Ekran denildiğinde eskiden sadece televizyon akla gelirdi. Günümüzde ise televizyona ek olarak, bilgisayarlar, video oyunları, notebook, tablet ve akıllı telefonlar başta olmak üzere birçok elektronik cihaz düşünülmektedir. Bunlardan kitle iletişim aracı olmalarının yanı sıra eğitim, öğrenim ve eğlence alanlarında da yararlanılmaktadır. Ancak, artık yararları yanında zararları konusuyla da gündem oluşturmaktadırlar. Türkiye'de giderek bağımlılık halini alan elektronik cihazlar sayesinde ekrana yapışık bir nesil yetişiyor ve ekran başında geçirilen süre arttığında beraberinde birçok sağlık sorununa yol açabiliyor. Günümüzde çocuklarda 2 yaşına kadar ekran başında zaman geçirmelerine izin verilmemesi, sonraki dönemlerde ise bu sürenin günlük toplam 1-2 saatle kısıtlanması önerilmektedir. Oysa bu süre dünyadaki tüm ülkelerde çok yüksektir. Amerika Birleşik Devletleri'nde televizyon izleme yaşı 4 ay gibi çok küçük yaşlara kadar inmiştir. Erkekler, büyük çocuklar ve düşük sosyoekonomik düzeydeki çocuklar daha fazla televizyon izlerken, sosyoekonomik durum yükseldikçe, yeni teknolojilere ulaşımın kolaylaşmasıyla akıllı telefonlar, ipad, notebook, video oyunları televizyonla yarışır hale gelmiştir. Zararlı etkiler izlem süresinden, izlenen programların içeriğinden ve teknolojik yapıdan kaynaklanmaktadır. Özellikle merkezi sinir sistemi gelişiminin en hızlı olduğu, psikomotor ve psikososyal özelliklerin kazanıldığı 0-3 yaş erken çocukluk döneminde gelişebilecek bir sorun tüm yaşamı etkileyebilmektedir. Uyku bozuklukları: Ekran başında geçirilen zaman arttıkça uykuya dalma sorunları ve beraberinde uyku düzensizliği, kabus ve korku gibi uyku sorunları daha fazla gözlenmektedir. Uykusuzluk beraberinde yorgunluk ve artmış abur cubur yeme sonucunu doğurmaktadır. Gerilim sahneleri korku endişe duygularının yerleşmesine ve uyku bozukluklarına yol açabilmektedir. Şiddet: Medya yoluyla, özellikle televizyonla şiddete maruz kalmak, çocukları şiddete karşı duyarsız hale getirmektedir. Sonuçta çocuklar şiddeti kanıksayıp sorunları çözmede bir yol olarak görebilmektedir. Özellikle somut düşüncenin hakim olduğu, soyut düşüncenin gelişmediği 7 yaş öncesi dönemde çocuk televizyonda gördüğü görüntüyü uygulamaya koyabilir. Şiddet unsuru içeren görüntüler bilinçaltına şiddet duygularının yerleşmesine ve şiddet eğilimine neden olabilir. Obezite ve diğer fiziksel sorunlar: Çocuklar ekran başında ne kadar uzun zaman geçirirlerse, aşırı kilolu hatta obez olma riski o kadar artmaktadır. Yattıkları odada televizyon, bilgisayar varlığı bu riski çok daha fazla artırmaktadır. Ayrıca ekran başında daha fazla abur cabur, tuzlu, yağlı ve aşırı kalorili gıdaların tüketimi özellikle reklamlar yoluyla teşvik edilmekte ve beraberinde obezite daha belirgin olarak karşımıza çıkabilmektedir. Ortopedik sorunlar ve görme bozukluklarıyla sıklıkla karşılaşılabilmektedir. Uzun süre televizyon izlemenin sağlıklı gözlerde bile yorulma, kanlanma, kuruma gibi belirtilere yol açtığı, kırılma kusuru olanlarda uyum çabası nedeniyle göz kaslarında yorgunluk oluşturduğu gözlenmektedir. Psikososyal ve davranış sorunları: Bilgisayar, video oyunları veya televizyon ekranında günlük 2 saatten fazla geçirilen zaman sonrasında duyusal, sosyal ve dikkat problemleri ortaya çıkabilmektedir. İletişim güçlüğü, öğrenme bozukluğu, dikkat eksikliği, antisosyal davranışlar, arkadaş ilişkilerinin azalması, erken yaşlarda cinsel ilişki, alkol, sigara, madde bağımlılığı bu sorunların en sık görülenleri olmaktadır. Televizyonun en önemli olumsuz etkisi, çocuğun tek yönlü iletişim içinde olması ve karşılıklı etkileşim olanağının olmamasıdır. Dil becerileri gecikmekte, dış dünya ile iletişim sorunu yaşamaktadırlar. Özellikle reklamlar ve müzik klipleri, renk, ses, ritm ve hareketi bir arada sunması nedeniyle küçük çocukların bile ilgisini çekmekte ve kullanılmakta olan bazı bilinçaltı uyaranlar çocukların tutum ve davranışlarında etkili olmaktadır. Azalmış akademik performans: Yatak odalarında televizyon bulunan çocukların akademik performanslarının, bulunmayanlara göre daha düşük olduğu bilinmektedir. Çocuğun okul başarısında en etkili faktörler; çocuğun zeka düzeyi, anne baba eğitim düzeyi ve ders çalışmaya ayrılan süre olmakla birlikte, televizyon ya da internette geçirilen sürenin ders çalışma süresini kısaltması sonucunda okul başarısı düşmektedir. Oyunlar için az zaman kalması: Ekran başında geçirilen aşırı zaman aktif, topluca yapılan, yaratıcı oyunlar için daha az zaman bırakmaktadır. Çocuğunuzun ekran başında geçirdiği zaman sizin fark ettiğinizden daha uzun süre olabilir. O nedenle yakın izlem yaparak onunla konuşup, daha az oturup daha çok hareket etmesinin önemini anlatmalısınız. Aynı zamanda basit kurallar oluşturmaya ve uygulamaya başlamalısınız. Arka planda TV izletmeyin: Televizyon açıksa ve -çocuğunuzun sırtı televizyona dönük bile olsa- arka planda çalışıyorsa, dikkatini çekebilir. Aktif olarak televizyon izlemiyorsanız televizyonu kapatın. Yatak odalarında bilgisayar ve televizyon bulundurmayın: Yatak odalarında televizyon olanlar televizyon olmayanlara göre daha fazla televizyon izlemektedirler, aynı durum bilgisayar ve internet için de geçerlidir. Yasal olmayan, şiddet ve cinsel içerikli sitelere erişim, başta gelen riskler arasındadır. İnternetin pornografi yayın aracı olarak kullanımı da hızla yaygınlaşmaktadır. Uyuşturucu ve terör gibi yasal olmayan yollara destek arayanlar interneti propaganda aracı olarak kullanmaktadır. O nedenle çocukların ekran başında geçirdikleri sürenin ve internette girdikleri sitelerin izlenmesi açısından bilgisayar ve televizyonun salon gibi ortak kullanım alanlarında bulunması yararlı olacaktır. Ayrıca güvenli internet kullanımı konusunda bilgiler sağlanmalıdır. Televizyon karşısında yemek yemeyin ve yedirmeyin: Televizyon karşısında abur cubur gibi atıştırmalıklar ya da öğün yemekleri ekran karşısında çocukların daha uzun süre kalmalarına ve tartı alımına neden olmaktadır. Okula gittiği günlerde gün içi kurallar belirleyin: Birçok çocuk hafta içi okula gittiği için çok kısıtlı zamanı mevcuttur. Geriye kalan zamanını bir ödül ya da cezalandırma olarak televizyon karşısında geçirmesine izin vermeyin. Çocuğunuzun bakıcısıyla konuşun: Çocuğunuzun yaşamındaki diğer kişileri çocuğunuzun ekran başında geçirdiği zamanı kısıtlaması açısından yönlendirip bilgilendirin. Bakıcıların ekranları bakıcı olarak kullanmasına göz yummayın. Başka aktivitelere yönlendirin: Eğlence olarak ekran başında olmasından çok okuma, akranlarıyla birlikte toplu oyunlar oynama, annesine yemek pişirirken yardımcı olma gibi aktivitelere katılmasını sağlayın. İyi bir örnek olun: Ekran başında geçireceğiniz zamanı kısıtlayarak çocuğunuza iyi bir rol model olun. Fişi çekin: Şayet ekran başında geçirilen zaman aile içi gerginlik yaratıyorsa, televizyonu, bilgisayarı fişinden çekin ve akıllı telefonları, video oyunlarını uzak bir yere saklayın. Tüm aile için ayda ya da haftada 1 gün serbest ekran günü belirleyebilirsiniz. Kontrolsüz televizyon izlemini engellemek için, fişe bir kilit takabilirsiniz. Elektromanyetik alanların olumsuz etkilerini azaltmak: Özellikle televizyonun en az 2 metre mesafeden seyredilmesi, çocuğun odasında televizyon bulundurulmaması, televizyonun arkasına ya da televizyonun önünde bulunduğu duvarın arkasına koltuk, yatak yerleştirilmemesi bu olumsuz etkileri azaltmada oldukça etkilidir. Çocuğunuzun izleyeceği programları planlayın: Kanallar arasında sürekli dolaşmak yerine kaliteli videoları ya da programları bulun. Bilgisayar ve televizyonlarınızdaki ebeveyn kontrol düğmelerini kullanmayı düşünün. Video oyunları ve akıllı telefon uygulamalarını çocuklarınız oynamadan önce izleyin. Şiddet ve gerilim içeren programların izlenmesini engelleyip eğitici programları tercih edin. Çocuğunuzla birlikte izleyin: Uygunsa programları birlikte seyredin, gördüklerinizi konuşun . Abur cubur ve fazla tuzlu, kalorili gıdaların reklamlarında, televizyonda görülmesinin her zaman yararlı bir gıda olduğu anlamına gelmediğini anlatın. Programları kaydedin ve sonra izleyin: Böylelikle bu, oyuncak ya da abur cubur satan ticari reklamları ileri sarmanızı sağlayacaktır. Canlı bir program izliyorsanız kumandanızın sessiz düğmesini kullanın. Müzik dinlemek amacıyla da olsa televizyon sürekli açık tutulmamalıdır. Aktif ekran zamanını destekleyin: Televizyonda bir show programı izlerken çocuğunuzun egzersiz ya da yoga yapmasını teşvik edebilirsiniz. Fiziksel aktiviteyi yönlendiren programları tercih edin. Doğum günü hediyesi olarak tablet, akıllı telefon vb. elektronik cihazlar almayın. Bu yazı HBT'nin 59. sayısında yayınlanmıştır.


Bağışıklık sisteminin güçlenmesi için olmazsa olmaz kurallar; çocuğumuzun aşılarını eksiksiz olarak yaptırmak, beslenmesinin yeterli ve dengeli olduğundan emin olmak, uyku düzenine önem vermek, sağlıklı çevre koşullarını sağlamaktır. Çocukların okula başlamadan önce ciddi bulaşıcı hastalıklardan korunması için difteri-boğmaca-tetanoz- çocuk felci, hepatit A, hepatit B, kızamık-kızamıkçık-kabakulak, su çiçeği, pnömokok, menenjit aşıları tamamlanmış olmalıdır. Ayrıca risk taşıyan bireylerin (6-59 ay arası tüm çocuklar, 50 yaş üstü tüm erişkinler, kronik akciğer, kalp, böbrek hastalığı olanlar) influenzaya karşı Eylül- Ekim aylarında aşılanması önerilmektedir. Yaşamın ilk yılında bebeğin anne sütüyle beslenmesini sağlamak, daha sonrasında sağlıklı ve dengeli beslenmek. Bağışıklık sistemini güçlendiren etkiye sahip besinleri soframızdan eksik etmemek de çok önemli. Yeterince uyuyarak dinlenmek, hastalıklardan korunmak ya da hafif geçirmek için fayda sağlar. Çocukların özellikle okula gittiği dönemlerde, sabah rahatlıkla ve dinlenmiş şekilde uyanabileceği şekilde erken yatması, okul başarısının yanı sıra bağışıklık sistemi için de gereklidir. Hastalıklardan korunabilmek için sağlıklı çevresel koşulları sağlamak da önemli. Bağışıklık sistemini güçlendirdiği öne sürülen çeşitli bitki-vitamin takviyesi gibi ürünleri eczane ve marketlerde bulmak mümkün. Yapılan çalışmalar, bu tip takviyelerin birçoğunun hastalık sıklığı ve şiddeti üzerine belirgin bir etkisi olmadığını gösteriyor. Bunlar arasında C vitamini ve çinkonun bağışıklığı bir miktar desteklediğine dair veriler mevcut. En iyisi çocuğumuza bu desteği doğal besinler aracılığıyla vermeye çalışmak. Vücudun doğal direncini artırmak için alınabilecek en kolay önlem, taze meyve ve sebze tüketmek. Sebze, meyveyi yeterli miktarlarda yiyen insanlarda, içerdikleri C vitamini, karoten, likopen, antioksidanlar, lifler sayesinde hem bağışıklık sistemi daha kuvvetlidir, hem de kalp-damar hastalıkları daha az görülür. C vitamini içeren besinlerin düzenli tüketilmesi, hastalıklardan korunmamıza yardımcıdır. Turunçgiller, özellikle portakal, mandalina ve diğer taze meyveler C vitamininden zengindir. Havuç, bal kabağı, domates, greyfurt, karpuz, şeftali gibi sarı-turuncu-kırmızı renkli meyve ve sebzeler karoten ve likopen denilen pigmentleri içerirler, bunlar vücutta hem A vitaminine dönüşerek hem de antioksidan etkileriyle bağışıklığı güçlendirirler. Ceviz, badem gibi kuruyemişler, et, balık, yumurta gibi hayvansal gıdalar, deniz ürünleri, bağışıklığı destekleyen çinko bakımından zengin besinlerdir. Omega 3: Balık ve deniz ürünleriyle alınan yağlar, kalp ve damar sağlığı açısından faydalarının yanı sıra enfeksiyonların yarattığı yangısal reaksiyonları engeller. Çocuklarımızın haftada en az 2 kez balık yemesini desteklemeliyiz. Sarımsak: Yapılan bilimsel çalışmalar, içerdiği organosülfür bileşiklerin toksinlerle savaştığını, kanser ve kardiyovasküler hastalıklar gibi birçok hastalıkta önleyici etkisi olduğunu gösteriyor. Hem antibakteriyel hem de antiviral etki gösteriyor ve soğuk algınlığı, nezle ile grip gibi bu mevsim en sık görülen hastalıklara karşı koruyucu etki gösteriyor. Maksimum fayda sağlamak için sarımsağın ezilerek ve çiğ olarak yenmesi önerilir. Ayrıca hastalık dönemlerinde çocuğunuza ıhlamur, zencefil, bal, limon, elma çayı gibi bitki çayları hazırlayarak, hem boğazındaki tahrişin azalmasına yardımcı olabilir, hem de sıvı alımını destekleyebilirsiniz. Çevresel anlamda nelere dikkat edilmeli? Açık havada daha çok zaman geçirmeliyiz. Havaların serinlemesiyle beraber, açık havada üşüme ve soğuk alma korkusuyla geçirilen zaman azalır. Hatta mecburiyetler dışında sokağa çıkılmaz hale gelir. Kapalı, kalabalık alanlarda geçirilen vakit arttıkça, hastalıkların bulaşması da kolaylaşır. Kış aylarında çocuklarımızla vakit geçirmek için, kalabalık alışveriş merkezi veya temizliği güvenilir olmayan kapalı oyun alanları yerine, mümkün olduğu kadar açık alanları ve temiz hava alabileceği yerleri seçmeliyiz. Sigara dumanına aktif veya pasif olarak maruz kalınması durumunda, enfeksiyonlara yatkınlık artar. Sigara dumanı, solunum yolunu örten dokuların bütünlüğünü bozar, solunum yollarını süpürerek temizleme görevi olan silia adı verilen tüycükler sigara dumanından zarar görerek bu fonksiyonu yerine getiremez ve hastalığa daha duyarlı hale gelinir. Açık alanlarda dahi sigara dumanına maruz kalmak çocuğumuzun daha kolay hastalanmasına neden olur. Yemeklerden önce ve sonra, tuvaletten önce ve sonra el yıkama konusunda çocuklar eğitilmelidir. Öksürme ve hapşırma sonrası ellerin su ve sabunla iyice yıkanması veya alkol içeren el dezenfektanlarının kullanılması, hasta kişilerle temas durumunda maske kullanılması, hasta kişilerin bulunduğu ortamın sık sık havalandırılması gereklidir. Kapı kolu, masa, bardak gibi yüzeylerde bazı virüsler 2-8 saat canlı kalabilir. Bu yüzeylerin sık sık temizlenmesi bulaşma riskini de en aza indirecektir. Hasta çocukların iyileşene kadar okula gönderilmemesi, enfeksiyonun yayılmasını engellemek için önemlidir. Bu yazı HBT'nin 82. sayısında yayınlanmıştır.


Çocukluk döneminin en temel özelliği, dinamik bir büyüme dönemi olmasıdır. Çocuklarda normal büyüme, genel sağlığın yerinde olduğunun en önemli göstergesidir. Doğum öncesi dönemden itibaren hızlı bir şekilde başlayan büyüme, yaşa göre değişkenlik göstererek ergenliğin sonuna kadar devam eder. Büyümede duraklama ve boy kısalığı altta yatan bir hastalığın ilk belirtisi olabilir. Büyüme ve gelişimin desteklenmesi, büyümeyi etkileyen durum ve hastalıkların zamanında tespit edilip başarılı bir şekilde müdahale edilebilmesi için, tüm çocukların yenidoğan döneminden itibaren ergenliğin sonuna kadar düzenli olarak izlenmesi gerekir. Büyüme izlenirken boy, kilo ve baş çevresi ölçümleri yapılarak büyüme eğrisine kaydedilmelidir. Kontroller doğumdan itibaren ilk ay haftada bir kez, 6. aya kadar ayda bir, 6. aydan 2 yaşa kadar 3 ayda bir, 2-6 yaş arası 6 ayda bir yapılmalı, 2 yaşından ergenlik sonuna kadar yılda bir değerlendirme ile takibe devam edilmelidir. Büyümeyi etkileyen faktörler arasında genetik, beslenme, hormonlar, metabolik ve psikososyal durum, kronik hastalıklar sayılabilir. Genetik faktörler hem doğum öncesi hem de doğum sonrası büyümeyi etkiler. Anne ve babanın boyu çocuğun final boyu ile yakından ilişkilidir. Anne ve babanın boyuna göre 5-10 cm hata payı ile hedef boy hesaplanabilir. Çocuklar kalıtsal büyüme potansiyellerine ancak yeterli ve dengeli beslenmeyle erişilebilir. Büyümenin hızlı olduğu dönemlerde alınan enerjinin %10'dan fazlası büyüme için harcanır. Yeterli kalori, protein, vitaminler, demir ve çinko dengeli beslenmede önemlidir. Mucize yaratan bir besin yoktur. Büyüme mevsimlere göre de değişkenlik gösterir. İlkbahar ve yaz aylarında daha hızlı iken, sonbahar ve kış aylarında büyüme hızı düşer. Mutsuz, stres altında veya ihmal ve istismara uğrayan çocukların büyüme ve gelişmesi bozulabilir. Büyüme aynı tempoda giden bir süreç değildir, aynı çocukta aralıkla büyüme atakları olabilir. Çocuğun yaşıtlarına göre kısa olması, çocuğun pantolon/etek boyunun üst üste 2 yıl aynı kalması, büyüme geriliğine ilişkin önemli ipuçlarıdır. Büyümenin değerlendirilmesinde kullanılan eğriler, toplumun normallerinden elde edilen, yaşa göre boy, ağırlık ve baş çevresi gelişimini gösteren persantil eğrileridir. Sağlıklı bir çocuğun boyu, eğri üzerinde 3 ve 97. persantil çizgileri arasında yer alır ve çocukluk dönemi boyunca aynı eğri üzerinde devam eder. Çocuğun boyunun persantil eğrilerinde 3. persantil altında olması veya normal persantil eğrileri içinde olsa bile zaman içinde alt persantillere düşme göstermesi ya da annebabasına göre çocuğun boyunun kısa olması patolojiktir ve tetkik etmek gerekir. Miadında doğan bir bebek yaklaşık 5. ayda doğum tartısının iki katı, 12. ayda üç katı, 24. ayda dört katına ulaşır. 2 yaşından sonra yılda 2,5 kg tartı artışı normaldir. Yenidoğan bebeğin ortalama boy uzunluğu 50 santim civarındadır. 1 yaşında doğum boyunun 1,5 katına (ortalama 75 santim), 4 yaşında doğum boyunun iki katına (ortalama 100 santim) erişmiş olur. Daha sonra ergenliğe kadar yılda 5-6 cm uzama ile büyüme devam eder. Erkek çocuklar ilk 2 yaşta kızlara göre hafifçe iridir. Ergenlikte boy büyümesinde fark olur, erişkin kadın ve erkek boyu arasında 12-13 santimlik fark vardır. Kız çocuklarda ilk adet kanaması sonrasında ortalama 4,5 cm daha boy uzaması olur. Büyüme takibinde çocuğun kilosu da önemlidir. Vücut ağırlığının ve boyun ideal oranlarda olması gerekir. Vücut Kitle İndeksi ağırlık ve boy arasındaki ilişkiyi gösterir. Yaşa ve cinsiyete göre Vücut Kitle İndeksi standartlarına bakılarak değerlendirilir. Vücut Kitle İndeksi % 5'in altı zayıf, % 85 ve üzeri fazla kilolu, % 95 üzeri obez olarak değerlendirilir. Son yıllarda kilo fazlalığının erken tespitinde çocuklarda bel çevresinin takibi de önem kazanmaktadır. Kronik hastalıklar, organ yetmezlikleri, kalp, böbrek, karaciğer, kronik bağırsak problemleri, metabolik hastalıklar ve kanserler büyümeyi olumsuz etkiler. Boy kısalığının nedeni ailevi olabileceği gibi, tanı konulmamış bir sendrom, büyüme hormonu eksikliği veya kronik bir hastalığa da bağlı olabilir. İyi bir öykü ve fizik muayene ile çocuğun değerlendirilmesi, erken tanı ve başarılı bir tedavi için gereklidir. Ailevi boy kısalıklarında anne-baba boyu kısadır, çocuğun boyu anne- baba boyu ile uyumlu ve büyüme hızı da normaldir. Boy kısalıkları içinde nadir bir neden olan iskelet bozukluklarına vücutta orantısızlık, kol ve bacaklarda kısalık veya iskelet anormallikleri eşlik edebilir. Kilo artışı devam ettiği halde boy büyümesinin duraklaması, büyüme hormonu eksikliği gibi nadir endokrin nedenli sorunları düşündürür. Sadece kızlarda görülen ve en önemli bulguları boy kısalığı ve ergenlik yokluğu olan genetik bir hastalık olan Turner Sendromu da patolojik kısalık nedenleri arasında sayılabilir. Boy kısalıklarında tanı koymak için laboratuvar tetkikleri ve kemik yaşımı ölçümü gibi değerlendirmeler gerekebilir. Büyüme üzerine etki eden çeşitli faktörler göz önüne alındığında, büyümenin karmaşık ve birbiriyle ilintili birçok olayın bir sonucu olduğu anlaşılmaktadır. Araya giren herhangi bir hastalık/durum büyüme sürecini olumsuz etkileyebilir. Büyümede duraklama veya boy kısalığını yakalamak için tüm çocukların sağlıklı da olsalar büyümelerinin izlenmesi son derece önemlidir. Tedavisi mümkün boy kısalıklarında erken teşhis ile başarılı tedavi imkanı doğar ve yüz güldürücü sonuçlar elde edilebilir. Bu yazı HBT'nin 116. sayısında yayınlanmıştır.


Öksürük çocukluk çağında en sık doktor başvurusuna yol açan nedenlerden biridir. Öksürük aslında normal bir refleks olup, hava yolunu çevresel zararlı taneciklerden, sekresyonlardan ve aspirasyondan korur. Yapılan çalışmalarda, sağlıklı çocukların, eşlik eden başka semptomlar olmaksızın, günde ortalama 11 kez öksürebildiği gösterilmiştir. Öksürük; çok şidetli veya sık olduğunda bazı hastalıkların belirtisi olabilir. Akut öksürük genellikle viral üst solunum yolu enfeksiyonlarından kaynaklanır. Çocuklarda üst solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı öksürüklerin %50'si 10 günde, % 90'ı ise 25 günde geriler. Çocuklar bir yılda 6-8 kez böyle enfeksiyonlar geçirebilir ve özellikle kreş veya okul döneminde bu enfeksiyonlar üst üste görülebilir. Zatürre akciğer dokusunun iltihaplanmasıdır. Bakteriler başta olmak üzere çeşitli mikroorganizmalara bağlı olarak meydana gelebilir. Öksürükle birlikte ateş, hızlı nefes alıp verme, balgam gibi şikayetler de olup akciğerin dinleme bulguları tanıda yol göstericidir. Boğmaca öksürüğü; nöbetler halinde gelen, arka arkaya, nefes almaya fırsat vermeyen, öksürüklerin sonunda uzun bir iç çekme ile soluk alma ihtiyacı doğuran, bazen kusma ile sonlanan bir öksürüktür. Aşılama programları ile birlikte boğmaca enfeksiyonu günümüzde daha az görülmekle birlikte tanı almamış çocuk ve yetişkin boğmacalı hastalar henüz aşılama programları tamamlanmamış bebeklere hastalığı bulaştırabilirler. Ana hava yolunun, gırtlağın veya ses tellerinin şişmesi ile çocukta köpek havlama sesine benzer bir öksürük oluşabilir ve bu durum krup olarak isimlendirilir. Hava yolundaki bu şişme veya ödem; enfeksiyon veya alerji nedeniyle oluşabilir. Çocukların nefes borusuna yabancı bir madde kaçması sonucu akut boğulur tarzda bir öksürük görülebilir ve eğer bir gıda veya küçük oyuncak parçaları çocuğun elindeyken, böyle bir durum gerçekleşmişse acilen bir doktora başvurulmalıdır. Çocuklarda dört haftadan uzun süren öksürük ise kronik öksürük olarak tanımlanır ve düşük yaşam kalitesi, okul devamsızlığı, tedavi yan etkileri, artmış sağlık maliyetleri ve aile fertlerinin endişesine yol açması nedeni ile hasta ve toplum için önemli bir sağlık sorununu oluşturur. Kronik öksürük altta yatan kronik bir akciğer hastalığının bulgusu olabileceğinden dikkatle değerlendirilmelidir. Öksürüğün başlangıç yaşı önemlidir. Yenidoğan döneminde başlayan öksürük genellikle altta yatan önemli bir nedeni gösterir ve ileri inceleme gerektirir. Trakeoözefageal fistül, trakeomalazi gibi hava yolu anomalileri ya da kistik fibrozis, primer siliyer diskinezi gibi genetik hastalıklar yenidoğan döneminden itibaren başlayan kronik öksürük ile kendini gösterebilir. Öksürük; hışıltı veya hırıltılarla birlikte ise, özellikle geceleri artıyorsa, çocuk hareketli olduğu zamanlarda nefes almada zorlanıyorsa astım ihtimali değerlendirilmelidir. Devamlı kesilmeyen bir öksürük, burun akıntısı, gözlerde sulanma, boğazda kaşınma hissi, geniz akıntısı ile birlikte ise bu çocuklarda saman nezlesi veya birlikte sinüzit olabilir. Çocuklarda her zaman yabancı bir cismin çocuğun hava yoluna kaçmış olabileceğine işaret eden tipik bir öykü bulunmayabileceği de akılda tutulmalıdır. Bir çocuk kronik öksürük nedeni ile doktor tarafından değerlendirilirken de muayene bulguları ve radyolojik bulgular doğrultusunda yabancı bir cismin hava yoluna kaçtığından şüphe edilebilir. Çocuklarda öksürük ile birlikte tekrarlayan kusmalar, ağızda kötü bir tat hissi, göğüste yanma gibi belirtiler gastroözefageal reflüye işaret edebilir. Kuru, tekrarlayan, inatçı, patlar tarzda olup özellikle gece uykuda ya da çocuğun sevdiği bir şeyle meşgul olduğu dönemlerde kaybolan öksürüklerde psikojenik öksürük akla gelebilir. Diğer öksürük yapan hastalıkların olmadığı gösterildikten sonra çocuğun psikolojik durumunun değerlendirilmesi yol gösterici olabilir. Hava yolundaki koruyucu özelliği dikkate alındığında, öksürüğün baskılanması birçok solunum sistemi hastalığında zararlıdır. Çocuk yaş grubunda yapılan çalışmalarda öksürük ilaçlarının etkin olduğu gösterilememiştir. İlaç metabolizması ve ilaç etkinliği yaşa bağlı olarak değiştiğinden, toksik etkileri nedeniyle özellikle iki yaşından küçük çocuklarda bu ilaçların kullanımı önerilmemektedir. Öksürük tedavisinde ana hedef; altta yatan nedenin tanımlanması ve tedavisi, sigara gibi çevresel etkenlerin, tetikleyici faktörlerin belirlenmesi ve bunlara maruziyetin önlenmesidir. Bu yazı HBT'nin 113. sayısında yayınlanmıştır.


Araştırmacılar tanısı konmamış ruhsal hastalıklara sahip çocukları anlamak için aile veya toplum tarafından kullanılmak üzere 11 yöntemden oluşan bir liste yayınladı. Belirtilere göre iki hafta veya daha uzun süredir üzgün veya içe kapanık davranış sergileyen çocuklar depresyona girmiş olabilirler ve günlük faaliyetlerde bile yoğun kaygı, korku durumu anksiyete bozukluğuna işaret ediyor olabilir. Araştırmalara göre içlerinde dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu, yeme bozuklukları ve bipolar bozukluklar da bulunan zihinsel hastalıklara sahip çocukların dörtte üçü (3/4) tanı almamış ve tedavi görmemiştir. Araştırmalara göre çocuklarında herhangi bir belirti fark eden ebeveynler psikiyatrik değerlendirme için soluğu pediatristin veya ruh sağlığı uzmanının yanında almıştır. Uzmanlar, listenin normal çocukluk davranışı ve ruhsal hastalık ayrımını yapmakta ebeveynlere yardımcı olacağını umuyorlar. Listeyi hazırlayanlardan, Mayo Klinik Psikiyatri Bölümü'nden Prof. Dr. Peter S. Jensen Çoğu kişi çocuğunun bir problemi olup olmadığı konusunda kafa karışıklığı yaşıyor. Eğer basit bir evet varsa, karar olmaksızın işler daha kolay hale gelir diyor. Araştırmacılara göre erken yaşta fark edilen ruhsal bozukluklar en yakın zamanda daha etkili biçimde tedavi edilebilme imkanına sahiptirler. ABD Ulusal Ruhsal Hastalıklar Birliği, Çocuk&Ergen Harekat Merkezi yöneticisi Darcy Gruttadaro listeyle ilgili yapılan yeni bir konferansta Bazı çocukların belirti göstermesiyle tedaviye başlamaları arasında 10 yıllık bir süre geçiyor diyor. Liste şu günlerde Pediatri dergisinde yayımlanmış durumda. Böyle bir listenin hazırlanma evresi ise 2001 yılına dayanıyor. Liste Amerikan Sağlık Bakanlığı'nın isteği üzerine 1971'de insanların kanseri erken fark etmesini sağlayan listeye benzer şekilde hazırlandı. Kurul, 6000'den fazla çocuğun katıldığı ruhsal sağlık araştırmalarını inceledi. Bu sayede hazırladıkları listedeki belirtilerin bazı ruhsal hastalıklara sahip çocukların çoğunu kapsadığından emin oldular. - 2 haftadan daha fazla süre çok üzgün veya içe kapanık olmak - Kendine zarar vermek veya öldürmek konusunda ciddi planlar yapmak veya denemek - Aniden başlayan, ezici, sebepsiz yere korku; bazen kalp hızının, solunumun artması - Birçok kavgaya katılmak, silah kullanmak veya diğerlerinin fena halde canını yakmak - Kendine veya diğer insanlara zarar veren aşırı, kontrol dışı davranışlar - Yemek yememek, kusmak veya kilo vermek için müshil kullanmak - Günlük faaliyetlerde aşırı yoğun endişelenme - Okulda başarısızlığa veya fiziksel tehlikeye neden olsa bile dikkatini verememek - Tekrarlayan uyuşturucu veya alkol kullanımı - İlişkilerde sorun yaratan ciddi ruh hali değişimleri - Kişilikteki veya davranışlardaki şiddetli değişimler Bu belirtiler özel bir tanıyı yansıtmamakla beraber ruhsal bozukluk profilleri oluşturmak açısından yardımcı olacaktır. Doğru tanı için ebeveynler ilgili sağlık kurumlarına başvurmalıdır. Araştırmacılar gereksiz yere ruhsal bozukluk tanısı koymamak için listenin koruyucu rolü olacağına inanıyorlar. Ancak bu belirtiler ruhsal bozukluğa sahip her çocukta belirgin hale gelmeyebilir. Dr. Jensen'in dediğine göre gençliğin tahminen % 15'i ruhsal bozukluk sahibi. Listedeki profiller ise ancak % 8'ini tanımlıyor.


Kış mevsiminde çocuklarda sık görülen boğaz ve üst solunum yolu enfeksiyonları şunlardır: Nezle, sinüzit, bademcik iltihabı , boğaz iltihabı , ses tellerinin iltihabı , nefes borusu iltihabı veya bu enfeksiyonların kombinasyonları. Üst solunum yolu enfeksiyonlarına çok çeşitli virüsler ve bakteriler neden olur. Hasta bir kişi soluma, hapşırma, öksürme gibi faaliyetler ile havaya aerosol yani mikroskobik damlacıklar şeklinde su buharı bırakır. Üst solunum yolu enfeksiyonlarına neden olan virüs ve bakteriler bu damlacıklar içerisinde havada saatlerce asılı kalabilirler. Bu damlacıkları soluyan herhangi bir kişi hastalığa yakalanma olasılığına sahiptir. Hastanın bu sırada bağışıklık sisteminin zayıflamış olması enfeksiyona yakalanma şansını artırır. Aynı sırada ciddi başka bir enfeksiyon geçiriliyor olması, hava kirliliği, pasif veya aktif sigara içiciliği, ağır yorgunluk, üst solunum yollarında kuruluk, titreme şeklinde ciddi üşüme, kortizon gibi bağışıklık sistemini baskılayıcı tedaviler alınıyor olması gibi faktörler anlık veya sürekli olarak vücudun genel bağışıklık sistemini veya üst solunum yollarının lokal savunma mekanizmalarını zayıflatabilir. Üst solunum yolu enfeksiyonları için bir diğer önemli bulaşma yolu da hasta kişilerin mikrop içeren salgıları ile temas etmektir. Hapşıran ve bu sırada ağzını eliyle kapatan bir kişi ile tokalaşma sonrası mikroplar sizin elinize geçecektir. Buradan üst solunum yollarınıza ulaşacak olurlar ise siz de aynı hastalığa yakalanabilirsiniz. Genel olarak sanıldığının aksine soğuk hava üst solunum yolları enfeksiyonlarına neden olmaz. Kış aylarında üst solunum yolu enfeksiyonlarının daha sık görülmesinin sebebi, günlük yaşantımızın açık havada değil, daha çok ev, iş yeri, okul, toplu taşım araçları gibi kapalı ortamlarda geçmesidir. Ayrıca soğuk nedeniyle bu ortamlar kış aylarında çok daha az havalandırılır. Kapalı, az havalandırılan ortamlarda çok sayıda insanın bir arada bulunması üst solunum yolu enfeksiyonlarının yayılmasını son derece kolaylaştırır. Üst solunum yolu enfeksiyonları en sık görülen enfeksiyonlar arasındadır. Bu konudaki toplumsal çalışmalar genel nüfus içerisinde ortalama her kişi için yılda 2 ile 4 kez arasında üst solunum yolu enfeksiyonu geçirildiği şeklinde rakamlar vermektedir. Çocuklarda üst solunum yolu enfeksiyonları özellikle kış aylarında çok daha sık görülür. Dolayısı ile yuva veya okula giden bir çocuk için yıl boyunca 8-10 kez hasta olması doğal karşılanmalıdır. Yenidoğan çocuk annesinden aldığı bir takım bağışıklık verici maddeler nedeniyle üst solunum yolu enfeksiyonlarından bir süre için korunur. Anne sütü ile düzenli bir şekilde beslenen bebekler bir takım farklı bağışıklık verici ve düzenleyici faktörleri anneden almaya devam ederler ve büyük ölçüde enfeksiyonlara karşı korunmuş olurlar. Bu süre içerisinde de çocuğun kendi bağışıklık sistemi gelişerek, çevresinde virüs ve bakterileri tek tek tanımaya ve onlara karşı direnç geliştirmeye başlar. Bu mikroplardan önemli olanlarına karşı çocuk aşılama programları ile suni bir yoldan bağışıklık kazanır. Ancak çevremizde üst solunum yolları enfeksiyonlarına neden olan çok sayıda ve çeşitlikte virüs ve bakteri bulunmaktadır. Bu nedenle çocuklar 2 ile 8 yaş arası dönemde erişkinlere göre daha sık olarak üst solunum yolu enfeksiyonlarına yakalanırlar. Bu durum kreş, yuva ve okul gibi çok sayıda çocuğun bir arada bulunduğu ortamlarda bulunan çocuklarda çok daha belirginleşir. Nezle: Sulu burun akıntısı, hapşırma, hafif ateş, halsizlik. Bu belirtiler 2-3 gün içerisinde azalarak geçerler. Üst üste gelen nezleler sonrası veya çocukta tıkayıcı geniz eti büyümesi var ise akut bakteriyel sinüzite dönüşebilir. Sinüzit: Koyu renkli burun akıntısı, geniz akıntısı, balgamlı öksürük, burun tıkanıklığı görülür. Çocuklarda baş ağrısı görülmeyebilir. Bademcik iltihabı: Yüksek ateş, ağız kokusu, iştahsızlık, halsizlik, yutma güçlüğü, şişen bademcikler nedeniyle konuşma değişebilir. Boğaza bakıldığında şişmiş, kızarmış ve üzeri beyaz iltihap ile kaplanmış bademcikler görülebilir. Uygun şekilde tedavi edilmez ise bademcik apsesi veya romatizmal ateş hastalıklarına neden olabilir. Farenjit: Yüksek ateş, ağız kokusu, iştahsızlık, halsizlik, yutma güçlüğü gibi belirtiler ile bademcik iltihabına benzer ancak iltihaplanan bademcik dokusu değil, boğazı döşeyen zar tabakasıdır. Larenjit ve trakeit: Ateş, ses kısıklığı, kuru öksürük, nefes alırken ötme sesi, çocuklarda hızla ilerleyerek nefes darlığına sebep olabilir ve tehlikeli olabilir. Bu nedenle erken dönemde hekimin görmesi ve tedaviye başlanması gereklidir. Boğaz enfeksiyonları Beta mikrobu tarafından gelişmişse ve tedavi edilmezse çocuklarda ve gençlerde romatizmal ateş hastalığına yol açabilir. Romatizmal ateş hastalığı da eklemler, kalp kası ve böbrekleri etkileyerek çok ciddi rahatsızlıklara yol açabilir. Bunun yanında tekrarlayan üst solunum yolu enfeksiyonları çocuklarda kalıcı geniz eti büyümesi ve burun tıkanıklığı, sinüzit, orta kulak enfeksiyonu , orta kulakta sıvı birikmesi gibi kalıcı problemlere yol açabilir. Bir çocuğu üst solunum yolları enfeksiyonlarından tümü ile korumak ancak hava geçirmez bir odaya hapsedip insanlar ile temas etmesini engelleyerek mümkün olabilir. Yukarıda da belirtildiği gibi her çocuğun özellikle yuva ve okula gidiyor ise yıl içerisinde belli bir sayıda hastalık geçirmesi kaçınılmazdır. Bu sayıyı azaltmak alınacak önlemler şunlar olabilir: Yeni doğan bebekler pediatri doktorunuzun önereceği süre boyunca anne sütü ile beslenerek anneden alacağı bağışıklık faktörlerinden mahrum bırakılmamalı, daha ileriki dönemlerde uygun şekilde dengeli beslenmeli ve gene doktorunuzun önereceği vitamin takviyelerini almalıdır. Soğuk günlerde üşümeleri engellenecek şekilde giydirilmeli ancak üşüyecekleri kaygısı ile kapalı ortamlarda havasız bırakılmamalıdır. Özelikle yuva, okul gibi çok sayıda çocuğun bir arada bulunması gerektiği ortamlar soğuk günlerde bile sık sık havalandırılarak, çocukların taşıdıkları hastalıkları damlacık yolu ile birbirlerine bulaştırması önlenebilir. Yuva ve okuldaki toplam çocuk sayısı arttıkça hastalık bulaşması daha kolaylaşmaktadır, bu nedenle az sayıda çocuk barındıran yuva ve okullar hastalık bulaşması açısından avantajlı olabilir. Yine de okul veya yuvaya yeni başlayan bir çocuk için ilk altı boyunca çok sık enfeksiyon geçirmesi normal karşılanmalıdır. Her fırsatta sabun ile el yıkama alışkanlığının kazanılması da temas yolu ile geçen enfeksiyonları azaltmadaki en önemli etkendir. Bu alışkanlığın çocuklara kazandırılması kadar çocuk ile ilgilenen kişilerin de dikkat etmesi gerekmektedir. İleri derecede geniz eti büyümesi olan çocuklarda burun tıkanıklığı geliştiği için kolayca atlatılacak basit bir nezle, uzun sürmekte ve bakteriyel sinüzite dönmekte ve tedavisi güçleşmektedir. Bu çocuklarda tıkayıcı geniz etinin alınması çocuğun üst solunum yolu enfeksiyonlarını kolayca geçirmesini sağlamaktadır. Bu yazı HBT'nin 136. sayısında yayınlanmıştır.


Yıllar boyunca kadınların gebelik ve emzirme dönemi süresince genelde alerjilere neden olan yerfıstığı ve benzeri yiyeceklerden uzak durmaları, çocuklarına da yaşamlarının ilk birkaç yılı boyunca bu yiyecekleri yedirmemeleri gerektiği düşüncesi yaygındı. Ne var ki, son birkaç yıldır çocuklarda alerjik tepkilerin önüne geçilmesi amacını taşıyan bu önerinin çoğu zaman hiçbir işe yaramadığı ve gerçekleri yansıtmaktan uzak olduğu biliniyor. Araştırmalardan elde edilen veriler gebelik döneminde kadınların alerjiye yol açan yiyecekleri yiyip yememelerinin hiç bir önemi olmadığına işaret ettiğinden, artık gebe kadınların bu tür yiyeceklerden uzak durmaları gerekmiyor. Gelgelelim, alerjilerin önlenmesinde birtakım uygulamalar görünürde etkili. Geçtiğimiz yıl yaklaşık 6000 bebek üzerinde yapılan bir araştırma, bebeğin dünyaya gelişini izleyen ilk dört ay boyunca yalnızca anne sütü ile beslenmesinin onun sonradan saman nezlesine yakalanma olasılığını azalttığını ortaya koyuyor. Ancak çocukları alerjilerden korumak için yalnızca anne sütüyle beslemenin çözüm sağlamadığı da görülüyor. Alerjiye neden olan yiyeceklerden uzak durmak yerine risk düzeyleri yüksek çocukların olabildiğince erken bir dönemde bu tür alerjenlerle karşı karşıya gelmelerinin çok daha yerinde bir davranış olacağı ön görülüyor. Doğumdan sonraki 4 ile11 aylık süre içinde yerfıstığı ile tanışan bebeklerde 5 yaşına gelindiğinde yerfıstığı alerjisine tanık olunma olasılığının yüzde 81 oranında azaldığı görülüyor. Benzer biçimde, 4-6 aylıkken yumurta yemeye başlayan bebeklerde yumurta alerjilerine yakalanma olasılığı da daha düşük oluyor. ABD ve Avustralya'da sağlıkla ilgili kimi önerilerde bebeklerin alerjiye yol açma olasılığı yüksek yiyeceklerle 4-6 aydan başlayarak yavaş yavaş tanıştırılmalarının yerinde olacağı söyleniyor. Ancak Dünya Sağlık Örgütü, yine de 6 aylık oluncaya dek bebeklere anne sütü dışında hiçbir şey verilmemesini öneriyor. Görünüşe bakılırsa alerji sorununun temelinde, alerjik tepkilerin ortaya çıkmasına olanak tanınmadan önce bebeklerin bağışıklık sistemlerinin olası alerjenlerle karşı karşıya bırakılması yatıyor. Ancak bu uygulamanın nasıl işe yaradığı henüz tam olarak bilinmediği gibi, kimi zaman ters tepebileceği yönünde de kanıtlar var. Küçük yaşta yer fıstığı yemek yararlı olabilir, ama yer fıstığının çok yoğun bir biçimde tüketildiği bir ortamda büyümek de görünürde yer fıstığı alerjilerinin ortaya çıkmasını çok daha olası kılıyor. Bağırsakların iyi bakterilerden yoksun kalmasının alerjileri körükleyebileceği görüşü de, son günlerde giderek yaygınlık kazanıyor. Ne var ki, prebiyotiklerin alerjilerin önüne geçilmesinde etkili olabileceklerini gösteren somut bir kanıta henüz ulaşılamadı.


Pennsylvania'daki Villanova Üniversitesi'nden psikoloji profesörü Patrick Markey, parka gitmek yerine bilgisayar oyunu oynayan, ders çalışacağına sosyal medyaya odaklanan veya bir restoranda önlerinde iPad olmadan rahat durmayan çocuklarda bir elektronik cihaz bağımlılığın gelişmiş olabileceğine dikkat çekiyor. - Yalnız kaldıkları süreyi kısıtlayın. California Devlet Üniversitesi'nden araştırmacı Ofir Turel, çocuklarınızın bilgisayar oyunlarında aşırıya kaçmaması için aile içince ortak kullanılan masaüstü bilgisayarının belirli bir odada değil herkesin ulaşabileceği bir noktada tutulması gerektiğini söylüyor. Böylece çocuklarınız bir odada olacakları kadar rahat davranamayacaklarından bilgisayar kullanımını da aşırıya kaçırmazlar. - Mobil cihazlarınıza şifre koyun Kredi kartıyla satın alma işlemlerinin mümkün olduğu herhangi bir elektronik cihaza şifre koymanın oldukça uygun bir çözüm olduğunu belirten Markey, çocukların kolaylıkla tahmin edebileceği şifrelerin kullanılmaması ve bu şifrelerin çocuklarla paylaşılmaması gerektiğini de vurguluyor. Yalnızca sizin izninizle oyun oynayabileceklerini bilmek ve oyun içi satın alma işlemini gerçekleştirememek çocuklarınızın daha az oyun oynamasını sağlayabilir. - Oyunu bırakmaları gereken zamanı önceden belirtin Çocuklarınız oyun oynarken ne zaman oyunu bırakmaları gerekeceğini önceden söylemeniz en iyi yöntemdir. En Büyük İletişimsizlik: Dijital Çağda Çocukluğun ve Aile İlişkilerinin Korunması adlı kitabın yazarı klinik psikolog Catherine Steiner-Adair'e göre örneğin akşam yemeğine on dakika kala bunu haber vermeniz halinde çocuğunuzun oyunu bırakmamak için ağlamasını önleyebilirsiniz. - Patronun siz olduğunuzu unutmayın Önceden haber vermek bir işe yaramıyorsa her zaman daha kesin çözümlere başvurabilirsiniz. Steiner-Adair, çocuklarınızın oyun oynama alışkanlığının bir sorun haline gelmesi durumunda iPad'e veya diğer mobil cihazlara erişimlerini engelleyebileceğinizi belirtiyor. - Zamanlarını boş geçirmemelerini sağlayın Bazı çocuklar için oyun oynamak, dikkat dağıtıcı bir faaliyetten çok daha fazlasıdır; stresle başa çıkmalarına, sosyal hayatlarındaki boşluğu doldurmalarına veya sıkıntılarını atmalarına yardımcı olur. Bu nedenle boşalan zamanları için alternatif bir faaliyet sunmadan çocukların oyun oynamalarını engellemek, uzun vadede zararlı olabilir. Turel, bisiklete binme veya futbol oynama gibi faaliyetlerin uygun olduğunu belirtiyor. - Onlara iyi örnek olun. Herkesin bildiği gibi çocuklar, anne ve babalarından ne gördüyse onu yapar. Eğer ebeveynler sürekli olarak telefonlarıyla veya tabletleriyle ilgileniyorlarsa çocuklar bunun kabul edilebilir bir davranış olduğunu düşünecektir. Bu nedenle yemek zamanlarında veya çocuklarıyla zaman geçirirken ebeveynler de akıllı cihazlarını bir kenara bırakmalıdır. - Kendi bağımlılıklarınızdan da kurtulun Ebeveynler de mobil cihazlara bağlılıklarını gözden geçirmelidir. Çoğu anne ve baba, çocukları paçalarına yapışmadan oturabilmek veya bir lokantada yemeklerini rahatça yiyebilmek için çocuklarının eline bir mobil cihaz tutuşturuyor. Bunun anlaşılabilir olduğunu belirten Markey, çocukların eninde sonunda bu mobil değnekler olmadan uslu davranmayı öğrenmeleri gerektiğine dikkat çekiyor. Her ne kadar günümüzde bakıcı görevini üstlenen iPad'lerden uzaklaşmak bir süre için öfke krizlerine neden olsa da uzun vadede yarar sağlayacaktır.


Çocukla etkili zaman geçirmekten bahsedildiğinde akla birçok kavram gelebilir. Çocukla nasıl konuşulacağı nasıl verimli zaman geçirileceğini düşünüyorsak eğer öncelikle çocuğun ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. Hediyelere endeksli düşünmek aslında bakıldığında çocukların yeterince etkili ilgi alamadıklarında oluşan bir dışsal şartlanma oluyor. Bir birey olarak annesi babası tarafından sayıldığını hisseden ve duygusal olarak tatmin olmuş çocuk hediyelere fazla anlam yükleme ihtiyacı duymuyor. Bu evrede çocuk kendisini annesinin gözünde nasıl görüldüğü üzerinden tanımlamaya başlar. Bir nevi kendisinin yansımalarını annesinin dilinde mimiklerinde gördükçe benliği gelişmeye başlar. Bir çocuğa yapılacak en iyi şeylerden biri ona onun özgünlüğüne alan tanıyarak sen varsın mesajı vermek, en kötüsü ise sen yoksun mesajı vermek ve onu görmezden gelmektir. Psikologların çocukları yaşamları boyunca uzamsal olarak gelişimlerini takip ettikleri çalışmalarda görüyoruz ki çocuklar yetişkin olduklarında çocukluk döneminde yaşadıkları ihmalden çok daha olumsuz etkiler yaratabiliyor. Hem duygusal hem de fiziksel olarak ihmal edilen, yani sevildiği gösterilmeyen veya temel bakım ihtiyaçları karşılanmayan çocuklar ironik bir biçimde şiddet gören çocuklara göre daha çok psikolojik sorunla karşılaşabiliyorlar. Bu sebeple çocuğa etkili ilgi gösterilmesi çok önemli. İfadeleri geri yansıtma: Evet orada bir kedi var! Çocuklar somut düşündükleri için soyut ifadeler onlar için genellikle bir şey ifade etmez. Onlar yaşantısal olarak yani deneyimler ve örnekler üzerinden dolaylı olarak dünyayı algılarlar. Çocuğunuza Seni duyuyorum deseniz, bu ifadenin onun zihninde yarattığı karşılık çok büyük değilken, onun ifadelerini sohbet içinde ona geri yansıttığınızda yarattığı etki çok daha olumlu ve büyük olacaktır. Örneğin çocuğunuz size Anne orada bir kedi var! dediğinde, sizin de Evet, orada bir kedi var diyerek geri yansıtmanız çocuğunuza dolaylı olarak seni dinliyorum mesajı verecektir. Çocuğa seni duyuyorum dediğinizde gerçekten duymuş olduğunuzun garantisi yoktur, ancak onun dediğini ona geri yansıtabilmek için dinlemiş olmanız şarttır ve çocuklar bunu hisseder. Bu farkı psikoterapi seanslarında bizzat gözlemleyebiliyoruz. Uygun ifadeleri çocuklara anne babaları tarafından geri yansıtıldığında çocukların yüzlerindeki gülümseme ve olumlu ifadeleri artıyor. Ebeveyn tarafından kopyalanma: Ben de şimdi senin gibi küpleri üst üste dizeceğim! Çocuğun davranışlarını taklit etmeniz seni görüyorum mesajını dolaylı ve somut olarak verecektir. Çocuğun davranışını kopyalamanın farklı aşamaları vardır. Oyun esnasında çocuğun davranışlarını kopyalayabilmeniz için öncelikle onu takip etmeniz gerekir. Takip ederken içinde bulunduğunuz gözlemci konumunuz çocuğun güvende hissettirir. Örneğin Çok güzel bir mavi bulut çizdin. Şimdi ben de senin gibi mavi bir bulut çizeceğim dediğinizde çocuğunuz, Annem beni izliyor, takip ediyor, beğeniyor hatta öyle çok beğeniyor ki aynısını yapmak istiyor şeklinde düşünmeye başlar. Dolaylı ve aşamalı olarak çocuğun değerlilik duygusu güçlenir. Oyun esnasında çocuğun davranışlarını çocuğa anlatmanın tahmin edilenden çok daha olumlu bir etkisi var. Çocuk üzerinde aktif dikkatin sağlanması, çocuğa kendisini iyi hissettirir. Örneğin çocuk bir resim çizerken ona Şimdi sarı bir yuvarlak çizdin. Etrafında düz çizgiler çiziyorsun. İçini sarıya boyuyorsun. Belki güneş çiziyor olabilirsin dediğinizde aşamalı olarak resmin adımları ona hikayelendirilmiş oluyorsunuz. Bu hikayelendirmeyi yapabilmek için çocuğun hareketlerini takip etmek ve aynı zamanda söze dökmek şart. Bu şekilde hem yoğun bir şekilde çocuğa odaklanır, hem de onun kendi davranışlarının farkında olması sağlanabilir. Hareketlerinin ona sözlü olarak geri aktarılması dil hakimiyetini de artırır. Herhangi bir kitapçıdaki çocuk gelişimi bölümüne rastgele seçeceğiniz bir kitapta çocuğunuzun davranışlarını takdir etmenin öneminden bahsedilir. Ancak neyi nasıl ve neden öveceğiz? Çocuğun çaba gösterdiği eylemleri övmeniz çocuğunuzun narsistleşmeden özgüven kazanmasını sağlar. Örneğin çocuğa İlk başta zorlansan da o matematik problemine odaklandın ve çözmeye çalıştın. Denemen çok güzel demeniz onun emeğini yüceltirken, Benim oğlum her zaman başarılıdır demeniz hem gerçekçi olmayan bir övünme yaratacak, hem de her zaman başarılı olmasını beklediğiniz yargısını çocukta oluşturarak onu strese sokacaktır. Takdirin nasıl yapıldığı da ayrıca önemli. Takdir edilen davranışın net olarak ifade edilmesi, sadece kuru bir aferine kıyasla çok daha etkili olur. Çocuk hangi davranışın yüceltildiğini daha iyi anlayacaktır. Çocuğunuza aferin dediğinizde onu geçiştirdiğiniz hissine kapılma riski varken, davranışı net olarak betimlediğinizde samimiyetinizi daha çok hisseder. Arka arkaya soru sormak oyunda çocuğun hızında gitmeyi engeller ve oyundaki spontan akışı bozar. Soru sormak soru soran ve kendisinden cevap beklenilen ilişkisi oluşturur ve bu da hiyerarşiye neden olarak uyumu bozabilir. Bu sebeple soruların sonuna Merak ediyorum ifadesi ekleyerek cümle sonlandırabilir. Böylelikle çocuk kendisini cevap verme konusunda acele ettirilmiş gibi hissetmez ve kendisini oyunun akışına daha rahat kaptırabilir. Çocuğun özgünlüğünü ve yaratıcılığını pekiştirmek için ona yaratıcı oyun esnasında eşlik ederken doğrudan komutlar vermekten kaçınılabilir. Doğrudan komut verildiğinde çocuğun iradesi için alan tanınmamış olur. Terapistlerin yaklaşımları konusunda ebeveynlerin de bilgilendirilmesinin oldukça önemli. Çocukların hayatlarında kalıcı olan anne babalar için bu yaklaşım biçimlerinin içselleştirilmesi çocuğun mutluluğu ve yaratıcılığı için büyük önem taşıyor. İnsanlar bir araç aldıklarında trafiğe çıkmadan ehliyet almak durumundalar ancak aynı durum çocuk yetiştirmek konusunda da geçerli değil maalesef. Yukarıdaki yaklaşım biçimlerini uygulayarak çocuk ile ilişki daha da güçlendirilebilir. Bu yaklaşım biçimlerinin altında yatan temel prensip, ebeveynlerin çocuğun kendisini ifade edişine eşlik eden bir konumda bulunmasıdır. Başka bir deyişle çocuk tahakkümün değil eşliğin olduğu bir ortamda kendisini daha iyi tanıma ve ortaya koyma fırsatı bulabilir. Böylelikle hem yaratıcı hem de özgün olur ve kendisini olduğu gibi kabul eden bir birey olabilir. Bu yazı HBT'nin 120. sayısında yayınlanmıştır.


Son bir araştırma, birçok hayvan proteininin moleküler bir yapı taşı olan valin aminoasidinin, T hücreli akut lenfobastik lösemide görülen kanserli büyümede, önemli bir rol oynadığını gösterdi. NYU Langone Health, Patoloji Bölümü ve Laura ve Isaac Perlmutter Kanser Merkezi araştırmacıları tarafından gerçekleştirilen araştırmaya göre, hücrelerdeki valin kullanımıyla ilgili genler, kanserli T hücrelerinde, sağlıklı olanlara kıyasla daha aktifler. Söz konusu genlerin bloke edilmesi sonucunda, sadece lösemi kan T hücrelerinde valinin azalmasına yol açmakla kalmayıp, aynı zamanda bu tümör hücrelerinin laboratuvarda büyümelerini de durdurmuş. Kanserli T hücrelerinin yalnızca yüzde ikisi hayatta kalmış. Deneyler öte yandan, lösemi hastalarının çoğunda görülen NOTCHİ geninin DNA kodundaki mutasyonların, valin seviyesini kısmen arttırarak kanserin ilerlemesini tetiklediğini de gösteriyor. Nature dergisinde yayımlanan araştırma, laboratuvarda yetiştirilen insan lösemi hücreleriyle yapılan deneylere dayanıyordu. Daha sonra farelere aktarılan bu hücreler, kökenleri kemik ilgindeki beyaz kan hücrelerine uzanan kanserin gelişmesine yol açmış. Diğer deneylerse, lösemili farelerin üç hafta boyuncu düşük valinli diyetlerle beslenmesi sonucunda, tümörün büyümesini durdurduğunu göstermiş. Düşük valinli diyet ayrıca dolaşımdaki kan kanseri hücrelerini de en az yarı yarıya, hatta bazı durumlarda saptanamayacak kadar düşük seviyelere indirmiş. Oysa diyetlerine valin eklenen farelerde kanser ilerlemiş. Araştırmacılar, son çalışmanın T hücreli akut lenfoblastik löseminin kesinlikle bir valin kaynağına bağlı olduğunu ve valin eksikliğinin bu kanserin ilerlemesini durdurabileceğini gösterdiğini söylüyorlar. Bilim insanları önümüzdeki yıl et, balık ve fasulye gibi valin açısından zengin gıdalarla gerçekleştirilen diyetin kanserli kişiler için iyi bir tedavi olup olmadığını öğrenmek istiyorlar.


Her şeyden önce doğru soluk alıp vermeyi öğrenmek gerekiyor. Dünyanın en doğal şeyi soluk almak. Ancak bu işi yanlış yapmak bir o kadar kolay. Doğru soluk almak yaşamımızda sanılandan daha önemli. Doğru soluk almanın yolu burundan geçiyor. Yüzümüzün ortasındaki bu çıkıntı içerdiği tüyler ve sümük sayesinde toz ve daha başka maddelerin içeriye girmesini önlemek üzere tasarlanmış. Burnun görülebilen bölümünün arkasındaki burun boşluğu, havanın vücut sıcaklığına uygun bir şekilde ısıtılıp soğutulmasını, nemlendirilmesini ve patojenlerin yine sümükle önüne geçilmesini sağlayan kıvrımlı bir zarla örtülüdür. Burun boşluğuna açılan ve içleri havayla dolu olan sinüsler, havayı içerisinde döndürerek nitrik oksit üretir. Nitrik oksit bakteri ve virüsleri yok eder, solunum yolundaki kan damarlarını gevşetip kana daha çok oksijen gitmesini sağlar. Tüm bunların sonucunda burundan soluk alındığında ağızdan alınan soluğa kıyasla, hava direnci yüzde 50 oranında artar. Bu da, kalp ve akciğerlerin daha iyi çalışması ve bu organlara giren oksijenin yüzde 20 oranında artması anlamına gelir. Dahası, burundan soluk almak beynin daha iyi çalışmasını sağlar. Araştırmalar ağızdan soluk alan yavru sıçanların erişkinlik dönemlerinde beyinlerinin öğrenme ve bellekten sorumlu olan hipokampus bölgesinde daha az sayıda beyin hücresi olduğunu ortaya koyuyor. İnsanlarla ilgili çalışmalar da burundan soluk alanların bellekle ilgili deneylerde daha başarılı olduklarına işaret ediyor. Bunun nedeni, burun boşluğuyla beynin duygu ve anıların işlenmesinden sorumlu merkezleri arasında doğrudan bir bağlantının bulunması. Ağızdan soluk almak tüm bu yararlı işlemlerin eksik kalması anlamına geliyor. Gelgelelim, araştırmalar çocukların yarıdan fazlasının ve erişkinlerin yüzde 61'inin çoğu zaman ağızdan soluk aldıklarını gösteriyor. Soluk alıp verme hızına gelince, dakikada yaklaşık altı kez soluk alıp vermek rahatlatıcı bir etki yaratıyor. Böylelikle kan damarlarının genişlemesine ve kalp atış hızının azalmasına olanak tanınmış oluyor. Uzun süreli derin bir soluk alıp vermeye odaklanmak da, dinlenme ve sindirme tepkisinden sorumlu olan vagus sinirinin tetiklenmesini sağlıyor. Daha da yavaş soluk alıp vermek kişiyi iyice yatıştırıp farklı bir bilinç durumuna bile sürükleyebiliyor. Dakikada üç kez soluk alıp verildiğinde teta beyin dalgalarının sayısı artıyor ve kişi derin bir uykuya dalabiliyor. Hızı ne olursa olsun, doğru soluk alıp vermenin en iyi yolu burundan soluk almaktan geçiyor. Bunun için bir melodi mırıldanmayı bile deneyebilirsiniz. Mırıldanma sırasında sinüslere yoğun bir hava akışı oluyor ve nitrik oksit üretimi 15 katına çıkıyor. Bu da, bağışıklık sistemi, kalp ve damarları olumlu yönde etkiliyor.


Ülkemizde yaklaşık olarak 250.000-750.000 çölyak hastasının bulunduğu tahmin edilmekte. Fakat bu hastaların ancak yüzde onuna tanı konulduğu ve çölyak teşhisi yapılan hasta sayısının 25.000-75.000 olduğu sanılıyor . Çölyak hastaları birçok tahılda bulunan yapıştırıcı bir protein olan glüteni sindiremez, şişkinlik ve karın ağrısı gibi semptomlar ortaya çıkar. Glüten bağırsak enfeksiyonuna neden olduğu gibi bağırsak mukozasına da zarar vermekte. Çölyak alerji ve otobağışıklık hastalığının bir karışımıdır. Tedavisi olmayan bu hastalığın tek çaresi glütensiz beslenmedir. Çölyak hastalığı şimdiye dek hep genetik nedenlere bağlanıyordu. Fakat farelerle gerçekleştirilen son bir araştırma çevresel faktörlerin de önemli bir rol oynayabileceğini gösterdi. Reovirüsün iki farklı köküyle aşılanan farelerin bağışıklık sistemi ikisine de tepki göstermiş, ancak insanda da sık görülen köklerden birinde bu reaksiyon daha şiddetli oluyor, özellikle de bağırsakta glüten bulunması halinde. Ve bunun sonucunda da bağışıklık sistemi glütene reaksiyon gösteriyor. Çölyak hastalarında, sağlıklı insanlara kıyasla çok daha fazla reovirüs antikoru bulunması da bu bağlantıyı kanıtlıyor diyor Chicago Üniversitesi'nden Bana Jabri. Kalıtsal açıdan riskli olan bebekler glüten içerikli beslendiklerinde bir virüs enfeksiyonu gerçekten de hastalığın ortaya çıkmasına yol açabilir. Virüslerin, bağışıklık sistemi hastalıklarında genel olarak önemli bir rol oynadığı söyleyen araştırmacılar, gelecekte çölyak hastalığına karşı bir aşının geliştirilebileceğini söylüyorlar.


Bilim insanları bazı hastalıklara neden olan genlerin CRISPR-Cas9 tekniğiyle başarıyla değiştirildiğini duyurdu. Araştırmacılar, tekniğin birkaç farklı hastalık için tedavi edici olabileceğini fareler üzerinde gösterdi. Son zamanlarda adını sıkça duyduğumuz gen düzenleme yöntemi olan CRISPR-Cas9; gen ekleme, çıkarma veya hastalığa neden olan mutasyonları onarma becerileriyle biliniyor. Ne var ki düzenleme yapılan hücrenin bu yöntemle kesilmeye nasıl tepki vereceği ve kendini nasıl onarabileceği konusunda hala bilinmezlikler mevcut, zira düzenlemeler sonunda beklenmedik yan etkiler ve dahası yeni mutasyonlar bile oluşabilir. Ne var ki yöntemin yapabilecekleri konusundaki araştırmalar devam ediyor. 7 Aralık tarihli Cell dergisinde Salk Enstitüsü'nden bilim insanlarının CRISPR-Cas9 yöntemiyle farelerde birkaç farklı hastalığı kullanabildiklerine yönelik bulgular yayımlandı. Adeno-ilişkili virüs kullanan bilim insanları akut böbrek yetmezliğine sahip bir farede hasar görmüş ya da etkinliğini yitirmiş genleri yeniden aktive edebilmeyi başardılar. Aynı yöntemle farklı çalışmalar da yürüten bilim insanları Tip 1 diyabet hastası bir farede kısmen de olsa yeniden insülin salgılanmasını sağlayabildiler. Buna ilave olarak, kas hastalıklarından mustarip farelerde de ilerlemeler kaydedildi. İleride Alzheimer ve Parkinson gibi nörolojik bozukluklar için de bu yöntemin kullanılması umuluyor.


CRISPR-Cas9 gen düzenleme tekniğinin doğrudan vücuda uygulandığı deneyle, kalıtsal bir körlük tedavisine yönelik gen düzenlemesi test ediliyor. Körlüğe neden olan genetik bir rahatsızlığı olan bir kişi, doğrudan vücuduna uygulanan CRISPR-Cas9 gen terapisini alan ilk insan oldu. Tedavi, Leber konjenital amorozu 10 (LCA10) adı verilen ve nadir görülen bir mutasyonu, CRISPR-Cas9 gen düzenleme tekniği aracılığı ile ortadan kaldırma amaçlı yapılan klinik bir araştırmanın parçası. Çocukluk çağında körlüğün en önemli nedenlerinden biri olan bu hastalığın tedavisi halen mevcut olmadığı için bu araştırma kritik öneme sahip. Bu deneyde, bir virüsün genomunda kodlanan gen düzenleme sisteminin bileşenleri, fotoreseptör hücrelerin yakınında doğrudan göze enjekte ediliyor. Önceki CRISPR-Cas9 klinik deneylerde ise, bu teknik vücuttan çıkarılan hücrelerin genomlarını düzenlemek için kullanmıştı. Materyal daha sonra hastaya geri infüze edilmişti. Portland'daki Oregon Sağlık ve Bilim Üniversitesi'nde kalıtsal retina hastalıkları uzmanı olan Mark Pennesi ve ekibi , BRILLIANCE adlı denemeyi Editas Medicine of Cambridge, Massachusetts ve Dublin Allergan ilaç şirketlerinin işbirliği ile gerçekleştiriyor. Bu, vücutta ilk kez gen düzenleme denemesi değil: çinko parmak temelli bir tedavi daha önce test edilmişti. Hunter sendromu adı verilen metabolik bir durum için Kaliforniya Sangamo Therapeutics'te yapılan bir deneyde bu teknikle, etkilenen genin sağlıklı bir kopyası karaciğer hücrelerinin genomundaki belirli bir konuma yerleştirilmişti. Ancak erken sonuçlar Hunter sendromunun semptomlarını hafifletmek için fazla bir şey yapılamayacağını ortaya koymuştu. BRILLANCE deneyinin farkı çok yönlülüğü ve tasarım kolaylığı; uzmanlar CRISPR-Cas 19 tekniğini hücre tedavisinde önemli bir sıçrama olduğunu "Normal bir uçak yolculuğuna karşı uzay uçuşuna benziyor" diye açıklıyorlar tabii "Teknik zorluklar ve içsel güvenlik endişeleri çok daha büyük" diye de ekleyerek... Bu yazı, HBT Dergi 233. sayıda yayınlanmıştır.


D vitamini, fosforla birlikte kalsiyumun emiliminde ve kemiklerde depolanmasında görev yapar. Aynı zamanda kandaki kalsiyum ve dolaylı olarak da fosfor düzeyini kontrol eder. Kalsiyum yetersizliği ve/veya kalsiyum fosfor oranındaki dengesizlik, çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde ise kemik erimesi gibi sorunlara yol açabilir. Bu nedenle D vitamini kemik sağlığının yanı sıra kas işlevleri ve denge için de gereklidir. Kemikleri güçlendirmek ve kandaki D vitamini düzeyini normal aralıklarda tutmak, özellikle yaşlılarda görülen düşme kaynaklı kemik kırıklarını % 20-30 oranında azaltabiliyor. D vitamininin yaşlılarda, bilişsel işlev kaybı, multiple skleroz, romatizmal eklem iltihabı, şeker hastalığı ve bazı kanser türlerine karşı da koruyucu olabileceği belirtiliyor. Dünya Sağlık Örgütü , çocuklar, gebeler ve emzikliler ile 50 yaş altı yetişkinler için günlük 5 g ( 200 Uluslararası birim , 51-65 yaş arası bireyler için 10 g ( 200 Uluslararası birim ve 65 yaş üstü bireyler için 15 g (600 IU) D vitamini almasını öneriyor. D vitamininin temel kaynağını güneş oluşturuyor. Ultraviyole B (UV-B, 280-315 nm) ışınlarının cilde temas etmesi ve bu sayede ciltte oluşan bazı metabolik süreçlerin sonunda D vitamini üretiliyor. Bu nedenle, DSÖ, her gün, yüz ve kollar açık olarak, yanık oluşmayacak şekilde, güneşin geliş açısına da bağlı olarak yaklaşık 20-30 dakika güneşlenerek yeterli D vitamini üretilebileceğine dikkat çekiyor. Güneş ışınlarının arttığı bahar ve yaz aylarından itibaren kullanılan güneş koruyucu kremlerin D vitamini yapımını nasıl etkilediği tartışma konusu. Balık karaciğeri, balık yağı, yağlı balıklar ve yumurta sarısı D vitamini kaynakları arasında gösterilse de, D vitamini açısından zenginleştirilmemiş besinlerin D vitamini içeriği oldukça düşük. Bu yüzden günlük D vitamini gereksinimini yalnızca besinler ile sağlamak mümkün değil. Dolayısıyla güneş ışınlarından yeterli ölçüde yararlanamayan ve/veya kronik böbrek hastalığı gibi bazı özel sorunları olan birey ve hastalar D vitamini yetersizliği açısından önemli risk altında olabilir. DSÖ, toplumsal düzeyde D vitamini yetersizliği sorunuyla karşı karşıya olan toplumların D vitamini desteklerini kullanma ve/veya toplumda yaygın olarak tüketilen uygun besinleri D vitaminiyle zorunlu zenginleştirme plan ve politikaları konusunda değerlendirme çağrısı yapıyor. Güneş ışınlarından yeterli ölçüde yararlanamayan Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri ve Kanada gibi ülkelerde, D vitamini ile zenginleştirilme uygulamaları yaygın biçimde başarıyla uygulanmakta. Örneğin; Kanada'da tüm içme sütleri D vitamini ile zenginleştiriliyor. Yalnız günlük toplam D vitamini alımı için belirlenen üst düzey aşılmamalı. Aşırı D vitamini alımı, vücut ağırlığında istemsiz ve hızlı kayıplar, yorgunluk, yer ve zaman algısında bozukluk, kusma veya kabızlık gibi sorunlara yol açabilir.


Herhalde hepimiz daha az uykuyla idare edebilmeyi isterdik. Ancak bir baba ile oğlunun gerçekten de daha az uykuyla idare edebildikleri ve sonuçta sağlıklarıyla ilgili herhangi bir sorun yaşamayıp, üstüne üstlük, bellekle ilgili sınavlarda çoğu insanlardan çok daha başarılı oldukları görülüyor. Çok ender tanık olunan bu durumun içyüzünü anlamak amacıyla, Kaliforniya Üniversitesi araştırmacıları her ikisinde de üzerinde durulmaya değer olduğunu düşündükleri bir genetik değişimin varlığını belirlediler. Ardından bu küçük genetik yazım yanlışını farelere uyguladılar ve farelerin de daha az uykuya gereksinim duymaya başladıklarını, daha iyi anımsayabildiklerini ve bu uygulamanın farelerde olumsuz herhangi bir etki yaratmadığını gördüler. Aynı yararları sağlayacak bir ilacın yakın bir gelecekte piyasaya sunulması -ya da, böyle bir ilacın yaşama geçirilmesi- söz konusu olmasa bile, Science Translational Medicine adlı dergide yayımlanan araştırmanın gözler önüne serdiği görüşün inanılmaz bir çekiciliğe sahip olduğu bir gerçek. Harvard Tıp Fakültesi ve Boston Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi sinirbilim doçentlerinden Patrick Fuller, Uykusuzluğun yol açtığı hastalıklara karşı koruyucu bir etki yaratabilecek genetik bir ürünün düşüncesi bile kanımca son derece baştan çıkarıcı. Gerçekten böyle bir durum söz konusu ise, bunun 'olası sağaltıcı çözümleri' de beraberinde getirebileceğine ve sinirbilimin en büyük gizemlerinden biri olan 'Neden uyuyoruz?' sorusuna açıklık kazandırabileceğine inanıyorum diyor. Ne var ki, Stanford Üniversitesi Psikiyatri ve Davranış Bilimleri Bölümü uzmanlarından Jamie Zeitzer'in de belirttiği gibi, bunun da beraberinde getirebileceği birtakım sonuçları var. Zeitzer, yan etkileri olmayan böyle bir ilacın üretilmesi durumunda bile, bunun birtakım toplumsal sonuçları olabileceğinden kaygı duyduğuna dikkat çekiyor. İnsanların daha uzun bir süre çalışabilmeleri için böyle bir ilacı almak zorunda kalabileceklerine, ya da bu yönde bir baskı yapılabileceğine inanıyor. Zeitzer, daha az uykuya gereksinim duysalar bile, insanların yine de boş kalabilecekleri ve dinlenebilecekleri bir zamana gerek duyacaklarının altını çiziyor. Bu kişiler çok daha verimli uyuyorlar. Uykunun insanlardaki işlevi her ne ise, çoğumuz için bu işlevin yerine getirilmesi sekiz saati gerektirirken, onlara 4-6 saat yetiyor. Bu kişilerin nasıl daha verimli olduklarını anlayabilirsek, bu bilgiden başkalarını da daha verimli kılacak biçimlerde yararlanabiliriz diyor. Araştırmanın yayımlanmasından sonra Doğu Yakası'nda yaşayan denekler Fu ve arkadaşlarıyla iletişime geçtiler. Özel yaşamlarını korumak adına birtakım bilgileri saklı tutan Fu, bu kişilerin dört-altı saatlik bir uykuyla kendilerini tümden dinlenmiş hissettikleri bilgisini paylaşıyor. Ayrıca, baba ve oğlunun yanı sıra benzer gen değişimlerine sahip olan başka insanların ortalama insanlardan çok daha iyimser, çok daha etkin ve çoklu görevlerde çok daha başarılı olduklarını belirterek, Bu kişiler pinekleyip zamanlarını boşa harcamaktansa, sürekli bir şeylerle uğraşmaktan hoşlanıyorlar diye ekliyor. Bedenlerinin gereksindiği miktarın altında uyuduklarında insanların sağlık durumlarının yanı sıra, bellekleri ve performanslarının da olumsuz etkilendiğini belirten Fu, Birçok kişi hafta içinde 5 saatlik uykuyla idare edebileceğini ve bu açığı hafta sonları kapatabileceğini düşünse de, bunu çok azı başarabiliyor. Bu kişilerin algıları bozulmuş olduğundan, performanslarının düştüğünü kavrayamıyorlar ve bu yüzden de yeterli uykunun pek de önemli olmadığını düşünüyorlar. Oysa, yeterince uyumak son derece önemlidir ve deneyler bunu tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor" diyor. Zeitzer araştırmanın tasarımından övgüyle söz ederek, İşe insanlarla başlayıp kemirgenlere uzanılması ve yeniden insanlara dönülmesi müthiş bir fikir. Fareler uyku düzenlerini farklı biçimlerde kurdukları için rol model olarak hiç de elverişli sayılmazlar. Çok sayıda insan azıcık uykuyla ayakta kalabildiğini düşünse de, laboratuvarda bunların da tipik 7-9 saatlik uyku düzenine uyumlu oldukları görüldü" diyor. Zeitzer hafta sonları ya da tatillerde daha uzun bir süre uyuma olanağına sahip olduklarında bile çok uyumayan insanların doğal az uykucular sınıfına girdiklerini belirterek, İnsanların öyle bir olanağı yakaladıklarında her zamankinden daha uzun bir uyku çekmeleri onların daha çok uykuya gereksinim duyduklarının en iyi göstergesidir diyor. Kaliforniya Üniversitesi psikiyatri profesörlerinden Jerome Siegel de, Fu ve arkadaşlarının elde ettikleri nöropeptid S reseptörü (NPSR1) geninin uykunun düzenlenmesinde önemli bir rol oynadığı yönündeki asıl bulgunun mutluluk verici olduğunu, ancak bunun çok karmaşık bir sürecin yalnızca küçük bir parçası olabileceğini dile getiriyor. Araştırmacıların uyku ile bellek arasında bir bağlantı kurmalarını pek de inandırıcı bulmayan Siegel, İnsanlar uykudayken de uyanıkken de, dahası uyuşturulduklarında bile, anılarını pekiştirebilirler. Anıların pekiştirilmesi yalnızca uyku sırasında gerçekleşen bir süreç değildir diyor. Yeni bulunan gen değişiminin etki düzeneği tam olarak bilinmiyor. Fu ve arkadaşları baba ile oğlundaki değişime uğrayan NPSR1 geni tarafından üretilen protein ile normal bir genin ürettiği arasındaki farkı belirlemek için moleküler bir inceleme yönteminden yararlandılar. Sonuçta, değişimin bu reseptörü daha duyarlı ve daha etkin kıldığına tanık oldular.


Beslenme uzmanı Stephanie Perruzza, İnsanların büyük bir çoğunluğu tüm yağların sağlığı olumsuz yönde etkileyebileceğini düşünüyor. Oysa gerçekte-tekli ve çoklu doymamış yağları içeren-söz gelimi, omega 3 yağlı asitleri gibi doymamış yağlar yangıları azaltıcı ve kalp sağlığını koruyucu etkileri olan 'iyi yağlar' olarak biliniyorlar. Yemeklerinize ve atıştırmalıklarınıza ekleyerek olumlu etkilerinden yararlanabileceğiniz bu tür yağları bol miktarda içeren seçenekler arasında fındık fıstık gibi sert kabuklu yemişler, tohumlar, avokado, somon v.b balıklar ve zeytinyağı ile kanola yağı gibi bitkisel yağlar yer alıyor diyor. Los Angeles'li beslenme uzmanı Masha Davis, Lifli besinlere ulaşmanın en iyi yolu sebzeler, meyveler ve öğütülmemiş tam tahıllardan geçiyor. Sonuçta, insanlar günde 7-10 porsiyon sebze ve meyve yemeyi hedeflemeli. Bu miktar ilk bakışta insana çok fazlaymış gibi görünebilir, ama her yemeğe sebze ve meyveleri ekleyerek bunun gerçekte uygulanabileceğini göreceksiniz diyor. Boston'lu beslenme uzmanı Matt Priven, Sağlıklı-bir başka deyişle, lif içeren-karbonhidratları her yemekte tüketin. Karbonhidratları yaşamlarından çıkartıp, öğle yemeklerini karbonhidratsız yeşil salata ve tavukla geçiştiren insanlarla görüştüğümde, bu kişilerin çok halsiz düşüp dikkatlerinin dağıldığından yakındıklarına ve yemeğin hemen ardından canlarının bir kurabiye çektiğine tanık oldum. Bedenin işlevini görebilmesi için gereksindiği besinleri aldığından emin olmak için, yemeklerde en azından bir miktar tatlı patates, kinoa, esmer pirinç v.b besinleri de tüketmeye özen gösterin diyor. Chicago'lu beslenme uzmanı Dawn Jackson Blatner, Tüm yemeklerinizi ve atıştırmalıklarınızı tabağa koyup, masaya oturarak tüketin. Oturarak yemek, doğal olarak, insanların daha az yemelerine ve yediklerinin tadına daha çok varmalarına olanak tanır. New York'lu beslenme uzmanı Keri Glassman da, Herkesin yapmasını canı gönülden isteyeceğim bir şey, yemek yerken Açlık Oranı adını verdiğim (açlığın 1 ile 10 arasındaki puanlarla değerlendirildiği ve dört ile altı arasında kalmanın hedeflendiği) bir ölçekten yararlanarak bedenlerinin sesine kulak vermeleridir.


Ortalama bir insan olarak dakikada 12-20, günde ise 17.000 ila 30.000 kere nefes alıp veriyoruz. Ancak birçoğumuz yanlış nefes alıp veriyor ve bu da bizi kaliteli bir yaşamdan alıkoyuyor. Bu açıdan nefesi doğru bir şekilde alıp almamak, düşündüğümüzden çok daha önemli. Çoğu zaman, nefes alıp vermenin doğru yolu burnumuzdan geçer. Burnumuz, dışarıdan gelen toz ve diğer yabancı cisimleri, tüylerinde ve sümük olarak bildiğimiz yapışkan sıvıda tutmak için zarif bir şekilde tasarlanmıştır. Burada, burnumuzun görünmeyen kısmı önemli bir görev üstlenir. Bu boşluk, havayı vücut sıcaklığıyla dengeli bir hale getirmek nem eklemek ve patojenleri mukusta daha iyi tutmak için tasarlanmış bir zarla kaplıdır. Sinüslerimiz, havayı çevirir ve bakteri ile virüsleri öldüren ve solunum yolundaki kan damarlarını gevşeterek daha fazla oksijenin kana geçmesine izin veren nitrik oksit ekler. Tüm bunların sonucunda burun solunumu, ağızdan nefes almaktan yüzde 50 daha fazla hava direnci sağlar. Bu, kalbiniz ile akciğerlerinizi daha iyi çalıştırır ve akciğerlerinizdeki vakumu arttırır, bu da ağızdan nefes almaya göre yüzde 20 daha fazla oksijen çekmenizi sağlar. Dahası, burun solunumu beyin işlevini de artırır. Hiroşima Üniversitesi Biyomedikal ve Sağlık Bilimleri Enstitüsü'nden araştırmacıların, ağızdan nefes alan genç kobaylar üzerinde yaptığı deneyde, ağızdan soluyan genç kobayların, burundan soluyanlara göre labirenti daha yavaş tamamladığı ortaya çıktı. Ve bu kobaylar yetişkinliğe ulaştıklarında, beynin öğrenme ve hafızasından sorumlu hipokampuslarında daha az nöron vardı. İnsanlardaki çalışmalar da bu bulguyla örtüşüyor; burundan soluduğumuzda hafıza testlerinde daha iyi sonuçlar alıyoruz. Bunun arkasındaki mekanizma şu: Burun boşluğunun, beynin koku alma ampulüne bağlanan duyusal nöronlar aracılığıyla beynin duygusal ve hafıza işleme merkezlerine doğrudan bir bağlantısı var. Bu nöronlar, kokuyla ilgili mesajlar taşımanın yanı sıra havayı burun boşluğuna girip çıkarken algılar ve beyin dalgalarını aynı ritme sabitler. Senkronize beyin dalgaları, daha sonra koku işleyen beyin alanlarının ötesine; hafıza, duygu ve bilişten sorumlu bölgelere yayılır. Yani ağzımızdan nefes alarak vücudumuz için birçok faydayı elimizin tersiyle itiyoruz. Buna karşın Brezilya'daki bilim insanlarının Scielo'da yayımladıkları ortak yazarlı makaleye göre, çocukların yüzde 50'sinden fazlası, ilaç firması GSK'nin araştırmasına göreyse yetişkinlerin yüzde 61'i ağızlarından nefes almayı tercih ediyor. Bununla birlikte ağızdan nefes almak, ağız kokusu, kötü uyku, öğrenme güçlükleri, diş çürümesi ve hatta çene malformasyonu riskini de beraberinde getiriyor. Siz de ağızdan nefes alanlardansanız, gün boyunca nasıl nefes aldığınızı kontrol etmenizi hatırlatmak için bir alarm kurabilirsiniz. Geceleri ağzınızı kapatmak için şeritler satın alabilirsiniz. Bunun işe yaradığına dair kanıtlar, hafif obstrüktif uyku apnesi olan kişilerde horlamayı ve uykuyu azalttığını tespit eden küçük bir çalışmalarla sınırlı. Bu önlemleri almadan önce ve neler yapabileceğinizi öğrenmek için doktorunuza danışınız. Ne kadar hızlı nefes alıp vereceğinize gelince, dakikada yaklaşık altı nefese kadar yavaşlatmayı deneyin. Bu, kan damarlarını genişleten ve kalp atış hızını azaltan bir refleksi tetikler. Uzun ve yavaş bir nefes alıp vermeye konsantre olmak, sindirim tepkisinden sorumlu olan vagus sinirini de uyarır. Daha yavaş nefes almak sizi yatıştırılmış bir bilinç durumuna sokar. Dakikada üç nefesle, teta beyin dalgaları, yavaş dalga uykusuna benzeyen bölgelere ayrılmış bir durumla birlikte derin bir uyku hali sağlar. Oranı ne olursa olsun, burun solunumu nefes alıp vermenin doğru yoludur. Burundan nefes, tüm bağışıklık ve kardiyovasküler faydaları ile sinüslerde nitrik oksit üretimini 15 kat artıran hava girdapları oluşturur. Ancak ağızdan nefes alıp vermek tümüyle gereksiz değildir. Akciğerlerinizin havayla dolması gereken acil bir durumda, ağızdan soluk almak harikalar yaratır. Sadece alışkanlık haline getirmemeye çalışın.


Okul çağındaki Çinli çocuklar üzerinde yapılan ve Scientific Reports dergisinde yayımlanan araştırmada, düzenli balık tüketimi ile nitelikli uyku arasında bir bağlantıya tanık olundu. Araştırmacılar söz konusu bağlantının, bir olasılıkla, balığın içerdiği Omega-3 yağlı asitlerinden kaynaklandığına inanıyorlar. Araştırmacılar ayrıca deneklerin, geceleri daha nitelikli bir uyku çekmelerine bağlı olarak, IQ düzeylerini belirleyici sınavlarda daha yüksek puanlar aldıklarını da ortaya koydular. Çalışmayı yürüten araştırmacılardan biri olan Pennsylvania Üniversitesi kriminoloji, psikiyatri ve psikoloji profesörü Adrian Raine, Balık tüketimi ile bilişsel işlevin daha yüksek olması arasında bir bağlantı söz konusu. Yaptığımız çalışma bu ikisi arasındaki bağlantının daha nitelikli bir uyku ile açıklanabileceğini kanıtlamış oldu. Balık tüketimi daha nitelikli bir uyku çekmemize yardımcı oluyor ve bu da bilişsel işlevlerde bir gelişmeye yol açıyor diyor. Araştırmada, yaşları 9 ile 11 arasında değişen, 541 Çinli öğrenciden beslenme alışkanlıklarıyla ilgili soruları yanıtlamaları ve ne sıklıkla balık yediklerini de belirtmeleri istendi. Bu arada, deneklerin anne ve babaları da çocuklarının uyku düzenleriyle ilgili soruları yanıtladılar. Araştırmacılar çalışmanın bir sonraki aşamasında, çocuklara 12 yaşına bastıklarında IQ düzeylerini belirleyici birtakım deneyler uyguladılar. Bu deneyler sonucunda, düzenli balık tüketimi ile IQ değerleri arasında bir bağlantı olduğuna-balık tüketimi arttıkça kişinin daha nitelikli bir uyku çektiğine ve IQ puanlarının da yükseldiğine tanık olundu. Ancak Raine düzenli ve nitelikli bir uykunun kişiye çok daha başka bilişsel yararlar da sağlayabileceğine dikkat çekiyor ve Çocuk gelişiminin ilk evrelerinde beyin çok daha esnek bir yapıya sahiptir. Bu nedenle, düzenli balık tüketimine yaşamın erken bir evresinde başlanmasının özellikle de çocuğun uyku düzeni ve bilişsel işlevleri açısından yararlı olacağını düşünebiliriz, diyor. Omega-3 yağ asitlerinin erişkinlerin ruhsal işlevlerinde birtakım değişiklikler yaratabileceğini ortaya koyan araştırmalardan yola çıkan Raine, bu araştırma kapsamına yalnızca çocuklar alınmış olsa bile, elde edilen bulguların erişkinler için de geçerli olduğu yönünde bir düşüncenin de son derece mantıklı olacağına dikkat çekiyor. Raine'e göre, her ay yalnızca birkaç kez balık yemek bile kişinin beyin işlevinde bir gelişme yaratabiliyor. Anababaların haftada yalnızca bir kez eve balık alabilecek durumda olmaları bile, başta uyku düzeninde olmak üzere, çocukların okulda ve daha sonrasındaki performanslarında az da olsa bir fark yaratmaya yeterli olabiliyor diyor.


Danimarka'da gerçekleştirilen geniş kapsamlı bir araştırmaya göre devam eden trafik gürültüsü aralarında demansın da bulunduğu çok sayıda hastalığın gelişiminden sorumlu. Alzheimer ve diğer demans hastalıklarının yüzde 15'i yüksek otomobil ve tren gürültüsüyle bağlantılı. British Medical Journal dergisinde yayımlanan araştırma yazısında, gürültünün sağlığa zarar verici etkilerini öğrenmek daha iyi önleyici stratejiler geliştirmemize yardımcı olabilir . diyor Manuella Lech Cantuaria. Araştırma çerçevesinde, 60 yaş üstü insanların 2004-2017 yılları arasında kaydedilen verileri incelendi. Yaklaşık 100.000 kişi bu zaman zarfında demans hastasıydı. Ekip tüm adresler için kişiler üzerindeki otomobil ve tren gürültüsünü hesapladı. Örneğin evin sokağa, caddeye veya raylı yollara uzaklığı, yapıların biçimleri ve insanların oturdukları katların durumu gibi. Katılımcıların sürekli olarak gürültünün etkisinde kalmış olmaları için aynı evde 10 yıl oturmuş olmaları gerekiyordu. Sürekli olarak gürültüye maruz kalma eşiği, Dünya Sağlık Organizasyonu tarafından önerilen maksimum değer olan 55 desibel. Katılımcıların verileri Danimarka Ulusal Sağlık Sicilinden alınan verilerle ilişkilendirildi. Örneğin 2017'de burada yaklaşık olarak 8500 demans vakası kaydedildi. Araştırmaya göre bunların 1200'ü yani neredeyse yüzde 15'i trafik gürültüsüyle ilişkilendirilebiliyor. Trafiğe bağlı olarak ortaya çıkan 55 desibellik gürültüde, Alzheimer'e yakalanma riski 40 desibellik gürültüye kıyasla yüzde 27 daha yüksek. Tren gürültüsü için de benzer değerler çıksa da vasküler demans sadece sokak gürültüsüne bağlı olarak gelişiyor. Gürültü doğrudan doğruya sağlığa zarar veriyor: Uyku bölünüyor, daha fazla stres hormonu salgılanıyor. Bu da damarlara ve bağışıklık sistemine zarar vererek iltihap süreçlerinin güçlenmesine yol açıyor. Tüm bunlar ise demans hastalığının habercileri. Araştırma genel olarak WHO'nun bilinen bir iddiasını haklı çıkarıyor. Buna göre gürültü kirliliği sadece bir çevre sorunu olarak kalmayıp, toplumun sağlığı için de bir tehlike oluşturuyor. Ve gürültüyle mücadele sağlık politikasının en başlarında yer almalı. Dünya Sağlık Organizasyonu'na göre günümüzde dünya genelinde 50 milyon kadar demans hastası var ve yüzyılın sonuna kadar bu sayının 130 milyona çıkması bekleniyor. Hava kirliliğinden sonra Avrupa'da ikinci en büyük çevresel risk faktörü gürültü. Avrupalıların beşte biri düzenli olarak 55 desibelin üzerinde gürültüye maruz kalıyor.


Yağ içeriği düşük, demir emilimine yardımcı olan C vitamininden zengin bir antioksidan deposu olan pancar, aynı zamanda şeker üretiminin belli başlı hammaddelerinden biridir. Ayrıca yaprakları acı da olsa tam anlamıyla A vitamini, kalsiyum ve demir deposudur. Kış aylarının en önemli sebzelerinden birisi de kırmızı pancardır. Anavatanı Akdeniz olan kırmızı pancar, içerdiği vitamin ve mineraller bakımından adeta bir enerji deposudur. Gıdaların tercih edilebilirliğini etkileyen en önemli kalite kriterlerinden biri renktir. Kırmızı pancar bitkisi , doğal gıda renklendiricisi olan betalainler yönünden oldukça zengindir. Özellikle kansızlık ve demir eksikliğinde çok etkilidir. Kansızlık problemi çekenlerin bol miktarda kırmızı pancar suyu tüketmeleri fayda sağlar. Havuç suyu ile eşit oranda karıştırılarak içilen pancar suyu kısa sürede kan yapımına destek verir, kandaki alyuvarların düzeyini yükseltir. 1. Oksalik asit: Pancar suyunu diğer sebze ve meyvelerle karıştırdığınız zaman içerisinde bulunan oksalit asit sayesinde çok lezzetli bir karışım elde edersiniz. Pancar suyu tadını ve besinsel özelliklerini bu aside borçludur. Aynı zamanda pancar ve havuç suyunun harika bir ikili olmasının sebebi de bu asittir. 2. Bilişsel sağlığı güçlendirir: Yaşlıların, pancar suyunu bol bol tüketmeleri önerilir, çünkü beyne giden kan miktarını artırır, Alzheimer hastalığına karşı koruma sağlar. Pancar, demans ve ileri yaşlarla bağlantılı diğer bilişsel bozukluklarla mücadelede de etkilidir. Pancar suyunda bulunan nitratlar ağzınızdaki bakteriler sayesinde nitrite dönüştürülür. Nitritler de kan damarlarınızın açılmasına ve oksijenin az bulunduğu bölgelere kan akışının artmasına yardımcı olur. 3. Alfa lipoik asit: Pancarda bulunan alfa lipoik asit glikoz seviyesini düşürür ve insüline duyarlılığı artırır. Bu da kilonuzu korumanıza yardımcı olur. Pancarın içerdiği bileşenler sayesinde şeker hastalarında oksidatif strese bağlı olumsuz değişiklikleri önler. Alfa lipoik asit, diyabetik nöropati tanısı konan hastaların tedavi sürecinde etkilidir. 4. Tansiyonu düzenler: Pancar suyu yüksek tansiyonun düşürülmesinde yardımcı olur, fakat etkileri geçicidir. Araştırmacılar, bu özelliğin pancarın içerisinde bulunan nitratlara bağlı olduğunu düşünüyor. Kan damarlarının içinde bulunan nitrik oksit miktarını artıran nitratlar sayesinde kaslara, beyne ve kalbe daha fazla oksijen gider, bu da tansiyonun düşmesine yardımcı olur. 5. Cildi besler: Cildinizin sağlıklı görünmesini istiyorsanız pancar yemeniz önerilir. Pancar suyu içerdiği vitaminlerle iç organlarınıza fayda sağladığı gibi dış görünüşünüze de sağlıklı bir yansıma sağlar. Pancar suyunda yoğun oranda C vitamini bulunduğundan doğal bir kan temizleyici görevi görür ve cildinize parlaklık sağlar. 6. İyi bir detoks yöntemi: Pancar içeriğindeki betalain, antioksidan özellikleri sayesinde serbest radikallere savaş açar ve kanserle mücadelede vücudu destekler. Ayrıca betalain, plazmada bulunan ve kalp hastalıklarının oluşmasına neden olan homosistein düzeyini azaltarak da kalp hastalıklarına karşı korur. Bu bileşikler vücuttaki iltihabın düşürülmesine de yardımcı olur. Pancarın suyu, vücudunuzda biriken toksinleri atmaya yardımcı olduğundan karaciğeri korur. Aynı zamanda methionin ve glisin bileşikleri de yağ asidi birikimini önler ve karaciğer hücrelerinin sağlıklı gelişimine yardımcı olur. 7. Enerji verir ve dayanıklılığı artırır: Pancar suyu kan damarlarınızı açarak oksijen akışının artmasını sağlar. Bu da daha enerjik hissetmenize ve daha aktif olmanıza yardımcı olur. Daha iyi bir sonuç almak için pancar suyunu günün erken saatlerinde içebilir, böylece hem metabolizmanızı harekete geçirebilir hem de hayati organları uyandırabilirsiniz. Öyle ki bazı sporcular spor salonuna giderken oksijen akışını artıracağından, egzersiz sonrası ortaya çıkan kaslardaki yanma hissini gidermek için yanlarında pancar suyu götürürler. 8. Sindirime iyi gelir: Pancar suyunun içerisindeki posa lifle yüklüdür ve sindirim sürecinizin düzenlenmesinde yardımcı olabilir. Kabızlık durumunda da pancar suyunu tercih edebilirsiniz. Ayrıca hafif bir mide ağrınız varsa pancar suyu iyi gelebilir. 9. Kandaki glikoz seviyesini düşürür: Aslına bakılırsa pancar suyu kandaki şeker seviyesinin düzenlenmesine yardımcı olur. Bunun sebebi pancarın içerisindeki doğal şekerin, pancarın tüketilmesinden sonra çok yavaş bir şekilde salgılanmasıdır. Bu da kanda yüksek glikoz birikimine sebep olmaz. Her besinde olduğu gibi kırmızı pancarın da aşırı ve orantısız tüketimi bazı sorunlara yol açabilir. Bu zararlar kalsiyum seviyesinde düşüş, ciltte kızarıklık, böbreklerde tahribat, kan basıncında aşırı düşüş ve kan şekeri seviyesinde dalgalanmalar olarak sıralanabilir.


Yosunlar, bağırsaklarımızdaki bakterilerin normalde sindiremeyeceği benzersiz diyet lifleri içerir. Örneğin, suşi için kullanılan nori sarıcılar, porfir bakımından zengindir. Son çalışmaya göre ise deniz yosunu yemek, bağırsaklarımızdaki bakterileri genetik olarak değiştirebilir. Çünkü deniz yosunlarına özgü maddeleri sindirirken deniz bakterilerinden gen alabilirler. Bunun insanların sağlığını etkileyip etkilemediği ise henüz bilinmiyor. Michigan Üniversitesi'nden Eric Martens ve meslektaşlarının 2012 yılında yaptıkları çalışmada bir bağırsak bakterisinin, porfiri sindirmek için gereken genleri, muhtemelen denizde yaşayan bir bakteriden aldığını bulmuştu. Martens, Mikroplarımız doğal olarak kendi mühendisliklerini yapıyor diyor. Martens liderliğindeki ekip, yeni çalışmada, Avrupa ve Asya'nın bazı bölgelerinde tüketilen İrlanda yosunlarından elde edilen karajenanları sindirebilen iki bağırsak bakterisi bulduğunu açıkladı. Bununla birlikte kerajenanların güvenli bir gıda maddesi olup olmadığı konusundaki tartışmalar da devam ediyor. Çünkü zehirli olan poligeenan adı verilen bir maddeye dönüşebiliyorlar. Yani bu yosun içeriğini sindirebilen bakterilere sahip insanların bağırsaklarında poligeenan üretebilir. Martens ve ekibi ayrıca porfirini sindirebilen Bacteroides bağırsak bakterilerinin birkaç suşunu daha buldu. Çoğu, ihtiyaç duyulan enzimler için aynı gen kümesine sahipti, bu da bağırsak bakterileri arasında bir transfer olduğunu gösteriyor. İnsanların bağırsaklarındaki DNA'ların sıralandığı çeşitli metagenomik çalışmalar, Japonya ve Çin'de yaşayan insanların, bu porfir sindirici bağırsak bakterilerine sahip olma olasılığının diğer bölgelerdeki insanlardan daha yüksek olduğunu gösteriyor. Gen transferlerinin nasıl gerçekleştiği ise şimdilik gizemini koruyor. Yaptıkları çalışmanın yüzeysel kaldığının altını çizen Martens, poligeenan üretilse bile bakterilerin içinde güvenle kalabileceğini, yani bir sorun yaratmayabileceğini ama konunun daha fazla araştırılması gerektiğini söylüyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi sözcüsü de bu yosun içeriği için eldeki mevcut güvenlik verilerinin yetersiz olduğunu belirtiyor.


Depresyon günümüz zorlanan insanının en yaygın ruhsal sorunudur. Tedavi edilmezse aylarca hatta yıllarca sürebilir. Yaşamın bir döneminde herkesin hissedebileceği keder, hüzün, mutsuzluk gibi duygulanımların daha aşırı boyutlarda ve daha uzun süre yaşanma halidir. Bu duygulanımlar uzun vadede kişinin çevresiyle, yaşamla ve kendisiyle olan ilişkisini bozar. Türkiye'de yaygınlık oranı %9-20 olarak saptanmıştır. Herhangi bir zamanda ortaya çıkabilir, ancak sıklıkla 24-40 yaşları arasında görülmektedir. Her 4 kadından biri ve her 10 erkekten biri hayatlarının bir döneminde depresyon yaşayabilirler. Uyku ve yeme düzeninde değişiklikler, Ümitsizlik ve çaresizlik hissi, intihara yönelik duygular, Suçluluk, kendini tenkit etme, değersizlik veya yük olma gibi hisler, Belli bir sebep olmadan aşırı hassaslık veya kızgınlık hissi. Depresyona daha yatkın kişiler arasında; takıntılı, ayrıntıcı, mükemmeliyetçi, herkesi hoşnut etmeye çalışan, aşırı duyarlı kişiler bulunmaktadır. Bağımlı, şüpheci kişilik özellikleri olanlar, öz güveni az olanlar, sürekli kendini eleştiren kişiler, kendisi, çevresi ve olaylar hakkında olumsuz değerlendirme yapanlar da depresyona daha sık yakalanmaktadır. Kanser, diyabet, kalp hastalıkları, KOAH, kronik böbrek yetmezliği, Alzheimer, HIV-AIDS gibi bazı kronik hastalıklar, hasta ve hasta yakınları üzerinde psikolojik sorunlara neden olabilmektedir. Örneğin kanser olduğunu öğrenen bir insanın uyku ve iştahındaki bozulmayı, içine kapanmasını veya öfkeli olmasını, isyanını hastalığa karşı gelişen ilk tepkiler olarak örnek verebiliriz. Kronik fiziksel hastalık karşısında hastanın en belirgin tepkileri; korku, öfke, endişe, inkar ve depresyondur. Bu tepkiler fizik-sel hastalığın özelliklerine, hastanın bireysel özelliklerine ve psikososyal çevrenin desteğine göre şekillenir. Fiziksel hastalığın ne olduğu, şiddeti, süresi, hangi organ ve dokuların etkilendiği, hasta için bunların sembolik anlamı, fiziksel işlev kaybı ve bu kayba ilişkin hastanın değerlendirmesi, tepkilerin ortaya çıkışında önemli rol oynar. Hastanın bireysel özellikleri, kişilik yapısı, inançlar, tutumlar, hayatı boyunca yaşadığı önceki stres durumlarına verdiği psikolojik tepkiler ve kullandığı çözüm yolları ile ailenin hastalığa tepkisi de vereceği duygusal cevapları değerlendirmede yardımcı olabilir. -Geçmişte depresyon öyküsü olması, -Kontrol edilemeyen ağrı, -Kanserin ilerlemiş safhada olması. Depresyon, zamanında başvuru ve uygun tedaviyle çoğu zaman rahatlıkla tedavi edilebilen bir ruhsal rahatsızlıktır. Depresyon basit egzersizlerle, diyet uygulamasıyla ya da tatile çıkmakla çözülecek bir sorun değildir. Gerektiğinde kullanılan ilaç tedavisi ve psikoterapi sayesinde problemlerimizle daha etkin biçimde uğraşabilir ve yaşamdan daha çok keyif alabiliriz. Depresyon ilaçları mutlaka doktor tavsiyesiyle alınmalıdır. Birçok antidepresan ilaç sanıldığının aksine uyuşturucu değildir; bağımlılık ya da alışkanlık yapmaz. Kronik hastalıklarda depresyonun psikoterapisi; bireysel, aile ya da grup terapisi şeklinde olabilir. Tedavinin süresi, uygulanan tedavi modeline ve depresyonun şiddetine göre değişir. Psikoterapinin başlıca hedefleri arasında bulunan kişinin değişen gerçeklikle baş etme yöntemlerinin geliştirilmesi, psikososyal zorlanmalarla baş etmeyi öğrenmek, hatalı inanışların farkına varma, insanlararası ve davranışsal baş etmelerin düzeltilmesi, hastalığa ilişkin bilgi ve alternatiflerin sunulması, hastanın sınırlılıkların yanında yapabileceklerinin belirtilmesi ve bu şekilde yeniden hastanın güç ve otonomi kazanımı önemlidir. Depresyonla başa çıkmada; düzgün beslenmek, düzenli egzersiz yapmak, aileden destek görmek, duygu ifadelerinin desteklenmesi, ilgi ve uğraşlar edinmek, daha aktif olmak, düşünceleri yeniden yapılandırmak , düşünce hatalarını yakalamaya çalışmak, yapmak istenilenler için günlük plan yapmak faydalı olabilir. Günümüzde kanser hastaları ve yakınlarının psikolojik süreçlerini yönetebilmelerine destek olmak için psiko-onkoloji bilim dalının öne çıktığını görmekteyiz. Kanserde en sık oranda görülen psikolojik rahatsızlık, depresyon olmaktadır. Depresyonda olan bir kanser hastasının hem tedaviye uyumu düşmekte hem de yaşamına devam etmesi ve hastalığı kabulü zorlaşmaktadır. Bu nedenle kanser hastaları ve aileleriyle çalışan psiko-onkoloji alanındaki uzman psikologlar hastalık sürecinin en uygun biçimde yönetilmesine destek olmaktadırlar. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Dünyada ABD nüfusu kadar insan depresyonla yaşamaktadır. Dünya genelinde sakatlıkların ve hastalıkların, mahvolan hayatların ve batan ekonomilerin en önemli sebebi olan depresyon genellikle ya yanlış damgalanır ya da göz ardı edilir. Yanlış. Dünya nüfusunun %5'i, yani 300 milyondan fazla insan depresyondan mustariptir. ABD nüfusunun 320 milyon olduğunu düşünürsek depresyonun ne denli yaygın olduğunu anlayabiliriz. Ayrıca dünya genelinde yeni annelerin %10-15'inde doğum sonrası depresyon görülmektedir. Mutsuzluk, hayatın bir parçasıdır, klinik depresyon ise tamamen farklı bir şeydir. Kişiyi ansızın ve sebepsizce vurabilen depresyon, hayatlarında üzüntü duymak için hiçbir sebepleri olmayan insanları da etkileyebilir. Amerikan Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü'nün depresyon belirtileri olarak açıkladığı listede inatçı anksiyete, boşluk veya suçluluk hissi, dünyaya karşı ilgisizlik, uyku veya yemek yeme zorluğu, huzursuzluk ve intihara meyilli olmak gibi semptomlar yer alır. Depresyon evrenseldir ve zengin fakir her ülkede görülebilir. Dünya çapında değişiklik gösterebilen tek şey, tanı konma ve tedavi edilme şansınızdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün açıkladığı verilere göre hükümetler sağlık bütçelerinin yaklaşık %3'ünü zihinsel sağlık için harcamakta. Düşük gelirli ülkelerde bu oran %1'den azken yüksek gelirli ülkelerde %5 oranında. Zengin ülkelerde bile depresyon hastalarının yalnızca yarısı tedavi edilebiliyor; kimi ülkelerde ise bu kişilerin hiçbir yardım alma şansı dahi yok. Şunu da eklemek gerekir ki fakir ülkelerde daha yaygın olarak görülen doğal afetler, hastalıklar ve çatışmalar da depresyonu tetikliyor. Kırık bir bacağın iyileştirilmesinden daha karmaşık olsa da, depresyon için de çeşitli tedavi yolları mevcuttur. Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti'nin listelediği, depresyonun şiddetine göre farklılık gösteren tedavi yaklaşımları arasında egzersiz, bilişsel davranışçı terapi ve meditasyon da vardır.


JAMA dergisinde yayımlanan araştırmada, bir yıl boyunca her gün çoklu vitamin hapları alan kişilerde depresyona yakalanma olasılığının plasebo alan kişilerden pek de farklı olmadığı görüldü. Araştırma, bazı özel diyetlerin ve bazı besinlerin düşük miktarlarda tüketilmesinin depresyona yakalanma riskini arttırdığına işaret eden daha önceki bir çalışmanın uzantısı olarak gerçekleştirildi. Exeter Üniversitesi'nden deneysel ve uygulamalı klinik psikoloji öğretim üyesi Ed Watkins, Diyet ve beslenmenin depresyona yakalanma olasılığının azaltılması yönünde umut verici bir yöntem olduğunu düşünüyorduk. Ne var ki, bu son araştırma besin desteklerinin depresyonun önüne geçilmesinde pek de etkili olmadığını ortaya çıkarttı diyor. Bu son araştırmaya Britanya, Hollanda, Almanya ve İspanya'dan 1000'i aşkın kişi katıldı. Önceden sağlık taramasından geçirilen katılımcılar, son altı ay içinde hafif depresyon belirtileri gösteren ancak, tam anlamıyla ciddi bir depresyona yakalanmamış kişiler arasından seçildi. Araştırmacılara göre bu kişilerin, depresyona yakalanma olasılıkları yüksekti. Ayrıca, katılımcıların tümünün aşırı kilolu ya da obezlerden oluşması da uzmanlar tarafından depresyona yakalanma olasılığını artırıcı bir unsur olarak değerlendirildi. Araştırma kapsamında katılımcılar gelişigüzel bir biçimde dört farklı gruba ayrıldılar. Bu gruplardan birine çeşitli vitaminler içeren haplar verilirken, bir başka gruba plasebo verildi. Üçüncü gruba vitamin haplarının yanı sıra diyetlerini geliştirici bir davranış terapisi uygulanırken, dördüncü gruba da plasebo ile birlikte davranış terapisi uygulandı. Deneklere verilen vitamin hapları folik asit, D vitamini, omega-3 balık yağı, çinko ve selenyum içermekteydi. Bir yıl süren çalışma sırasında katılımcıların 105'i (yüzde 10'u) depresyona yakalandı. Depresyon tanısı konan katılımcıların sayısı dört farklı grubun her birinde hemen hemen aynı idi. Bir başka deyişle, besin destekleri depresyonu önleme konusunda plasebodan pek de farklı bir etki yaratmıyorlardı. Beslenme şeklinin düzeltilmesine yönelik davranış terapisi de görünürde depresyonun önüne geçilmesinde tam anlamıyla etkili olamıyordu. Ancak, araştırmada uzmanlar tarafından önerilen 21 seanstan en az 8'ine katılan kişilerde bu tür terapilerin depresyonu gerçekten de önlediğine işaret eden birtakım bulgulara da tanık olundu. Bu da, diyetin iyileştirilmesine olanak tanıyan davranış terapilerinin belirli bir dozda uygulanmasının depresyonun önüne geçilmesine yardımcı olabileceği anlamına geliyor. Ancak araştırmacılar bu konuda kesin bir karara varılabilmesi için ileri araştırmaların yapılması gerektiğine dikkat çekiyor.


Duygusal sıkıntı ve ruhsal acılardan ne pahasına olursa olsun kaçmak doğru değil. Dayanılması zor ruhsal sıkıntı ve üzüntülerden ilaç desteği ile kaçınmak, insanın uzun vadede kendi kendisine yenik düşmesine yol açabiliyor. Bu nedenle özellikle depresyonla mücadelede çok yaygın bir uygulama olan ilaç tedavisi yerine, doğal alternatif yöntemlerin kullanılması öneriliyor; bunların etkisi hem daha kalıcı, hem de ilaçların olumsuz yan etkilerini içermiyor. Psikiyatride biyolojik devrimin en talihsiz yan etkisi, duygusal sıkıntı ve ruhsal dengesizliklerin tıbbi destek ile kurtulunması gereken, istenmeyen veya kötü bir şey olarak algılanmasıdır. İnsanı iş göremez hale getiren psikoz, mani, depresyon ve yoğun anksiyete gibi durumlarda ilaçlar yaşam kurtarmakla birlikte, en ufak bir duygusal bozuklukta insanlar kestirme yolu seçip, ilaçların yardımıyla üzüntüsüz/sıkıntısız, pürüzsüz bir yaşamı yeğliyorlar. Bugün akıl sağlığı dendiği zaman akla ilk gelen, duygusal sıkıntı veya ruhsal acıların yaşanmadığı bir durum. Bu da en ufak bir duygusal dalgalanmanın söz konusu edilmediği düz ve mutlu bir yaşam anlamına geliyor. Oysa inişli çıkışlı, bazen üzüntülü, bazen neşeli anların etkisinde bir yaşam, kişisel olarak çok daha fazla anlam yüklüdür. Sıkıntıdan kaçınmak için harcadığımız çabaların eninde sonunda çok daha büyük acılar şeklinde bizlere geri döneceği bilinse dahi, insanların zorlayıcı deneyimlere katlanma eşiği giderek düşüyor. Psikolojinin gelişimi, bugüne dek endişeleri azaltma çabalarına paralel bir yol izledi. Endişe, baş edemeyeceğimiz boyutlarda kötü bir şeyin meydana gelebileceği algısıdır. Çoğunlukla endişemizi hafifletmek için böyle bir şeyin olmayacağına kendimizi ikna ederiz. Ancak gerçek tehditlerle karşı karşıya kalınca, bunun yarattığı acı veren duygularla nasıl baş edebileceğimizi bilemeyiz. Houston Üniversitesi'nden araştırmacı Brene Brown bu gibi durumlarda incinmeyi, mücadeleyi ve talihsizlikleri göze almamız gerektiğini söylüyor. Brown bütün bu süreç içinde ümide sarılmamızı öneriyor ve ümidin mücadele yoluyla öğrenilen bir şey olduğunu söylüyor. Özetle, tehdit edici herhangi bir şeyle karşılaşmazsak, nasıl baş edeceğimizi de öğrenemeyiz. Bu felsefeden hareketle Kaliforniya'daki Bilişsel Terapi Merkezi'nin kurucusu ve psikoloğu Christine Padesky, son yıllarda sosyal endişeyle mücadelede Kişinin Kendini Ortaya Koyarak Savunması olarak nitelendirdiği bir yöntemi savunuyor. Acı veren olayların meydana gelme tehdidini azaltmak yerine, Padesky insanlara acı veren olay kaçınılmaz olarak meydana geldiğinde bu deneyimle nasıl başa çıkacaklarını öğretiyor. Bu terapinin çeşitli şekilleri bulunuyor. Biri, baş etme sürecinde gerekli olan değişikliğin yönünün içeriden dışarıya olması gerektiğini savunuyor. İçimizi rahatlatmamız durumunda sahip olduğumuz motivasyon dış olaylarla daha kolay mücadele etmemizi sağlayabilir. Ancak dışarıdan-içeriye yöntemini de göz ardı etmemek gerekiyor; içimizde bir motivasyon oluşmamış olsa bile mücadeleye devam etmemiz tehdit endişesini gidermeye yarar. Geleneksel Bilişsel Davranış Terapisi işte bu dışarıdan-içeriye yöntemine öncelik tanır. İlkel dürtülerimiz her ne kadar tehlikelerden kaçmamız yönünde insanları yönlendirse de prefrontal korteks ilkel beyin bölgesi olan limbik sistemi zorlar ve dürtülerimizin aksini yapmamıza neden olur. Bu davranış olumsuz duygular yaşamamıza yol açsa bile uzun vadede bu duygularla nasıl baş edileceğini de bu süreçte öğrenmiş oluruz. Niçin duygusal bir çöküntü içinde bulunduğunuzu araştırın: Depresyon bazen biyokimyasal dengesizliklerden değil, koşullardan kaynaklanabilir. Kendinize karşı dürüst olun ve çöküntüye neden olan gerçek nedene odaklanın ve çözüm bulmaya çabalayın. Egzersize yer verin: Egzersiz insanlara mutluluk veren endorfin salgısını artırır. Bu da doğal bir antidepresandır. Öğün atlamayın: Kan şekeri düzeyinizi sabit tutarak duygudurum dalgalanmalarını önleyebilirsiniz. Serotonin artırıcı yiyecekleri tercih edin: Omega-3 açısından zengin gıdalar , Hindistan cevizi, proteinden zengin gıdalarla beslenmeye özen gösterin. Serotonin düşürücü kafeinden uzak durun: Enerjinizi artırmak istiyorsanız kahve yerine L-Tyrosine (500-1000 mg) destekleri kullanın. Güneş ışığına çıkın: D vitamini insanların kendilerini iyi hissetmelerini sağlar. Güneş ışığından yoksun koşullarda yaşıyorsanız terapötik ışık kutusundan yararlanın. Meditasyon yapın: Meditasyonun insanları iyi hissettirdiği belgelenmiş bir olgudur. Zihninizi arındırmak depresyondan başka sağlık sorunlarına da çözüm getirir. Hormonlarınızı dengede tutun: Tiroit hormonları testleri (TSH, serbest T4, serbest T3, Total T3 ve tiroit antikorları), adrenalin bezi testleri , cinsellik hormonları testleri doğru salgılanmayan hormonları ele verir. Bunların dengesi bozulduğu zaman duygudurumunuz etkilenir. Bir neden yokken kendinizi mutsuz hissediyorsanız bu testleri yaptırın. Olduğunuzdan farklı olmaya çalışmaktan vazgeçin: Sürekli olarak her ortama uygun bir maske takınmaya çalışmak yorucudur. İçinizden geldiği gibi davrandığınız zaman moralinizin de yükseldiğini göreceksiniz. Sorunlarınızı konuşun: Terapist, psikiyatrist, yaşam koçu veya güvenilir bir dost ile konuştuğunuz zaman duygularınızı, düşüncelerinizi daha iyi anladığınızı fark edeceksiniz. - http://blogs.scientificamerican.com/mind-guest-blog/sometimes-embracing-emotional-distress-is-the-best-medicine/ - http://www.statista.com/statistics/283072/antidepressant-consumption-in-selected-countries/ - https://www.psychologytoday.com/blog/owning-pink/201103/11-natural-treatments-depression-md-s-tips-skipping-the-prozac - https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2010/jul/19/beat-depression-without-drugs