bir araştırmada antibiyotik verilen farelerin kaygılarının azaldığına, bağırsak bakterileri yeniden sağlıklarına kavuştuğunda ise kaygılarının tekrarladığı gözlendi. Araştırmacılar bakterilerin beyne ulaşıp birtakım etkiler yaratabilen kimyasallar ürettiklerine inanıyorlar. Bakteriler insanların da davranışlarını da etkiliyorsa, bağırsak florasının işlevini gerektiği gibi yerine getirmesini sağlayan probiyotikler gibi, birtakım sağaltım yöntemlerinin davranış bozukluklarına da çözüm getirebileceğine inanılıyor.


Bağırsaklarımızdaki bakterilerin sağlımız üzerinde önemli etkileri var. Bağırsak florası iştahımızı değiştiriyor, sağlığımıza iyi gelen veya zarar veren metabolizma ürünleri üretiyor ve kilomuz üzerinde etkili oluyor. Mesela aşırı kilolu farenin bağırsak bakterileri zayıf bir fareye aktarıldığında, aynı miktarda yemle beslenmesine rağmen kilo alıyor. Korkulan yo-yo etkisi de bağırsak florasıyla sıkı sıkıya alakalı. Duke Üniversitesi'nden Colin Lick ve ekibi ise kısa bir süre önce bağırsak bakterilerinin etkisinin genlerimize kadar uzandığını buldu. Araştırma çerçevesinde, normal bağırsak florasına ve bakterisiz bağırsaklara sahip fareler ilk önce normal, daha sonra ise yağlı yemle beslendi. Daha sonra ise ince bağırsaktan alınan hücre örnekleriyle, bağırsak cidarındaki gen etkinliği ve protein üretimi analiz edildi. Aniden alınan yağlı yiyecek iki fare grubunda da bağırsaklarındaki genetik etkinliği değiştirdi. Beklenildiği gibi yağ sindirimi için önemli olan hücrelerdeki genler daha etkin hale geldiler. Ancak dikkat çekici farklılıklar söz konusu: Bağırsak florasına sahip farelerde farklı genler etkinleşti. Bağırsak epitelinin, bağırsakta bakteri bulunup, bulunmadığına bağlı olarak, tamamen farklı bir gen grubuyla yağ akışına reaksiyon göstermesi, araştırmacılar için şaşırtıcı oldu. Daha ayrıntılı analizler, bunların hangi genler olduğunu gösterdi: Bağırsak bakterilerinin etkisi olmadan, bağırsak hücrelerinde daha çok yağ asidi oksidasyonundan sorumlu genler etkinleşirken, bağırsak florasının etkisi olduğunda hücrelerdeki yağ yakımı engelleniyor. Sonuçlar, belli başlı bakterilerin, hücrelerdeki yağ oksidasyonunu engelleyebileceğini gösteren araştırmalarla örtüşüyor. Bakterisiz bağırsaklara sahip farelerde, bağırsak hücreleri, bağırsak florasına sahip farelere kıyasla daha fazla yağ tüketiyorlar. Bununla birlikte bu etkiden bağırsak florasındaki hangi mikropların sorumlu olduğu henüz bilinmiyor. Bu sonuçlar, yağ sindirimimizin ve hatta belki de bağırsak mukozamızın bileşiminin, beslenme ve bağırsak florasının etkileşimiyle, gen seviyesine kadar etkilendiğini gösteriyor. Bağırsak hücreleri tarafından ne kadar yağın emildiği ve iletildiği sadece alınan gıdanın yağ içeriğine değil, aynı zamanda bağırsakta hangi mikropların bulunup, bulunmadığına da bağlı. Hepsi bu kadar da değil: Değişen genetik etkinlik, bağırsak hücrelerinin ne şekilde gelişeceği ve bağırsak cidarında hangi hücre tiplerinin bulunacağı konusunda da etkili. Çünkü farklı oranlarda üretilen gen ürünleri arasında, bağırsak mukozasındaki öncü hücreleri ayarlayan uyarı maddeleri de vardır. Güncel birçok araştırma, bunların sadece bireysel gen programlarını değil, aynı zamanda ince bağırsağın genel mimarisini de değiştirme kapasitesine sahip olduğunu göstermiş oldu. Araştırmacılara göre, bağırsak bakterilerinin genetik etkisi, bağırsak florasının obezite üzerinde neden bu kadar büyük bir etkiye sahip olduğunu da açıklayabilir: Bağırsak hücrelerinin değişen gen etkinliği, bir olasılıkla da bazı insanların yağlı gıdalarla beslenmelerine rağmen, niçin şişmanlamadıkları için de bir yanıt olabilir diyor araştırmacılar.


Bağırsak kanseri dünya genelinde en fazla görülen kanser türlerinden biri. Risk faktörleri arasında her şeyden önce sigara içimi ve aşırı miktarda kırmızı et tüketimi yer alıyor. Araştırmacılar ayrıca hormonlar ve bağırsak kanseri arasındaki bağlantı için de ilk kanıtları buldular, fakat şimdilik sadece erkek sirkesineklerinde. Aynı şeyin insanlar için de geçerli olup olmadığını bulmak isteyen Alman bilim insanları, yaşları 55 la 79 arasında değişen 16.000 kadar kadın ve erkeğin verilerini incelediler. Bu analizler sırasında ailedeki bağırsak kanseri geçmişi, diyabet, daha önceleri yapılan kolonoskopi, aspirin ve statin kullanımı, sigara içimi, alkol tüketimi, beden kitle endeksi, beden boyu, sportif etkinlik, kırmızı ve işlenmiş et tüketimi, meyve, sebze ve tam tahıl tüketimi ve kadınlarda hormon takviyesi gibi faktörler dikkate alındı. Kolonoskopi sırasında 141 erkekte (yüzde 1,8) ve 78 kadında (yüze 1) bağırsak kanser görüldü. 1.049 erkekte (yüzde13,4) ve 5921 kadında (yüzde 7,2) ileri derecede Adenom tespit edildi. Bu genelde iyi huylu bir tümör olsa da kanserin bir ön aşaması da olabiliyor. Hem bağırsak kanseri hem de ileri derecede Adenom tespit edilen erkek sayısı neredeyse kadınların iki katıydı. Erkekler genelde diyabet hastasıydı, daha çok sigara içiyor ve daha fazla alkol tüketiyorlardı. Ayrıca daha şişman oldukları gibi daha az spor yapıyor ve daha sağlıksız besleniyorlardı. Tüm bu faktörler, yaşa göre ayarlandığında erkekler için daha fazla olan riskin yüzde 47'lik kısmını açıklayabilir. Ancak bu aynı zamanda erkeklerde görülen fazla riskin diğer yarısının nedenlerinin henüz bilinmediği anlamına geliyor. Peki bunun nedeni ne? Bunun nedeni belki de şimdiye dek pek önemsenmeyen bir dişilik hormonu olabilir. Hormon takviyesi almayan kadınlar ve erkekler arasındaki kanser riski farkı o kadar büyük değil. Bu da bağırsak kanserinde hormonların önemli bir rol oynadığını gösteriyor.


Bu sözler geçirdiği otoimmün ensefalit hastalığının yakınmalarını Brain on Fire: My Month of Madness isimli kitabında paylaşan Susannah Cahalan isimli bir yazara ait. Yazarın şikayetleri yatağında böcekler olduğu vehmine kapılmasıyla başlıyor. Kısa süre içinde yukarıda tarif edilene benzer sanrılar, unutkanlık, başağrısı ve yürüme güçlüğü gelişiyor. Bütün eşyalarını bavullara doldurmaya, sığdıramadıklarını evden atmaya ve sudan sebeplerle etrafındaki insanlara saldırmaya başlıyor. Hareket halindeki bir arabadan atlamaya çalışması sonucunda yakınları tarafından önce bir psikiyatri kliniğine, epilepsi nöbetlerinin başlamasının ardından da bir nöroloji kliniğine yatırılıyor. Yazarın deyimiyle tanıya yönelik milyon dolarlık laboratuvar incelemesi yapılmasına rağmen hastalığının sebebi bulunamıyor. Bir doktorun kanında N-metil-D-aspartat reseptörlerine karşı gelişmiş antikorlara bakmayı akıl etmesi sonucunda otoimmün ensefalit tanısı konuyor. Doktorları kendi bağışıklık sistemi tarafından üretilen antikorların bellek, öğrenme, duygu ve davranışlarımızı yöneten hipokampus adı verilen beyin merkezindeki NMDA reseptörlerine bağlanarak geçirmekte olduğu ağır klinik tabloya sebep olduğunu söylüyorlar. Yazarın şikayetleri bağışıklık sistemini baskılayan ve dolaşımdaki antikorları temizleyen tedavi yöntemleriyle bir daha tekrarlamamak üzere iyileşiyor. Otoimmün ensefalitler, yeni antikor saptama tekniklerinin gelişmesine paralel olarak ikibinli yılların başında tanımlanmaya başladı. On yıl gibi kısa bir sürede çeşitli alt türler tanımlandı ve bu süreç halen devam ediyor. Epidemiyolojik çalışmalar, en azından gelişmiş ülkelerde, otoimmün ensefalitin giderek artan sıklıkla gözlendiğini ve infeksiyon etkenlerine bağlı sinir sistemi hastalıklarından daha sık görüldüğünü belirtiyor. Bu otoimmün kökenli hastalıkta, beyin hücreleri arasında iletişimi sağlayan sinaps adı verilen yapılarda hücre membranında bulunan protein yapısındaki iyon kanallarına karşı antikorlar gelişiyor. Bu hedef moleküllerden başlıcaları NMDA reseptörünün de dahil olduğu glutamat reseptörleri, farklı voltaj kapılı potasyum kanallarına ait proteinler, gama- amino bütirik asit reseptörü ve glisin reseptörü. Antikorlar bağlandıkları beyin bölgesinde hücreler arasında iletişimi sağlayan elektrik akımını engelleyerek nöron adı verilen beyin hücrelerinde işlev bozukluğuna ve bunun sonucunda davranış değişikliği, bellek kaybı ve epilepsi nöbetleri başta olmak üzere çeşitli yakınmalara sebep oluyorlar. Sık görülen ensefalit bulguları arasında anksiyete bozukluğu, depresyon, sanrılar, mutizm , katatoni , diskinezi ve yaygın kas zaafı da sayılabilir. Olguların büyük kısmında günler veya haftalar içinde solunum kaybı, koma ve ölüm gelişirken, nadiren kendiliğinden iyileşen veya yıllarca hayatı tehdit etmeden süregiden olgular da rapor edilmiş. Tedavi edilmemesi durumunda ağır seyredebilen otoimmün ensefalit olgularının dörtte üçünün yoğun bakım birimlerinde birkaç ay geçirmek zorunda kaldıkları bildirilmiş. Bu hastalarda değişen oranlarda over, akciğer ve timus gibi dokulara ait tümörler de saptanabiliyor. Tümörlerle ensefalit arasındaki ilişki tam olarak anlaşılamamakla beraber tümör hücrelerinin bir şekilde bağışıklık sistemi hücrelerini uyararak klinik bulgulara sebep olan antikor üretimini başlattığı düşünülüyor. Artan sıklıklarına rağmen otoimmün ensefalit grubu hastalıklar hala nadir hastalıklar arasında sayılıyor. Ancak antikorların hedef aldığı iyon kanalları beynin bellek, davranış ve duygu kontrolünden sorumlu bölgelerinde yüksek yoğunlukta bulunduklarından, otoimmün ensefalit bulguları sıklıkla şizofreni ve bipolar hastalık gibi psikiyatrik bulgularla kendini gösteren veya Alzheimer hastalığı gibi demansa sebep olan hastalıklar ile karıştırılıyorlar. Benzer klinik bulgularla ortaya çıkmalarına rağmen otoimmün ensefalitler diğer nörolojik ve psikiyatrik hastalıklarda kullanılan tedavi yöntemlerine yanıt vermiyorlar. Ayırıcı tanıdaki zorluklar bağışıklık sistemini baskılayarak otoimmün ensefalite sebep olan antikorların temizlenmesini sağlayan etkili ilaçların başlanmasını geciktiriyor. Tanı aşamasındaki diğer bir kafa karıştırıcı durum da otoimmün ensefalit olgularının %4- 7 oranında sadece epilepsi, psikoz veya duygudurum değişikliği gibi sınırlı bulgularla başvurabilmelerinden kaynaklanıyor. Tıp literatüründe, otoimmün ensefaliti olduğu halde epilepsi, şizofreni ve depresyon gibi yanlış tanılarla etkisiz ilaçlar alan ve yakınmaları bu sebeple giderek kötüleşen hastalarla ilgili raporların sayısı gün geçtikçe artıyor. Otoimmün ensefalit grubu hastalıkların farkına varılması bazı nörolojik ve psikiyatrik hastalıkların aslında otoimmün kökenli mekanizmalarla ortaya çıktığını ve bu olguların geleneksel ilaçlardan çok bağışıklık sistemini baskılayıcı tedavi yöntemlerinden yararlanabileceğini gösterdi. Örneğin tedaviye yıllarca direnç gösteren epilepsi hastalarının son çare olarak beyinlerinin bir bölümünün kesilip çıkarılmasıyla sonuçlanan bir ameliyata yönlendirildikleri göz önüne alınırsa, kronik nörolojik ve psikiyatrik hastalıklarda ilaç tedavisine yanıtlı alt grupların tanımlanmasının önemi ortaya çıkar. Hem tipik otoimmün ensefalitlerin tanısı hem de diğer nörolojik ve psikiyatrik hastalıkları taklit eden otoimmün ensefalit olgularının fark edilmesi, hastalığa sebep olan antikorların gösterilmesi ile gerçekleştiriliyor. Bu tanı işlemi için önce antikorların bağlandığı hedef iyon kanalı moleküllerini ifade eden insan embriyonal böbrek hücre soylarının genetik yöntemlerle elde edilmesi gerekiyor. Hastaların serum veya beyin-omurilik sıvısı örnekleri ile bu hücre soyunun karşılaştırılması sırasında ortaya çıkan antikor-iyon kanalı etkileşimini gösteren ve özel işaretleyici kimyasallarla elde edilen floresan ışıma özel mikroskoplarla gözleniyor ve bu şekilde antikorların varlığı doğrulanmış oluyor. Aziz Sancar Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü bünyesinde 1988 yılında kurulan Sinirbilim Anabilim Dalı Türkiye'deki ilk Sinirbilim Anabilim Dalı olma özelliğine sahiptir. Yüksek lisans ve doktora programlarının 2007 yılında eklenmesi ile bugünkü halini almış durumdadır. Yaklaşık altı yıldır, Aziz Sancar DETAE bünyesinde bu konu ile ilgili araştırma ve eğitim faaliyetlerini yürüten laboratuvarımızda otoimmün ensefalit ile ilişkili tüm antikorların tayini yapılabilmektedir. Bunun dışında otoimmün kökenli ve antikor aracılı olabilecek nörolojik ve psikiyatrik hastalıkların tanısı için de çeşitli araştırma projeleri yürütülmektedir. Yüzlerce konvansiyonel tedaviye dirençli epilepsi ve şizofreni hastasının serum örneklerinin tarandığı bu çalışmalar kapsamında, hastaların bir kısmında, tanımlanmış otoimmün ensefalit antikorlarının bulunduğu ve bu olguların bağışıklık sistemini baskılayan tedavi yöntemlerinden yararlandığı gösterilmiştir. Şüphesiz kronik nöropsikiyatrik hastalıkların altında henüz bilinmeyen ve tanımlanmamış antikorların yatıyor olması da mümkündür. Bu antikorların saptanması için öncelikle hasta serum ve beyin-omurilik sıvısı örneklerini kültür ortamında çoğaltılan beyin hücreleri ve beyin kesitleri ile karşılaştırılmaktadır. Hücrelerin yüzey proteinleri ve otoimmün ensefalitlerin başlıca tutulum bölgesi olan hipokampus ile kuvvetli etkileşme gösteren örnekler seçilmektedir . Bu örneklerin bağlandığı sinir sistemi proteinleri bir kütle spektrometri yöntemi ile belirlenmektedir. Bu çalışmalarımız sonucunda farklı nöropsikiyatrik hastalık olgularında asetilkolin reseptörü, potasyum kanalı ve kalsiyum kanalı bileşenlerine karşı antikorlar saptanmıştır. Önceden tanımlanmış ve halen keşfedilme sürecinde olan antikorlar dirençli nöropsikiyatrik hastalık olgularının %5'inden daha az kısmında bulunmaktadır. Ancak bu hastalıkların toplumun genelinde görülme sıklığı göz önüne alındığında antikor saptanan olguların ülkemizdeki tahmini sayısı onbinlerle ifade edilebilecek düzeylere erişmektedir. Genç yaşlarda görülmeleri ve sıklıkla tedaviye yanıtsızlık göstermeleri sebebiyle ciddi bir sosyoekonomik yük haline gelen bu hastalıkların küçük de olsa tedaviyle kalıcı olarak düzelen bir alt grubunun bulunması heyecan verici olarak değerlendirilmektedir. Bu sebeple otoimmün kökenli nöropsikiyatrik hastalıkların tanımlanması tüm dünyada genişleyerek sürdürülmektedir. Bu yazı HBT'nin 86. sayısında yayınlanmıştır.


Koronavirüs salgınının üzerinden aylar geçmiş olmasına karşın bazılarımız bu hastalığı çok ağır geçirirken, bazıları çok hafif atlatıyor. Hastalığın ilk günlerinde bu farkı yaratan en önemli unsurun bağışıklık sistemi tepkisi olduğu düşünülüyordu. Fakat artık görülüyor ki bağışıklık çok karmaşık bir sistem ve immünologlar dahi bağışıklığın tam olarak virüsle nasıl savaştığını çözmüş değil. - Kimileri bu hastalığı çok ağır geçirirken, kimileri neden hafif geçiriyor? - Pandemi önümüzdeki ay ve yıllarda nasıl bir gelişme gösterecek? - Aşılar işe yarayacak mı? Tüm bu soruları yanıtlayabilmemiz için öncelikle bağışıklık sisteminin SARS-CoV-2 koronavirüsüne nasıl tepki verdiğini anlamak gerekiyor. Fakat bağışıklık sisteminin karmaşıklığı bu süreci güçleştiriyor. Bağışıklık sistemi son derece karmaşık bir sistem. İnsanları tehlikeli virüs ve mikroplardan koruyan hücre ve moleküllerden oluşan bu ağ, insan bedeninin beyin dışındaki en karmaşık bölümü. Sistemi oluşturan bileşenler, birbirlerine komutlar verip, birbirlerini güçlendirir, kızıştırır, yatıştırır ve dönüştürürler. Bağışıklık sözcüğünün kendisi bile kafa karıştırıcıdır. İmmünologlar, bağışıklık sisteminin bir patojene tepki verdiğini belirtmek için bu sözcükten yararlanırlar. Sokaktaki insan ise bu sözcüğü bağışık olduklarını belirtmek için kullanırlar. Gelgelelim, sözcük illa bağışıklığın kazanılmış olduğu anlamına gelmez; bağışıklığın kazanılması antikor ve hücrelerin ne denli etkili olduklarına, sayılarına ve dayanıklıklarına bağlıdır. Bağışıklık sisteminin kabaca üç evresi var. İlkinde bir tehlike saptanıyor, yardım çağrısı yapılıyor ve karşı saldırıya geçiliyor. Bu evre virüsün solunum yollarını örten hücrelerden içeriye sızmasıyla birlikte başlıyor. Hücrelerimiz, patojenlerde yaygın olup insanlarda olmayan molekülleri algıladıklarında sitokinler adı verilen proteinleri üretiyorlar. Bunların bir bölümü uyarı işlevini görüyor ve çeşitli akyuvarlardan oluşan bir bölüğü, izinsiz giren virüslerin üzerine salıyor. İçerdikleri kimyasallarla virüsleri yutup sindiren sitokinler daha fazla sitokin salmaya başlıyorlar. İnterferon adı verilen kimi sitokinler virüslerin çoğalmasını önlüyorlar. Bu saldırgan eylemler enflamasyona neden oluyor. Kızarıklık, ısı, şişme ve ağrı bağışıklık sisteminin istendiği gibi çalıştığının göstergeleri sayılıyor. İlk evredeki bu olgular dizisi doğal bağışıklık sistemi olarak biliniyor ve süreç virüsün girişini izleyen birkaç dakika içinde tamamlanıyor. Çoğu hayvanlarla ortak olan bu sistem çok eskilere uzanıyor. Herkeste hemen hemen aynı etkileri yaratıyor ve tehlikeli görünen her şeye saldırıyor. Doğal bağışıklık sistemi her seferinde hedefi tam tutturamasa da bu eksikliğini hızlı davranarak telafi ediyor. Bunu başaramadığında, ikinci evreyi başlatıyor. İkinci evrede uzmanlar yardıma çağrılıyor. Hava yollarındaki boğuşma sürerken, haberci hücreler virüsten aldıkları küçük parçaları uzman akyuvar hücreleri olan T-hücrelerinin bulunduğu lenf boğumlarına taşır. T-hücreleri seçicidir ve önceden programlanmış savunmacılardır. Birbirlerinden biraz farklıdırlar ve sonsuz sayıda patojenden yalnızca birkaçına saldırmak üzere tasarlanmışlardır. Her yeni virüs için bir olasılıkla bir yerlerde hazır bekleyen T-hücreniz vardır ve kuramsal olarak bunlar virüsle savaşmaktan kaçmaz. Vücudunuz bu hücreyi bulmak ve harekete geçirmek zorundadır. Bazı T-hücreleri öldürücüdür ve virüslerin saklanmakta olduğu enfekte olmuş solunum hücrelerini havaya uçurur. T-hücrelerinin yardımcıları artakalan bağışıklık sistemini güçlendirir. Bunun için antikor üreten B-hücrelerini harekete geçirirler. Virüsleri nötralize eden küçük moleküller olan antikorlar hücrelerimizin dışında dolaşmakta olan virüsleri silip süpürür. Bu arada hücrenin içine girmeyi başaran T-hücreleri virüsleri öldürür. Kısaca T-hücreleri bombayı patlatır, antikorlar ortalığı temizler. T-hücreleri ve antikorlar, doğal bağışıklık sisteminden daha hassas, ancak daha yavaş ve çok daha uzun ömürlü olan kazanılmış bağışıklık sisteminin parçasıdırlar. Doğal sistemin tersine, kazanılmış bağışıklık sisteminin belleği vardır. Virüsün temizlenmesinden sonra, devredeki T ve B-hücrelerinin çoğu ölürken, küçük bir bölümü yedekte tutulur. Bu da bağışıklık tepkisinin üçüncü ve son evresini oluşturur. Aynı virüsün yeniden saldırması durumunda bellek hücreleri eyleme geçip günlerce beklemek zorunda kalmadan kazanılmış bağışıklık sistemini devreye sokarlar. Bellek kısaca bağışıklığın temelini oluşturur. Yeni koronavirüs vücudunuza girdiğinde solunum sistemini tutan virüslerle bağışıklık sisteminin bu şekilde mücadele etmesi gerekir. Peki gerçekten işler böyle mi yürüyor? Ne yazık ki bu soruya evet diyemiyoruz, zira bağışıklık çok karmaşık bir sistem. SARS-CoV-2 virüsünde de süreç genelde böyle başlıyor. Önce doğal bağışıklık sistemi devreye giriyor ve ardından kazanılmış bağışıklık sistemi geliyor. Bazı çalışmalarda enfekte olan hastaların pek çoğunda koronavirüse özgü yeterli miktarda T-hücreleri ve antikorların geliştiği izleniyor. Ne var ki, yeni korona virüsü görünüşe bakılırsa ilk başlarda sinsi sinsi ilerleyip, doğal bağışıklık sisteminin devreye girişini, buna bağlı olarak da interferon üretimini geciktiriyor. Yale Üniversitesi'nden immünolog Akiko Iwasaki, bu gecikmenin hastalıkla mücadelede belirleyici olduğunu söylüyor. Bu kısacık zaman diliminde virüs fark edilmeden kendini kopyalıyor. Bağışıklık sisteminin doğal kanadı aksadığında kazanılmış kanat da aksıyor. Yine de, virüsün enfekte ettiği çok sayıda insan birkaç hafta süren nahoş belirtilerin ardından iyileşirken, kimileri iyileşemiyor. İyileşemeyenler virüsü büyük dozda almış olabilirler, ya da bunların doğal bağışıklık sistemleri yaşa ya da kronik bir hastalığa bağlı olarak güçsüz düşmüş olabilir. Kimi zaman kazanılmış bağışıklık sistemi de yeterince çalışmıyor olabilir. T-hücreleri harekete geçiyor, fakat virüs mağlup edilmeden düzeyleri düşüyor. Doğal bağışıklık sisteminin güçsüzlüğü ve kazanılmış bağışıklık sisteminin aynı anda yeterince çalışmaması sonucu virüs daha derinlere iniyor; özellikle akciğerlerin hassas hücrelerini enfekte ediyor. Bu sırada böbrekler, kan damarları, mide-bağırsak sistemi ve sinir sistemini tutabiliyor. Bağışıklık sistemi bu ilerleyişe engel olamıyor ama gayreti de elden bırakmıyor. Bu da başka bir sorun yaratıyor. Bağışıklık sistemi doğuştan şiddet yanlısıdır. Hücreleri yok eder, zararlı kimyasallar kontrolden çıkar. İdeal olan bu şiddetin bir hedefe yönelmesidir. Aslında bağışıklık sisteminin bir yarısı diğer yarısını kapatmak üzere tasarlanmıştır. Ancak enfeksiyonun raydan çıkmasına izin verilirse, bağışıklık sistemi aynı şekilde raydan çıkar. Virüsü kontrol altına alıncaya kadar vücutta çok fazla yan hasara neden olur. Bir diğer sorun da bağışıklık sisteminin neyle mücadele etmesi gerektiği konusunda kararsız kalmasıdır. Normal olarak bağışıklık sistemi üç farklı patojen grubuyla savaşırken, farklı hücrelere ve moleküllere görev verir. Gruplardan biri hücreleri istila eden virüs ve mikroplar, ikincisi hücrelerin dışında kalan bakteri ve mantarlar, üçüncüsü parazit solucanlardır. Viral enfeksiyonlarla savaşta bu programlardan ilki işbaşı yapmalıdır. Ancak Iwasaki'nin ekibinin yürüttüğü bir çalışmada Covid-19 vakalarında üçünün de mücadeleye katıldığı görülmüş. Farber'e göre en kötü senaryo bağışıklık sisteminin savaş meydanında ne yapması gerektiğini bilmemesidir. Covid-19 salgınının üzerinden aylar geçmiş olmasına karşın, bu virüsle karşılaştığında bağışıklık sisteminin niçin herkeste farklı çalıştığı konusunda net bir yanıt yok. Bağışıklık sisteminin virüse tepkisi biyolojik bir konuyken, tanık olunan tepkiler sağlık politikalarından da etkileniyor. Kötü kararlar daha çok vakaya, daha çok vakalar da da olası bağışıklık tepkileri yelpazesinin genişlemesine ve ender olayların daha sık yaşanmasına neden oluyor. Bugüne dek yaşananlar olası basit açıklamaları da beraberinde getiriyor. Örneğin, çocuklar tetikte bekleyen bir doğal bağışıklık sistemine sahipler. Daha yaşlılarda T-hücre havuzundaki hücre sayısı daha az olduğundan, kazanılmış bağışıklık sisteminin devreye girmesi de daha uzun sürüyor. Kimi insanların yeni korona virüsüne karşı önceden belli oranda bağışıklığa sahip oldukları yönünde de birtakım ipuçları var. Bilim insanları daha önce SARS-CoV-2 virüsüyle hiç karşılaşmamış insanların yüzde 20-50 kadarında bu virüsü tanıyan yeterli T-hücresine sahip olduğuna tanık oldular. Bu çapraz tepkimeli hücreler bir olasılıkla sahiplerine korona ailesinden gelen başka bir virüsün bulaşmasıyla ortaya çıkıyorlar. Ancak kişide çapraz tepkimeli hücrelerin olması onun kesinlikle korunduğu anlamına gelmediği gibi, hastalığı daha şiddetli geçirmesine bile yol açabiliyor. Bilinmeyen bir başka konu da, virüsün bulaşmasından sonra ne olacağı ve kişinin hastalığı yeniden kapıp kapmayacağı ile ilgili. Bilim insanları hastalıktan kalan antikorların, T-hücrelerinin ve bellek hücrelerinin kişiyi ne denli koruyabileceğini henüz bilmiyorlar. Temmuz ayında yayımlanan bir araştırma çok sayıda COVID-19 hastasının virüsü etkisiz kılan antikorların çoğunu birkaç ay içinde yitirdiklerini ortaya koyuyor. Bu da, insanların hastalığa birden çok kez yakalanabilecekleri ve dahası, aşının bile uzun süreli bir koruma sağlayamayacağı anlamına geliyor. Bilim insanları aylardır bu sorunun yanıtını araştırıyor. Ortak bir görüş henüz söz konusu olmasa da bağışıklık sisteminin hastalığın seyrinde sanıldığı kadar önemli bir rolü olmadığı artık biliniyor. Bu konuda ortaya atılan en yeni tez, hastalık toleransı denilen olgu ve bunun bağışıklık sistemi ile bir ilgisi yok. Amerikan hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin tahminlerine göre Covid-19 hastalarının %20 ile 40'ı hastalığı fark etmeden geçiriyor. Ateş, titreme, koku alamama, soluk almada zorluk gibi sıkıntılar yaşamıyorlar. Kısaca kendilerini hasta gibi hissetmiyorlar. Asemptomatik vakalar yalnızca Covid-19 hastalarına özgü değil. Mevsimsel grip ve büyük olasılıkla 1918 yılındaki İspanyol gribinde de böyleydi. Bunun nedenini pandeminin ilk başlarında bağışıklık sisteminin güçlü veya zayıf olmasına bağlayan immünologlar, artık bağışıklık sisteminin öykünün yalnızca küçük bir parçasını oluşturduğunu anlamış bulunuyorlar. Hastalık toleransı adı verilen bazı durumlarda insan vücudu illa mikroplarla savaşmak zorunda değil; istilacı mikroplarla barış içinde yaşayabilir. Aynı tolerans bitki ve hayvanlar için de geçerli. Hastalık toleransı bireyin, genetik yatkınlığına veya yaşam şekline bağlı olarak, başkalarını hasta eden patojenlerle enfekte olmasına karşın, sağlıklı olmaya devam etmesi anlamına geliyor. Bu olgu enfeksiyon cinsine bağlı olarak farklı şekillerde karşımıza çıkıyor. Örneğin kolera pek çok kişide öldürücü ishale yol açarken, bazılarında elektrolitik ve sıvı dengesi kendiliğinden vücudu koruyor. Bu süreci inceleyen araştırmacılar ne yazık ki insanlar üzerinde deney yapamıyor. Yine de asemptomatik kişileri mercek altına alabiliyorlar. McGill Üniversitesi'nden immünolog Irah King, Vücut istilacı enfeksiyonlarla baş edebilmek için hangi mekanizmaları görevlendiriyor? sorusunun yanıtını arıyor. Hastalık toleransının bitkilerde, bakterilerde ve diğer memelilerde işe yaradığına dikkat çeken King, insanlarda da bu tür mekanizmaların bulunduğuna ve bu mekanizmaların keşfinin enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde devrim yaratacağına inanıyor. Son yıllarda insan vücudunun trilyonlarca mikrop barındırdığı ve mikropların sağlıklı olmamızda ne kadar büyük bir rol oynadığı biliniyor. Dolayısıyla mikroplara saldırı düzenlemek bazı durumlarda ters tepebiliyor. Kaldı ki enfeksiyon yaratan mikroplar bağışıklık sistemine görünmeden vücuda yerleşmek için çeşitli taktikler geliştirmiş bulunuyor. Ayrıca bağışıklık sistemi de bazen kafası karışıp vücudun kendi organlarına da saldırabiliyor. - Bazı vücutlar toksik yan etkileri yok etme konusunda daha becerikli. - Kimilerinin akciğer hücreleri kendi kendilerini hızla yenilerken, kimilerinde bu onarım mekanizması yavaş. - Asemptomatik hastaların vücutlarındaki virüs miktarı hastalığı ağır geçirenlerle aynı olmakla birlikte, bunlarda soluk almada zorluk yaşamıyor. Üstelik bunların akciğer BT'leri çok da sağlıklı görünmüyor. - Dahası asemptomatiklerin sergilediği bağışıklık tepkisi, ağır hasta olanlardan daha zayıf olabiliyor. - Araştırmalarda vücuttaki patojen miktarı çok kritik bir belirteç olarak karşımıza çıkıyor. - Hastalık toleransı çok sayıda yolak içeriyor. Bunların tek tek tespit edilmesi çok zor. Hastalık toleransı son günlerin en popüler araştırma konusu. Enfekte olmuş insanlarda hangi mekanizmaların bu insanları sağlıklı tuttuğu anlaşıldığı takdirde yani tedavilerin geliştirilmesinin yolu açılacak. Eğer yeni bir ilaç geliştirilirse, bunun piyasadakilerden çok faklı olacağı kesin. Zira bu ilaç hastalığa özel değil, akciğerlere özel olacak ve solunum zorluğunu giderecek. Bu yazı, HBT Dergi 235. sayıda yayınlanmıştır.


Kanser tedavisi için yürütülen araştırmada, insanın bağışıklık sisteminin yeni bulunan bir özelliğinin tüm kanser türlerini tedavi etmek için kullanılabileceği belirtildi. BBC Türkçe'de yer alan habere göre, İngiltere'deki Cardiff Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, geliştirdikleri yeni yöntemle prostat, meme, akciğer ve diğer kanser türlerini laboratuvar testlerinde ortadan kaldırmayı başardı. Nature Immunology dergisinde yayımlanan araştırma sonuçları henüz gerçek hastalar üzerinde denenmiş değil. Ancak araştırmacılar varılan sonuçların 'inanılmaz bir potansiyele' sahip olduğunu ifade ediyor. İnsan vücudunun enfeksiyonlara karşı silahı bağışıklık sistemi. Cardiff Üniversitesi ekibi, antikorların kanser hücrelerine karşı nasıl tepki verdiklerini incelerken, daha önce hiç fark edilmemiş bir olguya rastladı. Araştırmacılar, T hücresi adı verilen ve dolaşım sisteminde yer alan bir hücre türünü inceliyordu. T hücresi, dolaşım sistemi yoluyla vücudu gezerek antikorların devreye girmesini gerektirecek bir rahatsızlık olup olmadığını kontrol ediyor. Araştırmacılar, T hücresinin kanserli hücrelere saldırabildiğini keşfetti. Araştırma ekibinden Profesör Andrew Sewell, "Elimize her bir hastayı tedavi edebilme şansı geçti. Daha önce bunun mümkün olabileceğine kimse inanmazdı. Farklı kanser türlerine yakalanmış hastalara uygulanabilecek bir tedavinin geliştirilmesini mümkün kılan bir buluş. Aynı tür T hücresi, farklı kanser hücreleriyle mücadele edebiliyor" diyor. T hücreleri, kimyasal dengeleri ölçümleyebilen reseptörlere sahip. Cardiff Üniversitesi ekibi, T hücresinin reseptörleri sayesinde kanserli hücreyi tespit edebildiğini ve saldırıya geçtiğini keşfetti. Laboratuvar ortamında yapılan deneylerde, kanserli akciğer, deri, kan, kolon, meme, ilik, prostat, rahim, böbrek hücreleri T hücrelerinin saldırısıyla öldürüldü. Daha da önemlisi, kanserli hücreleri hedef alan T hücresinin, sağlıklı doku ve hücrelere zarar vermemesiydi. T hücresinin kanseri nasıl yendiği ise henüz tam olarak anlaşılabilmiş değil. T hücresinin reseptörü, MR1 adlı molekülle etkileşime geçiyor. Bu molekül, insan vücudundaki her bir hücrenin yüzeyinde bulunuyor. MR1 molekülünün eğer hücrenin metabolizmasında bir sorun varsa bunu T hücresine aktardığı düşünülüyor. T hücresi terapileri halihazırda uygulanan bir tedavi süreci. CAR-T adı verilen tedavide hastanın T hücrelerinin genleriyle oynanıyor ve kanserli hücreleri hedef alması sağlanıyor. CAR-T sayesinde kanserin son evrelerine yaklaşmış hastaların dahi kurtulabildiği biliniyor. Ancak bu tedavi yöntemi sadece belli koşullarda, sınırlı sayıda kanser türüne karşı kullanılabiliyor. Ayrıca bu yöntemi büyük tümörlere karşı kullanmak da mümkün olmuyor. Cardiff Üniversitesi araştırmacıları, T hücresinin reseptörleri sayesinde tüm kanser hastalarının tedavisinde kullanılacak bir yöntemi geliştirmenin mümkün olacağını ifade ediyorlar. Kanser hastasından kan örneği alınıyor. Kandaki T hücreleri çıkarılıp, genleriyle oynanarak kanserli hücreleri bulan reseptörlere dönüştürülüyor. Genetiği değiştirilmiş hücrelerin sayısı artırılıyor ve tekrar hastaya enjekte ediliyor. CAR T terapilerinde kullanılan yöntem bozulmuyor. Yeni yöntem şu ana kadar sadece laboratuvar ortamında ya da hayvanlar üzerinde denendi. İnsanlar üzerinde testlerin başlayabilmesi için araştırmaların sürmesi gerekiyor.


Bağışıklık sistemimiz bizlerle birlikte yaşlanır ve zayıf düşer. Doğal olarak enfeksiyonlara karşı dayanıklılığı azalır. Neyse ki bu gidişatı tersine çevirecek çok sayıda çözüm var. 60 yaş bağışıklık sistemi için bir dönüm noktasıdır. Bu yaştaki bazı insanların immün yaşı 40 olabilirken, başkalarınınki 80'e çıkabiliyor. Koronavirüsten kaçınmak için uzun uzadıya elimizi yıkıyoruz, dirseğimizin içine hapşırıyoruz, yüzümüze dokunmamaya çalışıyoruz, kuşkulu durumlarda kendi kendimize karantina uyguluyoruz. Bütün bunlar yerinde önlemler. Ne var ki COVID-19 ile sizin aranızdaki ilişkiyi belirleyen en önemli etmen bağışıklık sisteminiz. Biliyoruz ki bağışıklık sistemi bizler yaşlandıkça zayıflar. İşte bu yüzden 70 yaş üstündeki insanlar en riskli grup olarak öne çıkıyor. Ancak biliyoruz ki bağışıklığın sağlamlığı söz konusu olduğunda yaş yalnızca bir rakamdır. Bazılarımızın bağışıklık sistemleri kendilerinden daha genç veya yaşlı olabiliyor. Technion-İsrael Teknoloji Enstitüsü'nden immünolog Shai-Shen-Orr, bağışıklığı gençleştirmeninin mümkün olduğunu söylüyor. Bugünkü korona tehdidini atlatsak bile er veya geç yeni bir salgın başgösterebilir ve ayrıca her gün biraz daha yaşlandığımızı da hesaba katmak gerek. İmmmunoloji konusunda eğitim alanlar çok iyi bilirler ki bu sistem insanın kafasını karıştıracak kadar karmaşık. Bilim insanları bağışıklığın insan vücudundaki en karmaşık sistemler sıralamasında ikinci olduğunu söylüyor. Yüzlerce hücre tipinden oluştuğu yetmiyormuş gibi, bir de 8000 gen tarafından kontrol edilen sinyal gönderen moleküllerden oluşuyor. Bunların kurduğu iletişim ağının nasıl çalıştığı da henüz tam çözülebilmiş değil. Neyse ki immünolojideki son gelişmelerden yararlanabilmek için bu çetrefilli yapıyı çözmüş olmak gerekmiyor. Yine ucundan kenarından bilgi sahibi olmak gerekiyor. 60 yaş altındaysanız, sağlığınız yerindeyse ve kötü alışkanlıklarınız yoksa bağışıklık sisteminiz büyük bir olasılıkla aralarında koronavirüsün de olduğu pek çok patojenle başedebilecek kadar sağlıklıdır. Kötü haber ise bizler yaşlandıkça bağışıklığın da zaman içinde bozulmasıdır. İmmünosenesans olarak bilinen immün yaşlanma insanların sağlığını etkilemeye 60'lı yıllarda başlar. Ve bu sınırdan sonra insanların hastalıklara karşı savunma potansiyeli düşer. Örneğin kışları ortaya çıkan tipik bir grip salgınlarında 65 yaşının altında çok az sayıda insan hastane bakımı gerektirecek kadar hastalanır. 65-74 yaş aralığında bu hastalığa yakalananların %20'si hastaneye kaldırılır, fakat çok azı yaşamını yitirir. Fakat 75 yaşının üzerindekilerin yarısı hastaneye bakımına gereksinim duyar; %30-40'ı ölür. Sağ kalanların pek çoğu hiçbir zaman tamamen iyileşemez. Birmingham Üniversitesi'nden Janet Lord, mevsimsel gribe özgü hastaneye yatma ve ölüm oranlarının koronavirüste de geçerli olduğunu söylüyor. Ancak Lord'a göre sıradan grip virüsü ile koronavirüs arasındaki esas farkı immün yaşlanma yaratıyor. Pek çoklarına göre immün yaşlanma çok uzak bir tehdit olarak görülse de , aslında hepimizi ilgilendiren bir konu. İmmün sistemdeki düşüş inanılmayacak kadar erken evrede, ergenlikte başlar ve yaşam tarzı ile ilgili fafaktörlere bağlı olarak hızlanır. Özellikle sigara içenlerin ve obezlerin bağışıklık yaşları kronolojik yaşlarından yaşlıdır. Hareketsiz bir yaşam da diğer bir risk faktörüdür. Bu görüş immün yaş adı verilen yeni bir kavramın doğmasına yol açıyor. Bu, biyolojik yaşa benzer. Aşamalı olarak genlere eklenen kimyasal birikimler, kaç yıl yaşamış olduğunuzdan bağımsız olarak, yaşlanmanın hangi evresinde olduğunuzu belirler. Biyolojik yaş ile kronolojik yaş genellikle kolkola ilerlese de, bazı durumlarda aralarında 20 yıl kadar fark olabiliyor. Biyolojik yaş her zaman ileri doğru yol almaz, geriye doğru da gidebilir. Bu, aynı zamanda immün yaşta da geçerlidir. İmmün yaşınızı bilmenizin ne faydası vardır? Bir kere doktorunuz belirli bir hastalıktan ne kadar etkileneceğiniz konusunda tahminde bulunabilir. Ayrıca bağışıklık sistemimizi korumamızı ve güçlendirmemizi de sağlar. Son yıllara kadar immün yaşı ölçmek mümkün değildi. Ancak geçen yıl Stanford Üniversitesi'nden Mark Davis ve Shen-Orr multiomik adını verdikleri bir yaklaşım ile bunu ortaya çıkartacaklarını öne sürdüler. Multiomik yaklaşımında kişinin genomu, immun sistemi ve protein işlevleri bütün olarak ele alınır. Bu iki bilim insanı 9 yıl boyunca takip ettikleri deneklerden toplanan veriler ışığında, insan immün sisteminin öngörülebilir bir eğri çizdiğini keşfettiler. Shen-Orr'a göre bu yöntemle ölüme yol açan tüm nedenleri öngörmek mümkün. Halihazırda bu çok yeni yaklaşım ve ticari olarak herhangi bir test henüz mevcut değil. Şu anda immün yaşınızı öğrenmenin en kestirme yolu biyolojik yaşınızı ölçtürmeniz. Zira bu ikisi arasında kabaca bir korelasyon bulunuyor. İmmün yaşınızı düşürmek için kaç yaşında olduğunu öğrenmek gerekli değil. Şu anda piyasalarda bulunan çok sayıda yaşlanma önleyici ilaç ve strateji bu hedefe ulaşmanıza yardımcı oluyor. İmmün yaşı düşürmenin en kestirme yolu bağışıklığın temel hücreleri olan nötrofil ve T-hücrelerini gençleştirmek. İlk savunma hattında ilk zayıflama: İmmün hücreler yaşlandıkça sorun çıkartmaya başlar ve bunların başında nötrofiller gelir. Bu akyuvarlar, vücudun ilk savunma hattını oluştururlar. Bunlar sınır bekçileridir ve kan dolaşımında sürekli gezinerek zararlı bakterileri kovalarlar. Biz yaşlandıkça nötrofiller görevlerini layıkıyla yapamazlar. Enflamasyona zemin hazırlamaları da çabasıdır. Lord, nötrofilleri hizaya sokmanın bir yolunun da kolesterol düşürücü statinler olduğunu ileri sürüyor. Bağışıklığı güçlendirmek için statin kullanılmasını önermek için henüz erken diye konuşan Lord, Bunun için elimizde geniş kapsamlı deneylerden alınmış veriler yok. Ayrıca statinlerin ciddi yan etkilerinin olduğunu da unutmamak gerekiyor diyor. T Hücreleri ve E Vitamini: T hücreleri yaşlandıkça içlerindeki sinyal gönderen yolaklar yolunu şaşırır ve enflamasyona yol açar. Boston'daki Tufts Üniversitesi'nden beslenme immünoloğu Doyong Wu, T-hücrelerinin yarattığı hasarın E vitamini ile giderilebileceğini ileri sürüyor. Fakat son yıllarda yapılan çalışmalar E vitaminin toksik olduğunu ortaya çıkartmıştı. Wu, bu durumun ancak vitamininin gerekli olan miktarın iki katı tüketilmesiyle bağlantılı olduğunu iddia ediyor. Daha geniş kapsamlı bir araştırma henüz sürmekte, ancak Wu 65 yaş üzerindekilerin günde 200 IU E vitamini alarak immün sistemlerini gençleştirebileceklerini söylüyor. D Vitamini: İmmün sistemi güçlendiren bir diğer destek de D vitamini. Özellikle kuzey enlemlerde yaşayanların 1000-2000 IU D vitamini almalarının üst solunum yolu enfeksiyonlarını önleyeceğini söyleyen Wu, bu dozun aşılmasının yarardan çok zarar vereceğine dikkat çekiyor. Çinko da viral enfeksiyonlarda bağışıklığı güçlendiren bir destek. Ancak uzmanlar çinkonun yarar sağlaması için uygun dozun çok kritik olduğunu, aşırı doz alındığında bağışıklığn baskılandığını söylüyor. Bağışıklık hücreleri dışında yaşlandıkça bağışıklığın zayıflamasının altında yaşamsal bir organ olan timus bezi yatıyor. Bu organ göğüs kemiğinin hemen altında ve kalp şeklindedir; T-hücreleri bu organda olgunlaştıktan sonra kan dolaşımına karışır. Çocukluk çağında son derece aktif olan timus, yaş ile birlikte küçülmeye başlar. Ergenlikten sonra her yıl yılda %3 oranında küçülür. Orta yaşlara gelindiğinde hemen hemen yok olmuş ve T-hücre sayısı dibe vurmuştur. Bu da yeni patojenlerle mücadalede vücudu savunmasız bırakır. Anti-ageing çalışmalarında üzerinde en fazla durulan aday timus bezidir. 2018 yılında Lord ve meslektaşlarının yürüttüğü bir araştırmada, onlarca yıl sık sık bisiklete binen 55-79 yaşlarındaki kişilerin T-hücre miktarının kendilerinden çok daha genç kişilerdekinden farklı olmadığı ortaya çıktı. Ayrıca hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda da egzersizin timus bezininin yalnızca küçülmesini engellemediği, aynı zamanda bu gidişatı tersine çevirdiği görüldü. Bu deney daha insanlarda denenmiş değil. Özetle egzersiz timus bezini gençleştiriyor diyebiliriz. Sokağa çıkma yasağının uygulandığı şu günlerde de zor olsa da egzersiz yapmak zorundayız. Yediklerinizle bağlantılı olarak bağırsak florası da bağışıklığı güçlendirmenin başka bir yolu. Bilimsel olarak probiyotiklerin bağırsak florasını daha sağlıklı kıldığı biliniyor. Florası zayıf olanlara uygulanan dışkı nakli şu anda yararlı bir uygulama olarak kabul ediliyor. Sağlıklı bir beslenme tarzı floranızı da güçlendirir. Lif açısından zengin, fermente olmuş gıdalar çok yararlıdır. Bu arada beslenme tarzınızda yapacağınız bazı değişiklikler de bağışıklığınızı güçlendirir. Örneğin gün içinde yalnızca 8 saat aralığında yemek yemek, 16 saat ağzınıza bir şey koymamak da mTOR adı verilen hücre içi sensörlerin doğru çalışmasını sağladığı için bağışıklığınız fayda görür. İmmünosenesans, bağışıklık sisteminin normal yaşlanma sürecinden aşamalı olarak bozulmasına karşılık gelir. Hem bir kişinin enfeksiyonlara cevap verme yeteneğini hem de belirli bir virüse veya bakteriye karşı veya aşı yoluyla yaşam boyu gelecekteki koruma oluşturabilmesini içerir. İmmün sistemin başlıca iki kolu vardır: Doğuştan gelen ve edinilmiş. Doğuştan gelen doğal bağışıklık, savunmanın ilk hattıdır; genel amaçlı nötrofil ve makrofaj gibi mikrop öldüren hücrelerle donanmıştır. Edinilmiş bağışıklık ise h-daha çok belirli bir hedefe yöneliktir ve daha yavaştır. Patojenlerle T-hücreleri, B-hücreleri ve antikorlar gibi hassas silahlardan yararlanarak mücadele ederler. Edinilmiş bağışıklık ayrıca bağışıklık belleği de oluşturur. Bu da belirli bir hastalığa ikinci kez yakalanmanızı önler. Bellek B-hücreleri denilen hücreler patojeni tanır ve hastalık bir kez daha saldırdığı zaman hızlı ve acımasız bir tepkiyi tetikler. Bazı virüsler özellikle grip virüsleri- bağışıklık belleğinden kaçmak için mutasyon geçirir. Koronavirüsün bunu yapıp yapamadığını bilmiyoruz.


Bahar yorgunluğu, mevsim geçişinden kaynaklanan ısı, ışık ve nem farklılığına vücudumuzun adapte olma süreci. Doğadaki hızlı değişime rağmen insanlarda enerji azlığı, halsizlik, isteksizlik, sabah yataktan kalkmakta zorlanma, gün içerisinde uyku isteği, kas, eklem ağrıları, baş ağrısı, yapılan işe konsantre olamama gibi belirtilerle kendini gösterir. Sağlıklı bireylerde bir hafta ile bir ay arasında değişebilecek adaptasyon ve normalleşme söz konusudur ki bu süreci kısaltmak mümkün. Hava sıcaklığının artması ile damarlarda genişleme, kan basıncında hafif düşme ve halsizlik gibi bulguların temelini oluşturur. Diğer bir yandan sıcaklık artışı suların daha fazla buharlaşması ve ortamdaki nem oranının artması ile sonuçlanır. Nemli ortamlarda insanlar kendilerini daha yorgun hisseder. Günlerin uzaması, güneş ışınlarının artması atmosferde iyon değişimine neden olur ki bu da bahar yorgunluğunun önemli sebeplerinden biridir. Tüm canlılar için olduğu gibi insanlar için de ancak doğayla uyum halinde bir sağlıklı yaşam kavramından söz etmek mümkündür. Doğadaki bu değişime adapte olabilmek, bahar yorgunluğuyla başa çıkmak için yapılması gereken ilk değişiklik beslenmede olmalıdır. Özellikle B ve C vitaminleri içeren besinler bol tüketilmeli, sıvı alımı artırılmalıdır. Fazlaca karbonhidrat ve yağ içeren öğünlerden kaçınılmalı, enerji verirken vücudun vitamin ve mineral ihtiyacını da karşılayabilecek besinler tüketilmelidir. Özellikle henüz büyüme çağında olan, ne yazık ki bu geçiş dönemine önemli sınavlar öncesi maruz kalan çocuklar için taze meyveler, kuruyemiş, kuru meyveler destekleyici, kolaylıkla da ara öğün olarak alınabilecek besinlerdir. Süt, yoğurt, kefir, taze meyve suları, renklendirici, koruyucu, aroma içermeyen doğal maden suları çocukların günlük beslenmesinde yer almalıdır. Kahvaltının her yaş için günün en vazgeçilmez öğünü olduğu unutulmamalıdır. Doğa, insanlar için gerekli besinleri, değişen mevsimlerdeki ihtiyaçlarımıza göre sunmaktadır. Bu yüzden mevsiminde doğal olarak yetiştirilen sebze ve meyve tüketmeye özen gösterilmelidir. Günlük 15 dakika süre ile dahi olsa açık havada yapılabilecek bir yürüyüş, egzersiz hem vücudumuzdaki kan dolaşımını, aldığımız oksijen miktarını artırarak daha zinde hissetmemizi sağlayacak hem de egzersiz sırasında salınan hormonlarla kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlayacaktır. Düzenli ve kaliteli uyku bu dönemde yaşam kalitesini özellikle artıracaktır. Çok geç saatlerde uyumanın vücudun hormonal dengesini bozduğunu, bağışıklık sistemine zarar verdiğini hatırlamak gerekiyor. Halsizlik, yorgunluk, konsantrasyon sorunlarının öncelikli yakınmalar olduğu bahar geçişi döneminde uyku düzensizlikleri gün içersindeki dikkat dağınıklığını artıracaktır. Daha dinç uyanmamızı, gün içinde daha iyi hissetmemizi sağlayan, antioksidan özellikteki, uyku sırasında salınan bir hormon olan melatoninin aydınlıkta salınımının azaldığı, uyku sırasında olabildiğince ışıktan ve elektromanyetik alandan uzak kalabilmenin uyku kalitesini artırdığı bilinmektedir. Uyku öncesi en az bir saat bilgisayardan, televizyondan, elektronik cihazlardan uzak durmanın, çok yorucu çalışmalardan kaçınmanın kaliteli ve dinlendirici bir uyku için önemli olduğu hatırlanmalıdır. Bu anlamda belki kitaplar en iyi uyku aracı olabilir...


Diyabet hastalarında yaralar daha geç iyileştiği gibi ayak tabanlarındaki kan dolaşımı da zayıftır. Yaralı cilde daha fazla oksijen girmesi, yeni kan damarlarının iyileşmesini uyararak yaranın daha çabuk iyileşmesini sağlayabilir. Bu düşünceden yola çıkan Çinli bilim insanları canlı bakteri içeren plaster geliştirdiler. Kırmızı ışık yansıtıldığında siyanobakteriler fotosentezle oksijen üretiyorlar, bu oksijen suda çözündüğünde çabucak cildin içine sızıyor. Farelerle gerçekleştirilen deneylerde bu tür tedavinin kronik yaraların iyileşmesini önemli ölçüde hızlandırdığı görüldü. Yöntem öte yandan cilt nakli başarısını da artırdı. Daha büyük hayvanlarla gerçekleştirilen deneylerin ardından klinik deneylerin başlaması bekleniyor. 'Jelli plasterle kronik yaralar da normal yaralar kadar hızlı iyileşiyor' diyor Nanjing Üniversitesi'nden Yiqiao Hu ve Jinhui Wu. Bugüne kadar gerçekleştirilen, gaz halindeki oksijenle yara tedavisi pek başarılı olmamıştı. Eskiden mavi alg olarak bilinen siyanobakteriler, aljinik asitten oluşan bir hidrojele aktarıldı. Yara bandı şeklindeki jel ciltteki yaranın üzerine kapatılıyor. Bir diyafram bakterilerin yaraya girmesi önlüyor. Bu jele kırımızı ışık yansıtıldığında (620-660 nm dalga boyunda) mikroplar, çözünmüş oksijen üretiyorlar. Bu oksijen gaz halindeki oksijene kıyasla, cilde yüz misli daha iyi nüfuz ediyor. Deneyler sırasında farelere uygulanan bu jel yöntemi sayesinde, diyabet yaraları 12 gün içinde iyileştiği gibi yeni kan damarlarının da oluştuğu tespit edildi. Öte yandan yeni tedavi yöntemi, istenmeyen bağışıklık reaksiyonuna neden olmadığı gibi başka yan etkiler de ortaya çıkmadı. Bakteri içeren plaster soğutucuda en az iki hafta dayanıyor. Kullanımı kolay olan plaster hayli hesaplı da. Araştırmacılar 9 santimetrekarelik bir jelin bir dolardan daha ucuz olduğunu söylüyorlar.


Yeni bir araştırma, bakteri kaynaklı zatürrenin kalbe, virüs kaynaklı zatürreden daha çok zarar verdiğine işaret ediyor. Söz konusu çalışma kapsamında araştırmacılar kendilerine bakteri kaynaklı zatürre tanısı konan hastalarda kalp krizi, inme, ya da ölüm çekincesinin virüs kaynaklı zatürre tanısı konanlara kıyasla daha yüksek olduğuna tanık oldular. Araştırmadan elde edilen bulgular ABD Kalp Birliği'nin her yıl düzenlediği bilimsel oturumlar kapsamında kamuya sunuldu. Akciğerlerdeki hava keseciklerinde meydana gelen yangıyla tanımlanan zatürre hastalığına hem bakteriler hem de virüsler yol açabiliyor. Bu son araştırmada ABD'nin Utah eyaletindeki bir hastanede 2007-2014 yılları arasında zatürre tanısı konan yaklaşık 4800 hastayla ilgili veriler gözden geçirildi. Bu hastaların yaklaşık %80'ine bakteri kaynaklı zatürre tanısı konduğuna tanık olan araştırmacılar daha sonra bu hastaların tanıyı izleyen 90 günle ilgili verilerini inceleyip kimlerin kalp krizi ya da inme geçirdiğini, kimlerde kalp yetmezliği yaşandığını ve kimlerin yaşamlarını yitirdiğini not ettiler. Araştırmacılar bakteri kaynaklı zatürre tanısı konan hastaların %34'ünde bu 90 günlük süre içinde ciddi kalp rahatsızlıklarının ortaya çıktığını, buna karşılık virüs kaynaklı zatürre hastalarında bu oranın %26 olduğunu gördüler. Araştırmayı yürüten Utah Intermountain Kalp Enstitüsü kalp ve damar hastalıkları uzmanlarından Dr. Joseph Brent Muhlestein'e göre, bakteri ile virüs kaynaklı zatürre arasındaki bu farklılık bir olasılıkla bakteri kaynaklı zatürrenin -kalp hastalıkları açısından bir çekince oluşturan- atardamarlarda yangılara çok daha yoğun biçimde yol açıyor olmasından kaynaklanıyor. Muhlestein, virüslerin hücrelere girip onlara zarar verdiklerine, oysa bakterilerin hücrelerin dışında kalıp kana zehirli maddeler saldıklarına dikkat çekiyor. Bu ikinci düzenek kanda çok daha yoğun yangılara neden oluyor ve bu da atardamar zarlarına zarar verebiliyor. Dahası, bakteri kaynaklı zatürreler çoğu zaman yüksek ateşe, kandaki yangı ile ilgili değerlerin daha yüksek düzeylerde olmasına ve akyuvarların sayısında artışa neden olur. Ancak öyle olmakla birlikte, bakteri ve virüs kaynaklı zatürrelerin belirtileri çok da büyük farklılıklar göstermez ve çoğu zaman uzmanlar hastalığın bakteri kaynaklı olduğu sanısıyla hastalara antibiyotik vermeye başlarlar. Daha önceki araştırmalar grip aşısı olan ve zatürre belirtileri gösteren kişilerde bir sonraki yıl içinde kalp krizi geçirme olasılığının, grip aşısı olmayanlara kıyasla daha düşük olduğunu ortaya koymuştu. Bu bulgudan yola çıkıldığında, Muhlestein -grip gibi- virüs kaynaklı hastalıkların kalp ve damar sağlığı açısından bakteri kaynaklı enfeksiyonlara kıyasla çok daha ciddi bir çekince yaratabileceğini düşündü. Ne var ki, bu son araştırma sonuçları çok farklı bir durumu gözler önüne seriyor. Muhlestein, Ne olursa olsun, hastalandığınızda bir hekime görünmeniz gerekir diyor. Nitekim araştırma, virüs kaynaklı zatürreye yakalanan kişilerde de kalple ilgili birtakım olumsuzlukların ortaya çıktığına, ancak bu tür olumsuzluklara bakteri kaynaklı zatürreye kıyasla daha az tanık olunduğuna işaret ediyor. Hastalığın virüs kaynaklı olduğunu düşünseler bile, doktorların yaşlı ve birtakım sağlık sorunları olan hastalara yine de antibiyotik vermelerini öneriyor. Bunun nedeni, söz konusu kişilerin bağışıklık sistemlerinin daha güçsüz olması ve buna bağlı olarak da zatürreye dönüşebilecek bakteriyel enfeksiyonlara daha kolay yakalanabilme olasılıkları.


Koç Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Enfeksiyon Hastalıkları Bölümü'nden Prof. Dr. Önder Ergönül'e antibiyotik direncinin ne olduğunu ve bugün ülkemizde ve dünyada ne gibi bir tehdit oluşturduğunu sorduk. Tarih boyunca bakterilere bağlı ölümler dünyanın en önemli sağlık sorunlarının başında geliyordu. Örneğin, antibiyotiklerin keşfinden önce zatürreden ölüm oranı %50 kadardı. Zatürre olan iki kişiden biri hayatını kaybediyordu. Penisilinlerin keşfiyle büyük bir devrim yaşandı ve ilk kez bilimsel yöntemlerle üretilmiş olan bir molekül sayesinde mikroorganizmaların yok edilmesi sağlandı. Bu sayede, artık enfeksiyonların tarihe karıştıkları düşünüldü ve tüm dünyada bir iyimserlik dönemi başladı. Ancak bu iyimserlik dönemi uzun sürmedi. Bir kaç yıl sonra, bakteriler penisiline karşı direnç geliştirdiler. İnsanlığın geliştirmiş olduğu antibiyotiklere karşı bakteriler boş durmadılar ve antibiyotikleri etkisizleştiren evrimsel bir dönüşüm yaşadılar. Daha sonra geliştirilen antibiyotiklere de, kullanılmalarından kısa süre sonra yine direnç gelişimi söz konusu oldu. Sonuç olarak, antibiyotik direnci, bakterilerin bu ilaçları etkisizleştirmesidir. En tehlikeli bakteriler ülkeden ülkeye, bölgeden bölgeye değişebilmektedir. Durumun en kötü olduğu yer, ülkemizin, Yunanistan ve İtalya'nın da içinde olduğu Güney Avrupa ülkeleridir. Durum son derece ciddidir, bu nedenle küresel tehdit olarak tanımlanmaktadır. Bazı bakteriler öylesine dirençli ki, artık hiç bir antibiyotik etki etmiyor. Elbette, parazitler ve virüslere karşı da direnç gelişebiliyor. O nedenle antibiyotik yerine parazitler, virüsler ve mantarları da kapsayacak şekilde antimikrobiyal dirençten söz ediyoruz. Virüslerde ve mantarlarda direnç gelişimi önemli bir sorun olmaya başladı. Öyle ki, HIV direnci pek çok ülkede önemli bir sorun oldu ve HIV'e karşı ilaçlar etkisiz kalmaya başladı. Bu nedenle tıpkı bakterilerde olduğu gibi, HIV içinde ilaçların direnç ve duyarlılık testleri yapılmaktadır. Bakteriler antibiyotiklerin baskısı altında evrime uğruyorlar, yani değişiyorlar. Her bir antibiyotiğin etki mekanizması farklı olduğu için, fizyolojilerindeki değişiklikler de farklı oluyor. Bu farklı mekanizmalar, enzim üreterek antibiyotik molekülünü parçalamak, antibiyotiğin hücre içine geçişini azaltmak, hücre içine girenleri dışarı atmak ya da etki ettiği yeri değişikliğe uğratmaktır. Bakteriler değişim için enerji harcasalar da, türlerinin devamını sağlamayı kazanıyorlar. Bu değişimi yapmak zorundalar, eğer yapamazlarsa yok olacaklar. Bakteri açısından bakarsak, bir varoluş mücadelesi veriyorlar. Elbette, mikroplar direnç kazanıyorlar. Mikropların bulaştığı ve hastalık yaptığı kişilerin kullandığı antibiyotikler de etkili olamıyorlar. Bu durumda ağır faturayı hasta olan kişiler ödüyorlar. Antibiyotikler çoğu kez gereksiz yere kullanılıyor. Çünkü toplumda yaygın olan enfeksiyonların çoğunda etkenler bakteriler değil, virüsler. Antibiyotiklerin virüslere karşı hiç bir etkisi yok. Örneğin üst solunum yolu enfeksiyonlarında en yaygın etkenler rhino virus ya da influenza'dır ve antibiyotikler etki etmezler. Ancak, bazen hastaların talepleri ve bazen de hekimlerin kararlı ve özenli davranmamaları sonucunda boş yere antibiyotik yazılabiliyor. Antibiyotik kullanımı nasıl düşürülebilir? Bakteriyal enfeksiyonun olup olmadığı veya varsa hangi tip bakteri olduğu hızlı ve kolay bir şekilde nasıl saptanabilir? Bu konuda çalışmalar var mı? Hazır kitler gibi.... Bu konuda çok çalışmalar var. Hızlı tanı kitleri önemli. Enfeksiyonun viral mi yoksa bakteriyel mi olduğu kısa sürede anlaşılabilirse, o zaman viral enfeksiyonlar için gereksiz yere antibiyotik kullanılmaz. Bu alanda son yıllarda DNA veya RNA saptanmasına yönelik hızlı ve kapsamlı tanı kitleri kullanılıyor. Bugünlerde biraz pahalı olsalar da, zamanla alternatiflerin üretilmesiyle ucuzlayacaklardır. Hızlı tanı kitleri kullanılamıyorsa, yine de temel testlerden tam kan sayımı, C reaktif protein gibi testler yapılarak daha objektif kararlar almak mümkün. Hekimlerin tanı koyarken karar alma süreçlerini gözden geçirmeleri gerekiyor. Tıp fakültelerinden başlayarak her aşamada hekimlerin eğitimi çok önemli. Evet. Antibiyotikler sadece insanlar için kullanılmıyor. Hayvanların gelişimini hızlandırmak için antibiyotikler büyüme hormonu gibi kullanılıyorlar. Bakterilerin neden oldukları enfeksiyon hastalıkları genellikle akut seyirlidirler, yani kısa sürelidirler. Oysa enfeksiyon hastalıkları dışında, kanserler, romatizmal hastalıkları ve kalp hastalıkları gibi hastalıklar kroniktirler, ömür boyu sürebilirler. Bu nedenle çok daha büyük bir pazar payına sahiptirler. Ayrıca kanser hastaları çaresizlikten dolayı, mucize gibi sunulan ilaçlara daha çok para ödemeye hazır bir psikoloji de olabiliyorlar. İlaç şirketleri, ancak merkezi sağlık otoriteleri tarafından antibiyotik üretimine teşvik edilebilirler. Son yıllarda araştırma merkezlerinin bir araya gelerek antibiyotik üretmek üzere konsorsiyum oluşturduklarını görüyoruz. Antibiyotiklere direnç gelişmesi nedeniyle aşıların kullanımı önem kazanmaktadır. Aslında pek çok enfeksiyon hastalığına karşı aşı üretilebilir. Son zamanlarda yaygınlaşan zatürre aşıları bu konuda örnek olarak gösterilebilir. Zatürre aşılarının kullanımı sayesinde, zatürre hastalarının sayısı ve zatürreye bağlı ölümler azalmıştır.


Britanya'da şekerli içeceklerden ek vergi alınması yönündeki uygulamanın yürürlüğe girmesinin ardından Fransa, Meksika ve Finlandiya gibi kimi başka ülkelerde de benzer bir uygulamaya gidildi. Bu ülkede kimi şekerli içecek üreticileri de ek vergi ödememek için ürünlerinde şeker yerine tatlandırıcılardan yararlanma yoluna gittiler. Ancak bu yolu izleyen şirketler de internet üzerinden şimşekleri üzerlerine çektiler. Ne var ki, Britanya'da şekere karşı verilen savaşım bununla sınırlı değil. Şimdilerde tıp uzmanlarından oluşan bir grup, çikolata, şekerleme, kek ve kurabiye gibi şekerli yiyeceklerden de ek bir vergi alınması gerektiğini öne sürüyorlar. Şekerli içeceklerin vücut glikozuna katkısı, tatlı atıştırmalıklardan iki kat fazla olduğundan, Londra Tropikal Tıp Okulu'ndan beslenme uzmanı Richard Smith ve arkadaşları şekerli atıştırmalıklara uygulanacak bir ek verginin bu ürünlerin tüketiminde çok daha büyük bir düşüşe yol açacağına inanıyorlar. Beslenme düzenimizde aşırı miktarda şekere yer verilmesi günümüzde giderek yaygınlık kazanan kilo alma eğiliminin olası tek nedeni değil. Genelde işlenmiş yiyeceklerin tüketimi, aşırı yağlı yemeklerle beslenmek ve hareketsiz bir yaşam tarzı da kalori alımına katkı sağlıyor. Uzmanlar, tek bir besin grubuna odaklanılıp buna yasaklar ve vergilerin uygulandığı bu süreçte gerçek hedefin göz ardı ediliyor olabileceğine dikkat çekiyor; okullarda yemek pişirme dersleri verilmesinin, öğrencilerin spor yapmaya özendirilmelerinin, ya da kentlerde insanların bisiklete binmelerini ve yürüyüş yapmalarına olanak tanıyacak koşulların yaratılmasının çok daha olumlu sonuçlar doğurabileceğine işaret ediyorlar. Beslenme konusundaki araştırmaların büyük bir çoğunluğu, gözlemsel çalışmalardan oluşuyor. Bunlar deneklerin yalnızca yediklerinin kayda geçirildiği ve bu yüzden de önyargılara son derece açık olan araştırmalar. Bu nedenle beslenme konusundaki önerilerin zaman içinde sürekli değişmesi hiç de şaşırtıcı değil. Yıllar boyunca beslenmemizde en büyük düşmanı yağlar, özellikle de kırmızı et ve süt ürünlerinin içerdiği doymuş yağlar oldu. Hayvansal besin ürünlerinin içerdiği yağlı bir madde olan kolesterole şeytan gözüyle bakıldı. Yumurta neredeyse yasaklı bir besine dönüştü. Oysa besinlerdeki kolesterolün kandaki kolesterol düzeylerini pek etkilemese bile, doymuş yağların etkilediği artık biliniyor. Yumurta artık aklandı ve yeniden yaşamımıza girdi. Benzer biçimde, insanlara bir aralar tereyağının yerine bitkisel yağlar tüketmeleri önerildi. Onca yıl ekmeklerimize sürdüğümüz bitkisel yağlar ve işlenmiş unlu ürünler kalp ve damarlar için doymuş yağlardan da beter bir etki yarattığı artık bilinen trans yağlardan oluşuyordu. Şimdilerde bu tür ürünlerin büyük bir bölümünde trans yağların azaltılması yönünde birtakım değişikliklere gidildi, ama insan en başından beri tereyağına bağlı kalınsaydı daha mı iyi olurdu diye düşünmeden de edemiyor. Günümüzde şeker, toplumun baş düşmanı olarak, yağları tahtından indirmiş gibi görünüyor. Ancak geçmişteki geriye çark etmeler düşünüldüğünde, somut bilimsel kanıtlara ulaşılmadığı sürece, hükümetlerin insanların yeme alışkanlıklarını yeniden biçimlendirirken biraz daha özenli davranmaları gerekiyor. En azından, şekerin azaltılması yönünde daha geniş kapsamlı önlemlere gidilmeden önce şekere ek vergi uygulamasının sonuçlarını beklemekte yarar var.


Scientific Reports dergisinde yayımlanan araştırmada, kendilerinden kan örnekleri alınan ve baş ağrılarının yaşanma sıklığıyla ilgili birtakım soruları yanıtlayan 42- 60 yaşlar arasındaki yaklaşık 2600 Finli erkekten toplanan veriler incelendi. Çalışmaya katılan denekler, kalp hastalıkları açısından çekince oluşturabilecek unsurların incelendiği 1984-1989 yılları arasında yapılan daha önceki bir araştırmaya katılan deneklerden oluşuyordu. Bu son araştırmaya katılan erkeklerin yaklaşık yüzde 70'inin kandaki D vitamini düzeylerinin, genelde D vitamini eksikliğinin alt sınırı olarak kabul edilen, milimetre başına 20 nanogramın altında (litre başına 50 nanomol) olduğu görüldü. Düşük D vitamini düzeyleri özellikle de, daha kuzeyde yer alan ve bedenin D vitamini üretmesi için gerekli olan güneş ışınlarını yeterince almayan, Finlandiya ve öteki İskandinav ülkelerini yakından ilgilendiren bir durum. Sıklıkla-haftada en az bir kez- baş ağrısı çeken erkeklerde ortalama D vitamini düzeylerinin 38,3 nmol/L) olduğu görülürken, o denli sık baş ağrısı yaşamayanlarda 43,9 nmol/L olduğu görüldü. D vitamini düzeyleri en düşük olan erkeklerin ( 28,9 nmol/L'nin altında) sürekli baş ağrılarından yakınmaları, D vitamini düzeyleri en yüksek olanlara (55 nmol/L'nin üzerinde) kıyasla, yaklaşık iki kat daha yüksek bir olasılıktı. Araştırma, baş ağrılarının da aralarında yer aldığı, birtakım hastalık ve durumların daha sıklıkla yaşanmasının düşük D vitamini düzeyleriyle ilintili olabileceğine işaret eden ve sayıları giderek artan kanıtlara bir yenisini ekliyor. Araştırmacılar bu son çalışmanın D vitamini ile baş ağrıları arasındaki bağlantı konusunda bugüne dek gerçekleştirilmiş en geniş çaplı çalışmalardan biri olduğuna dikkat çekiyorlar. Ancak araştırma yalnızca belli bir dönemi içerdiğinden, bu bağlantıda düşük D vitamini düzeylerinin mi yoksa baş ağrılarının mı önce geldiği konusuna kesin bir açıklama getirmiyor. Araştırmacılar sıklıkla baş ağrısı çekenlerin açık alanlarda daha az zaman geçiriyor ve buna bağlı olarak da daha az miktarda güneş ışığı alıyor olabileceklerini belirtiyorlar. Gelgelelim, insanların genelde çok daha az güneş ışığı aldıkları Finlandiya için bu açıklamanın geçerli olması çok daha düşük bir olasılık. Dahası, araştırmaya yalnızca erkek denekler katıldığından, elde edilen bulguların kadınlar için geçerli olup olmadığı da henüz tam olarak bilinmiyor. Bu nedenle, sıklıkla yaşanan baş ağrılarının önüne geçilmesi ya da giderilmesinde D vitaminini destekleyici hapların yararlı olup olmayacağı konusunun açıklığa kavuşturulması amacıyla, gelecekte çok daha geniş kapsamlı çalışmaların yapılması gerekiyor.


1980'lerin sonlarından 1990'ların başlarına dek uzanan zaman diliminde ABD bir panik dalgasının pençesindeydi. Çocukken suistimal edildiklerine inanan binlerce yetişkin, çok acı verdiği için bu anıları yıllarca bastırmıştı, fakat anılar birden bire ortaya çıkmaya başladı. Philadelphia merkezli kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan The False Memory Syndrome Foundation'a göre, söz konusu dönemde toplam 736 kişi bu tür bastırılmış anılarının yeniden su yüzüne çıkmasıyla birlikte yasal haklarının savunulması istemiyle mahkemeye başvurdu. 1990'ların sonlarında, ABD Federal Araştırma Bürosu ve Adalet Bakanlığı tarafından yapılan sorgulamalar sonucunda, bu suistimal suçlamalarının büyük bir bölümünün asılsız olduğu kanıtlandı. Sarsıcı çocukluk anıları canlandığı için insanların mahkemelere başvurduğu ve adeta bir salgına dönüşen bu sürecin hızı da giderek kesildi. Ancak ruh bilim dünyasında anıların canlanması kavramı hiçbir zaman tümden yok olmadı. Nitekim, kısa süre önce yapılan bir araştırma klinik psikoloji konusunda uzmanlaşmış hekimlerin %76'sının anıların bastırılmasına inanmayı günümüzde de sürdürdüklerini ortaya koyuyor. İnsanların, savunma yöntemi olarak, yoğun kaygı ve üzüntüye yol açan sarsıcı bir olayı görmezden gelerek farkında olmadan bilinçdışına ittikleri görüşünü, 20. yüzyılın başlarında ilk ortaya atan kişi Sigmund Freud oldu. Ne var ki, Kanada Ontario Üniversitesi ruh bilimcilerinden Albert Katz, insanlarda böyle bir düzeneğin olduğu yönünde herhangi bir kanıt bulunmadığına dikkat çekerek, Birtakım şeyleri unutabileceğimiz kuşkusuz. Ancak bu durum ille de insanların bilinçlerini kapamalarına yol açan etkin bir sürecin var olduğu anlamına gelmez" diyor. İnsanların unutmalarına neden olan çok çeşitli unsurlar vardır. Sıklıkla akla getirilmeyen şeyler zamanla unutulup gider. İnsanlar, genellikle sıradan olayları da unutma eğillimindedir. Ancak Cornell Üniversitesi ruh bilim uzmanlarından Charles Brainerd, insanların bilerek ya da isteyerek de bir şeyleri unutabileceklerini belirtiyor. Bir araştırmada katılımcılardan kendilerine verilen bir dizi sözcüğü unutmaları istendiğinde deneklerin o sözcükleri unutma olasılıklarının çok daha yüksek olduğu görüldü. Ruh bilimde yönlendirilmiş unutma olarak da bilinen kasıtlı unutma, söz gelimi, insanların işlerin pek de yolunda gitmediği bir ilk buluşmayı kafalarından silip atmalarına yardımcı olabilmekle birlikte, gerçek anlamda duyguları örseleyici bir olayın bellekten silinip yok olmasını sağlamaz. Bunun insanların genelde acı veren ya da sıkıntı yaratan olayları akıllarında tutmayı yeğlemelerinin bir sonucu olduğuna dikkat çeken Brainerd, Belleğin temel yasalarından biri de budur" diyor. Anıların canlanmasında belli bir gerçeklik payı olduğunu belirten Katz da, Anıların aradan yıllar geçmiş olsa bile, özellikle de bir görüntü, koku, ya da başka bir tetikleyici unsurla yeniden canlanmaları olasıdır. Ancak bu anılar yaşandıkları andaki gibi saf ve bozulmamış olarak geri gelmezler. Bellek, bir ses kayıt aygıtı gibi çalışmaz; son derece esnek ve akışkan bir yapıya sahip olduğundan, anımsadıklarımız çoğu zaman belli bir şeyin bölük pörçük parçaları olur ve ardından da bunlara kendi kafamıza göre birtakım ayrıntılar ekleriz diyor. 80'li ve 90'lı yıllarda gözde olan ve bastırılmış anılar adıyla bilinen anıların su yüzüne çıkarılması amacıyla uygulanan çok sayıda yöntem vardı. Brainerd, bu dönemde terapi uzmanlarının danışanlarıyla birlikte çocukluk fotoğraflarını gözden geçirdiklerini ve karakterleri suistimale uğramış olan kitaplar okuduklarını, uzmanların danışanların belli olaylarla ilgili anı ve duygularını su yüzüne çıkartmalarına yardımcı olduğuna inanılan hipnoz seansları ve güdümlenmiş görsellik alıştırmalarına katıldıklarını belirtiyor. Katz'a göre sözü edilen bu terapi yöntemleriyle ilgili sorun, insanları gerçekte hiç yaşamamış oldukları olaylarla ilgili anılar üretmeye özendiriyor olmasıydı. Bunun da nedeni insanların, kendilerine birtakım ipuçları ya da öneriler verildiğinde, hiç yaşanmamış sahte anılar üretmeye yatkın olmalarıydı. Örneğin bir araştırmada, katılımcılara üzerinde birtakım oynamalar yapılarak kendilerini sıcak hava balonlarında gösteren fotoğraflar gösterildiğinde, %50'sinin daha önce hiç ayak basmamış oldukları garip bir uçan aygıta bindiklerini anımsadıkları görüldü. Benzer biçimde, kitap, fotoğraf ve kimi başka güdümlenmiş görsellik uygulamaları da insanların hiç yaşamamış oldukları sömürü olaylarını anımsamalarına yol açıyordu. Tıpkı kendilerinin sıcak hava balonlarına bindiklerini kafalarında canlandıran araştırmanın katılımcılarında olduğu gibi, anı canlandırma seanslarına katılanlar da kafalarında canlandırdıkları dehşet verici olayları gerçekten yaşadıklarına inanıyorlardı.


Journal of Medical Case Reports dergisinde 15 Mayıs tarihinde yayınlanan bir makalede İtalya'da bir adamın, sarı kantaron tüketmesinin üzerine psikoz geçirdiği yani gerçeklik kavramını yitirdiği yazıldı. Doktorlar, adamın psikoz tedavisi görmesinin üzerine durumunun iyileştiğini söyledi. Hastayı tedavi eden İtalya AUSL Modena hastanesi doktorları, sarı kantaron bitkisinin tedavisel özellikleri olduğunun yüzyıllardır bilindiğini ve antidepresan etkisi yarattığına dair giderek daha fazla kanıt bulunduğunu belirtti. Ancak bitkinin reçetesiz olarak alınabilmesi, klinik yönetimini zorlaştırdığı gibi kontrolsüz kullanım da kişilerin zihinsel sağlığını riske atıyor. New York Amityville'deki South Oaks Hastanesi'nden psikolog Dr. Eugene Grudnikoff, sarı kantaronun kısa vadede depresyon belirtilerini geçirdiğine dair kanıtlar olsa da uzun vadede etkisinin bilinmediğini söylüyor. Sarı kantaron kullanan depresyon hastalarında daha az hastaneye kaldırılma, daha az intihar veya intihar girişimleri görüldüğü ya da bu kişilerin daha kaliteli bir yaşam sürdüğü kanıtlanmış değil. İtalya'da yaşanan söz konusu vakada 25 yaşında bir adam, iki arkadaşı tarafından hastaneye yatırıldı. Hastaneye yatmasından üç ay önce sürekli olarak güçsüz ve yorgun hissetmeye başlayan hasta, şiddetli bir karın ağrısı da çekmekteydi. Bitkin düşen hasta işini bırakmış, nihayet bir doktora gittiğinde midesinde birçok aşınma olduğu ve Helicobacter pylori denilen, mide ülserine sebep olan bir bakteri türü bulunduğu görülmüştü. Reçete ile verilen ilaçlarını almayı reddeden hasta, bitkisel yollara başvurarak sarı kantaron çayı içmeye başladı. Hasta, hastanelik olmadan önce günde dört fincan sarı kantaron içtiğini söyledi. Doktorlar, adamın psikoz geçirmesine çayın sebep olduğunun kesin olarak bilinmesinin imkansız olduğunu belirtse de gidişatında önemli bir rol oynamış olabileceğini ekliyor. Zira önceki araştırmalarda sarı kantaronda bulunan bazı bileşenlerin, insan vücudunda ruh halini düzenleyen bazı sistemleri etkileyebileceği ortaya çıkmıştı. Ayrıca 2004 yılında Human Psychopharmacology: Clinical & Experimental dergisinde yayınlanan birkaç vaka raporunda da bitkilerin psikozu ve diğer psikiyatrik belirtileri tetikleyebileceği belirtiliyor.


1 . ayında bebek seslere ani tepkiler verir, günün yaklaşık çoğunu uykuda geçirir. Yüzünüzü ancak 1. ayın sonunda 20-25 cm mesafeden görebilir. 2. ayda sese tepki verir, size dikkatlice bakar, gülümser, anneyi tanır, 45 derece takip eder, kafasını dik tutabilir. 3. ayda anneyi iyice tanır, onu görünce sakinleşir, 45- 90 derece izler, mırıldanır, sesler çıkarır, poposunu yatarken kaldırabilir. 4. ayda bebeğiniz sizi 90-180 derece takip edebilir, oyuncaklarına uzanır, tutar, yarı dönebilir, ağlama dışında sesler çıkarır, poposunu yatarken kaldırabilir. 6. ayda destekli oturur, döner, uzanıp oyuncaklarıyla oynar, ayaklarına uzanabilir, emekleme hazırlığı yapabilir. 7. ayda genelde bebekler desteksiz oturabilirler. 9. ayda iki elinde oyuncak tutup transfer edebilir, emekler, kaşık tutabilir, tutunarak ayağa kalkabilir. 12. ayda emekler, kaşık tutar, ayağa kalkar ve sıralar. 15. ayda tek başına yürür, merdivenleri tırmanır, parmaklarıyla yemek yer, basit emirleri anlar, 3-6 kelime söyleyebilir. 18. ayda tek başına yürür, sandalyede oturabilir, 4-10 kelime söyler, topa vurabilir, kaşık kullanabilir. 2. yaşta bebeğiniz yaklaşık 50-100 kelime söyler, 2 kelimelik cümleler kurar, vücut kısımlarını bilir, dengeli yürür, topa vurabilir, 7'li kule kurabilir, 4-5 parçalık puzzle yapabilir. Bebeğinizin anne karnında geçirdiği zaman dahil olmak üzere ilk 1000 gün çok önemlidir. Her geçen gün bunu gösteren yeni araştırmalar yapılmakta. Bebeğe bu ilk yıllarda verdiğimiz uyaranlar çok çok önemli. İlk 6 ay sadece anne sütü vermek, ilk 3 ay bebeğin her türlü ihtiyacını koşulsuz karşılamak, ağladığı her zaman bebeğinizi kucağınıza alıp, emzirip, onu rahatlatmak çok önemlidir. Bebeğiniz sizi emerken sizin yüz ifadenizi de emer. Bu yüzden emzirirken onunla göz teması kurmak, onunla sevgi dolu sözlerle konuşmak son derece önemlidir. Bebeğinizin gelişiminde onun ihtiyacını karşılamak, ek gıdalara 6. aydan sonra başlamak ve anne sütüne 2 yaş ve üstüne kadar devam etmek, bebeğinizin ayına ve yaşına uygun oyuncak ve materyallerle tanıştırıp onunla oynamak, aşılarını aksatmadan doktor kontrolünde yaptırmak, yeni güncel aşılar hakkında doktorunuza danışmak, ilk 1000 günde dikkat etmemiz gereken hususlardır. Bu yazı HBT'nin 96. sayısında yayınlanmıştır.


Anne karnından çıkıp dünyaya adapte olmaya çalışan bir bebeğin uyum süreci içerisinde yaşadıkları ebeveynlerini de etkilemektedir. Birçok anne-baba, bebekleri yeterli uyuduğunda onunla ve günlük yapılması gerekenlerle daha kolay baş edebildiklerini söylerler. Bebeğin rahat ve huzurlu uyuyabilmesi, annenin doğum sonrasında iyileşebilmesine katkı sağlar. Bebekler zaman ayarı ile doğmadıkları için genellikle ilk dönemde düzensiz ve sık uyanma eğilimi içerisindedirler. Eğer bu süreci ebeveynler kendi rahat ettikleri şekle göre düzenlemeye çalışırlarsa, uyku düzeni ancak uzun bir zamanda oturabilir. Uyku, teşvik edilmesi gereken bir durumdur. Bebeğinizin ihtiyaçlarını takip ederken, aynı zamanda bunları teşvik edecek yöntemler de geliştirmeniz önerilir. Uyku öncesi ve uykudaki rutinler uyku düzeni için önemli unsurlardır. Uykunun düzenlenmesi aşamasında birçok teknik kullanıldığını görmekteyiz. Bazı kültürlerde anne, bebekle uyur. Hatta bu durum bebeğin gelişimine katkısı olan bir durum olarak da görülür. Bazı uyku öğretme tekniklerinde ise, bebeğin yanlız bırakılarak kendi kendine uyumayı öğrenmesi savunulur. Bu süreçte bebeğin ağlaması normal kabul edilir. Genellikle bu teknikler kısa sürede cevap veren tekniklerdir. Bebeği ile birlikte uyuyan ebeveynler aynı zamanda bundan keyif aldıklarını iletirler. Bütün gün görmedikleri bebekleriyle birlikte olmak için bunu bir fırsat olarak görürler. Aynı yatağı paylaşan tüm aile bireyleri sadece bebek için değil, kendi alışkanlıkları açısından da önemli bir değişiklik yapmışlardır. Sonuçları, ilerleyen zamanlarda bebeğin uykusunun bozulması, gece uykuya dalma veya gece uyanıp oyun oynamayı isteme ve bir türlü uykuya geçememe şeklinde yaşanabilir. Çünkü bebek, anne ve babasının yatağını onlarla birlikte olmak için bir fırsat yeri ve oyun alanı olarak algılar. Dolayısıyla uyku amacını kaybetmiş olur. Daha sık uyanır, daha sık emer veya gecenin bir yarısı uyanıp uzun bir süre uyumak istemez. Bu durumu düzeltmek oldukça zorlayıcı olup, ebeveyn ve bebek açısından da sancılı bir süreçtir. Bu duruma yol açmamak için aynı yatakta yatma durumuna fırsat vermemek gerekir. Bir başka uyku düzeni öğretme yöntemi de düzenli uykusu olmayan bebeklerin ağlatılarak uykuya geçirilmesidir. Birçok isimle formüle edilmiş, sanki değişik ve daha etkili bir yöntem gibi sunulan bu yöntem aslında bebeğin çaresiz olmayı öğrenmesinden başka bir işe yaramamaktadır. Uyku bebekle annenin ayrı kaldığı bir süreçtir ve bebeğin bu duruma geçerken kendini güvende hissetmesi, sadece iyi uyuması için değil, anne ile kurduğu bağ açısından da önemlidir. Uyku rutinleri tamamlandıktan sonra bebeğin kendi odasında onun rahatlaması için anne tarafından yapılan son müdahalelerin sona ermesiyle birlikte uyku teşviğine başlanabilir. Annenin omzunda, dik pozisyonda hafif rahatlatıcı dokunuşlar sergilemek iyi olacaktır. Burada önemli olan, bebeğin uykuya anne memesinde veya kollarında geçmiş olmamasıdır. Uyku hali belirdiği anda yavaşça yatağa bırakılmalıdır. Eğer bebek uyanır ve dokunarak rahatlatmanız işe yaramazsa, mutlaka kucağınıza alıp, aynı işlemleri tekrarlayıp tekrar yatağına bırakmanız gerekir. Bu durumu birçok defa tekrar etmeniz de gerekebilir. Buradaki prensip, bebeğin ağlamamasıdır. Bebek annenin orada olduğunu ve onu uyutmak için teşvik ettiğini hissetmelidir. Tüm bunlarla meşgul olurken odanın şartları ve bebeğin değişen ihtiyaçları da göz önüne alınmalıdır. Örneğin burnu tıkalı ya da yeterince beslenmemiş bir bebeğin ihtiyaçları da farklı olacaktır. Uykuya geçerken başka bir ihtiyacının olmadığından da emin olmanız gerekir. Ayrıca bebek uykuya daldığı halde, siz odadan çıktıktan bir süre sonra uyanabilir. Bu, bebeğin anneyi kontrol etme uyanmasıdır. İlk uyanmada hemen yanına gidip, uykuya geçişini yine aynı yöntemle teşvik etmeniz önerilir. İyi bir uykunun iyi bir gelişim olduğu unutulmamalıdır. Bu yazı HBT'nin 122. sayısında yayınlanmıştır.


Domates, Türk mutfağının vazgeçilmezlerinden biridir; sıcak veya soğuk tüm yemeklerde, salatalarda ve içecek olarak kullanılır. İyi haber şu ki, domates yemeklere lezzet ve renk kattığı gibi sağlık için de çok faydalıdır. Domates, özellikle kalp ve damar sağlığı açısından çok önemli bir gıdadır. Pittsburg'daki Beslenme ve Diyetetik Akademisi sözcüsü Heather Mangieri, domatesin düşük kalorili olmasına rağmen (orta boy bir domates yaklaşık 25 kaloridir) besin değerinin oldukça yüksek olduğunu söylüyor. Domates çok sayıda vitamin, mineral, bitkisel gıda ve özellikle de domatese canlı kırmızı rengini veren karotenoid likopen bakımından çok zengin bir kaynaktır. Kuzey Amerikalılar uzun süre domatesten yeterince yararlanmazken, Güney Amerika ve Avrupa'da ise domates bol bol tüketiliyordu. Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolivya ve Şili topraklarında yetişen domates, 1500'lü yıllarda İspanyol istilacılar tarafından tüm dünyaya yayılmaya başladı. Domatesi Batılılarda ilk sahiplenenler İtalyanlardı. İtalya'daki domatesler, pomodoro ya da altın elma da denilen sarı veya turuncu renkli domateslerdir. Fransızlar ise domatese pomme d'amour yani aşk elması der. Domatesin meyve mi sebze mi olduğu sorusunun cevabı kime sorduğunuza bağlı olarak değişiyor. Bir botanikçiye sorarsanız domates, tek bir döllenmiş tohumdan geliştiği için küçük ve yumuşak meyveler kategorisine girer. Ancak bir aşçı veya Amerikalı siyasetçi için bu durum farklı olabilir. National Geographic'e göre 1886 yılında bir domates ithalatçısına karşı açılan vergi davasında Yüksek Mahkeme, domatesin sebze olduğu sonucuna varmıştı. Ayrıca Ancak domatesi sebze olarak düşünmemizin en önemli sebebi, tatlı ya da atıştırmalıklardan ziyade genellikle ana yemeklere yakıştırdığımız tuzlu tadıdır. Domatesin yüzlerce çeşidi bulunur. Dünya'nın En Sağlıklı Yiyecekleri veritabanına göre domatesler kırmızı, pembe, sarı, turuncu, yeşil, mor, kahverengi veya siyah renkli olabilir. En büyük domates türleri biftek domates ve beefmaster domateslerdir. Roma domatesi orta boyutta iken, cherry ve üzüm domatesleri küçük boyutludur. Mangieri, domateste yüksek oranda lif bulunduğunu ve önemli bir A, C ve B2 vitamini kaynağı olduğunu belirtiyor. Pharmacognosy Review'da yayınlanan bir makaleye göre bu vitaminler antioksidan görevi görerek serbest radikalleri etkisizleştirmekte ve oksidatif stresi durduruyor. Domateste karotenoidler gibi kronik hastalıkların önlenmesinde önemli rol oynayan bitkisel gıdaların da bulunduğunu belirten Mangieri, domates pişirildiğinde likopen miktarının da arttığını ekliyor. Domatesler aynı zamanda potasyum bakımından da oldukça zengin. Ortalama boyutta bir domateste yaklaşık 300 mg potasyum bulunur. Aynı şekilde bir fincan domates suyunda 534 miligram, yarım fincan domates sosunda ise 454 miligram potasyum bulunur. Potasyum, kalp sağlığının yanı sıra sinir ve kas fonksiyonlarımızın da doğru çalışması için son derece önemli. Kalp sağlığı: Likopenin kalp hastalıkları riskini azalttığı düşünülüyor. Current Medicinal Chemistry dergisinde yayınlanan likopenin kalp hastalıkları üzerindeki etkisi konusunda yapılmış çok sayıda araştırmanın incelendiği bir makalede, likopen ile düşük kalp hastalığı riski arasında pozitif bir ilişki bulunduğu ileri sürülüyor. Bunun sebebi muhtemelen, likopenin ve diğer bazı bitkisel besinlerin lipid peroksidasyonu düşürebilmesi. Lipid peroksidasyon, kandaki yağların oksijenden zarar görmesi ve bunun sonucunda kan damarlarının aşamalı olarak tıkanmasının tetiklenmesi anlamına geliyor. Likopenin aynı zamanda LDL kolesterolün ve trigliserid seviyelerinin de azalmasında etkili olduğu ileri sürülüyor. Journal of Nutrition dergisinde yayınlanan bir araştırma, beta karotenin orta yaşlı ve yaşlı erkeklerde metabolik sendrom riskini azalttığını ileri sürüyor. Metabolik sendromda yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, aşırı kolesterol ve bel çevresinde aşırı yağlanma görülür. Metabolik sendrom genellikle kalp hastalıkları ve diyabet habercisi olarak görülür. Blood Coagulation Fibrinolysis dergisinde yayınlanan, 19 meyve ve 26 sebze üzerine yapılan bir araştırmaya göre domatesteki bitkisel besinler aynı zamanda aşırı trombosit kümeleşmesini de azaltarak istenmeyen pıhtılaşmaları ya da kan damarı tıkanıklıklarını da azaltıyor. Serbest radikalleri etkisizleştirir: Her ne kadar domateste bulunan bitkisel gıdaların ve vitaminlerin çoğunun antioksidan özelliği bulunsa da aralarında en çok göze çarpan şüphesiz likopendir. Archives of Biochemistry and Biophysics dergisinde yayınlanan bir deney tüpü araştırmasında, zararlı bir serbest radikal türünün etkisizleştirilmesinde en etkili karotenoidin likopen olduğu gözlemlendi. Bunun sebebi, likopenin eşsiz molekül şeklinin serbest radikalleri etkisizleştirmede önemli bir rol oynaması olabilir. Kemik sağlığı: Likopen, kemik sağlığını geliştirir ve osteoporoz gelişimini durdurur. Journal of Bone and Mineral Research dergisinde yayınlanan bir araştırmada, kanındaki likopen seviyesi daha yüksek olan katılımcılarda kalça veya omurga dışı kemiklerde çatlama riskinin daha az olduğu bulundu. Göz sağlığı: Domateslerde hem A vitamini, hem de sindirildiğinde A vitaminine dönüşen beta-karoten bulunur. Oregon Eyalet Üniversitesi Linus Pauling Enstitüsü'ndeki bilim insanlarına göre görme yetisi için elzem olduğu bilinen A vitamini, retinanın düzgün çalışması ve düşük ışıkta ya da renkli görme için de gereklidir. A vitamininin göz gelişimi için de faydası çoktur. Sindirim: Domateste yüksek oranda lif bulunduğunu belirten Mangieri, bir kase domatesin günlük lif ihtiyacımızın yaklaşık % 9'unu karşıladığını söylüyor. Bu da rahat bir sindirim, sağlıklı dışkı kütlesi ve düzenli tuvalete çıkma gibi faydalar sağlayarak bağırsak sağlığını korur. Mayo Clinic'e göre yüksek lifli beslenme düzeni hemoroit ve divertikülit riskini de azaltır. Deri: Domatesteki C ve A vitaminleri deri için çok faydalıdır. Oregon Eyalet Üniversitesi Linus Pauling Enstitüsü'ne göre C vitamini, cildinizin genç görünmesini ve yaraların iyileşmesini sağlayan kolajen üretimi için çok önemlidir. A vitamini ise yaşlanma önleyici cilt tedavilerinde yaygın olarak kullanılan retinoidlerin bir bileşenidir ve beta karoten, güneş yanıklarına karşı da faydalıdır. Kanser önleyici özellikleri: Journal of the National Cancer Institute dergisinde yayımlanan 1999 tarihli bir incelemede domates ve likopenin prostat, akciğer, mide, pankreas, kolon, rektum, gırtlak, ağız boşluğu, göğüs ve rahim boynu kanseri riskinin azalmasıyla bağlantılı olduğu bulundu. En etkili bağlantı ise prostat, akciğer ve mide kanserlerinde görüldü. Prostat kanseri riskinin azalması ile domates arasındaki ilişki üzerine birçok araştırma yürütüldü. Örneğin Journal of the National Cancer Institute dergisinde yayınlanan, yaklaşık 50.000'den fazla erkeğin katıldığı geniş kapsamlı bir araştırmada, domatesteki likopen ile prostat kanseri riski arasında ters bir ilişki bulunduğu ortaya çıktı: Likopen seviyesi en yüksek olan erkeklerde, düşük olanlara kıyasla prostat kanserine yakalanma riskinin %21 oranında daha az olduğu gözlendi. Beyin kanaması: Likopenin, en azından erkeklerde beyin kanaması riskini azalttığı görüldü. Neurology dergisinde yayınlanan ve 12 yıl süren bir araştırmaya göre kanlarındaki likopen seviyesi en yüksek olan orta yaşlı erkeklerde herhangi bir türde beyin kanaması riski %55 daha azdı. En sık görülen, kan pıhtısı bağlantılı beyin kanama riskinin ise bu kişilerde %59 daha az olduğu görüldü. Astım: Bazı dar kapsamlı araştırmalara göre domatesteki likopen, astım hastalarına da çok faydalı. Free Radical Research dergisinde yayınlanan bir araştırmada domates özünün akciğer iltihabını önlediği görüldü. Allergy dergisinde yayınlanan başka bir araştırmada ise bir hafta boyunca her gün alınan likopenin katılımcıların %55'inde egzersize bağlı astımı azalttığı görüldü.


İştah aşırı derecede açılabilir, ama protein eksikliğinin yarattığı olumsuz etkilerin su yüzüne çıkması yıllar alabilir. Protein, kilo verme ve beslenme uzmanları arasında ateşli tartışmalara yol açan bir konu. Yakın zamanda yapılan araştırmaların bir bölümü bu makro besinin düzenli bir biçimde tüketilmesinin kişide tokluk duygusu yaratabileceğine ve bunun daha uzun süreli olabileceğine işaret ediyor. Bununla birlikte, uzmanlar bir insanın sağlıklı kalabilmesi için tam olarak ne kadar protein tüketmesi gerektiği konusunda henüz bir görüş birliğine varmış değil. Ancak uzmanların tümü sağlıklı kalabilmek için insan bedeninin protein kaynağı olan besinlerin içerdikleri amino asitlere gereksinim duyduğu görüşünde birleşiyor. İnsan bedeninin yiyeceklerle aldığı proteinlerden yararlanma biçimlerini araştıran Emory Üniversitesi tıp uzmanlarından Dr. Harold Franch, kalp çeperinden, kol ve bacak kemiklerini örten kaslara, çeşitli hücresel yapıların oluşmasında protein amino asitlerinin tuğla ve harç işlevi gördüklerine dikkat çekiyor. Franch, yeterince protein tüketilmediğinde bedendeki birtakım yapıların, gereksindiği amino asitleri alabilmek için parçalanmaya başlayacağını belirtiyor. Sistem, kendi kendini yok etme sürecini gelişigüzel bir biçimde yerine getirmiyor. Protein alımının sağlıklı yaşlanma üzerindeki etkilerini araştıran Purdue Üniversitesi beslenme bilimi uzmanlarından Wayne Campbell, Bedeniniz bir seçim yapmak zorunda kaldığında, kalbin ve kimi başka organların gereksindikleri amino asitleri iskelet kaslarından almaya başlar diyor. Campbell, iskelet kası kütlesindeki bu yitime yaş ilerledikçe herkeste tanık olunduğunu belirtiyor. Yaşlılığa bağlı kas yitimi olarak bilinen bu durum genellikle 40'lı yaşlarda ya da 50'li yaşların başlarında ortaya çıkıyor ve yaşamın sonuna dek durmaksızın sürüyor. Campbell, Bu durum fiziksel güçsüzlüğe, dengeleme ve nesneleri kaldırma konusunda güçlüklere ve zamanla da bedenin giderek daha kırılganlaşıp elden ayaktan kesilmesine neden oluyor diyor. Bedenin proteinden yoksun bırakılması durumunda yaşlılığa bağlı iskelet kası yitiminin daha da hızlanabileceğine dikkat çeken Campbell, Ancak bu durum kas yitiminin önüne geçmek için bol miktarda protein tüketmek gerektiği anlamına gelmiyor. Yeterli miktarda protein tüketmek ve bedeni çalıştırmak yaşa bağlı hücresel parçalanma sürecini yavaşlatabilen amino asit gereksinimini karşılıyor diye de ekliyor. Protein ile yaşlılık arasındaki karşılıklı etkileşimi Campbell ile birlikte araştıran Teksas Üniversitesi tıp uzmanlarından Douglas Paddon-Jones da sağlıklı kişilerde çok az protein tüketmenin sinsi birtakım etkileri olduğuna dikkat çekerek, Birçok şeyin hızla ters gitmeye başlayacağı yönünde bir görüş olsa bile, bir olasılıkla ilk anda herhangi bir terslik yaşanmayabilir diyor. Paddon-Jones, proteinden yoksun kalan bir bedeni dört bir yanını kanatlı karıncaların sardığı bir eve benzetmenin konuyu daha iyi kavramamıza yardımcı olabileceğine inanıyor. Evin temelleri sağlam bir biçimde atılmışsa, karıncaların verdiği zararların birtakım sorunlara yol açmasının daha uzun bir süre alabileceğini belirten Paddon-Jones, benzer biçimde, genç ve zinde olduğunuzda yetersiz protein alımının etkilerinin ortaya çıkmasının da çok daha uzun bir zaman alabileceğine dikkat çekiyor. Ancak bu etkiler ortaya çıktığında insanların çok daha özenli davranmak zorunda olduklarını dile getiriyor. Bu durumda bir zedelenme ya da hastalık söz konusu olduğunda bağışıklık sisteminizin bu tür olumsuzluklara tepki verme yeteneğinin azaldığına tanık olursunuz. Düşebilirsiniz ve kendinizi toparlama gücünden yoksun olduğunuzu fark edersiniz, ya da hastalandığınızda haftalarca yatağa çakılmak zorunda kalabilirsiniz diyor. Dışarıdan çok iyi görünen ancak her yanını karıncaların sarmış olduğu ev gibi, proteinden yoksun kalan bedenin de yıllar içinde giderek güçten düşeceğine, bu güçten düşmenin tam olarak nasıl yaşanacağının kişiye ve kişinin karşılaştığı olumsuzlukların türüne bağlı olarak farklılıklar göstereceğine dikkat çeken Paddon-Jones, Bu durum birtakım uyarıcı belirtilere dikkat etmekle giderilebilecek denli basit bir durum değildir diyor. Franch da bu görüşe katılıyor ve protein eksikliği konusunda kişinin kendi kendine tanı koymasının hiç de kolay olmayacağının altını çiziyor. Ancak uzmanlar kişinin bu gibi durumlardan herhangi biriyle karşılaşma olasılığının düşük olabileceği müjdesini de veriyorlar. Hemen hemen her türde hayvansal besinin -et, yumurta, tavuk, balık, süt ürünleri- bedenin gereksindiği amino asitler açısından eksiksiz birer kaynak oluşturduğuna parmak basan Paddon-Jones, bu besinlerle beslendiğiniz sürece kaygı duymanızı gerektirecek bir durum olmadığını belirtiyor. Veganlar ve hayvansal besinleri tüketmeyen başka topluluklar bile gereksindikleri amino asitlerin tümünü bitkisel kökenli besinlerden alabiliyorlar. Campbell, soya fasulyesi, fındık fıstık ve bezelyenin temel amino asitleri içeren son derece zengin besin kaynakları olduklarına dikkat çekiyor. Campbell, o türde kısıtlayıcı bir beslenme düzenine uymak zorundaysanız, 65 yaşın üzerinde iseniz, bebek bekliyor ya da emziriyorsanız, hastalıkla boğuşuyor ya da kendinizi fiziksel açıdan güçsüz hissediyorsanız-protein tüketimi konusunda doktorunuza ya da beslenme uzmanınıza danışmanızı öneriyor ve Gereksinim duyduğunuz tüm besinleri aldığınızdan emin olabilmeniz için gerçekte bir uzmanın size yol göstermesi gerekir diye de ekliyor.


Bel çevresi kaç santim olmalı? Kadınlar için 88 cm'i aşsın mı aşmasın mı? 88 santimetrelik bir bel çevresi sağlıklı olmanın gerçek bir göstergesi mi? Uzmanlar, tıpta temel alınan çoğu başka ilkelerde olduğu gibi, bu konuyla ilgili gerçeklerin de son derece kafa karıştırıcı olduğuna dikkat çekiyor. Küresel Obezliği Önleme Merkezi'nin yöneticisi ve Johns Hopkins Üniversitesi uluslararası sağlık uzmanlarından Dr. Bruce Y. Lee, Bu da daha büyük ölçekli birtakım çalışmalar sonucunda elde edilen ancak yüzde yüz bir kesinlik içermeyen bir değeri yansıtıyor. Bu durumda, bel çevresi 88 santimetre olan bir kişinin 89 santimetre olan birinden çok daha sağlıklı olduğu da söylenemez diyor. Lee'ye göre, bu türde genel kabul gören kurallar, binlerce kişinin imbikten geçirilmesi sonucunda elde edilen ve genellemelere dönüşen verileri temsil ediyor. Bel çevresiyle ilgili 88 santimetre ölçütü de A.B.D'de 16 yıl boyunca izlemeye alınan yaklaşık 45 bin kadından elde edilen verilere dayanıyor. 2008 yılında yayımlanan bu araştırma kapsamında bel çevresi 88 santimetreyi aşan kadınların kalp hastalıklarından ölme olasılıklarının, bel çevresi 71 santimetreden az olan kadınlara kıyasla iki kat daha yüksek olduğu görüldü. Araştırmacılar ayrıca bel çevresiyle ilgili değerleri en yüksek olan kadınların kanser ya da başka hastalıklara bağlı olarak yaşamlarını yitirme olasılıklarının da, en düşük değerlere sahip kadınlara kıyasla, daha yüksek olduğuna tanık oldular. Öyle ki, bel çevresi genişledikçe sağlıkla ilgili çekinceler de hızla artmaktaydı. Lee, abdominal obezite olarak da bilinen, bel çevresindeki aşırı miktarda yağ birikiminin tip 2 şeker hastalığı ve yüksek tansiyon ile de ilintili olduğunu belirtiyor. A.B.D Hastalıkları Denetleme ve Önleme Merkezi'ne göre, 20 yaşın üzerindeki kadınlarda ortalama bel kalınlığı 95 santimetre. Karın bölgesindeki yağlanmanın bedenin başka yerlerindeki yağlanmaya kıyasla sağlığı neden öylesine olumsuz etkilediği kesin olarak bilinmemekle birlikte, karındaki yağlanma gerçekten de farklı bir etki yaratıyor. Kimi bilim insanları bel çevresinde biriken yağ hücrelerinin hormonların olağan dengesini bozabileceğine, insülin duyarlılığı, kan şekeri ve kan basıncı gibi unsurları olumsuz yönde etkileyebileceğine inanıyorlar. Bu ve benzer başka araştırmalardan yola çıkan A.B.D. Kalp Birliği ve Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü gibi kurumlar sağlık açısından bel çevresinin kadınlarda 88, erkeklerde 102 santimetreyi geçmemesini öneriyorlar. Uluslararası Diyabet Vakfı, daha da ileri giderek, bel çevresiyle ilgili ölçütü Avrupalı kadınlar için 80, erkekler için de 94 santimetre olarak belirledi. Asyalı topluluklar için önerilen bel ölçülerinin daha da küçük olduğu, başka etnik topluluklarla ilgili olarak da henüz yeterince veri bulunmadığı belirtiliyor. Bu durumda, bel çevresi 93 santimetre olanlar telaşa kapılmalı mı? Minnesota Üniversitesi Obezliği Önleme Merkezi eş başkanı profesör Lisa Harnack'a göre, paniğe kapılmayı gerektirecek bir durum söz konusu olmayabilir. Harnack, gerçekte kalp hastalıkları ve tip 2 şeker hastalığıyla ilgili çok sayıda risk unsuru olduğuna, bel ölçüsünün bunlardan yalnızca birini oluşturduğuna dikkat çekiyor. Lee de bel çevresinin, tıpkı beden kitle indeksi gibi, sağlıkla ilgili çok sayıda ölçütten yalnızca birini oluşturduğunu, bu yüzden tek başına pek bir şey ifade etmeyeceğini belirtiyor. Tek başına ele alınan sağlıkla ilgili ölçütleri hastanın içinde bulunduğu kutudaki bir iğne deliğine benzeten Lee, bu ölçütlerden her birinin kişinin genel sağlığının yalnızca küçük bir parçasına ışık tutabildiğine dikkat çekiyor. Harnack ile Lee insanların fazla kilolu ve sağlıklı olabilecekleri gibi, zayıf ve sağlıksız da olabilecekleri görüşünde birleşiyor. Gel gelelim, genel kurala dönüş yaparak, bel çevresini önerilen ölçülere düşüren insanların genel sağlık durumlarında çok büyük bir olasılıkla olumlu değişiklikler meydana geleceğinin de altını çiziyorlar.


Bilindiği gibi spor bedeni ve zihnimizi canlandırır. Peki bedensel hareket öğrendiklerimizi daha iyi aklımızda tutmamıza da yardımcı olabilir mi? İşte bu sorunun yanıtı arayan Nijmegen Üniversitesi'nden Guillen Fernandez ve ekibi, 72 katılımcıyla bir deney gerçekleştirdi. Katılımcılar 40 dakika içinde 90 resmi bir yerle ilişkilendirdikten sonra bunları akılda tutabilmek için çalışmış. Bir grup bu çalışmadan sonra hiç spor yapmazken, diğeri çalışmadan hemen sonra son grup ise dört saat aradan sonra 35 dakika kondisyon bisikletiyle antrenman yapmış. Katılımcılar 48 saat sonra yeniden laboratuvarda testten geçirilirken, beyin etkinlikleri de manyetik rezonans tomografisiyle takip edilmiş. Sonuç: Dört saat sonra antrenman yapanlar en iyi test sonucunu almışlar. Oysa çalışmadan hemen sonra kondisyon bisikleti kullananlarda antrenmanın olumlu etkisi görülmemiş. Hipokampusun etkinlik motiflerinde, sorunların yanıtlanması sırasında daha yüksek bir güvenirlik yansımış. Bu beyin bölgesi öğrenme ve bellek işlevlerinde önemli bir rol oynar. Sonuçlar öğrenmenin ardından yapılan sporun bellek yetisini gerçekten de güçlendirdiğini ortaya koydu. Sonuçlar, dört saatlik ara ve spor konseptinin hem eğitim de hem de klinik bakımda yararlı olabileceğini göstermesi açısından önemli. Sporun etkisini uzmanlar bedende doğal olarak bulunan kimyasal maddelere bağlıyor. Katekolamin olarak bilinen bu maddelere, dopamin ve noradrenalin gibi nörotransmitterler de dahildir. Ayrıca katekolaminlerin spor esnasında daha fazla salgılandıkları da bilinmektedir.