Her ne kadar birçok insan salatalığın sebze olduğunu düşünse de aslında salatalık meyve kategorisine girer. İçinde çekirdekleri olan salatalık, çiçek veren bitkilerin yumurtalığında büyür. Salatalık, aynı zamanda kabak ve karpuzun da içinde bulunduğu Cucurbitaceae bitki ailesinin bir üyesidir. Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri listesine göre marketlerde bulunan salatalıklar, bahçe salatalığı, yani Cucumis sativus'tur. Salatalık, flavonoidler, lignanlar ve triterpenler gibi bitkisel gıdaların bulunduğu önemli bir kaynaktır. Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri'ne göre bu kimyasallar antioksidan, iltihap önleyici ve kansere karşı koruyucudur. Beslenme ve Diyetetik Akademisi'nden beslenme uzmanı Angela Lemond, besin değeri yüksek yiyecekleri belirleyerek neyi tüketmemiz, neyi tüketmekten vazgeçmemiz gerektiğini öneriyor. Örneğin salatalığın besin değeri en yüksek bölümleri, beta karoten içerdiği bilinen kabuğu ve çekirdekleridir. Lemond, beta karotenin bağışıklığa, deri ve göz sağlığına faydalı bir antioksidan olduğunu, aynı zamanda kansere karşı da koruduğunu ekliyor. Orlando Florida'dan diyetisyen ve besin uzmanı Megan Ware, salatalığın düşük kalorili olmasının yanı sıra karbonhidrat, sodyum, yağ ve kolesterol seviyelerinin de düşük olduğunu belirtiyor. Bir kase doğranmış, soyulmamış salatalıkta yalnızca 16 kalori var (soymanız durumunda 15 kaloriye düşüyor). Bir kase salatalık, günlük potasyum ihtiyacınızın %4'ünü, günlük lif ihtiyacınızın %3'ünü ve günlük C vitamini ihtiyacınızın %4'ünü karşılıyor. Salatalıkta aynı zamanda düşük miktarda da olsa K vitamini, magnezyum, potasyum, manganez ve A vitamini de bulunuyor. Sıvı deposu: %95'i sudan oluşan salatalık, özellikle yaz aylarında vücudun su ihtiyacını karşılamak için son derece ideal bir besin. Eating Well dergisine göre susuzken bir kase doğranmış salatalık yemek, neredeyse bir bardak su içmek ile aynı derecede etkili. Vücudumuzun sıvı ihtiyacının %20 ila 30'unu besinler yoluyla aldığımıza göre salatalık gibi besinlerin ne kadar faydalı olduğu aşikar. Ayrıca salatalıkta bulunan yüksek sıvı miktarının yanı sıra vücudun su ihtiyacını karşılamada yardımcı olan magnezyum ve potasyum gibi önemli besin kaynakları da mevcut. Cleveland Clinic'e göre salatalıkta bulunan iltihap karşıtı bileşenler, vücut atıklarının atılmasında ve derideki kaşınmanın ortadan kaldırılmasında da yardımcı oluyor. Kanser önleyici: Salatalıkta, kanser önleyici özellikleri bulunan iki bitkisel gıda bulunmaktadır: Lignanlar ve cucurbitasinler. İlaç şirketleri son yıllarda cucurbitasinleri yakından incelemekte, bu bitkisel gıdaları kanser ilaçlarında kullanabilmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca Journal of Cancer Research dergisinde yayınlanan 2009 tarihli bir araştırmada cucurbitasinlerin pankreas kanseri hücrelerinin büyümesini önlediği görüldü. Salatalıkta da bulunan cucurbitasin B'nin insan vücudundaki pankreas kanseri hücreleri üzerindeki etkisinin incelendiği araştırmada cucurbitasinin, yedi pankreas kanseri hücresinin gelişimini %50 oranında azalttığı, aynı zamanda pankreas kanseri hücrelerinin apopotoz yani intihar oranını da arttırdığı görüldü. Deri: Ware, bölgesel olarak uygulandıklarında salatalıkların serinletici ve yumuşatıcı etkisinin şişkinlikleri, kaşıntıyı ve iltihabı azalttığını açıkladı. Gözlere konan salatalık dilimleri sabah şişkinliğini alırken aynı zamanda etkilenmiş bölgelere uygulandığında güneş yanığını hafifletmede ya da tamamen iyileştirmede de kullanılabilir. Ware aynı zamanda sağlıklı bir cilde sahip olmanın bol sebze tüketimi ile de bağlantılı olduğunu ekledi. Kemik sağlığı: Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi'ne göre geçtiğimiz yıllarda K vitamininin kemik sağlığı için son derece önemli olduğu ortaya çıktı. Bir kase salatalık, tavsiye edilen günlük K vitamini ihtiyacımızın yaklaşık %19'unu karşılıyor. Nutrition dergisinde yayınlanan bir incelemede K vitamininin kırılma riskini azalttığı, D vitamini ile birlikte kemik yoğunluğunu arttırdığı ve kalsiyum dengesini olumlu etkilediği görüldü. Antioksidanlar: Lemond, antioksidan seviyesi yüksek olan yiyeceklerin vücudunuzun sağlıklı çalışmasına yardımcı olduğunu söylüyor. Antioksidanlar ayrıca yaralanma ve kansere karşı da etkili. Salatalıkta C vitamini, beta karoten ve manganezin yanı sıra iltihap karşıtı özelliği olan flavonoidler, triterpenler ve lignanlar da bulunuyor. C vitamininin bağışıklık sistemi için ne kadar faydalı olduğu bilinen bir gerçek. Current Pharmaceutical Design dergisinde yayınlanan başka bir araştırmada ise triterpen cucurbitasin ile özellikle kanser hücrelerinde düşük iltihap seviyesi arasında bir bağlantı bulunduğu görüldü. Journal of Ethnopharmacology dergisinde yayınlanan, triterpenlerin bağışıklık sistemi üzerindeki etkisine dair yapılan incelemede ise triterpenlerin iltihaba karşı faydalı olabileceği gördüldü be gelecek araştırmaların yolu açıldı. Kalp sağlığı: Ware'in yaptığı açıklamaya göre bol sebze meyve tüketmenin kalp hastalıkları, diyabet, felç ve obezite gibi sorunlarla karşılaşma riskini azalttığı biliniyor. Salatalıkta bulunan potasyum da bu konuda son derece faydalı. Bir kase dilimlenmiş salatalık, insan vücudunun günlük potasyum ihtiyacının yaklaşık %4'ünü karşılıyor. Aynı zamanda bol potasyum kaynağı olan muz gibi meyvelerden aldığınız kaloriden de çok daha düşük kalorili. Birçok araştırma, salatalık tüketiminin hipertansiyonu azalttığını da ortaya koyuyor. Today's Dietitian'a göre salatalık kan damarlarının gelişmesini sağladığından aynı zamanda tansiyonu da düşürüyor. Sindirim Fitoterapia'da yayınlanan 2013 tarihli bir inceleme, içinde hem su hem lif bulunduğundan salatalığın kabızlığa karşı etkili olduğunu söylüyor. Tufts Üniversitesi de, evde mayalama işlemiyle turşu yapılan salatalıkların sindirime çok daha yardımcı olduğunu ekliyor. Bunun sebebi, salatalık turşusunda bulunan probiyotik bakterilerin sağlıklı bir sindirim gerçekleştirilmesini sağlaması ve faydalı bağırsak florası oluşturması. Kilo verme: Düşük kalorili bir yiyecek olan salatalıklar, diyet listelerinin vazgeçilmezi. Obesity dergisinde yayınlanan 2011 tarihli bir araştırmada bol su tüketiminin orta yaşlı ve yetişkin insanlarda daha çok kilo kaybı sağladığı görüldü. Yemeklerden önce 500 mililitre su içen katılımcıların, diğerlerine göre ortalama 2 kilo daha fazla verdiği görüldü. Salatalık gibi su yoğunluğu fazla olan yiyeceklerin atıştırılmasıyla günlük su alımı kolaylıkla arttırılabilir. Beyin sağlığı ve hafıza: Antioxidants & Redox Signaling dergisinde yayınlanan 2013 tarihli bir incelemede, salatalıkta bol bulunan fisetinin farelerde sinir hücrelerini koruduğu, hafızayı geliştirdiği ve Alzheimer riskini azalttığı görüldü. Aynı incelemede fisetin ile kanser riskinin azalması arasında da ümit verici bir bağlantı bulundu.


İnsanlar yoğun stres altındayken ya da duygusal kriz yaşadıklarında sadece psikolojileri değil bedenleri de etkileniyor. Hatta doktorların 1990'lı yıllarda keşfettikleri gibi kalbi bile etkiliyor. Kırık-Kalp sendromu yaşayanlar kalp enfarktüsü geçiriyorlar. Göğüste ağrı, soluk alıp verme güçlüğü ve dolaşım bozukluğu en belirgin belirtilerdir. Ayrıca EKG'de de dikkat çekici değişimler yaşanır. Normal kalp enfarktüsüne karşın strese bağlı enfarktüsten tıkanmış koroner damarlar sorunlu değildir. Bunun yerine kalbin özellikle de sol odacığı biçim değiştirir ve düzgün atmaz. Kalp bir tür kramp geçirir gibi olur. Bazı insanlarda niçin stres anında bu sendromun meydana geldiği hala kesin olarak bilinmemektedir. Korona salgını nedeniyle birçok insanın yaşadığı stres nedeniyle Cleveland Kliniği'nden Ahmad Jabri, bu stresin de Kırık-Kalp sendromunun artmasında etkili olup olmadığını araştırmış. Araştırma çerçevesinde 1 Mart ve 30 Nisan tarihleri arasında akut kalp rahatsızlığı nedeniyle Ohio'daki iki hastaneye başvuran 258 hastanın verileri incelenmiş. PCR testlerinden anlaşıldığı gibi bu kişilerden hiçbiri Covid-19'a yakalanmamıştı. Bu hastalar arasındaki Kırık-Kalp sendrom vakalarındaki oran, daha önceki yıllarda benzer semptomlar yüzünden tedavi gören dört hasta grubuyla karşılaştırılmış. Sonuca göre normal koşullarda Kırık-Kalp sendromu yüzde 1,5 ila yüzde 1,8 oranında ortaya çıkarken, salgın dönemindeki kalp hastalarında bu oran yüzde 7,8'e çıkmış ki bu 4,5 kat fazladır. Ayrıca yeni hastaların daha uzun süre hastanede kalmaları gerekmiş. Araştırma sadece koronavirüsün değil koronavirüs salgınına bağlı stresin de kalbe zarar verebileceğini kanıtlıyor.


18 Temmuz 1860, dünya tarihi için birbiriyle ilişkili iki önemli olayı içermektedir. Bu günü sıra dışı hale getiren birinci olay, o ana kadar en ayrıntılı şekilde gözlemlenen ve kayda alınan ilk güneş tutulmasının bugünde gerçekleşmiş olmasıdır. Diğeri ise o gün bu olayı babasıyla birlikte İspanya'da küçük bir köyden izeleyen 8 yaşındaki bir çocuğun zihninde beliren, hayatı boyunca benzerleri gelecek sorular ve burada netleşen sınırsız merakın gelecekte insan beyninin mikro yapısını aydınlatacak ve yeni bir bilim kolu açacak olmasıdır. Santiago Ramon y Cajal, bu olayı 63 yıl sonra basılacak olan otobiyografisinde anlatacak ve bunu bilimsel merakının su yüzüne çıkmasını tetikleyen olaylardan biri olarak nitelendirecektir. Erken yaşlarda şekillenen estetik merakı, artistik yeteneği, araştırma eğilimi, etrafında gerçekleşen doğal fenomenleri anlama tutkusu ve kendi deyimiyle sosyal etkileşimlere duyduğu anlaşılamaz antipati, ilk aşamada onun kişiliğinin temel özelliklerini oluşturuyor gibi görünse de, her zaman bundan daha fazlasının olduğu, sürecin tümüne bakıldığında rahatlıkla anlaşılabilmektedir. S.R. Cajal, getirdiği yenilikler ve perspektiflerle yeni bir bilim dalının doğmasına öncülük etmiş ve bunun ilk adımlarını da kendisi atmıştır. Çalışmalarının ve olayları görme biçiminin bilimde açtığı kapılar, ona Nobel Ödülü'nü getirmiştir; fakat daha da önemlisi, incelediği doğal fenomenleri anlamasını ve anlamamızı sağlamıştır. Santiago Ramon y Cajal, 1 Mayıs 1852'de İspanya'nın kuzeydoğusundaki Aragon Bölgesi'nde bulunan Petilla Köyü'nde doğmuştur. Babası köyde cerrahlık yapmaktayken daha sonra Zaragoza Üniversitesi'nin Diseksiyon Profesörlüğü'ne getirilmiştir. Cajal'ın tanımına göre oldukça çok çalışan, tutkulu ve enerjik bir insan olan babası, Cajal'ın ilk meraklarını doyuran ve cevaplarıyla onu eğiten kişi olmuştur. S. R. Cajal'ın antisosyal ve asi çocukluğuyla baş edebilmek için babası onu önce bir ayakkabı yapımcısının daha sonra bir berberin yanına çırak olarak vermiştir; fakat S.R. Cajal hep sanatçı olmayı düşlemiştir. Görsel estetiğe olan hassasiyeti ve gördüğü şeyleri çizime dökmedeki başarısı, daha sonra gerçekleşecek bilimsel aktivitesinin ana elemanlarını oluşturacaktır. Hatırlayabildiği yıllarından erişkinlik ve yaşlılık dönemine kadar çizime olan düşkünlüğü sürekli artmış ve bu tutkusunu bilimsel çalışmalarıyla birleştirmiştir. Bugün hala onun neredeyse bir asır önce yaptığı çizimler nöroanatomi ve nörobilim kitaplarında kullanılmaktadır. Çocukluğunda da baskın olarak hissettiği ve daha çok karşı konulmaz bir eğilim olarak tanımlayacağı bu tutkusu, babasının onu tıp okumaya ikna etmesiyle bir süre baskılanmıştır. Cajal'a göre, sanata olan tutkusu derinleştikçe bu onu daha da utangaç ve izole bir kişilik haline büründürmüş ve bu durum ailesini strese sürüklemiştir. Babasının onu tıp okumaya yönlendirmesinin sebeplerinden biri de belki budur. Yine de bu durumla ilgili asıl cevap babasının hayatı algılayış biçiminde yatmaktadır. Anılarında belirttiğine göre, babası kendi tanımıyla, bir çeşit zihinsel boşluk ile büyümüştür, her zaman çok çalışmak zorunda kalmış ve kendine oldukça katı bir ideal yaşam profili oluşturmuştur; artistik duygusu yoktur ve yaratıcı zihnin görsel yada edebi yönlerine tepkisizdir, saf ve pozitivist bir entelektüeldir. Bu pozitivist yatkınlık babasının çocukluğu dönemindeki hüzünlü ruhsal atmosferden kaynaklanmaktadır ve Cajal'a göre bu babasının doğuştan gelen bir özelliği olmaktan çok, geçmişteki koşullara gösterdiği aşırı adaptasyonun bir ürünüdür. Babasını tanımlamak için yazdığı bölümde anlattığına göre, aç kalma korkusuyla büyümek, sefalet, adaletsizlik ve ikilemler arasında kalmak kalbinde bir tortu bırakmış ve bu tortu babasının onun sanatsal eğilimini algılayamamasına yada gerçek bulmamasına sebep olmuştur. Cajal'ın annesi de geçen yıllar boyunca olağanüstü fedakarlıklarda bulunmuş ve ekonomik anlamda dengede kalmak için ailenin bu yükünü üstlenmiştir. Bütün bunlar toplandığında Cajal'ın daha gerçek bir şeylerle uğraşması ve ekonomik anlamda stabil kalabilmesi ana amaçtır. Cajal, tıp eğitimi boyunca görsel sanatlara olan tutkusunu uzun süre dizginlemiş ve en az onun kadar güçlü olan bilimsel merakını ön plana çıkarmıştır. Kendisi bu süreci, çocuksu fantezilerinin son bulması ve bir rüyaya veda etmek olarak görmüş ve buna oldukça sert bir içsel tepki vermiştir. Babasının buna karşı sessiz kalması onu bu tepkiyi sınırlı olarak sanatla dışavurmaya ve tıp kariyerine odaklanmaya yönelten bir karar almasına sebep olmuştur. Kendi deyimiyle tutkulu ve görkemli rüyalara ve parıltılı bir geleceğin illüzyonuna veda etmiş; boyalar ve fırçalarla dolu resim çantasını bırakıp, cerrahi aletlerle dolu hiç de şiirsel görünmeyen tıp çantasını almıştır. Bu noktada tam da içinden çıkılmaz bir zihinsel hapishanenin bir sakini durumuna düştüğünü düşünürken, yaptığı ufak bir tesadüfi fizik deneyi, zihninde yepyeni reaksiyonlar başlatmıştır. Bir gün odasında otururken içeriye sızan bir ışık huzmesinden tavana sokaktan geçen insanların gölgelerinin yansıdığını görmüş, ışığın sızdığı deliği genişlettiğinde içeriye giren figürlerin daha belirsiz olduğunu ve deliği bir kağıtla daralttığında figürlerin belirginleştiğini fark etmiştir. Yaptığı bu optik deneyinin oldukça uzun zamandır bilinen bir fenomeni yansıttığı ve gözlemin sonuçlarının kesinlikten uzak olduğunun bilincinde olmasına rağmen, bu ufak olay onun oldukça büyük yeni fikirlere ulaşmasını sağlayıp bilimsel tutkusunu yeniden alevlendirmiştir. Temel motivasyonunu oluşturan fikri özetlemek için: Acaba kaç ilginç gerçek, ilk gözlemcileri onları doğal, sıradan yada üzerine düşünülmeye değmez şeyler olarak yorumladığı için yaratıcı keşiflere dönüşmeyi başaramadı? Zavallı şanssız tembel zihin ve umursamazlığın merak eksikliği. Evrenle tanışmamız ne kadar da gecikti!. cümlelerini kaleme almıştır. Zaragoza Üniversitesi'ndeki tıp öğrenciliği dönemi boyunca Cajal, çizime düşkün, durmak bilmeyen, enerjik, utangaç ve yalnızdır. Bu dönem boyunca felsefe ve jimnastiğe yoğun ilgi göstermiştir. Yeniden alevlenen bilimsel merakına rağmen Cajal derslere katılmayı ve bu yönde çalışmayı hiç sevmemiş, hayalgücü ve sanatsal eğilimleri bu süre boyunca hep ağır basmıştır. Bu anlamda rahatlaması, sanat kültürünü ve doğa algısını birleştirmesiyle olmuştur. Hatta daha sonra babasının onu bu alana yönlendirmesinden dolayı mutsuz olmadığını ve bu yolla insanların ruhlarına temas edebilme fırsatı bulması ve kendi gururuyla baş edebilme yollarını geliştirmesinde önemli bir fırsat olduğunu belirtmiştir. 1868 yılında ilk anatomi çalışmalarına babasının da yol göstermesiyle başlamıştır. O yıllarda mikrobiyoloji henüz doğmamış ve ne Koch ne de Pasteur olağanüstü keşiflerini henüz gerçekleştirmemiş olduğundan, birincil uğraşı alanı cerrahidir. Babası Cajal'ın eğitimine önce kemik ve iskelet yapısını anlatarak başlamış ve oğlunun biraz erken de olsa bu yapıların temellerini öğrenmesini istemiştir. Cajal, 1873 yılında tıp fakültesinden mezun olmasından hemen sonra askeri görevlendirmeyle Küba'ya sevk edilmiştir. Küba'da malaria ve tüberküloz tedavisiyle uğraşmış ve kendisi de hastalanmıştır. 1975 yılında İspanya'ya geri dönmüş ve Zaragoza Üniversitesi Anatomi Bölümü'nde yardımcı profesör olarak göreve başlamıştır. 1877 yılında Küba'daki askeri hizmeti esnasında biriktirdiği her pezetayı kullanarak kendine küçük ve oldukça eski moda bir mikroskop almış ve bilimsel araştırmalarına başlamıştır. Cajal, 16 yaşındayken Ayerbe'deki evlerinde gerçekleşen şömine başı toplantılarına katılan ve engel olunamaz bir konuşma isteği duyduğu daha sonra bu isteğin platonik ve cinsellikten arınmış bir çocuksu aşka dönüştüğü fakat o yıllarda asla açılamadığı, ve kendi geçmişinin dehlizlerinde solmasına izin vermek üzere olduğu Silveria Fananas Garcia ile gelecekte yapacağı Ayerbe ziyaretlerinin onları yakınlaştırması sonucunda 1879 yılında evlenmiş ve evlilikleri Silveria 1930 yılında yaşamını yitirene kadar sürmüştür. Bu süre zarfında ikisi çocukluk döneminde yaşamını yitiren toplam yedi çocukları olmuştur. 1883 yılında Valensiya'da Anatomi profesörlüğüne atanmış ve Zaragoza yönetimi, hizmeti esnasında önlenmesine katkıda bulunduğu kolera salgını için onu modern bir Zeiss mikroskopla ödüllendirmiştir. 1887 yılında Cajal Barselona'ya Normal ve Patolojik Histoloji profesörlüğüne, 1892'de Madrid Üniversitesi'nde Histoloji ve Patolojik Anatomi profesörlüğüne getirilmiş ve 1934'de yaşamını yitirene kadar burada görev yapmıştır. Bu süre zarfında olağanüstü verimlilikle çalışmış ve bilim dışında da bir çok alanda kendini üretme fırsatı bulmuştur. 1906 yılında Fizyoloji ve Tıp dalında Nobel Ödülü'nü Camillo Golgi ile paylaşmıştır. Bu yazı Ocak 2017'de HBT Dergi'de yayınlanmıştır.


Bilimsel adı strabismus olan şaşılık insanlarda olduğu gibi hayvanlarda da yaygın. Daha çok kedilerde görüldüğü söylense de bu, kedilerin diğer hayvanlara göre daha fazla göz önünde bulunmalarından kaynaklanıyor olabilir. Siyam, İran ve Himalayan kedilerinde şaşılık genellikle doğuştan gelir ve tedavi gerektirmez. Strabismus veya bilinen adıyla şaşılık, gözlerin yanlış pozisyonda bulunmasıdır. Göz, buruna paralel olarak ileri bir noktaya bakacağına, ya burundan tarafa içeri doğru , ya da burundan uzağa dışa doğru bakar. Strabismus gözün arkasındaki kaslardaki veya bu kasları kontrol eden sinirlerdeki bir anormalliğe bağlı olarak ortaya çıkar. Şaşılıkla birlikte yalnızca gözün bakma yönü değişir; göz çukuru içindeki gözün yönü genellikle normal konumundadır. Strabismus tek bir gözde ortaya çıkabildiği gibi, iki gözde de görülebilir. Şaşılık iki gözde de olursa ve gözler dışarıya doğru dönerse ıraksak, gözlerin ikisi de buruna doğru dönerse yakınsak olarak nitelendirilir. Gözler aşağı veya yukarı pozisyonda da bulunabilir. Şaşılık her yaşta hayvanda görülebilir. Doğuştan olabilir; bu da gözün gelişimi sırasında beyinde veya göz kaslarında ortaya çıkan bir anormalliğin sonucudur. İleri yaşlarda da oluşabilir. Doğuşta normal iken, sonradan ortaya çıkan şaşılıklar gözün arkasında ciddi bir soruna işaret eder. Doğuştan gelen: Siyam, Himalayan veya İran kedilerinde gözler bazen şaşı olabilir. Bu hafif şaşılığa -dinlenme sırasında- istemsiz göz titreşimleri eşlik eder. Bunun nedeni çoğunlukla gözler ile beyin arasındaki bağlantıda ortaya çıkan bir sorundur. Bu durum bu üç kedi türünde normal kabul edilir ve tedaviye gerek görülmez. Şaşılık tedavisinde amaç altta yatan nedeni ortadan kaldırmaktır. Bunun için de teşhisin doğru konmuş olması gerekir. Şaşılığa yol açan bazı nedenler yalnızca gözleri etkiler ve yaşamsal bir sorun oluşturmazken, bazıları ciddi bir nörolojik veya sistematik soruna işaret eder ve bu sorunlar acilen tedavi gerektirebilir. Siyam ve Himalayan kedilerinde doğuştan gelen strabismus ve nistagmus için tedavi gerekmez. Şaşılığı önlemenin yolu yoktur. Eğer şaşılık iç veya orta kulağı etkileyen bir sorundan veya beyinden kaynaklanan nörolojik bir sorun ise hayvanda şiddetli baş dönmeleri de izlenebilir. Bu durumda hayvanın düşerek kendine zarar vermemesine dikkat edilmelidir. Doğuştan gelen şaşılık doğuştan geliyorsa yapacak bir şey yoktur; ancak sorun birdenbire ortaya çıktıysa acilen tıbbi yardım gerekir.


Yeni bir araştırmaya göre bol miktarda sebze ve meyve tüketenler, yaşlılıkta görülen zihinsel yeti kaybını yavaşlatıyorlar. Bundan birçok meyve ve sebzede bulunan bitkisel maddeler sorumlu tutuluyor. Neurology dergisinde yayımlanan araştırmaya yaş ortalaması 81 olan 961 sağlıklı kişi katılmış. Bir anket formuyla katılımcılara belli başlı yiyecekleri düzenli olarak hangi miktarda tükettikleri sorulmuş. Ayrıca yılda bir kez çeşitli bellek ve hatırlama testlerine katılmak zorundaydılar. Yaşam biçimiyle ilgili faktörler dışında, eğitim durumu, bedensel etkinlik ve boş zaman uğraşları gibi faktörler de dikkate alınmış. Veriler yedi yılda toplanmış. Beslenmede araştırmacılar özellikle de flavonollere dikkat etmişler. Bitkisel maddeler flavonoidlere dahildir. Biyokimyasal yapıları nedeniyle antioksidatif etkileri çok iyidir. Hayvan deneyleriyle bu etkinin hücre hasarlarını ve iltihapları yavaşlattığı ve önlediği anlaşılmıştır. Flavonoidler örneğin üzüm, orman meyveleri, ıspanak veya brokoli gibi meyve ve sebzelerde bulunur. İkincil bitkisel maddeler ise çay ve şarapta da vardır. Katılımcılar aldıkları flavonol miktarına göre beş gruba ayrılmışlar. Katılımcılar ortalama olarak günde on miligram flavonol alıyorlardı. En düşük dozu alan grupta bu oran günde 5 g miligram, en yüksek dozu alan grupta ise 15 miligramdı. Rush Üniversitesi Tıp Merkezi'nde Thomas M. Holland ile çalışan ekibe göre, bu günde büyük fincan dolusu koyu yeşil sebzeye denk geliyor. Bu şekilde zihinsel yeti kaybının en yavaş işlediği kişiler en fazla flavonol tüketenler olduğu ortaya çıkmış. Holland'a göre bu flavonellerin anti-enflamatuar ve antioksidan etkilerinden kaynaklanıyor olabilir. İkinci bir araştırmada hangi flavonellerin daha koruyucu olduğu analiz edilmiş. Bunlar, yeşil lahanagillerde, fasulyede, çayda, ıspanakta ve brokolide bulunan kemferol, özellikle domates, elma ve çayda bulunan kuersetin, yeşil lahanagillerde, çayda ve domates dışında portakalda da bulunan mirisetin, ve örneğin zeytinyağında, armutta, domateste ve şarapta bulunan izorhamnetin. Bunlardan en etkilisi kemferol, bunu ise mirisetin ve kuersetin takip ediyor.


Zürich Üniversitesi'nden Bettina Geidl-Flueck bu sorunun yanıtını bulabilmek için 94 sağlıklı erkeğe 7 hafta boyu çeşitli şeker türleri içeren tatlı içecek içirdiler. Bu içeceklerde yaklaşık olarak 80 gram früktoz, glukoz veya sakaroz bulunuyordu. Günde 80 gram şeker, 0,8 litrelik bir limonata içinde bulunan şeker miktarına denk geliyor. Araştırmacılar kan örnekleri ve içeceklere eklenen izotop işaretleyicisinin yardımıyla karaciğerdeki yağ asidi ve yağ metabolizmasının ne miktarda olduğunu ölçtüler. Katılımcıların, kontrol grubunda tatlı içecek tüketmeyenlerden daha fazla kalori almamalarına rağmen, karaciğerlerindeki yağ üretimin önemli ölçüde arttığı görüldü. Ancak bu sadece früktoz ve sakaroz grubu için geçerliydi. Bu şeker türlerinden az miktarda alınması halinde bile karaciğer metabolizması değişerek daha fazla yağ asidi üretmeye başladı. Früktoz grubunda karaciğerdeki yağ üretimi glukoz grubu veya kontrol grubundakine kıyasla iki misli fazla, üstelik de bu durum son şeker tüketiminden on iki saat sonra bile kendini gösteriyor. Oysa saf glukoz tüketiminde yağ üretiminde herhangi bir değişim yaşanmıyor. Sürpriz bir şekilde sakarozun yani mutfakta kullanılan toz şekerin, yağ üretimini saf früktozdan bile daha fazla uyardığı görüldü. Araştırmacıların tahminlerine göre bu şekerlerin bir arada kullanılması yağ metabolizma üzerinde daha fazla etki yapıyor. Bunun nedeni tam olarak bilinmese de früktozun karaciğer metabolizmasında metabolik bir devreyi değiştirerek, karaciğere daha fazla glukoz aktarılmasına neden oluyor. Her hücrede yakılması gerekirken büyük bir oranda karaciğerde normal olarak özümlenerek, yağa dönüştürülüyor. Araştırma, birçok içeceğin veya tatlı yiyeceğin sakaroz veya früktoz, glukoz ve mısır şurubu gibi tatlandırıcıların karışımıyla işlenmiş olması nedeniyle bu ürünlerin tüketilmesinin ne kadar zararlı olduğunu bir kez daha ortaya koymuş oldu. Dünya Sağlık Organizasyonu günde 25-50 gram şekerden fazlasının tüketilmemesini öneriyor.


NASA, Google ve Samsung gibi şirketlerde çalışanların ortak yönleri nedir? Bu kişilerin tümü de iş saatleri içinde kendileri için özel olarak tasarlanmış uyku kapsüllerinde bir şekerleme yapabiliyorlar. Mühendisler, bilgisayar programcıları ve astronotlar bu tür kapsüllere uzanıp 20 dakikalık kısa şekerlemeler yapabiliyorlar. Dış dünya ile ilişkinin büyük bir siperlikle kesintiye uğratıldığı bu kapsülün içinde çalan hafif bir uyku müziğiyle uykuya dalan kişi doğal ışık örüntüleriyle usulca uyandırılıyor. Söz konusu uyku kapsüllerini üreten New York'taki MetroNaps şirketi ürünlerini avukatlık ofisleri, yönetim danışmanlığı yapan şirketler ve havayolu şirketlerine de pazarlıyorlar. MetroNaps şirketinin yöneticisi Christopher Lindholst, gerçekte, nitelikli elemanları bünyesinde toplamaya ve onları elinde tutmaya çalışan her iş dalından insanların bu üründen yararlanabileceklerine dikkat çekiyor. Ne var ki, çalışma saatleri içinde kısa süreli şekerlemeler yapma eğilimi ayrıcalıklı elemanları pohpohlamanın en güncel yolu olmaktan çok, gerekliliği bilimsel araştırmalarla kanıtlanmış bir durum. Şekerleme yapma konusunda öne sürülen en güçlü gerekçelerden birini uykudan yoksun kalmanın yol açabileceği zararlar oluşturuyor. Nature Medicine dergisinde kısa bir süre önce yayımlanan bir araştırmada uykusuzluğun, aralarında obezlik, şeker hastalığı, felç, kalp krizi ve dahası ölüm gibi durumların da yer aldığı, sağlıkla ilgili çok sayıda sorunla ilişkili olduğuna dikkat çekiliyor. Uzun süreli uyku yoksunluğu çeşitli sağlık sorunlarına yol açtığından ölümle sonuçlanabiliyor. ABD, Fransa ve İsrail üniversitelerinden sinirbilim ve ruhbilim uzmanları tarafından yapılan çalışma kapsamında insan beyninin uykudan yoksun kaldığında nasıl bir tepki verdiği araştırıldı. Sonuçta, kişinin bir geceyi uykusuz geçirmesi durumunda beyninin işlevini gerektiği gibi yerine getiremediğine, beyin hücrelerinin her zamankinden daha yavaş ateşlendiklerine tanık olundu. Bu da, beyinde görsel girdilerin bilinçli düşünceye dönüşme sürecinin daha uzun bir zaman alması anlamına geliyordu. Yolda yürüyen bir kişi ansızın arabanızın önüne çıktığında, bu fazladan birkaç saniye bir ölüm-kalım sorununa dönüşebilir. Huffington Post adlı haber sitesinin kurucusu Arianna Huffington, 2007 yılında kronik yorgunluk ve uykusuzluktan düşüp bayılınca uykunun önemini fark etti ve uykunun en ateşli savunucularından birine dönüştü. Uyku Devrimi başlıklı kitabı yayımlandığında Huffington, Dört beş saatlik bir uykuyla da dört dörtlük bir yaşam sürdürebileceğimiz yönündeki söylemi artık kafamızdan atmak gerekiyor diyordu. Geceleri deliksiz bir uyku çekmenin önemine parmak basan Huffington, kısa süreli şekerlemelerin de en büyük destekçilerinden biri. Gün içinde kısa bir şekerleme yapmanın gerçekte performansı artırıcı bir etki yarattığına inanan Huffington, ofislerine uyku odaları ekledi. Huffington'un bu inancı gün içinde şekerleme yapmanın çeşitli yararları olabileceğini gözler önüne seren çok sayıda bilimsel araştırmayla da destekleniyor. Öğleden sonraları kısa süreli bir uyku çekmenin, ya da kestirmenin en güzel örneği İspanyolların siesta uygulaması olsa gerek. İspanya Birinci Basamak Sağlık Çalışanları Derneği araştırmacıları 2012 yılında yaptıkları bir çalışma sonucunda, çalışanların öğleden sonra da aynı tempoyu sürdürebilmeleri açısından uykusuz kalmanın aç kalmaktan çok daha kötü bir etki yarattığını öne sürdüler ve insanlara-önelikli olarak yemek sonrasında-30 dakikayı geçmeyecek kısa süreli bir ikindi uykusu çekmelerini önerdiler. Bu araştırmadan elde edilen bulgular Çin'de 65 yaş ve üzeri insanlarla yapılan ve öğle yemeğinin ardından yapılan kısa bir şekerlemenin bilişsel becerileri geliştirdiğine tanık olunan bir başka araştırmayla da desteklendi. NASA tarafından yapılan ve astronotların uyku düzenlerinin incelendiği bir araştırmada da, kısa bir şekerlemeyle gelişme gösteren asıl bilişsel işlevin, dikkatin tek bir göreve odaklanırken başka görevlerin de bellekte tutulduğu, işleyen bellek olduğu görüldü. İşleyen bellek, bir uzay aracına pilotluk etmek türünde karmaşık bir görevin yerine getirilmesine olanak tanıyan temel bir yetenektir. Başka araştırmalar da kısa süreli şekerlemelerin, bilişsel becerileri geliştirmenin yanı sıra, kalp hastalığına yakalanma çekincesini azalttığını da ortaya koyuyor. Kaliforniya Üniversitesi ruhbilim uzmanlarından ve Take a Nap! adlı kitabın yazarı Dr. Sara Mednick, şekerleme yapmanın yararları konusunda daha da ileriye giderek, bu kısa süreli uykuların atikliği tetiklediğini, yaratıcılığı geliştirdiğini, gerginliği yatıştırdığını, algı, dayanıklılık ve motor becerilere katkıda bulunduğunu, yanlış yapma olasılığını azalttığını, cinsel yaşamı olumlu yönde etkilediğini, daha sağlıklı kararlar alınmasına, kişinin daha genç görünmesine, kilo vermesine, duygu durumunun düzelmesine olanak tanıdığını ve belleği güçlendirdiğini öne sürüyor. İnsanlara sayısız yararlar sağlayan kısa süreli uykuların fazlası zarar verebilir. Astronotların uyku düzenlerinin masaya yatırıldığı NASA araştırmasını yürütenler şekerleme süresinde aşırıya kaçmanın kişiyi derin bir uykuya sürükleyebileceğine, bunun da uyandıktan sonra uyku ataleti olarak bilinen bir tür sersemliğe yol açabileceğine parmak basıyorlar. Aynı biçimde, siesta ile ilgili araştırmayı yürüten İspanyol araştırmacılar da gün içinde aşırı uyumanın geceleri nitelikli bir uyku çekmeyi önleyebileceğine işaret ediyorlar. Çin'deki araştırmaya katılanlar bir saatten çok uyusalar da, çoğu araştırmalar en iyi kestirmenin kişinin derin uykuya geçmesinden önce sona erdiğine işaret ediyor. Bu durum yaklaşık yarım saatlik bir uyku süresinin ardından yaşandığına göre, en uygun şekerleme süresinin de 30 dakikayı aşmaması gerekiyor. Bu yazı HBT'nin 107. sayısında yayınlanmıştır.


Yıllar içinde hepimiz doğal olarak yaşlanıyoruz. Ancak kronolojik yaşımız her zaman bedenimizin biyolojik yaşıyla örtüşmeyebilir. Kalıtsal duruma, yaşam biçimine, stres gibi çevresel etkilere göre dokularımız, organlarımız ve hücrelerimiz hızlı veya daha yavaş değişiyor. Yaşlılığa bağlı bu değişimler çeşitli biyomoleküllerle ölçülebildiği gibi kromozom uçlarındaki uzunluklar veya DNA donanımlarıyla da ölçülebiliyor. Genetik faktörlerden farklı olarak DNA'daki bu epigenetik donanımlar değişken. Bunlar yaşa ve yaşam biçimine bağlı olarak değişebiliyorlar. İnsan kalıtımındaki 20 milyonu aşkın metilasyon bölgesi arasında sadece birkaç bini yaşlanmayla ilintili. DNAmAge olarak isimlendirilen bu epigenetik yaşlanma saati ile biyolojik yaş tahmin edilebiliyor. Yaşam sürecinde bu bölgelerde, kalıtım motiflerinde özel değişimler meydana geliyor. Bu gen bölgelerinin yüzde 60'ı ilerleyen yaşla birlikte uzantılarını kaybederken yüzde 40'ı da metil grupları tarafından engelleniyor. Araştırmalar en azından bu epigenetik kaymalardan bazılarının yaşlılığa bağlı hastalıklar veya ölümlülükle ilgili olduğunu gösteriyor. Peki bu epigenetik yaşlanma saati, yaşam biçimimizden ne derece etkileniyor? Bu konuyu araştırmacılar yaşları 50 ila 72 arasında değişen 43 sağlıklı erkekle kontrol ettiler. Katılımcıların yarısı 8 hafta için yaşam biçimlerini değiştirdi: Her gün en 30 dakika spor yaptılar, gecede en az 7 saat uyudular ve düzenli solunum egzersizleri yaptılar. Ayrıca yediklerine ve içtiklerine de dikkat bu katılımcılar, daha az hayvansal protein ve karbonhidrat alırken, bol sebze tükettiler. Akşam yediden sabah yediye kadar ise hiçbir şey yemediler. Bunların dışında çeşitli bitki içerikli takviye besinler ve laktik asit bakterileri içeren probiyotik bir ürün de tükettiler. Araştırmanın başında ve sonunda katılımcıların tükürüklerinden DNA örnekleri alarak bunları epigenetik donanımlardaki motiflerle karşılaştırıldı. Erkekler yaşam biçimlerini sadece sekiz hafta için değiştirmiş olmalarına rağmen, epigenetik motifte önemli değişiklikler meydana geldi. DNAmAge saatleri sekiz hafta içinde 1,96 yıl geri alındı. Oysa kontrol grubundaki erkekler aynı zaman içinde epigenetik olarak 1,27 yıl yaşlanmışlardı. İki grup arasındaki fark buna göre en az üç yıl. Araştırmacılar epigenetik gençleşmeyi her şeyden önce uygulanan diyete bağlıyorlar. Çünkü özellikle de metilasyon döngüsü için önemli olan besleyici maddelerden bol miktarda içeren bir besleme programı seçildi. Bu diyete her şeyden önce yeşil sebze, lahana türü sebzeler, ceviz, fındık gibi yemişler dahil. Söz konusu beslenme ve egzersiz programıyla elde edilen pozitif etki daha kapsamlı araştırmalarla da kanıtlandığı taktirde, yaşlılıkta sağlıklı kalmanın yolunu açmış olabilecek diyor araştırmacılar.


Karaciğer kanseri dünya genelinde en sık görülen on kanser türünden biri. Ayrıca karaciğer en fazla metastaz oluşturan organlardan biri. Önemli gelişmelere ve çeşitli tedavilere rağmen hastaların hayatta kalma şansı ne yazık ki hala düşük. Örneğin Hepatoselüler karsinomun hastalarının 5 yıl hayatta kalma şansı yüzde yirmi civarında. Bunun nedenlerinden biri, tümörlerin tümüyle temizlenmemesi. Karaciğer tümörleriyle mücadelede, yoğun bir ultrason biçiminin yardımcı olabileceği düşünülüyor. Histotripsi olarak bilinen bu yöntemde, birkaç mikrosaniye süren, ancak yüksek yoğunluklu odaklanmış ultrason darbeleri tümör dokusuna yönlendiriliyor. Ultrasonik tepiler sıvının buharlaşmasına izin vererek, dokuda hızla büyüyen mikro kabarcıklar oluşturuyor. Bu hücreleri hedeflere uygun olarak bozan, çok güçlü mekanik bir baskı yaratıyor. Geriye birkaç hafta içinde bedenden atılan bir tür hücre bulamacı kalıyor. Histotripsi ile gerçekleştirilen ilk testler bu yöntemin sadece kanserli tümörler değil doğrudan etkilenmeyen tümörler üzerinde de önleyici bir etki yaptığını gösterdi. Aynı yöntemin hepatoselüler karsinom üzerindeki etkisini öğrenmek isteyen araştırmacılar, karaciğer kanserli on sıçanda tümörlerin sadece yüzde 50 ila 75'ini yok ederken, kontrol grubunu tedavi etmeden bıraktı. Tek seferlik ultrason tedavisi, tümörlerin yalnızca bir kısmını doğrudan yok etmesine rağmen, kanserli büyümelerin geri kalanı bir hafta içinde ortadan kayboldu. 11 hayvandan 9'unda (yüzde 81), kısmi ablasyondan sonra tümörlerde bir azalma yaşandı; çalışmanın sonunda ise tümörsüz hale geldi. 'Tümörün tahrip olmuş ve tahrip edilmemiş kısımlarında tam bir gerileme gözlemledik' diyor araştırmacılar. Histotripsi ile tedavi edilen farelerde üç ay sonra herhangi bir metastaz gelişmedi. Geriye kalan tümör hücreleri bu tür bir tedavide teorik olarak yayılabilirdi ama beklenen olmadı. Sonuçlar histotripsi tedavisinin metastaz riskini yükseltmediğini gösteriyor. Ultrason tedavisinin bu kalıcı etkisi, her şeyden önce bedenin bağışıklık sisteminin etkinleşmesiyle açıklanabilir. Çünkü histotripsiden sonra daha fazla bağışıklık hücresi yarı tahrip olmuş hücrelere geçmiş. Bu nedenle tedavinin 'tümörün tamamen yok edilmesini ve metastazları önleyen' immünolojik bir anti tümör reaksiyonunu tetiklemiş olabileceği düşünülüyor. Bu da ultrason tedavisinin karaciğer kanseri ve diğer kanser türleri için göreceli olarak zararsız bir tedavi adayı olabileceğini gösteriyor. ABD ve Avrupa'da histotripsinin etkisiyle ilgili ilk klinik araştırmalar başladı bile. Yeni yöntem Avrupa'da toplam yedi merkezde test edilecek. Ve planda beyin tümörlerinde histotripsinin kullanımına ilişkin ilk hayvan deneyleri de var.


Dünya Sağlık Örgütü'nün yaptığı yeni bir araştırmaya göre çok sıcak içecekler kanser riskini artırıyor. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı çok sıcak içecekleri olası kanserojen olarak sınıflandırma kararı aldı. IARC, Lancet Onkoloji dergisinde yayınlanan bir araştırmasında 65 C'nin üzerindeki içeceğin yemek borusu kanseri geliştirme açısından riskli olduğunu belirtti. Sıcak içecekler genelde 60-71 C arasında servis edilir. Uzmanlar bu sıcaklığın insan sağlığı açısından zararlı olduğunu, içmeye başlamadan önce soğutulması gerektiğini veya bu içeceklerin soğuk halinin tercih edilmesi gerektiğini söylüyor. Kahve, çay ve belirli bir değerin üzerinde olan sıcak içecekler yemek borusunu yakabiliyor. Bu yanıklar alkolün yaptığına benzer biçimde yemek borusundaki hücrelere zarar vererek, dünyanın 8. en yaygın kanseri olan yemek borusu kanserine neden olabiliyor. Fareler üzerinde yapılan önceki araştırmalarda, nitrozamin - sigarada bulunan kanserojen madde - verilen hayvanlardan bazılarına çok sıcak içecek de verilmiş ve tümör gelişim oranı, sıcak içecek verilmemiş olanlara göre daha yüksek bulunmuştu. Kanser oluşumunda birçok etkenin rol oynadığı biliniyor. Hem dış etkenler hem de iç etkenler olarak düşünebiliriz. Bu etkenlerin ortak özelliği ise DNA'ya hasar vermeleri. Bazen bu hasar, bölünerek çoğalması için uyarılmadığı veya hücrede başka bir değişiklik olmadığı sürece, kendi başına gelişmez. Yemek borusundaki hücreler böyle bir hasarla karşılaştığında kendini tamir eder ve tümör oluşumunu engeller. Ancak çok sıcak bir içecek yenilenme sürecini baltalar ve kendini tamir edemeyen hücreler karşımıza tümör olarak çıkabilir. Sıcak içeceğin direkt olarak mı yoksa kanserojenleri tetikleyerek mi kanser riskini artırdığını anlayabilmek için ileri araştırmalar yapılması gerekiyor. Washington Üniversitesi yemek borusu cerrahı Dr. Brant Oelschlager ise Yemek borusu tıpkı cildimiz gibi skuamoz tip epitel hücrelerden oluşur. Ciddi yanıklar nasıl ki cildimizde yara izlerine neden oluyorsa, her sabah içilen sıcak kahve de yemek borumuzda yaralar oluşmasına neden olabilir. Sürekli yanma olgusuyla karşılaşan yemek borusu elbette ki doğru olmayan biçimde yenilenmeye çalışacak ve DNA sırasını bozacaktır. Bu da kansere yol açabilir şeklinde konuştu.


Düzenli olarak sigara ve alkol içmenin akciğer kanseri, siroz ve kalp enfarktüsü gibi rahatsızlıkları beraberinde getirdiği zaten bilinen bir şeydi. Fakat son bir araştırma, diğer organlar kadar olmasa da beynin de etkilendiğini gösterdi. Bilim insanları yapay zeka yardımıyla, beyin görüntülerini sigara ve alkol tüketimiyle ilişkilendirdiler ve düzenli sigara ve alkol tüketiminin beyni daha çabuk yaşlandırdığını kanıtladılar. Belli başlı alışkanlıklar belli beyin bölgelerinde yaşlanmayı hızlandırıyor. Ancak sigara ve alkol içiminin hatta genetik faktörlerin, beyin yapılarındaki yaşlanma üzerinde ne gibi etkiler yaptığı henüz açıklanamamıştı. Southern Üniversitesi'nden Arthur Toga ve ekibi, insanları alışkanlıklarıyla ilişkilendirilen beyin taramalarını içeren UK Biobank verilerini değerlendirdiler. Araştırmacılar 17.308 manyetik rezonans tomografisinin yüzde 30'undan yararlanarak, yapay zeka ile istatiksel bir modeli eğittiler. Araştırmacılar manyetik rezonans görüntülerini modele yükleyerek, her katılımcının göreceli beyin yaşını belirlemeyi öğrettiler. Bir kişinin beyin yaşı, yaşıtının ortalama beyin yaşıyla karşılaştırılması ile ortaya çıkıyor. Yani gerçek yaşından daha yaşlı veya daha genç olup olmadığını gösteriyor. Araştırmacılar geliştirilmiş modelle diğer katılımcılının göreceli beyin yaşını saptadılar. Günde bir veya bir pakete yakın sigara içen bir kişinin beyni, her yıl fazladan 0,03 yıl yaşlanıyor, yani 11 gün kadar. Günde alınan fazladan her gram alkol ise göreceli beyin yaşını 0,02 yıl artırıyor yani aşağı yukarı 7 gün kadar yaşlandırıyor. Araştırmacılar ayrıca 500.000 nokta mutasyonunun da beyin yaşı üzerindeki etkisini incelediler. Bunlar kalıtımdaki baz çiftlerindeki değişimler. Ve gerçekten de bir gende istatiksel olarak önemli bir bağlantı bulundu. MAPT olarak isimlendirilen gen, demans ve Parkinson hastalıklarıyla da ilişkilendirilen TAU proteinin üretiminden sorumlu. Toga ve ekibi bağlantıların çok büyük olmadığını kabul ediyorlar, ancak araştırmaya katılanların hepsi normal beyin fonksiyonlarına sahipti. Kısıtlı beyin fonksiyonlarına sahip katılımcılar da araştırmaya dahil edilseydi sonuç farklı olurdu diyorlar.


Sigara içenler ve sigarayı bırakmış kişiler, hayatlarında hiç sigara içmeyenlere kıyasla daha fazla ağrı hissediyor. University College London'dan araştırmacıların 220 bin kişinin verilerini inceleyerek yaptığı araştırma bunun nedenini ortaya koyabilmiş değil. Fakat sigara içmenin vücutta kalıcı değişiklikler yaptığı düşünülüyor. Sigara karşıtı kampanyalar yürüten Ash adlı grup, sigaranın tehlikeleri düşünüldüğünde bunun bir sürpriz olmadığını söylüyor. 2009 ile 2013 yılları arasında BBC Laboratuvarları tarafından düzenlenen anketlere katılanların verilerini inceleyen araştırmacılar insanları üç kategoriye ayırdı: Hiç sigara içmeyenler, geçmişte bir dönem içenler ve halihazırda içmekte olanlar. Katılımcılardan bedenlerinde hissettikleri ağrıların miktarını 0'dan 100'e kadar bir sayıda belirtmeleri istenmişti. Sigara içenlerin ve bırakanların hissettiği ağrı miktarının hiç sigara içmeyenlere kıyasla ortalama 1-2 puan yüksek olduğu görüldü. Dr. Perski, araştırmada en çok şaşırdıkları bulgununsa en fazla ağrının genç yaş grubunda (16-34 arası) görülmesi olduğunu söyledi. Sigarayı bırakanlarda ağrıların devam etmesine dair teorilerden biri, sigara içindeki kimyasalların kalıcı doku hasarına yol açması olabilir. Bir diğer ihtimal ise sigaranın bedenin normal hormon yapısına kalıcı bir zarar vermesi. Bu teori, acıya verdiğimiz tepkiye müdahil olan hipotalamus-hipofiz-adrenal bez üçgenini merkeze alıyor. Bu üçgenin dengesi bozulursa insanlar daha fazla acı hissedebiliyor. Öte yandan sigara içmek daha fazla acı hissetmenin nedeni değil sonucu da olabilir. Daha önce başka bir araştırmada daha fazla acı hissetme ile sigara içme ihtimali arasında bir bağlantı bulmuştu. Bu, daha fazla acı çeken türden insanların sigaraya başlama ihtimalinin daha fazla olduğu anlamına gelebilir. Dr. Perski "Bu konuyu kesinlikle daha fazla incelememiz lazım" diyor. Perski'ye göre bu araştırma, sigarayla sırt ağrısı ve kronik ağrıyı ilişkilendiren önceki araştırmalarla tutarlı. "Buna kanserler, kalp ve solunum yolu hastalıkları, körlük, sağırlık, diyabet, bunama ve kısırlık da dahil. "Sigara içenlerin ameliyatlardan sonra iyileşme süreçleri daha uzun sürüyor ve ameliyatlardaki başarı oranları da daha düşük oluyor.


Akciğer kanseri dünyadaki en öldürücü kanser türlerinden biri. Her yıl yaklaşık 2 milyon insan akciğer kanserine yakalanıyor ve birçokları da hayatını kaybediyor. Akciğer dokusundaki türleşmeden sigara içimi ve ince toz gibi zararlı maddeler sorumlu tutuluyor. Yine de vakaların yaklaşık yüzde 10 ila 20'si, hiç sigara içmeyenler ya da herhangi olumsuz koşullarda bulunmayan kişilerle ilgili. Ve bu kişilerde akciğer kanserine neyin sebep olduğu pek bilinmiyordu. Sistematik bir kalıtım karşılaştırması bu konuda ilk açıklamaları getirdi. AB Ulusal Kanser Enstitüsü'nde Maria Teresa Landi ve ekibi, küçük hücreli olmayan akciğer kanserine yakalanan 232 sigara içmeyen kişinin tümör hücrelerini incelediler. Bu hastaların 189'una en sık görülen akciğer kanserlerinden biri olan adenokanser tanısı konmuştu. Araştırmacılar tümörlerden hücre örnekleri alarak, kalıtım analizi yaptılar. Analiz sonucunda ilk kez sigara içmeyenlerde görülen akciğer kanserinin temelinde hangi mutasyon motiflerinin yattığı görüldü. Buna göre sigara içmeyenlerde akciğer hücrelerindeki türleşme, dış etkenlere değil, bedenin kendi süreçlerine bağlı olarak gelişiyor. Genlerdeki işaretlere göre mutasyonlar, her şeyden önce yetersiz DNA onarımı, kopyalama hatası veya oksidatif strese bağlı DNA bozuklukları gibi endojen hatalarla ortaya çıkıyor. Bununla birlikte üç farklı alt tip var. Bunlar farklı mutasyon motiflerine sahip oldukları gibi tamamen de farklı seyrediyorlar. Piano olarak isimlendirilen birinci tip, sigara içmeyenlerde görülen akciğer kanserinin yüzde 50'sini oluşturuyor ve genelde akciğer kök hücrelerindeki mutasyonlara bağlı olarak gelişiyor. Piano tümörleri, uyku halini terk eden yetişkin kök hücrelerinden gelişiyorlar. Burada önemli olan bu tümör tipindeki ilk türleşmiş örneklerin kanser tanısından 10 yıl kadar önce ortaya çıkması ve çok yavaş gelişmeleri. Bu da hastalığın erken tanısına olanak veriyor. Bu önemli çünkü bir Piano tümöründeki kanser hücreleri genelde farklı mutasyon motifleri taşırlar. Bu durum hastalığın sınıflandırılmasını ve daha sonraki tedaviyi zorlaştırırlar. Mezzo-Forte ve Forte olarak isimlendirilen diğer iki kanser türü çok daha hızlı gelişiyor. Ve analizlerle çok daha fazla ve kapsamlı mutasyonların varlığı tespit edildi. Mesela Mezzo-Forte alt tipinde bazı kromozom parçaları değişime uğramış ya da çok sayıda kopyaları bulunmakta. Bu tümör türü sigara içmeyen akciğer kanseri hastalarının yaklaşık üçte birinde görülüyor. Forte alt tipi ise sigara içmeyen hastaların yüzde 20'sinde gelişiyor. Bu alt tipin hücrelerinin kalıtımın yüzde 95'inde kopyalanma söz konusu; bu da hücre bölünmesinde hataya işaret ediyor. Tümörler tipik olarak bu iki alt tipten olduğu gibi onları homojen yapan tek bir türleşmiş öncü hücreden gelişiyorlar. Bunlar da ancak biyopsiyle teşhis edilebiliyor ve tedaviyi kolaylaştırabiliyor diyor araştırmacılar. Sigara içmeyen kanser hastalarında alt tiplerin oluşmasının öğrenilmesi, erken tanı imkanı sunacağı gibi uygun terapilerin de geliştirilmesine yardımcı olabilecek.


Dünya Sağlık Örgütü raporlarında belirtildiğine göre, yeni bir strateji olarak tütün firmaları, düşük-orta gelir düzeyi olan ülkelerdeki özellikle kadın ve genç nüfusu hedef almaktadır. Tütün kullanımı, yüksek gelir düzeyli ülkelerde sabit kalır ya da hafifçe azalırken, düşük gelirli birçok ülkede ve bazılarında hızlı şekilde artmaktadır. Firmaların ülkeler bazında kullandıkları stratejiler gibi birçok ayrıntı Dünya Sağlık Örgütü Tütün Kullanım Salgını - 2013 raporunda verilmiştir (1). Kişi sağlığını bu denli olumsuz etkileyen tütün kullanımını bırakmakla ilgili birçok farklı yöntem ve araç kullanılmakta ve geliştirilmesine çalışılmaktadır. Bütün yardımcı araçlara rağmen sigara bırakmada halen en önemli kriter, kişisel motivasyon ve en büyük tehlike de bırakma sonrası tekrar başlamalardır. Yapılan farklı çalışmalarda, sigara kullanımını bırakan kişilerde ilk bir yıl içinde tekrar başlama oranı %60 ile %90 arasında değişmektedir. Sigara içilmeyen sürenin uzaması durumunda ise tekrar başlama oranları dramatik olarak düşmektedir. İlk 2 yıl içerisinde sigaraya başlamamış olanların başlama riski bundan sonraki yılda %2 - %4 aralığına kadar düşmekte, hatta 10 yıldan sonra yıllık yeniden başlama oranı %1'in altına inmektedir. Sigara bırakmada birçok farklı ilaç ve metod kullanılmaktadır. Yapılan çalışmalarda bu yöntemler ve ilaçlar arasındaki başarı oranları farklılıklar göstermektedir. Multidisipliner yaklaşımla hastaların ilaç kullanımıyla beraber sağlık kontrollerini, psikolojik yönden desteklenmelerini içeren, özellikle tekrar başlama riskine karşı bilinçlenme sağlayan programlar en yüksek başarı oranlarına sahiptir. Sigara bırakmada kullanılan ilaçların yanı sıra Nikotin Replasman Tedavisi, yani sigara isteğini bastırmak amacıyla nikotin kullanımının sakız, çiğneme tableti, flaster gibi formlarının yanına son yıllarda eklenmiş olan e-sigara, kullanımının artmasıyla ekonomik yönden önemli bir pazar haline gelirken, 2006 yılından beri kullanımda olan e-sigara ile ilgili kafalarda olası sağlık zararları konusunda soru işaretleri oluşmuştur. E-sigaralarda tütün yanmasıyla ortaya çıkan birçok zararlı madde ya hiç bulunmamakta ya da çok az oranlarda bulunmaktadır. Bunlarda sıfıra yakın katran ve karbonmonoksit bulunurken, metaller ve diğer toksik maddeler ancak sınır seviyelerde bulunmaktadır. Bunların sonucu olarak, e-sigarayı savunan taraflar klasik sigaranın ciddi zararlı sonuçları olan akciğer kanseri, amfizem ve kalp damar hastalıklarının uzun süreli e-sigara kullanımıyla oluşmayacağını savunmaktadırlar. İngiltere Halk Sağlığı Departmanı tarafından yayınlanarak hekim örgütleri tarafından kabul gören görüşe göre, e-sigara normal sigaraya karşı tahmini olarak %95 daha güvenlidir. Tahminleri devre dışında bırakacak, e-sigaranın sağlık üzerine olumsuz etkileriyle ilişkili direkt kanıtlar azdır (2). Yine de kardiyak sempatik aktiviteyi ve oksidatif stresi artırarak kalp damar hastalıkları üzerinde olumsuz etkisini göstermiş çalışmalar ve içerdikleri 30'a yakın madde içerisinde solunum yolları üzerinde tahriş edici etkiye sahip olduğu ve kanserojen olduğu gösterilenler ve bu maddelerin uzun süreli etkileriyle ilgili çekinceler bulunmaktadır (3,4). Genel kabul gören yaklaşım, sigara bırakmada etkili olabilecek bir yardımcı yöntem olduğu, genel olarak sağlık zararlarının sigara ile karşılaştırıldığında çok daha az olduğu, ancak ayrı bir bağımlılık haline getirilerek çok uzun ve yoğun kullanımının önerilmediğidir. Sigara bağımlılığından kurtulamayan kişilerin sağlık taramasıyla ilgili yeni araştırmalara da değinmek isteriz. Akciğer filmi olarak bilinen direkt akciğer grafisinin akciğer kanseri taramalarında erken tanı sağlanması yönünden etkinliğinin yetersiz olması nedeniyle, tütün kullanımı yoğun olan ve yüksek risk grubunda yer alan kişiler için alternatif kanser tarama araştırmaları yoğunlaşmıştır. Güvenilir çalışmalar, düşük radyasyonlu göğüs tomografisinin bu konuda olumlu etkisini ortaya koymuştur. Özellikle 30 paket yıl (30 yıl günde 1 paket, 15 yıl günde iki paket v.s.) sigara kullanan 50-55 yaş üzeri ve sigara kullanmayı sürdüren gruplarda, tomografinin tedavi edilebilir aşamadaki akciğer kanserlerini saptayarak söz edilen grupta akciğer kanserinden ölüm oranını anlamlı olarak azalttığı gösterilmiştir. Ancak bir yandan da, tomografilerin akciğer grafisine göre içerdiği yüksek radyasyon oranıyla ilgili çekinceler ve böyle bir tarama yapılacaksa bunun sıklığı konusunda kafalarda soru işaretleri oluşmuştur. Yeni sonuçlanmış olan bir çalışmada, 20 paket yıl sigara içmiş, 50 yaş üzerinde geniş bir grup insanın 10 yıllık taraması değerlendirilmiş ve sonuçlar maruz kalınan radyasyonun neden olacağı hesaplanan kanser riski artışıyla karşılaştırılmıştır. Çalışma İtalya'da 5203 katılımcıyla gerçekleştirilmiştir. Yılda bir kez düşük dozlu göğüs tomografileri ve gerektiğinde kontrol tomografileri ya da PET incelemeleri yapılmıştır. Taraması yapılan grupta, akciğer grafisiyle karşılaştırıldığında akciğer kanseri nedenli ölümlerde %20 azalma sağlanmıştır. Katılımcıların maruz kaldığı ortalama radyasyon miktarıyla hesaplamalar yapılarak, 10 yıl içerisinde kişilerin maruz kaldığı radyasyon nedeniyle oluşması beklenen her bir kanser vakası karşılığında 108 akciğer kanseri tanısı konduğu saptanmıştır. Bu konuyla ilgili çalışmalar sürmektedir. Söz edilen risk grubunda yer alan kişilerin bu yöntemle rutin kontrollerinin yapılması onlar için hayat kurtarıcı olabilir (5). Bu yazı HBT'nin 61. sayısında yayımlanmıştır.


Stres, günümüzde birçokları tarafından yaşanan sıradan bir durum haline geldi artık. Zamansızlık, aşırı baskı ve sürekli bilgi akımı insanların huzursuz olmalarına yol açıyor. Ve bunun sonuçları da var elbette. Stres unutkanlığa yol açıyor, özdenetimimizi sabote ediyor ve duyusal algımızı zayıflatıyor. Stres uzun vadede aşırı kiloya neden olduğu gibi sağlıksız beslenme gibi sorunları da beraberinde getirir. Ayrıca stresin bağışıklık sistemimiz üzerinde de etkili olduğu bilinmektedir. Dortmund Teknik Üniversitesi'nden Viktoriya Maydych, sınav stresinin bağışıklık sistemi üzerindeki etkisini inceledi. Bu tür stres, yorucu hazırlanma sürecinden, sınav öncesi heyecan ve sonuç beklemeye kadar devam eden kronik ve akut stres elementlerinin karışımıdır. Araştırma çerçevesinde sınav dönemindeki yirmi psikoloji öğrencisi izlenmiş. Sekiz haftalık süre içinde bağışıklık hücrelerinin yoğunluğunu belirlemek için öğrencilerden, beş kez kan ve tükürük örneği alınmış. İlki öğrenme sürecinden önce, ikincisi sınav tarihinden bir buçuk hafta önce, üçüncüsü sınavdan hemen önce ve sonra, beşincisiyse sınavdan bir hafta sonra alınmış. Öğrenciler ayrıca sınav döneminden önce, tükenmişlik, depresyon, meslek ve özel yaşamda baskı gibi konuları içeren standart soru formları da doldurmuşlar. Çünkü araştırmacılar, bir insanın daha önce psişik bitkinlik halinde olmasının, stresli durumlardaki bağışıklık yanıtında farklılık yaratıp, yaratmadığını da öğrenmek istiyorlardı. Sonuçlara göre psişik açıdan dayanıklı olan öğrencilerin kanlarındaki bağışıklık hücreleri, sınav döneminde önemli ölçüde azalmış. Bu özellikle de doğal katil hücreler ve monositler için gerekli ki bu hücreler, enfeksiyonuna karşı erken bağışıklık reaksiyonu için çok önemlidir. Dikkat çeken sadece bağışıklık hücrelerinin sayısı da değil, olgunlaşmamış ve olgunlaşmış doğal katil hücreleri ve T-hücrelerinin oranı da dikkat çekici. Sınav öncesine kadar kandaki olgunlaşmamış hücre oranı çoğalırken, olgunlaşmış hücreler azaldı diyor araştırmacılar. Tahminlere göre olgunlaşmış hücreler dokunun içine hareket etmişler. Beden bu şekilde, evrimsel açıdan bir stres durumunun sonucu olan enfeksiyonlara veya yaralanmalara hazırlanabiliyor ve bu olağandışı duruma karşı silahlanabiliyor. Sınav döneminden önce psişik bitkinlik gösterenlerde ise neredeyse hiçbir değişim tespit edilmemiş. Diğer öğrencilere kıyasla kanlarında o zaman da daha az bağışıklık sistemi vardı, sınav döneminde de herhangi bir değişim yaşanmadı. Anlaşıldığı üzere bu öğrencilerde bağışıklık sistemi o kadar zayıflamıştı ki geçici sınav stresine tepki gösterecek hali kalmamıştı diyor uzmanlar.


Armut ve ayva özellikle kilo vermek isteyenlerin gözdesi. Kalorisi düşük olmasına karşın, insanı uzun süre tok tutan bu iki meyve ayrıca bağırsak hareketlerini de düzenliyor. Aslında armut kelimesi Rosaceae ailesinin Pyrus sınıfındaki birçok ağaç ve çalıyı kapsar. Birçok armut ağacı türü olmasına rağmen yalnızca birkaçının meyveleri insanlar tarafından yenilebilir; geri kalan ağaç türleri genellikle süs ağacı olarak kullanılır. Her ne kadar armut denilince akla genellikle üstü dar altı geniş şekilli bir meyve gelse de elma şeklinde armutlar da mevcut. Ayrıca kabuğunun altındaki etli kısım da elmaya benzemesine rağmen içerisinde bulunan taş hücreleri nedeniyle daha kumlu bir yapısı vardır. Çin'de ortaya çıkan armut, Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya'ya yayılmıştır. Ayrıca armudun tarih öncesi çağlarda da tüketildiğine dair kanıtlar mevcut. Binlerce yıldır çeşitli mutfakların vazgeçilmez bir parçası olan armutun Kelt edebiyatında, Roma tarihinde ve Çin folklorunda da adı geçer. Armut ılıman, serin iklimlerde kolaylıkla büyür. Sindirimi kolaylaştırır: Günlük lif ihtiyacınızın %18'ini karşılayan bir porsiyon armut, sindirimi kolaylaştırır. Armutta bulunan lifin büyük çoğunluğu çözünmez nişastadır ve bağırsaklarda dışkının şekillenmesine yardımcı olur. Bu lif aynı zamanda bağırsak hareketlerini düzenleyerek kabızlık ve ishal riskini de azaltır. Ayrıca armutta bulunan lifin kumlu yapısı bağırsaklarda serbest radikallere bağlanarak organı kansere karşı korur. Kilo vermek isteyenlere önerilir: Çoğu insanın meyvelerden şikayeti doğal şekerden kaynaklanan kalori içeriğidir. Ancak armut, kalorisi en düşük meyvelerden biridir. Ortalama bir armudun kalorisi 100 civarındadır, ki bu da sağlıklı bir beslenme rejiminde alınan kalorinin yalnızca %5'ini oluşturur. Buna karşılık armutta bulunan lif uzun süre tokluk hissi duymanızı sağlar. Bu nedenle armut kilo vermek isteyenlerin en sevdiği meyvedir. Antioksidan içeriği yüksek: Birçok meyvede olduğu gibi armutta da birçok hastalığa karşı etkili olan antioksidanlardan bol miktarda bulunur. Antioksidanlar vücutta biriken serbest radikalleri ortadan kaldırmaya yarar. Serbest radikaller sağlıklı DNA hücrelerini kanserli hücrelere dönüşmesine neden olabilir. Bu nedenle armutta bulunan A ve C vitaminlerinde bulunan antioksidanlar zararlı bileşenlerin ortadan kaldırılmasını sağlar. Tansiyonu düşürebilir: Armutta bol miktarda potasyum bulunur. Potasyum, damar açıcı özelliğe sahip olduğu için tansiyonu düşürücü etkiye sahiptir. Tansiyonun düşürülmesi aynı zamanda ateroskleroz, kalp krizi ya da beyin kanaması riskini azaltır. Kaldı ki potasyum aynı zamanda sıvı dengesini düzenler. Kan yapar: İçindeki bakır ve demir oranı sayesinde armut, anemi ya da diğer mineral eksiklikleri görülen hastalar için oldukça faydalıdır. Bakır, minerallerin sisteme alımını sağlar ve iyileştirirken yüksek demir seviyesi de alyuvar sentezinin artmasına yardımcı olur. Demir, hemoglobinin önemli bir parçasıdır. Kemik sağlığı: Armudun yüksek mineral içeriğinde magnezyum, manganez, fosfor, kalsiyum ve bakır da bulunur. Bu mineraller kemik minerali kaybını azaltırken osteoporoz ve genel zayıflık gibi durumların şiddetini de hafifletir. Dikkat: Her ne kadar armudun bilinen yan etkileri olmasa da bu konuda araştırmalar sürüyor. Yine de, bazı insanlar bazı meyve türlerine karşı alerjik tepkime geliştirebilir. Normalde armut yemiyorsanız, yediğiniz zaman vücudunuzda herhangi bir değişiklik olup olmadığını kontrol edin ve her zaman ortalama miktarda, günde bir adedi geçmeyecek şekilde armut tüketin. Ayva, elma ve armutla yakından bağlantılı bir meyvedir. Bilimsel adı Cydonia oblonga olan bu meyve türünün tek örneğidir. Kışın yapraklarını döken küçük bir ağaç olan ayva ağacının meyveleri şekil olarak armudu andırır ve rengi sarımsı-altın tonlarındadır. Meyvenin besin olarak önemi geçmiş zamanlara dayansa da bu küçük ağaç soluk pembe çiçekleri nedeniyle çoğu zaman süs ağacı olarak da yetiştirilir. Özbekistan, Ermenistan, Türkiye, Macaristan, Makedonya başta olmak üzere Avrasya'ya özgü bir meyve olan ayvanın tarihi çok eskilere dayanır. Öyle ki araştırmacılar antik dönemlerde elmadan bahsettiklerinde, aslında büyük ihtimalle, o dönemlerde daha yaygın olan ayvayı kastediyor olabilirler. Kolaylıkla tüketilebilen lezzetli bir meyve olmasının yanı sıra ayvanın insan sağlığında da önemli bir yeri vardır. Önemli bir C vitamini, çinko, potasyum, bakır, demir ve diyet lif kaynağı olan ayva, aynı zamanda kateşin, epikateşin, limonen ve başka birçok bitkisel gıda gibi organik bileşenleri de içerir. Kilo kaybına yardımcı olur: Kilo vermek isteyenler tüm sistemlerinin düzgün çalışmasını sağlamak zorundadır. Bunun da en kestirme yolu sindirim sistemini güçlendirmektir. Ayvada da armutta olduğu gibi bol miktarda diyet lif bulunur. Önemli oranda lif içeriği, mide ve bağırsakların daha düzenli çalışmasını ve besin emiliminin hızlanmasını sağlar. Ayva liflerinde bulunan kateşin ve epikateşin, kalın bağırsaktaki bazı toksinlerle bağlanarak, mukoza zarını korur. Cilt bakımı: Ayvada bulunan yüksek miktarda antioksidanlar ve vitaminler cildinizi sağlıklı ve genç görünmesinin yolunu açarken, cildinizi UV ışınlarının zararlı etkilerinden korur. Alerjik tepkiler: Ayva, alerjik tepkileri kontrol altında tutabilme özelliğiyle ünlüdür. Deri üzerine merhem veya jel şeklinde sürüldüğü zaman atopik dermatit ve benzeri deri sorunlarına karşı fayda sağlayabilir. Kan dolaşımı ve saç sağlığı: Ayvanın zengin mineral içeriğinde demir, bakır ve çinko da bulunmaktadır. Bazı eser elementlerin yanı sıra bu üç mineral, alyuvar üretimi için çok önemlidir. Alyuvar üretimi arttıkça vücuttaki kan dolaşımını da artırır. Bu da vücudun her bölümüne daha fazla oksijenin taşınabildiği anlamına gelir. Böylece kafa derisine giden kan akışı arttığı için saç köklerini güçlendirir ve dökülmesine engel olabilir. Dikkat: Ayva tüketiminin herhangi bir yan etkisi ya da riski olduğu bilinmemekle birlikte elde edilen bütün bilgiler ayvanın diyete dahil edilmesinin faydalı olduğunu gösteriyor. Ancak ayva çekirdeğinde eser miktarda da olsa siyanür bulunuyor. Bu nedenle çok fazla ayva çekirdeği yutmak tehlikeli olabilir. Ayvanın faydalı ve zararlı yanlarının incelendiği bilimsel araştırmalar sürüyor.


Dünyanın pek çok yerinde kadın parmağı olarak bilinen bamyanın bilim literatüründe adı Abelmoschus esculentus. Bamyanın kökeni hala kesin olarak bilinmemekle beraber farklı araştırmalar bu ilginç bitkinin Güney Asya, Batı Afrika ya da Etiyopya kökenli olabileceğini iddia ediyor. Karayiplerden Çin'e kadar birçok bölge mutfağında görülen bu sebze giderek, daha sıklıkla tercih ediliyor. Bunun sebebi ise birçok farklı şekilde tüketilebiliyor olması. Ülkemizde daha çok sulu yemek olarak pişirilen bamya turşu şeklinde tüketilebildiği gibi çorbalara katılabilir, kızartılarak meze olarak yenebilir ya da yağı çıkartılarak bitkisel yağ olarak kullanılabilir. Bamya özellikle Ege bölgesinde yetiştirilen geleneksel bir bitki. İçerisinde önemli miktarda vitamin ve mineral bulunuyor. A, B, C, E ve K vitaminlerinin yanı sıra kalsiyum, demir, magnezyum, potasyum ve çinko da içeren bamya, aynı zamanda yüksek oranda lif de bulunuyor. Sindirim: Bamyanın en önemli faydası toplam lif alımınız. Bamyada bulunan müsilajinöz lif, hacim artırarak yiyeceklerin sindirim sisteminizde daha kolay hareket etmesini sağlar. Bu da bağırsak hareketlerinin daha düzenli olması ve şişkinlik, kramp, kabızlık ya da aşırı gaz gibi sindirim sistemi ile ilgili sorunların azalması anlamına gelir. Ayrıca sulu dışkıların da hacim kazanmasına yardımcı olduğundan ishali de önler. Son olarak içerdiği lif vücuttaki fazla kolesterolün atılmasına yardımcı olur ve şekerin vücutta emilimini kontrol eder. Gözleri güçlendirir: Bamyada yüksek oranda A vitamini bulunmasının yanı sıra beta karoten, ksantein ve lütein gibi antioksidan bileşenler bulunur. Antioksidanlar, hücresel metabolismanın tehlikeli yan ürünleri olan serbest radikalleri yok eden ya da etkisizleştiren güçlü bileşenlerdir. Vücuttaki, görme yetisini kontrol eden hücreler de dahil olmak üzere vücuttaki hücre bozulmalarından serbest radikaller sorumludur. Bol miktarda bamya yiyerek gözlerinizi maküler dejenerasyona ve katarakta karşı koruyabilirsiniz. Cilt bakımı: A vitamini antioksidanları yara ve sivilce izlerini azaltarak ve kırışıklıkları önleyerek cilt sağlığını da korur. Bunun sebebi, bamyadaki antioksidanların cilt hücrelerine zarar verecek serbest radikalleri etkisiz hale getirmesidir. Bağışıklığı güçlendirir: Bamyanın yüksek oranda antioksidan ve C vitamini içeriği bağışıklığın güçlenmesinde önemli bir rol oynar. C vitamini bağışıklık sistemini harekete geçirerek akyuvar oluşumunu sağlar. Tansiyonu düşürür: Bamyada yüksek oranda vitamin ve mineral bulunmasının yanı sıra insan sağlığı için çok önemli olan potasyum da bulunur. Potasyum, sodyumu dengelediği için vücuttaki sıvı dengesini de korumada çok önemlidir. Ayrıca potasyum kan damarlarının gevşemesine yardımcı olur; bu da tansiyonu düşürür ve kardiyovasküler sistem üzerindeki gerilimi azaltır. Sonuç olarak pıhtılaşma ve ateroskleroz riski de büyük oranda azalmış olur. Dikkat: Bamya tüketirken dikkat etmeniz gereken tek şey yüksek oksalat seviyesi. Oksalatlar mevcut böbrek ve safra kesesi taşlarına bağlanarak büyümelerine ve bununla bağlantılı sağlık sorunlarının artmasına sebep olur. Ayrıca bamyanın kızartılarak tüketilmesi önerilmez. Kolesterol dengesini korumak için bamyayı sulu yemek olarak tüketmeniz tavsiye edilir.


Sinüzit pek çoğumuzun birkaç kez geçirdiği sık görülen bir hastalıktır. Bireylerin yaşam kalitesine olan olumsuz etkilerinin yanında, iş gücü kaybı ve tedavi masrafları gibi ekonomik yönleri de göz önüne alındığında önemli bir toplumsal sağlık sorunu olarak da karşımıza çıkar. Burnun çevresinde, yani yanaklarda, alında ve burun arka kısımlarında yer alan, kemik duvarlı, içi hava dolu boşluklara sinüsler denir. Sinüslerden her gün yaklaşık 1 su bardağı salgı yani mukus salgılanır ve bu mukus sinus mukozasındaki aktif taşıma sistemi ile sinüslerin boşalma kanallarına taşınıp buradan burun içine aktarıldıktan sonra, kişi varlığını bile genellikle fark etmeden yutulur. Sinüzit en yalın hali ile sinüslerin içini döşeyen örtünün yani mukozanın iltihaplanmasıdır. Bu duruma ise en sık sinüslerden salgılanan salgının yani mukusun burun içine boşalmasını engelleyen hastalıklar neden olur. Sinüsleri salgı yapan birer havuz, buruna açıldıkları ve salgılarını boşalttıkları ostium dediğimiz yapıları bu havuzları boşaltan musluklar olarak düşünürsek, muslukların tıkanmasına yol açan nedenlere maruz kalan ya da sahip olan herkes risk grubudur. Detaylandıracak olursak ilk grubu burun mukozasında şişmeye yol açan üst solunum yolu enfeksiyonları ya da alerjisi olan kişiler oluşturur. İkinci grupta ise burnu tıkayan, mukus akışını engelleyen çeşitli burun içi eğrilikleri olanları; yani septum deviasyonları ya da burun etlerindeki büyümeye bağlı darlıkları olanları sayabiliriz. Sık sık üst solunum yolu enfeksiyonuna maruz kalan öğretmenlerde, öğrencilerde, sağlık çalışanlarında ve hem mukozal hem de doğal direnç mekanizmasını bozan sigara kullanıcılarında da sinüzite sık rastlanır. Kışın soğuk ve kuru havanın yol açtığı sinüs mukozası tahrişleri, özellikle günümüzün önemli bir sorunu olan hava kirliliği ile birlikte daha da belirginleşerek sinüzit oluşumunu kolaylaştıran bir diğer neden olarak karşımıza çıkmaktadır. Daha nadir olarak diş enfeksiyonları ya da yüz kemiklerindeki delici yaralanmalar sonucunda da sinüzit oluşabilmektedir. Sinüzitle ilgili kafa karışıklığı yaratan konulardan birisi akut yani yeni oluşan sinüzit ve kronik yani müzmin sinüzit kavramlarıdır. Akut hastalık sıklıkla yüzde, göz çevresinde özellikle öne eğilmekle artan ağrı ve basınç hissi, şişme ve dolgunluk, burun tıkanıklığı, burundan ya da genizden iltihaplı akıntı, koku alamama ve ateş şikayetleri ile ortaya çıkar. Bunların yanı sıra baş ağrısı, ağız kokusu, düşkünlük, diş ağrısı, öksürük, kulak ağrısı gibi farklı şikayetlerle başvuran hastaların sayısı da oldukça fazladır. Uzun süren, yaklaşık 3 ayı geçen yani kronikleşen iltihaplarda ise genellikle şikayetlerin şiddeti azalmakta ve sadece hikaye ile tanı koymak zorlaşmaktadır. Bu gruptaki hastalarda en sık şikayetler burun gerisinde, genizden boğaza doğru koyu kıvamlı akıntı, öksürük ve yüz kemiklerinde sinüs üzerinde görülebilen hassasiyet hissidir. Baş ağrıları genellikle ilk olarak sinüzite bağlantılanır. Ancak beraberinde burun akıntısı, geniz akıntısı ya da burun tıkanıklığı gibi şikayetler yok iken baş ağrılarının nedeni nadiren tek başlarına sinüzite olmaktadır. Diğer sinüzit bulguları olmayan durumlarda akla öncelikli olarak migren ya da gerilim tipi ağrılar gelmelidir. Sinüzit tablosu belirgin olmayan durumlarda ayırıcı tanı için nörolojik değerlendirmeler ya da görüntüleme yöntemlerine başvurmak gerekebilir. Sinüs iltihaplarının tanısında muayene sırasında burnun arka kısmında koyu, iltihaplı akıntı görülmesi önemlidir. Özellikle son 20 yılda gelişen tanı ve tedavi metotları sayesinde sinüzit artık hem çok daha iyi anlaşılmıştır, hem de bilgili ve tecrübeli ellerde ilaçla ve gerekli hallerde cerrahi ile başarılı şekilde tedavi edilebilmektedir. Bu alandaki en önemli gelişme kameralı ışık sistemleri olarak tarif edebileceğimiz endoskopların yaygın şekilde kullanıma girmiş olmasıdır. Endoskoplar sayesinde karmaşık bir yapıya sahip olan burun içi ve sinüs açılma bölgeleri, basit muayene odası koşulları altında kolayca ve detaylı şekilde muayene edilebilmekte, böylece basit ve hızlı bir biçimde tanı konulabilmektedir. Muayene ile tanının kolaylaşması sonucunda, endoskoplar yaygın kullanıma girmeden önce sıklıkla başvurulan ve sinüsler hakkında genellikle yeterli bilgi vermeyen röntgen filmlerine çok daha nadir başvurulmaktadır. Sinüzit tanınızın konulmasına rağmen ilaçlarla düzelme sağlanamadığında, 3 aydan uzun zamandır süren kronik hal almış bir hastalığınız olduğunda ya da sinüzite bağlı olarak komşu doku ya da organlarda, örneğin gözlerde ya da göz çevresinde hastalık ortaya çıkması gibi durumlarda hekiminiz tam adıyla paranazal sinüs tomografisi olarak adlandırılan görüntüleme yöntemine başvuracaktır. Basit, kolay ve hızlı bir yöntem olan sinüs tomografisi yeni teknolojiler sayesinde çok düşük radyasyon dozlarıyla yapılabilmekte ve günümüzde sinüzitin tanı ve tedavi planlamasında altın standart olarak kabul edilmektedir. Elbette hayır. Tanısında ciddi ilerlemeler kaydedilen sinüzitin tedavisinde de önemli gelişmeler söz konusudur. Sinüzitin en öncelikli tedavisi ilaç tedavisidir. İlaç tedavisinin en önemli parçası ise genellikle 10-14 günlük ya da ihtiyaç halinde daha uzun süre ile kullanılabilen antibiyotiklerdir. Antibiyotiklerle beraber burun mukozasının şişliğini azaltan sprey ve tabletler ve burun içini yıkamak amacı ile özel tuzlu solüsyonlar ya da sık kullanılan adıyla deniz suyu spreyler kullanılmaktadır. Bol sıvı alımı ve istirahat tüm enfeksiyon hastalıklarında olduğu gibi sinüzitte de vücut direncini güçlendirerek iyileşmeyi hızlandırır. Tüm bu tedavilerin önerilen süre boyunca düzenli biçimde kullanılması olası tekrarların ve kronikleşmelerin önlenmesinde faydalıdır. Yani sonuçta her sinüzit kronikleşmez ve çoğu hasta akut dönemde iyi bir tedavi ile tamamen iyileşir. İlaç tedavisine yanıt vermeyen ya da çeşitli komşu organlara yayılan hastalık hallerinde cerrahi tedaviye başvurulur. Hastalarımızın bu konudaki en büyük çekinceleri sinüzit ameliyattan sonra tekrarlıyormuş şeklindeki kanıdır. Sinüs ve burun cerrahisi son 20 yılda dramatik bir şekilde değişmiş ve gelişmiştir. Günümüzde sinüs ameliyatlarında kullanılan ve çeşitli açılarla çok yüksek kalitede görüntü sağlayan endoskopi sistemlerinin geliştirilmiş olmasının bunda payı büyüktür. Burun ve sinüslerin yerleşim olarak beyin, gözler gibi hayati organlara olan yakınlığı da düşünüldüğünde gelişmiş teknolojik donanımla birlikte cerrahiye hakim bir hekimin uygulayacağı ameliyat sonrası başarı oranı oldukça yüksektir. Son yıllarda sinüs cerrahisinde kullanıma giren bir diğer teknolojik yenilik ise cerrahi navigasyon sistemleridir. Hastaya ameliyat öncesi dönemde çekilen paranazal sinüs tomografisi görüntülerini kullanan navigasyon sistemleri ameliyat sırasında hekime nerede çalıştığı, çevre dokulara olan mesafesi ya da hastalığın devamlılığı hakkında bilgi vermektedir. Ameliyat sırasında hekime yol gösteren navigasyon sistemleri ile birlikte karmaşık yapılı bu bölgede daha güvenli ve ihtiyaç olduğu ölçüde kapsamlı ameliyatlar yapmak çok kolaylaşmıştır. Ameliyat sonrası dönemde hastalığa neden olabilecek etkenleri ortadan kaldırmak bazen uygulanan cerrahi kadar önem taşımaktadır. Özellikle alerjik hastalarda uygun alerji tedavisinin ameliyattan sonra düzenli olarak kullanılması ya da sigara kullanımının bırakılması önemlidir. Sonuç olarak eyvah sinüzit oldum, artık onunla yaşamak zorundayım cümlesinin kaynağı genellikle karşılaşılan başarısız tedavi örnekleridir. Sinüzit tedavisindeki başarısızlığın en önemli nedenleri ise tedavi uyumsuzluğu, tedavinin erken bırakılması, yetersiz tedavi, uygun olmayan cerrahi müdahaleler ya da altta yatan nedenlerin yeterince kontrol altına alınamamasıdır. Hekim cephesinden bakıldığında ise, sinüs cerrahisi kolay gözükse de, gerekli tecrübe, teknik ve bilimsel altyapı oluşmadan yapıldığında başarısız sonuç ve olumsuz geri dönüşlere neden olabileceği bilinciyle yapılmalıdır. Bu koşullar gerçekleştiğinde, uygun koşullarda ve doğru gerekçelerle yapılan başarılı ameliyatlar arttıkça sinüzit tedavisinde mutlu sonuçlar da yüksek oranlarda mümkün olabilecektir.


Bu yaz da sivrisinekler o kadar insanın arasında sizi bulup ısırıyor ve tüm keyfinizi kaçırıyor değil mi? Yalnız değilsiniz. Araştırmalara göre insan nüfusunun %20'si sivrisinekler için diğerlerine göre daha cezbedici. Siz de muhtemelen bu %20'lik grubun içindesiniz. Ve bunun bazı bilimsel sebepleri var. Florida Üniversitesi'nde tıbbi bir entomolog ve sivrisinek uzmanı Dr. Jonathan Day, sivrisineklerin gerçekten de bazı insanları başkalarına tercih ettiğini söylüyor. Day, bu fenomenin gayet mantıklı açıklamaları olduğunu, bazı insanların derilerine göre daha fazla kimyasal madde üretmesi veya barındırmasıyla açıklıyor. Mesela ürik ve laktik asit gibi kimyasallardan bazıları sivrisinekleri daha çok çekiyor. Sadece bu da değil. Kan grubu da sivrisinekler için bir etken. Sözgelimi 0 tipi kan grubunun, sivrisinekleri diğerlerinden daha fazla çektiğine dair kanıtlar da var. Ne yazık ki, genler de belirleyici. Day, yerel sivrisinek popülasyonu için bizi bir mıknatıs haline getirebilecek başka faktörlerin de olduğunu söylüyor. Belki en önemlisi: Metabolik hızımız ve vücudunuz enerjiyi yakarken saldığı karbondioksit (CO2) miktarı. Sivrisineklerin, karbondioksiti hedef belirlemelerinin birincil yolu olarak kullandıklarını ifade eden Day, bir sivrisinek için bir insanı bulmanın en önemli yolunun bu olduğunu söylüyor. Burada metabolizma hızı da devreye giriyor: Hamile kadınlar ve fazla kilolu veya obez insanlar, onları sivrisineklere daha çekici hale getirebilecek metabolik hızlarına sahip olma eğilimindedir. Ayrıca, alkol almak veya kendinizi fiziksel olarak zorlamak da metabolik hızınızı arttırıyor. Ve sivrisinekler için cezbedici bir hale geliyorsunuz. Bu da yaz aylarında bir bira kapmayı veya dışarı çıkmadan önce egzersiz yapmayı düşündürücü kılıyor. Karbondioksit, sivrisinekler ve diğer kan emici böcekler için konakçılarını tespit etmek amacıyla kullanılan birincil teknik olsa da bizi arabalardan, çürüyen ağaçlardan ve diğer karbondioksit üreten nesnelerden ayırmak için ikincil işaretlere güveniyorlar. Day, ikincil faktörlerin burada belirleyici olduğunu söylüyor. Örneğin: Koyu renk giysiler sivrisinekler için hafif renklerden daha çekici. Day'e göre, sivrisinekler hafif bir rüzgarda bile uçmakta zorlanıyor ve bu yüzden yere yakın duruyor. Aşağıda durdukları için de siluetinizi ufka göre karşılaştırarak hedeflerini belirliyorlar. Day, koyu renkler hemen göze çarpıyor. diyor. Aynı zamanda, çok fazla hareket bizi çevremizden ayırıyor. Eğer çok dolaşıyorsanız veya el hareketi yapıyorsanız, Hey, sivrisinekler! Ben buradayım. işareti veriyoruz. Aman dikkat! Peki kaşıntılı ısırıklardan kaçınmanın en iyi yolları ne? Day, bol kot pantolon ve uzun kollu tişört gibi koruyucu giysiler öneriyor. Sporcular veya balıkçılar için yapılmış hafif, nefes alan kumaşların birçoğu sizi böceklerden koruyacak kadar sıkı bir şekilde dokunuyor diyor. Ayrıca, sivrisineklerin genellikle rüzgarın azalma eğiliminde olduğunda, nem yükseldiğinde ve genellikle şafak ile alacakaranlıkta beslendiğini hatırlatıyor. Bu zaman aralığında içeride kalabilirseniz, ısırıklardan kaçınabilirsiniz. Day, iyi bir vantilatörün de sivrileri uzak tutmak için harika bir iş çıkardığını söylüyor ve ekliyor, Sivrisinekler saatte 1,60 kilometreden daha hızlı bir esintiyle uçamaz.


Akciğer Hastaları Dayanışma Derneği ve Novartis işbirliği ile Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığına dikkat çekmek için İstanbul Göztepe semt pazarında sıra dışı bir bilinçlendirme etkinliği gerçekleştirildi. 16 Kasım Dünya KOAH günü kapsamında yapılan etkinlikte pazar ziyaretçileriyle bir araya gelen AHDADER Başkanı Hasan Yılmaz, KOAH'ın yeterince bilinmemesi nedeniyle arttığını, özellikle kadınlar arasındaki görülme sıklığının da en az erkekler kadar olduğunu belirtti. Etkinlik kapsamında dünya genelinde 210 milyon kişiyi etkileyen KOAH'ın önlenebilir ve doğru tedavi ile kontrol altına alınabilir bir hastalık olduğu vurgulandı. Toplumda genellikle erkek hastalığı olarak bilinen KOAH'ın kadınlarda görülme oranındaki artışa da dikkat çekildi. AHDADER Başkanı Hasan Yılmaz, KOAH toplumumuzda yeterince tanınmıyor. Ülkemizde 5 milyon KOAH hastası var ancak bu kişilerin yüzde 90'ı KOAH olduğunun bilincinde değil. Hastalığı bildiğini düşünenlerin ise doğru zannettiği pek çok yanlış var. Örneğin KOAH toplumda her ne kadar bir erkek hastalığı olarak görülse de son yıllarda yapılan klinik araştırmalar hastalığın kadınlar arasında hızla yayıldığını ortaya koyuyor. Bunun en önemli nedeni ise kadınlarda hızla artan sigara kullanım oranı. KOAH nedenli ölüm vakaları son yıllarda kadınlarda erkeklere oranla önemli bir artış sergiledi dedi. Oluşumunda, sigara kullanımı, pasif sigara içiciliği, hava kirliliği, mesleki toz ve kimyasallar ile genetik faktörler gibi nedenler bulunan KOAH, dünyada yaklaşık 210 milyon insanı etkiliyor. Türkiye'de ise 40 yaş üzeri her 5 kişiden 1'inin KOAH hastası olduğu biliniyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre 2030 itibariyle KOAH'ın dünya üzerinde üçüncü en yaygın ölüm nedeni olması bekleniyor. KOAH'ın en önemli belirtileri nefes darlığı, öksürük ve balgam olarak öne çıkıyor. Belirtilerin farklı solunum yolu hastalıklarıyla da örtüşmesi ve toplum arasında yaşlılığa atfedilen belirtilerle karıştırılması KOAH'a ilişkin erken tanıyı zorlaştırıyor. İleri düzey KOAH hastaları yürürken, otururken hatta istirahat ederken dahi nefes almakta büyük sıkıntı çekiyor. Ancak uygun tedavi yöntemleri ile KOAH'ı kontrol altına almak mümkün. Doğru tedavi ile hastaların günlük işlerini yapmaları sağlanabiliyor, böylece hasta ve hasta yakınlarının yaşam kaliteleri artırılıyor. KOAH hastalarının yaşamını kolaylaştırmak için sigarayı bırakmaları, düzenli egzersiz yapmaları, doğru beslenmeleri, nefes egzersizleri yapmaları ve doktorlarıyla sürekli iletişim halinde olmaları gerekiyor.


Halüsinasyonlar, paranoya ve öz farkındalık bozukluğu gibi belirtilerle kendini gösteren şizofreni, dünya genelinde 20 milyon insanda görülüyor. Her ne kadar belli başlı genetik yatkınlık önemli bir risk faktörü olarak bilinse de bu psişik hastalığın nedeni hala tam olarak açıklanabilmiş değildir. Gerçekten de şizofreni için bazı risk genleri saptanmıştır, ancak bunların nasıl ve nerede etkidikleri henüz bilinmiyor. Bu en çok etkili olduğu bilinen SAP97 risk geni için de geçerlidir. Çalışmalar bu gendeki bozuklukların şizofreni riskini kırk kat yükselttiğini göstermiştir. Ancak SAP97'nin tam olarak ne şekilde işlediği hala bir bilmece. Burada sorun şu: SAP97'nin sinaps işlevinden sorumlu bir grup proteine dahil olduğu ve nörotransmitter glutamat üzerindeki reaksiyonu etkilediği bilinmektedir. Fakat ne var ki bozuk SAP97 genini taşıyanlarda, bu nörotransmitterlerin beyin metabolizmasında herhangi bir değişiklik saptanmamıştır. Dahası bu kusurlu genin beynin neresinde farkı edilir hale geldiği de hala sır. South California Üniversitesi'nden Bruce Herring ve ekibi ilk kez SAP97'nin etki yerini belirlediği gibi şizofrenin olası çıkış noktasını da buldu. Araştırmanın çıkış noktası, dentate gyrus'un şizofrenin ortaya çıkışında olası bir rol oynayıp, oynamadığı sorusuydu. Hipokampüsteki bu alt yapı, beynin düşünce merkezine giriş istasyonudur ve alınan uyarılar ve bilgiler için bir tür kapı bekçisi görevini görüyor. İşte şizofreni de tam da bu kapı bekçisinin işlevi bozuk gibi görünüyor. Araştırma çerçevesinde Herring ve Yuni Kay, SAP97 geninin kısıtlı olarak çalıştığı farelerin beyninde nelerin yaşandığını incelemişler. Buna göre SAP97'nin kusurlu olması halinde dentate gyrus bölgesindeki sinapslar aşırı bir şekilde uyarılmakta. Buna bağlı olarak da nöronlar, sinapsları sanki büyük oranda nörotransmitter glutamat ile dolup taşmış gibi daha güçlü ve daha sık vınlıyorlar. Hipokampüsün diğer bölümlerinin aksine SAP97, glutamat reaksiyonunun sönümleyicisi olarak, bellek merkezinin kapı bekçisinde önemli bir rol oynuyor gibi görünmekte. Peki bu etki şizofrenin ortaya çıkması için yeterli mi? Çalışmalar, halüsinasyonlar ve öz farkındalık gibi şizofrenin temel semptomlarının çoğunun epizodik bellek oluşumunda, bağlamsal bilginin işlenmesindeki bozukluklardan kaynaklandığını göstermiştir diyor araştırmacılar. Ve farelerle gerçekleştirilen deneylerle dentate gyrus ve SAP97 proteinin bellek oluşumunda önemli bir rol oynadığı anlaşılmış. Hayvanlarda SAP97 geni kusurlu olduğu zaman, öğrenme sırasındaki bağlamsal bilgilerin ve uyarıların işlenmesi de bozulmuş. Bu da dentate gyrus bölgesindeki SAP97 işlevinin bozuk olmasının, şizofren hastalarında da görülen davranış bozuklarının ortaya çıkması için yeterli olduğu anlamanı geliyor diyor araştırmacılar. Anlaşıldığı üzere şizofreni, hipokampüsteki kapı bekçisiyle sıkı sıkıya ilişkili ve bu psişik hastalığın çıkış noktası da beynin bu bölgesi olabilir. Eğer bu gerçekten doğruysa, şizofreni için daha etkili ilaçların geliştirilmesine yol açacak.


Aydın Söke yöresindeki uranyum madeni çevresinde yaşayan insanların kanser olduğuyla ilgili basında yer alan haberler üzerine daha önce Sn. Dr. Reşat Uzmen ile birlikte hazırladığımız yazımız HBT portalında bulunuyor /1/. Bu konuda daha sonra TAEK sitesinde 13 Mayıs 2017 günü bir basın açıklaması yayınlandı /2/. Bu açıklamada, 2015 yılında bu yörede 12 farklı yerde yapılan radyasyon ve radyoaktivite ölçümleri yer almakta, radyasyon ve radyoaktivite değerlerinin uranyum yatağına yakın "Yusufağalar Mevki- Vahşikuyular " dışında, ülke ortalaması dolayında olduğu ve sınır değerlerin aşılmadığı açıklanarak kaygılanılacak bir durum olmadığı vurgulanıyor ve bu yöreye bir erken uyarı sistemine bağlı bir radyasyon detektörü konularak ileride radyasyon artımı olursa anında haber alınacağı belirtiliyor. Bu yazımızda TAEK açıklamasına biraz yakından bakarak, bunun uranyum madeninden kanser olduk! diyen yöre halkınca ve bunu destekleyen bazı çevrelerce nasıl anlaşılacağı üzerinde durup, 'radyasyon fiziği yol ve yöntemlerine göre' durumu ve yapılması gereken bilimsel araştırmaları açıklamaya çalışacağız. TAEK basın açıklamasında, 12 ölçüm yeri için radyoaktivite birimi olan Becquerel cinsinden verilen K 40, Cs 137, Ra 226 ve Th 232'nin değerlerinin farklılığını, az mı, çok mu, vücut için zararlı mı olduğunu, konuya yabancı olan çevre halkının ve bu konularda uzman olmayanların bilemeyeceği açıktır. Özellikle Bq'den çok, vücudun aldığı doz önemlidir ve her büyük Bq sayılı radyoaktivite, vücutta büyük doz oluşturmuyor. Örneğin 4000 Bq'lik Potasyum 40 (K 40)'ın vücutta oluşturduğu doz, 40 Bq'lik Polonyum 210'dan oluşan doz kadar bile değildir (Zehirlilği çok yüksek olan Po 210, özellikle evlerin alt katlarına topraktan giren radondan türüyor). Öte yandan önemli olan, topraktan, besinler, hava ve su yollarıyla vücuda ne kadar radyoaktif maddelerin girdiği ve bunların vücutta oluşturabileceği radyasyon dozlarının ve kanser riskinin hesaplanıp açıklanmasıdır. Her birimizin vücudunda toplam olarak doğal 9000 Bq dolayında radyoaktif maddeler bulunuyor. Bu maddelerden her saniye en azından 9000 girici / iyonlayıcı ışın yayınlanıyor. Bu miktar, günde kabaca 800 milyon ışının vücudumuzdan yayınlanması demek. Buna rağmen sağlıklı yaşıyoruz. Besinler yoluyla vücudumuza giren doğal radyoaktif maddelerin yayınladığı radyasyonların vücudumuza aktardığı (enerji 800 milyon ışın olan) radyasyon dozu yılda ortalama olarak 0,30 miliSievert kadar. Topraktan kaynaklanan doğal radyasyonlar, uzaydan gelen kozmik ışınlarla birlikte insan vücudunda yılda ortalama olarak, toplam 2,4 mSv'lik bir doz oluşturuyor. Bu dozun yaklaşık olarak yarısı, radon gazı ve ondan türeyen Po 210, Pb 210 gibi radyoaktif maddelerden kaynaklanıyor. Dünya ortalaması olan 2,4 mSv'lik yıllık doz, çeşitli ülke ve yörelere göre yılda 1 ile 10 mSv arasında büyük bir değişim gösteriyor. Topraktaki doğal radyoaktif maddelerin çok daha bol olduğu başka ülkelerde, halk toprakla yakın temasta ya da buralarda kum banyoları bile yapmasına rağmen oralarda kanser artımı kanıtlanamamıştır. Bu durum radonlu sularda banyo yapanlar için de geçerlidir, hatta radyasyonlu suların hastalıklarına iyi geldiğini ifade eden çok kişi vardır. Radonlu doğal banyolardan Almanya ve Avusturya'da vardır. Ancak tüm bunlara rağmen, radyoaktivitesi ortalamanın üzerinde olan uranyum madeni gibi yörelerde, radyasyon fiziğinin yol ve yöntemleri, sadece sınır değerlerin altında kalınmayla yetinilmemeyi, ilgili yerlerde daha ayrıntılı analiz ve ölçümlerle oralardaki halkın ne ölçüde radyasyondan etkilendiğini ortaya koymayı gerektiriyor. Buralarda uzun süre kalınması ve radyoaktivitesi yüksek besinlerden çok daha fazla yenilmesi ve geçerliyse radonlu havanın ciğerlere daha çok çekilmesi durumunda radyasyon dozlarının, sindirim ve solunum yollarıyla hesaplanmasının yanı sıra, vücudun dıştan ışınlanmasının da hesaba katılmasını öngörüyor. Sınır değerlerin her ne kadar aşılmaması gerekiyorsa da bunların biraz azı vücut için zararsız, biraz çoğu da zararlı olarak düşünülmemeli, eğer değerler ortalamanın belirgin derece üstündeyse gerekli analizler, ölçümler ve değerlendirmeler yapılmalı ve gerekiyorsa ilgili önlemler alınarak halkın gereksiz yere daha fazla radyasyon dozu almasının önüne geçilmelidir. Sınır değerlerle ve radyasyonların etkileriyle ilgili ayrıntılar Radyasyon ve Sağlığımız kitabımızda bulunuyor /Bkz. 4/. Buna karşın, oldukça yüksek radyoaktiviteli yerlerde insanlar yaşamıyorlarsa ya da oralara yakın yerlerde çok kısa süre bulunuyorlarsa, yüksek radyoaktivitelerin ölçüldüğü noktalarda besin maddeleri zaten yetiştirilmiyorsa, ya da bunlardan pek az yeniyorsa durumun tersi ortaya çıkabilir ve halkın kaygılanmasına gerek olmadığı daha açık olarak ortaya konabilir. Bu nedenle özellikle yüksek radyoaktiviteli yerlerde halkın yaşayıp yaşamadığının, yaşıyorlarsa kaç kişinin ne ölçüde dış ve içten hangi düzeydeki radyasyondan / radyoaktiviteden etkilenebileceğini daha ayrıntılı araştırmalarla belirlemek, radyasyon fiziğinin gereği. Aydın Söke'nin uranyumlu yörelerinde yapılan TAEK açıklamasındaki radyoaktif madde ölçümleri her ne kadar genel durumu ortaya koyuyor ise de, doğrudan uranyum analizlerinin / ölçümlerinin yapılmamış olması önemli bir eksikliktir. Manisa Köprübaşı yazımızda /3/ açıkladığımız önemli noktaları burada tekrar ederek konuyu somutlaştırmaya çalışacağız. Uranyum'un kimyasal zehirliliğinin, radyasyon etkisinden önce geldiği ve uranyumla ilgili ayrıntılar, ilgilenenler için aşağıdaki çerçeve içinde bulunuyor. - Radyasyon doz hızı ölçümlerinin yapılması, yüksek değer gösteren yerleşim yeri, bina içi ve dışında, ortalama ne kadar süre toplam kaç kişin kaldığının belirlenmesi, dış radyasyonun etkisiyle kişi ve topluluk dozlarının hesaplanması - Yukarıdaki bina içi ve dışındaki havada, radon gazı ölçümlerinin yapılması - Yörenin toprak, kum ve taşından yapılmış evlerin duvarlarından alınan örneklerde uranyum ve diğer radyonüklid ölçümlerinin yapılması ve sonuçların değerlendirilmesi - Bölgede kullanılan kuyulardan diğer içme ve kullanma sularından örnekler alınarak uranyum derişiminin ölçülmesi, hangi kuyu suyunun hangi köye ulaştığının belirlenmesi ve bu suların ne ölçüde içilip içilmediğinin belirlenmesi, vücuda giren ortalama uranyum ve diğer radyoaktif madde miktarlarının belrlenmesi - Bölgede yetişen sebze, meyva ve tahılların ne oranda tüketildiğinin belirlenerek bunlarda uranyum ve diğer radyoizotop ölçümlerinin yapılması, halkın sindirim yoluyla vücuduna aldığı özellikle uranyum miktarının kimyasal zehirlilikle ilgili sınır değerleriyle karşılaştırılması - Bölgedeki hayvanların et, süt ve yumurtalarında uranyum miktarının ve bunların yöre halkı tarafından ne miktarda yendiğinin belirlenmesi Sistematik yapılması gereken (örneğin her 3 ayda bir) yukarıdaki ölçümler ve edinilen bilgilerden çıkarılacak sonuçlarla, vücuda sürekli olarak giren uranyum, radon ve diğer radyoizotopların belirlenerek bunların vücutta oluşturabileceği ortalama kişisel ve topluluk dozlarının belirlenmesi ve bunlardan doğacak kanser risklerinin hesaplanması. Bu çeşit çalışmalar sadece bu yöre için değil ülke düzeyinde, radyoaktif maddeleri daha yüksek olan, başka yerlerde de yapılmalı oralarda yaşayan insanların almakta oldukları doğal radyasyon dozları hesaplanmalıdır . Aydın Söke'nin uranyumu fazla olan yörelerinde, yukarıdaki bilimsel araştırmalara paralel olarak, gerçekten kanser hastalığında artım olup olmadığının ve artım varsa nedenlerinin Sağlık Bakanlığınca / Sağlık Müdürlüklerince de araştırılması, yöre halkının ve kamuoyunun tam olarak bilgilendirilmesi beklenir. Not 1: Bugün Türkiye'de hala, ülkeye özgü bölgesel ve yöresel doğal radyasyon dozları yerine, dünya ortalamaları kullanılıyor. Halbuki Almanya'da ise, yukarıdakilere benzer çalışmalarla Almanya'nın çeşitli bölgelerine özgü, doğal radyasyon dozları yarım YY'dır belirleniyor. Bilindiği gibi doğal radyasyon dozları, sadece topraktan ve kozmik ışınlardan kaynaklanan, dış radyasyonun gama doz hızı aletleriyle ölçümünü kapsamıyor. Vücuda alınan yiyecek ve içeceklerdeki doğal radyoaktif maddelerle, evlerde solunum yoluyla alınan radon gazının oluşturduğu toplam radyoaktif maddelerin ölçümünü ve bunlardan vücutta oluşan dozların da belirlenmesini de içeriyor ki bu her bölge ve yöre için farklılık gösteriyor. Erken uyarı sistemine bağlı radyasyon detektörleri bilindiği gibi, ancak bir nükleer kazada ya da büyük bir radyoaktivite artımında işe yarayabilir ve zaten bu amaçla özellikle sınır ötesi nükleer kazaların gecikilmeden ortaya çıkarılması için, Çernobil kazasından sonra tasarlanmış ve bu sistem ülkeyi kapsayacak şekilde kurulmuştur. Aydın Söke yöresine konulacak detektörün göstergesi, bölge dışındaki bir büyük nükleer kaza dışında, ancak bu yörede yeni bir uranyum maden çalışması yapılırsa, yani toprak büyük miktarda kazılır, çevreye dağılır, kamyonlarla taşınırsa belki normal değerin epey üzerinde bir değer gösterebilir ve bu da ancak, uranyum maden çalışması radyasyon detektörüne çok yakın bir yerde yapılıyor ise detektör göstergesinde bir artım olabilir Maden çalışması, örneğin, detektörden bir kaç yüz metre uzakta ise, detektör bunu algılayamaz- Özetle, gerek burada gerekse Manisa Köprübaşı'ndaki /3/ erken uyarı sistemi detektörleri ancak nükleer kazalarda bir işe yarayabilirler, topraktaki doğal radyoaktivite değişimlerinde bunların göstergelerinin normal salınımlar dışında belirgin bir artış göstermeleri beklenmemeli. Her çeşit toprakta doğal radyoaktif maddeler bulunuyor. Uranyum 238 (U238), Thoryum 232 (Th 232)ve Potasyum 40 (K40) ve U 238'den türeyen Radyum 226 (Ra 226) en önemli radyoaktif maddeler. Aşağıdaki şekillerde uranyumu yüksek bir taş parçası ile çeşitli topraklardaki ortalama radyoaktivite miktarları gösteriliyor. - Doğal uranyum her çeşit toprakta bulunuyor. Ortalama olarak toprağın her kg'ında 3 mikro gram uranyum var (3 ppm). - Bu, 1 çorba kaşığı uranyumun 10 tonluk bir kamyondaki toprağa homojen olarak karıştırılması demek. Uranyum topraktan, havaya, sulara, bitkilere, hayvanlara ulaşıyor ve bunlardan da insan vücuduna giriyor, saldığı alfa ışınlarıyla özellikle böbreklerde etkili olabiliyor. Doğal uranyumun %99 kadarı uranyum 238 atom çekirdeklerinden oluşuyor (U 238). 1 mikro gram (1 g) doğal uranyum sadece 0,025 Bq'lik özgül radyoaktivite gösteriyor. - U 238'in özgül radyoaktivitesi ise daha da düşük: 0,0125Bq1/ g. Doğal uranyumda sadece % 0,005 oranında bulunan - U 234'ün özgül radyoaktivitesi ise U 238'inkinden 18.500 kat daha çok olmasına rağmen doğal uranyumdaki miktarının çok düşük olması nedeniyle, etkisi çok daha az. - Yediğimiz besinlerin kg'ında 0,08 ile 70 g arasında doğal uranyum bulunuyor. Bir yetişkinin vücuduna günde aldığı doğal uranyum miktarı 1 ile 3 mikrogram arasında değişiyor. Sonunda, bir yetişkinin vücudunda 30 ile 60 mikrogram uranyum birikmiş oluyor. Bu miktar doğal uranyumun vücudumuzda oluşturduğu radyasyon dozu yılda 0,3 mikro Sievert2 kadar. Dünya Sağlık Örgütü vücudun kg'ı başına vücuda alınacak günlük tolerans değeri ya da yönlendirici sınır değer olarak 0,6 g uranyum miktarını öneriyor. 0,6 g, farelerin böbreklerinde baş gösteren hasara kimyasal zehirlenme sonucu yol açan günlük uranyum miktarı olan 60 g/kg vücut ağırlığının %1'idir. 70 kg ağırlığındaki bir kişi için günlük bu sınır değer: 42 g. Uranyumun kimyasal zehirlemesi ise vücuda ancak günde 4200 g ya da 4,2 mg gibi yüksek miktarda uranyum girerse baş gösteriyor. Almanya'da yetişkinler için önerilen uranyumun günlük YS değeri : 60 g . Bunun, litrede 10 g'dan 20 g'ı içme suyudan, 40 g'ı da besinler ve solunum yoluyla vücuda alınacağı göz önüne alınıyor. Özellikle, doğal uranyumun düşük özgül radyoaktivitesi sonucu, uranyumun radyolojik zehirliliği ya da radyasyon yoluyla vücuda etkisi, kimyasal zehirliliğinden sonra geliyor. Bunun sonucu olarak, vücuda girecek uranyum miktarı sınırlamasını, kimyasal olarak vücutta hasar oluşturacak miktar belirliyor, radyasyon doz sınırı değil. Çünkü örneğin uranyumun kimyasal zehirliliğiyle ilgili WHO günlük tolerans miktarı olan 42 mikrogram doğal uranyum vücuda alınsa dahi, bunun radyoaktivitesi sadece 1 Becquerel kadar düşük (Karşılaştırmak için: Vücudumuzdaki doğal radyoaktif maddelerin radyoaktivitesi 9000 Becquerel ve vücudumuza besinlerle zaten girmiş ve birkmiş olan doğal uranyum miktarı 30 ile 60 g!). Buradan, günlük sınır değerdeki uranyumun saldığı az sayıdaki (saniyede 1 kadar) radyasyonun önemsiz etkisinden önce kimyasal tepkimelerle uranyum, vücutta özellikle böbreklerde hasar oluşturabiliyor. Ancak vücuttaki kimyasal zehirlenme, yukarıda belirtildiği gibi, çok daha büyük miktarda urayum vücuda girerse olabiliyor: sınır değerin 10 katından başlayarak. Vücuda giren miktar arttıkça diğer organlarda da hasar baş gösterebiliyor. Böylece kimyasal zehirliliği önleyen sınır değerler uygulanınca, radyasyon etkisi zaten önlenmiş oluyor. U238'in fiziksel yarılanma süresi 4,5 milyon yıl olmasına karşın, vücutta kalma süresiyle ilgili biyolojik yarılanma süresi çok kısa olup örneğin böbrekler için sadece 15 gün. Yani böbreklere giren uranyum miktarı, her 15 günde bir yarıya iniyor. Uranyumun diğer organlardaki yarılanma süresi 180 ile 360 gün arasında değişebiliyor. Suda çözünür uranyumun % 1-2 kadarı vücutta tutulurken, suda çözünmeyen bileşiklerinin vücutta tutulması ise çok daha az % 0,2. Uranyumlu toprak ve yapılar yakınında uzun süre kalanlar, uranyumdan türeyen bir dizi radyoaktif maddenin saldığı gama ışınlarıyla da dıştan ışınlanabiliyorlar. Uranyumun saldığı alfalar ise havada 2-3 cm de tutuluyorlar ve insana dıştan etkili olamıyorlar /4/. 1Becquerel : Radyoaktivite birimi olup saniyede 1 atom çekirdeği bozunan bir maddenin radyoaktivitesidir.


Her boşalma sırasında erkekler yaklaşık 200 milyon sperm hücresi üretiyor. Peki ama bu minik hücreler hakkında ne biliyoruz? Sperm hakkında yedi şaşırtıcı bilgiyi derledik. Yapılan çalışmalar, bazı besin maddelerinin, sperm kalitesi ve miktarı için iyi olduğunu gösteriyor. Örneğin, balıklardan ve ek besin takviyesi olarak alınabilen dokosahekznoik asit adı verilen yağ asidinin sperm oluşumu için gerekli olduğu biliniyor. Araştırmacılar, bu yağ asitlerinin neden bu kadar kritik olduğuna dair çalışmayı, Biology of Reproduction dergisinde yayımladı. Buna göre DHA, işlevsiz yuvarlak başlı spermi, yumurtanın içine girmesini sağlayan proteinlerle dolu, koni şeklindeki kafalara sahip güçlü yüzücüler haline getiriyor. Bu sebeple de daha yaşlı erkekler için antioksidan açısından zengin bir diyet veya multivitamin düzenlemesi spermleri daha etkili hale getirebiliyor. ABD Enerji Bakanlığı'na bağlı Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı'ndaki bilim insanları tarafından yapılan bir araştırmada, yüksek C vitamini alan 44 yaş üstü erkeklerin, daha az alan yaşıtlarına göre spermlerinde %20 daha az DNA hasarı olduğu bulundu. 2012'de Fertility and Sterility dergisinde yer alan yayına göreyse antioksidanlar, E vitamini, çinko ve folat da benzer etkilere sahipti. Sperm kusurları, üreme hücresinin üç bölümünün herhangi birinde ortaya çıkabiliyor: Baş, orta parça ve kuyruk; bunların kombinasyonu da mümkün. Örneğin, kusurlu bir spermin çift başı, küçük veya büyük bir başı; bükülmüş boynu, ince orta parçası; bükülmüş, kırılmış veya sarılmış bir kuyruğu veya birden fazla kuyruğu olabilir. ABD, Şikago'daki Illinois Üniversitesi'nde Üroloji Bölüm Başkanı Niederberger'e göre, bu morfolojik anomalilerin daha az güçlü spermler yaratıp yaratmadığı halen tartışmaya açık. İnsanların tuhaf görünümlü spermleri olabilir, ancak davranışları konusundaki acayiplik ödülü hayvan krallığına gidiyor. Erkek dalgıç böceğinin spermini alın: Dişi üreme sisteminde kendi başına yüzmek yerine, sperm hücreleri genellikle çiftler halinde, kümeler ve hatta yüzlerce veya binlerce uzun zincirler halinde birbirine yapışıyor. Bu, tamamen dişiye ayak uydurmak için. New York'taki Syracuse Üniversitesi'nden biyolog Scott Pitnick, Morfolojilerini incelediğimizde dişiler bunu gerçekten karmaşık hale getiriyor diyor. Çıplak köstebek sıçanları da tuhaf sperm özelliklerine bir başka örnek: Hatalı ve interfil olarak kabul edilen spermlere sahipler. Araştırmacılar, spermlerinin çoğunun yüzemediğini bile buldu, buna rağmen, mutant spermli erkekler, yavrularına baba olabiliyor. Hollandalı mikroskop yapımcısı Antony van Leeuwenhoek, mikroskop merceğinde incelediği kendi meni örneğinde, mikroskobik hayvancıkların yılanbalığı gibi hareket ettiğini gördüğü 1677 yılına kadar sperm bulunamamıştı. Van Leeuwenhoek ilk raporunda, sperm için Vücutları yuvarlak, ancak önden körelmiş ve geriye uzayan, ince bir kuyrukla tamamlanmış diye yazmıştı. Antony van Leeuwenhoek sperm sıvısında yeni bir hücre dünyası keşfetmiş olabilir, ancak spermlerin yumurtaları döllemek için nasıl çalıştığı konusunda uzun süren bir yanılgı yaşanıyordu. David Friedman'ın 2001'de yayımlanan A Mind of its Own: A Cultural History of the Penis kitabına göre, döllenme süreci 1879'a kadar kanıtlanmamıştı. 1600'lerde araştırmacılar, insanların yumurta veya sperm içinde minyatür olarak kıvrılmış olarak şekillendirildiğine inanıyorlardı. Bu teoriye inanan Spermistler, sperm hücrelerinin başı içinde küçük insansı yaşam formalarını görebildiklerini bile iddia etmişti. Spermistler, kadınların sadece erkek spermi için bir inkübatör işlevi gördüğünü savunuyordu. Spermler güçlü yüzücülerdir, ancak yumurtaya nüfuz etme konusunda yardım aldıklarını biliyoruz. Dişilerin ürettiği progesteron hormonunun patlaması, spermi yumurtanın koruyucu zarından geçirmek için küçük kuyruklarını çılgınca kıpırdatmaya teşvik ediyor. Araştırmacılar 2011'de Nature dergisinde, sperm hücrelerinde catper adı verilen bir proteinin hormonal sinyali almasından sorumlu olduğunu ortaya çıkarıyordu. Kadınların derin ve erkeksi seslere sahip erkeklerden etkilenme eğiliminde olduğu söyleniyor. Fakat araştırmacılar, Aralık 2012'de PLos ONE dergisinde yayınladıkları çalışmalarında, maço erkeklerin, yüksek perdeli seslere sahip erkeklerden daha iyi sperm kalitesine sahip olmadığını ortaya çıkardı. Aslında, daha derin sesli erkeklerde sperm konsantrasyonu, yüksek sesli erkeklere göre daha düşüktü. Araştırmacılara göre, derin seslerin bir kadını etkilemesi mümkün, çünkü derin sesler testosteron seviyeleriyle bağlantılı. Bununla birlikte, yeterince yüksek bir testosteron seviyesi, sperm üretimini engelleyebiliyor. Yani bu da sperm konsantrasyonundaki düşüşün evrimsel bir değiş tokuş süreci olabileceğini düşündürüyor.