- 2017 yılında bilim dünyasını neler bekliyor? 2015 yılında lösemi hastası küçük bir kız genleri düzeltilmiş bağışıklık hücresi yöntemi ile tedavi edildi. Yalnızca küçük kız için özel olarak geliştirilen ve uygulanan bu tedavi yönteminin 2017 yılından başlayarak yaygın olarak kullanılacağı tahmin ediliyor. Var olan bazı genlerin değiştirilmesini veya işlevsiz hale getirilmesini içeren gen düzeltme uygulaması ilk başlarda çok büyük zorluklar içeren bir teknolojiydi. Örneğin küçük kıza uygulanan tedavinin geliştirilmesi yıllar almıştı. Oysa CRISP adı verilen devrim niteliğindeki yeni bir teknik sayesinde bu süreç birkaç haftaya indi. Aslında 2016'nın son aylarında Çinliler CRISPR yöntemini ilk kez insanlar üzerinde denediler. Kanserli bir hastadan çıkartılan bağışıklık hücreleri içindeki PD-1 genini CRISP sayesinde işlevsiz hale getirdiler. Daha sonra bu düzeltilmiş hücreler hastaya yeniden nakledildi. Böylece kanser hücreleri bağışıklık hücrelerinden kaçamamış oldu. ABD'de yeni yılda başlayacak olan çalışmalar daha büyük hedefler peşinde. Bu çalışmalarda bağışıklık hücrelerinin tümörleri hedef almasını sağlayacak ekstra bir gen ilave edilecek. Daha sonra CRISP tekniğinden yararlanarak PD-1 ve diğer iki gen daha etkisiz hale getirilecek. Lösemi gibi kanser türlerinin tedavisinde tümörleri hedef alan gen ilavesi, halihazırda umut verici bir yöntem olarak değerlendiriliyor. Ne var ki bu yöntem katı tümörlerde pek işe yaramıyor. Şimdi bu iki tekniğin birleştirilmesiyle tedavi daha etkin bir hale getirilebilir. Bu deneyler hücre genomlarının düzeltilmesi tekniğinin güvenilir olduğunu ortaya koyarsa, çok kısa süre içinde başta göz hastalıkları olmak üzere çok çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılacak. Dijital görüntülerle bezeli geliştirilmiş gerçeklik teknolojinin ulaşmak istediği fütüristik bir hayal dünyasıdır. 2017 yılında bu hayal dünyası gerçek olabilir. 2016'da Niantic, Microsoft, Lenovo gibi teknoloji şirketleri, ürünleriyle bizi bu fantezi dünyaya taşıdı. Niantic'in Pokemon Go isimli akıllı telefon oyunu, Microsoft'un HoLoLens adını verdiği dijital ekranlı gözlüğü, Google'ın Tango AR platformunu kullanan Lenovo markalı Phab 2 Pro i telefonu, geliştirilmiş gerçekliğin ilk ürünleri olarak yaşantımızda önemli bir yer edindi. AR hayranları şimdi bu teknolojinin, yalnızca eğlence aracı olarak değil, iş hayatında da kullanılması için harekete geçiyor. Örneğin, fabrika işçileri yeni bir makinenin nasıl kullanılacağını yanı başlarında beliren özel öğretmenlerden öğrenebilecek; mimarlar restore edecekleri binanın içinde dolaşabilecek, dedektifler cinayet mahalini farklı bir açıdan inceleyebilecek. Bu arada bilgisayar oyunu bağımlıları tankları yalnızca ekranlarda değil yanı başlarında yönetecekler. Her yeni buluşta olduğu gibi, insanların AR'ye alışmaları için bir uyum sürecinden geçmek zorunda. Örneğin bazı insanlar Pokemon Go oyununda canavarların binalarda, müzelerde ve mezarlıklarda aniden belirmesinden hoşnut olmayabilir. Bu teknolojinin kuralları oluşturuluncaya kadar yanı başınızda aniden beliren görüntülerden ürkmemeyi öğrenmeniz gerekiyor. Cassini uzay aracı fırlatılışından 20 yıl sonra Eylül 2017'de Satürn'e dalış yaparak yaşamına son verecek. Cassini, 2004 yılında Satürn'ün yörüngesine girmesinden bu yana sürekli olarak gezene, halkalarına ve uydularına ilişkin binlerce göz kamaştırıcı görüntü gönderdi. Bu arada halkalarındaki yeni cisimleri ortaya çıkarttığı gibi Satürn'ün hava koşullarına ilişkin ayrıntılı bilgiler de elde etti. Uzay aracının en önemli keşiflerinden biri küçük, buz kaplı Enceladus'un uzaya su buharları fışkırttığını görüntülemesiydi. Bu da uydunun yüzeyinin altında büyük bir denizin olduğunu ve böylece bu denizin içinde yaşam formlarının bulunabileceği olasılığını işaret ediyordu. İşte bu nedenle Cassini'nin yok olması gerekiyordu. Bu kadar önemli keşiflerde bulunmasına karşın uzay aracının yakıtı 2017'de bitecek. Eğer Enceladus'a çarpıp parçalanırsa Dünya'dan getirmiş olacağı mikroplarla uyguyu kirletebilir. Bunu engellemek için Grand Finale olarak isimlendirilen bir son ile gezegene çarparak yok olması sağlanacak. Grand Finale için Cassini, gezegenin kuzey kutbu üzerinde uçarken en dıştaki F halkası denilen halkaları delerek alçalacak. Daha sonra en iç halkalardan alacağı örnekleri Dünya'ya gönderecek. Son olarak daha önce hiç girmediği bölgelerin yörüngesinde 22 kez dönecek ve keşif yapacak. Her bir yörünge dönüşü 6 gün sürecek. Bu evrede gezegenin kütleçekimi ve manyetik alanları ile ilgili bilgiler edinecek. Nihai olarak Cassini Saturn'ün en üst atmosferine girecek ve yanacak. Ancak son nefesine kadar veri göndermeye devam edecek. İnsandan insana beyin iletişimi ilk kez 2017'de başlayacak. Beynimizin kendine özgü bir çalışma şekli vardır. Herhangi bir kavram üzerindeki düşüncelerimiz deneyim ve anılarımızın etkisi altındadır. Bu da herkesin beyin faaliyetinin farklı bir çalışma şablonu olduğu anlamına gelir. Eğer sinirbilimciler bir kişinin şablonunu öğrenirlerse, o kişinin beyninde bazı belirli düşünceleri tetikleyebilirler; kuramsal olarak bazı insanların beyin faaliyetlerini kullanarak bu düşünceleri devreye sokabilirler. Bugüne dek bilim insanları farklı odalarda oturan iki kişinin karar alırken, transkranial manyetik uyarı yöntemi ile etkileşim içine girebileceklerini keşfetmiş bulunuyor. Başka bir çalışmada da beyin implantları yardımı ile üç maymunun birlikte öğrenebilmeleri, birlikte düşünmeleri ve işbirliği yapmaları sağlandı. Daha sonra benzer bir deney farelere de uygulandı. Bir sonraki aşama ise 2017 yılında benzer bir deneyi ameliyatsız bir müdahale ile insanlar üzerinde yapmak. Bu öncü çalışmalar büyük bir olasılıkla EEG başlıkları takan felçli hastalar üzerinden gerçekleştirilecek. Çok ciddi bir tehdit ile karşı karşıyayız. 2017'de çok sayıda insan basit bir bakteriyel enfeksiyondan ölebilir. Antibiyotik direnci tırmandıkça bel soğukluğu veya idrar yolları iltihabı gibi tedavi edilebilir hastalıklar tedavi edilemez hale gelebilir. Edinburgh Üniversitesi'nden Mark Woolhouse bu tehlikeyi şöyle açıklıyor: Dünyada çiftlik hayvanlarında insanlardan daha fazla antibiyotik kullanıldığı bir noktaya erişmek üzereyiz. Bu da bakterilerin direnç kazanmasına yol açıyor. Bu noktadan geriye dönüş ne yazık ki yok. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü hayvan yetiştiricilerinin artan miktarlarda antibiyotik kullanarak insanların sağlığını tehlikeye attıklarının farkında olmaları gerektiğine dikkat çekiyor. Örneğin insanlardan çok hayvanlarda kullanılan Colistin bugün insanlarda görülen bazı enfeksiyonlara karşı etkili olduğu bilinen tek antibiyotik. Oysa ona karşı da direnç geliştiği ileri sürülüyor. Avrupa İlaç Ajansı Colistin'e dirençli bakterilerin büyük bir olasılıkla çiftlik hayvanlarında artış göstereceğini ve bazı Avrupa ülkelerinin bu antibiyotiğin kullanılmasına sınır getirmesi gerektiğini bildiriyor. FAO gibi örgütler hayvanlarda bakterilere karşı savaşta antibiyotiklerden başka yolların bulunması gerektiğine vurgu yapıyor. Ancak artan et talebini karşılamak için hayvanlarda hızlı büyümeyi sağlayan antibiyotikleri sınırsızca kullanan yoksul ülkelerde, bu alternatiflerin bulunması yaşamsal önem taşıyor. Yapay zekanın 2017'deki hedefi StarCraft adı verilen savaş stratejisi oyun serisinde insan zekasının üzerine çıkmak. Dünyanın en yetenekli AI araştırma grupları en iddialı oyuncuları yenmek için kolları sıvamış durumda. Google'ın sahibi olduğu DeepMind şirketinin kurucularından Demis Hassabis ve Jeff Dean bir sonraki hedeflerinin StarCraft olduğunu açıkladılar. StarCraft'ta başarı stratejik güç gerektiriyor. AI, Mart ayında dünyanın en iyi Go oyuncusu Lee Sedol'ü yenerek gücünü kanıtlamıştı. AI'nin Go'daki bu başarısı oyunun karmaşıklığı göz önüne alındığında çok önemli bir adımdır. Go'da olası hamlelerin sayısı evrendeki atom sayısından fazladır. Kaldı ki AlphaGo'nun stratejisi yalnızca oyunu çözmeye odaklı değildir. Tam tersi AlphaGo'nun sinir ağları, uzman insan oyuncuları tarafından yapılan 30 milyon hamleden oluşan bir vertabanı kullanılarak eğitilmiştir. Oysa StarCraft farklı bir mücadeledir. Bu popüler video oyunları, geniş bir sanal alanda devasa orduların oluşturulmasını gerektirir. Oyuncular rakiplerinin niyetlerini bilmez; dolayısıyla aynı gerçek hayatta olduğu gibi eksik bilgilere dayanarak kararlarını vermek zorundadırlar. Bu oyun AI'nin gerçekler karşısında uygulayacağı stratejileri büyük ölçüde geliştirecektir. Artık biyolojik saatin bir anlamı kalmadı. 2017'de menopozdaki kadınlar kendi yumurtalarıyla hamile kalabilecekler. 2016'nın başlarında Atina'daki bir kısırlık kliniği menopozu tersine çevirdiğini ileri sürdü. Burada kadınların yumurtalıklarına, kendi kanlarından alınan trombosit açısından zengin plazma enjekte edildi. Bu yaklaşım genellikle kemik ve eklem yaralanmalarında kullanılır; amaç kök hücreleri harekete geçirmektir. Ne var ki bu yöntemim işe yarayıp yaramadığı tam olarak bilinmiyor. Yunanlı ekip hastalardan alınan yumurtaları döllemeyi başardıklarını duyurdular. Bu embriyoların bir kısmını pek yakında nakletmeyi planlıyorlar. Eğer normal olarak gelişirlerse bebeklerin bir kısmı 2017'de doğabilir. Aynı tedavi New York ve Mısır'daki iki klinikte daha kullanılmakta. Menopozdaki kadınların anne olabilmelerini sağlayan başka yöntemler de var. Biri yumurtaların mitokondriyalarını daha genç kadınlardan alınanlarla değiştirerek yumurtaları gençleştirmek. Bir diğeri de kadınların yumurtalarından kök hücre çıkartarak bunların laboratuvarda olgun yumurta haline gelmesini sağlamak. Eğer bu yöntem işe yararsa her yaşta kadının genç yumurta üretmesi sağlanmış olacak. Kadınlarda yumurta kök hücresinin gerçekten bulunup bulunmadığı bugün tartışma konusu. Ancak dünyanın dört bir yanındaki bilim insanları bu kök hücrelerini bulup, olgunlaştırmanın peşinde. Bütün bu çalışmalar sessiz sedasız ve gizlice yürütüldüğü için başarılı olup olmadığını ancak menopozdaki bir kadının hamile kalmasıyla veya anne olmasıyla öğrenebileceğiz. Bunun da 2017'de olması büyük olasılık. 2016 Şubat ayında Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory ilk kütleçekim dalga işaretlerini tespit edebildi. 2017'de çok sayıda kütleçekimi dalgası keşfedilmeyi bekliyor. Kütleçekimi dalgaları, masif bir gök cismi hız kazandığı zaman, uzay-zamanda oluşan hareketliliktir. 14 Eylül 2015 tarihinde devasa bir kütleçekimi dalgası meydana geldi. Nedeni iki büyük kara deliğin çarpışması ve nihayetinde birleşmesiydi. Daha sonra Aralık ayında bir tane daha tespit edildi. 2017 yılında daha fazla miktarda kütleçekimi dalgasının saptanması bekleniyor. LIGO dedektörlerinin duyarlılığının %15-20 oranında artırılması ve İtalya'da VIRGO dedektörünün devreye alınmasıyla dalgaların keşfi kolaylaşacak. Bu keşifler ne işe yarayacak? Bir kere daha fazla sayıda kara delik çarpışmasının kayda geçmesi, kara deliklerin evrendeki dağılımının haritalanmasını kolaylaştıracak. Böylece kozmik mesafeleri daha iyi ölçebileceğimizden karanlık enerjinin yapısını anlamamız kolaylaşacak. 2016 yılında kıta sıcaklığında, karbon dioksit düzeyinde ve mercan ölümünde küresel rekorlar kırıldı. 2017'de ise iklim değişikliği konusunda siyasi ve yasal mücadelenin şiddetlenmesi bekleniyor. Geçen yıl yürürlüğe giren Paris Antlaşması gereğince 197 hükümet karbon salımını sınırlayarak küresel ısınmayı 2 derecede sabitlemeği kabul etti. Ancak bu yükümlülüklerini yerine getirmeyen uluslara herhangi bir resmi ceza uygulaması söz konusu değildi. Bunun sonucunda ABD gibi çevreyi en fazla kirleten uluslar antlaşmayı göz ardı etme şansına kavuştular. Buna karşın antlaşmaya uymayan uluslara siyasi, ekonomik ve sosyal baskıların uygulanması gündemde. Örneğin eğer ABD yükümlülüklerini yerine getirmezse diğer uluslar ABD'den gelen ithal mallarına karbon vergisi koyabilecek. Paris Antlaşması ayrıca yurttaşlara hükümetlerini yasal yollarla baskı altına alma konusunda destek sağlıyor. Çevre örgütleri yıllardır hükümetlerini sera gazı salımı gerekçesiyle dava ediyor olsa da, bu davalardan somut bir sonuç çıkmıyor. 2017 yılında bunun değişmesi bekleniyor. Paris Antlaşması'na konacak yeni hükümlerle hükümetlerin yasal olarak karbon salımını kesmeleri sağlanacak. 2016 yılında ABD, Belçika ve Yeni Zelanda'da bir grup yurttaş hükümetlerine karşı karbon salımına ilişkin ciddi tedbirler almadıkları gerekçesiyle dava açmış bulunuyor. Bu, 2017'de mamutların geri döneceği anlamına gelmiyor. Ancak yok olmanın sınırındaki bazı türleri geri getirmek için 2017'de bazı projeler hayata geçirilecek. Bozulmamış DNA'ların var olması durumunda genetik ve kök hücre teknolojileri yardımıyla sayıları azalmakta olan bazı hayvanlar klonlanabilecek. Tamamen yok olmuş olan bazı türler ise en yakın akrabalarının genomuna müdahale edilerek yeniden aramıza katılabilecek. Örneğin Kenya'da yaşayan 3 adet beyaz gergedan kısır olmalarına karşın, kök hücre teknolojileriyle çoğalabilecekler. ABD'de yaşamakta olan kara ayaklı sansar bugün soyu tükenmekte olan hayvanların başında geliyor. Bunları çoğaltmak için laboratuvar deneyleri 2017'de başlayacak. Mamutların geri getirilmesi henüz ufukta görülmüyor. İlk klonlama girişimlerinin 2018'de başlaması planlanıyor.


Amerikan Meteoroloji Dairesi kayıtlarına göre, 1880 yılından bu yana 2019 yılı, 2016'dan sonraki en sıcak yıl oldu. Karadaki ve okyanuslar üzerinde Ocak'tan Ekim'e kadarki ortalama sıcaklık, 20. yy.'ın ortalama sıcaklığı olan 14,1 dereceden, 0,94 derece daha yüksek oldu. Kayıtların yapılmaya başlamasından sonra en sıcak yıllar arasında 2015, 2017, 2018, 2014, 2019 ve 2013 de yer alıyor. Dünyanın hemen hemen her yerinde 2019 yılındaki sıcaklık ortalamanın üzerindeydi. Bu artış özellikle de Alaska'da, Kuzeybatı Kanada'da, Orta Rusya'da, Güney Afrika'da, Madagaskar'da, Avustralya'da ve Asya'da kendini belli etti. Sıcaklık artışının devam edeceğini tahmin eden uzmanlar, bunu Arktik bölgedeki ve Antarktika'daki buz örtüsünün küçülmesine, kuraklık veya kasırga gibi uç hava koşullarına ve karbondioksit gibi sera gazı emisyonlarına bağlıyorlar. 2020 yılı için de kara bir tablo tahmininde bulunan araştırmacılar, El Nino'nun Pasifik bölgesinde yine kendini göstermesini bekliyorlar. El Nino örneğin, Güney Amerika'da sellere, Avustralya'da kuraklıklara ve Hindistan'da mahsul kaybına yol açabiliyor.


2020'ye pek hoş başladığımız söylenemez. Avustralya'daki yangınlar, Çin'de başlayıp dünyaya yayılan koronavirüs, iklim değişikliğinin artık daha geniş kitleleri etkiler hale gelmesi... Çözüm yolları ise yine bilimde aranıyor. 2020 yılında sağlıktan uzaya, fizikten mikrobiyolojiye kadar hangi gelişmeler bekleniyor, kısaca göz atacağız... Astronomi yazarı Lisa Grossman ve fizik yazarı Emily Conover 2018'de Event Horizon Telescope'un yakında bir kara delik fotoğrafı elde edileceğini tahmin ettiğinde haklıydı. Ancak tahmin ettikleri kara delik farklı çıktı. Onlar Samanyolu'nun merkezindeki bir kara delik olan Sagittarius A'nın görüntüsünün yakalanacağını tahmin etmişti ama Prof. Feryal Özel'in de başında bulunduğu bir ekibin çabasıyla elde edilen görüntü M87 Galaksisi'nin ortasında yer alan bir kara deliğe aitti. Grossman ve Conover'ın yeni bir tahmini var: Başka bir kozmik giz olan karanlık maddenin 2020'de ortaya çıkması... Güney Dakota'da eski bir altın madeninde bulunan LUX-Zeplin zayıf etkileşimli büyük parçacıklar olan WIMP'leri aramaya başlayacak. Conover, bu teorik parçacıkların, karanlık maddenin açıklanması için önemli bir aday olduğunu belirtiyor. Diğer aramalar başarısız olsa da LZ, önceki WIMP aramalarından 20 kat daha duyarlı olacak. Biyomedikal yazarı Aimee Cunningham, erkek doğum kontrol hapının klinik denemesinin sonuçlarını bekliyor. Erken bir test, hormonal hapın güvenli olduğunu ve sperm üretimi için gerekli hormon seviyelerini baskıladığını buldu. Alzheimer hastalığı için de çalışmalar devam ediyor. Aducanumab adı verilen potansiyel bir ilaç, ABD Gıda ve İlaç Dairesi tarafından onaylanabilir. Nörobilim yazarı Laura Sanders, ilacın inişli çıkışlı geçmişini göz önünde bulundurarak tartışmaları da beraberinde getireceğini düşünüyor. Aducanumab'a dair 2016'daki ilk çalışmalar, ilacın Alzheimer'da görülen amiloid-beta plaklarını temizleyebileceğini öne sürmüştü. Ancak daha sonraki sonuçlar, ilacın en yüksek dozunun hafızadaki yavaşlamayı azaltabileceğine dair hayal kırıklığı yarattı. Davranış bilimleri yazarı Bruce Bower, moleküler biyolojide 2020'de yaşanacak gelişmelerin, insan evrimi üzerine yapılan çalışmalarda daha büyük bir rol oynamasını bekliyor. Araştırmacılar, hominid fosillerden çıkarılan eski DNA çalışmalarıyla, fosilleşmiş kemiklerde ve dişlerde DNA'dan daha iyi koruyan ekstrakte edilmiş proteinlerin analizleriyle bu görüşü destekliyor. Proteinler, yeni türlerin tanımlanmasına ve evrimsel ilişkilerin çözülmesine yardımcı olabilir. Moleküler biyoloji yazarı Tina Hesman Saey ise doğrudan tüketiciye yönelik genetik test yapan AncestryDNA gibi şirketlerin bu yıl büyük etik tartışmalarına neden olabileceğini tahmin ediyor. 2020'nin bilim ve çevre politikaları için önemli bir yıl olması bekleniyor. Yaşam bilimleri yazarları Susan Milius ve Jonathan Lambertt, siyasetin yaban hayatı üzerindeki etkisinin 2020'de ön plana çıkacağını düşünüyor. BM Genel Kurulu 2011-20 yılını Birleşmiş Milletler Biyoçeşitlilik On Yılı ilan etmişti. Milius, BM Biyoçeşitlilik On Yılı sona ererken dünyanın on yılın hedeflerinin çoğunu kaçırdığını söylüyor. Lambert ise Ağustos ayında ABD Başkanı Donald Trump'ın idaresi tarafından açıklanan Tehlikedeki Türler Yasasının nasıl uygulandığına dair önemli değişiklikleri ve belirli türlerin geleceği hakkında soruları tetiklediğini savunuyor. Toprak ve iklim yazarı Carolyn Gramling ise 2020'nin sonuna kadar, iklim değişikliğiyle mücadeleye ulusların ne kadar bağlı olduğuna dair tartışmaların artacağına dem vuruyor. 2015'te Paris İklim Anlaşması'nı imzalayanlar, küresel ısınmayı 2100 yılına kadar 2 santigrat derecenin altında tutmaya karar vermişti. Ancak mevcut karbon emisyonu azaltma vaatleri, ulusların bu konuda ne kadar yetersiz kaldığını açıkça gösteriyor. Ülkelerin, Aralık 2020'de güncellenmiş emisyon hedefleri sunmaları gerekiyor. ABD'nin anlaşmadan ayrılmasına yönelik süreç, Kasım 2020'de sonuçlanacak, ancak o ay ABD'de yaşanacak başkanlık seçimleri, ülkenin 2021'de anlaşmaya tekrar girip girmeyeceğini belirleyebilir.


Stanford üniversitesi araştırmacıları, yerküremizin 2030 yılına kadar %80, 2050 yılına kadar ise %100 yenilenebilir enerjilere geçebilmesi için bir yol haritası yayınladılar. Küresel bir vizyonla geliştirilmiş bu ayrıntılı araştırma, 139 ülkede, tüm enerji sektörlerinin elektriğe geçmesini, altyapının yenilenmesini ve enerjinin yalnızca rüzgar, güneş ve sudan elde edilmesini öngörüyor. Temiz enerji üretiminin fosil yakıt gerektirmemesi ve yüksek verimi nedeni ile küresel enerji tüketimini neredeyse yarı yarıya azaltacak, Net olarak 24 milyon yeni ve sürekli iş yaratacak, Küresel ısınmayı 1.5 derece santigrad ile sınırlayacak, Hava kirliliğinden kaynaklanan yılda 4 ila 7 milyon ölümü önleyecek, Önleyeceği karbon diyoksit salınımlarının sağlığımıza ve çevreye verdiği, yılda 20 trilyon dolara ulaşan dev maliyeti de yok edecektir! HBT'nin 1 Eylül 2017 tarihli 75.nci sayısı 'Bilim ve Barış' konusuna ayrılmıştı. Söz konusu enerji araştırması, bu bağlamda, yani barışa hizmet açısından da büyük öneme sahip.. Stanford'dan Mark Z. Jacobson ile 26 diğer araştırıcının hazırladığı ve CellPress'in Joules dergisinin 23 Ağustos sayısında yayımlanan 202 sayfalık bu çalışma çok ses getireceğe benziyor. Gerçekten de, dünyamızı, geç olmadan, karbon salınımsız, küresel ısınmanın durdurulduğu ve her ülkenin kendi enerjisini ürettiği bir geleceğe hazırlamak günümüzün en yaşamsal ve engellerle dolu sorunu. Söz konusu çalışma da bu soruna çözüm bulma amacı ile yapılmış. Uluslarası Enerji Ajansı tarafından enerji verileri izlenen, küresel karbon salınımının %99 una yol açan ve aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 139 ülke araştırmaya dahil edilmiş. Dolayısı ile, pratik olarak tüm dünyanın enerji dönüşüm planı yapılmış. Yapılan analizde, her ülkenin, elektrik, taşıma, ısıtma/ soğutma, endüstri ve tarım/ormancılık/ balıkçılık sektörlerinin temiz enerjilere geçişi ayrı ayrı incelenmiş ve her ülkenin kendine özgü yol haritası da çıkarılmış. Çalışma, %100 temiz enerjilere küresel olarak geçildiğinde, olağanüstü yararlar sağlanacağını gösteriyor. Örneğin, enerji üretimi için petrol, doğal gaz ve uranyum kullanılmayacağından, bu yakıtların çıkarılması, taşınması ve rafine edilmesi için gerekli olan enerjinin yok olması, küresel enerji gereksinimini de %12.6 gibi yüksek bir oranda azaltacak. Temiz elektrik enerjisi üretimi fosil yakıtların yakılmasından %23 daha verimli olduğundan ve elektrik enerjisi kullanımında da %6.9 verim artışı sağlandığından, toplamda küresel enerji talebi %42.5 oranında, yani nerede ise yarı yarıya azalacak! Araştırma, ayrıca, incelenen 139 ülkenin herbirinin kendi temiz enerjisini üretebileceğini, böylelikle başka ülkelere enerji bağımlığının ve buna bağlı sorun ve gerginliklerin doğal olarak azalacağını da gösteriyor. Son olarak, halen 'enerji çöllerinde' yaşamakta olan insanların da, bu çerçevede, bol, temiz ve yenilenebilir enerjiye kavuşacağını belirtelim. Küresel %100 temiz enerji dönüşümünün çok önemli bir ekonomik ve toplumsal etkisi, kaybolacak ve yeni yaratılacak işlere olacaktır. Fosil ve nükleer enerji yakıtlarının çıkarımı, taşınması, işlenmesi ve kullanımı hemen hiç kalmayacağından, bütün bu alanlarda toplam küresel iş kaybının 27.7 milyon kişiyi bulacağı hesaplanmaktadır. Öte yandan, küresel enerji gereksiniminin tamamını sağlayacak olan temiz enerjilerin kurulumu ve üretimi için, incelemenin konusu olan 139 ülkede, toplam 25.4 milyon tam zamanlı ve sürekli yeni iş açılacak, bu enerjilerin depolanması, dağıtımı ve kullanımının işletimi ve bakımı için ise yine aynı türden 26.6 milyon iş gerekecektir. Sonuç olarak, söz konusu dönüşüm bütün bu ülkelerde 52 milyon yeni iş yaratacak ve kaybolacak işler çıkarıldığında net iş kazancı (52-27.7) 24.3 milyon olacaktır. Aynı araştırma grubu, 2015 yılında, ABD'nin 50 eyaletinin %100 temiz enerjiye geçişi için de bir yol haritası hazırlamıştı ve elektrik enerji dağıtım şebekesinin böyle bir geçişte stabil kalıp kalmayacağını da incelemişti. Yeni araştırma, bir öncekini tüm yerküreye uygulayarak genişletmekte ve bu enerji dönüşümünün küresel iklim değişikliğine etkilerine ek olarak, tüm yenilenebilir enerji kaynaklarını, kaybedilecek ve kazanılacak işleri ve maliyetleri de incelemektedir. Bazı bilim insanları ise bu araştırmaları, nükleer enerjinin, 'temiz kömür' enerjisinin ve biyoyakıtların neden dışarıda bırakıldığı açısından sorguluyor. Araştırmacılar ise, nükleer santralların uzun planlama ve gerçekleştirme süreleri, yüksek maliyetleri, kaçak ve kaza riskleri ile nükleer silahlara yakıt sağlamaları gibi etkilerinden dolayı araştırma dışı bırakıldıklarını söylüyorlar. 'Temiz karbon' ve biyoyakıtlar ise, yine de, yüksek hava kirletici ve karbon salıcı etkilerinden dolayı ele alınmadılar. %100 rüzgar, su ve güneş kaynaklı bu enerji modeline gelen bir diğer önemli eleştiri de, yeraltında, kayalarda, ısı enerjisi depolanması ile tüm kara, hava ve deniz taşımacılığının yalnızca elektrikle ve hidrojenli yakıt hücreleri ile çalışan araçlarla yapılmasını öngörmüş olmasından kaynaklanmakta. Araştırıcılar ise, Danimarka'nın ısıtma enerjisinin %60'ının yeraltında depolandığını, bunun genelleştirilebileceğini, ayrıca araştırmanın yeraltı ısı depolanmasını sadece bir seçenek olarak ele aldığını, elektrik motorlu, bataryalı ya da yakıt olarak hidrojen kullanan araçlarının ise her sektörde büyük hızla geliştirilmekte olduğunu belirtiyorlar. Araştırma, WWS enerjilerinin günlük ve mevsimsel değişimlerinin enerji talebine nasıl uygun hale getirileceğini de incelemekte, enerji depolama ve şebeke dengeleme yöntem ve teknolojilerini içermektedir. Yol haritasının, doğaldır ki, çok eleştirilen bir yönü de gerektirdiği çok yüksek yatırımlar olmakta. Grubun lideri Jacobson ise bu dönüşümün toplam enerji, sağlık ve iklim değişikliği maliyetinin, halen kullanılan fosil yakıtlarla devam edilirse oluşacak toplam maliyetin yalnızca ¼'ü kadar olacağını belirtmektedir. 100% temiz enerjili bir dünyaya olabildiğince çabuk ulaşılmasının yaşamsal önemde olduğu tartışmasızdır. Söz konusu araştırma, birçok eksiğine rağmen bu konudaki vizyonu, ayrıntılı analizi ve yol haritaları ile bir ilki oluşturmaktadır. Aynı hedefe başka yollardan da ulaşılması elbette ki olasıdır ve incelenmektedir. Bu köklü değişimin hemen her alandaki getirileri giderek daha açıkça ortaya çıkmakta, hızla ucuzlayan ve yaygınlaşan güneş ve rüzgar enerjileri, elektrikli araçlar, akıllı dağıtım şebekeleri, enerji depolama yöntemleri hızla yaygınlaşmaktadır. Bu önemli araştırmanın ülkemizin de ilgili kurumları tarafından değerlendirilmesi, uyarlanması ve uygulanabilir bir ulusal yol haritasına dönüştürülmesi umuduyla... Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.


İklim bilimcilere göre dünya nüfusunun beşte birinin yaşadığı Asya'nın güney bölgelerindeki hava sıcaklıkları bu yüzyılın sonlarında insanların yaşayamayacağı kadar sıcak ve nemli olacak. Science Advances dergisinde 2 Ağustos tarihinde yayınlanan bir araştırma, 21. yüzyılın sonlarında Pakistan, Nepal, Hindistan, Bangladeş ve Sri Lanka'da iklim değişikliğine bağlı olarak artan sıcaklık ve nemin, insan yaşamı için büyük bir tehdit oluşturacağını öngörüyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden araştırmayı yöneten çevre mühendisi Elfatih Eltahir, bu bölgede yaşayan insanların çoğunun geçimini tarımdan sağladığını, bu nedenle sürekli olarak açık havada çalıştıklarından aşırı sıcaklıklara maruz kaldıklarını belirtiyor. Bütün bu etkenler -aşırı yüksek sıcaklık, yüz milyonlarca yoksul insan ve dışarıda çalışma zorunluluğu- bölgede yaşayanları savunmasız hale getiriyor. Daha iki yıl önce, tarihin en ölümcül sıcak hava dalgası Hindistan ve Pakistan'ı vurmuş, yaklaşık 3.500 insan hayatını kaybetmişti. Araştırmacılar, 25 kilometrekarelik bir alandaki toprak ve bitki örtüsündeki değişiklikleri inceleyerek topladıkları verileri küresel iklim modelleri ile birleştirerek, ayrıntılı bir bilgisayar simülasyonu elde ettiler. Sonuçlar, ıslak termometre sıcaklığı olarak adlandırılan sıcaklık düzeyinin Güney Asya'da aşırı artacağını gösteriyor. Sıcaklık ve nemin birlikte ölçülmesi anlamına gelen yaş termometre sıcaklığı ilk olarak Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde 2010 yılında yayınlanan bir araştırmada tanımlanmıştı. 35 C'den daha yüksek olan TW, insan vücudunun dayanamayacağı bir düzeydir; gölge altında ve iyi havalandırılmış koşullarda dahi bu sıcaklığa birkaç saat maruz kalmak ölümle sonuçlanabilir. Her ne kadar yaş sıcaklıklar genellikle 31 C'yi geçmemekle birlikte, 2015 yılının yaz aylarında Bandar Mahshahr, İran ve Basra Körfezi'nin bir kısmını çok yüksek sıcak hava dalgaları vurduğunda 35 C eşiğine neredeyse ulaşılmıştı. Eltahir ve meslektaşları daha önceki araştırmalarında da Basra Körfezi ve yakınlarındaki bölgelerin dünyadaki en sıcak TW derecesine maruz kalabileceğini öngörmüştü. Bu bölgelerin Güney Afrika'ya kıyasla daha avantajlı olduğunu söyleyen Eltahir, bunun sebebinin en sıcak bölgelerin okyanus üzerine denk gelmesi, Basra Körfezi ve çevresindeki toprakların tarım için çok fazla kullanılmaması, bu bölgede daha az insanın yaşaması ve refah düzeylerinin daha iyi olması olduğunu ileri sürüyor. Ancak araştırmacılar, bu yüzyılın sonunda kuzeydoğu Hindistan ve Bangladeş'in genelinde mevsimsel sıcak hava sıcaklık dalgalanmaları sırasında TW derecesi eşiğine yaklaşabileceğine dikkat çekiyor. Bilgisayar modellemesine göre en sıcak ikinci TW ise Güney Asya'da görülecek. Bu yazı HBT'nin 82. sayısında yayınlanmıştır.


Bilim insanları bu dehşet verici yitimin tek sorumlusunun küresel ısınma olduğu görüşünde birleşiyorlar. Ve kötü haber: Deniz seviyesinde meydana gelecek yükselme bu yüzyılın sonuna kadar bir metreye ulaşabilecek. Sera gazı salımlarındaki artışın tetiklediği küresel ısınmaya bağlı olarak yitirilen buz miktarını belirlemek amacıyla gezegenimizin kutup bölgeleri, dağ ve buzullarıyla ilgili uydu görüntülerini inceleyen bilim insanları, 1994 yılından bu yana toplamda 28 trilyon ton buzun yeryüzünden yok olduğunu ortaya koydular. Araştırmayı yürüten ve yitirilen buz miktarıyla ilgili bu sonucun dehşet verici olduğunu belirten Leeds Üniversitesi, Edinburgh Üniversitesi ve Londra Üniversitesi Akademisi uzmanları eriyen buzul ve buz örtülerine bağlı olarak deniz seviyesinde meydana gelecek yükselme bu yüzyılın sonuna kadar bir metreye ulaşabileceği uyarısında bulunuyorlar. Leeds Üniversitesi Kutup Bölgeleri Gözlem ve Örnekleme Merkezi başkanı Prof. Andy Shepherd, Kısaca yaklaşık bir milyon kişinin yerinden olacağı anlamına geliyor diyor. Araştırmacılar günümüzde akıl almaz boyutlara ulaşan buzul erimelerinin gezegenimizin güneş ışınlarını uzaya geri yansıtma yeteneğini de büyük ölçüde azalttığına dikkat çekiyorlar. Ayrıca, erimekte olan buzullardan ve buz örtülerinden gelen soğuk tatlı sular Kuzey ve Güney Kutup bölgelerindeki suların biyolojik yapısında ciddi bozulmalara neden olduğu gibi, sıradağlardaki buzulların yok olması da yerel toplumların bel bağladıkları tatlı su kaynakları açısından ciddi bir tehlike oluşturuyor. Shepherd, geçmişte araştırmacıların buzların erimekte olduğu Antarktika ya da Grönland gibi belli yerleri incelediklerine, ancak bu araştırmada giderek yok olan buzların ilk kez gezegen çapında ele alındığına ve sonuçların dehşet verici olduğuna dikkat çekiyor. Bu son araştırmada tanık olunan buz yitimi düzeyi, Hükümetler arası İklim Değişikliği Paneli tarafından ana hatlarıyla dile getirilen en kötü senaryo kestirimleriyle de uyuşuyor. Araştırmada, 1994-2017 yılları arasında elde edilen, Güney Amerika, Asya, Kanada ve dünyanın daha başka yerlerindeki buzullar, Kuzey ve Güney Kutup bölgelerindeki deniz buzları, Antarktika ve Grönland'ı örten buz örtüleri ve Antarktika anakarasından denize uzanan buz sahanlıklarıyla ilgili uydu görüntüleri incelendi. Sonuçta, tüm bu bölgelerdeki buz örtülerinde son otuz yılda çok ciddi bir azalmanın meydana geldiği ve bu yitimin günümüzde de sürmekte olduğu görüldü. Araştırmada yer alan Leeds Üniversitesi uzmanlarından Tom Slater, daha somut bir fikir vermesi için, bugüne dek eriyen 28 trilyon ton buzun Britanya'yı baştan başa kaplayan 100 metre kalınlığında donmuş bir su katmanı oluşturabileceğini belirterek Akıllara durgunluk verecek bir durum söz konusu diyor. Buzlardaki bu şaşırtıcı boyutlardaki erimenin nedeni konusunda da araştırmacılar son derece kararlı bir tavırla yeryüzündeki buzların büyük bir bölümündeki erimenin doğrudan küresel ısınmanın bir sonucu olduğuna parmak basıyorlar. Cryosphere Discussions adlı çevrimiçi dergide yayımlanan raporda, Dünya yüzeyi sıcaklığında 1880 yılından bu yana ortalama 0,85C derecelik bir artış meydana geldi ve bu artışın kutup bölgelerinde daha da yoğun olduğu görüldü. Sonuçta hem deniz, hem atmosfer sıcaklıklarında bir artış yaşandı ve bu çifte olumsuzluk araştırmada tanık olunan buzlardaki feci yitimi tetikledi deniyor. Araştırmacılar Antarktika'daki erimenin deniz sıcaklıklarındaki artıştan, Himalayalar gibi denizden uzak yerlerdeki erimenin atmosfer sıcaklıklarındaki artıştan kaynaklandığını, Grönland'daki buzların hem deniz hem de atmosfer sıcaklıklarındaki artıştan ötürü eridiklerini belirtiyorlar. Araştırmanın kapsadığı süre içinde yitirilen buzların %54'ünün denizler ve buz sahanlıklarındaki buzlar olduğuna ve suda yüzen bu buzların erimesinin deniz düzeyinde bir artışa neden olmaması gerektiğine dikkat çeken araştırmacılar, erimiş suların %46'lık bölümünün karadaki buzullardan ve buz örtülerinden geldiğini ve deniz yüzeyindeki artışın gerçekte buralardaki erimelerden kaynaklanabileceğini belirtiyorlar. IPCC'nin Ağustos 1990 tarihli ilk değerlendirme raporundan 30 yıl sonra yayımlanan araştırma sonuçları küresel ısıtmanın bir gerçeklik olduğuna ve bunun fosil yakıt tüketimine bağlı sera gazı salımlarının giderek artmasıyla tetiklendiğine işaret ediyor. Bilim insanlarının uyarılarına karşın, sera gazı salımlarındaki artış günümüzde giderek yükselen küresel sıcaklıklara koşut olarak sürüyor. Kurumsal veriler, 1980-89 ve 1990-99 yılları arasında küresel sıcaklık artışının 0.14C derece iken, bunu izleyen her on yıllık dönem arasında 0.2C derecelik bir artış olduğunu gösteriyor. Karbon salımları arttıkça sıcaklıklardaki artış hızının da giderek tırmanması ve bir olasılıkla 0.3C dereceye ulaşması bekleniyor.


Andre 15 ve Sofia Oliveira 18 yaşında. Şimdiye kadar görülmemiş bir iklim davasını 6 genç, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşıdı. Hepsi de Portekiz'de orman yangınları ve sıcak hava dalgalarının harap ettiği bölgelerde yaşıyor. Türkiye, İngiltere, İsviçre, Norveç, Rusya dahil 27 Avrupa ülkesinin, iklim değişikliği konusunda yeterince hızlı harekete geçmediğini ve bunun insan hakları ihlali olduğunu ileri sürüyorlar. Reuters'in haberine göre Eylül 2020'de açılan dava, Strazburg'daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından şimdiye kadar görülen en büyük iklim davası. Davada kararın 2024'ün ilk yarısında çıkması bekleniyor. 6 genç, iklim değişikliğiyle mücadele konusunda bu ülkelerin harekete geçmemesinin yaşam, fiziksel ve zihinsel sağlık dahil olmak üzere haklarını tehdit ettiğini savunuyor. 15 yaşındaki başvuru sahibi Andre Oliveira, Reuters'e şöyle dedi: "Aşırı sıcaklar nedeniyle egzersiz yapma şeklim ve dışarıda ne kadar zaman geçirebileceğim sınırlı. İçeride durmak zorunda kalıyorum, uyumakta zorlanıyorum ve bu hükümetlerin zayıf iklim politikaları nedeniyle işler daha da kötüye gidiyor". İngiltere merkezli Küresel Yasal Eylem Ağı tarafından desteklenen, yaşları 11 ile 24 arasında değişen Portekizli başvuru sahipleri, hükümetleri harekete geçmeye zorlayacak, yasal olarak bağlayıcı bir karar istiyor. Şikayet kabul edilirse, ulusal mahkemeler hükümetlere, iklim değişikliğinden sorumlu tutulan karbondioksit emisyonlarını şu anda planlanandan daha hızlı azaltmaları yönünde direktif verebilir. Yunanistan'ın duruşma öncesinde mahkemeye sunduğu bir sunumda, bir diğer GLAN avukatı Gearoid O'Cuinn, "iklim inkarcılığına" sığındı ve "İklim değişikliğinin etkilerinin, şu ana kadar kaydedildiği şekliyle, insan hayatını veya insan sağlığını doğrudan etkilemiyor gibi göründüğünü" ileri sürdü. Oliveira, daha önce Reuters'e hedeflerinin, küresel ısınmayı 2 santigrat derece ve ideal olarak 1,5 derece ile sınırlamak için emisyonları azaltmayı öngören 2015 Paris Anlaşması'na atıfta bulunarak hükümetleri "yapacaklarına söz verdikleri şeyi yapmaya" zorlamak olduğunu söylemişti. Birleşmiş Milletler Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'ne göre mevcut politikalar her iki hedefi de karşılamada başarısız olacak. İngiltere'yi temsil eden bir avukat, iklim değişikliğinin sonuçlarının "küresel" olduğunu, ancak başvuru sahiplerinin çıkarlarının korunmasının Portekiz'in yetki alanına girdiğini söyledi. Davanın reddedilmesi gerektiğini söyledi. Sanık ülkeleri 80'den fazla avukat temsil ederken, başvuru sahipleri 6 avukat tarafından temsil edildi. İklim davaları Avrupa ve diğer ülkelerde artıyor. Geçen ay ABD'nin Montana kentindeki bir yargıç, iklim değişikliği davasında genç davacılara tarihi bir zafer kazandırdı. Çarşamba günkü gençlik davasına ek olarak AİHM Büyük Dairesi'nde bekleyen iki iklim davası daha var.


Birdlife organizasyonunun State of the World's Birds raporuna göre dünya genelinde sekiz kuş türünden biri tehdit altında. Dört yılda bir sistematik olarak verilerin bir araya getirildiği rapor, tüm kuş türlerinin neredeyse yarısının azaldığını sadece yüzde altı kadarının büyüyen popülasyonlara sahip olduğunu ortaya koydu. Rapora göre 1970'ten sonra sadece Kuzey Amerika'da üç milyon kuş yok olmuş. Avrupa Birliği'nde ise bu sayı 600 milyon civarında. Dünyanın diğer bölgelerinde de durum iç açıcı değil. 'Son beş yüz yıl içinde 160'ı aşkın kuş türünü kaybettik ve yok olma hızı git gide artıyor' diyor araştırmacılar. Daha önceki tür ölümleri daha çok adalarda görülüyordu ama artık kıtalarda da bir artış söz konusu. Makine ve kimyasal kullanımına dayalı tarım kuşlar için en büyük tehlike ve tehdit altında olan türlerin dörtte üçü için tehlike oluşturuyor. Ormanların yok oluşu da büyük bir sorun. Özellikle de eski ve çok büyük ağaçlarda yaşayan kuşlar için. Dahası küresel ısınma da kuşların yaşamını zorlaştırıyor: Tehdit altında olan kuşların üçte biri fırtına, orman yangını ve kuraklık gibi iklim faktörleri yüzünden tehdit altında ve bu tehlike git gide büyüyor. Araştırmacılara göre en önemli çözüm, kuşlar için yaşamsal önem taşıyan yaşam alanlarının korunması veya yenilenmesi, Birdlife bu amaçta 13.600 bölgeyi seçti. Ayrıca tehdit altında bulunan türlerin etkili bir şekilde korunmasını sağlayacak projelerin de gerekli olduğu söyleniyor. Geçen yıllardaki bazı projelerin başarılı olması umut veriyor uzmanlara. Bu projeler olmasaydı son otuz yıl içinde 32 kuş türü tükenmiş olurdu. Uzmanlar gelecekteki siyasi kararlarda, doğanın ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına öncelik verilmesini öneriyorlar.


Adalar'da yayalar, bisikletliler, faytonlar ve giderek artan elektrikli bisiklet ve motosikletlerin dar bir alana sıkışması sonucunda Adalar Kent Konseyi yaşanan sorunlara çözüm bulmak amacıyla 16 Haziran 2016 tarihinde WRI Türkiye Sürdürülebilir Şehirler örgütü, Adalar'da Sürdürülebilir Ulaşım çalıştayını gerçekleştirecek. 30 Nisan 2016 tarihinde gerçekleştirilen Halk Katılım Toplantısı sonuçlarına göre Adalar'da ulaşım konusunda öne çıkan başlıklar güvenlik, konfor, deniz ulaşımı, yayalar, bisikletliler, faytonlar, elektrikli ve motorlu araçlar, yönetim ve turizm. 16 Haziran tarihinde Büyük Anadolu Kulübü'nde düzenlenecek olan çalıştayın ilk bölümünde de katılımcılardan bu başlıkları önceliklerine göre değerlendirmeleri istenecek. Devamında da gruplar halinde her bir başlıktaki en önemli üç sorunu belirlemeleri ve bunlara yönelik çözüm önerileri geliştirmeleri beklenecek. Günün sonunda her grup, kendi masasında çıkan çözüm önerilerini diğer katılımcılara sunacak ve toplanan öneriler, bir raporda toplanarak Adalar Kent Konseyi'ne sunulacak. Dokuz adadan oluşan Adalar'ın sürdürülebilir ulaşım sorunlarına çözüm önerilerinin geliştirileceği çalıştayda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, üniversite ve sivil toplum kuruluşlarından yetkililer de yer alıyor.


Adapazarı kentinin doğu kesiminde, geniş ve yayvan bir vadi düzlüğünde 360m uzunluğunda görkemli bir taş köprü yer almaktadır. Şekil 1 ve Şekil 2 de görüldüğü üzere, bu uzun köprünün altında günümüzde iki tane cılız dere kolunun dışında bir akarsu bulunmamaktadır. Doğu Roma eseri olan bu köprünün Jüstinyanus tarafından yaptırılmış olduğu bilinmektedir. Kesin yapım tarihi tartışmalı olmakla birlikte, MS 562 yılında tamamlanmış olduğu görüşü ağırlık kazanmıştır. Sakarya Irmağı'nın Roma dönemindeki adı olan Sangariyus adı ile tarih belgelerinde sözü edilen büyük köprünün bu köprü olduğu, yazının ileriki bölümlerinde ele alınacak olan bir karşı görüş dışında, kabul görmektedir. Üzerinden atlanarak geçilebilecek cılız su yolları üzerinde görkemli bir köprünün yapılmış olmasındaki çok belirgin çelişki tarihsel belgelere ağırlık verilerek açıklanmaya çalışılmış, farklı görüşler belirtilmiştir. Çelişkili görüşlerin oluşturduğu bu sorun hakkındaki kendi görüşümü paylaşmadan önce, konu üzerindeki başlıca görüşleri özetlemek istiyorum. Konuya, doğrudan veya dolaylı olarak değinmiş çok sayıda çalışma varsa da, köprünün varlık nedeni konusundaki görüşler üç gurupta toplanabilir. Bu görüşleri, konuyu oldukça ayrıntılı olarak ele almış olan üç bildirideki ana fikirleri kısaca açıklayarak özetlemek olanaklıdır. Söz konusu bu bildiriler Moore (1950), Whitby (1985) ve Şahin'e (1997) aittir. Moore bildirisinde, konuyu Sapanca Gölü ile İzmit Körfezi arasında yapılabilecek bir kanal tasarısı kapsamında ele almıştır. Yazar bildirisinin konu ile ilgili bölümünde, MS 110 yılında dönemin güçlü Roma İmparatoru Trayanus'a önerilmiş olan bir kanal taslağını irdelemektedir. Öneri Roma imparatorluğunun Kocaeli ve çevresinden sorumlu yöneticisi olan Pliniyus tarafından yapılmıştır. Pliniyus önerisinde, özet olarak, Sapanca Gölü ile İzmit körfezi arasında su yolu ulaşımı sağlayacak bir kanalın yapımını öngörmektedir. Sapanca gölü denizden 35m dolayında yüksek olduğu için kanalın farklı tasarımlarında, seçenekler arasından, 10-12 tane kadar ara-havuzun yapımının öngörüldüğü bir seçenek ön plana çıkmaktadır. Büyük olasılık ile yüksek maliyeti ve oldukça iddialı oluşu nedeniyle hemen kabul görmeyen bu önerinin Trayanus'un ölümünden sonra, yüzlerce yıl boyunca, yeniden gündeme gelmemiş olduğu anlaşılmaktadır. Moore bu kanalın Anadolu'un içlerinden İzmit ve Marmara'ya kerestelik ağaç, yakacak odun, çiftlik ürünleri ve mermer gibi yükleri kolay ve hızlı iletebilmek için önerilmiş olduğunu yazmaktadır. Ara-havuzlarda yükselti ayarlama işlemleri sırasında kaybolacak olan suyun kurak dönemlerde gölün öz beslenmesi ile karşılanamayacak olması bir sorun yaratacaktır. Bu sorunun çözümü için Moore, günümüzde olduğu gibi o sırada da Sapanca Gölü'nün kuzeydoğusundan gölün fazla sularını Sakarya'ya akıtan Melas'ın ters yönde akan bir su yoluna dönüştürülüp Sakarya'dan göle su akıtılarak gölün düzeyinin alçalmasını önlemenin de tasarımın bir parçasını oluşturduğunu düşünmektedir. Ona göre bu düşünce 450 yıl kadar sonra Jüstinyanus tarafından uygulanmak istenmiş, işe Çark Suyu üzerine büyük bir köprü yapılarak başlanmış, ancak tasarım tamamlanamamıştır. Moore bu yazımıza konu olan Sangariyus Köprüsü'nün önemli bir özelliğine dikkat çekmektedir. Köprünün ayaklarındaki mahmuzların sivri uçlarının kuzeye doğru yapılmış olmalarını suyu kuzeyden güneye akıtma girişimi düşüncesine dayanak olarak göstermiştir. Moore'un yazısında ele alınan, ondan sonraki değerlendirmelerde de tartışma konusu yapılan köprü ayaklarının mahmuzlarının bu alışılmamış konumu Şekil 1 ve Şekil 2 de görülmektedir. Moore, geleneksek Roma mimarisine göre değerlendirildiğinde, bu ayak mahmuzlarında uygulanmış olan yönlerin bu köprünün kuzeyden güneye doğru büyük bir su akışına göre düzenlenmiş olduğunu gösterdiğini savunmaktadır. Yani, Ona göre tamamlanamamış olduğu açıkça belli olan büyük ana tasarım, Adapazarı'nın yakın kuzeyinde Sakarya Irmağı'ndan bir kol almayı, bunu Sangariyus Köprüsü altından Sapanca Gölü'ne bağlamayı, bu şekilde gölün düzeyini dengeleyerek göl ile İzmit Körfezi arasındaki bir kanalı yapılabilir kılmayı öngörmüş olmalıdır. Konu üzerinde en ayrıntılı çalışmayı yapmış olan Whitby, ağırlıklı olarak, sivri köprü mahmuzlarının bakış yönü üzerinde durmakta, geleneksel Roma köprü mimarisine ters olmasına rağmen, mahmuzların bu konumunun su akışının kuzeyden güneye doğru olmasının gerektiğini göstermediğini vurgulamaktadır. Whitby, çok haklı olarak, bu konumun, güçlü su akıntısının köprüleri yıkılmaya kadar götüren ana etkisinin köprü ayaklarının altının oyulması olduğu görüşüne dayandığını savunmakta, sivri uçlu mahmuzların ayakların akış aşağı kesimlerinde yer almalarının girdap oluşumunu büyük ölçüde önleyerek, köprünün güçlü akıntılara karşı dayanımını artırdığını belirtmektedir. Yazar, Romalı köprü yapımcılarının yılların gözlemleri sonucunda kazanmış oldukları deneyimleri kullanarak geleneksel uygulamadan vazgeçmiş oldukları yorumunu benimsemiştir. Whitby tarih kayıtlarının, köprünün yapımı sırasında Sakarya'nın o vadiden akmakta olduğunu gösterdiği görüşüne sahiptir. Ona göre, eldeki veriler Sakarya'nın, daha ileri bir dönemde, kabaca günümüzdeki yatağına kaydığını belirtir yönde yorumlanabilir. Bu arada, Whitby, Moore'un Sakarya'nın bir bölümünü ulaşım için konu etmiş olmasını yanlış yorumlayarak, Geyve boğazı kesiminde Sakarya'nın, içerdiği çok sayıda hızlı akıntılı kesimler nedeniyle kullanılamayacağını yazmaktadır. Oysa Moore, Lower Sangarius adı altında, Geyve boğazını değil, Adapazarı ovasından Karadeniz'e doğru olan kesimi konu etmiş, o kesimin ulaşıma elverişsizliği nedeniyle, düşünülebilecek Adapazarı-Karadeniz-İstanbul Boğazı-Marmara su yoluna karşı bir seçenek olarak Pliniyus'un kanal tasarısının üstünlüğünü savunmuştur. Şahin, bir kongrede sunduğu bildirisinde oldukça farklı bir görüşü savunmaktadır. Şahin'e göre tarih belgelerinde sözü edilen büyük Sangariyus köprüsü şu sırada tartışmalara konu yapılmakta olan köprü değildir. O köprü, yine o tarihlerde günümüzdeki Sakarya güzergahında, Sakarya üzerinde yapılmış, ancak daha sonra büyük bir sel veya deprem sonucunda yıkılarak günümüze ulaşamamıştır. Şahin bu köprüye ait kalıntıların Karaaptiler (Şekil 3 üzerinde işaretlidir) köyü dolayında yer aldığını belirtmekte, o bölgede Sakarya yatağının yakınında bulunan çok sayıda köprü ayağı kalıntısının fotoğraflarını vermektedir. Söz konusu yer Kuzey Anadolu Fayı'nın Sakarya Irmağını keserek yatağını en az 2 km kadar ötelemiş olduğu kuşakta yer almaktadır. Şahin'in yine o bölgede ikinci bir köprü kalıntısından söz etmesi farklı depremlerde yıkılmış iki ayrı köprünün varlığı veya çok sayıda deprem sonucunda tek bir köprünün ayaklarının arasında büyük ölçülerde ötelenmenin ve yön değiştirmenin meydana gelmiş olması şeklinde açıklanabilir. Şahin günümüzde Çark Suyu üzerindeki köprü ile yıkıntısını gördüğü köprüyü tek bir büyük tasarımın birimleri olarak düşünmekte, yıkıntının bulunduğu bölgenin biraz güneyinden Çark Suyu vadisine açılacak bir kanal ile Sakarya'nın yükünün azaltılmasının öngörüldüğünü savunmaktadır. Yazara göre Sakarya'nın tümüyle Çark vadisine yönlendirilmesi bataklık alanını çok genişleterek ulaşımı kolaylaştırmak yerine zorlaştıracaktır. Bu nedenle Sakarya iki kola bölünerek ırmağın taşkınlarda büyük bataklıklar oluşturması önlenebilecektir. Bu görüşe göre Çark Suyu üstündeki köprü batı kolun üzerinden güvenli geçiş sağlamak amacıyla yapılmıştır. Sakarya Irmağı, onun doğusunda kalan bölge ile ticaret ve doğuya doğru yapılacak askeri amaçlı girişimler için Roma imparatorluğu bakımından doğal bir engel oluşturmaktadır. Roma İmparatorluğu, İran merkezli olup, İç Anadolu'dan geçerek Bolu -Düzce koridorundan Adapazarı ovasına ulaşan bir kuşakta zaman zaman egemen olan Sasani İmparatorluğu ile sürekli çıkar çatışması yaşamaktadır. Bu kuşaktaki çıkarlarını korumak için Sakarya Irmağı'nın güvenli bir şekilde aşılabilirliği Roma İmparatorluğu için yaşamsal bir önem taşımaktadır. Oysa, Sakarya Irmağı üzerine yapılan Roma köprüleri Kuzey Anadolu Fayı'nın etkinliği nedeniyle uzun ömürlü olmamakta, ayrıca köprülerin sağlam oldukları dönemlerde de sık sık meydan gelen büyük seller nedeniyle ova bataklık durumuna gelmekte hem doğuya olan bağlantı çok zorlaşmakta hem de ovadaki tarımsal işlemler büyük zarara uğramaktadır. Dolayısıyla Sakarya Irmağı'nı geçen büyük bir köprünün uzun ömürlü olmasını sağlayacak, aynı zamanda da ovanın sel suları altında kalmasını büyük ölçüde önleyecek bir çözümün bulunması, olası büyük maliyetlere karşın, Roma İmparatorluğu için öncelik taşıyan bir konu olmak durumundadır. Bu özellikleri taşıyan bir çözümün Sakarya'nın uygun bir kesiminden çıkan ve Çark Suyu'na bağlanan bir kanal ile sağlanabileceği görülmektedir. Şekil 4 üzerinde konumu işaretlenmiş 3500m uzunlukta, gerektireceği kazı derinliği hiçbir yerinde 10m yi geçmeyen ve gevşek alüvyon gereci içinde kolaylıkla açılabilecek bir kanal bu amaca hizmet edecek özellikleri taşıyabilecektir. Büyük bir olasılık ile Jüstinyanus bu konuda ikna olmuş ve Sakarya'yı Çark vadisine aktarmadan önce o vadi üzerindeki büyük bir köprüyü kuru bir ortamda elverişli çalışma koşullarında yaptırmıştır. Bu yeni konumunda Sakarya'yı aşacak olan köprü Adapazarı ovasında yapılacak tüm köprülere göre karşılaştırılamayacak ölçüde zamana direnecektir. Büyük taşkın sıralarında taşan fazla su Sapanca Gölü'ne yönelecek, taşkın sonrasında Sakarya'ya geri dönecektir. Çark vadisinden çıkan ırmak kuzeyde yeniden Sakarya'nın var olan yatağına sığ bir kanal ile yönlendirilebilecektir. Kanalların yan koruma sırtlarının yeterince güçlü ve yeterli yükseklikte yapılmaları durumunda Adapazarı ovasının sık sık bataklığa dönüşmesi de engellenebilecektir. Konuya ilgi duymuş olanların yanıtlamakta zorlanmış oldukları çok önemli bir sorun da büyük bir akarsuya yataklık etmeyen geniş Çark Suyu vadisinin nasıl oluşmuş olabileceğidir. Ufak Çark Suyu'nun varlığının hiçbir döneminde bu oldukça sert kayaçlar içinde geniş bir vadiyi açabilecek güce sahip olamayacağı görüşü benimsenmiş, Sakarya'nın geçmişte bu vadiden akmış olduğu genel kabul görmüştür. Whitby, bu görüşü daha da pekiştirerek, köprünün yapımı sırasında Sakarya'nın zaten o vadide yer aldığını, yatağını daha sonra değiştirerek, doğuya günümüzdeki yerine kaymış olduğunu öne sürmüştür. Bu sorunu aydınlatmak için Sakarya Irmağı'nın bazı özelliklerine göz atmak gerekir. Sakarya Irmağı Kızılırmak ve Fırat'tan sonra Türkiye sınırları içindeki en uzun üçüncü akarsudur. Barajların yapımı öncesinde yıllık ortalama 200 m3/s su taşımaktaydı ve taşıdığı yıllık yaklaşık 2,5 milyon m3 asılı gereç miktarı ile de önde gelmekteydi. Buna karşın Sakarya'nın Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın tersine Karadeniz'e uzanan bir delta oluşturmamış olduğu dikkati çekmektedir. Bu çelişki, konuyu irdeleyenlerin bir bölümünce bölgenin İstanbul Boğazı'na yakınlığı nedeniyle güçlü akıntıların delta oluşumuna izin vermediği şeklinde açıklanmaya çalışılmıştır. Doğal olarak bu görüş, Karadeniz'deki ana akıntı sisteminin saatin tersi yönünde belirgin olması gerçeği ile bağdaşmamaktadır. Bir gurup araştırmacı Sakarya'nın uzun bir süre Marmara Denizi'ne dökülmüş olabileceği görüşünü savunmuş, bir grup da Sakarya'nın taşıdığı asılı gereci, Karadeniz'e ulaşmadan, yolu üzerindeki Adapazarı çöküntü havzasına biriktirmiş olabileceği görüşünü benimsemiştir. Sakarya'nın üzerinde durulmamış olan diğer bir özelliği de Karadeniz'deki su düzeyinin Dördüncü Zaman buzul dönemlerinde günümüzdekine göre çok alçak olduğu dönemlerde ırmak yatağının önemli ölçüde derinleşmemiş olmasıdır. Karadeniz'in son buzul döneminde de günümüzdeki düzeyine göre 100-110m derin bir konumda uzun süre kaldığı bilinmektedir. Karadeniz'e dökülen ufak akarsular bile bu dönemde vadilerini hızlı bir şekilde kazarak gömülmüşler, deniz düzeyinin hızla yükselmesi sonucunda da bu derin vadilerini alüvyon ile doldurmuşlar ve denize doğru ilerleyen deltalar oluşturmuşlardır. Hatırı sayılır boyutta bir deltanın yokluğu bir yana, Sakarya Irmağı'nın ağzının önündeki deniz bölgesinde yapılmış sismik çalışmalarda, söz konusu son 7-8 bin yıllık dönemde, deniz tabanında sadece ince bir çökel örtüsünün gelişmiş olduğu görülmektedir. Ayrıca, tam kalınlığı bilinmemekle birlikte Sakarya'nın yatağında, denize yakın kesimlerindeki alüvyon dolgusunun oldukça sığ olduğu anlaşılmaktadır. Oysa, söz konusu bu türden vadi dolgularının kalınlığı Karadeniz'e dökülen birçok akarsuda 100 metreye yaklaşmaktadır. Gelişmiş bir deltasının bulunmayışı ve düşük deniz düzeyi dönemlerinde derin kazılmış ve günümüzde gömülü olan bir vadiye sahip olmayışı Sakarya Irmağı'nın ancak çok yakın bir geçmişte Karadeniz'e dökülmeye başlamış olduğu sonucuna götürmektedir. Bu durumda Sakarya'nın Karadeniz ile bağlantı kurmadan önceki geçmişini sorgulamak gerekir. Bu sorunu tartışmak için Sakarya'nın Adapazarı ovasını kestiği kuşağı çok öz olarak ele almak kaçınılmazdır. Söz konusu kuşakta günümüzde Kuzey Anadolu Fayı bulunmaktadır. Ancak KAF'ın bu kuşağa yerleşmesi, tıpkı Marmara Denizi'nde, İzmit Körfezi'nde de olduğu gibi, 100-200 bin yıl dolayında çok yakın sayılabilecek bir geçmişe sahiptir. Fayın yerleşmesi öncesinde bu kuşak bir çöküntü oluğudur. Sakarya'nın bu oluğu keserek kuzeye Karadeniz'e gitmiş olma olasılığı son derece düşüktür. Bir ölçüde genç çökel ile dolmuş olmasına rağmen Sapanca Gölü'nün derin kesimleri günümüzdeki deniz düzeyinin hala 30m kadar altındadır. Bu durumda Sakarya Irmağı Sapanca güzergahını kullanarak Marmara'ya akmış olmalıdır. İzmit Körfezi'nin her iki yakasında 100 m ye kadar varan çeşitli yükseltilerde akarsu aşınım ve birikim sekilerinin yer alıyor olması da söz konusu kuşağa yerleşmiş bir akarsuyunu oldukça uzun bir dönemi kapsayan bir geçmişi olduğunu göstermektedir. Sakarya Irmağı'nın da yer almış olduğu bu çöküntüye kuzeyden de katılımların olmuş olması kaçınılmazdır. Aşınıma karşı dirençleri düşük olan kesimlerde bu kuzeyden güneye, çukurluğa doğru yönelmiş olan akarsuların su bölüm çizgilerini Karadeniz'e doğru genişleterek büyük beslenme havzalarına sahip olmuş olma olasılıkları yüksektir. Günümüzdeki Çark Suyu vadisinin söz konusu bu güneye yönelmiş büyücek bir akarsu tarafından oluşturulmuş olması güçlü bir olasılıktır. Şekil 3 de açık mavi renkli olarak belirtilmiş olan 30m den daha düşük yükseltideki alanın, Karadeniz kıyısına çok yakın olan kesimi dışındaki bölümünün, söz konusu bu güneye yönelmiş akarsuyun aşındırarak oluşturduğu bir havzanın kalıntısı olması olasılığı çok yüksektir. Sakarya'nın çöküntü kuşağını doldurup aşarak Karadeniz'e yönelmiş olduğu çok genç bir dönemde bu eski aşınım havzası alüvyon ile dolarak güneye yönelmiş akarsu sisteminin vadilerini geniş düzlükler altında saklamış olmalıdır. Özet olarak: Sakarya Irmağının uzun süre, günümüzde KAF'ın da yer aldığı bir çöküntü kuşağını izleyerek Marmara'ya boşalmış olduğunu, günümüzdeki Çark Suyu vadisinin o dönemde Sakarya'ya kuzeyden bağlanan bir akarsu tarafından oluşturulmuş olduğunu, çukurluğu doldurarak Karadeniz'e yönelmiş olan Sakarya'nın Adapazarı'nın kuzeyindeki vadi sistemini, bu arada Çark Suyu vadisini de alüvyon ile boğduğunu öneren bir varsayımı öne sürmek için, kanımca, eldeki veriler oldukça güçlüdür. Birkaç temel çalışma ile bu varsayımın doğrulanma olasılığı da yüksek gözükmektedir. Doldurduğu ovada kaçınılmaz olarak çok düşük bir eğime sahip olan Sakarya'nın bundan dolayı neden olduğu bataklık ortamını büyük ölçüde sınırlayabilmek ve doğuya doğru stratejik ulaşımı kesintisiz sağlayabilmek için Jüstinyanus döneminde, kolay bir mühendislik uygulamasıyla Sakarya'yı Çark Suyu vadisine saptırmanın çok akılcı bir tasarım olduğu kabul edilmek durumundadır. Tasarımın geri kalan kısmının Jüstinyanus'un MS 565 yılında ölümü nedeniyle tamamlanamamış olması güçlü bir olasılıktır. Şahin,S.,1997. Wasserbauten Justinians am unteren Sangarios in Bithynien, 11. Uluslararası Yunan ve Roma epigrafyası kongresi, Roma,


Afrika'da bulunan yüzlerce fosilleşmiş ayak izi, eski insan davranışlarına dair bazı fikirler veriyor. Örneğin kadınların, yemek bulmak için yiyecek grupları oluşturduğu... Ki bu, şu anda Afrika'daki bazı kabilelerde halen süren bir gelenek. Doğu Afrika'da bulunan Ol Doinyo Lengai yanardağı uzun zaman önce patladı ve şimdiye kadar Afrika'da bulunan en eski antik insan ayak izlerini koruyan yumuşak zemin akışına neden oldu. Oluşan sertleşmiş volkanik tortularda korunan 400'den fazla insan ayak izi ise eski Doğu Afrikalı avcı-toplayıcıların sosyal hayatına dair bazı fikirler verebilir. Kuzey Tanzanya'daki Engare Sero köyünün yakınındaki bu izler, Pittsburgh'daki Chatham Üniversitesi'nden evrimsel biyolog Kevin Hatala ve meslektaşları tarafından bulundu. Hatala, bu koleksiyonun, Afrika'da şimdiye kadar bulunan en geniş eski insan ayak izi koleksiyonu olduğunu belirtiyor. Scientific Reports'ta yayımlanan çalışmaya göre insanlar, 19.100 ve 5.760 yıl öncesine kadar uzanan bir süreçte, çamurlu bir volkanik enkaz tabakası boyunca yürümek durumunda kalmıştı. Ekip, ayak izi tortusu ile kısmen örtüşen ince bir kaya tabakası tarihlendirmesinin, ayak izlerinin yaş aralığını yaklaşık 12.000 ila 10.000 yıl öncesine kadar daralttığını söylüyor. Hatala'nın ekibi, Engare Sero'daki ayak ölçü boyutlarını, izler arasındaki mesafeleri ve izlerin hangi yöne işaret ettiğini analiz etti. Bir ayak izi koleksiyonunda, güneybatıya yürüyen 17 kişilik bir grup tespit edildi. Modern insan ayak izi ölçümleriyle yapılan karşılaştırmalar, bu grubun 14'ünün kadın, ikisinin erkek ve bir genç çocuktan oluştuğunu ortaya koydu. Araştırmacılar, kadınların yemek için yiyecek arıyor olabilirken birkaç erkeğin de onlara eşlik ettiğini düşünüyor. İlginç bir şekilde Tanzanya'daki Hadza halkı da dahil olmak üzere bazı günümüz avcı-toplayıcıları, büyük ölçüde kadınların yiyecek toplama gruplarından oluşuyor. Altı parçadan oluşan başka bir sette ise ayak izleri kuzeydoğuyu gösteriyordu. Bu izler muhtemelen grupça harekete işaret etmiyordu. Daha ziyade, iki kadının ve bir erkeğin yavaş yavaş dolaştığını, bir kadının ve bir erkeğin hızlı bir şekilde yürüdüğünü ve başka bir kadının bölgeye koştuğunu gösteriyordu. İngiltere'deki Bournemouth Üniversitesi'nden jeolog Matthew Bennett, eski insan davranışlarını incelemek için diğer korunmuş ayak izi alanlarının daha umut verici fırsatlar sunduğunu belirtiyor. Kendisi, yaklaşık 12.000 yıl önce yaşayan on binlerce insan, mamut, dev tembel hayvan ve diğer canlıların ayak izlerini ortaya çıkaran New Mexico'daki White Sands Ulusal Parkı'nda devam eden çalışmalarda yer alıyor. Oradaki ilk sonuçlar, insanların dev tembel hayvanları avladığını gösteriyor ve Bennett, orada yapılan araştırmanın Taş Devri avcılığına dair daha fazla öngörü sağlayacağını düşünüyor.


Küresel ısınma ve ormanların dünya genelinde azalması yüzünden lemurlar ve ağaçta yaşayan diğer primatlar ağaçları terk ediyor. Son bir araştırmaya göre yaşam alanının değiştirilmesi hayvanların soylarını koruyabilir. Ancak her tür yerdeki yaşama uyum sağlayamaz diyor uzmanlar. San Diego Zoo Wildlife Alliance kuruluşu çalışanları, ağaçta yaşayan belli başlı primat popülasyonlarının yerde git gide daha fazla zaman geçirmelerini fark etmelerinden sonra Timothy Eppley, 124 enstitüden 118 bilim insanıyla birlikte bir çalışma başlattı. Araştırmacılar 150.000 saatlik gözlem süresince 15 lemuru ve 32 maymun türünü Amerika ve Madagaskar'daki 68 bölgede incelediler. Gözlemlenen primat türleri genelde ağaçta yaşayan hayvanlardan oluşuyordu. Kısa bir süre önce PNAS dergisinde yayımlanan araştırma için bilim insanları, primatların yerde geçirdikleri zaman için insanın etkileri ve türe özgü özellikler gibi faktörlerin ne derece etkili olduğunu tahmin ettiler. Veri analizleri türler içindeki ve türler arasındaki farklılıkları ortaya koydu. Buna göre daha az meyve yiyen, daha geniş bir beslenme paleti olanlar ve büyük sosyal gruplarda yaşayanlar büyük bir olasılıkla yerde yaşamaya başlıyorlar. Araştırmacılar büyük grubun düşmanlardan daha iyi korunabilmesi nedeniyle daha kolay yiyecek bulduklarını düşünüyorlar. Ayrıca çok fazla güneş ışığı alan ağaç tepelerini terk ederek aşırı sıcaktan da korunmuş oluyorlar. Mesela Eulemur fulvus ve Eulemur rufifrons gibi Madagaskar'ın sıcak tropikal ormanlarında yaşayan primat türlerinin, serin ve nemli ormanlarda yaşayan hemcinslerine göre yerde çok daha fazla zaman geçirdikleri görüldü. Bu şekilde su kaynaklarına ulaşmak daha kolay oluyor; bu da yerdeki yaşama uyum sağlama olarak değerlendiriliyor. Primatlar yerde daha fazla zaman geçirerek, ormanların yok oluşundan ve iklim değişiminden korunuyor olabilirler. Ancak bu tür uyum sağlama davranışı her primat için mümkün görünmüyor. Bu yüzden daha az uyum sağlayabilen türlerin hayatta kalabilmeleri için, hızlı ve etkili koruma stratejilerin geliştirilmesi gerekiyor. Araştırma öte yandan altyapıların bulunduğu yerleşim alanlarına yakın yaşayan primat popülasyonların da ağaçtan inmelerinin pek olası olmadığını gösterdı. Bu da insanların varlığının primatlar için bir tehdit oluşturduğu anlamına geliyor. Genel olarak primat evriminde ağaçtan, yerdeki yaşama geçiş birkaç kez tekrarlanmıştır. Ancak günümüzdeki hızlı değişim ciddi bir tehdidi ortaya koyuyor.


Yangın mühendisi Cemal Kozacı diyor ki: Tüm imkanların mobilize edilerek olası risk alanlarına konuşlandırılması ve ilk müdahale için 'alarm' durumunda olunması gerekirdi. Bu yıl yaz mevsiminin gelmiş geçmiş en yüksek sıcaklık rekoru olan 2016 ve 2019'dan daha sıcak geçeceği Dünya İklim Konseyi ve meteoroloji örgütleri tarafından bildirilmişti. Bir grup bilim insanı bu konuda acil durum ilanını önerdi. Bizim meteoroloji örgütümüz de günler öncesinde sıcaklık, nem ve rüzgar tahminlerini bildirdi. Cemal Kozacı: Ülkemizde orman yangınlarının sıkça meydana geldiği özellikle güney Ege ve Akdeniz yöresinde hakim ağaç türü kızıl çamdır. Çam ağacının çam esansı olarak bilinen terebentin yağı, sıcakta buharlaşır ve yanıcı bir bulut oluşturur. Keza reçine ve kurumuş çam yaprakları da tutuşmaya çok uygundur. Yukardaki nedenlerle veya kötü niyetli sabotajlarla yangın çıkabilir. Orman içindeki piknik alanlarında mangal yakılması ise sadece önlem alınmış alanlarda ve kontrollu olarak izinle yapılmalı, yaz aylarında yasaklanmalıdır. Piknik yapmak için mangal yapmak şart değildir. Hazır yemeklerle ve termostaki çayınızla da piknik yapabilirsiniz. Derhal orman yangınları ihbar hattı 177 aranarak öncelikle kimliğiniz ve olayın yeri, durumu hakkında bilgi verilmeli yanınızda yangın söndürme aleti varsa ve uygun mesafedeyseniz ilk müdahaleyi yapmalısınız. Cevaplaması zor bir soru! Bu yıl yaz mevsiminin gelmiş geçmiş en yüksek sıcaklık rekoru olan 2016 ve 2019'dan daha sıcak geçeceği Dünya İklim Konseyi ve meteoroloji örgütleri tarafından bildirilmişti. Bir grup bilim insanı bu konuda acil durum ilanını önerdi. Bizim meteoroloji örgütümüz de günler öncesinde sıcaklık, nem ve rüzgar tahminlerini bildirdi. Orman Genel Müdürlüğü Yangın Daire Başkanlığı'nın uçak, helikopter; araç, gereç ve insan gibi tüm imkanlarını mobilize ederek olası risk alanlarına konuşlandırması ve ilk müdahale için alarm durumunda olması gerekirdi. Günümüzde; İHA'lar varken uzaydan da orman yangınlarını henüz duman çkarırken algılamak ve duyurmak mümkündü. Can riskiyle görev yapan temelde üç meslek vardır. Ordu, polis ve itfaiyede çalışanlar. Bu meslekte bulunanların özel eğitimleri, koruyucu donanımları ve araç gereçleri vardır. İtfaiyecilerin yangına dayanıklı veya alev almaz kumaştan giysileri, solunum cihazları, maskeleri, özel ayakkabı ve eldivenleri olmalıdır. Yangın yerinde taktik mücadele yapmak için koşullara göre dinamik risk değerlendirmesi yapılması ve buna göre olay komutanı yönetiminde personelin sevk ve idare edilmesi gerekir. Orman yangınlarında sıcaklığın yanında karbondioksit ve karbonmonoksit gazları ortamda bulunur. En azından filtreli yarım yüz maskeler kullanılmalıdır. Bununla birlikte karbonmonoksit çok zehirli bir gazdır. 8 saatte aralıklı olarak en fazla 50 ppm solunmalıdır. En fazla izin verilen sınır 200 ppm'dir. Bu nedenle dumana doğrudan maruz kalanlar, dönüşümlü çalışmalıdır. Mümkünse tüm elbiselerimizi veya bedenimizin açıkta kalan yerlerini ıslatarak, en azından bezle nefes alışımızı koruyarak ve yerler yanmıyorsa hızla kaçmalıyız. Yangın söndürme tozları var ve orman yangınlarında da kullanılır. Suyla karıştırıldığında köpük yapıcı maddeler ve yanmayı geciktirici kimyalar sıvılar da var. Ancak su en bol ve ucuz, aynı zamanda etkili bir söndürücüdür. Son yıllarda ozon tabakasına zarar verecek halokarbonlu söndürücüler yasaklandı. Azot, argon gibi inert zararsız gazlar otomatik sistemlerde tercih ediliyor. Suyu, en etkili söndürücü olarak yüksek basınçta daha küçük tane iriliğinde veya sis halinde yangına püskürtmek daha etkili. 40-50 m uzağa atan basınçlı su/köpük topları da kullanılıyor. Not: Cemal Kozacı, ODTÜ'de kimya okuduktan sonra İngiltere ve Almanya'da çeşitli mezuniyet sonrası çalışmaları yaparak yangın mühendisliği konusunda uzmanlaştı. Aynı zamanda iş sağlığı güvenliği uzmanı ve 2018'e kadar Türkiye Yangından Korunma Vakfı Başkanlığı yaptı.


Altın ve gümüş madenlerinde cevherin taş-toptaktan ayrılması çoğunlukla Siyanid ve cıva ile yapılır. Bu maddelerin ikisi de bitki ve hayvanlar için çok zehirlidir. Metal ayrıldıktan sonra bu zehir, çamur halinde, su oranına göre, ya tepeleme yığılarak veya bir baraj içinde toplanır. 1 gram altın için bazen 1 m artık birikir ve bu birikme depoları genelde bir saatli bomba olarak, geride kalır. Bu muazzam miktarlardaki zehirli artık hiçbir yere atılamaz. Altın bitip maden kapanınca, orada hayat bitmiştir, ne bitki yetişir, ne insan veya hayvan yaşar. Aşağıda bu maden artıklarının sebep olduğu felaketlerden örnekler veriyorum. - 1983 Dnister/Moldavya: Artıkların biriktirildiği göletin barajı çatlamış ve yanındaki derenin mecrasında 200 km boyunca her türlü yaşamı uzun vadeli olarak yok etmiştir. - 1992 Colorado/ABD: Altın madeni zehirli artıklarının biriktirildiği göletin barajı patlamış ve Alamosa Nehri'nde 25 km boyunca her türlü yaşamı yok etmiştir. Olaydan sonra madencilik şirketi iflas ilan etmiş ve çekilmiştir. Nehrin temizlenmesi 80 milyon dolara mal olmuş ve ABD devleti tarafından ödenmiştir. - 1995 Guyana/Güney Amerika: Omai altın madeninin artık biriktirdiği baraj patlamış ve 4,2 milyon m zehirli çamur Essequibo Nehri'ne akmıştır. Olaydan sonra ülke çapında "felaket durumu" ilan edilmiş, kişi başına ancak belli miktarda içme suyu kullanmaya izin verilmiş, balık ihracı yasaklanmıştır. - 1998 Kumtor/Kırgızistan: Kumtor altın madeninde siyanid yüklü bir kamyon devrilmiş ve taşıdığı siyanid dünyanın en büyük dağ gölü, Issyk-Kul Gölü'nü zehirlemiştir. - Nisan 1998 Aznalcollar/Endülüs/İspanya: Altın madeninin artık barajı patlamış ve 5 milyon m , içinde çinko, kurşun, bakır, kadmiyum, cıva, arsenik ve thalyum bulunan zehirli çamur Guadiamar Nehri'ne akmış ve Avrupa'nın en önemli kuş cenneti Donana, doğa sit bölgesinin büyük kısmında yaşamı yok etmiştir. - Endonezya, Batı Papua/Irian Jaya bölgesi: Freeport bakır ve altın madeninin artıkları Ajikwa Nehri'ne akmıştır. - Ocak 2000 Baia Mare/Romanya: Aurul altın madeninin barajı çatlamış, 110.000 ton siyanidli çamur Theiss ve Tuna nehirlerine akmış ve 700 km boyunca bütün yaşamı yok etmiştir. Bu olay, Romanya ve Macaristan'da yaklaşık 2 milyon insanın içme suyu kaynaklarını zehirlemiştir. Akan zehir, miktar olarak 1 milyar insanı öldürmeye yeterliydi. AB-Task-Force'un Aralık 2000 raporunda, barajın inşaat hataları ve işletmenin dikkatsizliği, felaketin kesin nedeni olarak saptanmıştır. - Altın işletmesinin sahibi, Avustralya'nın "Esmeralda" şirketidir. Macaristan hükümeti işletme şirketinden, balıkçılık ekonomisine verdiği ekonomik zararlar ve çevrenin temizlenme masrafları olarak 107 milyon dolar tazminat istemiştir. Fakat Aurul işletmesinin sahibi değişmiş, "Esmeralda" yerine, olaylarla hukuki ilişkisi olmayan "Transgold" şirketi gelmiştir. Kaz Dağları'nda kesilen ağaçlar bir tarafa, büyük ihtimalle gelecek felaketler çok büyük çaplı olabilir. Yabancı şirket, alacağını alıp çeker gider, zehirli çöpler ve felaket sonuçları bize kalır, vatanın büyük bir parçası yok olur. Sadece Kaz Dağları civarı değil, bütün Türkiye'nin seferber olup, bunu engellemesi gerekir. Bu yazımı lütfen lütfen vatan çapında yaymaya çalışalım.


Amazon, dünyanın en fazla su hacmine sahip nehridir ve okyanuslara dökülen tatlı suyun beşte birini sağlar. Bu muazzam akıntının başlangıcıyla, Güney Amerika'nın doğası için yepyeni bir devir başlamıştı. Çünkü Amazon nehri o zamandan bu yana kıta içinde bir bağlantı olduğu kadar bir bariyer de meydana getirir. Bununla birlikte Amazon akarsu sisteminin tam olarak ne zaman oluştuğu pek bilinmiyordu. Nitekim Amazon bölgesinde eski geçmişe ait izleri bulmak çok zor, yağmur ormanları her şeyi örtüyor. En önemli kalıtlar nehir ağzındaki on kilometre kalınlığındaki tortullardır. Brezilya'daki petrol firması Petrobas'ın birkaç yıl önceki deneme sondajları, araştırmacılara tortulu 4,5 kilometre derinliğe kadar inceleme fırsatı sunmuştu. Ve araştırmacılar Amazon nehrinin yaklaşık olarak 11 milyon yıl önce oluşmuş olabileceği sonucuna varmıştı. Amsterdam Üniversitesi'nden Carina Hoorn şimdi tortul karotlarını daha ayrıntılı bir şekilde incelerken, fosil polen taneciklerini ayırarak kimyasal analizlerini yapmış. Bu şekilde Amazon nehrinin oluşum tarihini daha kesin bir şekilde belirleyebildik diyor Brezilya Üniversitesi'nden Farid Chemale. Yeni sonuca göre 9 ila 9,4 milyon yıl önceki tortulların bileşiminde önemli bir değişim söz konusu. Bundan önceki tarihlere ait tortullarda Atlantik'in derinliklerine ait birikimler vardı, söz konusu tarihten itibaren ise haliç kısmında Andlar bölgesine ait tortullarda ortaya çıkmaya başlıyor diyor araştırmacılar. Tortuldaki jeokimyasal değişim polenlere de yansımış. Kıyı bitkilerinden, tropikal ova bitkilerine ve ova ve dağ bitkisi türlerine kadar zengin bir karışımı barındırıyorlar. Buna göre Amazon'un kaynakları dokuz milyon yıl önce batıya doğru taşınarak bölgesel akarsuları ilk kez kıtalararası büyük bir nehre dönüştürmüş. Bilim insanlarına göre Amazon nehir sisteminin oluşumu, Andlar bölgesinin tektoniğiyle sıkı sıkıya ilişkili. Jeolojik incelemeler, Orta And dağlarında yaklaşık olarak 10 ila 6 milyon yıl önce bir büyüme yaşanmıştı, bu değişme bağlı olarak da Amazon, günümüzdeki şekline kavuşmuş olabilir. Tortul karotları Amazon bölgesindeki bitki örtüsü hakkında da bilgi vermiş. Nehir sisteminin oluşmasından sonra bile bölge yağmur ormanlarıyla kaplı değilmiş. Bunun yerine And dağlarının yamaçlarında ve eteklerinde iki milyon yıl önce daha çok çayırlıklar varmış diyor araştırmacılar. Hatta günümüzdeki yağmur ormanlarının bazı kısımları 800.000 yıl önce bile hala ormansız olabilir, çünkü bilim insanlarının verileri daha önce bilinmeyen çayırlıkları ortaya çıkarmış. Bitki örtüsündeki bu değişim ise büyük bir olasılıkla Pleistosen sırasındaki iklimsel oynamalara uzanmakta. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


Mısır'da gerçekleştirilen COP27 iklim zirvesinde çevre koruma kuruluşu WWF, Amazon yağmur ormanlarının durumu hakkında kapsamlı bir rapor sundu: 47 milyona yakın insanın geçim kaynağı, devam eden yıkım nedeniyle tehdit altında. Neredeyse beşte biri geri dönülmez şekilde yok edilmiş. İki yüz sayfayı bulan araştırmaya göre Amazonlar'daki yağmur ormanlarının yüzde 18'i tamamen yok edilmiş durumda. Ve yüzde ormanların yüzde 17'lik kısmı ise iyice kötü halde. Oysa Glasgow'daki son iklim konferansında yüz devlet, ormanlara zarar verilmesinin 2030'a kadar tamamen durdurulması için karar almıştı. COP26'da verilen sözlere rağmen Amazon yağmur oranlarındaki yıkım, 2022'nin ilk yarısında çarpıcı bir şekilde artmaya devam etti. Bu nedenle yağmur ormanlarının korunmasını garanti eden etkili kararlara ihtiyaç var. UNO iklim değişikliği konferansında WWF, yerli Amazon nüfusundan oluşan gruplarla birlikte Amazon yağmur ormanlarının yüzde sekseninin 2025 yılına dek koruma altına alınmasını öneriyor. Bunu gerçekleştirmek için de siyasilerin, yasadışı madencilik, endüstriyel tarım için toprak gaspı, vahşi hayvanlarla yasadışı ticaret ve yağmur ormanlarının doğal kaynakları dahil olmak üzere ormansızlaşma gibi en büyük teşvik edici güçleri engellemeleri gerekiyor. Ayrıca endüstri ülkelerinin de kakao, kahve, mısır, palm yağı odun veya hayvan yemi için soya yetiştirilmesi veya üretilmesi için değerli yağmur ormanlarının yok edilmesini önlemek için kendi yasalarını de çıkarmaları isteniyor. Amazon yağmur ormanları, dünya genelindeki omurgalıların yüzde dokuzuna, kuş türlerinin yüzde on dördüne, tüm balıkların yüzde on üçüne, amfibi türlerinin yüzde sekizine ve tüm bitki türlerinin yüzde yirmi ikisine ev sahipliği yapıyor. Yağmur ormanları öte yandan dünyamızın en önemli CO2 depolayıcısı. Buradaki bitkilerde ve toprakta 367 ila 733 gigaton CO2 depolanır. Bu aşağı yukarı on sekiz yıllık küresel CO2 emisyonunu kadardır.


ABD'nin güneybatısında 2000 yılından bu yana kronik su kıtlığı çekiliyor. Kışın çok az yağmur ve kar yağdığı için nehirlerdeki su düşük seviyede kalıyor ve yazlar ise 20. yüzyıldaki yazlardan çok daha sıcak ve kurak geçiyor. Aslında bu tür kuraklık evreleri ABD'nin kurak Batı bölgesi için olağanüstü bir durum değil. Columbia Üniversitesi'nden Park Williams 'Paleoiklimsel veriler, Kuzey Amerika'nın güneybatı bölgesinin daha önceleri de hidro-iklimde şiddetli değişimler yaşadığını gösteriyor' diyor. Peki ama son kuraklık dönemi ne derece normal? Ve iklim değişimindeki rolü ne? Williams ve ekibi bu soruları geçmişe bakarak yanıtlamaya çalıştı. Araştırmacı, Kuzeyde Oregon ve Montana'dan Kaliforniya üzerinden Kuzey Meksika'ya kadar, son 1200 yıl içindeki iklimi ve kuraklık sürecini yeniden canlandırmak için 1500'ü aşkın ağaç halkası verisini değerlendirdi. Buna göre Kuzey Amerika'nın güneybatısında 800 yılından bu yana çok sayıda kısa kuraklık dönemleri yaşanmış ve bunlardan dört tanesi mega kuraklık olarak sınıflandırılmış. Bunlar yirmi yıldan daha uzun süre devam eden kuraklık dönemleri. Bu tür mega kuraklıklar 9. yüzyılın sonunda, 12.ve 13.yy'ın ortalarında ve 16.yy'ın sonlarında yaşanmış. Ne var ki şu sıralar yaşanan kuraklık dönemi geçmişte yaşanan dört mega kuraklıktan üçünden daha şiddetli geçiyor. 2000-2018 yılları arasında yaşanan, 800 yıldan bu yana yaşanan en kurak ikinci 19 yıllık dönem diyor Williams ve ekibi. Araştırmacılara göre günümüzdeki kuraklıktan daha şiddetli olan tek mega kuraklık dönemi 1575-1603 yılları arasında yaşanmış.. Fakat 16.yy'da yaşanan mega kuraklık ve günümüzde yaşanmakta olan arasında pek fark yok. Mesela o tarihlerde su kıtlığı uzun vadeli ortalamanın 0.8 standart sapmasının altındaydı, günümüzde ise bu oran 0,74. Ancak günümüzdeki kuraklık çok daha geniş bir alana yayılmış durumda. Kuzey Amerika'nın güneybatısında doğal olarak iklim oynamaları yaşanıyor. Ne var ki bu doğal değişkenlik, iklim değişiminden git gide daha fazla etkilenmeye başladı. Araştırmacıların hesaplarına göre günümüzdeki kuraklıktan yüzde 47 oranında iklim değişimi sorumlu. İklim git gide ısındığı için de önümüzdeki tarihlerde şiddetli kuraklık evrelerinin daha fazla yaşanması bekleniyor. Eğer yağmur yağmazsa ve kuraklık devam ederse, bu mega kuraklığın son 1200 yılın en kötüsü olacağı belirtiliyor.


Arktik bölgede hızla yok alan deniz buzunun aksine Antarktika'nın çevresindeki buz alanları göreceli olarak istikrarlı kabul edilir. Gerçi kenarlarındaki buzullar git gide daha hızlı erimeye başladı, hatta Batı Antarktika'daki erimenin kısmen kalıcı olabileceği de sanılıyor. Ama Antarktika denizindeki olumsuz süreçler, bazı büyük buzdağlarının kopmasına rağmen Kuzey Kutbuna göre daha yavaş işlemekte. Ancak ne yazık ki bilim insanları bu yıl Antarktikteki deniz buzunda da rekor erime tespit ettiler. Şubat 2022'de ve Güneydeki kutup yazının bitiminden kısa bir süre önce Antarktikteki deniz buzu ilk kez 1,9 milyon kilometre kare kadar küçülmüş. Bu 1978 yılında uydu ölçümlerinin başlamasından sonraki en düşük değer. Diğer bir sürpriz de şu: Antarktik etrafındaki deniz buzu alanı 1970'li yıllardan beri yılda ortalama olarak yüzde bir oranında küçülmesine rağmen, bu yıl değerler iyice düşmüş. 1981'den 2010'a kadar olan 30 yıllık ortalama ile karşılaştırıldığında, bu güney yazında deniz buzu yüzde 30 azalmış. Wedell Denizi, Amundsen ve Bellinghausen Denizleri ve Hint Okyanusu'nun güneybatısındaki alan ise bu düşüşten özellikle çok etkilenmekte. Peki ama bu ani erimenin sebebi ne olabilir? Sun Yatsen Üniversitesi'nden Jinfei Wang ve ekibi sorunun yanıtını bulmaya çalıştı. Araştırmacılara göre beş yıl önce de Antarktik deniz buzunda önemli bir azalma kaydedilmişti. Ekip bu nedenle bu iki minimum yılı zamanın geri kalanından ayıran meteoroloji modellerini ve iklim faktörlerini incelediği gibi 1979 2022 dönemi için kapsamlı bir deniz buzu bilançosu oluşturdu. Sonuca göre alışılmadık derecede güçlü deniz buzu erimesi, birkaç faktörden kaynaklanıyor. Her şeyden önce bu yaz 2 iklim fenomeni daha kuzeydeki bölgelerden Amundsen Denizi'ne, Antarktika'nın Pasifik kısmına ve doğu Wedell Denizi'ne olağanüstü büyük miktarda sıcak hava taşınmasını sağlamış. Araştırmacılar, 2021/2022'nin güney yazında bir La Nina'nın Pasifikte, pozitif bir Antarktika Salınımı durumuna denk geldiğini söylüyorlar. İkincisi, güney yarımkürenin batı rüzgar kuşağının yoğunlaşması ve Antarktika'ya doğru kayması. Bu da Güney Okyanusu'nun Antarktika halka akımını ve Antarktika çevresindeki hava kütlelerini etkilemekte. Ancak bu doğal dalgalanmalar benzer hava koşullarında neden bu kadar çok deniz buzunun daha önce çözülmediğini tam açıklamıyor. Araştırmacılar Amundsen Denizi'nde olası bir neden buldular: Son yıllarda buradaki buz kenarı önemli ölçüde inceldiğinden, oradaki deniz buzu ısınmaya daha duyarlı tepki veriyor ve buna bağlı olarak da daha hızlı çözülüyor. Bu erime ise olumlu bir geri tepme yaratıyor: Eriyen deniz buzu, güneş ışığını soğuran ve deniz yüzeyinin daha fazla ısınmasını sağlayan daha koyu renkli suyu açığa çıkarıyor. Buna ek olarak, doğal iklim anormalliklerinin özellikle güçlü bir etkisi var. Bunun kökenin daha kuzeyde tropikal bölgelerde olduğu sanılıyor. Araştırmacılar bundan sonra bu bölgeye bakmaları gerektiğini söylüyorlar.


Antarktika'daki buz tabakası kütlesi konusunda bugüne dek yapılmış en geniş kapsamlı değerlendirme olarak nitelendirilen bir çalışmada, iki düzine uydu araştırmasından elde edilen veriler uluslararası bir bilim ekibi tarafından bir araya getirildi. Sonuçta, bu donmuş kıtada 1992-2017 yılları arasında ortalama 2.720 milyar ton buzun yok olduğu ve bu yitimin büyük bir bölümünün son yıllarda, özellikle de Batı Antarktika'da yaşandığı görüldü. 2012'den önce kıta yılda 76 milyar ton yitirirken, 2012-2017 yılları arasında buzlardaki bu erimenin daha da hızlanarak yılda 219 milyar tona yükseldiği görüldü. Nature dergisinin 14 Haziran sayısında yayımlanan raporda, eriyen tüm bu buzların küresel çapta deniz seviyesinde ortalama 7.6 milimetrelik bir yükselmeye neden olduğu belirtiliyor ve deniz seviyesindeki bu yükselişin yaklaşık beşte ikisinin son beş yılda meydana geldiğine dikkat çekiliyor. Yükselişin şiddetindeki bu artış, buz örtüsünün iklim değişikliğine verdiği tepkiyi daha iyi anlamamıza yol açıyor. Araştırmaya katılanlardan biri olan Leeds Üniversitesi yerbilim uzmanlarından Andrew Shepherd, Bu verileri Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin deniz seviyesindeki yükselişle ilgili tahminleriyle karşılaştırdığımızda, daha önceleri alt sınırda yer alan Antarktika'nın şimdilerde giderek üst sınırlara doğru kaymakta olduğunu görüyoruz diyor. Günümüzde Antarktika'da okyanus seviyelerinde 58 metrelik bir yükselişe yetecek miktarda donmuş su bulunuyor. Bu kıtadan gelen erimiş buzlar deniz seviyelerinin yükselmesinde başrolü oynuyor. Antarktika'da eriyen buzlar bir süredir deniz seviyelerinde küresel bir yükselişi körüklüyordu. Ancak bu yükselişin meydana geliş hızının son beş yıldır giderek arttığı, buz yitiminin en çok da Batı Antarktika'da yaşandığı görülüyor. Ne var ki, Antarktika kadar büyük bir alanda buz miktarını ve bununla ilgili dalgalanmaları ölçmek hiç de kolay değil. Bilim insanları uydular aracılığıyla elde edilen farklı türlerde verileri toplayarak birtakım değerlendirmelerde bulunuyor, buz örtüsünün yoğunluğunu, ya da buzulların okyanusa akma hızını ölçüyorlar. Antarktika'da giderek küçülmekte olan buz örtüsüyle ilgili son değerlendirme 2012 yılında yapıldı ve 1992- 2011 yılları arasında 1.320 milyar ton buzun yitirildiği saptandı. Ancak bu son çalışma çok daha kötücül bir tabloyu gözler önüne seriyor. Shepherd, 2012'de, ondan önceki 20 yıllık dönemde Antarktika'da buzların çok daha dengeli bir hızla erimekte olduğunu hesapladık. Ancak elde ettiğimiz yeni bulgular buzlardaki erime hızının, 1992-2011 yılları arasındaki ortalama hızla kıyaslandığında, üç katına çıktığına işaret ediyor diyor. 1992 yılında Antarktika kıtasının bu kesiminde buzlardaki yılık ortalama erimenin yaklaşık 53 milyar olduğu, oysa şimdi yaklaşık 159 milyar tona yükseldiği belirtiliyor. Batı Antarktika'da buzun daha çok yitime uğraması bir olasılıkla bu bölgedeki buzun sıcaklıktaki küçük dalgalanmalara daha duyarlı olmasından kaynaklanıyor. Buradaki buz katmanı denizin dibinde yer alırken, kıtadaki buz örtüsünün geri kalanı daha yüksekte yer alıyor ve iklim değişikliklerine daha fazla maruz kalıyor. Shepherd, okyanus sıcaklığındaki küçük bir değişikliğin bile (örneğin, 0.5 C), hava sıcaklığındaki benzer bir değişikliğe kıyasla, çok daha büyük miktarda bir ısıyı transfer ettiğini belirtiyor. Sıcak suyun buz sahanlığını alttan aşındırmaya başlaması da, sahanlığın incelmesine ve erimenin daha da hızlanmasına neden oluyor. Doğu Antarktika ise daha dengeli bir görünüm sergiliyor. Görünüşe bakılırsa, bu bölge son yıllarda hafif bir kütle artışına bile uğramış olabilir. Ancak araştırmacılar bu bölgeyle ilgili ölçümlerin daha da belirsiz olduğuna dikkat çekiyorlar. Bu yazı HBT'nin 127. sayısında yayınlanmıştır.


Avrupa Uzay Ajansı , Antarktika'nın kuzeybatısında bulunan Ronne Buz Sahanlığı'ndan New York City'nin dört katı büyüklüğünde bir buz kütlesinin koparak Weddell Denizi'ne doğru sürüklendiğini bildirdi. 4 bin 320 kilometrekarelik devasa buz parçası, kopmasıyla beraber dünyanın en büyük buzdağı olarak kayıtlara geçti. İlk olarak İngiltere Antarktik Araştırması tarafından tespit edilen buzdağı, ESA'ya ait Sentinel-1 uydusuyla görüntülendi. A-76 olarak adlandırılan buzdağı, Maryland merkezli ABD Ulusal Buz Merkezi tarafından da doğrulandı. A-76'ya ait görüntüler ESA'nın internet sitesinde de yayımlandı. Daha önce bu ünvana Weddell Denizi'nde yüzen bir diğer buzdağı 3 bin 380 kilometrekarelik A-23A sahipti. A-76, 175 kilometre uzunluğa ve 25 kilometre genişliğe sahip. Dev buzdağı, kıyaslandığında 3 bin 640 kilometrekarelik büyüklüğe sahip İspanya'nın ünlü turistik adası Mallorca'dan da büyük. Buzdağlarının isimleri Antarktika'nın ilk harfini ve sonra da birbirini izleyen sayıları alıyor. Buzdağı yeniden kırıldıysa sonuna bir de ardışık bir harf ekleniyor. Buzuldan koparak ayrılmak doğal bir döngü. Ama Antarktika boyunca bazı buz sahanlıkları, bilim insanlarının iklim kriziyle ilişkilendirdiği hızlı bir parçalanma geçirdi.


Bilim insanları, küresel ısınmanın Antarktika kıtasının buz sahanlığının üçte birinin çökmesine yol açabileceği uyarısında bulundu. İngiltere'nin Reading Üniversitesinden bilim insanları, sonuçları "Geophysical Research Letters" dergisinde yayımladıkları araştırmada, küresel ortalama sıcaklığın endüstri öncesi dönemin 4 santigrat derece üzerine çıkması halinde Antarktika'daki buz sahanlıklarının yüzde 34'ünün çökeceği, buz sahanlığı alanının yüzde 67'sinin yok olacağı öngörüsünü yaptı. Kıta sahanlığının ısınmaya bağlı durumuna ilişkin olası senaryoları değerlendirebilmek için detaylı bir bölgesel iklim modellemesi yapan araştırmacılar, en kötü senaryoda yaklaşık 500 bin kilometrekarelik buz sahanlığının çökeceği ve kıtadan koparak sürüklenebileceğini ortaya koydu. Buz sahanlığının çökmesi durumunda, kıta buzullarının eriyerek denize karışmasının hızlanacağına dikkati çeken araştırmacılar, bunun küresel deniz suyu seviyesini kayda değer ölçüde artırabileceği uyarısında bulundu. Araştırmanın baş yazarı, Reading Üniversitesi Meteoroloji Bölümü Öğretim Üyesi Ella Gilbert, "Buz sahanlıkları karadaki buzulların eriyerek okyanusa akmasında bir tampon işlevi görüyor. Sahanlık çöktüğünde bu dev bir şişenin ağzındaki tıpanın çıkması gibi olur, hayal edilemez miktarda su bir anda buzullardan denize akmaya başlar" ifadelerini kullandı. Antarktika'nın kuzeybatısındaki "Larcen B" buz sahanlığı Ocak-Mart 2002 arasında çöktükten sonra yok olma sürecine girmişti. "Paris Anlaşması" olarak bilinen, 2016 tarihli Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nde küresel sıcaklık artışını yüzyıl sonuna kadar endüstri öncesi dönemin en fazla 2, tercihen 1,5 derece ile sınırlamayı tutmayı hedefliyor.


Yollarda, kaldırımlarda, hatta çatılarda bile kullanılan asfalt, sıcakken yumuşaktır ve mıcırların petrol türevli zift ile karıştırılmasıyla elde edilir. Uzun bir süredir asfaltın özellikle de ısıtılması sırasında aralarında uçucu organik maddelerin de bulunda gazları ve havada asılı parçacıkları yaydığı biliniyor. Bu hidrokarbür bileşimleri yere yakın ozonun oluşumunu ve ikincil organik aerosolleri tetikleyebiliyorlar. Organik aerosoller çapları en fazla 2,5 mikrometre olan ultra ince toz partiküllerini oluşturur. Araştırmacılar asfalttan ne miktarda uçucu hidrokarbürün ve ikincil organik aerosolün yayıldığını öğrenmek için farklı testler yapmışlar. Yale Üniversitesi'nde Peeyush Khare yönetiminde çalışan araştırmacılar, laboratuvar deneylerinde yol asfalt örneklerini ilk önce 40 ila 200 derece sıcaklıktaki kuvars boru odacığına yerleştirmişler. Bu sıcaklıklar asfaltın yoğun güneş altında sokaklara döküldüğünde sahip olduğu sıcaklıkla aynı. Araştırmacılar ayrıca Güneş ışınının termal etkisinin asfalttaki buharlaşmayı teşvik edip etmeyeceğini de test etmişler. Bunun için de UVA ve UVB ışınlı 75 W güneş spektral lambası kullanmışlar. Deneyler sırasında ortaya çıkan buharların madde oranları, her şeyden önce iyon kromatografı kullanılarak belirlenmiş. Uzmanlar asfalttaki organik kirletici maddelerin sıcaklığın 40 ila 60 dereceye yükselmesiyle iki misli buharlaştığını bulmuşlar. Daha yüksek uçucu hidrokarbon emisyonları ise, ikincil organik aerosolllerin yani ultra ince tozların oluşma potansiyelini artırıyor. Fakat sıcaklık tek faktör değil. UV ışınlarının da asfalt emisyonları üzerinde önemli etkisi var. Testler kuvvetli bir güneş patlamasının, toplam emisyonu yaklaşık olarak %300 artırdığını göstermiş. Bu da asfalt emisyonlarının özellikle de yüksek sıcaklıklarda ve yüksek Güneş ışını karşısında ikincil aerosol oluşum için önemli bir kaynak olduğu söylenebilir. Araştırmacılara göre örneğin Los Angeles'taki organik aerosollerin %70 ila 80'i fosil yakıtların yakılmasıyla değil asfalt gibi diğer kaynaklara uzanıyor.


Bilim insanları, daha önceleri her üç yılda bir meydana gelen sıcak dalgalarının artık küresel ısınmaya bağlı olarak her 200 günde bir ortaya çıktığını söylüyor. Bu da aşırı iklim olaylarıyla daha sık karşılaşacağımız anlamına geliyor. Fırtınaları, hortumları, kasırgaları, dolu yağışları ile alışık olmadığımız bir yaz mevsimini geride bıraktık. Ancak iklim uzmanlarına göre küresel iklim değişikliğiyle mücadele edilmezse bu sıra dışı iklim olayları yalnızca Türkiye için değil, dünya için yakın gelecekte sıradan hale gelmeye başlayacak. Teksas eyaletinde meydana gelen ve yaklaşık 16 milyon kişiyi etkileyen Harvey Kasırgası'nın yol açtığı hasar daha giderilmeden ABD'yi son10 yılın en şiddetli fırtınalardan biri olan Irma Kasırgası vuruyor. ABD'nin yanı sıra Porto Riko ve Dominik Cumhuriyeti de kasırgadan ciddi biçimde etkilendi. Nature Climate Change'de yayımlanan son bir çalışmaya göre dünyada her beş aşırı yağış olayından biri, Sanayi Devrimi'den sonraki küresel sıcaklıklardaki 0.85 C'lik artışın bir sonucu. Enerji santralleri, fabrikalar ve taşıtlar atmosfere sera gazı saldıkça bu artışın devam etmesi kaçınılmaz. İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü'nden Dr. Erich Markus Fischer, aşırı hava olaylarının bölgesel iklime göre farklılık gösterdiğine dikkat çekiyor. Örneğin İngiltere'nin güney doğusunda sıcaklıklar eskiden her 1.000 günde bir 33.2 C'ye çıkarken, şimdilerde her 200 günde bir bu sıcaklığa erişiyor. Fischer ve ekibin söz konusu çalışması, hükümetlerin 2 C'lik limiti tutturmaları durumunda bile gelecekteki ısınmanın daha dalgalı ve tehlikeli bir hale geleceğini gösteriyor. Bunun sonucunda ortalama olarak Dünya üzerindeki herhangi bir yer % 60 daha fazla yağış alacak ve aşırı sıcak günlerin sayısı yılda 27'yi bulacak. Bu da şu anlama geliyor: Artık insanlık iklim değişikliğini gelecekte olacak bir şey olarak değil de, içinde bulunduğumuz zaman diliminde çevreyi harabeye çevirecek bir olay olarak görmeye hazırlanmalıdır. Fischer ve ekibinin çalışması, ısınmanın etkisinin dünyanın her yerinde farklı bir biçimde ortaya çıkacağını gösteriyor. Ekvator çevresindeki 2 C'lik bir ısınma, hava olaylarını tetikleyerek çok büyük bir yıkıma yol açabilir. Bu bölgelerdeki yetersiz altyapı ve yoksulluk ile mücadele eden yerel halklar, sıcak günlere 50 kat, yağışlara 2.5 kat daha fazla maruz kalacak. Akdeniz, Kuzey Afrika, Şili, Ortadoğu ve Avustralya'nın bazı bölgeleri de kapsama alanı içine alan, şimdiden kurak olan yerler daha az sayıda yağmurlu günlere maruz kalacak. Bütün bu rekor düzeydeki hava olayları, küresel ısınmanın etkilerinin iklim bilimcilerinin tahminlerinden daha hızlı bir şekilde görülmeye başladığının kanıtı. İklim değişikliği kendini artık açıkça belli ediyor. Tüm ekonomik, siyasal ve sosyolojik sorunların giderek daha da şiddetlenmesine zemin hazırlayan iklim değişiklikleri, zaten dengesini yitirmekte olan dünyayı iyice kontrolden çıkartabilir. Bu yazı HBT'nin 77. sayısında yayınlanmıştır.


Küresel ısınmaya bağlı olarak ortaya çıkan aşırı iklim olaylarının tek faturası can ve mal kaybı değil. Fırtına sonrası sel sularına karışan zehirli maddeler ve mikroplar insanların sağlığını tehdit ediyor. Ayrıca yıkılan şehirleri kurmaya çalışırken büyük bir olasılıkla aceleden dolayı iş güvenliği es geçilecek ve iş kazaları artacak. Yaklaşık 200 kişinin yaşamını yitirdiği ABD'deki Harvey ve Irma kasırgalarında can kaybını minimumda tutabilmek için yöre halkı evlerini terk ederek toplanma alanlarında felaketin geçmesini bekledi. Yetkililer kalabalık toplanma alanlarında özellikle ishal ve solunum yolunu tutan hastalıkların çokça görüldüğünü bildiriyorlar. Kirliliğin ve enfeksiyonun bir diğer kaynağı ise E.coli ve diğer mikroplarla dolu olan sel suları! Koleraya neden olan Vibrio cholera bakterisi dahil olmak üzere ishale yol açan mikroplar halihazırda insanların canını yakmaya devam ediyor. Kontak lensleri sel sularına maruz kalan insanlar ise kornea enfeksiyonlarıyla baş etmek durumunda kalıyorlar. Diyabeti, kalp hastalıkları, psikiyatrik hastalıkları veya HIV'li olan insanlar evlerinden uzak kaldıklarında yaşamaları için gerekli olan tıbbi malzemeler ve ilaçlardan da uzak kalıyorlar. Bu da hastalık durumlarının daha da kötüleşmesine yol açıyor. Ayrıca felaket yüzünden evlerinden uzak kalan insanların ortalama %30-40'ı depresyon veya travma sonrası stres bozukluğu yaşıyorlar. Sivrisineklerle bulaşan hastalıklarda da felaket bölgelerinde büyük bir artış gözleniyor. Sivrisineklerin yaşadığı bazı bölgeler sel sularıyla yıkanıp temizlenmiş olsa bile aynı sel suları sivrisineklerin üremesi için yepyeni elverişli alanlar yaratıyorlar. Katrina Kasırgası'ndan sonra batı Nil virüsü 2 katına çıkmıştı, günümüzde de bu hastalıklar halihazırda artış göstermekte. Kentteki farelerle taşınan hanta virüs ve hatta sel sularıyla yer değiştiren topraklarla gelen şarbon sporları da diğer bulaşıcı hastalık risklerinden. Şehirlerdeki en büyük tehlikelerden birisi de elektrik şebekelerinin uzun süre elektrik verememesi. Elektrik kesildiği zaman gıdalar için gerekli buzdolabı ve soğutma hizmetleri, acil iletişimler, havalandırmalar ve klimalar da işlevsiz hale geliyorlar. Özellikle sıcak yerlerde yaşlı insanların sıcağa bağlı ölümleri artma eğilimi gösteriyor. Öyle görünüyor ki kasırgadan aylar hatta yıllar sonra bile yıkıcı etkiler devam edecek ve belki de kasırganın yaptığından daha fazla can kaybına neden olacak. İnsanlar güvenliği olmayan alanlarda şehri yenilemeye çalışacaklar. Artan nem, küf mantarlarının aşırı üremesine ve astım ataklarının tetiklenmesine yol açabilir. Şu an için en göz ardı edilen unsur ise iş güvenliği. Önceki kasırgalarda rutin iş sağlığı ve güvenliği denetimleri büyük ölçüde ihmal edilmişti.


ABD'nin güneybatısını vuran kavurucu sıcak dalgası Arizona eyaletine bağlı Phoenix kentinde, uçakların kalkışı için gerekli rüzgar sağlanamadığından, uçuşların iptal edilmesine yol açtı. Sıcak hava dalgaları yeni bir olgu değil, ancak son birkaç onyıldır iklim değişikliğine bağlı olarak çok daha sık ve şiddetli yaşanıyor. Her bir sıcak hava dalgasıyla birlikte de toplumların böylesine yüksek sıcaklıklara uyum sağlayamadıklarına ve aşırı sıcaklıkların ulaşım sistemlerini, tarım, sanayi ve yaşamımızın daha birçok alanını olumsuz yönde etkilediğine giderek çok daha çarpıcı bir biçimde tanık oluyoruz. Syracuse Üniversitesi coğrafya profesörlerinden Matthew T. Huber, İnsanlar çeşitli altyapıları kendilerince öngördükleri sıcaklık değerlerine göre oluşturduklarından, sıcaklıklar öngörülenin çok üzerine çıktığında bununla baş etmek için gerekli fiziksel gücü bulamıyorlar, diyor. Yine de, insanlar ılıman iklimin albenisine kapılıp, ABD'nin güneybatısı gibi, sıcak bölgelere taşınmayı sürdürüyorlar. Kimi iklim araştırmacıları önümüzdeki onyıllarda, bir zamanlar son derece çekici koşullara sahip olan bu bölgelerin aşırı sıcaklardan kavrulmaya başlaması, sel altında kalması, ya da yaşanır olmaktan çıkmasıyla birlikte, bu uygulamanın ters yönde bir değişime uğrayacağına inanıyorlar. Ulaşım: İnsanlar çağdaş ulaşım araçlarının hemen hemen tümünü belirli sıcaklık koşullarında çalışmak üzere tasarlamışlardır. Phoenix kentinde olduğu gibi, uçaklar motorun çalışmasını olumsuz yönde etkileyen aşırı sıcak hava koşullarında kalkışa geçemezler. Demiyolu yetkilileri sıcaklıkları yakından izleyerek aşırı sıcaklarda trenlerin hızını azaltırlar. Ne var ki, sıcak hava dalgalarının sıklaşmasıyla birlikte, ulaşım alanında yapılacak tüm bu değişiklikler çok daha pahalıya mal olacak ve ulaşım sektörüne tümden yeni bir bakış açısıyla yaklaşılmasını gerektirecek. Elektrik şebekeleri: Enerji sağlayıcılar, elektrik gücüne duyulan istem alışılagelmiş en üst düzeyine ulaştığında, enerji ağını çalıştırmak için gerekli miktarın çok üzerinde bir üretim yapmamaya çalışırlar. Bunun nedeni son derece açıktır: aşırı güç, boşa harcanan para demektir. Gelgelelim, sıcak hava dalgalarının şiddeti arttıkça, klimalara dört elle sarılan insanların enerji gereksinimleri de artar. Bu durum, enerjiyi boşa harcamadan tüketicinin istemini karşılamaya çalışan güç sağlayıcı şirketler için tam anlamıyla bir karabasana dönüşür. Aşırı sıcaklıkların egemen olduğu hava koşullarında yaşanabilecek sorunlar arasında çözümü en kolay olanı budur, ancak bedeli bir hayli yüksektir. Bu durumda en basit çözüm, güç sağlayıcıların yeni enerji üretim tesisleri kurarak enerji açığını kapatma yoluna gitmeleridir. Şimdilerde güç sağlayıcı şirketler, enerji ağında aşırı bir gerilim söz konusu olduğunda, istemi azaltabilmenin yollarını da araştırıyorlar. Bu yollardan biri de, istemin en üst düzeye çıktığı zamanlarda aşırı miktarlarda enerji tüketen kurum ve kuruluşlara işlerini durdurmaları karşılığında bir ödeme yapılmasıdır. Besin kaynakları: İnsan uygarlığı yaşamını sürdürebilmek için, aşırı sıcaklıklar yüzünden her geçen gün daha da kolay zedelenebilir bir duruma gelen, tarıma bel bağlar. Aşırı sıcaklıklar tarım ve hayvancılığı ciddi biçimde zarara uğratabilir. Nature dergisinde yayımlanan bir araştırma, küresel ısınma yüzünden tarımsal üretim düzeyinde 1964 ile 2007 yılları arasında %20 oranında bir düşüş meydana geldiğini ortaya koyuyor. Ürünler yüksek sıcaklıklara dayansalar bile, çiftçilerin o koşullar altında tarlada çalışmaları son derece güç olur. Dünyanın kimi bölgelerinde çiftçiler şimdiden, tatlı patates gibi, kuraklığa dayanıklı ürünler ekmeye başlamış olsalar da, bu durum kimi zaman beslenme alışkanlıklarının da değişmesi anlamına gelebilir. İnsan sağlığı: İnsanoğlunun aşırı sıcaklıklara dayanıklı bir yapıya sahip olmadığı bilinen bir gerçek. Beden sıcaklığının 40 santigratın üzerine çıkması durumunda kişi sıcak çarpmasına uğrayabilir. Sıcak çarpması, bulantı, kusma, baş ağrısı, baş dönmesi, görme bozukluğu gibi birtakım etkilerin yanı sıra, bilinç yitimi ve ölüme bile neden olabilir. Orta Doğu ve ABD'nin güneybatı kesimindeki kentlerin büyük bir bölümünde aşırı sıcak iklim koşullarının göz önünde tutulduğu bir yapılandırma söz konusudur. Bu kentlerde iklim denetimli toplu taşıma sistemleri olduğundan, oralarda yaşayanların klimalı ortamlardan uzaklaşıp ortalıkta gezinmeleri çok ender görülen bir durumdur. Gelgelelim, uzmanlar önümüzdeki yıllarda aşırı sıcak hava dalgaları yüzünden sıcaklıkların sürekli yüksek olacağına ve bunun da temelde insanların asla dışarıya çıkamayacakları anlamına gelebileceğine dikkat çekiyorlar. 2015 yılında Nature Climate Change dergisinde yayımlanan bir araştırma, sera gazı salımlarında bir düşüş sağlanmazsa, yüzyılın sonlarına doğru Orta Doğu'da sıcaklıkların ortalama 76 C eşiğini aşabileceğini ve buna bağlı olarak nem oranlarında da bir artış olabileceğini ortaya koyuyor. Araştırmacılar bu koşullarda insanların yaşamlarını sürdürmelerinin olanaksız olacağını belirtiyorlar. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü uzmanlarından Elfatih A. B. Eltahir, Bu türde aşırı sıcak hava dalgalarının on yılda bir, ya da birkaç onyılda bir kez yaşanması bekleniyor. Ne var ki, bir kez vurduklarında son derece ölümcül etkiler yaratacakları da kesin, diyor.


Himalaya, Karakurum ve Asya'nın diğer dağlık bölgeleri dünyamızın en büyük buz rezervlerinden bazılarıdır ve neredeyse bir milyar insanın da yaşamsal önem taşıyan su kaynaklarıdır. Nitekim eriyik su İndus, Ganj ve Brahmaputra nehirlerini besler ve Asya'nın büyük bir kısmının içme ve sulama suyunu karşılar. Dahası, su gücüyle enerji kazanımı da büyük ölçüde dağlardan gelen suya bağlı. İşte bu hayati önem taşıyan su kaynağı tehlikeye girdi. Çünkü iklim değişimi yüzünden Himalayaların ve Tanrı Dağlarının yüksekliklerindeki buzullar küçülmeye başladı. Oysa su ihtiyaçları milyonlarca insan için yaklaşık olarak beş milyar buzu taşıyan buzulların büyümesi yaşamsal önem taşıyor. Araştırmacılar Asya buzullarının 2100 yılına kadarki durumunu öğrenmek için yaklaşık olarak 33.000 Asya buzulunun güncel büyüklüğünü ve buz kütlesini bir araya getirdikten sonra bu verileri altı iklim modeline yüklemişler. Simülasyonlar buz kütlelerinin farklı sıcaklıklarda ne şekilde gelişeceğini gösteriyor. Uzmanlar ilk kez buzul yüzeylerinde ne kadar kayşat ve kurum bulunduğunu da dikkate almışlar. Çünkü bu tabakanın da erime üzerinde önemli bir rolü olabilir. İnce bir kayşat tabakası daha az beyaz olduğu için erimeyi hızlandırır. Ancak tabaka birkaç santimetreden kalın ise, alttaki tabakayı sıcak havadan koruduğu için erimeyi önleyebilir. Sonuçlara göre Asya'daki buzulların çoğu en iyi durumda bile küçülmeye devam edecek. Çünkü hava sıcaklığı dağların yüksekliklerinde bile 2,1 derece artmış durumda. Bu da ortalama küresel sıcaklıktan çok daha fazla demek. Sadece bu yüzden bile yüzyılın sonuna dek Asya dağlarındaki buzun en az yüzde yirmisi eriyip, yok olacak. Bu da en iyimser tahmin, sonuçta hava sıcaklığı daha da artacak olursa, erime çok daha fazla olacak. Hesaplamalara göre artan her derece buzulların yüzde onunu eritiyor. Paris İklim Sözleşmesi'ne göre küresel sıcaklık 1,5 derecede kaldığı taktirde, Asya buzullarının üçte biri küçülecek. Bununla birlikte bölgesel farklılıklar söz konusu. Tibet, Batı Çin ve Himalayalar'ın doğusunda ve ortasında buz kütlelerinin üçte ikisi, Karakurum dağlarındaki buzulların ise sadece yüzde yirmisi yok olacak. Çünkü buradaki buzullar çok büyük ve kısmen de kalın bir kayşat tabakasıyla örtülüler. Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.


Kuzey Atlantik çevresindeki iklimi şekillendiren okyanus akıntılarının keskin bir şekilde yavaşlaması, yüzyılın sonuna kadar gerçekleşebilir. Nature Communications dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre, Atlantik Okyanusu'nun hassas sirkülasyon sistemi daha yavaş ve daha az esnek hale geldi ve bu da iklim sisteminin bu önemli kısmının önümüzdeki birkaç on yıl içinde çökme olasılığını artırıyor. Atlantik Meridional Devrilme Dolaşımı veya AMOC, tropik bölgelerden Kuzey Atlantik'e ılık, tuzlu su taşır ve daha sonra okyanus tabanı boyunca güneye daha soğuk su gönderir. Ancak yükselen küresel sıcaklıklar Arktik buzunu erittiğinden, ortaya çıkan soğuk tatlı su akışı sistemi tamamen kapatabilir. Değişim, bir elektrik düğmesini kapatmak kadar ani ve geri döndürülemez olacağı için, Atlantik'in her iki yakasında, hava koşullarında dramatik değişikliklere yol açabileceği öngörülüyor.