Beynimizin çalışmasındaki değişikler, en başta, her türlü bilgiye çok daha kolay ve hızlı ulaşabilmemizden kaynaklanıyor. Aklımız, artık, daldan dala atlamaya, bir konuyu çabucak gözden geçirip bir diğerine geçmeye alışıyor. Bunun da en olumsuz etkilerinden biri, kitap okuma, daha doğrusu okuyamama üzerine oluyor. Eskiden bir kitabı saatlerce keyifle okurken, artık birkaç sayfa okuduktan sonra dikkatimiz dağılıyor, başka bir şeye geçme ihtiyacı duyuyoruz. Bu, benim de, kendimde ve çevremde gözlemlediğim gerçekten endişe verici bir değişim. Günümüzde, birçoğumuzun, gözleri ve kulakları aracılığı ile algıladıklarının artan bir bölümü gerçek dünya yerine internet üzerinden geliyor. Haber, mektup, gazete, dergi, kitap, ansiklopedi, müzik, resim, film, oyun... hepsi orada. Üstelik de pek çoğu, her yerden, ücretsiz ve anında ulaşılır durumdalar! Basılı kitapların dipnotlarından çok farklı olarak, internetteki bağlantılar bizi, bir tıkta, yeni kaynaklara, bilgilere uçuruyorlar. Başlıyoruz 'sörf' yapmaya. Bütün bunlar, bir yandan duygu ve düşüncelerimiz için malzeme hatta birer nimet oluyorlar, öte yandan da, düşünüş biçimimizi, düşünce süreçlerimizi ve, sonucunda, davranışlarımızı değiştiriyorlar. Bir benzetme yapmak gerekirse, eskiden bilgi denizinde yavaş yavaş yüzen bir dalgıç iken, şimdi dalgaların üzerine zıplayan bir jet ski sürücüsüne döndük! Yapılan araştırmalar, her meslekten insanın, örneğin yazarların, araştırıcıların, hekimlerin da benzer sorunları yaşadığını doğruluyor. Kitapları, hatta uzunca makaleleri okumak giderek zorlaşıyor ve terk ediliyor. Değil 'Harp ve Sulh' ya da 'Sefiller'i okumak, bir blog'daki üç dört paragrafı hazmetmek bile olanaksızlaşıyor. Beyinlerimiz artık neredeyse müzikteki 'staccato' ritmiyle, yani kesik, kesik çalışıyor. Web'deki dokümanların başlıkları, 'içindekiler' bölümü, ya da özeti yeterli görülüyor. University College London'un ülkenin kütüphanelerinde yaptığı bir araştırma bu 'kaymağını alma' diyebileceğimiz arama ve okuma türününün genelleşmekte olduğunu gösteriyor. Bu nedenle otomatik özetleme algoritmaları ve yazılımları günümüzde önemli bir araştırma alanı oluşturuyor! İşin ilginç yanı, 20-30 yıl öncesine göre daha çok okuyoruz! Ama, şimdiki başka tür bir okuma. O kadar başka ki, bizlerin de başka tür bir düşünme biçimine, hatta başka bir benlik sahibi olmamıza yol açıyor. Internet türü okumanın, yani hız ve verimliliğin öncelikli olduğu günümüzde, yazılı basın döneminin 'derin okuması' diyebileceğimiz, düşünerek ve içe sindirerek okumanın yerini, 'enformasyon seçici, ayıklayıcı' bir okuma alıyor. Bu da, beynimizin, sakin ve kesintisiz bir derin okuma sırasında aktifleşen, anlam çıkarma ve bağlantılar kurma becerilerinin giderek devre dışı kalmalarına yol açıyor. Okuma, bilindiği gibi, insanların içgüdüsel bir özelliği değil, sonradan öğrendikleri bir yetidir. Okuma, beynin birçok değişik bölgesini seferber eder ve bu bölgeler dile ve alfabeye göre ciddi değişiklikler gösterirler. Bu nedenle okuma ve yazma yöntem ve stilimiz aklımızın çalışma biçimini de doğrudan etkiler. Buna verilen en ilginç örnek, büyük filozof Friedrich Nietzsche'nin 1880'li yıllarda görüşünün bozulması ve kalemle yazmakta zorlanması üzerine ellerine bakmak zorunda kalmamak için daktiloda on parmak yazmayı öğrenmesidir. Birçok otoriteye göre, daktiloda yazmaya başması ile birlikte Nietzche'nin yazı stili de değişmiş, filozofun belagatı daha çok kelime oyunlarına ve 'telgraf' stiline dönüşmüştür. Fiziksel değil de zihinsel yeteneklerimizi arttıran teknolojilerin yarattığı derin değişikliklere bir diğer ilginç örnek de, 14. yüzyılda, o zamana kadar kullanılagelen güneş, kum vb. türü saatlerden farklı olarak, sürekli ve hassas olarak çalışabilen mekanik saatin icadıdır. İnsanlara her an doğru zamanı gösteren bu aygıtın olağanüstü etkileri olmuştur. Saatin icadı ile birlikte, zaman, insanların faaliyetlerinin ayrılmaz bir parçası olmaktan çıkmış, kendi başına varolan ve ölçülebilen bir büyüklük haline gelmiştir. Bu paradigma değişikliği de, insanların ne zaman uyuyacakları, çalışacakları ve yemek yiyeceklerine, duyularını dinlemek yerine saate bakarak karar vermelerine, yani bir anlamda dünya algılarının fakirleşmesine yol açmıştır. Ama aynı değişiklik, saatin tik taklarının çağrıştırdığı gibi, sürelerin ve diğer büyüklüklerin hassas matematiksel ölçümüne ve onunla birlikte bilimsel düşünce devriminin başlamasına öncülük etmiştir. Bilişsel süreçlerimizdeki bu önemli değişiklikler kendimizi niteleyiş biçimimizi de değiştirmektedir. Saat bulunduktan sonra, yakın zamanlara kadar zeki biri için 'kafası saat gibi çalışıyor' derken, artık 'bilgisayar gibi' demek durumundayız! Öte yandan, sinirbilimin kanıtladığı gibi, insan beyninin, her yaşta, nöronlar arasında yeni bağlantılar yapabilmesi bu değişikliklerin benzetmelerle sınırlı kalmadığını bizleri biyolojik olarak da değiştirdiğini göstermektedir. Internetin bilişsel yeteneklerimiz üzerinde geniş kapsamlı etkileri olduğu kuşku götürmemektedir. Büyük İngiliz matematikçisi Alan Turing'in 1936'daki makalesinde kanıtladığı gibi, sayısal bir bilgisayar, bilgi işleyen her türlü aygıtın işlevlerini yerine getirebilecek biçimde programlanabilir. Günümüzde gördüğümüz de tam olarak bu. Neredeyse sınırsız bir güç ve kapasiteye sahip olan internet ile mobil teknolojiler, tüm diğer zihinsel yetenek artırıcı teknolojileri kapsamları altına almakta ve beyinlerimizi de hızla değiştirmekteler. - http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/07/is-google-making-us-stupid/306868/ - Scientific American dergisi, Aralık 2013 sayısı - http://www.wikizero.biz/index.php?q=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvQXV0b21hdGljX3N1bW1hcml6YXRpb24


Bu sözler Web'in babası kabul edilen İngiliz bilgisayar profesörü Sir Tim Berners-Lee'ye ait. Tim Berners-Lee 1989'da Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi CERN laboratuvarlarında HTML işaretleme dilini geliştirerek Dünya Çapında Ağ olarak tanımlanan bilgi paylaşım sistemini kurdu ve aynı zamanda ilk web tarayıcısı yazılımını geliştirdi. Şu an dünyanın neredeyse yarısı internetten yararlanıyor. İngiltere'de nüfusun %92'si internet kullanıyor. Bu oran ABD'de %88.5 ve Avustralya'da %85. İnternetin henüz gelişmiş bir ağ ile tanışmadığı dönemlerde ise sadece e-posta, haber grupları ya da çevrimiçi kütüphane katalogları üzerinden bilgi alışverişi sağlanıyordu. İnternet henüz sınırlı sayıda kişi tarafından kullanılırken sorun yoktu; taa ki 80'lerin sonuna doğru kullanıcı sayısı artana kadar... ABD'li bazı girişimciler internette bilgi yönetimini basitleştirmek için büyük çaba harcadı. Ve sorunu Tim Berners Lee çözdü. Üstelik amacı yalnızca CERN'deki araştırmacıların bilgi-alışverişini kolaylaştırmaktı. Tim, bu çalışmanın bütün dünyayı etkileyecek bir devrim olduğunu o gün tahmin etmiyordu. Dünyayı değiştiren bilim insanı, 8 Haziran 1955'te Londra'da iki matematikçinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Anne ve babası ilk bilgisayarlardan biri olan Mark I'in üretiminde yer almıştı. Tim, fizik okumak üzere Oxford Üniversitesi'ne başladı. Bu yıllarda hackerlık yaptığı için okuldaki bilgisayarları kullanması yasaklandı. O da eski bir televizyonun parçalarını kullanarak kendisine yeni bir bilgisayar yaptı. Tim, Oxford Üniversitesi'nden 1976 yılında mezun oldu. Mezuniyetten sonra Cenevre'de bulunan Avrupa Parçacık Fiziği Araştırma Merkezi CERN'de yazılım mühendisi danışmanı sıfatıyla geçici olarak çalışmaya başladı. 1980 yılında yazılım mühendisliği danışmanı oldu. Ama Tim, CERN'deyken birlikte çalıştığı, dünyanın dört bir tarafından gelen çok sayıda araştırmacının birbirleriyle olan bağlantılarını ve proje bilgilerini hatırlamakta zorlanıyordu. Tüm bu bilgileri içeren 'Enquire' adında bir program yazdı. Her biri birbirine bağlı kişi ve proje bilgileri artık akıllarda değil, bu programın sağladığı yedek hafızada tutulmaya başlandı. Ancak Tim'in asıl başarmak istediği, dünya genelinde herkesin erişebileceği bir bilgi paylaşım alanı oluşturmaktı. Çünkü merkezdeki tüm araştırmacıların her türlü doküman ve bilgiye kolayca net üzerinden ulaşabilmesini istiyordu. Bu amacına da 5 yıl içinde ulaştı. 1989 yılında CERN laboratuvarlarında HTML programlama dilini geliştirerek www olarak tanımlanan internet üzerinden bilgi paylaşımını kolay hale getiren bilgi paylaşım sistemini kurdu. Yalnızca bununla kalmayıp web sayfalarının internetteki sitelere bağlanmasını sağlayan HTTP sistemini yarattı. Otomatik olarak web sayfalarının bulunup izlenmesini, bunlara ek olarak bilgiyi kolayca arayıp bulmaya yarayan yazılımlar geliştirdi. Tim Berners-Lee bu fikrin aslında bütün dünyayı etkileyecek devrimsel bir yenilik olduğunu o gün tahmin etmiyordu. Ancak sonuçlar çok çarpıcı oldu. 1992 yılında internette yalnızca 50 web sayfası varken, dört yıl sonra bu sayı 40 milyonu aştı. Bu da internetteki trafiğin 341.634 kez büyümesi anlamına geliyordu. Buluşunu para kazanmak için kullanmak yerine, 1994 yılında www'nun ücretsiz ve herkes tarafından kullanılabilmesini garantilemek amacıyla, internet ağı ile ilgili standartları dünya çapında belirleyecek açık bir kurum olan World Wide Web Consortium'u (W3C) kurdu ve halen başkanlığını yürütüyor. Tim Berners Lee, aynı zamanda MIT'te kıdemli araştırmacı ve Southampton Üniversitesi'nde bilgisayar bilimleri profesörü. 1999 yılında TIME dergisinin yayınladığı 20. yüzyılın en etkili 100 insanı listesine giren Tim, birçok ödül ve unvan sahibi oldu. İnsanlık kültürüne katkılarından dolayı 2004 yılında kendisine İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth tarafından Sir unvanı verildi.


Sahip olduğunuz teknik becerilerin, geleceğin dünyası için yalnız başına yeterli olduğunu düşünüyorsanız yanılıyorsunuz. Yapılan analizler, teknik becerilerinizi sosyal becerilerinizle bir araya getirmenin sizi daha çok aranan bir çalışan haline getireceğini gösteriyor. İş ağı kurma sitesi LinkedIn, yaptığı analizlerin sonucunda işverenlerin 2019 yılında çalışanlarda en çok aradığı özelliklerin hangileri olduğunu sıraladı. LinkedIn'e göre şirketlerin bu yıl en çok talep ettiği/edeceği sosyal nitelikler; yaratıcılık, ikna yeteneği, işbirliği, uyum sağlama ve zaman yönetimi. En çok talep edilen teknik beceriler ise bulut bilişim, yapay zeka, analitik akıl yürütme, insan yönetimi ve UX dizaynı. Analizde ayrıca, işverenlerin, teknik ve sosyal becerileri birlikte kullanabilen elemanları daha çok tercih ettiği belirtiliyor. Bulgular, Dünya Ekonomik Forumu'nun iş geleceğiyle ilgili raporuyla da uyuşuyor. Teknoloji ve otomasyon ilerlese de orijinallik, inisiyatif alma ve eleştirel düşünme gibi insan becerilerinin değerinin artacağı daha önce de ifade edilmişti. Forum'a göre gelecekte işgücünde kaymalar meydana gelebilir. Bu sebeple bugünkü işgücünün neredeyse yarısından fazlasının gelecek yıllarda yeni beceriler geliştirmesi gerekiyor. ABD Ulusal Kolejler ve İşveren Sendikası'nın yaptığı anket de benzer birtakım özelliklerle birlikte çözüm odaklılık, farklı açılardan bakabilme, muhakeme gücü, çalışkanlık ve iletişim becerisinin de -çalıştığınız şirket ve mevkii fark etmeksizin- size daha iyi bir kariyer verebileceğinin altını çiziyor. Yeni Zelanda hükümeti bile daha iyi bir kariyer için birtakım tavsiyeler veriyor. Belirledikleri yedi temel yetenek arasında -yukarıda sayılanlardan farklı olarak- çalışanın kendini yönetmeyi başarabilmesi, öğrenmeye olan açlık ve zorluklarla başa çıkabilme var. The Balance Careers ise bu özelliklerin yanında bir de kişilerarasılık gibi bir kavrama dikkat çekiyor. İnsan becerileri olarak da anılan bu özellik, diğer insanlarla etkileşimde bulunmayı ve bağlantılar kurabilmeyi kapsıyor. İşverenler tarafından aranan bir diğer önemli özellik ise pozitif yaklaşım; olay ve durumlara karşı önyargı, kin ve nefretle yaklaşmak yerine bardağın dolu tarafını görmek anlamına geliyor. Bu önemli, çünkü işverenler zaten stresli ve zorlu koşullarda çalışılan günümüz iş dünyasında daha pozitif ve çözüm odaklı personelleri tercih ediyor. Bu yaklaşım farklılığı, önünüze gelen işi de bağlılıkla yapmanızı sağlıyor. Sonuçta ortaya daha yaratıcı ve nitelikli işler çıkabiliyor. Tüm bunlarla birlikte içinde bulunduğumuz teknolojik çağın gereklilerini bilen çalışanlar da işverenlerin gözünde sizi değerli kılıyor. Sözgelimi sosyal medya becerisi; bugün bir dokunuş sayesinde dünyanın diğer ucuyla rahatça iletişim kurabilmenizi sağlayan sosyal medya, şirketler açısından büyük bir avantaj. Bu sebeple de platformların nasıl kullanacağını, bir başka deyişle ürünü/hizmeti doğru mesajla hedef kitleye nasıl ulaştıracağını bilen bir çalışan, hangi sektörde olursa olsun tercih sebebi. Bu yazıda derlediğimiz yeteneklerden bazıları, değiştirilmesi zor olan karakter özelliklerinin yansımaları olsa da değiştirebileceğiniz/geliştirebileceğiniz birçok beceri söz konusu. Bunlar, kendinizi bir yarış atı gibi görüp sürekli daha fazlasını istemek gibi tüketici/sömürücü bir bakış olarak değerlendirilmemeli. Daha ziyade kendinizi geliştirmek ve ilişkilerinizi daha ileri bir seviyeye taşımanın gerekliliği olarak görülebilir. Çünkü öğrenebileceğiniz/sivriltebileceğiniz yetiler ve hatta tavırlarınızdaki ufak bir bakış açısı değişikliği bile size daha mutlu bir gelecek ve içinde severek bulunacağınız bir iş ortamı sağlayabilir.


İş kazalarının önüne geçebilmek amacıyla üretimde kullanmak üzere kaynak robotu geliştirildi. Türkiye'de iş kazaları sıklıkla gündemde olan bir konu. Bu kazaların önüne geçebilmek içinse sorunun kaynağına yönelik çalışmalar yapmak gerekiyor. Bu doğrultuda çalışma üreten ASTOR Transformatör iş kazası risklerini azaltmak için, üretimde kullanmak üzere kaynak robotu geliştirdi. Yeni nesil bu robotlar daha hızlı üretim ve daha az hata olanağı sunuyor. Genel Müdür Enver Geçgel; İş kazaları çok ciddi bir sorun. Böyle sorunlarla karşılaşmamak için dağıtım transformatörleri kazan ve kapak kaynak işlemlerini robot teknolojisi kullanarak yapıyoruz. Bu robot sistemleri sayesinde riskli bir işlem olan kaynak insan eli değmeden işçilerimiz korunarak yapılıyor dedi. Türkiye'de ilk defa kullanılan bu yöntem için ciddi bir AR-GE ve yatırım süreci gerekiyor. Tübitak'ın desteklediği AR-GE projesi sonucu firma, yeni robot sistemlerini de üretime dahil etti. Firma, tam kapasite çalıştığında ayda 2 bin dağıtım transformatörü üretebiliyor.


ODTÜ elektronik mezunu 2 arkadaş Özgür Deniz Önür ve Yağız Yaşaroğlu. Kaplarına sığamayan iki kafadar. Kafalarında hep bir gün kendi fikirlerini ürüne dönüştürmek vardı. 2005 yılı sonunda hayallerini gerçekleştirdiler ve çalıştıkları TÜBİTAK'tan ayrılarak Mobilus'u kurdular. Bir yıl sonra aralarına Ekin Dino'yu da aldılar. Mobilus bir süre proje bazlı yazılım firması olarak faaliyet gösterdi. Bu arada kafalarındaki fikir de daha da berraklaşmaya başlamıştı. Mobilus, üç yıl kadar önce proje bazlı yazılım firması olmaktan çıkarak tüketici ürünleri geliştirmeye karar verdi. Ürünleşme döneminde, ODTÜ TEKNOKENT'in, TeknoJump projesiyle San Francisco'ya, Silikon Vadisi'ne gitmeyi başardılar. T-Jump'da, melek yatırımcılardan gelen görüşlerle fikirlerini nasıl hayata geçireceğini öğrenen Mobilus ekibi, son kullanıcının ihtiyacı olan ürünü geliştirmenin püf noktalarını öğrendi. Özgür Önür, T-Jump deneyimlerinden sonra, İstanbul'daki bir melek yatırımcıdan 400.000 ABD doları yatırım alındığını söylüyor. Şu anda ön siparişleri topluyorlar. Mayıs ayında teslimatların başlayacağını söylüyorlar. Hedefleri Amerika'da da pazara sunmak. Bu arada unutmadan söyleyelim. Turkcell'in daha önce geliştirdiği Turkcell Online Kamera sistemi de Mobilus tarafından geliştirilmiş.


Hata yapmak insan olmamızın temel özelliklerinden biri. Dolayısıyla 'hatasız insan' olmak diye bir konu söz konusu olamaz. Ancak hatalar minimize edilebilir. Bilim dünyası uzun yıllarda beri çalışanların performansını etkileyen bilişsel ve sosyal faktörleri incelediler ve hataları en aza indirgemenin yollarını aradılar. New Scientist'in bu konudaki dosyasından yola çıkarak 'Beyin ne kadar mükemmel?' başlığı ile başlattığımız mini dizimizde biz de 6 sayı boyunca bunu farklı açılardan ele aldık. Dizinin son bölümünde konu yapılan hatalarda teknolojinin rolü. Örnek Afganistan'dan. 2001 yılında istenmeyen bir kaza yaşanmıştı. Bakın nasıl.. ABD Özel Kuvvetleri'nden bir subay Taliban mevzilerinin koordinatlarını GPS ünitesine girdi. Tam bilgileri B-52 bombacısına geçmek üzereyken cihazın pili bitti. Hızla bataryayı değiştirip bilgileri yolladı. Ancak şunun farkında olmamıştı: Cihaz yeniden başlatıldığında, otomatik olarak koordinatları kendi konumuna getirmişti. Ve 900 kilogramlık bomba Taliban yerine Amerikan üssüne düştü. Subay ile birlikte orada bulunan 7 kişiyi öldürdü. İngiltere'de Nottingham Üniversitesi'nden Sarah Sharples, giderek otomatikleşen bir dünyada insan ile makine arasındaki yanlış anlamaların önemine dikkat çekiyor. Teknolojik karışıklıkların yol açtığı büyük kazalar hayli fazla. Örneğin 2009 yılında THY Havayolların ait bir uçak Amsterdam'da Schiphol havalimanına yaklaşırken düştü. Nedeni, uçuş bilgisayarındaki hatalı bir altimetrenin uçağı aşağı inmek üzereyken yavaşlatmasıydı. Aslında ilk uyarı uçuş ekranında beliren küçücük bir kelimeydi: Retard. Ancak diğer görevlerle meşgul olan kokpit ekibinin bunu fark etmesi kolay değildi. 2013 yılında, Asiana Havayollarının 214 no'lu seferini gerçekleştiren uçağı, San Francisco'ya yaklaşırken düştü. Bunun nedenlerinden biri uçuş ekibinin uçağın karmaşık bilgisayarının farklı uçuş modlarında nasıl davrandığını bilmemesi idi. NASA'nın araştırma psikoloğu Michael Feary, buna yol açan nedeni uçuş bilgisayarı ekranlarında mühendislik dili kullanılması'' olarak tanımlıyor Ve bilgisayarlarla insanlar arasında daha iyi iletişim kurulabilmesi için ara yüzlerin geliştirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Bu yazı HBT'nin 63. sayısında yayınlanmıştır.


"Kuantum dolaşıklığı olgusu daha önce çok sayıda deneyle kanıtlanmıştı. Bu süreçte iki dolaşık ışık parçacığı, birbirinden çok uzak olsalar da, birbirine bağlı kalıyorlar. Bir parçacığa ne yapılırsa, aynı anda diğerini de etkilemekte . Bu iki ışık parçacığının, birbiriyle etkileşimli davranışı çok daha kısa mesafelerde görülmüş ve ölçülmüştü. Son yıllardaki deneylerde bu etkileşim mesafeleri git gide büyüdü. Örneğin Avusturyalı araştırmacı Anton Zeilinger ve ekibi, birkaç yıl önce parçacıkların çok uzak mesafelerde bile birbirine bağlı kaldıkları ve Albert Einstein'ın hayali uzaktan etki diye tanımladığı bu kuantum dolaşıklığını 144 kilometreye çıkarmaya başarmıştı (Quantum teleportation over 143 kilometres using active feed-forward, Nature 5.9.2012). Çin 16 Ağustos 2016'da yörüngeye bir Kuantum uydusu göndermişti. Amaç, dolaşıklığın mesafesini artırarak ölçmekti. Çinli bilimciler, lazer ile dolaşık fotonları, aralarında 1203 kilometrelik mesafe bulunan iki alıcı istasyona gönderdi. (Satellite-based entlanglement distribution over 1200 kilometers, Science 16.6.2017) Ve ışık parçacıkları arasında benzer etki saptadılar. Üstelik de fotonlar 500 kilometre yükseklikten dünyaya gönderilmişler ve uyduların pozisyonlarına göre yer istasyonlarına dek 2000 kilometreyi geride bırakmışlardı. Tüm bunlar salt meraklı bir deneyin sonucu değil, bunun arkasında somut çıkarlar da yatıyor. Dolaşık bir fotonun her durum değişikliği diğerini de etkilediği için bilgiler ışık hızıyla büyük mesafelere aktarılabiliyor. Bu da yöntemi kırılması imkansız hale getirerek olası bir kuantum internetinin temelini olası kılıyor. Gelecekte kuantum bilgisayarları da bu şekilde etkileşebilirler. Ama bunun için ilk önce kuantum iletişiminin küreselleşmesi gerekiyor. Dünya atmosferindeki bozucu etkiler, uzak mesafelerde, dolaşık durumda sadece çok az fotonun hedefe ulaşmasına izin veriyorlar. Benzer sorunlar cam elyaf kablolarda yaşanıyor. Bu yüzden gelecekte uydulara geçilmek isteniyor. Nitekim bir kuantum uydusunda üretilen dolaşık fotonlar, atmosferin ötesindeki yollarının önemli bir kısmını bozulmadan tamamlıyorlar. Foton ışık- çiftleri böylece birbirine 144 kilometreden daha büyük bir mesafede yer alan yer istasyonlarına gönderildiklerinde, dolaşıklıklarını koruyorlar. İşte Çinli bilim insanları bunu ilk kez başardılar. Jian-Wei Pan ve ekibinin, kuantum iletişimindeki bu olağanüstü başarıları Quess projesi çerçevesinde, Çinli filozof Micius'un adını alan uyduyla gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar özellikle de uydunun yüksek hızı gibi birkaç teknik zorlukları aşmak zorundaydılar. Bu yüzden de Çinli bilim insanlarının birkaç ay içinde yörüngeden uzak mesafeli başarılı bir dolaşıklık gerçekleştirmeleri, gerçek bir teknolojik atılım olarak kabul edilmektedir. Uydunun üzerinde kuantum deneyinin verici birimi bulunuyor. Bu verici, ışını bir ışın ileticisinden ve özel bir kristalden aktaran bir lazerden oluşmakta. Bu şekilde saniyede 5,9 milyon çift ve 810 nanometre dalga boyunda dolaşık fotonlar üretiliyor. Her çift fotondan biri polarizasyon durumuyla bağlantılıdır. Uyduya yerleştirilen teleskop çanaklarıyla, dolaşık lazer fotonlarının ışınları yer istasyonuna gönderiliyor. Deneyler sırasında Çin'de birbirinden 1.203 kilometre mesafede yer alan üç alıcı istasyon hazırda bulunuyordu. (China's quantum satellite achieves 'spooky action' at record distance, Science 15.6.2017). Jian-Wei Pan burada gelen fotonların gerçekten de hala dolaşık olup olmadığını yani bilgi aktarıp, aktaramadıklarını kontrol etmiş. Gerçekten de uydudan çıkan fotonların dolaşıklıkları korunarak yakalanabilmiş. Üstelik de fotonlar 500 kilometre yükseklikten dünyaya gönderilmelerine ve uyduların pozisyonlarına göre yer istasyonlarına dek 2000 kilometreyi geride bırakmalarına rağmen aktarım, bilgilerin okunmasına yetecek kadar güçlüydü. Tabii bu sonucu elde etmek pek kolay olmadı. Uydunun pozisyonu yerdeki istasyonların pozisyonundan kaydığı için, verici ve alıcı birimlerinin bu hareketi mümkün olduğu kadar doğru bir şekilde takip edip, dengelemeleri gerekiyordu. Ayrıca kozmik ışının, uydunun üzerindeki hassas cihazlara zarar vermemesini sağlamak gibi bir zorluğun da aşılması lazımdı. İşte bu başarılı aktarım sayesinde ilk kez uydu destekli bir kuantum iletişimi mümkün oldu ki bu çok önemli bir teknolojik atılımdır. Pan geliştirdikleri uydu destekli teknolojinin, hem kuantum iletişiminin pratikte kullanımını, hem de büyük mesafeli temel kuantum optik deneyleri için yeni yollar açtığını söylüyor. Çünkü bu tür yörüngesel-gezegensel kuantum ağıyla gelecekte örneğin birbirine belli bir uzaklıkta bulunan yer istasyonları arasında kuantum anahtarı değiş tokuş edilerek, şifrelenmiş bir iletişim sağlanabilecek. Kuantum Dolaşıklık, iki parçacık gibi, iki sistem etkileştiğinde oluşur. İki sistem, birbirinden uzak mesafelerde ayrıldığında dahi , özellikleri arasında iletişim kurarlar. Sistemlerden birini ölçen bir gözlemci buna karşılık gelen çok uzaktaki diğer sistemin ölçümlerini yapan ikinci gözlemcinin ölçümlerini tahmin edebilir. Dolaşıklığı oluşturan etkileşime bir örnek: bir parçacık başka iki parçacığa ışıdığı zaman oluşur. Momentumun korunumundan dolayı, ışıma ürünleri momentumları birbiri ile ilişkili olacak bir durumda olmak zorundadırlar. Eğer bir tanesin momentumunu ölçersek diğerininkini de biliriz. Bu yazı HBT'nin 65. sayısında yayınlanmıştır.


1770 yılında Macar asıllı Wolfgang Von Kempelen tarafından yapılan söz konusu 'Robot' 84 yıllık 'ömrü' boyunca satrançta rakip tanımadı, Napoleon Bonaparte'dan Benjamin Franklin'e kadar ünlüleri bile mat etti. Mekanik Türk'ün masasının önündeki kapaklar açıldığında karmaşık bir mekanik düzenek meydana çıkıyordu. Gerçekte ise onun satrançtaki başarısı masasının altındaki düzenekten değil, onun arkasında gizli bir bölmede oturan bir satranç ustasından kaynaklanıyordu. Yani, yapılan düpedüz sahtekarlıktı ve satranç tahtasını alttan görerek mankenin eline kumanda eden satranç üstadı da daracık bölmesinde epey sıkıntı çekiyordu... 2000'li yılların başında e-ticaret şirketi Amazon internette kitap satışının başarısı sonucu büyüyüp ürün yelpazesini genişletince bir sorunla karşılaştı. Şirketin ürün kataloğunda aynı türden pek çok kalem eşya, malzeme vs vardı. Bu da kullanıcıların ekranları önünde türlü çeşit karışıklıklar ve sorunlarla karşılaşmasına yol açıyordu. Bu nedenle, kataloğun sürekli elden geçirilerek bu tür benzer metin ve görüntülerin düzeltilmesi gerekiyordu. O zamanlar yapay zeka uygulamaları da gelişmemiş olduğundan şirketin yazılımcıları bu sorunu algoritmalarla çözemediler. Sonunda, şirket bu işi, ürün kataloğunu birçok küçük parçaya bölerek, bir internet uygulaması aracılığı ile insanlara yaptırmaya karar verdi. Bu dağıtık yapıdaki sistemin çok önemli bir getirisi vardı, uygulama üzerinden çalışacak bilgi işçileri tek bir yerde bulunmak zorunda değillerdi, sorumlu oldukları işleri bilgisayarları üzerinden istedikleri yerde ve istedikleri zamanda yapabiliyorlardı. Dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar, kendilerine 'Turker' adını veren bu kişiler, otomasyonu zor olan ama görevi insanlar yaptığında yüksek bir nitelik istemeyen işleri paralel biçimde yapan bir insan ağı oluşturdular. Amazon'un MTurk uygulaması şirketin kendi gereksinimleri için kısa sürede başarılı olunca şirketin sahibi ve yöneticisi Jeff Bezos uygulamayı 2005 yılında ticari bir ürün haline getirerek genel kullanıma açmaya karar verdi. Bezos, içine insan saklanmış otomattan esinlenerek, ürünlerini, 'Biz yapay yapay zeka ürettik!' diye tanıttı ve adını da Mechanical Turc koydu. Kısa sürede dünyanın her yerinden şirketler ve araştırıcılar MTurk platformuna, ses kayıtlarını yazıya çevirme ya da görüntüleri etiketleme türünden binlerce 'insan zekası işi' yüklediler. Bu işler de, birçok değişik ülkeden, kimliği iş sağlayıcıya iletilmeyen ve çok küçük bir ücret karşılığı çalışan bir işgücü tarafından yapılmaya başlandı. Günümüzde MTurk platformunda tüm dünya ülkelerinden yüz binlerce kişi çalışmakta. Bu da, özellikle iş bulamayan bireylere bir gelir kaynağı sağlasa da çalışma koşulları ve getirisi epey sorunlu. Amazon MTurk çalışanlarını 'görünmez' ve birbiri ile ilişkisiz kılarak onların sömürülmelerine yol açmakla suçlanıyor. Söz konusu 'Mikro İşçiler' saatte ortalama 2 dolar kazanıyorlar... İlginç bir gelişme de MTurk'ün makina öğrenimi uygulamalarının geliştirilmesi için çok önemli bir konuma gelmiş olması. MTurk çalışanları çokça bu sistemlerin eğitimi için kullanılan veri setlerinin oluşturulması için çalıştırılmakta ama rolleri hiç de önemsenmemekte. Bir anlamda Mekanik Türk'ün içindeki satranççı gibiler, zor işi onlar yapıyorlar ama kimse varlıklarının farkında değil... Antropolog Mary Gray ve Bilişimci Siddharth Suri, 'Hayalet İş: Silikon Vadi'nin yeni bir küresel alt sınıf oluşturması nasıl önlenebilir?' adlı kitaplarında, sizin ve benim de sırada olduğumuzu ileri sürüyorlar! Kitapta, kimin tarafından ve nasıl yapıldığı bilinmeyen ve önemsenmeyen 'hayalet işlerin' günümüzdeki tüm bilgi işlerinin yerini alacağı ve işyeri kavramını da sonlandıracağı görüşü ileri sürülüyor. MTurk türü platformların ve işlerin hızla yaygınlaşmakta olması yanında bu işleri yapanlar arasında epey üniversite mezunu hatta lisans üstü eğitimli kişilerin de olması kaygıları artırıyor. Google Asistanı'nın 26 dili anlayabilmesini sağlayan, alt yüklenici olarak çalıştırılan ve sistemin eğitim verilerini derleyen büyük bir dilbilimci ekibi var. Bu kişiler de MTurk emekçileri gibi çalıştırılıyor, gayet az kazanç sağlıyor ve çoğu kez ödemesiz olarak fazla mesai yapmaya zorlanıyorlar. Bu örnek, yapay zeka endüstrisinin çalışma biçiminin önündeki perdeyi açmaya başlayan onlarca diğer örnekten biri. Bu 'hayalet' işçiler yalnızca yapay zekanın çalışmasını sağlayan verileri işaretlemekle kalmıyorlar, Jeff Bezos'un, 'Bizimki Yapay yapay zeka!' sözündeki gibi, yapay zekanın kendisi oluyorlar! Facebook'un, İçerik Moderatörü görevi yapan yapay zeka uygulamasının arkasında binlerce gerçek içerik moderatörü var. Amazon Alexa'nın arkasında da koskoca bir küresel 'Yazıya Aktarıcı' ekibi var. Özetle, yapay zeka, görünmez emekçilerin durmaksızın eğittiği algoritmaların onların işini alacağı güne kadar, bu insanların sömürülen emekleri ile geliştirileceğe benziyor. Bu yazı HBT'nin 179. sayısında yayınlanmıştır.


Migros'un online kanallardaki gelişimini arttırmak amacıyla kurduğu ve Migros Sanal Market, Migros Hemen, Macroonline ve Tazedirekt hizmetini çatısı altında bulunduran Migros One, yemek siparişi sektörüne adım atıyor. Yeni online yemek platformu Migros Yemek, Migros uygulamasındaki mevcut Sanal Market, Migros Hemen ve Migros Ekstra sekmelerinden sonra yeni bir sekme olarak müşterilerle buluşacak. İlk olarak İstanbul Ataşehir'de yemek servisine başlayan Migros Yemek, Temmuz ayı itibariyle İstanbul'un büyük bir bölümü, Ankara ve İzmir'de hizmet verecek. Hızlı bir biçimde hizmet ağını genişletecek olan Migros Yemek, Türkiye'nin 81 iline yaygınlaştırılacak. Verilen siparişlerin teslimatı ilk aşamada restoranlar tarafından yapılırken, çok yakın zamanda Migros Yemek uygulamasına, Migros'un mevcut online sipariş dağıtım gücü kullanılarak Migros Getirsin seçeneği de eklenip, kullanıcılara iki farklı teslimat seçeneği sunulacağı belirtiliyor.


Yeni büyük devrimin eşiğinde: Avrupa Komisyonu, kullanımı güvenli haberleşme ağlarından, saatlere ve ultra hassas ağırlık sensörlerine kadar uzanan kuantum teknolojilerini geliştirme projesinin bütçesinin 1 milyar Euro olacağını duyurdu. Komisyon sözcüsü Nathalie Vandystadt, Nature dergisine, 2018'de başlatılacak olan bu girişimin büyüklüğünün, Avrupa Komisyonu'nun şu anda halen devam etmekte olan 10'ar yıllık Grafen Projesi ve İnsan Beyni Projesi'ne benzer olacağını açıkladı. Projenin finansmanının farklı kaynaklardan elde edilecek. Vandystadt'a göre, Avrupa Komisyonu ve diğer çeşitli Avrupa fonları ve ulusal fonlardan finansman sağlanacak. Almanya'daki Stuttgart ve Ulm Üniversiteleri'nde Entegre Kuantum Bilimi ve Teknolojisi bölümünde çalışmalarını sürdüren Tommaso Calarco, tüm dünya genelinde birçok devletin bu teknolojilere yatırım yaptıklarını ve Avrupa'nın bu girişimi yapmadığı takdirde bilim dünyasında ikinci sınıf bir oyuncu olarak kalacağını belirtti. Calarco ayrıca, bu projenin Avrupa için bir ''ya şimdi ya hiç'' durumu olduğunu düşündüğünü belirtti. Dünyanın birçok yerinde bilim insanları kuantum projeleri üzerine çalışıyor. Üst düzey Amerikalı şirketler, kuantum hesaplamaları üzerine yatırımlar yapıyor ve Çinli bilim adamları Beijing'den Shanghai'ya güvenli bir şekilde bilgi gönderimi sağlayacak dünya üzerindeki en uzun (1000 km) kuantum iletişim ağını tamamlamak üzere. Avrupa'da ise bu girişim ile birçok teknolojik gelişmenin ateşleneceği düşünülüyor. O kadar ki, proje, devrim olarak görülen ve kuantum hakkındaki birçok bilginin ortaya çıkmasını sağlayan transistörler ve lazerlerin icadından sonra ''ikinci kuantum devrimi'' olarak adlandırıyor. Girişim, yeni materyalleri tasarlamaya yarayacak olan kuantum iletişim networkleri, hassas kameralar ve kuantum simülatörlerinin gelişimini de desteklemeyi hedefliyor. Ayrıca, uzun vadede her türlü işte kullanılabilecek fütüristik bilgisayarların ve telefonlarda kullanılacak yüksek hassasiyetli sensörlerin tasarlanması da projenin hedefleri arasında yer alıyor. Girişimin başarılı olup olmadığının, teknoloji endüstrisinin yeni yatırımlar ile ne kadar hareketleneceği ile ölçüleceğini ifade eden Calarco, ''Eğer bu hedefe ulaşılamazsa, bu bir başarısızlık olur ancak herkes projeye çok güveniyor'' diyor. Kuantum teknolojileri projeleri, Avrupa Birliği üyesi bazı ülkelerde de bürüyor. Bunlar arasında öne çıkanlar ''Birleşik Krallık Kuantum Teknolojisi Programı'' ve Hollanda'nın ''QuTech'' girişimi. İtalya'da kuantum fiziği üzerine çalışmalar yapan Marco Genovese, bu çalışmaları ticari seviyeye yükseltmek için Avrupa genelinde çalışmalar yapmanın esas olduğuna dikkat çekiyor ve mevcut durumda Avrupa'nın endüstride çok kısıtlı bir rol oynadığını belirtiyor.


Alışveriş büyükten küçüğe herkesin en sevdiği aktivitelerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Çoğu zaman ihtiyaçlarımızı karşılamak kimi zaman stres atmak için alışverişte çok vakit harcadığımız bir gerçek. Bazen de kısıtlı zamanımızda alışverişimizi hızlı bir şekilde tamamlamak isteriz ve bunun için çoğunlukla internet üzerinden alışverişi tercih ederiz. Bankalar Arası Kart Merkezinin yayınladığı verilere göre Türkiye'de internet üzerinden yapılan kartlı işlemlerin adedi Şekil 1' de görüldüğü gibi her yıl hızla artmakta ve 2016 yılı itibari ile yaklaşık 365 milyon adet işlem gerçekleşmiştir. BKM'nin yayınlamış olduğu Kart Monitor 2014 raporuna göre yapılan araştırmada gelecekte tercih edilecek ödeme araçları sırasıyla %49'u cep telefonu, %44'ü kredi kartı, %42'si internet, %28'i nakit, %9'u kol saati olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu ödeme yöntemlerinin tercih edilmesi nakit ile ödemenin yakın bir gelecekte kullanılmayacağını göstermektedir. Teknoloji alanındaki hızlı gelişmeler hayatımızı, alışkanlıklarımızı, ihtiyaç alanlarımızı da aynı oranda değiştirmektedir. Digital ortamdaki yenilikler alışveriş anlayışında da yeni gelişimler ile birlikte farklı alışveriş ortamlarını tüketiciye sunmaktadır. Bu hızlı gelişimin hayatımıza kattığı yeniliklerden birisi de mobil ödeme teknolojileri ve hizmetleridir. Tüm dünyada ve ülkemizde tüketiciler mobil cihazlarını iletişim hizmetlerinin yanı sıra bir ödeme aracı olarak kullanmaya başlamıştır. Mobil ödeme, cep telefonumuzda kullandığınız hat üzerinden kredi kartı bilgisi ya da nakite ihtiyacımız olmadan kolay ve hızlı ödeme yapmayı sağlayan servistir. Tüm dünyada giderek artmakta olan mobil ödeme sistemleri ülkemizde de Online Cüzdanlar, Mobil Cüzdanlar, SMS Bazlı Ödeme Sistemleri olarak yerli ve yabancı firmaların kullandığı sistemler olarak karşımıza çıkmaktadır. Mobil ödeme yöntemi söz konusu olduğunda genelde bankalar tarafından yenilenen ödeme araçları, artık mobil operatörlerinin sunduğu yenilikler öncülük etmeye başlamıştır. Mobil ödemelerde Yakından Mobil Ödemeler ve Mobil Uzaktan Ödeme olmak üzere iki yöntem bulunmaktadır. Mobil cihazın gerekli özelliklere sahip olması durumunda her iki türde ödemeyi gerçekleştirmek mümkündür. Mobil Uzaktan Ödeme modelinde güvenli unsur kullanılması gerekli değildir. Çünkü sistemin yapısına göre kimlik doğrulama ödeme hizmeti sağlayıcısının kullandığı yönteme uygun olarak tüketici ödeme sunucusundan doğrudan kimlik doğrulama yapmaktadır veya SIM kartlarında bulunan güvenlik özellikleri kullanılmaktadır. Yakından Mobil Ödemeler de güvenli unsurun yanısıra Yakın Alan İletişim Kontrolcüsü ve uygulamanın güvenli çalışmasını garanti eden arayüzlerin olması gerekmektedir. Yakından Mobil Ödeme, Yakın Alan İletişimine (Near Field Communication doğrudan erişip işlem noktası ile iletişim sağlayabilen ödeme kartı işlevini yerine getiren bir yazılımdır. Yakın Alan İletişim Teknolojisi 2003 yılından beri ISO RFID standardında yer alan, güvenilir temassız işlem yapabilmeyi ve kısa mesafeli elektronik cihazlara erişimi sağlayıp düşük güçlü veri alışverişi için kullanılan kablosuz bir teknolojidir. Müşteri ödemesini mobil satış noktası üzerinden gerçekleştirmek istediğinde gerekli donanıma sahip mobil telefonunu POS cihazına yaklaştırarak veriyi iletmektedir. Para söz konusu olduğunda mobil ödeme sistemlerindeki veri güvenliği çok fazla önem kazanmaktadır. Özellikle ödeme sistemlerinin ortak Wi-Fi alanlarında kullanılması, anonim şifrelerin olması, basit şifreler ve doğrulama yöntemlerinin kullanılması verilerin çalınmasına olanak sağlamaktadır. Ödeme sistemleri geliştirilirken kullanıcının tüm bilgilerinin gizli kalması için güvenlik sistemlerinin farklı kimlik denetim yapıları kullanılmaktadır. Her sistemde olduğu gibi mobil ödeme sistemlerinde de bilgilerin güvenli bir şekilde tutulması için kimlik doğrulaması yapılmaktadır. Bilgiye dayalı, aidiyete bağlı ve biometrik bilgi tabanlı gibi farklı kimlik doğrulama yöntemleri kullanmaktadır. Bilgi tabanlı kimliklendirme kullanan sisteme giriş yapılabilmesi için şifreye ihtiyaç duyulmaktadır. Kişinin kendisinin belirlediği şifreyi kimse ile paylaşmaması, unutmaması, kolay çözülebilecek yapıda oluşturmaması bilgilerinin ele geçirilmesini engelleyecektir. Aidiyete bağlı kimliklendirme de kişi sisteme giriş yapabilmek için kendisine ait bir kimlik kartı kullanmaktadır. Sisteme girişlerde kullanılan kartın çalınması, unutulması, kaybolması gibi durumlarda bilginin gizliliğini tehdit etmektedir. Biyometrik tabanlı kimliklendirmede kişinin kendisini kullanarak sisteme giriş yapmasıdır. Biyometrik tabanlı kimlik doğrulama kullanıcının herhangi bir bilgiyi aklında tutma veya yanında bir kart taşıma zorunluluğu olmadan bireyin kendine ait bir özelliğini kullanarak sisteme giriş yapmasına dayanmaktadır. Biyometrik sistemlerde parmak izi, el geometrisi, yüz, ses, iris, retina gibi bireyin fiziksel özelliklerini kullanarak veya imza, dudak hareketleri, yazı şekli, yürüyüş şekli gibi aktif olarak o anlık davranışsal olarak elde edilen veriler kullanılmaktadır. Kullanılan verinin bireye ait olması baskasına devretme, unutma, kaybetme gibi durumlarla karşılaşılması mümkün değildir. Biyometrik tabanlı kimlik doğrulamanın diğer kimlik doğrulama yöntemlerine göre sağladığı yüksek veri güvenliği özelliği ile son zamanlarda geliştirilen birçok farklı yeni nesil ödeme sistemlerinde kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle banka sistemlerinde parmak izi veya iris tanıma ile sistem girişleri sağlanmaya başlanmıştır. Günümüzde bir çok banka özellikle internet bankacılığı işlemlerini daha güvenilir olmasını sağlamak için biyometrik tabanlı kimlik doğrulamayı kullanmaya başlamıştır. Ödeme sistemi geliştiricileri tüketicilerin güvenlik ile ilgili sorularını cevapsız bırakmamak için gelişen teknolojiyi kullanarak mevcut veya geliştirmekte oldukları ödeme sistemlerinde yeni güvenlik birimlerini kullanmaktadır. Kimimiz teknolojinin bize sunduğu kolaylıkların entegre edildiği yeni sistemleri hemen benimseyip kullanmaktayken bazılarımız ise bu sistemlerin güvenliğinden şüphe edip hala kullanmamakta ısrarcı olsa da mobil ödeme yapmak tüketicilere daha kolay geldiğinden nakit paraya olan ihtiyacı ortadan kaldıracak gibi görünüyor. - Bankalar Arası Kart Merkezi , Kredi Kartı Kullanım Alışkanlıkları Araştırması 2014 http://bkm.com.tr/wp-content/uploads/2015/06/kart_monitor_2014.pdf - Bankalar Arası Kart Merkezi , Mektupla / Telefonla Sipariş Ve İnternette Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri Raporu, http://bkm.com.tr/mektupla-telefonla-siparis-ve-e-ticaret-islemleri/ Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Feynman'ın Aşağıda çok oda var -There's Plenty of Room at the Bottom başlıklı ünlü konuşması nanoteknoloji çağının başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Feynman, küçük cihazlar imal edebilecek aletler yapılması için çaba harcanması gerektiğini vurgulayarak, bu çalışmalarda bir atom büyüklüğüne karşılık gelen nano ölçeğe kadar inilmesini önerdi. Böylece gelecekte tek tek atomları bir araya getirerek yeni malzemelerin ve cihazların üretilmesinin mümkün olacağını belirtti. Feynman konuşmasına şöyle devam etti: Malzemelerin çok küçük bir ölçekte kontrol edilmesinden ve yönlendirilmesinden söz ettiğimde insanlar benim minyatür sanatından söz ettiğimi zannediyorlar. Serçe parmak tırnağı büyüklüğünde elektrik motoru, otomobil ve kitapların zaten yapılabildiğini, piyasada mevcut olduğunu söylüyorlar. Oysa ben bunu kastetmiyorum. Yirmi dört (24) cilt Britanika Ansiklopedisinin bir toplu iğne başı kadar alana sığdırılmasının mümkün olduğundan söz ediyorum. Toplu iğne başı 1.6 mm çapındadır. Toplu iğne başını yirmi beş bin (25 000) kat büyütecek olsak 1260 metre karelik bir alan elde edebiliriz. Bu alan 24 cilt Britanika Ansiklopedisi'nin tüm sayfalarını içine alabilecek büyüklüktedir. O halde, tersine bir yöntem izleyerek bu ansiklopedinin tüm sayfalarını 25 000 kat küçültebilirsek 32 atomluk bir alana indirgeyerek, çapı 1000 atom büyüklüğünde olan, kağıt üstünde kalemle işaretlenmiş tek bir noktanın kaplayacağı kadar bir alanı olan bir toplu iğne başına sığdırabiliriz. Bu mümkün müdür? Herhangi bir metalin yüzeyine fotonlarla yazı yazabildiğimizde mümkün olacaktır. Daha sonra, yazılan bu yazının nasıl okunabileceği sorusu akıllara gelir. İnsan gözü 0.22 mm den daha küçük olan şeyleri göremez. Atomik büyüklükteki yazıları okumak ve şeyleri görebilmek için bugün kullanılan klasik mikroskoplar yeterli olmayacaktır. İyonların, elektronların ışık yerine kullanılacağı yeni mikroskoplar geliştirmemiz gerekir... Feynman: Aşağıda büyüleyici küçük bir dünya var. 2000 yılına gelindiğinde insanlar geriye bakarak 1960'larda bilim insanları ve mühendisler neden acaba bu yolda ilerlememişler diye soracaklar... sözleri ile konuşmasını bitirirken, özellikle lise ve üniversite öğrencilerine seslenerek her biri 1000 dolar olan iki ödül vaad etti. Bu ödül davetlerinden birincisi bir kenarı 0.39 mm olan bir küp büyüklüğünde çalışan bir elektrik motoru geliştirilmesi, diğeri de Britannica Ansiklopedisinin tamamının toplu iğne başı büyüklüğünde bir yüzeye yazılması idi. İlk ödül hedefi ne, Kasım 1960'da titiz bir makina mühendisi olan William Mc- Lellan (CalTech'50) tarafından ulaşıldı. McLellan, mikroskop altında görülebilen, bir kalem ucundan daha ince olan bir elektrik motorunu geleneksel araç gereç kullanılarak imal etmişti. Çığır açacak cinsten olmasa da, Feynman bu çabayı ödüle değer buldu, 1000 dolar ile ödüllendirdi. İkinci buluş, 1985'de Stanford Üniversitesinde doktora öğrencisi olan Tom Newman tarafından yapıldı. Newman, Charles Dickens'ın 1859'da kaleme aldığı İki Şehrin Hikayesi romanının ilk sayfasını 1/25 000 oranında küçülterek, elektron lazeri ile 0.2 mm x 0.2 mm boyutlarında plastik bir yüzeye yazmayı başardı, Feynman bu eseri 1959'da yaptığı ikinci çağrıya verilmiş başarılı bir yanıt olarak kabul ederek eseri ödüllendirdi. 25 Ekim 1984'de Essalen Enstitüsü'nde düzenlenen bir bilimsel toplantıda, Feynman 1959 konferansından yirmi beş sene sonra benzer bir konuşmayı Küçük Makinalar başlığı ile yeniden sundu. Konferansına Şimdi, hareket edebilen parçaları olan çok küçük makinalar icad etme olasılığından bahsedelim diyerek başladı, nano ölçekte makina ve bilgisayar üretmenin mümkün olduğunu yeniden vurguladı. Böyle bir sistemin yapılabilmesi için atomlardan ve moleküllerden başlayarak aşağıdan yukarıya yaklaşımıyla çalışmak gerektiğini, ancak bu tür moleküler makinaların ne işe yarayacağını o gün için kestirmenin mümkün olamayacağını söyleyerek konuşmasını tamamladı. Moleküler makina veya moleküler motor adı verilen moleküller kimyasal bağ enerjisini mekanik bir kuvvete ve harekete dönüştürebilen, canlıların yapısında doğal olarak bulunan ya da laboratuvarlarda sentezlenen moleküllerdir. Canlı hücrelerde yer alan DNA ve RNA molekülleri moleküler motorların bilinen en önemli örneklerindedir. Doğanın milyarlarca yıldır ürettiği ve evrim sürecinde giderek daha mükemmellerini geliştirdiği moleküler motorları sentetik olarak üretebilmek için bilim insanları büyük çabalar harcamaktadır. Bu çabaların bir sonucu olarak, 2016 Nobel Kimya Ödülü, bir saç telinden bin (1000) kat daha ince olan Moleküler Makinaları tasarlayarak üreten Jean-Pierre Sauvage (d.1944, Fransa), Sir J. Fraser Stoddart (d.1942, İngiltere-ABD) ve Bernard L. Feringa (d.1951, Hollanwda) 'ya verildi. İsveç Kraliyet Bilim Akademisi, düzenlediği basın toplantısında, Sauvage, Stoddart ve Feringa'nın dışardan enerji verildiğinde, kontrol edilebilir hareketler yapan moleküller geliştirerek yeni bir çığır açtıkları için Nobel Kimya Ödülü'ne layık görüldüklerini bildirdi. Gelecek yazımızda 2016 Nobel Kimya Ödülü alan çalışmalardan söz edeceğiz. Peplow, M. (2015) The Tiniest Lego: a tale of nanoscale motors, rotors, switches and pumps. Nature., 525, 18-21. Bu yazı HBT'nin 62. sayısında yayınlanmıştır.


Nesnelerin interneti gelişmekte olan bir teknoloji olarak günümüzde pek çok alanda çözümler sunmaktadır. Yapısı itibariyle fiziksel sınırlamaları olmaksızın, bütünleşik sensörleri vasıtasıyla veri işleme kapasitesi bulunan, güncel iletişim protokollerini kullanarak küresel bilgi ağına dahil olabilen nesnelerin oluşturduğu topluluğa verilen genel isimdir (1). Bu nesne bir web kamerası olabilirken, başka bir örnek için uzun süreli hasta takibi amaçlı konulmuş kalp pili gözlem implantı olabilmektedir. Kullanım amacı ve şekillerine göre çok geniş bir yelpazede örnekler verilebilir. Örneğin; arabanızın periyodik bakımına kısa bir süre kala sizin adınıza en yakın yetkili servisten randevu alması veya kullanıcısının karakterini analiz ederek farklı birinin kullanımını ayırt edebilmesi bu sistemlerin varlığıyla mümkün olabilmektedir. Güncel endüstride tarım, sağlık, bina yöntemi, taşıma sistemleri, askeri alanlarda farklı ürünler kullanımımıza sunulmuştur. Her geçen gün internete bağlanan ekransız cihazların sayısı arttıkça, IoT yapısı giderek genişlemekte ve büyümektedir. IoT altyapısı üzerinde arama yapabilmek için geliştirilmiş olan Shodan (2), birbirlerine bağlı bu nesnelerin kataloğunu sunmaktadır. Bir tarayıcının web sitelerini açarken kullandığı HTTP protokolünün aksine Shodan, FTP, SSH, SNMP, SIP ve RTSP gibi TCP-IP bağlı tüm portları denetlemektedir. Son birkaç yılda Shodan kullanıcıları, bir dizi ağ zafiyeti barındıran sistemleri keşfetmişlerdir. Bunların arasında Berkley'de bulunan bir nükleer reaktör, Hoston civarında bir atık su temizleme merkezi ve bir elektrik santrali sayılabilir. 2011 yılında Cambridge Üniversitesi'nden bir araştırmacı olan Eireann Leverett, bu sistemi kullanarak 100.000'den fazla güvenlik zafi yeti bulunan cihazı tespit ettiğini yayınlamıştır. Benzer tespitler Google çalışanı Billy Rios ve Boeing çalışanı Michael McCrakle tarafından da rapor edilmiştir. Tabi bu durum akıllara pek çok soruyu beraberinde getirmektedir. Cep telefonumuz ile evdeki kombiyi kapatabilme lüksümüz, aslında bir güvenlik zafiyeti ile başımıza dert açar mı? Kötü niyetli birileri yazın ortasında kombiyi tam kapasite çalışacak şekilde konfigure etmesine kim engel olabilir? Sonuçta çoğu IoT cihazı, güvenlik zafiyeti barındırabilecek yazılım ve donanım sistemleri ile geliştirilmektedir. Güvenlik ve gizlilik nesnelerin interneti için çok önemlidir. Başarıyla sonuçlanacak saldırıların insan yaşantısını olumsuz etkileyecek, sağlığa zarar verebilecek ve hatta ölümlerle sonuçlanabilecek etkileri olabilir. IoT cihazlara yapılan saldırılar sadece bu sistemlerin veya kullanıcılarının etkilenmesine yönelik değildir. Yakın zamanda gerçekleştirilen bir dağıtık hizmet reddi saldırısında , kapalı devre kameralar ve dijital video kaydediciler gibi günümüze göre ilkel sayılabilecek çok sayıda cihaz, zombi olarak isimlendirilen yapılış amacı dışında, sahibinin ve yöneticisinin bilgisi ve rızası olmaksızın kötü bir eylem için kullanılan sisteme dönüştürülmüştür. Mirai ismindeki zararlı yazılım ile kurgulanan bu saldırının amacı Dyn firmasına ait DNS sunucularını bloke ederek, Twitter, Amazon, Spotify, Netflix ve benzeri servislerin çalışamaz hale getirilmesidir. IoT sistemlerin kullanıldığı pek çok alan için farklı risk senaryoları bulunmaktadır. Hastaneler ve tıbbi merkezler, çoğunlukla uzaktan kontrol edilebilen vücut tarayıcıları, hasta gözlem sistemleri, defi brilatörler, aydınlatmalar ve ısıtma/soğutma sistemlerini kullanmaktadır. Altyapı sektöründe hizmet veren elektrik santrallerinin, doğalgaz rafinelerinin sensörleri çoğunlukla internete bağlı çalışmaktadır. Giderek popülerleşen sürücüsüz otomobillerin uzaktan erişilebilir olduğu ve otobanda yüksek hızlarda yönlendirilebilir olduğu bilinmektedir. Nesnelerin İnterneti'ne dair bir diğer problem ise cihaz yönetimidir (4). Bir bilgisayarın, laptopun, akıllı telefonun veya tabletin insan etkileşimi için çok gelişmiş ara yüzleri bulunmasının aksine, IoT cihazlarının yönetimi oldukça zordur. Doğrudan bir etkileşim olmadığı için çoğu zaman ağ altyapısındaki gecikmelere bağlı olarak sistemler efektif yönetilememektedir. Ayrıca sistemler üzerinde kurulu uygulama ve işletim sistemlerinin çeşitli ihtiyaçlara bağlı olarak güncellenmesi veya yükseltilmesi pratik değildir. Halen günümüzde çoğu IoT cihazı genel kullanım amaçlı işletim sistemleri ile çalıştırılmaktadır. Bu sistemlere yönelik, amaca özel işletim sistemlerinin geliştirilmesi ile hem cihaz yönetimi kolaylaşabilir, hem de güvenlik unsurları zenginleştirilebilir. Halen Nesnelerin İnternet'i denilince pek çoğumuzun aklına ilk aşamada sadece akıllı saatler gelse de, teknolojik gelişim ile beraber çoğu bağımsız sistemin yakın zamanda bu topluluğa katılması öngörülmektedir. Çeşitli raporlarda önümüzdeki 5 senede geliştirilecek IoT sistemler için tüm dünyada 6 trilyon dolar harcama yapılacağı ve 2020 yılı sonu itibariyle 21 milyar birbirine bağlı cihaz olacağı tahmin edilmektedir. IoT sistemler kötü amaçlar için halen zafiyetler içeriyor olmalarına karşın, yakın gelecekte özellikle akıllı şehirlerin kurulmasında makine öğrenmesi ve bulut bilişim platformlarının entegre edildiği çözümler baş rol oynayacaktır. Atzori, L., Iera, A. and Morabito, G., 2010. The internet of things: A survey. Computer networks, 54(15), pp.2787-2805. Wei, J., 2016. DDoS on internet of things a big alarm for the future. Bu yazı HBT'nin 73. sayısında yayınlanmıştır.


Geleceğin enerjisi olarak kabul edilen nükleer füzyonla hedef, güneş gibi büyük miktarlarda iklim dostu enerji üretebilmek. Araştırmacılar İngiltere'deki JET füzyon tesisinde bir enerji rekoru kırdılar. Beş saniyelik bir plazma deşarjı sırasında 59 megajul enerji açığa çıktı. Nükleer füzyonu en verimli enerji kaynaklarından biri olarak gören bilim insanları, bu enerjiyi kontrol etmenin yollarını arıyorlar. Böylece kömür ve gazın yerini alabileceği düşünülüyor. Avrupa'nın nükleer füzyon deneysel tesisi olan Joint European Torus'ta yeni bir atılıma imza attılar. Geçen yılın sonunda da ABD'de bir nükleer füzyon rekoru kırılmıştı. Culham Centre for Fusion Energy projesinde çalışan ekip, JET'teki bir reaktörde, 1997 yılında gerçekleştirilen rekoru kırmayı başardı. Amaç ısı enerjisi elde etmek. Füzyon reaktörü beş saniyelik bir plazma deşarjı sırasında 59 megajul enerji üretti. 1997 yılında bu oran 21,7 megajul idi. Araştırmacılar son deneyi, füzyon enerjisi potansiyelinin bugüne kadarki en belirgin kanıtı olarak tanımlıyorlar. Açıklamalara göre burada çok büyük bir enerji söz konusu değil. Çünkü bir megajul ile 20 derece sıcaklığında ancak üç litre su kaynatılabiliyor. Ama burada önemli olan Fransa'da yapım aşamasında olan daha büyük bir reaktörün yapısal tasarımını doğrulaması. 'Makinemizin içinde bir mini yıldız oluşturabileceğimizi, onu orada beş saniye kadar tutabileceğimizi ve yüksek güç elde edebileceğimizi gösterdik' diyor araştırmacılar. Bir mini yıldız önemli, çünkü nükleer füzyonlar güneşte sürekli gerçekleşir. Füzyon enerji santrallerinde, hidrojen izotopları döteryum ve trityumun tıpkı güneşte olduğu gibi kaynaşmaları ve büyük miktarda enerji çıkarmaları istenir. Dünyada bu tür bir yakıtla çalışabilen tek tesis bir AB projesi olan JET. Geleceğin füzyon santrallarının yakıtıyla ilgili son deneyler 1997 yılında gerçekleştirilmişti. Trityum çok nadir bulunan bir hammadde ve özel kullanım gereksinimleri de olduğu için, araştırma ekipleri plazma deneyleri için genellikle hidrojen veya döteryum kullanıyorlar. Geleceğin santrallarında trityumun, enerji üretimi sırasında lityumdan oluşturulabileceği düşünülüyor. 1983 yılından bu yana çalışan JET tesisi, Fransa'daki uluslararası araştırma projesi Iter için önemli bir keşif tesisi görevini görüyor. Burada AB ve ABD'den Çin'e, Japonya ve Güney Kore'ye kadar diğer endüstri ülkeleri nükleer füzyonu uygulanabilir hale getirmek için çalışıyorlar.


Bugün otomotiv sanayinde böyle bir devrimin eşiğindeyiz. Bu devrim, Dördüncü Sanayi Devriminin bir parçasıdır. Otomotiv sanayinde devrimlere yol açan faktörlerin başında iletişim teknolojilerindeki gelişmeler, elektrifikasyon ve insanların değişen talepleri gelir. Otomobil üreticileri bu değişikliklere ayak uydurmak için tüm dünyada, daha temiz, daha güvenli daha akıllı ve enerjiyi daha verimli kullanan modellere yönelmiş durumda. Gelişmiş ülkelerde yeni bir otomobilin ömrü fabrikadan hurdacıya, ortalama 13,9 yıldır. Buna göre bugün satın aldığınız otomobil son satın aldığınız araç olabilir. Bundan 10 yıl sonra otomatik sürüş teknolojilerindeki gelişmelerin yanı sıra, yapay zeka, sensörler, kameralar, radarlar ve veri analizlerindeki yenilikler yalnızca otomobilleri nasıl kullanacağımızı değil, otomobil sahibi olma kavramını da temelinden değiştirecek. Sürücüsüz araçların etkisinin öncelikle kentlerde hissedileceği öngörülüyor. Tam otomatik araçlar yepyeni bir hizmet anlayışı getirecek. İnsanlar kapıdan kapıya, konforlu bir aracın içinde en fazla üç yolcu eşliğinde taşınacaklar. Kaldı ki bu hizmet daha güvenilir olacak; hava kirliliği yaratmayacak; trafik sıkışıklığına yol açmayacak ve en önemlisi kişisel otomobil sahibi olma kavramında bir paradigma kayması yaratacak. Otomobil üreticileri yöneticilerinin son yaptırmış olduğu bir kamuoyu araştırmasına göre bugünkü otomobil sahipleri, 2025 yılına gelindiğinde artık araç satın almak istemeyecek. Bugünkü sahip olma modelinden farklı olarak hizmet alma modeli daha avantajlı olacak. 2030 yılına geldiğimizde bir tuşa basarak Uber-benzeri bir hizmetten yararlanabileceğiz. Üstelik bu araçta sürücü de olmayacak. Kiralamak bu anlamda doğru bir sözcük değil; müşteriler bugün Uber'i kullandıkları gibi bir taşıma hizmeti satın almış olacaklar. Ama Uber'den farklı olarak, farklı amaçlara uygun farklı araçlardan yararlanabilecekler. Aile gezileri için minibüsler gibi.. Ancak bu noktada her kesimin yaklaşımı farklı olabilir; kentlerde yaşayan genç nüfus için otomobil sahibi olmak bir anlam taşımasa da, kırsal alanlardaki geniş aileler yine de araç sahibi olmak isteyebilirler. ABD Yol Trafik Güvenliği Kuruluşu'nun yaptığı bir araştırmaya göre kazaların % 93'ü insan hatasından kaynaklanır. Eğer insan hatasını ortadan kaldırabilirseniz, yollar çok daha güvenli olabilir. Bir kere direksiyona alkollü geçme, cep telefonuyla konuşma, dikkatsizlik veya basitçe kötü şoförlük gibi faktörler ortadan kalkacak. Önemli olan üreticilerin otomatik araçların yolu kullanan herkes için güvenilir olup olmadığından emin olması; bunun için de araçların yoğun deneme sürecinden geçmiş olması gerekiyor. ABD'de bir araç gün içinde ortalama % 95 oranında park etmiş durumda kalır. Ortak kullanım park etme sorunun ortadan kaldıracak. Tahminlere göre paylaşılan her araba, trafikteki özel araba sayısını % 10-30 oranında azaltacak. Kentsel yaşam çok büyük değişiklik gösterecek, çünkü özel ve toplu taşıma şekilleri arasındaki farklılık silinecek. Aracınız sabahları sizi işe bırakacak, daha sonra park alanında boş duracağına ailenizdeki başka birini başka bir yere taşıyacak. Daha sonra komşularınıza, kentteki başka birilerine hizmet verecek. Sürücüsüz araçların en büyük etkisi park etme konusunda yaşanacak. Artık otoparklara ihtiyaç duymayacaksınız; en azından bugünkü gibi olmayacak. İnsanlar bugün bulundukları yerlere yakın bir yerde arabalarını bırakmak ister. Gelecekte bir futbol karşılaşmasını izlemeye gittiğinizde, aracınızın sizinle birlikte maç boyunca stadyumun otoparkında bulunması gerekmeyecek. İşte çalışırken de aynı şekilde otoparka ihtiyaç duymayacaksınız. Alışveriş merkezlerinin çevresinde geniş otopark alanları tümüyle ortadan kalkacak. Tesla'nın yapay zeka platformu uzmanlarına göre 2030 yılında tüm otomobillerin elektrikli olması gerekmeyecek. Ne var ki sektöre yeni girenler elektrikli araç üretmeye meraklı. Alman, Japon ve Amerikalı üreticiler hibrit ve elektrikli modellere odaklanmış durumda. Ancak aynı zamanda son derece devasa, güçlü petrole dayalı bir altyapı var. En azından gelecek 4 yıl boyunca ABD'de petrole dayalı araçların hız kesmeyeceği düşünülüyor. Bu arada Bosch, lityum-iyon katı-hal pilleri geliştiriyor ve bunların elektrikli araçların menzilini iki katına çıkartabilmesini planlıyor. Bosch'tan Steffen Hoffmann, 2025'e geldiğimizde küresel olarak araçların % 15'i elektrikten yararlanacak. Bu, ya tam elektrikli araç şeklinde olur, ya da hibrit şeklinde. Batı Avrupa'da bu oranın daha yüksek olması bekleniyor diyor. Trafik rahatlayacak. Bir kere herkesin özel otomobili olmaması, araçların ortak kullanımı, sürücüsüz araçların tampon tampona bile olsa daha kesintisiz bir akış içinde ilerlemesi sıkışıklıkları giderecek. Kaldı ki trafiği etkileyen bir başka faktör de kazalar. Kazalar, şeridi durdurmasa bile kazayı izlemek isteyenler şeridi tıkayabiliyor. Sürücüsüz araçlar kaza noktasında birikim yaratmayacağı için böyle bir sorun yaşanmayacak. Bazı uzmanlar ilk başlarda bazı sorunların yaşanabileceğine dikkat çekiyor. Yayalar ve bisikletliler akıllı araçların nasıl tepki vereceğini merak edecekleri için, araçların önüne atlayabilirler. Bugün yeni sürücüsüz araç teknolojilerinin test edilmesi sırasında yaşanan bu tür kazaların sorumlusu araçlar değil; yayaların araçların durup duramayacaklarını denemek istemeleri. İlerleyen zamanlarda sürücüsüz araçların kaza yapmasına tanık olacağız, ancak sonuçlara bütün olarak bakıldığında kazaların %90, trafik sıkışıklığının %40, emisyonun %80, park yerlerinin %50 oranında azalacağı öngörülüyor. 2030 yılında dikey iniş ve kalkış yapabilen uçan araba prototipleri, kaldırım robotları, kargo dronları devreye girebilir. Sürücüsüz kamyonlar şimdiden deneme sürüşlerine başlamış durumda. 2025 yılında 40 tonluk sürücüsüz kamyonlar trafiğe karışabilir.


Cihazların birbirleri ile iletişim kurarak kullanıcıların hayatlarını kolaylaştıran bir teknoloji olarak tanımladığımız nesnelerin interneti , 21. yüzyıl ile birlikte hayatımıza her geçen gün daha fazla nüfuz ediyor. Bu değişim her sektörde dönüşümü de beraberinde getiriyor. Otomobil sektörü de bu değişimden nasibini alıyor. Araştırma şirketi IDC'nin 2016 yılı pazar araştırmasına göre 2018 yılına kadar internete bağlı cihazların sayısı 22 milyarı bulacak ve bunun sonucunda 200 binin üzerinde yeni uygulama ve hizmet ortaya çıkacak. Teknolojinin bu hızlı trendine ayak uydurmaya çalışan otomotiv sektöründe de bu yöne önemli gelişmelerin yaşandığını görüyoruz. Otomobil üreticileri yeni araçlarına internet bağlantısını dahil etmek için birbirleri ile sert bir yarış içerisine girmiş durumda. Tabii bunu yapmalarının da birçok nedeni var. Otomobillerin de nesnelerin interneti ekosistemine dahil olması ile araçlardan toplanacak verilerek kullanılarak daha güvenli ve konforlu bir sürüş deneyimi sağlanabilecek, yeni ürün ve hizmetler sunulabilecek. Hatta yaşanan gelişmelere baktığımızda, tıpkı bilgisayar ve telefonlarımızın yazılım güncellemeleri ile üst seviyeye yükseltilmesi gibi otomobillerin de yazılım güncellemeleri ile bir üst seviye çıkarılacağı bir geleceğin çok uzak olmadığını söyleyebiliriz. Business Insider tarafından 2015 yılında yayınlanan Business Intelligence raporuna göre, 2020 yılına geldiğimizde bağlantılı otomobiller için geliştirilecek bağlantılı ürün ve hizmetlerden elde edilecek gelir 152 milyar dolara ulaşacak. Bu ürün ve hizmetler içerisinde; sürücü asistanı, güvenlik, araç yönetimi, eğlence, mobil yönetim gibi birçok akıllı uygulama yer alacak. 2020 yılına kadar üretilecek tüm otomobillerin yüzde 75'inde ise internete bağlantıyı sağlayacak donanımlar bulunacak. Yine rapora göre bağlantılı otomobil pazarının son beş yıl içerisindeki büyümesi yıllık ortalama yüzde 45 seviyesinde. Bu büyüme genel otomobil pazarının büyümesinden on kat daha hızlı bir büyüme anlamına geliyor. Bugün için bağlantılı bir otomobilin ortalama 55 bin dolar olan fiyatı da aynı süre içerisinde 35 bin dolara kadar düşecek. Kısacası, IoT teknolojileri otomotiv endüstrisinin takip edeceği yol haritasını çiziyor. İnternet bağlantılı araçlar geleceğin yollarında ve ekonomisinde büyük rol oynayacak. Ürünlerden hizmet ve deneyimlere, donanımdan yazılıma, fonksiyonellikten bilgiye doğru bir değişim geçiren bu ekosistemde yeni bir üst vitese geçiliyor. Bu yeni ekonomi içerisinde ise otomobil üreticileri, artık hizmet üreten şirketler olarak yerini alacak.


Teknolojinin gelişimine paralel olarak akıllı telefonlar, tabletler, dizüstü ve masaüstü bilgisayarlar hayatımızın zaten vazgeçilmez parçaları haline gelmişti. Ancak Dünya Sağlık Örgütünün 11 Mart 2020 tarihinde COVID-19'u bir pandemi olarak ilan etmesinden sonra bu araçlar hayatımızın merkezine tam anlamıyla yerleşti. Gerek iş gerekse de gündelik hayatımızdaki işlerin tümünü nerdeyse bu araçlar ile halletmeye çalıştık ve çalışıyoruz. Halihazırda eğitim ve öğretim faaliyetlerinde de yaygın şekilde kullanılmakta olan teknolojik araçlar, pandemiyle birlikte eğitmen ve öğrenciler tarafından daha da yoğun kullanılmaya başlandı. Bu durum da teknolojinin nasıl ya da ne derecede etkin ve verimli kullanıldığının sorgulanmasını gerektirmeye başladı. Dijital okuryazar olmanın önemi herhalde bugüne kadar hiç bu derece yoğun hissedilmemişti. Kısaca, teknoloji kullanımıyla ilgili okuryazarlığı ifade eden dijital okuryazarlık, 21. yüzyılın en gözde becerilerinden birisidir. Spires ve Barlett'e (2012) göre dijital okuryazarlık; dijital içeriğin erişilmesi, kullanılması, oluşturulması ve yayınlanması demektir. Dijital okuryazarlık, ses ve video gibi çeşitli çoklu ortam içeriklerine yönelik dijital farkındalığı ve üretimi kapsamaktadır. Dijital içeriğe erişilmesi ve kullanılması, Web'de bulunan birtakım içeriklere erişilmesini ve içeriğin kullanımını kapsamaktadır (Spires ve Barlett, 2012). Hedef içeriğe erişebilmek için ise bireylerin web'de içerik arama ve doğru içeriğe ulaşma konusunda bilgili olmaları gerekmektedir (Spires, Paul, ve Kerkhoff, 2018; Spires ve Barlett, 2012). Bu özellikle, eğitmenler ve öğrenciler için önemlidir çünkü internette hayatın hemen her alanıyla ilgili bilgileri ve dokümanları içeren siteler, sayfalar, forum, blog gibi paylaşım alanları bulunmaktadır. Tabii ki çeşitliliğin ve miktarın fazla olması internette erişilen bilgilerin ve dokümanların doğruluğunu, uygunluğunu ve güvenirliğini sorgulamayı gerektirmektedir. İnternette, alanında uzman kişiler ve kurumlar tarafından hazırlanan ve belirli bilimsel süreçlerden geçen bilgi ve dokümanların olmasının yanı sıra herhangi bir uzmanlığı olmayan kişiler tarafından hazırlanmış bilgi ve dokümanlar da paylaşılmaktadır. Bu durum maalesef bilgi kirliliğine neden olmaktadır. Eğitimciler sadece doğru bilgiye ulaşmak için değil, derslerini desteklemek, ders içeriklerini zenginleştirmek ve öğrencilerinin öğrenmelerine rehberlik etmek için de İnternet'ten sıklıkla faydalanmaktadırlar. Öğrenciler de kendilerine verilen ödevleri yaparken veya merak ettikleri konuları araştırırken internete başvurmaktadırlar. Bu faaliyetler, Web'de araştırma yapmayı, bulunan bilgi ve dokümanları eleştirel bir bakış açısıyla doğrulukları, uygunlukları ve güvenirlikleri bakımından değerlendirmeyi ve amaca uygun olanları analiz ve sentez yaparak kullanmayı gerektirmektedir. Gerek eğitimciler gerekse de öğrenciler, araştırdıkları ve buldukları bilgi ve dokümanları bahsedilen süreçlerden geçerek kullanmazlarsa eksik öğrenme, yanlış bilgilenme vb. olumsuz durumlarla karşılaşabilirler. Fakat dijital okuryazarlık becerisine sahip eğitimciler ve öğrenciler Web'de etkin bir şekilde arama yapabilme ve ulaştıkları bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirebilme becerisine sahiptirler. Dijital okuryazarlığın ikinci kategorisi olan dijital içeriğin oluşturulması, Web 2.0 araçları ile farklı çoklu ortam araçları kullanılarak dijital içeriklerin oluşturulmasını kapsamaktadır (Spires vd.; Spires ve Barlett, 2012). Dijital içeriklerin oluşturulup kullanılması, öğrencilerde öğrenmenin başlatılmasını, eğitim ve öğretim faaliyetlerinin iyileştirilmesini ve öğrencilerin derslere katılımlarının artmasını sağlar (Spires vd., 2018; Spires ve Barlett, 2012). Ayrıca yine pandemi nedeniyle yüz yüze eğitimden hızla geçilen uzaktan çevrimiçi eğitim, eğitmenlerin yüz yüze eğitime uygun olarak hazırladıkları ders içeriklerini çevrimiçi eğitime uygun hale getirmelerini ve derslerini senkron ve/veya asenkron olarak düzenlemelerini gerektirmiştir. Eğitim ve öğretim kurumları da bu hızlı geçiş sürecinde eğitim ve öğretim faaliyetlerini etkin bir şekilde sürdürebilmek için gerekli düzenlemeleri yapmışlar, ayrıca eğitmenlerine, onların dijital okuryazarlık becerilerini geliştirecek eğitimler ile çevrimiçi öğretim araçları ve yöntemler üzerine pedagojik ve teknik konularda hizmet içi eğitimler vermişlerdir. Dijital içerik üretmek için çok çeşitli programlar kullanılabilir. Bir dersin sunulması aşamasında bir eğitmenin PowerPoint veya Keynote programlarını kullanarak bir sunum hazırlaması veya bir öğrencinin Word veya Pages programlarını kullanarak bir ödevi hazırlaması, oluşturulan dijital içeriklere birer örnektir. Aynı şekilde eğitmen ve öğrencilerin ders içeriğini kamera ile video çekmeleri, bunu video programlarını kullanarak düzenlemeleri ve bu süreç sonunda eğitsel bir video hazırlamaları da dijital içerik oluşturmaya örnektir. Dijital içerik oluşturma, içeriği oluşturacak eğitmen veya öğrencinin kritik düşünme becerilerini işe koşmalarını ve sorumluluk almalarını gerektirmektedir çünkü oluşturulacak içeriğin kapsamı, amacı, hangi bilgileri içerip içermeyeceği, organizasyonu, düzenlenmesi ve üretilmesi tamamen içeriği hazırlayacak bireylerin sorumluluğundadır. Aynı zamanda bu bireylerin dijital içeriği oluşturmak için kullanılacak teknolojik araçlar ve programların kullanımıyla ilgili temel bilgi ve becerilerinin de olması gerekmektedir. Öğrencilerin dijital içerik oluşturma sürecine aktif olarak katılımları, eğitim ve öğretim faaliyetlerini bireyselleştirmelerini sağlamakta ve aktif öğrenmeyi de desteklemektedir. Bu sayede öğrencilerin eğitim ve öğretim faaliyetlerine daha etkin katılımı sağlanırken eğitmenler de eğitim ve öğretim faaliyetlerini zenginleştirmiş olurlar. Dijital okuryazarlığın üçüncü kategorisi olan dijital içeriğin yayınlanması ise teknoloji kullanıcıları tarafından hazırlanan dijital içeriğin çeşitli teknolojik araçlar kullanılarak diğer bireylere aktarılmasını kapsamaktadır (Spires vd., 2018; Spires ve Barlett, 2012). Bu aktarım yapılırken sosyal medya platformları ve e-posta gibi programlar kullanılabilir (Spires vd., 2018; Spires ve Barlett, 2012). Dijital içerikler oluşturulduktan sonra eğitmenler ve öğrenciler bu içerikleri uygun programları kullanarak diğer insanlara yayınlayarak aktarırlar. Bunu yaparken üretilen dijital içeriğin yayınlanmaya uygun olup olmadığına, ne zaman ve nerede nasıl yayınlanacağına karar verirler. Örneğin, derste öğrencilere ödev olarak verilen ve öğrencilerin yazma programları kullanarak oluşturdukları metinleri eğitmenlerine e-posta ile göndermeleri uygun bir yayınlama şekli olarak düşünülebilir çünkü ödevler bireyseldir, öğrenciler ödevlerinin başka öğrenciler tarafından görülmesini istemeyebilirler ve e-posta bu amaçla iyi bir yöntemdir. Ancak öğrencilerin onayı alınmadan ödevlerin sınıfta diğer öğrencilere örneğin bir projeksiyon kullanılarak gösterilmesi veya paylaşılması dijital içeriğin uygun bir şekilde yayınlanması olmayabilir. Dijital okuryazar eğitmenler ve öğrenciler hazırladıkları dijital içerikleri nerede, ne zaman ve nasıl yayınlamaları gerektiği konusunda ve içeriklerin paylaşılmasında kullanılacak olan programlar ile ilgili yeterli bilgiye sahiptir. Sonuç olarak dijital okuryazarlık; eğitmenlerin ve öğrencilerin sahip olması ya da geliştirmeleri beklenen önemli bir 21. yüzyıl becerisidir. Gelişmiş dijital okuryazarlık becerisi ile eğitmenler ve öğrenciler amaçlarına uygun dijital içeriklere ulaşabilir ve onları kullanabilir, amaçlarına uygun dijital içerik oluşturabilir ve yine amaçlarına uygun bir şekilde oluşturdukları içeriği yayınlayabilirler. Spires, H. A., & Barlett, M. E. (2012). Digital literacies and learning: Designing a path forward. Friday Institute White Paper Series. North Carolina State University. Spires, H. A., Paul, C. M., & Kerkhoff, S. N. (2018). Digital literacy for the 21st century. In M. Khosrow-Pour , Encyclopedia of information science and technology, fourth edition (pp. 2235-2242). IGI Global Information Science Reference.


COVID-19 virüsünün yol açtığı salgının, 11 Mart 2020'de Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel salgın anlamına gelen pandemi olarak ilan edilmesiyle, tüm dünya için kaotik bir süreç başlamış oldu. Aynı gün ülkedeki ilk COVID- 19 vakasının tespit edildiğinin açıklanmasıyla, Türkiye için korkulan teyit işlemi de gerçekleşti. İstenmeyen ama önlenemeyen bu gelişmeyle birlikte toplumun bir bilinmezler sarmalı içinde yön bulma arayışı da başlamış oldu. Virüs ile ilgili soruların kesin yanıtlarının olmaması ve medyadaki bilimsel tartışmalarda bile çelişkili iddiaların ortaya atılması zorlu bir süreçle karşı karşıya olunduğunun bir tür kanıtı gibiydi. Bilinmezlik ve belirsizlik ortamında önünü görmek için medyaya yönelen toplumun karşısına çıkan zihin bulandırıcı bir başka görüntü ise pandeminin korkutucu güç ve büyüklüğüne dair diğer ülkelerden gelen yansımalardı. Bunlara COVID-19 ile ilgili komplo teorilerinin ve yalan haberlerin artarak eklenmesi ise gecikmedi. Gerek geleneksel gerekse dijital medya ortamlarının olup bitenleri anlamaya çalışanlar için tatmin edici bir bilgi kaynağı olmaktan çok zaman zaman endişe ve korkunun dozunu artırıcı bir işlev gördüğünü söylemek yanlış olmayacaktır. Kuşkusuz bunda pandeminin yol açtığı kısıtların medya için de geçerli olmasının rolü dikkate değerdir. Özellikle pandemi gibi kaygı ve korkuya neden olan olguların yol açtığı toplumsal kafa karışıklığını giderecek kesin ve net bilgilerin dolaşıma çıkarılamadığı iletişim ortamları, toplum sağlığını olumsuz etkileyecek başka bir salgın olan infodeminin hazırlayıcısı olabiliyorlar. Bilgi kirliliği salgını olarak adlandırabileğimiz infodemi, yalan haber, yanlış haber ve komplo teorilerinin genellikle sosyal medya üzerinden hızla yayılarak insanları endişe ve paniğe sevk etmesi ve böylece pandemiyle mücadeleyi olumsuz etkilemesi olarak tanımlanıyor (1). İletişim ortamlarında infodemi yerine toplumun önünü açacak doğru bilgilerin dolaşıma çıkması doğal olarak en sağlıklısı. Salgına dair en azından o ana dek elde edilmiş ve kesinlik kazanmış bilgilerin paylaşılması, topluma güven ve yön duygusu vermesi bakımından da önem taşıyor. Nitekim, bu açıdan pandeminin 'doğru' ya da 'geçerli' bilgi arayışımızdaki yönelimlerimizi de önemli ölçüde etkilediğini söyleyebiliriz. Salgının boyutlarının ortaya konulabilmesinde rakamsal değerlere duyulan ihtiyaç, verinin, dolayısıyla da veri temelli bilgi üretiminin ne denli önemli olduğunun farkına daha çok varılmasını sağladı. Her akşam endişe ve merakla açıklanmasını beklediğimiz Günlük COVID-19 Hasta Tablosu'nda yer alan rakamların bizler için taşıdığı anlam düşünüldüğünde, bu ve benzeri tabloların oluşturulmasını mümkün kılan verinin önemi daha görünür olacaktır. Veri toplama: Bu aşama çeşitli alanlarda üretilen dağınık ham verinin düzenli aralıklarla toplanarak temel verinin oluşturulmasını içeriyor. Koronavirüs örneğinde ele alındığında sağlık kurumlarında yapılan test sayısı, vaka sayısı, virüsten kaynaklı ölüm sayısı ve tedavi gören hastaların durumları hakkında üretilen verinin düzenli aralıklarla toplanması olarak özetlenebilir. Veri doğrulama: Toplanan verilerin kalitesinde sorun olmaması için orijinal kaynak belgelerdeki verilerle sisteme girilen verilerin aynı olup olmadığının kontrolü gerekiyor. Bu amaçla veri doğrulama işlemi yapılıyor. Bu aşamanın doğru bir şekilde gerçekleştirilmesi, aynı olgu üzerinde farklı kurumların farklı verilerle ortaya çıkmasının yol açabileceği kafa karışıklığının önüne geçilmesi açısından da önem taşıyor. Veri analizi: Toplanan temel veriden belirlenen sorulara cevap verecek şekilde bilgi elde edilebilmesi için veri sınıflandırılıyor ve uygun alanlar için uygun veriler seçilerek anlaşılır bir bütün oluşturacak şekilde düzenleniyor. Veriyi düzenleme, görselleştirme ve modelleme süreçlerini içeren bu aşamada veri artık bilim insanlarına ve halka sunulacak hale de gelmiş oluyor. Veriye erişim: Verinin toplumla paylaşılmasını içeren bu aşamada verinin herkesin erişimine hızlı bir şekilde açılması önem taşıyor. Bu ise verinin açık veri haline getirilmesi şeklinde gerçekleşiyor. Aynı zamanda verinin anlamlı bir bütünlük içinde düzenlenerek eksiksiz ve düzenli olarak kamuoyu ile paylaşılmasını da içeriyor. Veride açıklık politikasının benimsenmesi, verilerin doğrulanabilirlik, şeffaflık ve hesap verilebilirlik değerlerinin de güçlü olduğu anlamına geliyor. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de koronavirüs verileri daha çok devlet kurumlarınca toplanıp, üretiliyor. Bu da onları virüsle ilgili en önemli veri kaynağı haline getiriyor. Kurumların bu veriyi toplama, açma ve paylaşma konusunda benimsediği politikalar da toplumun kamu kurumlarına ve kamu kaynaklı bilgilere duydukları güvenin belirleyicisi olabiliyor. Diğer yandan, farklı kuruluşların, bilim insanlarının, sağlık çalışanlarının salgınla mücadelede, neyle karşı karşıya olduklarını görerek uygun stratejiler geliştirebilmesi ve gerçekçi politikalar üretebilmesi de koronavirüs verilerinin kalitesinin yüksekliği ve erişime açıklığıyla yakından ilişkili. Verilerin erişime açılması sırasında özel hayatın gizliliği ile kamu yararı arasındaki dengesinin sağlanması da yetkililerin gözetmesi gereken bir diğer konu (2). Benzer konular, salgınla birlikte kamuoyunun artan bilgi ihtiyacını gidermede değeri daha da fazla artan veri gazeteciliğinin yapılabilmesi için de geçerli. Tüm bunlar ise toplumun bilinmezlik ve belirsizlik sarkacında savrularak infodeminin kurbanı olmasının engellenebilmesinde doğrunabilirlik, hesapverilebilirlik, ve şeffaflık değeri yüksek fayda ve sorumluluk dengesi iyi gözetilmiş veri temelli bilgilerin rehberliğinin önemine işaret ediyor. 2- Ienca, Marcello & Vayena, Eff y. (2020). On the responsible use of digital data to tackle the COVID-19 pandemic. Nature Medi cine. 26. 10.1038/s41591-020-0832-5. Bu yazı HBT'nin 248. sayısında yayınlanmıştır.


Türkiye'de ödeme faaliyetlerinde bulunmak için yaptığı lisans başvurusu BDDK tarafından reddedilen Paypal 6 Haziran 2016 tarihinden itibaren artık Türkiye'de hizmet vermeyecek. Ülkemizde de yoğun olarak kullanılan online bankacılık ve para aktarma hizmeti olan PayPal, 30 Mayıs 2016 tarihinde resmi internet sitesinde yayımladığı bildiri ile Türkiye'deki faaliyetlerini durdurduğu açıkladı. Gerekçe olarak ise Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu'na yaptığı lisans başvurusunun reddedilmesi gösterildi. Alınan karar gereği 6 Haziran Pazartesi gününden itibaren, Türkiye'deki müşteriler PayPal hesapları üzerinden para gönderme ve alma işlemi yapamayacak. PayPal müşterilerinden bu süre içerisinde hesaplarına giriş yaparak, varsa hesaplarındaki bakiyeyi Türkiye'deki banka hesaplarına aktarmalarını istiyor. Ayrıca kullanıcılar PayPal'ın bilgi sayfasını ziyaret ederek bu sürecin kendilerini nasıl etkileyeceğine ilişkin detaylı bilgileri alabiliyor. Paypal yayımladığı bildiride gelecekte Türkiye'deki müşterilere yeniden hizmet verebilmek için gerekli izinlerin alınması yönündeki çalışmaların süreceği belirtti. Paypal, internet üzerinden çalışan online bir ödeme sistemidir. Kredi kartı kullanarak veya kullanmayarak, internet üzerinden güvenli alışveriş yapılmasını ya da istenilen kişiye sadece bir e-posta adresi aracılığıyla para gönderilmesini sağlar.


Gel Levent dedi Ercan bey; sabah kahvesi için odasına gittiğimde seni Nejat hoca ile tanıştırayım. Sanıyorum 1993'ün Ekim ayıydı. Öyle tanıştık; ilişkimiz, misafir öğretim üyesi olarak Massachusetts Üniversitesine gitmek üzere ülkeden ayrıldığım Eylül 2012 tarihine dek yaklaşık 20 yıl sürdü. Tanıştığımızda TUBİTAK MAM başkanlığını bırakmış, İstanbul Teknik Üniversitesi Savunma Araştırmaları Merkezini kurmuştu. 1994 1997 arasında 4 yıl Uzun Ufuk projesinde çalıştık. Bu projede Devlet, o yıllarda Türk-Yunan krizlerinin doruk yapması nedeniyle Ege Denizinde ne olup bittiğini 24 saat kesintisiz gözetlemek istedi. Biz de her atmosfer koşulunda gece-gündüz çalışacak çok algılayıcılı bir tümleşik gözetleme sistemi tasarlamak için yola çıktık. İki ofisimiz vardı; birisi Tuzla Deniz Harp Okulunda, diğeri Kadıköy Moda'da. Yetkin gençlerden oluşan sürekli kadromuz yanında biz akademisyen kökenliler haftada iki gün ofislerde olsak da öğrencilerimiz dışında tüm enerjimizi bu projeye vermiştik. Projenin bilimsel ve teknik araştırmaları ve alt yapı sistem tasarımları 1997'de bitirildi ve DzKK'na teslim edildi. Aynı günlerde Oramiral Güven Erkaya Deniz Kuvvetleri Komutanlığından emekli oldu ve Başbakanlık Başdanışmanlığı görevine getirildi. Devlet, 1994 yılında yürürlüğe giren Boğazlar Tüzüğünün gerektirdiği Uluslararası yükümlülüklerin yerine getirilmesini sağlayacak bir Türk Boğazları Gemi Trafik Yönetimi ve Bilgi Sistemi kurulmasına karar verdi. Bu bir proje olarak Güven Erkaya genel koordinatörlüğünde Nejat bey ve İTÜV/SAM ekibine verildi. Ben, Uzun Ufuk projesi sonrası RAYTHEON firmasından aldığım davetle Ekim 1998'de Kanada'ya gittim. RAYTHEON özellikle uydu-uzay, radar sistemleri ve balistik füzeler konularında Dünyada lider konumda. RAYTHEON Kanada firmasının 3 kişilik Bilimsel Araştırma Grubu olarak yeni tipte Yüzey Dalgalı HF Radarlarının kurulumunda ve testlerinde çalıştık. Üç yıl olarak planlanan bu süreci yaklaşık bir yılda tamamladık. Haftalarca çok özgün ve ilginç, bir o kadar da öğretici problemlerle boğuştuk. Ölçtük / biçtik; yetmedi modelledik ve simülasyonlarla destekledik. Her seferinde ya problemi çözebildik ya da bilimsel bir açıklama getirebildik. Deneyimlerimizi çok sayıda makale olarak bilim dünyası ile paylaştık. Bu çalışmalarla ben daha sonra Kasım 2008'de IEEE Fellow payesi aldım. 1999 sonbaharında TÜBİTAK MAM'dan gelen davet üzerine yurda dönüp Bilişim Teknolojileri Araştırma Enstitüsü Elektronik Sistemler Bölüm Başkanı olarak bir buçuk yıl kadar çalıştım. Enstitü tarihinde ilk kez kendi mutfağında hazırlanmış özgün projeler başlattım. Yine de enerjimin çoğunu batık projeleri yoluna koymak için harcamak zorunda kaldım. 2000 yazına kadar, romanlara konu olabilecek renkli olayların yaşandığı bu dönemi belki ayrı bir yazıda anlatırım. TUBİTAK'tan ayrılır ayrılmaz Nejat hocanın daveti ile tekrar İTÜ/SAM proje ekibine katıldım ve 2002 sonuna kadar birlikte çalıştık. İTÜV/SAM 2002 sonunda kapatıldı ama biz Nejat bey ile 10 yıl daha birlikte çalıştık. Haftada 1-2 buluşup sohbet ettik, güncel konular üzerinde gazete ve dergilere yazılar yazdık. Bu yazıların bir kısmı NE BİLİM YAHU isimli kitabımın bazı bölümlerini oluşturdu. Aklımda kalan en önemli sözü, ülkeyi yönetenlere sık sık yinelediği, Ülke kaynaklarıyla size yabancıların elindeki bütün sistemlerden daha iyisini, daha ucuza yaparız; insanımızın yapamayacağı hiçbir şey olamaz, ancak bir şeyi garanti edemeyiz; o sistemleri kullanacak olan kişileri. Aydınlık ve üretken insan yetiştirmenin ne denli zorlu bir süreç olduğunu vurgulamak için söylerdi bunu her seferinde. Bugün mesleğimde uluslararası alanda saygın ve üretken bir isim olabildiysem eğer, bunda dört ismin katkısı büyük; Ercan Topuz, Leopold B Felsen, Nejat İnce ve Pyotr Ufimtsev. Böyle isimlerle karşılaşmak büyük bir şans, ama bu şansı kullanabilmek sizin elinizde. Ercan Topuz (1978-), İTÜ'den hocam, sonraları meslektaşım ve dostum, her yönüyle örnek aldığım kişi. Leopold B Felsen (1988-2005), doktora tezimi hazırladığım, yaşamını bilime ve çalışmaya adamış, elektromanyetik alanında bir efsane, evrensel ölçülerde katkılarda bulunmuş, her dilden, her ırktan onlarca bilim insanı yetiştirmiş bir eğitimci. NE BİLİM YAHU isimli kitabımda bir bölüm ona ayrılmış durumda. Pyotr YA Ufimtsev (2010-2019), elektromanyetik kırınımın matematiksel modellenmesi ve hayalet uçak konularında Dünya çapında birkaç isimden birisi. Altmışından sonra ABD'ye giden ve yaklaşık otuz yıldır Los Angeles'te yaşayan Rus asıllı bir bilim insanı. Son on yıldır birlikte onlarca projeye imza attığımız bir duayen. Nejat İnce (1993-2012), bilim ve teknoloji yoluna adanmış bir yaşam. Bir problem nasıl tanımlanır, bir proje nasıl oluşturulur, ulusal çapta büyük sistemler nasıl planlanır, nasıl tasarlanır, ..., bütün bunların yanında ülke insanının bilim okur/yazarlığını arttırmak için neler yapılmalı? Nejat beyden öğrendiklerimden sadece birkaçı. NE BİLİM YAHU'da birkaç bölüm onunla ortak çalışmalarımızın ürünü. Nejat İnce, İTÜ'de 1946'da başladığı yüksek öğrenimini 1952 1955 yılları arasında İngiltere'nin ünlü Cambridge Üniversitesinde doktorasını yaparak tamamladı. 1972 yılında IEEE Fellow payesi alan ilk Türk oldu. Bilime yaptığı üstün katkılardan ötürü 1979'da yine IEEE Haberleşme Ödülünü aldı. 1982 yılında haberleşme alanındaki katkılarından ötürü TUBİTAK Bilim Ödülünü aldı. Nejat Hoca TUBİTAK Genel Sekreterliği (1983-1986) ve TUBİTAK MAM Başkanlığı (1990-1991) yaptı. NATO SHAPE TECHNICAL CENTER'da uzun yıllar (1961- 1978) çalıştı; ilk NATO Haberleşme Uydusunun yapımında aktif rol aldı. Bir Dünya insanı olarak Nejat Beyin önceliği hep bu ülkeydi!


Stanford Üniversitesi'nden Alison Darcy tarafından tasarlanan Woebot isimli uygulama bilişsel davranışçı terapi kullanarak depresyon tanı ve tedavisinde en yüksek klinik araştırma oranına sahip. Günlük soru-cevap cümleleri ile kişilerin ruhsal durumlarını açığa çıkarmak üzere tasarlanan uygulama, kişilerin negatif hislerini de daha nesnel bir biçimde ifade etmelerini hedefliyor. 1997 yılında dünyanın en iyi satranç oyuncusu Garry Kasparov saniyede 200 milyon hamle hesaplayan Deep Blue'ya yenildi. 2016 yılında AlphaGo'nun dünyanın en iyi Go oyuncularından Lee Sedol'u yenmesiyle milyonlarca hamle sayısı hesaplama ve sezgisel düşünce kabiliyetine sahip yapay zeka ürünlerinin yetenekleri gözler önüne serilmiş oldu. Ve, evet, bizlere el sallayarak selam veren Asimo'dan bugüne çok şey değişti! Sağlık sektörü de yapay zekadaki bu değişim ve gelişimden payına düşeni aldı ve artan bir ivmeyle yatırım ve uygulamaya alanlarını arttırdı. Araştırmalara göre, fiziksel rahatsızlarla karşılaştırıldığında ruhsal rahatsızlıkların tespiti çok daha zor. Bu duruma ruhsal sıkıntının kişiye verdiği yük, toplum içinde etiketlenme, finansal yetersizlikler ve tedaviye erişim gibi seçeneklerin kısıtlanması da eklendiğinde ruhsal rahatsızlıkların tespiti çok daha zor hale geliyor ve iyileşme sürecini geciktiriyor. Hastalık teşhisi, tanı-tedavi yöntemleri ve görüntü tarama gibi alanlarda yetenekleri kanıtlanan yapay zeka uygulamaları, psikoloji ve davranış bilimi alanlarında da ön plana çıkıyor. Bu uygulamalar, duygusal zeka ya da davranış bilimi gibi bilgisayar tarafından simüle edilemeyen alanları da teknolojiye açık hale getiriyor. Massachusetts'te McLean Hastanesi klinik psikiyatri uzmanı Justin Baker, hastanın mimik, ses tonu, kelime seçimi ve konuşma yapısının incelendiği ve işlendiği yapay zeka uygulamalarını desteklediğini belirtiyor1. Yapay zeka uygulamalarının kullandığı modelleme, örneklendirme, veri analizi ve ilişkilendirme gibi teknikleri psikolojik rahatsızlığın teşhis tanı aşamasından takip sürecine kadar her süreçte kullanmak mümkün. Yapay zeka tabanlı psikolojik destek çözümleri birden fazla avantajla kendilerinden söz ettiriyor. İlk olarak, veri analizi ile tanı süreci daha hızlı ve kesin olabiliyor. Bunun yanında, yapay zeka ile birlikte tanısı konan hastalar tedavi sürecindeki planlı muayenelerinin yanında uzaktan da takip edilebiliyor. Bu sayede planlı muayeneler arası hastadaki ani değişiklikler, acil durumlar ya da tanının geçerliliği düzenli ve sürekli olarak kayıt altına alınabiliyor. Sonuç olarak, tedavi planı için gerekli tüm veriler en güncel hali ile incelenirken, tedavinin sürecini pozitif değiştirecek güncellemeler de en uygun zamanda yapılabiliyor. Stanford Üniversitesi'nden Alison Darcy tarafından tasarlanan Woebot isimli uygulama bilişsel davranışçı terapi kullanarak depresyon tanı ve tedavisinde en yüksek klinik araştırma oranına sahip. Günlük soru-cevap cümleleri ile kişilerin ruhsal durumlarını açığa çıkarmak üzere tasarlanan uygulama, kişilerin negatif hislerini de daha nesnel bir biçimde ifade etmelerini hedefliyor. Darcy, kullanıcıların duygusal hallerini anlatırken aslında yaşadıkları stres, depresyon ya da derin kaygılara neden olan psikolojik etkenleri fark ettiklerini ve gerekli önlemleri almak için adım atmaya olumlu baktıklarını belirtiyor. Stanford Üniversitesi Psikiyatri Bölümü tarafından yapılan çalışma uygulamanın yeteneklerini kanıtlar nitelikte. Bu çalışmada iki ayrı kontrol grubu oluşturuluyor. Gruplardan ilki iki hafta boyunca yapay zeka destekli Woebot ile problemlerine çözüm ararken, diğer grup yalnızca bilgi verme amaçlı olan diğer uygulamaları deniyor. Çalışma sonucunda, Woebot kullanan grubun depresyon seviyesinde diğer gruba oranla çok daha fazla azalma olduğu ortaya çıkarken, yalnızca bilgi verme amaçlı olan diğer uygulamaların kullanıcıların stres ya da kaygı seviyelerine etkisi olmadığı da kanıtlanıyor. Üstelik, ilk kontrol grubu üyelerinin çalışma sonrası da yapay zeka destekli uygulamayı kullanmaya devam ettikleri de çalışma notları arasında2. Peki, yapay zeka destekli terapinin bu kadar olumlu sonuç vermesinin altında ne yatıyor ve kullanıcılar neden bu tarz yöntemleri tercih ediyor? Öncelikle, ikili konuşmalara dayalı bir terapi sırasında hastalar kendini kısıtladığı gerçeği göz ardı edilemez. Utanç, yargılanma korkusu, kişisel sırların açıklanması gibi sebepler tüm terapi süreci güvensizlikle zedelenip süreci olumsuz etkileyebiliyor. Sanal terapi yönteminde ise kişiler çok daha rahat ve kendini ifade etmeye yatkın hale geliyor. Öyle ki, sanal terapi kullanıcıları kendilerini yargılanmadan açıkça anlatabildikleri için bu yöntemleri tercih ettiklerini de dile getiriyor3. Buradan yola çıkılırsa, yapay zeka destekli psikolojik terapi uygulamalarının geçtiğimiz yılın ilk çeyreğini 27 milyon gelirle kapatması hiç sürpriz değil4. 21 Fitzpatrick1, Kathleen Kara, et al. Delivering Cognitive Behavior Therapy to Young Adults With Symptoms of Depression and Anxiety Using a Fully Automated Conversational Agent : A Randomized Controlled Trial. JMIR Mental Health, JMIR Publications Inc., Toronto, Canada, mental.jmir.org/2017/2/e19/. 32 Kharkovyna, Oleksii. What Is Artificial Intelligence For Psychology? Medium, Becoming Human: Artificial Intelligence Magazine, 25 Mar. 2019, becominghuman.ai/what-is-artificial-intelligence-for-psychology-6c5f3ee6f008. 43 Zaman, Amna. Can AI Ever Replace Therapists? AI Daily - Artificial Intelligence News, AI Daily - Artificial Intelligence News, 6 Sept. 2019, aidaily.co.uk/articles/can-ai-ever-replace-therapists.


Böyle başlıyor Kerem Çalışkan'ın arkadaşı Salih Eren Parlakgümüş ile birlikte İnfoDif'i kurma öyküsü.. Eren aynı zamanda Zakkum Grubu'nun gitaristi..2012 yılında E-tohum'un ilk 15'inde yer alarak dikkatleri üzerine çeken InfoDif, yaklaşık 6 senedir gerçek zamanlı görüntü işleme ve video analizi yazılımları geliştiriyor.. ODTÜ Teknopart'taki ofislerinde konuşuyoruz Kerem Çalışkan ile. Daha üniversitede öğrenci iken görüntü işleme konusuna ilgi duyduğunu anlatıyor. Bugün dünyada sadece 7-8 firma var bizim yaptığımızı diye ekliyor. Gerçek zamanlı görüntü işleme, kameralardan gelen görüntülerin, bir yazılım vasıtasıyla kullanıcıya raporlanması demek. Çalışkan sadece görüntü işleme alt yapısı alanında 3 yıl boyunca çalıştık. İlk projelerimizi savunma sanayi alanına yönelik hazırladık. 2013 yılında iki yatırım aldık ve sonrasında üretim sürecine girdik. Yatırım miktarı 1 Milyon Dolar civarında diyor. Örneğin medikal görüntüleme cihazlarından gelen görüntülerin depolanıp, doktor ve hastane dışında görevli personele ulaştırılmasına yönelik çalışmalar. Çalışkan bu konu ile ilgili olarak 20'ye yakın hastane ile çalıştıklarını belirtiyor. Infodif'in teknoloji ihracatı da yavaş yavaş başladı. Şu anda Güney Kore'ye bu teknolojiyi ihraç edilmiş durumda. Hapishanelerde kullanılıyor. İnfodif'in, Suudi Arabistan'da ve Türki Cumhuriyetler'de distribütörlükleri mevcut. Ayrıca Türkiye'de yapılan tünellerde, meydana gelebilecek tüm tehlike ve kazalara yönelik bir uygulamaları var. Üstelik yerli tek üretici olarak bir uygulama geliştirdiklerini söylüyor Çalışkan.


Hayatımızın neredeyse her alanına giren robotlar, çocuklar için öğretmenlik görevini bile üstlenmeye başladı. Bu durum tartışmaları da beraberinde getiriyor. En sevdiğiniz veya sevmediğiniz öğretmeniniz kimdi onu bilmiyoruz ancak gelecekte onlardan birinin robot olması mümkün olmaya başladı. Araştırmacılar, sınıfta veya evde öğrenim gören çocuklar için öğretmen olarak görev yapan robotları test ediyor. Başka bir deyişle robotlar, hayatın diğer alanlarında olduğu gibi öğretmenlikte de iş gücü olarak insanların yerini almaya başlıyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden sosyal robotik ve insan-robot etkileşimi araştırmacısı Cynthia Breazeal ve ekibi, robotların öğrencilerin öğrenmesine nasıl yardımcı olabileceğini araştırıyor. Çocukların robotlara özel bir ilgisi olduğunu söyleyen Breazeal, adeta evcil hayvan gibi sevimli ve hatta kucaklanabilecek bazı robotlar üzerinde çalışıyor. Söz konusu robotlar, yetişkinlerin haşır neşir olduğu kodlanmış cümlelerle kıt iletişim kurma yetisine sahip robotlar gibi değil. Belçika'daki Gent Üniversitesi'nden sosyal robot uzmanı Tony Belpaeme'nin de belirttiği gibi çocuklarla konuşabilecek, onları dinleyebilecek ve derin öğrenme sayesinde edindiği bazı bilgileri aktarabilecek, değerlendirebilecek sosyal robotlardan bahsediyoruz. Breazeal ve Belpaeme gibi araştırmacılar, robotlarla çocuklar arasındaki sosyal bağı güçlendirecek robotlar üzerine çalışıyor. Uzmanlar robotların eğitimde kullanımıyla ilgili büyük bir pazar oluştuğunu ancak bu durumun, büyük bir yutturmacayı da beraberinde getirdiğini söylüyorlar. Yine de araştırmalar, bazı robotların öğrencilerin yeni beceriler edinmeleri, disiplinli çalışma alışkanlığı edinmeleri ve öğrenmeye karşı olumlu tutum geliştirmelerine yardımcı olabileceğini gösteriyor. Bu robotlar aynı zamanda çocukların ikinci dil öğrenimi açısından da önem taşıyor. Örneğin Belpaeme, Avrupa'daki göçmen çocukların ikinci dil öğrenmelerine nasıl yardımcı olabileceğini araştırıyor. Bununla birlikte İngilizce konuşan robotların, Japonya'da 500 pilot sınıfa girmesi planlanıyor. Bu ve buna benzer birçok gelişme var. Burada, robotlar insanların yerini mi alıyor sorusu akıllara geliyor olabilir. Hollanda'daki Tilburg Üniversitesi'nde sosyal robotik ve dil gelişimi araştırmacısı olan Paul Vogt, bu robotların insan öğretmenlerin yerine geçmediğini üstüne basa basa vurguluyor. Onların kalabalık sınıflarda öğrencilere birebir ilgi gösterebileceğini ve bu yanıyla onları birer yardımcı olarak nitelendirmenin daha doğru olacağını düşünüyor. Robotların eğitimde kullanılmasının yüksek maliyete neden olacağı da düşünülürken bu konu üzerinde çalışan bazı bilim insanları ise düşünüldüğü kadar yüksek maliyetlerin söz konusu olmadığını vurguluyor. Sözgelişi, Yale Üniversitesi'nden Brian Scassellati ve meslektaşları, Keepon adlı bir eğitim robotunu 200 dolara mal ettiklerini söylüyor. Robotların okul çalışmalarını daha eğlenceli veya ilgi çekici hale getirebileceği de konuşuluyor. Belpaeme, Çocuklar öğrenmekten hoşlanıyorsa daha fazlasını da öğreneceklerdir. Bu kadar basit. diyor. Wisconsin'deki Madison Üniversitesi'ndeki araştırmacıların, çocukların evde daha fazla okumasını desteklemek için geliştirdikleri Minnie isimli robot bunun bir göstergesi. Geçtiğimiz ağustos ayında Science Robotics'te duyurulan bu robot, çocuğun sesli bir şekilde okuduğu kitap hakkında yorumlar yapıyor ve hikayelere duygusal tepkiler gösteriyor. Bunun da çocuğun okuduğunu anlamasını destekleyen bir aktivite olduğu düşünülüyor. Robotik uzmanı Bilge Mutlu ve öğrenme araştırmacısı Joseph Michaelis, 10 ile 12 yaş arası 24 öğrenciyle iki hafta boyunca Minnie yardımıyla okuma yaptı. Araştırma grubundaki çocuklar Minnie'ye okumanın eğlenceli ve harika bir deneyim olduğunu söyledi. Yedi öğrenci ise, okumak için daha fazla motive olduklarını söyledi. Sonuç olarak robotlar gün geçtikçe hayatımızda daha fazla yer almaya başladı. Öyle ki geleceğimizin teminatı çocukların dünyasına bile sızmış durumdalar. Eğitim alanında kullanılan robotlar, çocukların çok aşamalı problem çözmesini ve temel matematik becerilerini kolayca öğrenmelerini sağlayabiliyor. Bununla da kalmıyor, yeni dil öğrenmelerini ve daha fazla kitap okumalarını, hatta okuduklarını daha iyi anlamalarını da sağlayabiliyor. Bunun en büyük nedeni olarak da robotların, çocuklara sevimli ve eğlenceli gelmesi gösteriliyor. Yani eğitimi eğlenceli hale getiren çalışma arkadaşı edinmiş oluyorlar. Ancak uzmanlar, bu robotların olumlu yanlarıyla birlikte olumsuz yanlarının olduğuna da dikkat çekiyor. Dikkat dağıtma veya ilgiyi derste toplayamama bunlardan bazıları. Tartışmanın başka bir boyutu ise çocukların yüz ifadeleri ve konuşmalarıyla ilgili verileri toplayan bir sistemden bahsediyor olmamız. Burada etik sorunu gündeme geliyor. Bu açıdan bazı insanlar, okullarda robot kullanımı konusunda endişeli. Mesela 2012 yılında, Avrupa'da 27 binden fazla kişiye robotlara yönelik tutumları soruldu. Halkın %34'ü robotların eğitim alanından uzak tutulması gerektiği konusunda hüküm bildirirken yalnızca %3'ü robotların eğitimde kullanılmasını destekledi. Bununla birlikte ABD halkının %70'inin robotların hayatımıza girmesinden korktuklarını gösteren bir Pew Research anketi bile bulunuyor. Tartışma ve çalışmalar gün geçtikçe artıyor. Robotların çocukların eğitimi için iyi mi yoksa kötü bir uygulama mı olduğunu ise zaman belirleyecek.


İngiltere'de London College Üniversitesi'nden araştırmacılar, bir grup insanı fazladan robotik bir başparmak kullanması için eğittiler. Ve bu kişilerin aslında hüner gerektiren işleri etkili şekilde yapabildiklerini keşfettiler. Bulguları Science Robotics'te yayımlanan araştırmanın yazarları Başparmağı kullanmak üzere eğitilen katılımcıların, bu parmağı gitgide daha çok vücutlarının bir parçası gibi hissettiklerini yazdılar. Araştırmanın bulguları, insan beyninin teknolojik araçlara adapte olabilme ve onlarla etkileşim kurabilme yetisine işaret ediyor. Kaybolan bir işlevi yerine koymaktan, insan vücudunda bir uzantı oluşturmaya kadar protezlere yönelik bakış açımızı yeniden şekilleniyor. Üçüncü başparmak adı verilen aletin öyküsü de bu bağlamda ilgi çekici. Tasarımcı Dani Clode, robotik parmağı Kraliyet Sanat Fakültesi'ndeki ödüllü bir yüksek lisans projesinin parçası şeklinde geliştirmeye başlamış. Daha sonra, yine UCL'de çalışan ve beynin vücuda yapılan takviyelere nasıl uyum sağlayabildiğini araştıran Prof. Tamar Makin'in sinirbilim takımı ile birlikte deneylere başlamışlar. Robotik başparmak bir 3D yazıcı ürünü. Kullanıcının gerçek başparmağının karşısındaki tarafına, küçük parmağın yanına takılıyor. Kullanıcı, ayak başparmağının alt tarafında, ayaklarına bağlı basınç sensörleri ile onu kontrol ediyor. Başparmağa kablosuz olarak bağlanan her iki ayak parmağı sensörü, kullanıcıdan gelen ince basınç değişikliklerine anında yanıt vererek başparmağın farklı hareketlerini kontrol ediyor. Çalışma kapsamında 20 katılımcı, başparmağı beş gün boyunca kullanmak üzere eğitildi ve bu süre boyunca, eğitimden sonra her gün başparmağı günlük yaşamlarında kullanmak üzere evlerine götürdüler. Günde 2 ila 6 saat kullanım süresi sağlandı. Bu katılımcılar, aynı eğitimi tamamlarken başparmağın statik bir versiyonunu giyen 10 kontrol katılımcısından oluşan ek bir grupla karşılaştırıldı. Laboratuvardaki günlük oturumlar sırasında katılımcılar, tek elle birden fazla top veya şarap kadehi almak gibi elleri ve başparmak arasındaki işbirliğini artırmaya yardımcı olan görevlere odaklanarak başparmağı kullanmak üzere eğitildiler. Başparmak kullanmanın temellerini çok hızlı bir şekilde öğrenirken eğitim motor kontrollerini, el becerilerini ve el-başparmak koordinasyonlarını başarılı bir şekilde geliştirmeleri de sağlandı. Katılımcılar, dikkatleri dağıldığında veya gözleri bağlıyken başparmağı bile kullanabildiler. Araştırma ekibinin lideri Paulina Kieliba'ya göre bu çalışma protez kavramında devrim yaratabilir. Kieliba, Ancak oraya ulaşmak için, bu cihazların beynimizle nasıl etkileşime girdiğine dair karmaşık, disiplinler arası soruları araştırmaya devam etmemiz gerekiyor diye de ekliyor.


Fikret Yüksel Vakfı'nın düzenlediği robotik yarışması, First Robotics Competitions , mühendislikten, ekip çalışmasına, stratejiden, zaman yönetimine, birçok bilgi ve beceriyi lise çağı öğrencilerinin deneyimlemesine olanak sağlıyor. Bu yarışma ile fizik derslerinde öğrenilen teorik bilgileri uygulayan çocuklar, aynı zamanda yardımseverliği, risk alabilmeyi, inisiyatif kullanabilmeyi, sportmenliği ve zorluklar karşısında asla pes etmemeleri gerektiğini de öğreniyor. Bu yıl üçüncüsü düzenlenen yarışmanın, Turkish Off-Season Turnuvası'na Türkiye genelinde 54 seçkin lise katıldı. İstanbul Ataşehir Ülker Sports Etkinlik Salonunda gerçekleşen yarışma 3 gün sürdü. Yarışmada heyecan doruktaydı. Liseli gençler kazanmak için kıyasıya mücadele etti. Yarışmaya bu yıl ikinci kez katılan Avrupa Sınav Koleji öğrencileri ilk olarak 54 okul arasından ilk 8'e kaldı. Büyük bir mücadeleyle geçen final müsabakalarının ardından rakiplerini geride bırakan Avrupa Sınav Koleji Eurobotics takımı Türkiye şampiyonu olmayı başardı. Ayrıca, ödül töreni sırasında İstiklal Marşı okunurken, takımın kazanan robotu 6697 ile Türk bayrağı göndere çekildi. Türkiye birincisi olan Eurobotics Takımı, daha önceki yarışmalarda da dereceye girmiş, Türkiye'de Rookie Ödülünü, ABD'de ise Team Spirit Award ödülünü ülkemize kazandırmıştı. Bilim, teknoloji, inovasyon ve mühendislik alanında 2018 yılında ABD'de düzenlenecek yarışmada ülkemizi temsil edecekler.