Tarihler 14 Ocak'ı gösterdiğinde karmaşık ve yoğun gündeme karşın bir gazete haberi olarak Evrim müfredattan kaldırıldı haberini okuduk. Takip eden akşam da televizyon haberlerinde konu kısaca yer buldu kendisine. Akşam saatlerinde çok yetkili kişiler, konunun görüşlere açık olduğunu tebessümlü ve her zamanki sıcak, samimi görünen yumuşak üslupları ile geçiştirdiler. Kalkan koskoca bilimsel bir gerçekliği hala kavram ya da teori mi belli olsun diyerek geçiştirip, görüşlere açık olmakla olayı kapattılar. Sayın dergi okuyucuları, bu sayfalar defalarca bu Ne olacak bu eğitim ve her geçen gün kalitesi düşen temel bilim, fen bilim, lisans ve lisansüstü eğitime çözüm arayan yaklaşımları önümüze koydu. Eğitimli ve aydın bilincini göreve çağırıp rol almaya davet etti ve ettik. Günümüzde ortalama bir lise ya da dengi eğitim alanın bile, eğitim süreçlerinde anlatılmadan ve kendisi kafa yorup anlamaya çalışmadan, öğrenemeyeceği bir konudur EVRİM. Birçok temel bilim disiplininden oldukça fazla konuyu bilip anlamayı gerektiren bir zemini vardır. Buna Coğrafya, Jeoloji, Antropoloji, Paleontoloji, Temel Kimya, Fizik, Biyoloji, Anatomi, Embriyoloji, Moleküler Genetik gibi pek çok ciddi günümüz bilim dalları girmektedir. Sosyal değişimleri anlamak içinde Sosyoloji, Felsefe ve Psikoloji'nin de katkısı gerekmektedir. İşte bu nedenle de batı toplumlarında da bizde de tek başına bazı özel ilgili bilim insanları dışında saf Evrim bilimcisine zor rastlanır. Bu Evrim bilimcilerinin zorluğu kadar, zenginliğidir de. Tüm bu geniş taban nedeniyle, sorgulanarak ve farklı bilim disiplinlerince zenginleşerek günümüzde hemen her aşaması açıklanmaya başlamıştır. Sanki sonuçta Evrim çalışmaları çok desteklenmese de katkı ve çözümleme son yıllarda teknolojinin de yardımıyla logaritmik olarak artmaktadır. Hatta evrimle ilgili bazı eski yanlış çıktıların düzeltilmesi ve son teknolojilerle değişen sonuçları, karşıt görüşler hayretle izlemektedir. Oysa bilim devingendir yenilenebilir ve yinelenebilir! Evrimsel süreçler aydınlatıldıkça da bir izm olarak dayatılarak ve bir siyasi görüşle eşleştirilerek eğitim içeriğinden ve öğretisinden çıkarılma sonucuna gelinmiştir. İlim sahibi olan, dini inancına saygı duyulan çevreler, Evrime mi yoksa Yaradılışa mı inanıyorsun sorusunu sormaktalar. Yanıtın evrimin bir inanca gereksinim duymadığını anlatmak olsa da, eşit paydaya gelmek oldukça zordur. Bir yanda inancın kolaylığı ile sorgulanma yasakları, diğer yanda merak ve sorgulamayla çözülen evrimsel gelişim süreçleri. Burada en soylu tutumun dinin ve inancın insanın özeli olduğu ve özeline bırakılması gerektiği olmalıdır. İki cephe açmak ayrımı körüklemekten başka bir işe yaramaz. ev faresiyle %70-85 genetik benzerliğe ses çıkarmamaktayız. Bazı bitkilerle %50'ye varan genetik benzerliğimizin açıklamasını kim neyle yapabilecektir. Farklı bir bakışla, bilimsel ortamlarda biz bu benzerlik ya da farkları öğrencilerimize nasıl açıklamalıyız. Şimdi yine kolaya kaçtık. Örgün eğitimle ve eşit şartlarda tüm gençlerin algısına yönelik, denk kitaplarda EVRİM konusu yeterince anlatılsa ve ötekileşip kamplaşmadan nasıl anlatsak derken en kolay yola saptık. Geri döndük ve yok sayıyoruz. Tam burada sayın yetkililerimize niye her yıl grip aşısı olduğumuzu, yine niye bazı organlarımızda kanser olduğunu sormak geliyor içimden. Bir insanın doğumsal anomalileri ya da ileride karşımıza çıkan dejeneratif hastalıkları nasıl anlatmalıyız, genç beyinlere. İnsan birçok yönüyle üstün bir canlı olsa da daha doğumundan başlayarak, anne bağımlı, bakıma muhtaç ama büyüdükçe açığı kapatıp öğrenerek üstün muhakeme ve bilinç yetileriyle şekillenmektedir. Miras gibi ilk deneyimlerini bile, biri birine ve önemlisi sonraki kuşaklara aktaran başka canlı yoktur. Evrimsel süreçlerin sonucu geldiğimiz binlerce yıllık insanlık tarihi araştırıldıkça çözümleme devam etmektedir. Şaka değil ama sokakta gezen, hatta fakültede okuyan, dinozorlarla aynı dönemde insanın yaşadığını düşünen genç eğitimliler var ülkemizde. Dünya tarihindeki önemli değişim süreçleri konusunda yap-bozun eksik yanlarını telefonundan bakan bir gençlikle, her duyduğuna, ayyy inanmıyoruum diyen ama şükür ki inançlı bir nesil yetişiyor. Öğrencilerimize, din bilgisinin bir merkezden, ortak kaynaklarla, yapılandırılmış olarak verilmesindeki hassasiyetin Evrim konularında gösterilmemesi acı verici olmuştur. Temelde bu tavrın, Evrim ve bu konuda çalışanların aşırı din düşmanı olarak gösterilmesinden kaynaklandığını düşünüyorum. Bu dergide yıllardır evrimsel gerçekler yeni açıklanan son gelişmeler diye duyurulan hiçbir haber ya da yorum kimsenin inancına zarar vermemiştir. Yine de bir avuç insan hangi aşamada lisans ve ileri eğitimde ne yapabiliriz sorunsalını yaşarken, biyoloji hocalarımızın bile korkulu rüyası haline gelen EVRİM başlığının eğitim içeriğinden çıkarılmasına karşı ne yapabiliriz sorusu önümüzde durmaktadır. Sayın öğretmelerimiz ve akademisyenlerimiz, artık ilim-bilim çatışması yaşamadan milli eğitimimizde olmayan bu konudan kurtuldular. Olduğu dönemde sempozyumları düzenlenen, bir avuç gencin kulüplerle diri tuttuğu toplantılarla, birkaç dergide yer bulan yazılarla, internet portallarında ilgilisine seslenen Evrimciler daha da ötekileştirildi. Dün CBT, bugün HBT: Ne kadar çok gerekli! Burada birlikte koşan, ama birbirinden habersiz evrim gönüllülerine daha da büyük bir görev düşecek artık. Bunun yöntemi yakın zamanda konuşulmaya başlanmalı. Gerçekten de herkese bilimin bu kadar gerektiği hiç olmamıştı 51 yıllık ömrümde. İlim sahibi, kariyerli ve etkili yerlerdeki insanların bilime böyle sekte vuracağını hiç aklıma getirmemiştim. Sonuçta şöyle bir gelişmeden de korkuyorum; acaba bu konun tekrar müfredata alınması için ne yapmamız gerekecek. Dua etmemiz mi? Bekleniyor. Sonuç olarak, Cumhuriyetin aydınlanmacı bir mirası olan bilim severlik ve çağdaş eğitimden öte bir isteği olmayan insanımız bu süreçten de umarım aklıselimle çıkabilecektir. Gelecek nesillere en iyi, en doğru eğitimi vermek için karşı görüşte olsalar da idari yönetimle bir orta yol arayışına girilmelidir. Yoksa çağdaş eğitimleri olan ülkeler liginden düşüşümüz ivme kazanmaktadır. Dini İslam olan ama laik eğitimi ile dünyada modernlik ve diğer çağdaşlık kavramlarında tek/özel örnek olan ülkemizin daha alt lige düşmesini istemeyiz. Yönetim erkinin, eğitimde ve bilimde bizi bir üst sıraya çıkarmasını isterken, en azından durumumuzu korumayı bekliyoruz. Bu yazı Ocak 2017'de HBT Dergi'de yayınlanmıştır.


İşin sırrı diğer insan türlerine kıyasla bizim türümüzün en arkadaş canlısı olması. Bunu bilim insanları evrimsel süreçte 'bilişsel süper güç' olarak da tanımlıyorlar. İşbirliğine dayalı iletişim en büyük gücümüz. Diğer insanlarla, hatta yabancılarla, birlikte çalışma konusunda uzmanız. Hiç tanışmadığımız biriyle ortak bir hedef hakkında iletişim kurabilir ve bunu başarmak için birlikte çalışabiliriz. Diğer insan türlerinden bazıları teknolojik açıdan daha donanımlıydılar. Onlar, biz Homo Sapiensler'den çok daha uzun süredir gezegende bir yaşam kurmuşlardı ve beyinleri de ya bizimkiler kadar hatta daha bile büyüktü. Şöyle bir 100 bin yıl geriye gidin ve hangi insan türünün yaşamını devam ettireceğine dair bir bahis oynandığını varsayın. Belki de büyük oyun Neandertaller üzerine oynanacaktı. Neandertaller ile ortak atayı paylaşıyoruz. Onlar fiziksel olarak bizden daha güçlüydüler, daha kaslıydılar. Çok hünerli silahlara sahiptiler ve Buz devrinde her tür büyük memeliyi ustalıkla avlayabiliyorlardı. Hatta ortak paylaştığımız bir gen bile var: FOXP2. Bu genin özelliği konuşabilmek için gerekli olan hassas kalibreli hareketlerden sorumlu olması. Neandertallerin kültürleri hayli gelişmişti: Ölülerinin gömüyorlar, hastaları iyileştiriyorlar, kendi bedenlerini boyuyor, deniz kabukları ve kemiklerden yapılmış takılar kullanıyorlardı. Halen yaşayan en yakın akrabalarımız olan bonobolar ve şempanzeler ile kıyasladığımızda bizim türümüzün çok az genetik çeşitliliği var; bu da bir zamanlar, belki birkaç kez, şiddetli bir popülasyon darlığı yaşadığımızı gösteriyor, neredeyse nesli tükenmiş bile olabilirmişiz... Duke Universitesi'nden Brian Hare ve Vanessa Woods'un Scientific American dergisinde de yayınlanan çalışmaları evrimsel sürecimize farklı bir gözle bakıp yepyeni dersler çıkarmaması sağlayabilir... İşin sırrı diğer insan türlerine kıyasla bizim türümüzün en arkadaş canlısı olması. Bunu bilim insanları evrimsel süreçte 'bilişsel süper güç' olarak da tanımlıyorlar: İşbirliğine dayalı iletişime yatkınlık da diyebiliriz. Diğer insanlarla, hatta yabancılarla, birlikte çalışma konusunda uzmanız. Hiç tanışmadığımız biriyle ortak bir hedef hakkında iletişim kurabilir ve bunu başarmak için birlikte çalışabiliriz. Üstelik bu süper gücü daha yürüyemeden ya da konuşmadan önce geliştiriyoruz. Son derece kapsamlı bir sosyal ve kültürel dünyaya açılan kapı tam da bu. Bizden önceki nesillerin bilgisini miras almamıza izin verir. Dil dahil tüm kültür ve öğrenim biçimlerinin temelidir. Bizi dostluk kurabilir hale getiren unsurun anahtarı ise insanın kendini evcilleştirmesi ile ortaya çıktı. Aslında kendini evcilleştiren tek tür Homo Sapiens değil. Yakın akrabalarımız bonobolar da kendilerini evcilleştirdiler. Ve hepimizin can dostu köpeklerin kurttan evcilleşerek şimdiki haline gelmesi. Köpek nesli giderek çeşitleyip çoğalırken kurtların nesli giderek azalıyor. Bu evcilleştirme sendromu yüz şekli, dişlerin boyutu ve farklı vücut kısımlarının veya saçların pigmentasyonunda kendini gösterir; hormonlardaki, üreme döngülerindeki ve sinir sistemindeki değişiklikleri içerir. Evcilleştirmeyi hayvanlara yaptığımız bir şey olarak düşünsek de, aslında kendi kendini evcilleştirme olarak bilinen bu süreç doğal seçilim yoluyla gerçekleşiyor. Kendi kendini evcilleştirme hipotezi, Harvard Üniversitesi'nden antropolog Richard Wrangham ve Duke Üniversitesi'nden psikolog Michael Tomasello tarafından ilk ortaya atıldı. Son 20 yılda yapılan araştırmalarda, kendi kendini evcilleştirmenin aynı zamanda Homo Sapienslerin başarısının anahtarı olan 'başkalarıyla işbirliği içinde iletişim kurma becerisini arttırdığı da ileri sürüldü. Bu hipotez eğer doğru ise , yani H. sapiens kendi kendini evcilleşleştirmiş ise , bunun izlerinin Pleistosen çağda yani 2.6 milyon ila 11.700 yıl önceki dönemde de görülmesi gerekiyordu. Tabii ki davranışlar fosilleşemez. Ancak davranışı düzenleyen nörohormonlar iskeletlerimizi şekillendirir ve bu değişiklikleri paleoantropolojik örnekler aracılığıyla izleyebiliriz. Örneğin, ergenlik döneminde ne kadar çok testosteron varsa, kaşınızın çıkıntısı o kadar kalın olur ve yüzünüz uzar. Erkeklerin bu kaşları daha kalın ve yüzleri kadınların yüzlerinden daha uzundur. Testosteron doğrudan insan saldırganlığına neden olmaz, ancak seviyeleri ve diğer hormonlarla etkileşimleri agresif davranışı düzenler. Antropologlar, Paleolitik çağ boyunca Biz Sapiens'lerin kaşlarının daha inceldiğine, kafaların ve yüzlerin küçüldüğüne dikkat çekiyorlar. Ayrıca başka bir nörohormon olan seratonin, beynimizin daha küçülmesine ve daha az saldırganlığa yol açan bir dizi değişikliği teşvik etmiş olabilir. Serotonindeki artışlar evcilleştirme sendromunun erken dönemlerinde ortaya çıkar ve kafatası gelişiminde rol oynayabilir. Günümüzde de sosyal bilimler deneylerinde, beyindeki serotini arttırmak için kullanılan ilaçların o kişiyi işbirliğine kadar yatkın ve başkalarına zarar vermeye daha az eğilimli hale getirdikleri saptanmıştı. Seratonin sadece bireylerin davranışlarını değiştirmekle kalmıyor, kafatasının yapısını da değiştiriyor. Fareler üzerinde yapılan deneylerde gebe farelere seçici seratonin inhibitörleri enjekte edildiğinde yeni doğan farelerin daha kısa ve dar kafatasları olduğu görüldü. oksitosin etkileşimli bir döngü oluşturur ; her iki ebeveyni ve bebeği sevgi dolu ve sevilmiş hissettirir. Yapılan sosyal deneylerde oksitoksin verilen deneklerin daha empati sahibi, işbirliğine daha yatkın finansal ve sosyal konulara daha güvenerek yaklaşma eğiliminde oldukları saptandı. Tüm bu değişikliklerin sosyal ilişkilerimiz üzerinde kalıcı etkileri oldu. Aslında, bu değişiklikler yeni bir sosyal kategori üretti: grup içi yabancı. Evrimsel kuzenlerimiz bonobolar ve şempanzeler yabancıları yalnızca aşinalık temelinde tanır. Kendileri ile birlikte yaşayan biri bir grup üyesidir. Diğer herkes yabancı. Tanım nettir: Birey ya tanıdıktır ya da yabancı. Şempanzeler komşularını duyabilir veya görebilir, ancak etkileşim neredeyse her zaman kısa ve düşmanca olur; aksine bonobolar yabancılar ile daha dost canlısıdır. Diğer hayvanlardan farklı olarak, biz, bir yabancının kendi topluluğumuza ait olup olmadığını anında fark etme yeteneğine de sahibiz. Sadece insanlar, dış görünüm, dil veya bir dizi kanıdan yola çıkarak kendi topluluklarını tanımlayabilirler. Ayrıca sosyal ağımızı da istediğimiz gibi genişletebiliriz. Üzerimize geçirdiğimiz giysi, yaptığımız spor, taktığımız siyasi rozet ya da dini sembollü takılar.. Bunlar üzerinde hiç düşünmeden günlük yaşam içinde sürekli yaptığımız şeyler olabiliyor. Yine üzerinde hiç düşünmeden irili ufaklı iyilikler yapabiliyoruz başkalarına... Hiç tanımadığın birine organ ya da kan bağışından, karşıdan karşıya geçmede birine yardıma kadar... Adına grup içi yabancı denilen bu yeni sosyal kategorinin yaklaşık 80 bin yıl önce oluşmaya başladığı belirtiliyor. Zira fosil kayıtlar daha karmaşık kültürel geleneklerin ve teknolojilerin o dönemlerde uzun mesafelere yayılmaya başladığını gösteriyor. Genişleyen sosyal ağlar aynı zamanda kültürel yeniliklerin buluşların da çok daha hızlı şekilde yayılması anlamına geliyor. Deniz kabuklarından yapılmış takıların kıyılardan yüzlerce mil içeride bulunması pratik bir değeri olmayan bir nesnenin ya belli bir uzaklığa taşınmaya değer görüldüğünü ya da ilk ticari rotalardan birinde seyahat eden birinden alındığını kanıtlıyor. Sonuç olarak Homo Sapiens'i farklı kılan en önemli unsur arkadaşlık yapabilme özelliğini zekası ile birleştirmesi oldu. Bu ikisinin beraberliğinden doğan sosyal hoşgörüdeki artış bilişsel değişikliklere işbirliğine açık iletişime yol açtı. Şimdi de en can alıcı soruya gelelim. Çünkü türümüze ilişkin bu iyimser bakış açısı birbirimize yaşattığımız şiddet ve acılar ile hayli çelişiyor. Bilim dünyasının buna da bir açıklaması var: Dostluğun altında yatan aynı nörohormonal değişikliklerin bazıları aynı zamanda korkunç şiddeti de destekliyor. Oksitosin, ebeveyn davranışı açısından çok önemlidir; hatta sarılma hormonu olarak adlandırılır. Ama belki de anne ayı hormonu çok daha iyi bir isim. Yeni doğmuş bebeğin gelişiyle annenin içinden akan oksitosin, birisi o bebeği tehdit ettiğinde hissettiği öfkeyi de besler. Örneğin, fazladan oksitosin verilen hamster annelerinin tehditkar bir erkeğe saldırması ve ısırması daha olasıdır. Oksitosin aynı zamanda ilgili erkek saldırganlık formlarında da yer alır. Mevcut oksitosin, erkek bir sıçan eşiyle ilişkiye girdiğinde artar. Onu daha çok önemser ama aynı zamanda dişisini tehdit eden bir yabancıya saldırması daha olasıdır. Sosyal bağı, oksitosin ve saldırganlığı birbirine yakınlaştıran bu bağlantı, memeliler arasında yaygın olarak görülmektedir. Türümüz kendi kendine evcilleştirme ile şekillenirken, arkadaşlığın artması beraberinde yeni bir saldırganlık biçimi getirdi. Evcilleşme sürecinde salgıladığımız seratoninin artması, oksitosinin davranışımız üzerindeki etkisini artırdı. Grup üyeleri birbirleriyle bağlantı kurma yeteneğine sahipti ve aralarındaki bağlar o kadar güçlüydü ki, kendilerini aile gibi hissediyorlardı. Başkaları için yeni endişeler beraberinde , grup üyelerini savunma için şiddette başvurma arzusunu getirdi. Sonuçta sevmek için evrimleştikçe insanlar daha şiddet meyilli hale geldi. Tehdit altında olma duygusunu azaltmanın yolu var. İnsan doğasının evrimsel paradokslarına rağmen, grup üyeliğini milyonlarca genişletmeyi başardığını çoktan kanıtladı. Bu çeper daha da genişletilebilir. Çatışmayı yok etmenin en iyi yolu gruplar arasında algılanan tehdit duygusunu sosyal etkileşim yoluyla azaltmaktır. Tehdit altında hissetme duygusu bize grubumuzda diğer üyeleri korumaya yöneltirse gruplar arasında tehditkar olmayan bir temas, bize 'grubumuzun kim olduğu?' tanımını genişletmemize de olanak tanır. Örneğin ABD'de siyahi çocuklarla okula giden beyaz çocuklar birlikte büyüdükçe iki ırk arasındaki evlilikler de karşılıklı dostluklar ve komşuluk ilişkileri de arttı. Bu formül hala eğitimde işe yarıyor. Çoğu politika, tutumdaki bir değişikliğin davranışta bir değişikliğe yol açacağı varsayımıyla yürürlüğe girer. Ancak gruplar arası çatışmalarda davranışların değişmesi zihinlerin de değişmesine yol açar. Kendi kendine evcilleştirme hipotezi, bir tür olarak neden başkalarıyla ilişki kurmak için evrimleştiğimizi açıklıyor. Farklı ideoloji, kültür veya ırktan insanlarla olumlu ilişkiler kurmak hepimizin Homo sapiens adlı tek bir gruba ait olduğumuzun evrensel olarak etkili bir hatırlatıcısı. Bu, bize hominin hattındaki diğer üyelerden daha uzun süre hayatta kalmamız için gereken avantajı sağladı. Evrimsel terimlerle, dostluğu 'başkalarına karşı kasıtlı veya kasıtsız olumlu davranışlar' olarak tanımlarız. Sosyal etkileşimlerin türümüzün başarısı üzerindeki faydaları - sorunları bireylerin kendi başlarına çözebileceklerinden daha iyi çözme yeteneği - o kadar önemli olduğunu kanıtladı ki, seçilimin bedenlerimizi ve zihnimizi şekillendirme biçimini etkiledi. Sonuçta ortaya çıkan bilgiyi nesiller arasında paylaşma yeteneği, gezegenin her köşesini doldurmamızı sağlayan teknoloji ve kültürü üretti. Bu yazı, HBT Degi 233. sayıda yayınlanmıştır.


Charles Darwin'in, yaşamın evrimini anlama konusunda yarattığı devrimci dönüşümün devindiricileri ne doğal seçilim fikri ne de ortak bir atadan türemiş olmadır. Ortak bir kökenden türeme ve doğal seçilimle değişim fikirleri, Darwin'den önce şu ya da bu şekilde vardır. Darwin'nin canlı evriminin kavranmasına ilişkin benzersiz vurgusu, kalıtılan bireysel biyolojik farkların her bir organı ve organ parçasını değiştiren doğal seçilimin hammaddesi olduğu yönündedir. Evrimleşmenin temelinde yatan bireysel özellik farkları jeolojik zamanın akışı içinde bir tür içindeki toplulukların farklılaşmasının, yeni türlerin ortaya çıkışının ve kapsamı geniş sınıflandırma birimleri altında toplanan devasa canlı çeşitliliğinin farklı yüzlerinin vazgeçilmez öğeleri haline gelirler. Darwin'in biyolojik evrim kuramı bireysel farklılık-çeşitlilik temelli bir değişme kuramıdır. Dolayısıyla, Türlerin Kökeni'nin yayınlandığı tarihten bu yana evrimsel biyolojinin araştırma programı, kalıtılan biyolojik özellik farklarının molekülden morfolojiye tüm değişimlerin nasıl nesnesi haline geldiğini anlamak üzerine inşa edilmiştir. Yazımızda kendisinden bahsedeceğimiz, kısa süre önce yitirdiğimiz büyük evrimsel biyolog ve genetikçi Richard Charles Lewontin de, genetik çeşitlilik temelli evrimleşmenin Darwin sonrasındaki bir avuç dönüştürücü büyük ismi arasında yer alan, çok yönlü bir entelektüel olarak karşımıza çıkmaktadır. Richard Lewontin 1950 yılında Harvard Üniversitesi'nden biyoloji derecesi aldıktan sonra Kolombiya Üniversitesi'nde dönemin en büyük evrimcisi olarak anılan Theodosius Dobzhansky'nin yanında doktoraya başlar. Biyolojik özellik farklılıklarının evrimsel dinamiğine odaklanan Modern Sentez döneminin yıldızı Dobzhansky'nin en parlak öğrencisi Lewontin, matematiksel istatistik ve evrimsel genetik alanlarında hayli derin bir bilgi sahibi olarak hızla tanınmaya başlar ve çeşitli üniversitelerde önemli pozisyonlar bularak araştırmalarına devam eder. Özellikle, Chicago Üniversitesi'ndeyken, 1966'da biyokimyacı bir meslektaşıyla yayınladığı iki makale, evrimsel biyolojinin araştırma programının gidişatını derinden etkiler ve yönünü değiştirir. Dobzhansky'nin gözde model organizması olan Drosophila pseudobscura ile gerçekleştirilen bu iki evrimsel genetik yayını haklı olarak moleküler evrim çalışmalarının başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Protein çeşitliliği üzerinden genetik çeşitliliği tahminine odaklanan bu iki makalede Lewontin, herhangi bir türün sahip olduğu genetik çeşitliliğin belirli bir yüzde ile saptanabildiği bir yöntem ile, evrimleşme süreçlerinin dinamiklerinin irdeler. Hızlı sonuç veren ve hemen her türe uygulanabilen moleküler belirteçler ile gerçekleştirilen bu genetik çeşitlilik tarama yöntemi, sonraki yıllardaki revizyonlarıyla birlikte 2000'li yıların başına kadar taksonomiden evrimsel süreçlerin anlaşılmasına dek, hemen her evrimsel biyolojik alanda yaygın kullanımda kalacaktır. Richard Lewontin DNA dizileme teknolojisinin evrimsel genetik açıdan kullanılmaya başlamasından önceki temel metodolojik paradigmayı belirleyen adımı atmakla kalmayıp, seçilimci ve seçilimci- olmayan evrimleşme modellerinin hararetle tartışıldığı bir dönemin fitilini de bu şekilde ateşleyecek ve bu diyalektik ilişki sonraki yıllar itibarıyla, modern evrimsel biyolojinin pek çok probleminin çözümüne odaklanmayı hararetle teşvik edecektir. Lewontin'in kendi kuşağı ve sonrasının evrimsel biyologları için bir nevi aydınlanma yaratan eseri ise Genetic Basis of Evolutionary Change adını taşır. Kolombiya Üniversitesi yayını olarak 1974'te çıkan bu kitap, Lewontin'in kendisinin de dile getirdiği gibi, bütünlüklü ve diyalektik bir argümandır. Evrimsel genetiğin kuramsal bütünün olgularla ilişkisinin sorgulandığı bir bölümle başlayan bu eser, gen ile ürünü arasındaki ilişkiye dair temel yaklaşımları, seçilimci ve seçilimci olmayan argümanlar çerçevesinde kritik ederek, tek genli evrimleşme modellerinin açmazlarını o döneme değin yapılmış tüm kuramsal ve olgusal analizlerin süzgecinden geçirerek ortaya koyar. Türleşmeye ilişkin çarpıcı bir bölümü de doğal olarak içeren kitap, Lewontin'in 1960'ların başından beri geliştirdiği genlerin birlikte kalıtılma ve evrimleşme perspektifini, tek genli, etkileşimsel bağlamdan ari biçimde ele alan anlayışın yerine koyduğu bir bölümle sonlanmaktadır. Pek çok evrimsel biyoloğu derinden etkilemiş olan bu kitaptaki perspektifin yeni araştırma alanlarının yolunu açmış olması da şaşırtıcı olmasa gerek. Örneğin, evrimsel biyologların temel bir gerçeklik olarak kabul ettikleri, bir türün popülasyonlarında genlerinin farklı formlarını bir sonraki kuşağa aktarabilen birey sayısı artıkça, genetik çeşitlilik miktarının da o oranda yüksek olacağı çıkarımı. Genetik çeşitlilik düzeyi ile popülasyon büyüklüğü arasında neredeyse matematiksel bir kesinlikle gösterilen ve yaygın kabul gören bu doğru orantı, Lewontin'in bu kitapta yine harikulade bir matematiksel argümanla net biçimde ortaya koyduğu gibi, aslında çelişik bir duruma işaret eder: Doğada bu tür bir ilişkilenmenin varlığı olgusal olarak çelişiktir hem de ilgili modelin kendisi aşırıya kaçmış bir kabul düzeyine dayanır. Sonraki araştırıcıların Lewontin paradoksu olarak adlandırdıkları bu durum, günümüzde genombilim çalışmalarının da katkısıyla, doğal seçilimin son derece karmaşık ve temel bir biçimini genom düzeyinde irdelemenin yolunu açmıştır. Richard Lewontin, aynı zamanda, biyolojik açıdan insan ırkı gibi tanımın yapılamayacağını genetik açıdan ilk kez gösteren kişi de olmuştur. 1970'lerin başında o zamanki koşullarda az sayıda genle yaptığı analize göre, türümüzün sahip olduğu genetik çeşitliliğin yüzde 85'i dünya üzerinde yaşayan herhangi bir insan toplumunda içerilmektedir. Türümüzün genetik çeşitliliğinin ancak yüzde 8 kadarı iki farklı toplum olarak tasnif edilen gruplar arasındaki fark ile açıklanabiliyor. Dolayısıyla, örneğin bir Almanla bir diğer Alman arasındaki genetik fark bir Almanla bir Arap arasındaki genetik farktan daha yüksek olacağından, Alman, Arap ya da siyahi, Beyaz gibi biyolojik ırk kategorileri oluşturulamaz. Sonraki tek genli ya da düşük kapsamlı DNA belirteçleriyle ve son on beş yıl itibarıyla da sayısız insan genom analiziyle gösterilen bu durum, ırk kavramını- popüler algıya ve kimi tutarsız biyolojik yaklaşımlara belirli oranda hala hakim olsa da- biyolojiden çıkarmıştır. Lewontin'in ırk kavramının tutarsızlığına ilişkin ilgisi, hiç kuşkusuz, bilimin gökten zembille inme, saf bir kuramsal ve pratik uğraş olmadığı, sosyal bir aktivite olduğu yönündeki duyarlılığına dayanmaktadır. Gelişiminin başlarından beri sosyal ve siyasi bir aktivist olarak da faal olan Lewontin, bilimin egemen ideoloji ile olan ilişkisini, bu ideolojinin köşe taşlarını bilim yoluyla tahkim etme uğraşları olarak gördüğü zeka testlerinin nesnelliğini, sosyobiyolojik tezlerin tutarlılığını sınayarak ustalıkla irdelemiştir. Geniş bir entelektüel birikimi yansıtan bu irdelemelerin odağında, biyoloji ve evrimsel genetik bilgilerinin bilimsi bir kisve ile nasıl gizlendiği yatar. Kendini açıkça Marksist olarak nitelemekten çekinmeyen Lewontin, iktisattan felsefeye, tarihten edebiyata uzanan derin okumalarını, döneminin ve günümüzün siyasal ve toplumsal olayları içinde yoğrulan yaşam tecrübesiyle birleştirerek bilime aktaran bir polimat ve cesur bir kişilikti de hiç kuşkusuz. Lewontin'in Türkçeye de çevrilen, Steven Rose ve Leon J. Kamin'le birlikte yazdığı Not In Our Genes: Biology, Ideology, And Human Nature (Pantheon, 1984) (Türkçesi: Genlerimizden İbaret Değiliz: Biyoloji, İdeoloji ve İnsan Doğası, Yordam Kitap, 2018) bu bütünlüklü bilim anlayışını yansıtır. Biyoloji felsefesi son yılların en gözde ve verimli felsefe alanlarındandır ve Richard Lewontin biyoloji felsefesinin bugün uğraştığı temel başlıklardan önemli bir kısmının da düşünsel mecrasını açmıştır. Önemli biyoloji felsefecilerinden olan Eliott Sober ile üretken bir mesaisi de bulunan Lewontin, örneğin, biyoloji felsefesinde önemli bir başlık olan seçilim düzeyleri meselesini gündeme getiren kişidir. Gen, organizmam ve çevre arasındaki ilişkilerin düzeyleri genetik ve evrimsel biyolojinin önde gelen önemli tartışma başlıklarıdır ve bu bağlamda da Richard Lewontin'in aktif bir rolü bulunur. Lewontin, organizmanın, ölümsüz genleri taşıyan basit cihazlar olduğu yönündeki kaba moleküler biyolojik kabule şiddetle karşı çıkmaktaydı. Genlerin, evrimsel tarihlerinin koşullaması sonucu iç ve dış çevresel ortamlarla etkileşen birimler şeklinde görüldüğü, modern evrimsel biyoloji ve genetiğin bulgularıyla örtüşen bir karşı duruştur bu. Organizmaya çözülmesi gereken sorunlar öneren, organizmanın faaliyetinden bağımsız bir yaşama alanı anlayışının, organizmanın faaliyetleri sonucu, onunla karşılıklı bir şekilde değişen çevre kavramına evrilmesinde Lewontin'in payı büyüktür. Richard Levins'le birlikte kaleme aldığı Dialectical Biologist (MIT Press, 1985) gen, organizma ve çevre ilişkisinin karşılıklı diyalog yapısı üzerine çok şey öğrenebileceğimiz başlıkları da içeren bir başyapıttır. Ayrıca, Lewontin'in Türkçeye de çevrilen Triple Helix: Gene, Organism and Environment (Harvard University Press, 2000, Türkçesi: Üçlü sarmal; Gen, Organizma ve Çevre, Say, 2013) adlı yapıtı yine aynı bağlamları şaşırtıcı bir yalınlık ve özetle veren bir klasiktir. Büyük evrimsel biyolog ve genetikçi Richard Lewontin'i oldukça özet bir biçimde konu edindiğimiz bu yazıyı Lewontin'in yaşam düsturu kabul ettiği, bilimin kolektif bir üretim olduğu gerçeğine bir gönderme ile bitirmek istiyorum. Lewontin onuruna geçtiğimiz yirmi yıl içinde üç armağan kitap hazırlanmıştır. Bunlarda birincisi Lewontin'in evrimsel genetiğe katkılarına (Evolutionary Genetics: From Molecules to Morphology, Editörler: R.S.Singh ve C.B.Crimbas, Cambridge University Press, 2000), bir diğeri evrimsel biyoloji çerçevesinden felsefe, tarih ve siyasal konulardaki etkilerine (Thinking About Evolution: Historical, Philosophical, and Political Pesrpectives, Editörler: R.S.Singh, C.B.Krimbas, D.B. Paul ve J. Beatty, Cambridge University Press, 2001) ve sonuncusu da popülasyon biyolojisi üzerine olan kritik etkileri (The Evolution of Population Biology, Editörler: R.S.Singh ve M.K.Uyenoyama, Cambridge University Press, 2004) ayrılmıştır. Bu kitaplarda bölümleri olan onlarca evrimsel biyolog ve filozof dünyaca tanınmış, alanında önde gelen isimlerdir ve hemen hepsi ya Lewontin'in öğrencisi olmuş ya da rahle-i tedrisatından geçmiş bilim insanlarıdır. Yetiştirdiği yüze yakın öğrencisi ve etkilediği yüzlerce bilim insanı ile Richard Lewontin'in mirası, kolektif bir kimlik kazanarak, hiç kuşkusuz, Darwin sonrası en önemli bilimsel gelişmelerin devindiricisi olmaya devam etmektedir. Bu yazı HBT'nin 279. sayısında yayınlanmıştır.


Bilim dünyasının merakla beklediği Nobel Ödülleri sahiplerini bulmaya devam ediyor. Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün ardından kimya ve fizik dallarında da ödüle layık görülen bilim insanları belli oldu. 2021 Nobel Fizik Ödülü'nü üç bilim insanı kazandı. Nobel Komitesi, Dünya'nın ikliminin fiziksel modellemesini yapan, küresel ısınmayı öngören ve değişkenliğini ölçen Princeton Üniversitesi'nden Syukuro Manabe ve Max Planck Meteoroloji Enstitüsü'nden Klaus Hasselmann'ın yanı sıra karmaşık sistemler teorisindeki çalışmaları nedeniyle Roma Sapienza Üniversitesi'nden teorik fizikçi Giorgio Parisi'yi ödüle layık gördü. Syukuro Manabe ve Klaus Hasselmann, 10 milyon İsveç kronu (1.15 milyon ABD Doları) değerindeki ödülün yarısını paylaşırken Giorgio Parisi, diğer yarısını aldı. İklim bilimcilere verilen ilk ödül olarak tarihe geçen bu gelişmenin, bu yıl Glasgow'da gerçekleşecek BM İklim Değişikliği Konferansı'ndan hemen önce gelmesi de dikkat çekti. 2021 Nobel Kimya Ödülü'nü ise iki kimyager paylaştı. Max Plack Enstitüsü'nden Benjamin List ve Princeton Universitesi'nden David W.C. MacMillan ödüle layık görüldü. Komite, ödülün verilme sebebi olarak bu iki bilim insanının, asimetrik organokataliz olarak bilinen molekülleri oluşturmak için geliştirdikleri yeni yönteme dair çalışmaları gösterildi. Bunlar ucuz ve çevre dostu organik katalizörler olarak biliniyor. İki kimyagerin geliştirdiği bu aracın, farmasötik araştırmalarında büyük etki yarattığı ve kimyayı daha çevre dostu hale getirdiği ifade edildi. Böylelikle hem kimya hem de fizikte verilen bu ödüllerde çevre temasının ön plana çıktığı söylenebilir.


Bilindiği üzere hayvanlar ve insanlar, bitkilerden farklı olarak oksijen üretmek için fotosentez yapamazlar. Doku fonksiyonlarının sürdürülebilmesi ve dokunun sağ kalımı için gereken enerji, yeterli miktarda oksijenle sağlanabilir. Oksijen yetersizliğine çözüm olarak son yirmi yıldır üzerinde çalışılan fotosentetik stratejiler, fotosentez yapan organizmaların hayvan ve insanlarda oksijen kaynağı olarak kullanılması prensibine dayanır. Bu stratejiler, fotosentez yapabilen mikroorganizmaların lokal ve kontrol edilebilir bir biçimde oksijen yetersizliğinden muzdarip dokuya ulaştırılması ve dokunun sağ kalımının sağlanmasını amaçlar. İnsan ya da hayvanla fotosentez yapabilen bir mikroorganizmanın bu fotosimbiyotik ilişkisi henüz klinik uygulamaya geçmiş olmasa da üzerinde çalışılmaya devam edilen bir alan. Suzan Özuğur ve arkadaşlarının Ekim 2021'de Science dergisinde yayınlanan makalelerinde tanımlanan bulgular, bir hayvanda fotosentezle beyin aktivitesinin sürdürülebildiğini göstermesi açısından ilk. Araştırmacılar, Afrika pençeli kurbağasına fotosentez yoluyla enerji elde eden siyanobakteri ya da yeşil alg enjekte etmiş, oksijensiz bırakılan kurbağaların beyin aktiviteleri sonlanmış ancak ışığa maruz kalan hayvanlarda damar yoluyla enjekte edilen bakteri ya da alglerin karbondioksiti oksijene çevirmeleri sonucunda sinirsel aktivitenin tekrar ortaya çıktığı kaydedilmiştir. Çalışmanın bulguları çarpıcı olsa ve beyinde oksijen yetersizliğine yol açan inme gibi durumların tedavisini akla getirse de yöntemi insana uygulamak kolay değil. Afrika pençeli kurbağasının transparan olması nedeniyle ışık deriyi geçerek fotosentez yapan algler ve siyanobakterilere ulaşabilir. Öte yandan oksijenin yokluğu kadar aşırılığının da beyin dokusuna zarar vermesi olasılığı da var. Bulgular bilim kurgu filmlerini çağrıştırıyor. Hayvan ya da insanla, fotosentez yapabilen bir mikroorganizmanın simbiyoz benzeri ilişkisi, canlının atmosferik oksijene gereksinimini ortadan kaldırabilir mi? Özuğur ve arkadaşlarının bulguları heyecan verici olsa da daha aşılması gereken çok yol var. Bu yazı HBT'nin 302. sayısında yayınlanmıştır.


Francis Harry Compton Crick 8 Haziran 1916 yılında Northampton, İngiltere'de orta sınıf bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası, Harry Crick, kurmuş olduğu ayakkabı ve bot fabrikasını yönetiyordu, annesi, Annie Elizabeth Crick, ise öğretmendi. Crick'in büyükbabası, Walter Drawbridge Crick (1857 1903) amatör bir doğa bilimciydi ve tek hücreli kabuklu protistalarla ilgili bir inceleme yazısı yazmıştı ve gözlemlerini Darwin'le mektuplaşarak paylaşıyordu. Hatta yapmış olduğu çalışmalar sayesinde iki gastropod isimlendirilmişti. -Endişelenme geriye senin keşfetmen için yeterli şeyler olacak diyerek Crick'i teselli etmişti. Şimdi, Crick'in annesinin haklı olduğunu biliyoruz. 12 yaşına kadar ailesiyle birlikte kiliseye giden Crick bir gün annesine artık kiliseye gelmek istemediğini, bunun yerine bilimsel araştırmalar yapmak istediğini söyledi. Böylece kendini bekleyen Nobel ödülünden habersiz bilim çalışmalarına planlı olarak başladı. Crick, Northampton ortaokulundayken bir dizi kimya deneyi yapıyordu, bunlardan biri de başarısızlıkla sonuçlanan yapay örümcek ağı oluşturmak üzerineydi. 14 yaşında Kuzey Londra'da özel erkek okulu Mill Hill okulundan burs kazandı. Okulda bilim eğitiminin ileride olmasına rağmen anlatılmayan Mendel genetiğini Crick kendi kendine öğrenmişti. Eğitimine University Collage of London'da devam eden Crick fizik, matematik ve kimya dersleri almaya başlamıştı ve fizik alanında çalışmaya karar vermişti. University Collage of London'dan mezun olduktan sonra yüksek sıcaklıkta suyun vizkozitesini ölçme çalışmalarına başladı. Hiç ilgisini çekmeyen bu konu, II. Dünya Savaşı sırasında laboratuarın çatısına düşen bir bomba ile son buldu. Çalışmalarına Britanya deniz kuvvetleri araştırma laboratuarında deniz savaşları için radar ve manyetik mayın geliştirerek devam etti. 2 yıl boyunca bu laboratuarda çalışan Crick bu sırada fizikçi Erwin Schrödinger'in yazmış olduğu What is Life? The Physical Aspects of the Living Cell adlı kitabını okuyordu. Schrödinger, biyoloji çalışmalarına fiziğin uygulanması fikrinden çok etkilenmişti ve kitabında moleküler seviyede genlerin araştırılmasını öneriyordu. Bu heyecan verici fikir Crick'i etkiledi ve bunun üzerine kariyerine parçacık fiziği yerine biyolojide devam etmeye karar verdi. Savaştan sonra biyokimya ve moleküler biyoloji gelişen alanlardı. Crick Cambridge Üniversitesi laboratuarlarında biyoloji, organik kimya ve X-ışını kırınımı teknolojisini öğrenerek çalışmalarına başlamıştı. 1949'da başladığı doktora araştırması, Max Peruzt danışmanlığında, X-ışını kristalografisi ile protein yapılarının tanımlanmasıydı. Schrödinger'in sormuş olduğu soruyu hiçbir zaman unutamıyordu: Yaşayan bir organizmada meydana gelen uzay-zaman olayları, fizik ve kimya ile nasıl hesaplanabilir?. 1953 yılında DNA'nın ikili sarmal yapısının keşfi, Francis Crick ve çalışma arkadaşı James Watson'ı özellikle moleküler biyoloji olmak üzere, bilim tarihinde bir kilometre taşı haline getirdi. Bu sayede genlerin hücre içerisinde meydana gelen kimyasal olayları nasıl kontrol edebildiği gibi konular hakkında kapsamlı bir anlayış kazanmak mümkün oldu. Yaptıkları keşif, genetik kod ve protein sentezi hakkında oldukça önemli öngörülerde bulunabilmeyi mümkün kılıyordu. Watson ve Crick o dönemde gen ve kalıtım konularının henüz aydınlatılmamış olduğunun farkındaydı ve bu onlar için sorulması gereken büyük bir soruydu. Genlerin nasıl çalıştığını anlamak ve bir sonraki nesle nasıl aktarıldığını çözmek için 18 ay boyunca DNA'nın yapısı ve organizasyonunu anlamak için araştırmalar yürüttüler. Bu sırada kendi DNA deneylerine hiç vakit ayırmadılar. Crick'in X ışını kırınımına yönelik bilgileri, Watson'un viral ve bakteriyel genetik konusundaki deneyimi ve her ikisinin de anlamaya yönelik motivasyonları sayesinde DNA'nın oldukça karmaşık fakat aynı zamanda da zarif yapısını çözmeyi başardılar. Bu süreç boyunca ortaya atılmış birçok farklı DNA modeli önerisini yaptıkları modeller ile elemeye çalıştılar. O sırada onlarla aynı odayı paylaşan Jerry Donohue, inceledikleri üçlü sarmal, tek zincirli model ve birebir baz eşleşmeleri gösteren modellere yönelik önemli tavsiyelerde bulunuyordu. DNA'nın yapısındaki moleküllerin üç boyutlu yapılarının ve aralarındaki kimyasal etkileşimlerin nasıl organize olabileceklerini anlamaya çalışırken Watson, Adenin bazıyla Timin bazının, Guanin bazıyla da Siztozin bazının uyumlu olduğunu fark etti. Bu noktadan sonra oluşturdukları modelin baz eşleşmesi eğer tahmin ettikleri gibi olursa oluşan polimerin bir sarmal yapısı kazanacağını gördüler. Önerdikleri modeli 1953 Şubatında yayınladılar, yayındaki DNA modeli resmini Watson'ın eşi Odie çizdi. Zamanla başka araştırmacıların yaptıkları fonksiyonel deneyler sayesinde modelin doğru olduğu anlaşıldı. Crick en başından beri yaptıkları keşfin oldukça önemli olduğunu hissediyordu. O sıralarda eşine -Oldukça büyük birşeyler keşfetmiş olabiliriz demişti. Bu cümleyi çok sık duyduğunu söyleyen eşi keşiflerinin bu ölçüde büyük yankılar uyandıracağından habersizdi. DNA'nın yapısının keşfi sırasında önerdikleri modeli doğrulayan önemli bir bilgi de Maurice Wilkins'in kendisinden habersizce Crick ve Watson'a gösterdiği Rosalind Franklin'in DNA X ışınımı kırınımı görüntüsüydü. Franklin'in başarıyla yaptığı deneyin sonuçları DNA molekülünün iki antiparalel sarmaldan oluştuğunu gösteriyordu. Franklin, Watson ve Crick'in yayınında sadece referans gösterildi. Sanılanın aksine bu durum Franklin'i kızdırmadı ve hatta Franklin yaptığı bilimsel sunumlara sık sık Crick ve Watson'u da çağırmaya başladı. Daha sonra Franklin DNA çalışmalarını bırakıp tütün mozaik virüsü çalışmaya başladı ve son günlerini Crick'in evinde geçirerek hayata gözlerini yumdu. Crick 1957 yılına kadar DNA'nın nasıl kodlama yaptığını ve protein sentezinin nasıl çalıştığını çözmeye çalıştı. 1957 yılında yayınladığı kitabı Protein Sentezi Üzerine'de DNA'da sekans kavramından bahsediyordu. Santral Dogma Kuramını yani, DNA'daki genetik bilginin önce RNA'ya sonra da protein yapımına aktarıldığını öne sürdü. Bunun yanı sıra Crick bütün karmaşık yaşam formlarının bir genetik kodu olması gerektiğini yaşamın özünün bunun tarafından oluşturulduğunu fark etmeye başlamıştı. 1966 yılında Crick ve çalışma arkadaşları, DNA'daki bilginin taşıyıcı mesajcı RNA'lara aktarıldığını, hücre çekirdeğinden sitoplazmaya çıkarıldığını ve burada proteini oluşturacak diziyi, gerekli hücre organeli olan ribozoma taşıyarak protein sentezini başlattığını öne sürdüler. Proteinleri oluşturan 20 farklı amino asitin her birinin, DNA'daki 4 ayrı bazın üçlü kombinasyonlarından birine karşılık geldiğini bulmaları, buna bağlı yüzlerce soruyu da cevaplamış oldu. Crick bu noktada retrovirüslerin sahip olduğu bir mekanizma olan RNA'dan DNA'ya bilgi akışı modelini ve DNA'daki kodlamayan bölgelerin genomda oldukça büyük bir kısmı oluşturduğuna yönelik öngörülerde bulunamamış olsa da ortaya çıkardığı 3 kodlama sistemi modern genetiğin temelini oluşturdu. 1970'li yıllarda Crick dünya çapında ünlü bilim adamı olmuş ve dünyanın farklı bölgelerinden ders, konferans ödül törenleri gibi nedenlerle çağırılır hale gelmişti. Zamanını alıp düşünmesini engellediği için gelen davetlerin hepsini kabul edemiyordu. Crick, moleküler genetik ve genomik alanında yaptığı katkılara daha sonra genlerin hücre bölünmesini, büyümesini ve embriyo gelişimini nasıl etkilediğine yönelik keşifler eklemek için çalışmalarını bu alana yoğunlaştırdı. Bir dokuyu oluşturan hücrelerin gidecekleri yeri nasıl bulabildikleri ve dokuya özgü temel davranışları nasıl kazandıklarına odaklandı. Bunun yanı sıra moleküler biyoloji alanındaki gen sekanslama, rekombinant DNA teknikleri gibi çalışmaları yakından izledi. İlgisini çeken bir konu da histon proteinleriydi, . 70'li yıllardan 2004 yılındaki ölümüne kadar Crick, Kalifornia'daki Salk Enstitüsü'nde çalışmış ve bu süre boyunca ilgisini nörobiyoloji alanına yöneltmişti. Bu sırada gezegenimizde yaşamın nasıl oluştuğuna dair teorileri inceliyordu. 1981 yılında yazdığı Yaşamın Kendisi kitabında, dünyada yaşamın mikrobiyal organizmalardan kendiliğinden evrilmemiş olduğuna, kasten daha ileri bir uygarlık tarafından başlatıldığına yönelik süpekülatif bir fikir ortaya attı. Bu teoriyi, 1907 yılında Svante Aarhenius tarafından ortaya atılmış ve dünyaya yaşamın meteorlarda bulunan bakteriler tarafından getirildiğini iddia eden Panspermia Kuramı'na atfen, Yönlendirilmiş Panspermia olarak adlandırmıştı. 1980'lerin başlarında artık ilgisini tam olarak insan beyninin nasıl çalıştığını anlamaya ve bilinç kavramına yöneltti. Nörobiyoloji alanında da Crick, deneysel bir araştırmacıdan çok teorisyen olarak çalıştı. Nöroanatomi, nörofizyoloji, psikoloji ve davranış konularına yönelik araştırmalar yaptı. Tam olarak fonksiyonelci bir yaklaşım içinde olan Crick beynin matematiksel ya da hesapsal modelleri üzerine çalışmak yerine, beynin içinde olup bitenleri görmeye çalıştı: nöronlar arası ağlar, aksonal davranışlar, impuls paternlerini inceleyen deneysel verilerin sonuçlarıyla ilgilendi. Bilinci moleküler seviyede oluşturan parçaları aradı. Yeni deneysel modelleri ve algıya yönelik fikirler üretti. Beynin algı sürecindeki davranışlarına yönelik Seçici Sapma fikriyle farklı nöron gruplarının tek bir farklı görüntünün parçalarını algılayıp tek bir görsel gerçeklik ortaya çıkardığını ortaya attı. Bu algı alanı için önemli bir fikirsel katkıydı. REM uykusuyla ilgili çalışmalar yürüttü ve bu fazın gereksiz bilgi ve algısal verileri elemek için işleyen bir sistem olduğunu ortaya attı. 1994 yılında yazdığı Şaşırtan Varsayım adlı kitabında temel olarak görsel algı, beynin moleküler yapısı, davranış ve bilinç konularına odaklandı. Son yıllarında, uzun yıllardır nörobiyoloji alanında çalışıyor olmasına rağmen DNA ve genetik kod durumunda olduğu gibi kapsayıcı ve tam bir teori üretememiş olduğunu söyledi, fakat asla arayışını bırakmadı ve denemekten vazgeçmedi. 2004 yılında Christof Koch ile birlikte yazacağı makale ile uğraştığı sıralarda kolon kanserine yenilerek, bilimsel anlamda olağanüstü katkılar yaptığı dünya gezegenine veda ederek hayata gözleri yumdu.


Science dergisinde yayınlanan bir çalışmaya göre geçmiş bazı türlerin popülasyonlarında kitlesel yok oluşlar sonrasında meydana gelen sıçramalar, ekosistemde bulunan birbirinden farklı türlerin sayısına, yani biyoçeşitliliğe bağlı değil. Araştırmacılar, kitlesel yok oluşu sağ atlatabilen türlerin çevresel koşullarda meydana gelen travmatik ani değişimler sırasında nasıl istikrarlı kalabileceğini en iyi belirleyen canlılardan oluştuğunu fosil kayıtlarının analizi ve çeşitli modellemelerle gösterdi. Kaliforniya Bilimler Akademisi üyesi Peter Roopnarine bir ifadesinde "Şu anda gezegenimizin içinde olduğu sürecin geçmiş bir örneği yok. Yakın tarihe baktığımızda hızlandırılmış iklim değişikliği, küresel yok oluş ve doğal yaşam alanlarının tahribatından oluşan bu özel kokteyli bir arada bulamayız. Biz ancak fosil kayıtları aracılığıyla tarihteki değişen çevresel şartları kurgulayıp ekosistemin bu değişen çevreye olan tepkisini inceleyerek geçmişte yaşanmış olan biyolojik krizlerin örneklerini keşfedebiliriz. " sözlerine yer veriyor. Peter Roopnarine ve Field Doğa Tarihi Müzesi'nden Kenneth Angielczyk yaklaşık 250 milyon yıl önce yaşanmış olan Büyük Yok Oluş olarak da bilinen Permian-Triassic yok oluşu sırasında Güney Afrika'da bulunan Karoo Havzasındaki karasal toplulukları yeniden canlandırdılar. Aynı kaynakları kullanan fakat farklı türlerden oluşan grupların, kitlesel yok oluşa neden olan olayın hemen öncesinde, olay süresince ve olaydan hemen sonrasındaki değişimini analiz etmek amacıyla fosil kayıtlarını baz alan matematiksel bir model geliştirdiler. Popülasyondaki her hayvanın oynadığı rolü değiştirerek veya av ve avcı arasındaki ilişkiyi yeniden organize ederek her topluluk için 100 alternatif besin zinciri oluşturdular. Yerel bazlı istikrarın artışında biyoçeşitlilikteki zenginliğin değişimi değil fonksiyonel organizasyon rolünün etkili olduğu görülüyor. Ayrıca yok oluş sırasında hayatta kalan türler, kısmen de olsa hayatlarını balık ve amfibiler dışındaki tüm küçük cüsseli omurgalı amniyotların yok oluşuna borçlu. Yok oluş sürecinin erken evreleri boyunca sürüngenler ve memeli akrabaları en riskli konumdaki canlılardı. Roopnarine, "Bir fare olmak için kötü zamanlardı. Günümüzde çok zor şartlarda bile hayatta kalabileceklerini biliyor olsak da farelerin Permian ve Triassic dönemlerindeki antik kuzenleri büyük topluluklar içinde şanssız bir role sahiplerdi." yorumunu yapıyor. Küçük türler sayıca azken büyük amniyotlar dominant ise besin ağı sabit kalır. Küçük türler bireysel olarak başarılıydılar fakat toplu olarak istikrarlı bir popülasyonu oluşturamadılar.


Bilimin çekici yanlarından biri de tahmin edilemez oluşudur. Bir düşüncenin veya sorulan bir sorunun hangi yöne ilerleyeceğini öceden bilemezsiniz. Meraklı bir zihnin yolculuğu bazen bir çıkmaz sokakta sonlanır, bazen de içinde gidilmesi yıllar alan dikenli bir labirentte. Ama, her seferinde olduğu gibi şimdi de, o meraklı zihin, hiç dile getirilmemiş olasılığın ufuklarına bakan ilk kişi olduğunun farkındadır. CRISPR-Cas9 adlı gen editörü nefes kesici potansiyele sahip beklenmedik bir buluş. Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna Streptococcus bakterisinin bağışıklık sistemini araştırmaya başladıklarında, fikirlerinden biri yeni bir antibiyotik formu geliştirebilecekleri yönündeydi. Bunun yerine, genetik materyalde hassas kesiler yaparak hayatın kodunu kolayca değiştirmeyi mümkün kılmakta kullanılabilecek bir moleküler araç icad ettiler. Bulunmasından sadece sekiz yıl sonra, bu genetik makas yaşam bilimlerini yeniden şekillendirdi. Şimdi biyokimyacılar ve hücre biyologları artık farklı genlerin işlevlerini ve hastalığın ilerlemesinde oynadıkları olası rolleri kolaylıkla araştırabiliyorlar. Araştırmacılar, bitki ıslahında, bitkilere, daha sıcak bir iklimde kuraklığa dayanma yeteneği gibi özellikler kazandırabiliyorlar, tıpta yeni kanser tedavileri ve kalıtsal hastalıkları iyileştirmeyi hedefleyen öncü çalışmalar yapıyorlarlar. CRISPR-Cas9'un nasıl kullanılabileceğine dair, aralarında etik olmayanların da bulunduğu, neredeyse sonsuz sayıda örnek var. Tüm güçlü teknolojilerde olduğu gibi, bu genetik makas uygulamalarının da yasal düzenlemelerle denetlenmesi gerekir. 2011'de, ne Emmanuelle Charpentier ne de Jennifer Doudna Porto Riko'da bir kafedeki ilk görüşmelerinin, hayat değiştiren bir karşılaşma olduğunun farkında değillerdi. Başlangıçta işbirliği yapmalarını öneren kişi olan Charpentier'i anlatarak başlayacağız. Bazı insanlar onu azimli, özenli ve titiz olarak adlandırmaktaydı. Diğerleri Emmanuelle Charpentier'in her zaman beklenmeyenin arayışında olduğunu söylüyor. Kendisi, Louis Pasteur'den alıntı yapıyor: "Şans, hazırlıklı olan zihinleri tercih eder. Yeni keşifler yapma dürtüsü ile özgür ve bağımsız olma arzusu onun yolunu belirliyor. Doktora çalışmalarını yaptığı Paris'teki Institut Pasteur de dahil olmak üzere, beş farklı ülkenin yedi farklı şehrindeki on farklı kurumda yaşadı. Emmanuelle Charpentier, 2002 yılında Viyana Üniversitesi'nde kendi araştırma grubunu kurduğunda, insanlığa en büyük zararı veren bakterilerden biri olan Streptococcus pyogenes'e odaklandı. Bu bakteri her yıl milyonlarca insana bulaşır ve genellikle bademcik iltihabı, iltihaplı isilik gibi kolayca tedavi edilebilir enfeksiyonlara neden olur. Bununla birlikte, yaşamı tehdit eden sepsise de neden olabilir ve gövdedeki yumuşak dokuları parçalayabilir. Bu yüzden et yiyici olarak da bilinir. S. pyogenes'i daha iyi anlamak için Charpentier, bu bakterinin genlerinin nasıl düzenlenmiş olduğunu ayrıntılı biçimde araştırarak işe başladı. Bu kararı, genetik makasın keşfine giden yoldaki ilk adım oldu. Ama bu yolda daha fazla ilerlemeden önce, Jennifer Doudna hakkında da daha fazla bilgi sahibi olmalıyız. Çünkü, Charpentier, S. pyogenes üzerinde ayrıntılı araştırmalar yaparken, Doudna henüz CRISPR olarak anılan kısaltmasıyı yeni duyuyordu. Çocukluğu Hawaii'de geçen Jennifer Doudna, çocukken bile öğrenme yönünde güçlü bir dürtüye sahipti. Bir gün, babası James Watson'ın The Double Helix adlı kitabını yatağına koydu. James Watson ve Francis Crick'in DNA molekülünün yapısını nasıl çözdüğünü anlatan, dedektif hikayesi tarzındaki bu öykü, okul kitaplarında okudularına hiç benzemiyordu. Bilimsel süreç Jennifer'i büyüledi ve bilimin, bulgulardan daha fazla birşey olduğunu fark etti. Ancak, bilimsel gizemleri çözmeye başladığında, dikkati DNA'da değil, moleküler kardeşi RNA üzerindeydi. 2006 yılında - onunla tanıştığımızda California Üniversitesi'nin Berkeley kampüsünde bir araştırma grubuna liderlik ediyordu ve RNA üzerinde yirmi yıllık çalışma deneyimine sahipti. Çığır açıcı projeleri koklayabilen başarılı bir bilim insanı olarak ünlenmişti ve kısa bir süredir RNA müdahalesi olarak bilinen heyecan verici yeni bir alana girmişti. Uzun yıllar boyunca araştırmacılar, RNA'nın temel işlevini anladıklarına inanıyorlardı, ancak aniden hücrelerdeki gen faaliyetini düzenlemeye yardımcı olan çok sayıda küçük RNA molekülü keşfettiler. Jennifer Doudna'nın RNA müdahalesine katılmasına, 2006'da farklı bir bölümdeki bir meslektaşından aldığı telefondan neden oldu. Mikrobiyolog olan meslektaşı, Doudna'ya yeni bir keşiften bahseder: son derece farklı bakterilerin genetik materyali ile archaea adlı bir mikroorganizmayı birlikte incelediklerinde, tekrarlayan DNA dizilerinin şaşırtıcı derecede iyi korunmuş halde bulunduğunu buldular. Aynı kod, kendine özgü dizilime sahip olan farklı sekansların arasında kalan kesimlerde defalarca tekrar tekrar görünür (şekil 2). Yani, bir kitabın birbirine benzemeyen cümlelerinin arasında hep aynı kelimenin tekrarlanması gibi bir durum söz konusudur. Bu tekrarlayan sekans dizilerine düzenli aralıklarla kümelenmiş kısa palindromik tekrarlar denir. CRISPR olarak kısaltılır. İlginç olan, CRISPR'daki benzersiz ve tekrarlanmayan sekansların çeşitli virüslerin genetik kodlarıyla eşleşiyor olmasıdır. Bu nedenle şu anki düşünce, bu tekrarlanmayan sekansların, bakterileri ve arkeayı virüslerden koruyan eski bir bağışıklık sisteminin bir parçası olduğu yönündedir. Hipoteze göre, bakteri, bir virüs enfeksiyonundan kurtulmayı başarırsa, virüsün genetik kodunun bir kısmını, enfeksiyonu hatırlatmak üzere kendi genomuna ekler. Meslektaşı, tüm bunların nasıl çalıştığını henüz kimsenin bilmediğini belirtir, ancak, bakteriler tarafından virüsü nötralize etmek için kullanılanlan mekanizmanın, Doudna'nın çalıştığı RNA interferansına benzediğinden kuşkulanılmaktadır. Bu haber hem dikkat çekici hem de heyecan vericidir. Bakteriler eski bir bağışıklık sistemine sahip iseler, o zaman iş büyümektedir. bu büyük bir anlaşma. Jennifer Doudna'nın moleküler karmaşıklık hakkındaki sezgisin hayat buluyor demektir ve CRISPR sistemi hakkında öğrenebileceği her şeyi öğrenmeye başlar. yeni keşfedilen CRISPR / Cas sistemini incemektedir. Onların ortaya koydyğu ilişki haritaları, bakterilerin bağışıklık sistemleri çok farklı biçimler alabildiğini gösterir. Doudna'nın üzerinde çalıştığı CRISPR / Cas sistemi Sınıf 1e aittir. Virüsü etkisizleştirmek için pekçok farklı Cas proteinine gerek sinimi olan karmaşık bir mekanizmaya sahiptir. Sınıf 2 sistemleri, daha az proteine ihtiyaç duydukları için önemli ölçüde daha basittirler. Dünyanın başka bir yerinde ise, Emmanuelle Charpentier böyle bir sistemle henüz karşılaşmaktadır. Şimdi tekrar Charpentier'ye dönelim. Emmanuelle Charpentier'yi bıraktığımızda Viyana'da yaşıyordu, ancak 2009'da, İsveç'in kuzeyindeki Umea Üniversitesi'nde, iyi araştırma fırsatları olan bir pozisyona geçti. Dünyanın öylesi ücra bir köşesine taşınma konusuna uyarıldı. Ama uzun ve karanlık kış, iş için ona bol bol huzur ve sessizlik sağlıyordu. Buna da ihtiyacı vardı. Aynı zamanda küçük, gen düzenleyici RNA molekülleri ile ilgileniyordu ve Berlin'deki araştırmacılarla birlikte çalışarak, S. pyogenes'te bulunan küçük RNA'ların ilişki haritasını çıkardı. Sonuçlar, düşünmesi gereken çok şey Verdi. Çünkü bu bakteride büyük miktarlarda bulunan küçük RNA moleküllerinden biri, henüz bilinmeyen bir varyanttı ve de bu RNA'nın genetik kodu, bakterinin genomundaki tuhaf CRISPR sekansına çok benziyordu. İkisi arasındaki benzerlikler, Charpentier'in birbirleriyle bağlantılı olduklarından şüphelenmesine neden oldu. Bunların genetic kodlarının dikkatli analizi, küçük ve bilinmeyen RNA molekülünün bir kısmının, CRISPR'ın tekrarlayan kısmıyla uyuştuğunu ortaya çıkardı. Bu, birbirine mükemmel şekilde uyan iki bulmaca parçasını bulmak gibiydi (şekil 2). Charpentier, CRISPR ile hiç çalışmamıştı, ancak araştırma grubu, S. pyogenes'teki CRISPR sistemini haritalamak için kapsamlı mikrobiyolojik dedektiflik çalışmaları başlatmıştı. Bu sisteme ait sınıf 2'nin, virüsün DNA'sını ayırmak için yalnızca Cas9 adlı Cas proteinine ihtiyacının olduğu zaten biliniyordu. Charpentier, bilinmeyen ama trans-aktifleştirici crispr RNAsı olarak adlandırılan RNA molekülünün , uzun RNA'lar için gerekli olan belirleyici bir işleve de sahip olduğunu gösterdi. Yoğun ve hedefe yönelik deneylerin ardından Emmanuelle Charpentier, bir biyokimyacı ile ortak çalışma yapmak istiyordu. Doğal seçim Jennifer Doudna oldu. Ve o bahar, bulguları hakkında bir konuşma yapmak için Porto Riko'daki bir konferansa davet edildi. Amacı, bu yetenekli Berkeley araştırmacısıyla tanışmaktı. tracrRNA'yı testlerine dahil ederler. Daha önce, tracrRNA'nın, yalnızca CRISPR-RNA aktif formuna bölündüğünde gerekli olduğuna inanıyorlardı (şekil 2), ancak Cas9 tracrRNA'ya eriştiğinde herkesin beklediği şey gerçekleşti: DNA molekülü iki parçaya bölündü. Evrimsel çözümler çoğu zaman araştırmacıları şaşırtmıştır, ancak bu olağanüstü bir şeydi. Streptococci'nin virüslerden korunmak için geliştirdiği silah basit ve etkiliydi ama çok parlaktı. Genetik makasın tarihi burada kilitlenmiş olabilirdi. Charpentier ve Doudna, bir bakteride, insanlık için büyük acılara neden olan temel bir mekanizmayı ortaya çıkarmışlardı. Bu keşif son derece şaşırtıcıydı, ancak şans, hazırlıklı zihinleri tercih ediyordu. Araştırmacılar, genetik makası basitleştirmeye karar verirler. TracrRNA ve CRISPR-RNA hakkındaki yeni bilgilerini kullanarak, ikisini, kılavuz RNA adını verdikleri tek bir molekülde nasıl birleştireceklerini buldular. Genetik makasın bu basitleştirilmiş varyantıyla, daha sonra çığır açıcı bir deney yaptılar: bu genetik aracı denetleyerek, DNA'yı, kendi belirledikleri bir noktadan kesmesini inceleme altına aldılar. O ana kadar, araştırmacılar büyük bir ilerlemenin eşiğinde olduklarını biliyorlardı. Doudna'nın laboratuvarındaki dondurucuda bulunan bir geni aldılar ve genin kesilmesini istedikleri beş noktayı belirlediler. Daha sonra makasın CRISPR kısmının kodunu, istedikleri kesimlerin yapılacağı yerlerin koduyla eşleşecek biçimde değiştirdiler (şekil 3). Sonuç müthişti. DNA molekülleri tam olarak doğru yerlerden bölünmüştü. Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna, CRISPR/Cas9 genetik makas buluşlarını 2012'de yayımladıktan kısa bir süre sonra, çeşitli araştırma grupları bu aracın, hem farelerden hem de insanlardan alınan hücrelerde genomu değiştirmekte kullanılabileceğini göstererek müthiş bir gelişmenin önünü açtılar. Önceden, bir hücre, bitki veya organizmadaki genleri değiştirmek ya uzun zaman almaktaydı ya da bazen imkansızdı. Genetik makasın kullanımıyla, araştırmacılar ilkesek olarak- diledikleri genomda kesimler yapabilirler. Bunun ardından, hücrenin DNA onarımı için doğal sistemlerini kullanmak kolaydır. Böylece yaşamın kodu yeniden yazılmış olur (Şekil 3). Bu gen aracının kullanımı çok kolay olduğu için artık temel araştırmalarda yaygınlaşmış durumda. Farklı genlerin nasıl işlediğini ve bir hastalığın seyri sırasında nasıl etkileştiklerini anlamak amacıyla hücrelerin ve laboratuvar hayvanlarının DNA'sını değiştirmek için kullanılıyor. Genetik makas da bitki ıslahında da standart bir araç haline geldi. Araştırmacıların daha önce kullandıkları yöntemlerde, bitki genomlarını değiştirmek için genellikle antibiyotik direnci sağlayacak genlerin eklenmesi gerekiyordu. Mahsuller ekildiğinde ise, bu antibiyotik direncinin çevredeki mikroorganizmalara yayılma riski ortaya çıkıyordu. Genetik makas sayesinde, araştırmacıların, artık genomda çok kesin değişiklikler yapabilmeleri nedeniyle, bu eski yöntemleri kullanmasına gerek kalmadı. Diğer şeylerin yanı sıra, pirincin topraktan ağır metalleri soğurmasını sağlayan genleri düzenleyerek, kadmiyum ve arsenik seviyeleri dshs düşük pirinç türlerin oluşmasını sağladılar. Araştırmacılar, sıcak iklimlerde oluşabilen- kuraklığa daha iyi dayanabilen, böceklere ve diğer zararlılara karşı, böcek öldürücü kullanmadan dayanım sağlayan ürünler de geliştirdiler. Tıpta, genetik makas kanser için yeni immünoterapilere katkıda bulunuyor ve kalıtsal hastalıkları tedavi etme düşünü gerçeğe dönüştürmek için deneyler yapılıyor. Halen araştırmacılar, orak hücre anemisi, beta talasemi gibi kan hastalıklarını ve kalıtsal göz hastalıklarını tedavi etmekte CRISPR / Cas9 kullanıp kullanamayacaklarını araştırmak amacıyla klinik denemeleri sürdürüyorlar. Ayrıca beyin ve kaslar gibi büyük organlardaki genleri onarmak için yöntemler geliştiriyorlar. Hayvan deneyleri, özel olarak tasarlanmış virüslerin, istenen hücreler için genetik makasları verebileceğini gösteriyor. Böylece, kas distrofisi, spinal müsküler atropi ve Huntington hastalığı gibi omurga gibi yıkıcı kalıtsal hastalık tiplerinin tedavisinin mümkün olacağı görülüyor. Ancak, insan testlerine başlamadan önce, teknolojinin daha iyi hale getirilmesi gerekiyor. Genetik makas tüm faydalarının yanı sıra kötüye de kullanılabilir. Örneğin, bu araç genetiği değiştirilmiş embriyolar oluşturmak için. Kullanılabilir. Bununla birlikte, genetik mühendisliğinin uygulanmasını kontrol eden ve değiştirmeye yönelik yasakları içeren yasalar ve düzenlemeler uzun yıllardan beri yürürlüktedir. Bu düzenlemeler, insan genomunda, bir sonraki nesle geçebilecek kalıtsal değişiklikler yapılmasını yasaklamaktalar. Ayrıca, içeren deneyler insanların ve hayvanların dahil edildiği deneylerin yürütülmeye başlanmadan önce etik kurullar tarafından incelenip onaylanması zorunludur. Kesin olan şu ki, bu genetik makaslar hepimizi etkiliyor. Yeni etik sorunlarla da karşılaşacağız, ancak bu yeni araç şu anda insanlığın karşı karşıya olduğu zorlukların çoğunun çözülmesine katkıda bulunabilir. Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna, yaşam bilimlerini yeni bir çağa taşıyan kimyasal bir araç geliştirdiler. Hayal edilemen potansiyele sahip geniş ufuklara bakmamızı sağladılar. Bu yeni alanda ilerledikçe, yeni ve beklenmedik buluşlar yapacağımız da kesin görünüyor. Bilimsel Açıklama metninin İngilizcesi de dahil olmak üzere bu yılki ödüllerle ilgili basın konferanslarının video görüntülerine, Nobel Konferanslarına ve daha fazla ek bilgiye İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nin www.kva.se web sitesinden ve www.nobelprize.org adresinden ulaşabilirsiniz.


Bu sene 10 Mayıs tarihinde gerçekleşen Dünya Göçmen Kuşlar Günü kapsamında Birleşmiş Milletler Çevre Programı öncülüğünde göçmen kuşların ve yaşam alanlarının korunması, yasadışı avcılığın sonlandırılması için küresel ölçekte bir çağrı yapıldı. Göçmen kuşlar, tüm canlıların ortak yuvası dünyanın sağlıklı olup olmadığının önemli bir göstergesi. Diğer canlılar gibi tüm dünyada doğal alanların yok olması ve bozulması bu canlıları da tehdit etmekte. Özellikle Küçük Orman Kartalı gibi süzülen kuşların küresel göç yolları üzerinde önemli bir geçiş coğrafyası olan Türkiye'de de durum hiç iç açıcı değil. Uzun göçleri sırasında konakladıkları, beslendikleri ekosistemlerin hızlı bir biçimde ve büyük ölçeklerde yok ve tahrip olmasının yanı sıra yasadışı avcılık da bu kuşlara yönelik ciddi bir tehdit ülkemizde. Bu tehdide maruz kalan göçmen kuşlardan bir tanesi de Küçük orman kartalı. Yazları üredikleri Avrupa ülkelerinden kışı geçirmek için göç ettikleri Afrika'ya zorlu yolculukları sırasında Türkiye'de yasa dışı avcılık türün küresel popülasyonunu tehlikeye sokabilecek ölçüde ciddi bir tehdit oluşturuyor. On yıllardır başta ekolojilerini ve karşılaştıkları tehditleri anlamak için Küçük orman kartalı başta olmak üzere birçok göçmen kuşu uydu vericileri ile izleyen Dünya Yırtıcı Kuşlar Çalışma Grubu başkanı Prof. Bernd-U. Prof. Meyburg Bugüne kadar izlediğimiz Küçük orman kartalları arasından dört tanesinin Samandağ bölgesinde, dört tanesinin İç Anadolu bölgesinde, 2 tanesinin ise Trakya bölgesinde büyük ihtimal ile yasa dışı olarak avlandıkları için veri iletimi kesildi ve kuşları kaybettik. 2012 ve 2013 yıllarında uydu vericisi ile izlediğimiz 5 küçük orman kartalından bir tanesi göçü sırasında Samandağ'da avcılar tarafından vuruldu ve Türkiye'deki meslektaşlarımız olay yerine giderek kuşun öldürüldüğünü tespit ettiler. Bir diğer kuş ise İç Anadolu bölgesinde sinyal göndermeyi kesti. Her ne kadar kuşa ve vericiye ulaşamasak da onun da yasa dışı avcılığın kurbanı olduğunu düşünüyoruz. Bu 2 sene içerisinde izlediğimiz kuşların %40'nın Türkiye'de göçü sırasında vurulduğu ve göç eden tüm popülasyon için de yasadışı avlanmaları tehlikesinin oldukça yüksek olduğu anlamına geliyor dedi. Akdeniz ölçeğinde faaliyetler yürüten doğa koruma örgütü Yolda Girişimi'nin Dünya Göçmen Kuşlar Günü nedeniyle yaptığı açıklamada Akdeniz Havzasında her yıl on milyonlarca göçmen kuş göçleri sırasında öldürülmekte. Bu canlara, yaşama değer vermeyen politikalar, insanlar bu mucizevi göçün bir trajediye dönüşmesine neden oluyor. Maalesef Türkiye'de de göçmen kuşlar diğer canlılar gibi avcılık dahil olmak üzere birçok tehdit ile karşı karşıya. Uydu verici gibi izleme teknolojilerindeki gelişmeler bu tehditlerin ölçeğini ve bu yok oluşun durdurulması için radikal değişiklikler gerektiğini ortaya koyuyor denildi.


Evet olur. Görme duyusu insanlarda egemen bir duyudur ve yeni bilgilerin edinilmesinde rol oynayan temel unsurlardan biridir. Bir şeyleri düşünmeye çalıştığınızda önünüzdeki dünyayı görmek dikkatin ciddi biçimde dağılmasına neden olur. Bu yüzden, özellikle de görsel ağırlıklı bir bilgiyi anımsamaya çalıştığınızda, gözleri kapamak dikkatin dağılmasını belli ölçüde azaltabilir. Ancak bu durum kişiden kişiye farklılıklar gösterebilir. Kimileri gözleri kapatmanın işe yaradığını düşünürlerken, kimileri tam tersini düşünebilir. Beyinde isteyerek anımsayabileceğimizden çok daha fazla bilgi saklıdır. Neleri geri çağıracağımız büyük ölçüde ya başkaları tarafından verilen, ya da çevreden edinilen ipuçlarına bağlıdır. Anıların bir yap-bozun parçaları olduğu düşünülürse, ipuçları da kutunun üzerindeki resimdir- bu resim anı parçalarının ilişik olduğu bağlantıları devinime geçirir. Ancak kimi zaman bir dostunuzun anımsadıkları sizin anılarınıza karışabilir. Bir arkadaşınızla birlikte bir konsere gittiğinizi ve arkadaşınızın sonradan size, O gece filan ezgiyi söylediklerini anımsadın mı? dediğini düşünün. Bir anıyı aklınıza her getirdiğinizde anı giderek daha kırılgan bir yapıya dönüşür ve değişime daha duyarlı duruma gelir. Gerçekte anımsayamasanız da, ezgiyi dinlemişsinizdir ve arkadaşınız bundan öylesine emin görünmektedir ki, sonunda bu deneyimi yaşadığınıza kendinizi inandırabilirsiniz. Bu da yeni bir anıya dönüşür. Görsel bellek, geçmişte yaşanan bir sahneyi en ince ayrıntılarıyla anımsama yeteneğidir. Kimilerinin, özellikle de son derece üstün özyaşamsal belleğe sahip olanların, görsel bellekleri başkalarına kıyasla çok daha güçlüdür. Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, bu kişilerde bellek görünürde aynı biçimde çalışır, ancak bir bakıma daha örgütlü olduğundan ayrıntıları daha çok anımsayabilir. Ne var ki, bu özelliğe sahip olanların bellekleri yine de kusursuz değildir. Kısacası, geçmişle ilgili anıların tıpkı bir resim gibi kafada tam tamına canlanması yalnızca bir söylenceden ibarettir.


Gözlerimiz hiçbir zaman sabit kalmazlar. Bunun yerine hızlı bir şekilde aşağı yukarı saniyede iki ila üç kez- hareket ederler. Gözlerimizin kısa ve hızlı hareketleri sayesinde, çevremizin net bir görüntüsünü alabiliriz. Çünkü bu istemsiz hareketler sayesinde gözlerimiz çevreyi tıpkı bir tarayıcı gibi tarar. Öyle ki görüş alanımızda görünen her şeyi retinanın ortasındaki yüksek çözünürlüklü alanın üzerinde gezdirirler. Fakat biz bu hareketleri fark etmek yerine sabit bir görüntü görürüz, nitekim görme sistemimiz sayısız net hareketsiz görüntüden görsel izlenim oluştururken, hızlı hareket aşamalarının sinyallerini bastırır. Bu hızlı ve kısa hareketlerin birinde meydana gelen çok kısa görsel uyarıları göz ardı ettiğimiz anlamına da geliyor. Ancak bu kısa ve hızlı hareketlerin ne şekilde baskılandığı, hala tartışmalı bir konu. Bugüne dek iki rakip hipotez üretilmişti. Birincisine göre söz konusu etki göz hareketleriyle sıkı sıkıya ilintili. Bu hipoteze göre göz kaslarını kontrol eden sinir sinyallerin, hareket izlenimlerinin optik baskılanmasını da koordine etmesi gerekiyor. Bu popüler görüşe göre, göz hareketi için motor komutları, kısa ve hızlı hareketleri baskılama için gerekli bir ön koşul bu nedenle her şey harekete bağlı bir sinyal olabilir. Ancak retinanın kendisinin göz hareketlerinden bağımsız olarak bu seçici, uyarıcı baskılamaya neden olduğuna dayanan diğer bir hipotez daha var. Buna göre retina, duyu hücreleriyle kaydedilen görüntü sırasını kendiliğinden tanıyor ve görüntülerin sallandığını fark ederek, dijital kameradaki görüntü sabitleyicisine benzer bir şekilde düzeltiyor. Araştırmacılar hangi hipotezin daha uygun olduğunu bulmak için birkaç deney gerçekleştirdiler. Deneylerden birinde katılımcılardan, kaba veya ince yüzeylere bakarken, hızlı bir şekilde hareket eden bir noktayı takip etmeleri istendi. Bu davranış yönlendirilebilir sakkadik hareketlere neden oldu. Bu sakkadik hareketler sırasında araştırmacılar metnin bir yerine kısa ve parlak ışık yansıttılar ve katılımcılardan bu ışığı ne zaman gördüklerini, göstermelerini istedişler. Katılımcıların noktayı görmedikleri zamanlarda, sakkadik baskılamanın ne zaman devreye girdiği ve ne kadar sürdüğü belirlenebildi. Deneylerden anlaşıldığı üzere sakkadik baskılamayla ortaya çıkan körlük tüm vakalarda belirgin bir şekilde kanıtlanabiliyor. Fakat süresi bakılan dokuya göre değişiyor. Motif ne kadar kabaysa baskılanma o kadar erken devreye giriyor ve o denli de uzun sürüyor. Baskılamanın gücü ve uzunluğunun görüntülenen dokulara bağlı olması, bunu tetikleyenin tamamen görsel bir nitelikte olması anlamına da geliyor. Bunun nasıl gerçekleştiğini bulmak isteyen araştırmacılar, farelere ve domuzlara ait duyu hücreleriyle elektrofizyolojik deneyler yaptılar. Bunun için de elektrotlarla, ağtabakasının önünde yüksek kontrastlı bir doku gezdirirken duyu hücrelerine sinyal gönderdiler. Ölçüm sonuçları retinanın görüntü yalpalanmasını zaten düzelttiğini ve hareket evresindeki uyarıları baskıladığını gösterdi. Buna göre görme sinyali daha gözü terk etmeden baskılanmış oluyor. Yani ağ tabakası doğrudan doğruya sabit görmemizi sağlıyor. Retinamız dünyanın önümüzden geçtiğini fark ederek duyarlılığı kısa bir süre için ayarlıyor. Tüm bu sonuçlar ikinci hipotezin doğru olduğunu söylüyor. Fakat araştırmacılar tam tersi bir deney gerçekleştirdiklerinde, yani gözler değil doku hareket ettiği zaman, bir önceki deneye göre farklılıklar ortaya çıktı. Göz hareketleri olmadığı zaman sakkadik baskılama daha uzun sürüyor. Bilim insanları buradan yola çıkarak seçici sarsıntı düzeltmesinin retinadan kaynaklandığını ve göz kaslarından ve sinyallerinden bağımsız olduğunu sonucuna vardılar. Fakat göz hareketleri, baskılama süresini etkileyerek bir tür ek ince ayar yapılmasına yol açıyor. Araştırmacılar son çalışmayla sakkadik baskılamanın arkasındaki mekanizma hakkındaki tartışmaya bir son vermiş oldular.


Mercanların çoğu güneş alan tropikal sularda yaşar. Fakat suyun soğuk ve ışığın kıt olduğu okyanuslarda hatta derin denizlerde de soğuk su mercanları var. Hatta Moritanya'da bu derin deniz mercanları, dünyanın en büyük soğuk su mercan resifini oluştururlar. Bunun dışında Yucatan, İskandinavya ve Güney Grönland'da araştırmacılar mercanlar bulmuştu. Şimdi bunlara yeni bir mercan topluluğu eklendi- Grönland'ın batı kıyısındaki bir mercan tarlası bu. University College London'dan Stephen Long, deniz dibini bir videoyla tararken sürpriz bir şekilde tür zengini bir organizma topluluğu fark etti. Bu organizma topluluğu kıtasal yamaç boyunca 60 kilometre uzunluğunda bir alanda yayılmış halde. Burada beş yüz metre derinlikte ve neredeyse tamamen karanlıkta farklı mercan türleri yaşıyor. Bunların arasında deniz anemonları, denizyıldızları, süngerler ve diğer deniz canlıları da yer alıyor. Özellikle yumuşak mercanlar çok bol. Bunlardan metrekareye on tane kadar düşüyor. Bu derin deniz yaşam topluluğunun temelini iki deniz akıntısının karışımı oluşturuyor. Bu kıyı bölgesinde sıcak, tuzlu körfez akıntısı, daha az tuzlu Doğu Grönland akıntısıyla buluşuyor. Ayrıca bu bölgede yüzen buzdağları da buzul yüzeyinden besleyici madde ve tortul taşıyorlar. Long ve ekibine göre bu keşif, araştırmacıların derin deniz ve Grönland'daki deniz dibi hakkında ne kadar az şeyin bildiklerini gösterdi. Henüz çok az araştırılmış olan bu yaşam alanı tehdit altında bile olabilir. Çünkü yeni keşfedilen mercan tarlası, trol balıkçılık yüzünden zarar görmüş gibi. Trol teknelerinin avlanmalarına izin verildiği bölgelerde bazı yaşam toplulukları önemli ölçüde azaldığı kimi yumuşak mercan türleri tamamen yok olduğu saptandı.


Zeytin ağacının vazgeçtiği yerde Akdeniz biter. - Georges Duhame Zeytin hasadı mevsimine adım attığımız şu günlerde, ölümsüzlüğü ve binlerce yıldır tarihe ettiği tanıklık ile zeytinden söz edelim. Bilimsel olarak bakıldığında leylak ve yasemin gibi çiçeklerle birlikte oleacea ailesine ait bir bitki olup dünyada otuza yakın türü saptanmıştır. Tarihe tanıklık etmesi ise öyle yüzyıllar değil binlerce yıllık bir tanıklık aslında. Arkeobotanik çalışmalar Akdeniz iklim coğrafyasında zeytinin çok eski olduğunu kanıtlar. Milattan önce onbin yıl öncesinden beri zeytin ağacının doğu Akdeniz havzasının doğal bitki örtüsü olduğu gösterilmekle birlikte, batı Akdeniz'de de kuzey Afrika'da bulunan yaprak fosilleri, milattan önce oniki bin tarihine işaret eder. Dahası da var; Ege'de Santorini adasında bulunan zeytin çekirdek ve yaprak fosillerinin ömrü ise 37 bin yıl olarak hesaplandı. Zeytin, tarihten eski bir ağaç olarak her saygıyı fazlasıyla hak ediyor. Zeytin ağacı her ne kadar tarihe tanıklık ediyor olarak tanımlasak da, zeytinin hem yağ hem de meyvesinin kullanımı uzun yıllar sonra oldu. Konusunda uzmanlığı kabul gören Jose M. Blazquez yazdığı Dünya Zeytin Ansiklopedisi'nde insanlığın zeytininden faydalanmak üzere yetiştiriciliğine başlamasının 6000 yıl önce Anadolu topraklarında olduğunu söylüyor. Delice olarak tanımlanan zeytin ağaçlarından faydalanma ve bu ağaçların sonraları ıslah edilip aşı zeytinliklere dönüştürülmesi de bu yıllardan sonra oldu. Hatta ülkemizde Mersin bölgesinde Torosların eteklerinden batıya doğru uzanan yoğun delice zeytinlerin aslında binlerce yıl önce ıslah edilmiş, ancak uygarlıklar değiştikçe terkedilmiş zeytinlikler olduğu öne sürülür. Anadolu coğrafyasında zeytin ile ilgili arkeolojik çalışmalar -özellikle Ege'de- M.Ö. 6000 yılına kadar ulaşılabilmiştir. Hatta bugünkü Urla, Zeytineli bölgesi bu konuda tam bir cennet olarak kabul edilebilir. Öyle ki çocukluk ve gençlik yıllarımda bu bölgelerde dolaşırken ya bir köy kahvesinin önünde kalakalmış, veya bir tarlanın ortasında kendi başına duran eski taşlara rastlardım. Eminim günümüzde bile kıyıda köşe hala vardır bir yerlerde. Bunların bugün zeytin ezme taşı veya sıkmada kullanılan presleme taşları olduğunu biliyoruz. Bu bölgede yani eski adıyla Klazomenai'de bölgeye özgün anforaların aynılarının deniz aşırı başka coğrafyalarda ki keşiflerde bulunması ve tarihlerinin eşleşmesi, Klazomenai'nin o dönemde önemli bir zeytinyağı ihracat merkezi olduğuna işaret ediyor. Aynı dönemlerde çağının en büyük bilim insanı olan Thales de Miletus şehrinde yaşamakta ve dünyada varolan tüm aklın yarısı Thales'tedir denecek kadar bilgisine saygı duyulmaktadır. Thales tarihte güneş tutulmasını önceden hesaplayabilen ilk kişidir. M.Ö 28 Mayıs 585 gününde gerçekleşen güneş tutulmasını hesaplamıştır. Bu olay insanlık tarihinde insan aklının önceden hesapladığı ilk doğa olayı olarak kayda geçer. Bu bilim ve insanlık için o denli önemli bir olaydır ki ünlü yazar Cevat Şakir o günün, tarihin 0 başlangıcı olması gerekliliğinden bahseder. Thales'in zeytin ile ilgisi ne derseniz? Thales yıllık hava durumu takipleri ile aldığı notları inceleyerek, o yıl mahsül durumu hakkında tutarlı tahminler yapabilmektedir. Hatta bununla da yetinmeyip bol mahsül olacağını hesapladığı yıllarda bölgedeki çok sayıda zeytinyağı işleyen tesisleri önceden kiralar ve oldukça iyi kazanç sağlar. Anadolu'nun bilimin ışığını binlerce yıl önce yaşamını aydınlatmada nasıl kullandığını görünce, aynı topraklara asırlar sonra ayak basanlar olarak biraz utanç ve mahcubiyet içinde gururlanıyor insan. Tarihi biraz bugüne doğru yaklaştırırsak, ülkemiz zeytinciliği açısından cumhuriyetin ilk yıllarında çok önemli çabaların olduğu görülüyor. 1936 yılında zeytincilik uzmanları ile yapılan değerlendirmede zeytinciliğin sadece fidan dikerek geliştirilmesinin çok zor olduğu, onun yerine zaten gelişmiş durumda olan 54 milyon delicenin aşılanması sağlanarak ekonomiye kazandırılmasının çok daha pratik olacağı düşünülür. Buradan hareketle 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerin Aşılattırılması Hakkında Kanun, 1939 yılında yürürlüğe giriyor. Böylece devlet arazilerinde bulunan delice olarak tanımlanan aşısız ağaçların köylüye emanet edilip, aşılanması ve bakımlarının yapılmasının sağlandıktan sonra izleme alınması, ardından da tapularının kendilerine verilmesi ile üretim dışı kalmış milyonlarca delicenin ülke ekonomisine katılması ve çiftçinin güçlenmesi hedefleniyor. Zeytincilik uzmanı Atıf Atilla'nın deyişiyle; dönüm başına 10 delice aşılayan köylüye 200 dönüme kadar arazi tahsisi yapılıp belli bir süre sonra da tapusu veriliyordu. Bu yasadan çok fazla yararlanan olur. Ancak kendini farklı aileden olarak gösterip hakkından daha fazla arazi sahibi olanlar ve tapusunu aldıktan sonra arazide bulunan yüzlerce belki binlerce yıllık ardıç, meşe ve hatta kendi aşıladıkları zeytin ağaçlarını kesip kömür yapanlar, arazide ağaç bittikten sonra araziyi kireç çıkarmak gibi amaca aykırı kullanımlara sunan suistimalciler nedeniyle hedeflenen amaç ne yazık ki ulaşılamaz. Doğanın kucağında tarihle birlikte varolan ve 3 büyük dinin kutsal kitaplarına geçmiş bu ölümsüz ağacın meyvesi ve yağının, milattan önce bilimin ışığında hasadı yapılırken binlerce yıl sonrasında 20. yüzyılda cehalete yenik düşmesi de hepimizin ders almasının zorunlu olduğu bir durumdur. Toplumda -her durumda olduğu gibizeytin bilincinin artması eğitim ve kültür ile olacaktır. Her ne kadar bu bilincin oluşmasının günümüz şartlarında çok kolay olmadığını görmek üzücü olsa da son yıllarda eğitimli yeni kuşak gençlerin tarım işine el atması, bir nebze de olsa tarım ve özellikle de zeytincilik konusunda en azından yüreklere su serpiyor. Son söz olarak zeytin ve zeytincilik ile ilgili ayrıntılı bilgi edinmek isteyenlerin Artun Ünsal'ın Ölmez Ağacın Peşinde kitabını bir kaynak olarak edinmelerini öneririm. Bu yazıyı yazarken benim de çok başvurduğum bir kaynak oldu bu kitap. Ayrıca zeytin ağacı ile ilgili 2016 yılı yapımı Iciar Bollain'in yönetmenliğini yaptığı El Olivo isimli filmi mutlaka izlemenizi öneririm. Bu yazı HBT'nin 83. sayısında yayınlanmıştır.


Kısıtlı zaman, sorunlar ve anlaşmazlıklar nedeniyle gitgide daha fazla insan iş hayatında ve aile içinde stres yaşıyor. Devam eden stres uyku bozukluğu, depresyon, duygusal tükenmişlik, bağışıklık enfeksiyonları, kalp-dolaşım bozukları ve hatta kansere neden olabiliyor. Bir kişinin stres yükünü objektif olarak belirlemek çok zordur. Bunun için genelde stres hormonu kortizolün seviyesi belirlenir; bunun için de kan veya tükürük örneği analizi gereklidir. Fakat son bir araştırma daha kolay bir yöntemin olduğunu ortaya koydu. Alman bilim insanı Markus Langer, gündelik yaşam stresinin, sesimizi değiştirdiğini buldu. Araştırmacı bunun için uç meslek gruplarındaki stres durumlarında ortaya çıkan ses değişimlerini kanıtlayan araştırmalardan yararlandı. Örneğin uçağın düşmesinden kısa bir süre önce pilotların sesleri değişiyor. Gündelik yaşam stresinin de seste değişimlere yol açtığını öğrenmek isteyen araştırmacı, 11 çalışandan bir hafta boyunca günlük işleri ve olası stres faktörleri hakkında rapor vermelerini istedi. Katılımcılara ayrıca sübjektif stres düzeyleri soruldu. Her katılımcı akşamları, araştırmacıların daha sonra akustik bir analize tabi tuttuğu sesli bir mesaj da gönderdi. Daha sonra ise fiziksel parametrelerin hafta boyunca ortalaması alındı ve ardından günlük değerlerin ne derece ve ne biçimde değiştiği ölçüldü. Katılımcılar randevularla, anlaşmazlıklarla veya zor görevlerle dolu stresli bir gün geçirdiklerinde, sesleri daha az stresli günlerdeki konuşma biçimlerine kıyasla, önemli değişiklikler gösterdi. Katılımcıların sesi biraz kalınlaştığı ve daha yüksek sesle, daha hızlı konuştukları saptandı. Bununla birlikte strese bağlı değişimler insan kulağı için dikkat çekici kadar belirgin değil, ancak bilgisayarda bu değişimler çok iyi ölçülebiliyor. Diğer önemli bir nokta da şu: Kişi stresli olduğunu fark etmese bile sesinde değişiklikler ortaya çıkabiliyor. Araştırmacılara göre ses analizi, bir kişinin objektif stres yükünü göreceli olarak kolay bir şekilde belirlemeye yardımcı olabilir. Mesela cep telefonu veya bilgisayardaki ses kayıtları, stres seviyesini ölçmek için yeterli veri sunabilir.


Güney Afrika'daki Sterkfontein mağarasında, dünyanın diğer yerlerine göre çok daha fazla Australopithecus fosili bulunmuştur. Yüzlerce buluntu arasında Mrs. Ples olarak isimlendirilen kafatası ve tüm bir iskeletten oluşan Little Foot fosili de yer alır. Bu kalıntıların birçoğu Australopithecus africanus'a ait ve hepsi de mağaranın yüzeyinde yer alan Member 4 odasında bulunmuştu. Ancak Member 4 odasının çatısı çöktüğü için buluntu tabakaları karışmıştı ve bu da tarihlendirmeyi zorlaştırdığı için öncü insan fosillerinin hangi tarihe ait olduğu bilinmiyordu. Hayvan kemiklerine göre yapılan tarihlendirmeyle bir milyon yıl ila dört milyon yıl arası bir sonuç elde edilirken, kireç birikimleri ve damlataşlarla gerçekleştirilen uranyum- kurşun dönüşümüne göre 2 ila 2,65 milyon öncesine tarihlendirilmişti. Bu da Sterkfontain'deki Australopithecus'ların Doğu Afrika'daki hemcinslerinden çok daha sonra yaşamış oldukları anlamına geliyordu ve bunlara 3,2 milyon yaşındaki Lucy de dahildi. Eğer tarihler doğruysa, Güney Afrika'da aynı tarihlerde Homo soyundan olan ilk insanlar ve ilkel Australopithecus popülasyonların da bulunması gerekiyordu. Konuya netlik kazandırmak isteyen Purdue Üniversitesi'nden Darrly Granger ve ekibi, mağaradaki buluntuları yeniden tarihlendirdi. Araştırmacılar bunun için de fosillerdeki taşlaşmış eklentilerin izotop oranını analiz ettiler. Sonuçlara göre Member 4 odası ve içindekiler yaklaşık olarak 3,41 milyon yıl yaşında ve buna göre bugüne dek tahmin edilenden bir milyon yıl daha eskiler. Demek ki Sterkfontein mağarasındaki öncü insanlar Australopithecus'ların erken temsilcileriydi. Hatta bunlar Doğu Afrika'daki öncü insan Australopithecus afarensis'e dahil olan ünlü Lucy fosilinden bile daha önce yaşamışlardı. Yeni tarihlendirme Sterkfontein homininlerinin daha erken Australopithecus türlerinin çağdaşı olduklarını gösteriyor ve bunların arasında Doğu Afrika'daki Australopithecus afarensis de bulunuyor. Bu tarihlendirme öte yandan Güney Afrika'nın en tanınmış fosillerinden biri olan Mrs. Ples in yaşını da bir milyon yıl geriye alıyor. Araştırmacılara göre sonuçlar, Güney Afrika'daki insanlık tarihine yeni bir bakış açısı sunuyor. Çünkü şimdiye dek Sterkfontein öncü insanlarının, Paranthropus'un doğrudan ataları ve Homo cinsinin Güney Afrika'daki ilk temsilcileri olamayacak kadar genç oldukları düşünülüyordu. Bu yüzden de Homo ve Paranthropus'un Doğu Afrika'da gelişmiş olması gerektiği ve bunların zaman içinde Güney Afrika'ya geldikleri düşünülüyordu. Ama şimdi bunların Güney Afrika'daki Australopithecus türlerinden gelişmek için bir milyon yıllık bir zamanları olduğu anlaşıldı.


Şilili araştırmacılar 2011 yılında bilinmeyen bir yaşam biçimi keşfettiklerinde ona The Thing adını vermişlerdi. John Carpenter'ın aynı isimli korku filminde (1982), 1930'lu yıllarda Antarktika'da bulunan donmuş bir uzaylının hikayesi işleniyor. Uzaylı aslında biçim değiştiren bir katildir ve insanları sırayla öldürür. Fakat araştırmacıların Antarktika yarımadasının önlerindeki Seymour adasında keşfettikleri gerçek buluntu şeklini hiç değiştirmedi. Havası kaçmış bir futbol topunu andıran üzeri kırışıklı obje, 29 x 20 santim büyüklüğünde. Texas Üniversitesi paleontologları Julia Clarke ve Lucas Legendre, bu objenin aslında 66 68 yıllık bir yumurta olduğunu tespit ettiler. Dünyanın ikinci büyük yumurtası olan bu yumurta, Mezozoik zamanın sauropod yumurtalarından bile büyük. Sadece Madagaskar'daki fil kuşunun daha büyük yumurtaları vardı. Diğer kuşların ve diğer dinozor gruplarının yumurtalarının aksine The Thing yumurtasının kabuğu yumuşaktı. Bu nedenle yumurtanın karada yaşayan bir hayvana değil de bir deniz canlısına ait olma olasılığı daha yüksek. Bu hayvan ya uzun boyunlu Plesiosaurus veyahut da günümüzdeki varanlarla akraba olan Mosazor olabilir diyor araştırmacılar. İki grup da 66 milyon yıl öncesine kadar 10 -15 metrelik boylarıyla dikkat çekiyordu. Ayrıca yumurtanın bulunduğu formasyonda söz konusu hayvanlara ait genç ve yetişkin kalıntıları bulunmuş. Fakat Plesiosaurus ve Mosazorlar sudaki yaşama tamamıyla uyum sağlamışlardı ve dev cüsselerine rağmen yumurtlamak için karaya çıkıp çıkmadıklarına araştırmacılar kuşkuyla bakıyorlar. Antarktika'da bulunan ilk fosil yumurta The Thing'den anlaşıldığı üzere bu iki gruptan birinde farklı bir durum olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar yumurtanın bir Ovovivipar'a ait olabileceğini düşünüyorlar. Ovovivipar, yumurtaları beden içerisinde gelişen hayvanlardır. Yumurtalar dişinin ovidukt ya da uterusuna yerleşir. Embriyo gelişimini tamamladıktan sonra açılır, yavrular karın boşluğuna düşer daha sonra da annenin bedenini terk ederler. Yavrular yumurtadan çabuk kurtulabilsinler diye kabuk yumuşak ve inceydi diyor araştırmacılar.


Kuşların sabah şakımasının zamanlaması çok önemli, sadece beş dakikalık bir gecikme dahi eş arayışını başarısız kılar. Almanya'da gerçekleştirilen bir araştırma, Berlin Tegel havalimanındaki gürültünün, bazı türlerin biyolojik saatini büyük ölçüde etkilediğini gösterdi. Hatta havalimanın 2020 yılında kapanması bile bir şey değiştirmemiş. Araştırmacılar Tegel havaalanında on yıllar boyu devam eden gürültünün bazı kuş türlerinde izler bıraktığını söylüyorlar. Hatta havalimanının kapanmasından altı ay sonra bile karatavuk gibi kuşların sabah şakıması, sessiz bölgelerdeki karatavuklara kıyasla daha erken başlamaya devam etmiş. Sonuç, Max-Planck Biyolojik Zeka Araştırmaları Enstitüsü'nde Lena de Framond ve Henrik Brumm ile çalışan ekibe ait. Kuşların erken şakıması 2016'daki bir araştırmayla gösterilmişti. Araştırmacılara göre kuşlar, türbinlerin sesine karşımasın diye sinyallerini daha önce vermeye başlamışlar. Şakımalarda örneğin yaşam alanını koruma veya eş seçme gibi yaşamsal önem taşıyan sinyaller var. Bu erken şakıma alışkanlığı gürültünün kesilmesinden sonra da devam etmiş, yani değişim uzun vadede kalıcı oluyor diyor araştırmacılar, Proceedings of the Royal Society B dergisinde. İncelenen türlerin büyük bir kısmında 2021 ilkbaharında bir normalleşme izlendi. Bu örneğin kızılgerdan kuşu, birçok baştankara türü ve büyük benekli ağaçkakan için geçerli. Fakat sıvacı kuşu, ardıç kuşu, üveyik ve keşiş otu sivrisineği gibi türler 2021'de de erken şakımaya devam etmişler. Aşağı yukarı yirmi dakika daha önce şakımaya başlıyorlar. Uzmanlara göre farklı reaksiyonların arkasında iki mekanizma olabilir. Kızılgerdan kuşu gibi bazı türlerde kuşlar gürültü seviyesine daha kolay uyum sağlayabiliyorlar. Karatavuk gibi gürültü zamanlarda olduğu gibi erken ötmeye devam eden türlerin yıllar içinde popülasyonun değiştiği ve normalleşmenin olasılıkla birkaç nesil sonra gerçekleşebileceği sanılıyor. Araştırmada arka plan gürültüleri de ayrı ayrı ele alınmış ve veriler ilk araştırmanın sonuçlarıyla karşılaştırıldı.


Işık, sıcaklık ve basınç gibi çevresel uyarıları organizmalar, uzmanlaşmış duyu hücreleriyle kaydederler. Örneğin gözdeki ışığa duyarlı reseptörler veya mekanik uyarıları dönüştüren ve sesleri duyulabilir hale getiren iç kulak kıl hücreleri gibi. Fakat bunların dışında daha az uzmanlaşmış beden hücreleri de bazen kimyasal olarak etkimeyen uyarılara tepki verirler. Hücrelerin örneğin ateşlenme gibi yüksek sıcaklıktan korunmak için 'ısı şok proteinleri' ürettikleri bilinmektedir. Benzer bir reaksiyon soğukta da yaşanır. Fakat diğer mekanik uyarılara hücrelerin ne şekilde tepki verdikleri ve kalıtımlarının ne şekilde etkilendiği bugüne dek çok az araştırılmıştı. Kyoto Üniversitesi'nde Masahiro Kumeta ile çalışan ekip, 'basit hücrelerin' de sese reaksiyon gösterip göstermediğini bilmediği için son çalışmada sese odaklanmış. Deneylerde farelerin bağdokularına, öncü sinir hücrelerine ve iskelet kaslarına ait dört hücre dizisi kullanılmış. Hücre kültürleri bir ısı kabininde birkaç saat boyu farklı frekansta ve yükseklikte seslerin etkisinde bırakıldıktan sonra araştırmacılar mekanik uyarılara tepki gösterdikleri bilinen üç gen üzerinde değişimler aramışlar. Bunlardan birinin kemiklerin büyümesinde, diğerlerininse yaraların iyileşmesinde ve bağdokusunun büyümesinde katkıları vardır. Bu incelemeler sayesinde gerçekten de gen etkinliklerinde ölçülebilir değişimler saptanmış. Genlerin etkinlikleri, bir ila iki saatlik 94 desibel gürültüden sonra yüzde kırk azalmış. Ve bu etki en az dört saat kalıcı olmuş. Sesin yüksekliğine ve dalga biçimine göre de etkinin farklı olduğu tespit edilmiş. Dahası hücre dizileri arasında da farklılıklar söz konusu. Araştırmacılar en çok da kemiklerin ve kasların geliştiği hücrelerin en fazla tepki gösterdiklerini söylüyorlar. Bununla birlikte Kumeta, genetik değişimlerin dokular, dolayısıyla da organizma üzerinde etkili olup olmadığını gösteren sonuçların yeterli olmadığını da belirtiyor. Ve 94 desibel gürültünün de içinde yaşadığımız her çevrede bulunmadığını hatırlatıyor. Fakat çevre gürültüsünün özellikle de trafik gürültüsünün hasta edebileceği eski araştırmalardan bilinmektedir. Hatta Dünya Sağlık Organizasyonu'na göre gürültü sağlığımızı etkileyen ikinci büyük çevre sorunu ve zararlı etkiler olasılıkla hücrelerin kalıtımlarından başlıyor. Kumeta bundan sonraki çalışmalarında daha çok gündelik yaşamda karşılaştığımız gürültü seviyelerini ele alarak organizmalar üzerindeki etkilerini araştırmak istiyor.


Şempanzelerin de arkadaşlarına güven duydukları ortaya çıktı. Böylece, dostluğun insanlara özgü olmadığını öğrendik. Leipzig Max-Planck Enstitüsü bilim insanları, arkadaşlığın, evrim sürecinde sanılandan çok daha erken geliştiğini söylüyor. Dostluğun kökeni çok eski ve uzun bir evrimsel kökene sahip yani. İlginç sonuç öte yandan diğer primatların sosyal ilişkilerinde de izlenebiliyor. Şempanzelerin hemcinslerine, diğerlerine kıyasla daha fazla sempati duydukları aslında eski araştırmalarla da kanıtlanmıştı. Ancak bu dostlukların da insanlarda olduğu gibi güvene dayandığı son araştırmayla açıklığa kavuştu. Jan Engelmann ve Esther Herrmann, Kenya'daki Sweetwaters Chimpanzee Sanctuary barınağında yaşayan on beş şempanzenin, karşılıklı temizlenmeleri veya birlikte beslenmeleri gibi etkileşimlerini inceleyerek, her şempanze için en iyi arkadaş ve arkadaş olmayan birer şempanze belirledi. Daha sonra şempanzeler Human Trust Game olarak bilinen bir güven oyununa katıldı. Tabi bir miktar revize edilerek: Şempanzeler görüşlerini güveniyorum veya güvenmiyorum iplerinden birini çekerek belirttiler. Deney prensibi şöyleydi: Güveniyorum ipinde sevilen bir yiyecek asılıydı. Diğer ipte ise pek sevilmeyen bir yiyecek. Bir şempanze hangi ipi çekerse ucundaki yiyeceği paylaştırma yetkisi diğer şempanzedeydi. Yani sevilen yiyeceği çeken şempanze bu işten hiçbir pay almadan çıkma riskini taşıyordu. Ne var ki şempanzeler güvendikleri deney arkadaşları olduğunda birinci ipi çekmeyi tercih ettiler. Yani çektikleri ipin ucundaki güzel yiyeceği alıp kaçmak yerine kendileriyle paylaşacaklarına güven duydular. Bu araştırmadan elde edilen bulgulara göre şempanzeler seçtikleri hemcinsleriyle yakın ve uzun vadeli ilişkiler kuruyor, ki bu da insanlar arasındaki ilişkilerle paralellik göstermekte. Araştırmacılar, bundan sonra şempanzelerin arkadaşlarına diğerlerine kıyasla daha çok yardım edip etmediklerini öğrenmeye çalışacak.


Çinli bir araştırma ekibi, küresel çapta yaşanan kuş gribi salgınlarına neden olan H5N1 virüsünün kaynağı, evrimi ve yayılmasının sistematik olarak tanımını yaptı. Çin Tarım Bilimleri Akademisi'ne bağlı Harbin Veterinerlik Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülen araştırma, geçen günlerde Emerging Microbes & Infections isimli dergide yayımlandı. Çalışmada, halen dolaşımda olan H5N1 virüsünün, H5N8 kuş gribi virüsünün H1N1 ve H3N8 gibi alt türlerle bir rekombinasyonu olarak Hollanda'da Ekim 2020'de ortaya çıktığı bulundu. Araştırma ekibine başkanlık eden Harbin Veterinerlik Araştırma Enstitüsü'nden Chen Hualan, H5N1 virüsünün Avrupa, Afrika, Asya ve Kuzey Amerika'da Ekim 2020'den bu yana 70 milyonun üzerinde kümes hayvanının ölümünden sorumlu olduğunu söyledi. Araştırmacılar 28 ülkeden izole edilmiş 233 temsili H5N1 suşunun ayrıntılı bir filogenetik analizini yaptı. Bu analizin sonucunda virüsün yabani kuşlar arasında görülen farklı virüslerle karmaşık gen değişimleri yaşadığını ve ortaya çıktığı tarihten bu yana 16 genotip oluşturduğunu buldular. Araştırmacılar Çin'de Eylül 2021 ile Mart 2022 arasında 26 bin 767 yabani kuş ile kümes hayvanından toplanan numunelerden 13 H5N1 virüsü suşunu izole ettiler. Bir bakteri veya virüsun farklı alt türlerinin, aralarında genetik farklılıklar bulunan gruplarına 'suş' denebilir. Farklı suşlar arasında, ilaçlara, dış etkilere dayanıklılık vs. özellik değişiklikleri olabilir. Belçika'nın başkenti Brüksel'de bir süpermarkette yumurtaların bulunduğu rafa asılı Fransızca ve Hollandaca, "Kuş gribi nedeniyle serbest gezen tavuk yumurtaları geçici bir süreyle zorunlu olarak kapalı alanda tutulan tavuklardan gelmektedir" anlamına gelen duyuru görülüyor. Çin'de virüsün G1, G7, G9 ve G10 isimli dört genotipi tespit edildi. Chen, bu virüslerden üçünün daha önce başka ülkelerde de bildirildiğini söyledi. Antijenlik analizleri, Çin'de halen kullanılan H5-Re14 aşı suşunun virüsle uyumlu olduğunu gösterdi. Bu, H5 ve H7 trivalan inaktive kuş gribi aşılarının, bağışıklık kazanmış kümes hayvanlarını virüsten etkin bir şekilde koruyabileceğine işaret ediyor. Çalışma, yüksek riskli ülkeleri, kümes hayvanlarını kuş gribinin H5 alt türüne karşı aşılamaya çağırıyor.


Keseli bir hayvan olan koala yalnız yaşayan bir hayvandır ve günlerini ağaçlarda yayılarak geçirir. Günde 18-22 saat uyuyabilen koala, bu sayede lif bakımından zengin olan okaliptüs yapraklarını sindirebilmek için ihtiyacı olan enerjiyi depolar. Deniz filleri / fokları sahilde, güneşin altında ısınmayı ve uyumayı severler. 2009'da Alaska Üniversitesi'nden bilim insanları, 2 ile 8 ayını pek de dinlenmeden denizde geçiren deniz fillerinin, tekrarlayan dalışlar sırasında uyuyor olabileceklerini keşfettiler. Dibe dalarken rahatladıkları ve bu esnada uykularını aldıkları düşünülüyor. Boz ve siyah ayıların aksine, kutup ayıları kış uykusuna yatmazlar. Yıl boyunca bir seferde 7-8 saat uyurlar. Zamanlarını çoğunlukla kuzey Kutup bölgesinde yüzerek geçirdikleri için, onları soğuktan kalın deri altı yağları korur. Yine de, vücut ısılarını ve enerjilerini muhafaza etmek için arada bir kestirmekten hoşlanırlar. Aslanlar günde ortalama 18 ila 20 saat kadar uyurlar; bazen bu süre 24 saati bulur. Kavurucu Afrika sıcağından korunmak için, ağaçların gölgesinde veya yoğun bitki örtüsünün altında serinde uyurlar. Aslanların uykuya çok ihtiyacı vardır, çünkü uyandıklarında avlanmak veya kimin patron olduğunu kanıtlamak gibi güç gerektiren işlerle meşgul olurlar. Çayır köpekleri geceleri aileleriyle birlikte yeraltı çukurlarında uyur. Isınmak için birbirlerine sokulmuş ve karmaşık bir düzen içinde uyurlar. Yer üstündeyken ise güneşe karşı popo üstü oturur ve uyuklar. Zürafalar, memeliler arasında uykusu en kısa süren hayvanlardandır, günde 2 ila 4 saat kadar kestirirler. Uzun boyunları nedeniyle yere uzanmaları ve tekrar kalkmaları çok zor olduğundan, ayakta uyuyakalırlar. Böylece, bir yırtıcı tarafından rahatsız edilirlerse ayağa kalkmakla vakit kaybetmeden hızlıca kaçabilirler. Kendilerini güvende hissettiklerinde, uyuklarken yere oturdukları da görülür. Ev kedileri, aslanlar ve kaplanlar gibi, günde 18 saate yakın uyuyabilirler. Bilim insanlarına göre bu uyku düzeni kedilere, avdan önce enerji toplamak için saatlerce uyuyan vahşi atalarından miras kalmış. Hipopotamlar, 30'lu gruplar halinde günde 16 saat kadar dinlenirler. Kara memelisi olsalar bile, çoğu gece sualtında uyurlar. Yetişkin hipopotamlar suyun altında nefeslerini 5 dakikadan fazla tutabilir. Periyodik olarak yüzeye çıkar ve derin bir nefes alarak kendilerini yeniden suya batırırlar. Asıl şaşırtıcı olan bu işlemi uyurken yapmalarıdır. Bütün gece hiç uyanmadan bu işlemi tekrar ederler. Batarlarken burun delikleri ve kulakları su kaçmasın diye kapanır. Tilkiler günde ortalama 11 saat uyurlar. Bilinenin aksine, inlerinde değil, kuyruklarını sıcak tutması için vücutlarına sarıp yerüstünde uyurlar. Görseldeki tilki Kuzey Afrika'da Sahra Çölü'nde yaşayan gece tilkisidir ve sıcak iklimdeyken ısınmak için kuyruğunu sarmaya ihtiyaç duymaz. Kokarcaların birçok türü gece hayvanıdır; geceleri avlanır ve gündüzleri uyurlar. Soğuk kış aylarında kazdıkları çukurlara saklanır ve depoladıkları yağ ile yaşarlar, dışarı pek çıkmazlar. Kış uykusuna yatmazlar ama enerjilerini korumak için derin bir uykuya dalarlar. Dişi kokarcalar çukurların içinde ısınmak için birbirlerine sokulur, erkekler ise inlerinde tek başlarına uyurlar. Koyun günde ancak 4 saat ve dik durur pozisyonda ve ön ayaklarını altına alarak uyur. Bu da bir yırtıcı saldırırsa hızlıca kaçabilmesini sağlar. Elbette bazen görseldeki kuzu gibi yatabilirler. Avrasya'ya özgü kızıl sincabın karakteristik kızıl kürkü ve kulaklarının ucunda tüyleri vardır. Kış uykusuna yatmaz ama kürkü kalınlaşır ve bir miktar grileşir. Tilkiler gibi sincaplar da gür ve kabarık kuyruklarını uyurken ısınmak için vücutlarına sararlar. Geyikler günde 8 ila 12 saat uyuyabilirler. Gün içinde farklı noktalarda uyumayı tercih ederler. Geceleri ise çam ve köknar ağaçlarının altında uyurlar. Ağaçların alçak dalları onları rüzgar ve kardan koruyarak, vücutlarını sıcak tutmalarına yardımcı olur. Gün içinde geyikler çayırlara, çimenlere ve ormanın açık alanlarına serilerek güneş ışınlarıyla ısınırlar. Dev pandalar günde 10 saat kadar uyurlar. Geriye kalan zamanda ise yiyecek ararlar veya en sevdikleri yiyecek olan bambuyu kemirirler. Dev pandalar mükemmel ağaç tırmanıcılarıdır ve çoğunlukla dalların üzerinde dinlenirler. Eğer genç bir panda yavrusu ağaçta uyuyorsa, annesi de genellikle ağacın dibindeki otların arasında yatar. Böylece yırtıcı hayvanlara karşı yavrusunu koruyabilir.


Hapşırmak, vücutta bulunan yabancı maddelerin dışarı atılmasını sağlayan doğal bir mekanizmadır; ciğerleri ve diğer organları bulaşıcı maddelerden korur. Hapşırmanın tıptaki adı sternutasyondur. Nezle, alerjenler , fiziksel rahatsızlık veren etkenler , çevresel etkenler , soğuk hava veya parlak gün ışığı gibi birçok etken hapşırmaya sebep olabilir. Hapşırık, burnu kaplayan, hücre tabakası, yani solunum yolu epitelinin rahatsız olarak üçlü kafatası sinirlerinin ucunu tetiklemesi, buradan da beyne hapşırma refleksini başlatması için mesaj vermesiyle olur. Yapılan araştırmalara göre bir hapşırık, vücuttan 150 km/saate kadar hızda hava itebiliyor. Ayrıca hapşırıkların önceden düşünüldüğünden çok daha uzağa ulaşabildiği de kanıtlandı. Bir hapşırığın hızlı çekim videosunda sümüksü püskürtünün, ayrı damlacıklar olarak değil de görünmez bir gaz bulutu içerisindeki damlacıklar halinde hareket ettiği ve bu sebeple tahmin edilenden beş ile iki yüz kat arasında daha uzağa ulaşabildiği görüldü. Hapşırma refleksi, göz kapaklarından vücuttaki tüm delikleri çevreleyen kaslara kadar vücuttaki kasların tümünü tetikler. Ancak gözlerimizi neden kapattığımız henüz açıklanmış değil. Bu durum sinir sistemimizin yapısıyla alakalı olabileceği gibi vücudun, burunsal geçitleri korumakla gözleri korumak arasında kurduğu bir bağ da söz konusu olabilir. Öyle ki her dört kişiden biri parlak gün ışığında hapşırır. Bazı insanlar hapşırmayı orgazma benzetmektedir. Her ne kadar iki fenomen arasında bazı benzerlikler olsa da bu karşılaştırma genellikle kişilere özgü olabilir. Ancak araştırmacılar, cinsel olarak uyarıldıklarında hapşırma vakalarıyla da karşılaşmıştır. Bunun sebebi muhtemelen otonom sinir sistemindeki çapraz bağlantılardır. Burunda da cinsel organlardaki gibi erektil doku bulunduğundan bu bağlantı söz konusudur. Ayrıca bazı insanların seks esnasında burnu tıkanmaktadır, buna da balayı riniti denir. Hapşırıkların sesi kibar bir burun çekme ile korkunç bir kükreme arasında değişebilir. Bu farklılıklar, kişinin anatomisine ve otokontrolüne bağlıdır. Yapılan bir araştırmaya göre insanların % 45'i topluluk içindeyken, tek başlarınayken hapşırdıklarından çok daha gürültülü hapşırmaktadırlar. Bazı insanların hapşırıkları kendiliğinden iki, üç veya daha fazla sayıda gelmektedir. Araştırmacılara göre hapşırıkları nöbet gibi olan kişiler alerjik olabilir. Ayrıca nadir olarak da görülse de epilepsi hastaları hapşırık atağı geçirebilir. Ancak genel olarak birden fazla kere hapşırmanın sebebi kişisel tikler veya vücuttaki toz zerresinin atılmaya çalışılmasıdır.