Çocuklar ikinci yaşlarından itibaren antibiyotik aldıklarında bağırsak floraları kalıcı olarak değişiyor, astım ve şişmanlık riski büyüyor. Bu yüzden çocuklara antibiyotik verilirken iyice düşünülmesi gerek deniyor, Nature Communications dergisinde. Antibiyotiğin bağırsak florasını bozduğu ve sürekli zarar verdiği yeni bir bilgi değil. Bakterileri öldüren maddeler sadece hastalık etkenlerini değil, bağışıklık sistemimizi güçlendiren, sindirimi düzenleyen hatta astımdan koruyabilen yararlı bakterileri de yok ediyorlar. Helsinki Üniversitesi'nden Katri Korpela, antibiyotiğin sonuçlarını 2-7 yaş arası 142 çocukta inceledi. Bu çocuklardan bir kısmına iki yaşından önce bir kez, hatta bazılarına birkaç kez antibiyotik verilmişti. Geriye kalanlar ise hiç antibiyotik tedavisi görmemiş. Sonuçlar makrolid sınıfı antibiyotik verilen çocukların bağırsak florasının değiştiğini gösteriyor. Bu çocuklarda aktinobakteri grubundaki faydalı mikroplar iyice azalmış hatta bazılarında tamamen yok olmuştu. Bunun yerine bol miktarda proteobakteri ve bakteroidetes tespit edilmiş. Antibiyotik verilmeyen ya da sadece penisilin alan çocuklarda bu durum görülmemiş. Çocukların bağırsak florası antibiyotik tedavisinden sonra çok yavaş yenileniyor. Ayrıca belli başlı sindirim enzimleri de uzun vadede düşük miktarlarda salgılanıyor. Anlaşıldığı üzere bağırsak florası, antibiyotik tedavisinden en az bir yıl sonra düzelmeye başlıyor. Fakat çocuklara çok erken yaşlarda birkaç kez antibiyotik verildiğinde mikroplara yenilenmek için zaman kalmıyor ve bağırsak florasındaki değişim de kalıcı oluyor. Uzmanlar çocuklara antibiyotik tedavisi zorunluysa, en azından Erythromycin veya Azithromycin gibi makrolidlerden kaçınılmasını öneriyorlar.


Review on Antimicrobial Resistance raporu, durumun ne kadar vahim olduğunu gözler önüne serdi. Rapora göre 2050 yılına dek dünya genelinde tedavi edilemeyen enfeksiyonlar yüzünden her yıl on milyon kişi ölecek. Rapor ile ilgili çalışmalar 2014'te İngiliz hükumetinin isteği üzerine başladı. Çalışmaların başlamasından sonraki iki yıl içinde antibiyotikle tedavi edilemeyen hastalıklar yüzünden bir milyonun üzerinde kişi hayatını kaybetti deniyor. Ayrıca Colistin gibi rezervde tutulan kuvvetli antibiyotiklere karşı da direnç tespit edilmiş. 1980'li yıllardan bu yana yeni antibiyotik grupları keşfedilmemişti. Ekonomist Jim O'Neal, antibiyotiği hastalıkların tedavisinden çok hayvanların yetiştirilmesinde kullanan ABD'yi uyarıyor. ABD'deki antibiyotiklerin %70'i hayvanlarda kullanılıyor. Bu yüzden de dirençli bakterilerin insanlar arasında yaygınlaşma tehlikesi büyük. O'Neal ayrıca virüslere bağlı enfeksiyonlarda antibiyotik yazılmamasını da öneriyor.


ABD'deki Northeastern Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi, yuvarlak solucanlarda yaşayan bakterilerin ürettiği yeni bir antibiyotik bulduklarını açıkladı. Nature'da yayınlanan bulgular, bulaşıcı ve kimi zaman ölümcül olan bakterilerin gittikçe artan antibiyotik direncine karşı mücadelede umut veriyor. Toprakta yaşayan bazı nematod türleri, böcek larvalarını sindirmede onlara yardımcı olan bir bağırsak bakterisine sahiptir. Bu bakteriler, larvalarla beslenmeye çalışan diğer bakterileri öldürmek için darobaktin adlı bir bileşik salgılar. Araştırmacılar, bu bileşiğin, tedavi edilmesi zor enfeksiyonlardan sorumlu bir bakteri grubuna karşı da çok etkili olduğunu buldu. Darobaktinin etkili olabilmesi için bakterinin dış hücre duvarını geçmesi gerekmiyor ve bu bileşiğe karşı direnç geliştiren bakteriler ise enfekte etme özelliklerini yitiriyorlar. Yeni ilaçlar için etken maddelerin arandığı yerler arasında okyanus tabanı da var. 1980'lerin sonlarında Karayipler'de incelen tortu tabakasında bulunan bir bakterinin yeni bir tür olduğunu tespit etmek yıllar aldı. Kaliforniya Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, Salinispora tropica adı verilen bu bakterilerin salinisporamid A adlı bir molekül ürettiklerini belirlediler. Bu madde, farklı türlerdeki kanser hücrelerinde proteinlerin parçalanmasını engelleyerek kanser hücrelerinin ölümüne neden oluyordu. Bu madde, miyelom kan kanseri ve glioblastoma beyin kanserine karşı bir ilaca dönüştürüldü ve şimdi klinik testlerde üçüncü aşamada. Şili'de bulunan Atakama Çölü'nün yaşam için imkansız gibi görünen koşullarına rağmen orada gelişen türlerin kendine has özellikleri bilim insanlarının dikkatini çekiyor. Aşırı kuraklıkla bir araya gelen yüksek ultraviyole radyasyon seviyesi, zehirli elementler ve toprağın düşük karbon düzeyi, Atakama'da Mars yüzeyine benzer bir ortam yaratır. Yıllardır Atakama Çölü'nde bulunan bakteriler üzerinde çalışan araştırmacılar, antibiyotik özellikte maddeler tanımladılar. Deneyler, bu moleküllerin bazılarının E. coli mikrobu ve pamukçuk yapan Candida albicans gibi mantarları öldürebildiğini ve ayrıca kanser hücrelerinin dokularda yayılmasını sınırladığını gösteriyor. Karıncalar mantarların büyümelerine yardımcı olur ve ardından onları besin ve yapı malzemesi olarak kullanırlar. Bu simbiyotik ilişkiyi inceleyen araştırmacılar, karıncalarda hem kendilerini hem de yiyeceklerini enfeksiyonlara karşı koruyan bir antibiyotik üreten bakteriler olduğunu tespit etti. Söz konusu süreçte, Streptomyces formicae KY5 bakterisi, yaygın antibiyotiklere karşı dirençli bazı bulaşıcı mikropları öldürebilen formicamycin bileşikleri üretiyor ve araştırmalar, mikropların bu bileşiklere karşı direnç geliştirmesinin görece zor olduğunu gösteriyor. Bakterilerle dolu olan burnumuzda tam olarak nelerin yaşadığını araştıran bilim insanları, Staphylococcus lugdunensis adlı bakterinin antibiyotiklere dirençli bazı mikropların büyümelerini önlediğini tespit etti. Böylelikle burnumuz, havadaki mikroplara karşı vücudumuzun ilk savunma hatlarından biri haline geliyor. Farelerle yapılan deneyler, söz konusu bakterinin MRSA enfeksiyonunu önleyen lugdunin adı verilen bir bileşik ürettiğini ortaya koydu. Sonuçlar, lugdunin'in cilt enfeksiyonlarını tedavi etme potansiyeline sahip olduğuna işaret ediyor. Doğrudan doğadan almaya ek olarak, antibiyotikleri laboratuvarda üretmek de mümkün. Komodo ejderinin kanında antibiyotik özelliğine sahip bir bileşik tanımlayan araştırmacılar, orijinal bileşikten daha etkili olan DRGN-1 adlı bir antibiyotik tasarladılar. Yaraların iyileşmesini hızlandıran ve ortamdaki bakteri sayısını azaltan DRGN-1'in ilaca dönüşmesi için henüz erken olsa da, farelerle yapılan ilk denemeler umut verici.


Antibiyotiklere dirençli bakteriler ABD'de her yıl en az 2 milyon kişiye bulaşarak 23 bin kişinin ölümüne neden oluyor. Kimi araştırmacılar, bu konuda bir önlem alınmazsa, antibiyotiklere dirençli bakterilerin her yıl 10 milyon kişinin ölümüne yol açabileceğine ve bunun da 2050 yılına gelindiğinde dünya ekonomisine maliyetinin 100 trilyon dolara ulaşacağına inanıyorlar. Bu durumdan öncelikle bağışıklık sistemleri güçsüz kişiler etkilenecek olsalar da, antibiyotiklerin giderek etkisini yitirdiği post-antibiyotik bir dünyada herkes bu tür tehlikelere hedef olabilir. Bilim insanları antibiyotiklere dirençli bakterilerle baş edebilmek amacıyla, yalnızca bakterilere saldıran virüsler, nanoparçacıklar ve farklı canlıların bağışıklık sistemlerinde üretilen minik proteinler gibi, yepyeni yollara başvuruyorlar. Bu yolların her biri kendine özgü yararları ve sakıncaları da beraberinde getirdiğinden, bilim insanları çok farklı yaklaşımları araştırıyorlar. Aşağıda antibiyotiklere dirençli bakterilere karşı açılan savaş kapsamında geliştirilen yeni yöntemlerin bir kısmına yer veriliyor. Bakterileri etkisiz kılmak, onların her zaman yok edilmelerini gerektirmez. Kimi sağaltım yöntemleri bakterileri ölümcül kılan silahları hedefleyerek onlara dolaylı yoldan saldırırlar. Amerikan Alerji ve Enfeksiyon hastalıkları Enstitüsü'nden François Franceschi, Aldığınız ilaç, gerçekte bakterileri yok etmiyorsa, bu bakteriler ilaca direnç geliştirmek üzere evrilmeye pek de gönüllü değildir. Bu durumda direncin oluşması daha uzun zaman alır, zira bakteriler aktif olarak mücadele etmiyordur diyor. Pek çok bakteri konakladıkları bedenin hücrelerine zarar vermek için toksin salgılar. San Diego'daki Kaliforniya Üniversitesi'nden Liangfang Zhang bu toksinleri etkisiz hale getirecek bir yol geliştirdi; nanoparçacıkları tuzak yemi olarak kullanarak normal koşullarda sağlıklı hücrelere saldıran toksinleri sünger gibi içlerine çekerek onları etkisiz hale getirdiler. Nanoparçacıklar özünde kendi kendilerine oluştuklarından, çalışılması kolay yapılardır. Ancak nanoparçacıklar geleneksel antibiyotiklerden daha pahalı olabilecekleri gibi, bunların bedenin istenen noktasına yöneltilmeleri de son derece güçtür. Var olan antibiyotikleri daha etkili hale getirmek için başka yöntemlerden de yararlanılabilir. Antibiyotikler bedenin her yanına dağılırlar ve yüksek dozda alındıklarında zehirleyici bir etki yaratırlar. Nanoparçacıklarla yoğun dozda ilaç tek bir uygulamayla bedene aktarılabiliyor. Nanoparçacıklar ve birçok başka araçla ilgili sorun, bağışıklık sisteminin bunları bir tehlike olarak görmesinden kaynaklanıyor. Boyutlarının virüslerinkini andırdıklarına ve bedenin gerçekte bunları temizlemekle görevli olduğuna dikkat çeken araştırmacılar, nanoparçacıkları trombosit -kanın pıhtılaşmasına yardımcı olan hücre parçacıkları- zarlarından oluşturdukları kılıfların içine gizleyerek bunlara dışarıdan minik bir hücreyi andıran bir görünüm kazandırdılar. Böylelikle kimi bakteriler, bağışıklık sisteminden gizlenmek amacıyla ele geçirdikleri, trombosit çekimine kapılıyorlar. Trombosit kaplı nanoparçacıklar, izinsiz araya giren bu bakterileri kendilerine çekerek, ilaçlarla yok edilmelerine olanak tanıyorlar. Geleneksel antibiyotiklerin yerine geçebilecek başka seçeneklerin birçoğu bakterileri doğrudan yok edebiliyor. Bunun bir yolu, pahalı ve zaman alıcı olmakla birlikte, yapay antimikrobiyal peptidlerin oluşturulması. Konak savunma peptidleri olarak da bilinen ve yaşamın tüm sınıflarında bulunan doğuştan gelen bağışıklık sisteminin evrimsel olarak korunmuş bu bileşenleri, hastalığa yol açan mikrobun zarına saldırarak hücrenin içine de zarar verebiliyor. Ancak antibiyotiklerin yerini tutabilecek başka seçeneklerin birçoğunda olduğu gibi, etkili olmalarına yetecek miktarda AMP'nin de doğru yere aktarılması çok güç. Araştırmacılar kısa erimde AMP'lerin krem olarak deriye sürülmesinin çok daha kolay bir uygulama olacağını öne sürüyorlar. Bakterileri güçsüz kılmanın bir başka yolu da, bunların antibiyotiklere karşı geliştirdikleri direnci yok etmek. Bunun için, bakterilerle beslenme konusunda uzmanlaşmış olan ve bakteriyofaj adı verilen virüslerden yararlanılabilir. Genetik mühendislik yöntemleriyle bakterilerin geleneksel antibiyotiklere duyarlı olmaları yeniden sağlanabilir. Ne var ki, bakteriyofajlar bağışıklık sistemini de tetikleyebilirler. Bir başka sorun da, bakteriyofajların antibiyotik direnciyle bağlantılı genleri alıp bunları başka bakterilere aktarabilmeleri. Ancak bunların insan dokusuna zarar vermeleri söz konusu değil. Kimi sağaltım seçenekleri belli mikroplarla savaşmak üzere tasarlanabilir. Bu bağlamda en uygun adaylar fajlardır. Fajlar, özünde bakterilerin doğal düşmanlarıdırlar. Geleneksel antibiyotikler genelde bakterileri ayrım gözetmeksizin yok ederler-bunların arasında bedenimizin doğal mikrobiyomunda bulunan ve sağlığımız açısından çok önemli bakteriler de yer alır. Çok daha kişisel bir yaklaşım sunan virüslerle, kötü bakterileri yok etmeye çalışırken, iyi bakterileri de koruyabilirsiniz. Gelgelelim, bu özgüllük iki yanı keskin bir kılıç olabilir. Hastaya bulaşmış olabilecek farklı bakterilerden yeterince bir miktarın bastırılması için çok sayıda virüsün biraraya getirilmesi gerekir. Çok sayıda virüsten oluşan bu tür karışımların üretilmesi de son derece karmaşık bir süreci gerektirebilir. Bilim insanları tüm bu yöntemlerin dışında, patojenlere meydan okuyacak başka bakteriler göndermek, yeni antibiyotikler geliştirmek ve antikorlardan yararlanmak gibi başka seçenekleri de araştırıyorlar. Sorunun kökten bir çözüme kavuşturulmasında tek bir yönteme bel bağlamanın yanlış olabileceğine dikkat çeken araştırmacılar, antibiyotiklere dirençli bakterileri birçok açıdan ele almanın ve kimi zaman yeni yöntemleri geleneksel yöntemlerle harmanlamanın bile hekimlere çok daha farklı seçenekler sunabileceğine inanıyorlar. Tüm bu yeni yöntemlerin yaygınlaşması zaman alabilir ve bu süre içinde mikrop öldürücü bu seçeneklere ancak antibiyotiklerin işe yaramadığı durumlarda başvurulabilir. İşe yaradıkları sürece antibiyotiklerin ucuz yoldan harikalar yarattığını belirten araştırmacılar, Yine de, uzun erimde geniş spektrumlu antibiyotiklerin yerini yeni silahların almasını umuyoruz, zira mikrobiyomun bozulması insan sağlığını çok farklı açılardan olumsuz etkileyebilir. Dahası, bakteriler temelde çok esnek bir yapıya sahip olduklarından ve sürekli evrildiklerinden ötürü her zaman yeni bir yönteme gerek duyulabilir, diye de ekliyorlar. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Kuduz aşısını bulan Louis Pasteur 100 yıldan uzun bir süre önce mikroplarla savaşımızı bu cümle ile ifade etmişti. Ancak aradan geçen zaman geçmiş tecrübelerimizden ders almadığımızı gözler önüne seriyor. Bilim insanları mikroplarla savaşırken kullandığımız antimikrobiyalleri bu şekilde tüketmeye devam edersek yakın bir gelecekte boğaz enfeksiyonu gibi basit sebeplerden ölümlerin kaçınılmaz olacağını söylüyorlar. Araştırmalara göre Asya ve Afrika'da hastaneye yatırılan her 2 hastadan 1'ine, Avrupa'da her 3 hastadan 1'ine antibiyotik tedavisi başlanıyor. Araştırmanın asıl şaşırtıcı ve korkutucu noktası ise vankomisin, meropenem gibi tedavide ikincil planda düşünülmesi gereken kuvvetli antibiyotiklerin gereğinden fazla kullanıldığının gösterilmesidir. Üstelik tedavi için gerekli tanısal testlerin uygulanma oranı ise yalnızca 1/3! Bu demek oluyor ki çoğu vakada yeterli tanısal tetkikler yapılmadan ağır antibiyotik tedavileri uygulanıyor. Dünya çağında en çok kullanılan antibiyotik ise seftriakson olarak saptanmış. Antimikrobiyal direnç herhangi bir mikroorganizmanın, onu ortadan kaldıracak antimikrobiyal tedaviye karşı direnmesi, varlığını sürdürmesi olarak tanımlanabilir. - Bakteriler için antibiyotik - Virüsler için antiviral - Parazitler için antimalaryal - Mantarlar için antifungal olarak sınıflandırılabilir. Antibiyotik direnci ise özel olarak bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç göstermesi, antibiyotiklere rağmen bakterilerin ölmemeleri veya üremeye devam etmeleri olarak tanımlanabilir. Aslında bakterilerin direnç kazanması yeni bir kavram değil. Binlerce yıldır mantarlar ve parazitler doğal olarak bakterilere karşı kendi salgılarıyla savaşıyorlardı ve bazı bakteriler bunlara direnç geliştirebiliyordu. Ancak özellikle penisilinin keşfinden sonraki 50 yılda hızla yeni nesil bakteriler direnç geliştirmeye başladılar. Direnç kazanmalarını kısaca şu şekilde düşünebiliriz: ortamda 100 tane bakteri olsun ve kullandığımız antibiyotik bu bakterilerin 98 tanesini öldürsün. Kalan 2 bakteri yeniden çoğalacak ve antibiyotik kullansak bile diğer bakteriler ölecek ama dirençli 2 bakterinin yeni nesilleri hızlıca üreyerek çoğunluğu oluşturacaklar. Artık elimizde antibiyotiğimize dirençli kocaman bir bakteri havuzumuz var diyebiliriz. Üstelik baştaki 2 bakterinin birbirinden farklı mekanizmalarla antibiyotiklere direnç gösterdiğini varsayalım. Bu bakteriler birbiri ile iletişim kuracak ve direnç sağlayan genlerini birbirine aktaracaklar. Nesiller boyu aktarılarak direnç geliştirilen ilk yol vertikal geçiş bakterilerin birbiriyle iletişimi sonucu oluşan ikinci yol ise horizontal geçiş olarak adlandırılıyor. Antibiyotik direnci bedenimizde yaşayan yararlı bakterileri etkileyip bizimle beraber yaşayabilmelerini sağlasa da hastalık yapıcı patojen bakterileri de etkileyerek daha ağır enfeksiyonlara sebep olabiliyor. - Taştan duvar örer: Bakterinin hücre zarı antibiyotikleri içeri almayan, geçirgenliği olmayan bir bariyer oluşturur. - Hedef değiştirir: Bakteri, antibiyotiklerin bağlandığı kısımları değiştirir. Böylece bakteri üzerinde bağlanacak yer bulamayan antibiyotik işlevsiz kalır. - Antibiyotiği değiştirir: Bakteri antibiyotik ona zarar vermeden önce antibiyotiği işlevsiz kılacak enzimler üretir. - Dışarıya atar: Antibiyotik özelleşmiş pompa mekanizmalarıyla hücre dışına atılır. Bilim insanları dirençli enfeksiyonları yenmek için yeni moleküller üzerinde çalışsalar da bu veriler antibiyotik direncinin hızla arttığını ve bilinçli kullanımı tam anlamıyla gerçekleştiremezsek yakın gelecekte çok büyük sorunlar yaşayacağımızı gösteriyor.


Dünyada her yıl yaklaşık 500.000 kişi, antimikrobiyal ilaçlara direnç gösteren organizmalar yüzünden ölüyor. Dünya Sağlık Örgütü 2050 yılında bu sayının 10 milyonu bulabileceğini söylüyor. ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri ise yayınladığı yeni raporda halk sağlığını tehdit eden organizmalara, biri mantar diğeri bakteri olmak üzere iki yeni organizma ekledi: Tehlike büyük! Antimikrobiyal ilaçlar modern tıpta kritik bir rol oynuyor. Rutin olarak bulaşıcı hastalıkları tedavi etmek için ve ameliyat sonrası önleyici olarak uygulanan ilaçlar sayesinde ortalama yaşam beklentisinin ortalama 20 yıl arttığını biliyoruz. Ancak organizmalar bizden daha akıllı! Evrim sayesinde ilaçlara direnç göstermekte ustalaşıyorlar. Bu sebeple de antimikrobiyal ilaçlara direnç gösteren organizmalar tüm dünyada hızla yayılıyor. Öyle ki Amerika Birleşik Devletleri'nde 3 milyona yakın insan, ilaca dirençli bakteri ve mantarların neden olduğu enfeksiyonların tedavisine karşılık vermekte zorluk çekiyor. Ve yaklaşık 35.000 kişi ölüyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre bunun dünya genelindeki karşılığı yaklaşık 500.000 kişi! Üstelik 2050 yılında bu ölümlerin 10 milyonu bulabileceği WHO tarafından da teyit ediliyor. Ezcümle, antimikrobiyal ilaç direnciyle mücadele, bugün insanlığın karşılaştığı en acil sorunlardan biri. Bu konuda yeni gelişmeler var. ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri 2013'te hazırladığı son raporunu, 700'den fazla hastaneden gelen son altı yıllık elektronik sağlık kayıtlarını da kullanarak revize etti. Bu süreçte ilaca dirençli enfeksiyonlardan kaynaklanan yıllık ölüm sayısının yaklaşık 44.000 olduğu tahmin ediliyor. Daha önceki tahmin olan 23.000 ölümün neredeyse iki katı. Tehlike çok büyük! Hiçbir şeyin bir canlının yaşamından daha önemli olmamasıyla birlikte antibiyotik direncinin hasta başına 29.000$'a kadar maliyeti söz konusu. Sadece ABD'de toplamda yaklaşık 20 milyar dolarlık ekonomik kayıptan bahsediyoruz. Buna karşın CDC'den antimikrobiyal direnç konusunda kıdemli bir danışman olan Michael Craig, tipik olarak hastanelerle ilişkilendirilen ilaca dirençli mikropların yayılmasında %18'lik bir azalma olduğunu söylüyor. Ancak CDC'nin verilerinin yetersiz olduğunu savunanlar da var. Sözgelimi, St. Louis'deki Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden araştırmacılar, Infection Control & Hospital Epidemiology'de yayımladıkları bir makalede, farklı metodolojiler kullanarak 2010'da ABD'de 150 binden fazla insanın ilaca dirençli mikroplar yüzünden öldüğünü ortaya koydu. Washington'daki Biyoloji İnovasyon Organizasyonu'nun bulaşıcı hastalık politikaları direktörü Greg Frank, CDC'nin yeni rakamları, antibiyotik direnci yükünün değerlendirilmesinde mükemmel bir ilerlemeyi temsil ediyor, ancak halen büyük etkisi hafi fe alınıyor dedi. Bunun arkasındaki savunu ise ilaca dirençli organizmalar çoğu zaman yetersiz bildirildiği için buna bağlı gelişen enfeksiyonlara sahip birçok hastanın ölüm nedeni olarak başka sağlık sorunlarının gösterilmesi. Üstelik ilaca dirençli organizmalara yenileri ekleniyor. Son CDC raporunda, kurumun acil halk sağlığı tehditleri olarak gördüğü bakteri ve mantarlar listesine iki yeni dirençli organizma daha eklendiği görülüyor. Bir mantar suşu olan Candida auris ve karbapenem antibiyotiğine dirençli bir bakteri olan Acinetobacter. Listede daha önce karbapenemlere dirençli olan Clostridioides difficile ile ilaca dirençli Neisseria gonorrhoeae ve Enterobacteriaceae bakterileri vardı. Listeye yeni eklenen Acinetobacter bakterisinin çoğunlukla sağlık tesislerinde yayıldığı ve zatürree ve idrar yolu enfeksiyonlarına neden olduğu belirtiliyor. Bir de Candida auris mantarı var. Hastalarda ağır ve ölümcül enfeksiyonlara neden olan C. auris ile ilgili konuşan Craig, 2013'teki son raporumuzu yazarken adını bile bilmediğimiz bir patojen dedi ve ekledi, O zamandan beri dünyayı dolaştı ve birçok enfeksiyon ve ölüme neden oldu. Bir teoriye göre, Candida'nın daha önce tıbbi olarak bilinmeyen bir mantardan dünya çapında sağlık tehdidine hızla geçişi, iklim değişikliğinden kaynaklanıyor olabilir. Bu yazı HBT'nin 193. sayısında yayınlanmıştır.


Bir beyin implantı sayesinde depresyondan kurtulmak mümkün olabilir mi? Epilepsi hastaları ile yapılan bir çalışma, beyne yerleştirilen elektrotların verdiği küçük elektroşoklarla ruh halini değiştirmenin mümkün olduğuna işaret ediyor. Kaliforniya Üniversitesi'nden nörolog Vikram Rao ve meslektaşlarının yürüttüğü ve sonuçları Current Biology'de yayınlanan araştırmada, gözlerin hemen arkasında bulunan orbitofrontal korteks bölgesine yönelik elektriksel uyarımların hastalarda rahatlama ve moral artışı sağladığı belirtildi. 7 hastada kafatası altına yerleştirilen elektrotların, elektriksel veriler topladığı ve bir nöbete dair ilk belirtiler ortaya çıktığında beynin farklı bölgelerine küçük elektrik sinyalleri verdiği çalışmada, orbitofrontal korteksi uyarılan hastalar, kendilerini rahatlamış ve daha enerjik hissettiklerini ifade etti. Gözlemleri de aynı yönde olan araştırmacılar, bu uygulama sonrasında hastaların daha dik oturduklarını ve daha canlı göründüklerini belirtiyor. 30 yıldır depresyon üzerine çalışmalar yapan nörolog Mark George , "aya uzay aracı göndermek gibi sözleriyle değerlendirdiği bu araştırmanın nörobilimde temel ve öncü bir çalışma olduğunu ifade ediyor. Beynin dilini anlayabilen ve olumsuz durumlarda müdahale edebilen küçük, implante edilebilir bir cihaz, mevcut tedavilere cevap vermeyen ağır depresyon vakaları açısından başta olmak üzere, önemli bir klinik araç olacaktır. Öte yandan, beynin hangi bölgesinin nasıl uyarılacağının kesin olarak ortaya çıkarılması, böyle bir cihazın geliştirilmesi için ulaşılması gereken aşamalardan sadece biri. Söz konusu çalışmada hastaların kafalarından çıkan kablolardan ve bunların bağlı olduğu büyük bilgisayarlardan oluşan donanımın, kafatası altına yerleştirilebilecek şekilde küçük boyutlara getirilmesi de gerekiyor. Yakın bir zamanda geliştirilmesi pek muhtemel görünmese de, araştırmacılar, ruh halini değiştirerek sadece depresyona yönelik değil, madde bağımlılığı gibi başka sorunlarda da çözüm olabilecek bir beyin implantının hayalini kuruyor.


Asfalt gazlarının denek hayvanlarında kansere neden olduğu kanıtlanmıştır. Benzen de dahil, asfalt buharı ve bileşenleri güçlü birer kanserojen maddedir. Asfalt, mineral agreganın, bitüm ya da bitümlü bağlayıcılarla karıştırılması sonucu hazırlanan ham petrolün yan ürünüdür. Bitümlü malzemeler, jeolojik olarak doğada katı ya da yarı katı halde bulunabildiği gibi, daha çok ham petrolün damıtılması sonucu artık ürün olarak ya da taşkömüründen bir yan ürün olarak elde edilen hidrokarbon malzemelerdir. Bitümlü malzemelerin, petrol kökenli olanları asfalt, kömür kökenli olanları katran adını alırlar. Katranın kalıntısı ise zifttir1. Asfalt; yollar, cadde ve sokaklar, kaldırımlar, okullar, hastaneler, otoparklar, meydanlar, oyun alanları, çatı malzemelerinin izolasyonu, otomotiv sektöründe ses yalıtımı ve alt kısımdaki aksamın paslanmasını önlemek, duvar ve çatıların ses yalıtımını yapmak, tünellerde, köprülerde, barajlarda ve su rezervuarlarda su izolasyon malzemesi olarak kullanılmaktadır. Asfaltın içerisinde uçucu organik ve parafinik bileşikler, karbon, karbon monoksit, sülfür, azot oksit, çeşitli yağlar, polinükleer aromatik hidrokarbon , hekzan, fenol, formaldehit, arsenik, kadmiyum, birçok kimyasal ve ağır metaller bulunur. Potansiyel kanserojen birçok madde içerdiği için asfalt, yağmur suyu ve diğer nedenler ile suya karışınca canlı hayatını olumsuz etkiler2. Asfaltın suya karışması, balıklar, yaban hayatı ve su yaşamı gibi ekosistem için ciddi risk ve tehlikeler oluşturur. Polinükleer aromatik hidrokarbonlar , su boru hatları vasıtasıyla insanlara aktarılmaktadır. Asfalt ürünlerinin laboratuvar hayvanlarında kansere neden olduğu bu nedenle insanlar için de tehlikeli ve toksik olacağı ifade edilmektedir3. PAH'lar hava, su, gıdalar ile insan vücuduna girerek DNA'da mutasyona neden olmaktadır4. ABD'de 1959-1986 arası 27 yıllık süreçte, 679 sıcak asfalt döküm işçisinin sağlık durumları izlenmiş; akciğer ve diğer kanser türlerinde, bronşit, amfizem, astım ve karaciğer sirozu gibi hastalıklarda %95'e varan artış görülmüştür. Bu sonuç asfalt tesislerinde çalışarak dumanı soluyanların neredeyse tümünün hastalandığını göstermektedir2. Sıcak karışım asfalt yapılan tesisler ile yakın çevresinde çalışanlar, asfaltlı karışımları yollara seren kürekçiler, kamyon ile taşıyan, silindir ile sıkıştıran ve bu yol kaplama işlerine nezaret eden çalışanlar büyük risk altındadırlar. ABD'de yapılan araştırmada, çatıları erittikleri sıcak asfalt ile kaplayan işçilerin bir kısmında sıcak asfalt temasına bağlı cilt yanıkları görülmüştür. Ciltlerinde yanık olan işçilerde ve iş sırasında koruyucu eldiven kullanmayanların kanlarında daha yüksek DNA hasarı tespit edilmiştir5. Fransa, asfalt yapımında kullanılan bitüm maddesinin insanda ciddi kanser riskleri ortaya çıkardığını duyurdu. Yollara 150 derece ısıda dökülen asfalttan yayılan toksik ve kanserojen dumanla bağlantısı bir mahkeme tarafından kabul edildi1,6. Çin'de, 233 fabrikada, benzen etkisinde kalan 30.000 Çinli işçi üzerinde yapılan araştırma sonuçları, en az 10 ppm maruz kalan işçilerin lösemi riskinde bir artış görüldüğünü kanıtlamıştır3. Anayollar, otoyollar, bulvar ve sokaklarda kullanılan asfalt kaplamaların, sıcakların etkisiyle içerisindeki zararlı ve kanserojen kimyasalları buharlaşma yoluyla salmaya başlaması ve bunun solunması, uzun vadede çok ciddi sağlık sorunlarına neden olmaktadır3. Demir Çelik sektöründe entegre üretim yapan fabrikalarda yan ürünü olarak ortaya çıkan RT9 denilen yol katranları, asfalt maddesi olmayıp, çevreye zararlı bir maddedir. Katranla yapılan asfalttın kanser riski olabilir. Katranla yapılan asfalt en fazla 3 yıl kalır. Yazın sıcaklar da adeta süngerin üzerinde yürüyormuşsunuz gibi bir his verir. Yumuşak olup, yağmurda akar ve yer altı sularına karışarak insan sağlığını tehdit eder7. Meydanlarda, ara sokaklarda, kaldırımlarda, okul, hastane, oyun alanları, parklarda asfalt tercih edilmemelidir. Avrupa'da pek çok şirket, plastik atıkları geri dönüştürerek inşaat sanayine kazandırıyor. Bu fabrikaların birinde, plastik malzemeler geri dönüştürülerek kaldırım blokları elde ediliyor. Düşük maliyetli ve çevre dostu olan bu yöntem ile elde edilen kaldırımlar dünyanın pek çok farklı ülkesinde kullanılıyor8. Plastik atıklar yol yapımında da tercih ediliyor. Normalde yollar kireçtaşı, kum ve zift karışımından oluşuyor. Plastik tercih edilen karışımlarda ise pelet adı verilen küçük plastik parçalar, ham petrolden elde edilen ziftin yerine kullanılıyor8. Hindistan genelinde yaklaşık 10.000 km uzunluğundaki yol, plastik atıkları kullanılarak döşenmiştir9. Ülkemizde bazı belediyeler kaldırımları asfaltla kaplayıp boyamaktadırlar. Asfalt, yola dökülen taş parçaları, buz, kar, aşırı yağıştan dolayı kısa sürede hasara uğrayabilir; yer altı suyuna geçerek, canlı yaşamını olumsuz etkileyebilir. Araçlardan yola dökülen benzin asfaltın çözünmesine neden olur ve kullanılmaz bir hal alır. Yerel yönetimler her boş alanı asfaltla kaplamamalıdır. Okul bahçeleri, hastaneler, çeşitli etkinlik alanları ve benzer alanlar parke taşlarla ya da özel betonla kaplanmalıdır. Şehirlerdeki asfalt yüzeyler ısıyı çekerek, çevrelerindeki kırsal alanlardan daha sıcak olmaktadır. Siyah asfaltın küresel ısınmaya da neden olduğu biliniyor. Yola dökülen ziftin trafiği zora soktuğu, her yıl yol yapımı sırasında ve gerek kaza sonucu araziye dökülen tonlarca ziftin hayvanlara ve kuşlara büyük zarar verdiği, toprağı ve suyu kirlettiği ortadadır. Şehirlerde asfalt ve betonun yoğunluğundan, yağmur suyunun emilememesi nedeniyle yer altı suları yenilenemiyor. 4- Alver, E., Demirci, A. ve Özcimder, M. 2012. Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar ve sağlığa etkileri. Mehmet Akif Ersoy Üniv. Fen Bil. Enst. Derg. 3/1, 45-52.


Son yıllarda sosyoekonomik düzeyi yüksek toplumlar dahil olmak üzere tüm dünyada bilimsel düşüncenin yerini metafizik görüşlerin, batıl inançların almasıyla birlikte aşı karşıtlığı da kendine çok sayıda taraftar bulabilmektedir. Aşı karşıtlarının gözden kaçırdıkları önemli bir konu aşıların sadece aşılanan kişiyi değil tüm toplumu koruduğu gerçeğidir. Aşılar sadece uygulandıkları kişiyi korumakla kalmazlar aşı yapılmayan veya yapılamayan kişileri de korurlar. Aşıyla bağışıklık kazanan kişiler enfekte olmayacakları için başkalarına da enfeksiyon bulaştıramazlar ve böylelikle enfeksiyonun toplumda yayılması da engellenmiş olur. Toplumda belli bir hastalığa karşı bağışık olan kişilerin oranı arttıkça hastalığın salgın yapma şansı da azalır ve bağışık kişi oranı belli bir eşiğin üstüne çıktığında salgın riski tamamen ortadan kalktığı gibi sporadik vakalar da çok azalır (milyonda 1'in altına düşmesi: eliminasyon) veya görülmez olur . Hastalıklara göre değişmekle birlikte salgınların önlenebilmesi için sürü bağışıklığının %80'in üzerinde olması istenir ki bunun için toplumun %90'ının aşılanması gerekir. Tıbbi literatürde sürü bağışıklığı olarak adlandırılan bu durum nedeniyle, aşı olma veya olmama kararı bireysel olduğu kadar toplum üzerinde de etkisi olan, toplumsal sonuçları olan, bir karardır. Aşı olmayan kişiler sadece kendilerini değil tüm toplumu, çocuklarına aşı yaptırmayan anne babalar sadece kendi çocuklarını değil tüm çocukları riske atmış olurlar. Öykümüz 1998 yılında İngiltere'de Andrew Wakefield ve arkadaşları tarafından, çok önemli ve prestijli bir tıp dergisi olan Lancet'te kızamık-kızamıkçık-kabakulak aşısının bağırsaklarda enflamasyona ve bunun sonucunda otizme neden olduğuna dair 12 olguyu içeren bir makale yayınlaması ile başlar. Sonradan yapılan, 20'den fazla büyük ve kaliteli çalışma ile bu bulguların doğru olmadığı gösterilir (Gerber ve Offit, 2009). Dahası Wakefield'in, otistik çocukların aşı firmalarını dava etmiş olan avukatları ile para ilişkisi içinde olduğunun da anlaşılması ile Lancet Dergisi makaleyi 2010 yılında geri çeker ve İngiliz Tıp Konseyi Wakefield'i etik dışı araştırma ve yalan yayın yapma dahil olmak üzere 18 ayrı başlıkta suçlu bularak hekimlik yetkisini iptal eder (Eggertson L, 2010). Ancak makalenin yayınlandığı 1998'den 2000'li yılların ortalarına kadar konu tüm Birleşik Krallık'ta gündemde kalır, aşı karşıtı kampanyalara bilimsel bir malzeme olur ve çok sayıda aile otizm korkusu ile çocuklarına KKK aşısı yaptırmaz. İngiltere ve Galler'de KKK aşısı yaptırma oranları yıllarca düşük düzeyde kalır (Keenan A ve ark., 2017). Bunun sonucunda, 2003 yılında 2 yaşındaki çocuklar arasında aşı kapsayıcılık oranı %80'in altına düşer. Sürü bağışıklığının bu şekilde azalması İngiltere ve Galler'de kızamık olgu sayısında dramatik artışları da beraberinde getirir . Londra'da aşının otizme neden olduğuna ilişkin yalan haberler nedeniyle başlayan salgın onlarca kişinin hastanelerde tedavi edilmesi ve en az 4 kişinin ölümü ile sonuçlanır. Aynı dönemde bağışıklama oranlarının düşmesi ile kızamık salgını tüm Avrupa'ya yayılır. Türkiye de dahil çok sayıda Avrupa ülkesinde kızamık olgu sayısında hızlı artışlar yaşanır. Türkiye'de 2013 yılında olgu sayısı 7415 olarak gerçekleşir. Salgın, 2000 yılında kızamığı elimine etmiş olduğunu duyuran Amerika Birleşik Devletleri'ne de ulaşır. Avrupa'da salgının bütün hızıyla devam ettiği 2000'li yılların ortalarında Indiana'dan 17 yaşında ve kızamık aşısı yaptırmamış bir genç Romanya ziyareti yapar. Dönüş yolculuğunda ateşi çıkar ama cilt döküntüleri henüz yoktur. Ertesi gün 500 kişilik bir pikniğe katılır ve sonuç: 500 kişi içinde kızamık aşısı olmayan 35 kişiden 31'i (%89) kızamık olur. Aşı yaptırmış olan 465 kişiden ise sadece 3'ü (%0.6) hastalanır. Benzer bir olay, Ocak 2008'de İsviçre ziyaretinden dönen 9 yaşındaki çocuk nedeniyle onlarca kişinin kızamık olduğu San Diego'da yaşanır. Bu dönemde Kaliforniya'da 10 bin ailenin çocuklarına kızamık aşısı yaptırmadığı tespit edilmiştir. Kızamığı 2000 yılında elimine etmiş olan ABD'de 2014 yılına kadar 23 büyük kızamık salgını yaşanır. 2009 yılındaki Londra seyahatinde kabakulak olan 11 yaşındaki çocuk ise New York'ta katıldığı bir yaz kampında çok sayıda kişiyi enfekte eder. Bu kamptan başlayan salgın 3 ayda New York'ta 2000 kişinin kabakulak olması, en az 65 kişinin komplikasyonlara uğraması ile sonuçlanır. Wakefield'in yalanları ve aşı karşıtı hareketler nedeniyle KKK aşılanma oranlarının çok düşmüş olmasının bedelini farklı ülkelerden çok sayıda insan ödemiştir. Üstelik olay sadece KKK ile sınırlı kalmamış, diğer aşıların da yapılmaması nedeniyle boğmaca, difteri, çocuk felci gibi unutulmuş hastalıklar da salgınlar yaparak insanlığın başına tekrar bela olmuştur. Aşılar, 20. yüzyılda halk sağlığı için yapılanlar arasında, içme suyunun klorlanması, tütünün zararlarının ortaya konması gibi çok önemli buluşların önüne geçerek birinci sırada yer almaktadır. 20. yüzyılın ikinci yarısında insan sağlığını tehdit eden çok sayıda hastalık aşılar sayesinde artık neredeyse kaybolma noktasına gelmiştir . Aşı karşıtı hareketler, gruplar bilimsel bilgiye uzak oldukları kadar tarih bilgisinden de yoksun olduklarından, bugün aşı olunmasına gerek olmadığını iddia ettikleri hastalıkların yakın geçmişte yüz binlerce insanı sakat bıraktığını ve öldürdüğünü bilmemektedir. Bunları bilseler aşı karşıtlığının insanlık karşıtlığı olduğunu da anlayabilirlerdi. Elbette bilimsel olarak aşılarla ilgili tartışılacak çok başlık var ve bilim insanları halen tartışıyorlar. Ancak bu tartışmalar sadece daha etkili, daha az yan etkisi olan daha ucuz ve pratik aşıların nasıl geliştirilebileceğine ve aşılanma oranlarının nasıl artırılabileceğine ilişkindir. Hiçbir bilimsel ortamda aşıların gerekli olup olmadığının tartışıldığını duyamazsınız. Aşıların çağımızın üretim ilişkileri içinde, kapitalist sistemin işleyişine tabi olarak büyük şirketler tarafından üretilmesi, satılması ve kullanılması da aşılara karşı olmak için bir gerekçe olmamalıdır. Yapılması gereken, insanların aşı olmaması için değil, tam tersine, aşıların gelişmiş gelişmemiş tüm ülkelere aynı miktarda ve kolaylıkla temin edilmesi, zengin fakir herkese ücretsiz şekilde yapılması için mücadele etmektir. Aşılar bütün insanlık içindir.


Araştırmalara göre 10 yıl öncesine nazaran çocuğunu aşılamayı reddeden aile sayısında artış görülüyor, ancak karşı çıkma sebepleri artık daha farklı. Çocuklarına aşı yaptırmayı reddeden ebeveynler artık aşıya ihtiyaç duymadıklarını belirtiyor. 2013 yılında yapılan araştırmada 627 pediatriste yöneltilen ankette, ebeveynlerin aşıyı reddedip reddetmediği ya da geciktirip geciktirmediği ve nedenlerine dair izlenimleri soruldu. Aslında bu araştırma aynı sorularla 2006 yılında yapılan önceki araştırmanın devamı niteliğindeydi. 2006 yılında pediatristler %75 oranında ret aldıklarını belirtirken 2013 yılında bu oran %87'ye çıktı. Araştırmaya göre çocuklarının sağlıklı bir yaşam sürdürmesi için gerekli olan aşılardan birini veya birkaçını tıbbi olmayan nedenlerle reddeden ebeveynlerin sayısında artış görüldü. Pediatristler aşıyı reddeden ebeveynler ile aşıyı geciktiren ebeveynlerin bambaşka gerekçelere sahip olduğunu belirtti. Örneğin aşıyı geciktiren ebeveynler çocuklarının canının yanacağını veya bağışıklık sistemlerinin daha hazır olmadığını düşünüyor. Ancak aşıyı reddeden ebeveynler ise aşının gereksiz olduğunu düşünüyor. Aşıyı gereksiz görerek reddeden ebeveynlerin yüzdesi 2006'dan 2013'e %10 artış gösteriyor. Şu anda aşı otizme neden olur kaygısının kesin olarak yanlış olduğu biliniyor. Bu gerekçenin ardına sığınanların ret oranı 2006 yılında %74 iken, 2013 yılında aynı gerekçeyle aşıyı reddedenler %64'lük orana sahip. Yani aşı otizme neden olduğu için reddedenlerin sayısında azalma var. Katılımcı pediatristler, ebeveynlerin bazılarının bir tek aşıyı reddederken bazılarının birçok aşıya karşı çıktığını belirtiyor. Aşıya karşı çıkma oranlarının artışında, salgın hastalıkların nadir görülmesinin ve toplum hafızasının silinmiş olmasının etkili olabileceğine dikkat çekiliyor. Uzmanlar, 2013'te yapılan araştırmadan hemen önce ortaya çıkan kızamık salgınını gibi bazı gelişmelerin, toplumsal bağışıklık konusunda bilinç oluşturabileceği ve konuyu incelemek için daha fazla araştırmaya gereksinim duyulduğu konusunda hemfikir.


15 Nisan 2018, Pazar günü Cumhuriyet Gazetesi'nde yayınlanan Sayın Mine Kırıkkanat'ın "Aşılar Tartışılmalıdır" başlıklı köşe yazısında yer alan bazı ifadeler ile ilgili kaygılarımı paylaşmak isterim. ....herhangi bir konuda kuşkuyu elinin tersi ile itme... düşüncesi elbette çağdaş bilimsel yaklaşım ile örtüşmeyen bir davranıştır. Kuşkuculuk olmadan, mutlak doğrular ile bilimsellikten bahsetmenin mümkün olmayacağı yadsınamaz bir gerçektir. Ancak bazı kanıtlanmış doğrular da, çağdaş bilimin vazgeçilmezleri olarak ortak kabul görmüş verilerdir. Bugün, Yer çekimi var mı? Dünya yuvarlak mı? gibi soruları ortaya atmak, bilimsel kuşkuculuk şeklinde savunulası fikirler değildir, olmamalıdır. Kırıkkanat'ın verdiği referanslar, bilimsel makaleler değil, Le Point , Le Parisien gibi magazinsel yönü ağır basan dergi ve gazetelerdir. Belirtilen doğrultuda yaklaşımlara örneğin Le Monde gibi görece daha ciddi bir yayın organında rastlamak mümkün değildir. Böyle hayati bir sağlık konusu ele alınırken, hakemli dergilerde yayınlanmış makalelere dayanan kanıtlardan örnekler vermenin daha uygun olduğunu düşünmekteyim. Kırıkkanat'ın yazısında Hepatit B aşısı, sadece ebeveynlerin birinin virüs taşıyıcısı olması şartıyla ve/veya yaşamsal ya da çalışma ortamı riskli ise 15 yaşından sonra yapılması gereken bir aşıdır ifadesi günümüz bilimsel verileri ile tamamen çelişen ve bu virüsün bulaş yollarını dikkate almadan ya da bilmeden öne sürülmüş bir ifadedir. HBV, virüs taşıyıcısı anneden-bebeğine bulaşabileceği gibi, kontamine kan ve taşıyıcı bir kişi ile cinsel ilişki sonucu bulaştığı bilinen bir virüstür. Ancak, HBV bulaşlarının 2/3'ü bu klasik bulaş yolları ile açıklanmakta, geriye kalan 1/3'lük bulaşlar ise yakın temas şeklinde ifade edilen ve tam tanımlanamayan yollardan gerçekleşmektedir. HBV sadece kanda bulunmaz, yüksek konsantrasyonda tüm vücut sıvılarında bulunmaktadır. İşte bu nedenle Afrika ülkelerinde ve ülkemizde virüs içeren tükürük ile temasın önemli bir bulaş kaynağı olduğu gösterilmiştir. Bu durumda 15 yaşına gelmeden, bebeklik çağında söz konusu virüs ile kreşlerde, ana okullarında karşılaşma olasılığı bulunmaktadır. Kısacası, Hepatit B aşısını 15 yaşından sonra yaptırma yaklaşımı eksik ve yanlış bir yaklaşımdır. Bu aşının doğumdan sonra ilk 48 saatte uygulanması ile Tayvan gibi bir dönem enfeksiyonun çok yaygın olduğu bir coğrafyada, hepatoselüler karsinoma sıklığı, 15 yıl sonunda 0,7/100.000'den 0,3/100.000'e düşmüş, aynı ülkede HBV taşıyıcılığı %20,3'den %2,4 - %4,4 oranına inmiş olup, artık bu aşının önemi ve gerekliliği tartışılmaz bir konu olarak klasik bilgiler arasına girmiştir. Hepatit B aşısı gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerde, DSÖ önerisi doğrultusunda, doğumdan sonra uygulanmakta olup, Bu enfeksiyon ülkemde artık görülmüyor, her çocuk neden aşılansın ki? düşüncesi çok riskli bir yaklaşımdır. Özellikle aşılama uygulamalarının aksadığı ülkelerden gelmekte olan sığınmacılar/göçmenler, aşılanmamış kesimler için ciddi bir risk oluşturmaktadır. ...menengokok ve kızamık aşısı gibi bazı aşıların da ancak salgın durumunda uygulanması... fikri tamamen hatalı bir uygulama olarak değerlendirilmelidir. Bir aşı, bu örnekte kızamık aşısı, salgınları önlemek için uygulanır, salgınlar sonrasında değil... Nitekim 1998 yılında Lancet dergisinde yayınlanan Dr. A. Wakefield'in bir makalesi nedeniyle önce İngiltere'de, sonra diğer gelişmiş Avrupa ülkelerinde aileler çocuklarına bu aşıyı yaptırmaktan kaçınmışlar ve sonuçta 2000'li yıllarda söz konusu ülkelerde çocuklar arasında geniş çaplı kızamık salgınları görülmüştür. Dr. Wakefield'in makalesi 2 yıl sonra bilim dışı özellikleri nedeniyle yayından kaldırılmış, kendisinin İngiltere'de hekimlik yapma hakkı elinden alınmıştır. 2017 yılı Temmuz ayında İtalya'da, Ocak 2018 döneminde ise Fransa'da çocukluk çağı aşılarının sadece öneri doğrultusunda uygulanışına son verilerek zorunlu olarak uygulanma kararı, yukarıda belirttiğim kızamık salgınları nedeni ile alınmıştır. Le Parisien'de yayınlanan aşılardaki aluminyum raporu... bölümü ise yine hatalı ve eksik bilgiler içermektedir. Saflaştırılan aşı antijenlerinin immün sistemi uyarma güçleri azaldığından bu gücü eski haline getirmek için yaklaşık 80 senedir güvenle kullanılan alüminyum bazlı adjuvanların şimdiye dek otoimmün ve nörolojik hastalıklara yol açtıklarını gösteren bilimsel bir kanıt yoktur. Fransız toplumunda aşılara karşı duruş, yıllar öncesine dayanan tepkisel bir tavırdır; aslında Fransa'da merkezi otoriteye hemen her konuda karşı çıkış, bilinen ve bence sağlıklı bir yaklaşımdır. Nitekim Ocak 2018 döneminde Jean Jaures Vakfı'nın gerçekleştirdiği bir çalışmada Fransızların %55'inin, Sağlık Bakanlığı yetkililerinin ilaç endüstrisi ile işbirliği yaparak aşılara ait olumsuzlukları gizlediklerine inandıkları saptandı. Ancak sağlık alanında merkezi otorite söylevlerine güvenmeme durumu bazı sorunları beraberinde getirmektedir. yaşanmış olduğunu anımsamak gerekir. O yıllarda HIV yönünden tarama imkanı olduğu halde test yapılmadan hemofili hastalarına uygulanan pıhtılaşma faktörleri ile yüzlerce hastaya HIV bulaşı söz konusu olmuş; sorumlu politikacılar, kan bankaları yetkilileri mahkum olmuş ve o günden sonra Sağlık Bakanlığı yetkilileri kamuoyundaki duyarlığa aşırı özen göstererek adımlar atmaya başlamıştır. Nitekim Hepatit B aşısının Multipl skeleroza yol açması gibi bazı dayanaksız savlar Fransa'da hala gündemdedir ve sağlık yetkilileri, eleştirilerden korkarak, toplum sağlılığını ilgilendiren konularda cesur kararlar almaktan kaçınıyor. Herkese Bilim Teknoloji dergisinin 23 Mart 2018 tarihinde yayınlanan 104. sayısında, aşılara ayrı bir dosya açmış ve konunun uzmanı kişilerin ve uzmanlık derneklerinin ayrıntılı ve çok doğru olan görüşlerine yer verilmiş idi. Bu nedenle, aşılara yöneltilen haksız suçlamaları tek tek ele almak istemiyorum. Ancak genel anlamıyla bugün yükselmekte olan AŞI KARŞITLIĞI sorununun, aslında tüm ülkelerde BİLİM KARŞITLIĞI ile örtüştüğünü; post-modern dünyada bilimselliğe karşı çıkarak, ilaç firmalarının oyununa gelmemek şeklinde oldukça iddialı bir yaklaşım olan ucuz kahramanlığa dikkatinizi çekmek istedim. Böyle bir yaklaşım, ülkemizde, hacamat-sülük tedavilerinin yaygınlaşıp belirli çevrelerde rağbet görmesi ile paralellik göstermektedir. Günümüzde tamamlayıcı ya da alternatif tıp olarak tanımlanan ve genel anlamda bilimsellikten uzak görüşlerin, klasik tıp uygulamalarına eleştirilerinin temelinde bu tip bir düşünce yatıyor. Öte yandan gelişmiş Batı ülkeleri, sistematik olarak yıllardır kullandıkları aşılar sayesinde belli başlı enfeksiyon hastalıklarını ya tamamen ortadan kaldırmışlar ya da çok alt düzeye indirmişlerdir. Sonuçta zaman içinde ender görülen bulaşıcı hastalıkların önemi toplum genelinde unutulmuş, aşılar adeta kendi başarılarının kurbanı olmuştur. Bu aşamada, temiz içme suyuna erişim ile beraber, aşıların dünya genelinde ölümleri önlemede en önemli uygulama olduğunu; ve her yıl aşılama sayesinde: 2,7 milyon kızamık, 2 milyon neonatal tetanos, 1 milyon boğmaca, 600.000 paralitik poliyo ve 300.000 kadar difteri olgusunun önlendiğini yinelemek uygun olacaktır. Elbette çok uluslu ilaç ve aşı firmalarının kar amacı güden kuruluşlar olduğunu asla unutmadan, bilime ve sağlık otoritelerinin her söylediğine karşı çıkmanın ve bunu yaparken herhangi bir bilimsel kanıt göstermeden oyuna gelmeyelim söylevinin, çok hassas ve özenle yaklaşılması gereken bir konu olduğunu; aşılar gibi toplum sağlığını yakından ilgilendiren alanlarda yazıp-çizerken daha sorumlu davranılması gerektiğini düşünmekteyim. - Chang MH, You SL, Chen CJ et al. Decreased incidence of hepatocellular carcinoma in hepatitis B vaccinees: a 20-year follow-up study. J Natl Cancer Inst 2009;101:1348. - Lin HH, Wang L-Y, Hu C-T et al. Decline of hepatitis B carrier rate in vaccinated and unvaccinated subjects: sixteen years after newborn vaccination program in Taiwan. J Med Virol 2003; 69:471. - François G, Duclos P, Margolis H et al. Vaccine safety controversies and the future of vaccination programs. Pediatr Infect Dis J 2005;24:953-961. - Plotkin SA. Vaccines: past, present and future. Nature Med 2005;11:S5. - Wakefield AL, Murch SH, Anthony A, et al. Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children. Lancet 1998; 351: 357.


Spor konusunda tembellik yapıyorsanız rahatlamadan önce hatırlamakta fayda var. Doktorlar hareketsiz bir hayat sürmenin, aşırı spor yapmaktan çok daha kötü olduğunu vurguluyor. Bisiklete binmek, tempolu yürüyüş, yüzme gibi orta ve hafif şiddette egzersizlerin kalp sağlığına katkısını gösteren çok sayıda çalışma mevcut. Ortalama bir yetişkin için haftada en az 150 dakika orta veya hafif şiddette egzersiz sağlıklı bir kalp için gerekli. Kişinin nefesini kesen ve terle sırılsıklam eden türde egzersizler ise ağır egzersizler sınıfına giriyor. Eğer bu tür fazlaca efor gerektiren egzersizleri tercih ediyorsanız haftada 75 dakikanın yeterli olduğu araştırmalar ışığında söylenebilir. Öte yandan atletlerde ve dayanıklılık sporcularında kalp sağlığını inceleyen 12 farklı çalışmanın derlendiği bir incelemeye göre bedeninizi gün aşırı zorlamak kalbi strese sokarak bir tür kalp ritmi bozukluğu olan atriyal fibrilasyon riskini artırıyor. Kalpte bulunan dört bölme kanın pompalanması sırasında belirli bir düzende çalışır. Her kalp atışında önce kalbin üst iki odacığı, ardından alt iki odacığı kasılır. Bu kasılmalar kalpteki elektrik sinyalleri ile yönetilir. Normal, sağlıklı bir kalpte elektriksel uyarılar sağ üst odacıkta yer alan bir dokuda başlar ve kişinin aktivitesine göre ayarlanır. Atriyal fibrilasyon rahatsızlığında birçok farklı uyarı aynı anda verilir ve üst odacıklar çok hızlı ve düzensiz bir biçimde kasılır. Uyarıların sayısı dakikada 300 ila 600'ü bulabilir. Kalp ritmindeki bu bozulma kanın olması gereken şekilde pompalanmasını engeller. Bu da bütün dolaşım sistemini etkiler. Avustralya'da Baker IDI Kalp ve Diyabet Enstitüsü'nde spor kardiyoloğu olarak görev yapan Dr. Andre La Gerche'nin 2011'de yayınlanan bir araştırmasına göre, Leuven Üniversitesi Hastanesi'ne atriyal fibrilasyon şikayetiyle başvuran ve hastalığa neden olan yüksek tansiyon, obezite, diyabet gibi hastalıkları bulunmayan kişilerin, ortalamanın üzerinde ağır efor gerektiren sporlarla uğraştıkları ortaya koyulmuş. Benzer şekilde 2009'da Danimarka'da yapılan bir çalışmaya göre atletlerin atriyal fibrilasyon riskinin, atlet olmayan kişilere göre 5.3 kat daha fazla olduğu görülmüş. La Gerche, aşırı egzersiz yapmanın kalp sağlığına olumsuz etkilerinin olabileceğine dair kanıtlar olsa da bugün bildiğimiz kadarıyla egzersizin ne kadarının aşırı olduğunu tam olarak söylemenin mümkün olmadığını söylüyor. Öte yandan Madrid 12 Ekim Araştırma Enstitüsü'nden Dr. Fabian Sanchis-Gomar ise yüksek efor gerektiren egzersizlerin uzun vadede kan basıncını ve vücut yağ oranını düşürdüğünü, insülin duyarlılığını artırdığını ve ölümü geciktirdiğini söylüyor. Ocak 2015'de başlatılan bir araştırmada ise 12 uzun mesafe koşucusu bilim uğruna bir yarış kapsamında günde yaklaşık bir maraton (42,195 km) ve toplamda 4800 kilometre koştu. 140 gün süren bu yarışta koşucular Kaliforniya'dan Maryland'e Amerika Birleşik Devletleri'ni sağdan sola kat etmiş oldular. Massachusetts General Hospital Kalp Merkezi'nde Kardiyovasküler Performans Programı'ndan Dr. Aaron Baggish liderliğindeki çalışmanın gelecek yıl yayınlanması bekleniyor. Çalışma ayrıca aşırı uzun mesafe koşucularının kalp sağlığı üzerine yapılan ilk uzun vadeli araştırma olması nedeniyle, bu alandaki tartışmalara bir süre nokta koyacak gibi görünüyor.


Apple şirketinin kurucu ortaklarından Steve Jobs yaşamının kısa bir döneminde iflah olmaz bir meyve tüketicisi olarak da ün saldı. Bu dönemde bedenini zararlı sıvılardan arındıracağı inancıyla, gün boyu yalnızca meyvelerle beslendi. Jobs'un yaşamını beyaz perdede canlandıran sinema yıldızı Ashton Kutcher de, pankreası zarar görüp hastanelik oluncaya dek, Jobs'un meyve-odaklı beslenme düzenini benimsediği haberiyle dillere dolandı. Peki, aşırı miktarda meyve yemek gerçekten de sağlığa zararlı mıdır? 1980 tarihli bir araştırmada eski çağlarda insanlarda çene ve dişlerin evrilmesiyle birlikte atalarımızın meyvenin ağırlıkta olduğu bir beslenme düzenini benimsedikleri öne sürülse de, meyve ağırlıklı beslenme düzenlerinin günümüzde insanlara yarar mı sağladığı, yoksa zarar mı verdiği yönünde yeterince kanıt yok. Kaliforniya Üniversitesi Nöroendokrinoloji uzmanlarından Emeritus Profesör Dr. Robert Lustig, Bir yerlerde yalnızca meyve ile beslenen insanlar var ve bildiğimiz kadarıyla bu kişiler son derece sağlıklılar diyor . Ancak uzmanlar sağlıklı yetişkinlerin bol miktarlarda meyve yemelerinin, dengeli beslenme düzeninin bir parçasını oluşturduğu sürece, büyük bir olasılıkla hiçbir sorun yaratmayacağını öne sürüyorlar. Çok fazla meyve yemenin kaygı uyandırması öncelikle meyvelerin içerdikleri doğal şekerlerden kaynaklanıyor. Meyvelerde şeker içeriği kesinlikle yüksek olmakla birlikte, araştırmalar sürekli olarak işlenmemiş meyve tüketiminin obezlik ve daha başka metabolik hastalıklara yakalanma olasılığını azalttığını ortaya koyuyor. Dahası, işlemden geçirilmemiş meyvelerin şekerden kaynaklanan sağlık sorunlarının etkilerinin görünürde hafifletici birtakım yararları da var. Öncelikle, işlenmemiş meyveler hem çözünebilir hem de çözünemeyen lifler içerirler. Bu iki türde lif hep birlikte ince bağırsaktaki onikiparmak bağırsağında jölemsi bir kafes oluştururlar. Bu kafes meyvenin içeriğindeki şekerin büyük bir bölümünün sindirim sürecinin başında soğurulmasını önler. Aşırı miktarda işlenmiş şeker tüketiminin insan sağlığına verebileceği olası zararların ele alındığı Fat Chance adlı kitabı da kaleme alan Lustig, Tıpkı tsunami dalgasını durdurmak amacıyla suyun altına çekilen bir duvar gibi, bu jölemsi duvar da karaciğere aşırı bir yükleme olmasını önlemek amacıyla şeker emilim hızını sınırlandırıyor diyor. Bunun yerine, meyvenin içeriğindeki şeker ve öteki bileşenler hızla ince bağırsağın daha aşağılarında yer alan jejunum ve ileum bölümlerine doğru yol alır. Sindirim kanalının ilk bölümü bakterilerden büyük ölçüde arınmış olmakla birlikte, daha altlardaki bu yapılar trilyonlarca bağırsak mikroorganizmasını içlerinde barındırırlar. Bu yapılar şekerin çoğunu metabolize ederler ve daha önce de belirtildiği gibi, şeker tüketilmiş olmasına karşın soğurulmaz diyor Lustig. Lustig, işlemden geçirilmemiş meyvelerdeki çözünür ve çözünemeyen lif birleşiminin meyve şekerlerinin emilimini denetlemeye yardımcı olmanın yanı sıra, sindirim düzeneğinin tekerlerini yağladığını dile getiriyor. Yiyecekler ileuma ulaşır ulaşmaz bağırsaklardan beyne tokluk sinyalleri gönderildiğini, bundan ötürü de, insanların lifli meyveler yediklerinde çok daha hızlı doyduklarını belirtiyor. Sonuç olarak, meyve tüketiminin kendi kendini sınırlayıcı bir etki yarattığına ve bu yüzden de meyve tüketiminde aşırıya kaçılmasının oldukça düşük bir olasılık olduğuna dikkat çekiyor. Ancak bol miktarda meyve tüketilmesi kimi olumsuzlukları da beraberinde getirebilir. Washington Üniversitesi Halk Sağlığı ve Beslenme Merkezi başkanı Dr. Adam Drewnowski, Aşırı miktarda işlenmemiş meyve yemek ishale neden olabilir diyor. İşlenmemiş meyvelerin gözardı edilemeyecek denli pahalı olduğunu ve bütçeyi sarsmayacak taze meyvelerin elma, portakal, üzüm, kavun ve karpuz ile sınırlı olduğunu da sözlerine ekleyen Drewnowski, Böğürtlen, dut, çilek gibi küçük ve yumuşak meyveler, özellikle de bunların organikleri genelde ateş pahasıdiyor. Meyve tüketiminde unutulmaması gereken bir konu da, meyve suyu ya da sıvı meyve püresi tüketmenin işlenmemiş meyve yemekle aynı şey olmadığıdır. Her iki içecek de çeşitli olumsuzluklara neden olabilir. 2013 yılında Harvard Üniversitesi Halk Sağlığı Fakültesi tarafından yapılan bir araştırmanın ortaya koyduğu kimi bulgular, meyve sularıyla şeker hastalığı arasında bir bağlantı olduğuna işaret ediyor. Lustig meyve suyu ve püresinin yapım sürecinde de şekerin ince bağırsaktaki emilim hızını denetleyen çözünemeyen lif parçacıklarının ya tümden yok olduğunun, ya da zarar gördüğünün altını çiziyor ve Meyve püresi, meyve suyuna kıyasla, çok daha sağlıklı olsa gerek. Ancak meyve püresi tükettiğinizde insülinin yine de tavan yapacağını, bunun da metabolik hastalıklara yol açabileceğini sakın unutmayın diyor. Meyve tüketiminde kimi meyveler ötekilere kıyasla daha sağlıklı olabilir. Küçük taneli yumuşak meyveler pahalı olsalar bile, kalp ve beyin sağlığına ciddi bir katkıda bulundukları da bir gerçek. Lustig, yüksek düzeylerde şeker içerdiklerinden ötürü kara listeye alınmış olsalar da, muz, ananas ve tropikal meyve adıyla bilinen kimi başka meyvelerde lif oranlarının öteki meyvelere kıyasla daha yüksek olduğunu ve bu nedenle de özünde tehlikeli olmadıklarını öne sürüyor. Lustig tüm bu meyveler arasında en çok kaçınmamız gereken tek meyvenin üzüm olduğuna dikkat çekiyor ve Üzüm, şeker-lif oranı açısından en olumsuz değerlere sahip meyvedir. Üzümlerin her biri gerçekte minik birer şeker çuvalıdır diyor. Ancak Lustig insanlara, üzüm yemekten tümden kaçınmak yerine, aşırıya kaçmamalarını öneriyor. Kısacası, işlenmemiş meyveleri seviyor ve bunları bol miktarda tüketiyorsanız bunun sağlığınıza zarar verebileceği gibi bir kaygıya kapılmanıza gerek yok.


Günümüzde yüksek protein diyetleri revaçta, ancak Finlandiya'da yapılan bir araştırmaya göre bu gibi diyetler orta yaşlı erkeklerde kalp yetmezliği riskini artırıyor olabilir. Doğu Finlandiya Üniversitesi'nden beslenme epidemiyolojisi öğretim üyesi Jyrki Virtanen liderliğinde yürütülen araştırmada, 42 ila 60 yaşları arası 2400'den fazla erkeğin dört gün boyunca yedikleri kaydedildi . Ardından katılımcılar, tükettikleri protein miktarına göre dört gruba ayrıldılar: En düşük grup günde ortalama 78 gram protein tüketirken, en yüksek grup 109 gram tüketiyordu. Bu katılımcılar 22 yıl boyunca takip edildi ve aralarından yaklaşık 330'unda ilerleyen yıllarda kalp yetmezliği görüldü. Araştırmacılar, daha fazla protein tüketen grupta kalp yetmezliği görülme riskinin diğerlerine göre %33 oranında daha fazla olduğunu tespit etti. Protein kaynaklarının farklı olması bulgularda büyük bir değişikliğe yol açmıyordu: Hayvansal proteini en çok tüketenlerin kalp yetmezliği riski diğerlerine göre %43 oranında fazlayken bu oran süt ve süt ürünleri proteinlerini en çok alanlarda %49'du. Bitkisel protein ise en düşük risk kaynağıydı. Yüksek bitkisel protein tüketiminin kalp yetmezliği riskini yalnızca %17 oranında artırdığı görüldü. Circulation: Heart Failure dergisinde yayınlanan bu araştırma, yüksek protein diyetleri ile kalp yetmezliği arasındaki bağlantıyı inceleyen ilk araştırmaydıAraştırmacılar, bu bulguların doğrulanması için farklı gruplarda da denenmesi gerektiğini vurguluyor. Ayrıca bu araştırma yalnızca yüksek protein içeren beslenme düzeni ile kalp yetmezliği arasındaki bağlantıyı ortaya çıkarttı; protein tüketimini azaltmanın kalp yetmezliğini önlemede etkili olup olmayacağı belirlenebilmiş değil. Denver'daki National Jewish Health Hastanesi, Kalp Damar Hastalıkları Önleme ve Sağlıklı Yaşam Programı yöneticisi Dr. Andrew Freeman, yalnızca bu araştırmaya dayanarak erkeklerin yüksek protein içerikli beslenme düzenlerinden vazgeçmesi gerektiğini söylemenin doğru olmadığını belirtiyor. Ancak bu araştırma da, yüksek proteinin kalp sağlığına zarar veriyor olabileceğini gösteren diğer çalışmaları destekler nitelikte. Örneğin, genellikle et ve süt ya da süt ürünlerinde bulunan doymuş yağ oranının yüksek olduğu beslenme düzenlerinin kalp krizi ve beyin kanaması risklerini artırdığı biliniyor. Amerikan hükümeti, insanların kilo başına 0,8 gram protein tüketmesi gerektiğini öneriyor. Ancak elbette kişinin ne kadar protein alması gerektiği, aktivite seviyeleri, yaşları ve mevcut sağlık durumları gibi birçok etkene göre değişiyor. Colorado Üniversitesi'nden kalp yetmezliği programı müdürü Dr. Larry Allen, bu araştırmanın yüksek proteinin kalp yetmezliğine sebep olduğunu kanıtlamadığını, bu bağlantının başka etmenlere bağlı olabileceğini söylüyor. Örneğin kalp sağlığını etkileyen unsur proteinin kendisi mi yoksa yüksek protein içerikli beslenme düzenlerinde görülen bazı besinlerin eksikliği mi? Bu bilinmiyor. Ancak genel olarak bakıldığında yüksek oranda sebze ve tam tahıl tüketilen dengeli bir beslenme düzeninin, yalnızca yüksek protein içerikli bir beslenme düzenine kıyasla sağlık açısından çok daha iyi sonuçlar verdiği görülüyor. Amerikan Kalp Birliği, çeşitli meyve, sebze, tam tahıl, düşük yağlı süt ürünleri, çiftlik hayvanı eti, balık, baklagiller ve kabuklu yemişler içeren, ancak şekerli içeceklerin ve kırmızı et miktarının düşük tutulduğu bir diyeti öneriyor.


Aşırı sıcaklar kendini göstermeye başladı. Ve bununla başa çıkmak için klima ve vantilatör gibi araçlara yöneliyoruz. Ancak aşırı sıcaklıklara karşı direncin yolu, aşırı soğukla başa çıkabilen insanların geliştirdiği bazı tekniklerden geçiyor olabilir. Aşırı soğuğa direnç gösterebilen bazı insanlar var. Sözgelimi, uzun süre boyunca buzlu suda kalabilen Wim Hof. Nam-ı diğer, Iceman. İnsan beyninin soğuğa nasıl tepki verdiğini inceleyen iki sinir bilim uzmanı, böyle bir direnç sırasında beyinde neler olup bittiğini araştırdı. Wayne Devlet Üniversitesi Pediatri ve Radyoloji Profesörü Otto Muzik, bu tür süper güçlerin, beyni veya bedeni sistematik olarak değiştiren pratik tekniklerden kaynaklanabileceğini öne sürüyor. Belki de en önemlisi; bu değişiklikler, davranışsal ve zihinsel sağlıkla ilgili olabilir ve potansiyel olarak sıradan insanlar tarafından da kullanılabilir. Yoga gibi teknikler, fizyolojik dengeyi değiştirmeye çalışır. Bilim insanları, buna homeostazi diyor. Homeostaz, bir organizmanın fiziksel bütünlüğü için temel bir hayatta kalma ihtiyacıdır ve çok önemlidir. Örneğin, birileri soğuğa maruz kaldığında bazı beyin merkezleri, vücudun tepkilerinde değişiklikler başlatır. Bunlar, ekstremitelere giden kan akışını azaltmak ve ısı üretmek için derin tabaka kas gruplarını harekete geçirmektir. Bu değişiklikler, vücudun ısıyı daha fazla tutmasını sağlar ve bilinçli kontrol olmadan otomatik olarak gerçekleşir. Vücut, duyusal veri topladığında ve bu verileri düzenleyen, önceliklendiren ve buna göre eylem planları oluşturan işlem merkezine ilettiğinde homeostaz devam eder. Bu direktifler daha sonra bu fonksiyonları yürüten vücuda iletilir. Homeostaza aracılık eden ve eylemlerine rehberlik eden, aşağıdan yukarıya fizyolojik ve yukarıdan aşağıya psikolojik mekanizmalar arasındaki dengedir. Araştırmacılar, fizyoloji ve psikoloji arasındaki bu dengenin, soğuğa maruz kalmayla başa çıkma konusunda beyni eğittiğini düşünüyor. Araştırmacılar, bunu çok ilginç bir numara olarak nitelendiriyorlar. Araştırmacılar, beyin ağlarında nedensel etkilerin asimetrisini kabul ediyor. Ancak doğuştan gelen fizyolojik mekanizmaları hedef alan stratejiler, yukarıdan aşağıya psikolojik kontrolü tetikleyebilir mi? Yapılan araştırmalar, fizyolojik stres faktörlerini, odaklanmış meditasyon ile birleştiren tekniklerin, psikolojinin fizyolojik olarak modüle etmesine izin vererek bu asimetriyi kırabileceğini gösteriyor. En azından Iceman Wim Hof üzerine yaptıkları son çalışmalarda gözlemledikleri şey bu. Örneğin Hof'un teknikleri arasında kontrollü nefes alma ve meditasyon söz konusu. Çalışmada, giydiği ıslak giysisine 3,8 derece su pompalayarak kendisini soğuğa maruz bırakmadan önce bu teknikleri uygular. Nefes tutma ve soğuğa maruz kalma iki fizyolojik stres oluştururken, yaptığı meditasyon bir psikolojik kontrol şekli olarak karşımıza çıkar. Normal denekler soğuğa maruz kaldığında, vücut sıcaklığı değişir ve homeostatik sürücüleri tetikler. Ancak Hof'un cilt sıcaklığı bu durumda değişmemiş ve soğuktan etkilenmemiştir. Üstelik, kontrol deneklerinin aksine, beyninin anteriaqueductal gri bölgesini, ağrıyı düzenlemek için harekete geçirmişti. Kendi kendine öğrettiği bu teknik, beyninin ağrı yollarını değiştirerek soğukla başa çıkma yeteneğini değiştirmiştir. Soğuğa maruz kalmanın, homeostatik beyin ağında, zaten nefes tutmasıyla oluşan, stres kaynaklı bir ağrı kesici yanıtı tetiklediği görülüyor. Periaqueductal grinin aktivasyonu, ağrı algısında ve dolayısıyla anksiyetede bir azalmaya işaret ediyor. Hof'un homeostatik beyin ağındaki bu sürekli değişiklikler, soğuğa karşı toleransı arttırıyor. Yani meditasyon işe yarıyordu. İşte önemli kısım: Stres kaynaklı ağrıyı hafifletmenin etkilerini, soğuğa maruz kalmanın ötesine uzatması muhtemeldir. Eğer böyle bir beklenti yerine getirilirse, bu, ilave opioidlerin veya kanabinoidlerin, periaqueductal grisinden salınmasına yol açacaktır. Bu salıverme, serotonin ve dopamin gibi nörotransmiterlerin seviyelerini etkileyerek genel olarak iyi olma hissini arttırır. Bu olumlu geri bildirim döngüsü, bilinen plasebo etkisi ile ilgilidir. Hof'un kullandığına benzer teknikler, vücudun doğuştan gelen bağışıklık tepkisi üzerinde de olumlu etkiler yaratıyor gibi görünüyor. Araştırmacılar ayrıca, opioid ve kanabinoidlerin salınımının duygudurum ve endişe üzerinde de olumlu etkileri olmasını beklediklerini söylediler. Bu etkilerin, stres kaynaklı bir analjezi reaksiyonu uyandırarak, uygulayıcıların ruh hali ve kaygı ile ilgili beyin sistemlerinin kilit bileşenleri üzerinde kontrol sağlayabileceğini düşünüyorlar. Şu anda milyonlarca insan, depresyon ve endişe duygularına yardımcı olmak için ilaç kullanıyor. Bu ilaçların çoğu istenmeyen yan etkilere sahip. Kullanıcıları beyninin homeostatik sistemini etkileyecek şekilde eğiten davranışsal değişim teknikleri bir gün bazı hastalara ilaçsız alternatifler sunabilir. Beyin fizyolojisi ve psikolojisi arasındaki bağlantıları anlama çabaları gerçekten de daha mutlu bir yaşamın kapılarını açabilir.


Aşırı uyku hali, gün içerisinde çok yorgun ya da uykulu olma hissidir. Enerji düşüklüğünden kaynaklanan yorgunluktan farklıdır; sürekli uyuma ihtiyacı içinde olmak okulunuzu, işinizi, hatta ilişkilerinizi ve günlük yaşamınızı bile sekteye uğratacak kadar yorgun hissetmeniz anlamına gelir. Bu durum modern toplumlarda nüfusun %18'ini etkiler. Bir hastalık olarak görülmese de başka sorunların belirtisi olabilir. Huzursuz bacak sendromu bacaklarınızı hareket ettirmek için dayanılmaz ve rahatsız edici bir dürtüye yol açar. Huzurlu bir şekilde yatıyor bile olsanız bacaklarınızda bir zonklama, bir kaşıntı hissedersiniz ve bu his yalnızca kalkıp yürüdüğünüzde geçer. Huzursuz bacak sendromu uykuya dalmayı zorlaştırdığından ertesi gün aşırı uyku hali içinde olmanıza sebep olabilir. Huzursuz bacak sendromu nüfusun yaklaşık %10'unu etkilese de sebebi henüz tam olarak bilinmiyor. Araştırmalara göre de vücuttaki düşük demir seviyesinin sebep olması da mümkün. Narkolepsi genellikle yanlış anlaşılan bir uyku sorunudur. Huzursuz bacak sendromu gibi narkolepsi de nörolojik bir bozukluktur. Narkolepside beyin uyku-uyanıklık döngüsünü doğru ayarlayamaz. Narkolepsi görülen kişiler geceleri rahat bir uyku çekseler de gün içerisinde aşırı uyku hali hissedebilirler, öyle ki örneğin sohbet ya da yemek esnasında uykuya bile dalabilirler. Narkolepsi genellikle psikiyatrik bir sorun ya da başka bir sağlık sorunu olarak yanlış şekilde teşhis edilir. Herkeste narkolepsi görülebilirken gelişimi genellikle 7 ila 25 yaşları arasında olur. Uyku düzeninde gerçekleşen büyük bir değişiklik depresyonun en sık rastlanan sebeplerinden biridir. Depresyonda olanlar eskiye göre daha fazla ya da daha az uyuyabilir. Geceleri iyi bir uyku çekmediğinizde de ertesi gün aşırı uyku hali hissedebilirsiniz. Bazen uykuda ortaya çıkan düzensizlikler depresyonun erken belirtileri olabilir. Bazı ilaçlar da yan etki olarak uyku hali yaratabilir. Aşırı uyku haline sebep olan ilaçlar arasında yüksek tansiyon ilaçları, antidepresanlar, burun tıkanıklığına, bulantı ya da kusmaya karşı ilaçlar, antipsikotik ilaçlar, epilepsi ve anksiyede ilaçları da bulunur. Aldığınız bir ilacın sizde sürekli uyku hali yarattığını düşünüyorsanız ilacı bırakmadan önce doktorunuza danışın. Araştırmalara göre yaşlı insanlar gençlere göre yatakta daha fazla saat geçirmelerine rağmen daha kalitesiz bir uyku çekiyor. Uyku kalitesi, orta yaşlı yetişkinlerde giderek kötüleşmeye başlıyor ve giderek daha az bir süre derin uyku çekmeye, geceleri daha sık uyanmaya başlıyoruz. Uyku apnesinin en sık rastlanan tedavi yöntemlerinden biri sürekli pozitif havayolu basıncıdır . Bu terapi yatağınızın yanında duran bir makinenin ağzınızı ve burnunuzu kapsayan bir maske aracılığıyla esnek bir borudan hava pompalamasıyla gerçekleşir. CPAP'ın yeni modellerindeki maskeler daha az rahatsızlık verir. Bazı kişiler bu tedavi yöntemini çok gürültülü ya da rahatsız edici bulsa da şu an için uyku apnesi tedavisinde en etkili yöntem budur. Huzursuz bacak sendromu çoğu zaman yaşam şeklinde yapılan değişikliklerle kontrol edilebilir. Yatmadan önce bacak masajı ya da sıcak bir duş bu konuda yardımcı olabilir. Aynı zamanda erken saatlerde egzersiz yapılması da huzursuz bacak sendromunun tedavisinde yardımcı olduğu gibi rahatça uykuya dalmanıza da katkıda bulunur. Narkolepsi belirtileri de yaşam şeklindeki bazı değişikliklerle tedavi edilebilir. Kısa süreli, programlı uykular yardımcı olabilir. Aynı zamanda düzenli bir uyku ve uyanıklık programına uymak da tedaviye katkı sağlayabilir. Bunun yanı sıra her gün egzersiz yapmak, yatmadan önce kafein ya da alkol alımını kesmek, sigara içmeyi bırakmak ve yatmadan önce rahatlatıcı egzersizler yapmak da narkolepsi tedavisine katkıda bulunur. Depresyonun tedavisi psikoterapi, ilaç ve yaşam şeklinde değişiklikler yapılarak gerçekleştirilebilir. Antidepresan ilaçlar her durumda gerekli değildir. Ancak doktorunuz antidepresan almanızı öneriyorsa geçici bir süreliğine kullanılabilir. Depresyonu konuşma terapisi, daha sağlıklı yaşama şekli, daha fazla egzersiz, daha az alkol tüketimi, sağlıklı bir beslenme düzenine sahip olma ve stresi kontrol edebilme stratejileriyle de atlatabilirsiniz. Narkolepsi tedavisi için yapılan yaşam şekli değişiklikleri, yaşla ilgili uyku sorunları yaşayan kişiler için de uygun bir tedavi yöntemi olabilir. Bunun yeterli olmadığı durumda doktorunuzdan uyku kalitenizi artırabilecek bir ilaç yazmasını isteyebilirsiniz. Sonuç olarak yeteri kadar uyumanın sağlığınız açısından önemi büyüktür. Aşırı uyku halinizin sebebini tanımlayabilir ve gerekli tedavi yöntemlerini uygulayabilirseniz kendinizi daha enerjik hissedebilir, gün içerisinde daha iyi konsantre olabilirsiniz.


Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'ndeki Koch Bütünleşik Kanser Araştırmaları Enstitüsü'nden kanser biyoloğu Ömer Yılmaz ve ekibi, obezite ve kolon kanseri arasındaki ilişkinin altında yatan mekanizma ilgili çok önemli bulgulara ulaştılar. Bu bulgular, hastalığın erken teşhisi yolunda önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Araştırmada kök hücrelerinin tümör oluşumunda diğer hücre tiplerine oranla daha fazla katkı sağladığı ortaya çıktı. Şişmanlık ile kolon kanseri arasındaki ilişki bilim dünyasında uzun zamandır tartışılan bir konu olmasına rağmen, daha önce yapılan çalışmalar bu ilişkinin doğrusal ve nedensel olup olmadığını ortaya koyamamıştı. İnsanlarda yapılan çalışmalar yüksek vücut kütle endeksinin kolon kanser riski ile bağlantılı olduğunu öne sürmüştü. Biz çalışmamızda, fare modelinde uzun süre yüksek yağlı beslenmeye bağlı olarak şişmanlığın, insanlarda kurulan ilişkiye benzer şekilde kolon kanseri olasılığını arttırdığını ortaya koyduk. Önemli olarak, şişmanlığın bağırsak kök hücreleri üzerine olan etkisinin moleküler mekanizmasını keşfederek bu ilişkiyi nedensel bir düzlemde destekleyen kanıtlar ortaya koyduk. Bilimde kesinlik kavramı hipotezinizi destekleyecek nitelikteki biriken bilgiye bağlıdır. Bizim bu ilişkiye yönelik bulduğumuz kanıtlar kolon kanseri hakkında bugünkü bilgi birikimimize göre bir kesinlik taşımaktadır. İleri ki çalışmalarımızda bu ilişkinin moleküler mekanizmalarını farklı açılardan ayrıntılı bir şekilde ele almayı planlıyoruz. Bu soruyu doğrudan cevaplamak çok zor çünkü insanlarda şişmanlığa ve şişmanlığın ilişkilendirildiği kanser türlerine sebep olabilecek birçok faktör var. Biz bu faktörlerden biri olarak yüksek yağlı besinleri çalışarak bu yapbozun bir parçasına dair mekanizmayı ortaya çıkardık. Bu çalışmadan çıkarılabilecek erken bir sonuç olarak uzun süre çok yüksek yağlı beslenmenin kolon kanseri riskini artırabileceğini söyleyebiliriz. En çok karşılaştığımız sorulardan biri belki de bu. Yayınladığımız çalışmada normal kilolu deneklerden aldığımız doku örneklerini laboratuvar ortamında doku kültüründe yağ asitlerine maruz bırakarak büyüttüğümüz zaman kanser riskini artıran mekanizmanın aktif hale geldiğini gösterdik. Ancak bu bulgu, bu soruyu tam olarak cevaplamak için yeterli değil. Bu nedenle su anda normal kilolu farelerde yüksek yağ asidi tüketiminin kök hücre ve kanser üzerine olan etkisinin mekanizmalarını araştırmaktayız. Gökhan Hotamışlıgil şişmanlık üzerine çok önemli çalışmalara imza atmış bir bilim insanıdır, ancak şu anda çalışmalarımız arasında doğrudan bir bağlantı yok. Biz laboratuvarımızda farklı beslenme türlerinin bağırsak kök hücreleri ve bağırsak kanseri üzerine olan etkilerini çalışmaktayız. Kanser hastalıkları, şişmanlık dışında genetik değişimler, yaşlanma ve bağışıklık sistemi gibi faktörlerin etkisine göre şekillenebilen oldukça karmaşık hastalıklardır. Şu anda bu farklı faktörlerin kolon kanseri üzerine etkilerini anlamaya yönelik çalışmalar yürütmekteyiz.


Aşk hormonu olarak tanımlanın uyarı maddesi oksitosinin, enfarktüsten sonra hasar gören kalp dokusunu iyileştirebileceği düşünülüyor. Oksitosin sadece cinsel zevk verici hormon olarak tanımlanmamalı, çünkü aynı hormon doğum sancılarını da başlatıyor. Hatta Japon bilim insanlarına göre Alzheimer hastalarında da tedavi edici bir etki yapabilir. Araştırmacılar oksitosinle, hasarlı sinir hücrelerinin sinyal yetisini geri kazandırmaya başardılar. Bu mucize hormonun şimdi yeni bir etkisi daha ortaya çıktı. Michigan Eyalet Üniversitesi araştırmacılar, oksitosinin, hasarlı kalp dokusunu da onarabildiğini gösterdiler. Mekanizma şu şekilde işliyor: Kalbin en dıştaki saydam örtüsü olan epikardiyumdaki hücreler, özel onarım hücrelerine dönüşmeleri için uyarılır. Bunlar kalp kasının içine doğru ilerleyerek, kardiyomiyositlere yani kalbin kasılmasından sorumlu kas hücrelerine dönüşebilirler. Bu önemli; çünkü kalp kası hücreleri o kadar özelleşmiştir ki hasar gördükleri zaman beden bunları değiştiremez. Epikardiyumda kalp kası dokusu oluşturabilen bir tür kök hücreye dönüşebilen özel hücrelerin bulunduğu daha önceki araştırmalardan zaten biliniyordu. Bununla birlikte normal koşullar altında insanlardaki etki, kalp krizi sırasında meydana gelen kardiyomiyositlerin toplu ölümünü telafi edecek kadar güçlü değildir. Fakat bunu yapabilen hayvanlar var. Mesela zebra balığı, ihtiyaç halinde çeşitli organlarını tamamen yenileyebiliyor. Beyin ve karaciğer dışında kalbi de yenilenme yetisine sahip. Olağanüstü onarım yetisi sayesinde hücrelerin dörtte üçü kadar kaybını onarabiliyor. Araştırmacılar şimdi bundan oksitosin hormonun sorumlu olduğu buldular. Kalbin soğuk nedeniyle hasar görmesinden üç gün sonra balıkların beynindeki, aşk hormonunu kotlayan haberci RNA'nın yirmi kat arttığı tespit edildi. Bu da ribozomlarda daha fazla oksitosin üretilmesine yol açıyor. Ve hepsi bu kadar da değil: Hormon buradan epikardiyuma giderek, kalp kaslarının onarımını sağlayan kök hücrelerinde bir zincir reaksiyonunu başlatan bir reseptöre bağlanıyor. İnsan dokusuyla gerçekleştirilen deneylerde de önemli bir etki tespit edildi. Her türlü kök hücre tipine dönüşebilen insan pluripotent kök hücreleri, oksitosinle tedavi edildiklerinde, kardiyomiyositlerin öncü hücrelerine dönüşüyorlar. Test edilen diğer on dört hormonun hiçbirinde aynı etki görülmedi. Gerçi hormonun insandaki etkisi zebra balığındaki kadar güçlü değil, ama araştırma hormonun, zebra balığı ve insan hücre kültürlerinde hasarlı kalplerde kardiyak onarım mekanizmalarını etkinleştirebildiğini ve insanlarda kalpteki yenilenme için potansiyel tedavilerin yolunu göstermesi açısından önemli diyor araştırmacılar.


Astım, çeşitli uyaranlara karşı gelişen hava yolu aşırı duyarlılığıyla seyreden kronik hava yolu iltihaplanması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Hırıltı, hışıltılı solunum, nefes darlığı, göğüste sıkışma veya öksürük ve özellikle nefes alıp verirken zorlanma olarak tarif edilir. Astım, çocuklarda ve erişkinlerde en sık görülen akciğer hastalıklarından birisidir. Değişik toplumlarda sıklığı farklı olmakla birlikte çocukların % 5-15'i, erişkinlerin % 5-10'unda görülen astımın dünyada yaklaşık 300 milyon, ülkemizde ise yaklaşık 3.5 milyon kişiyi etkilediği tahmin edilmektedir. Astımlı hastalardaki şikayetler ve muayene bulgularının şiddeti sürekli olmayıp zaman içerisinde değişkenlik gösterir. Kişinin duyarlı olduğu alerjen ile teması, solunum yolunda tahrişe yol açan kimyasallar, egzersiz sırasında olduğu gibi soğuk havanın solunması veya hava yolu enfeksiyonları gibi faktörler, aşırı hassas hale gelmiş bronşları tetikleyerek hava yolu spazmına neden olur. Bunların dışında, bazı ağrı kesici ilaçlar, yüksek tansiyon veya kalp hastalarındaki ritim bozukluklarını tedavi etmekte kullanılan ilaçlar, burundan geriye doğru akıntı, mide reflüsü, aşırı stres, iş yerinde maruz kalınan ya da çevresel uyaranlar astım atağının başlamasına neden olabilir. Astım hastalarında şikayetler, ilaç tedavisiyle veya şaşırtıcı bir şekilde hiç ilaç kullanmadan da kendiliğinden geçebilir. Hastalık belirtileri sık sık tekrarlayabileceği gibi haftalarca, hatta aylarca olmayabilir. Bu özellik astım tanısı için son derece önemlidir. Şikayetlerin uzunca bir süre olmaması durumunda dahi bronş aşırı hassasiyeti ve hava yolundaki mikrobik olmayan iltihap hali devam eder, dolayısıyla astımlı hastaların tedavisi süreklilik gerektirir. Hava yollarındaki iltihap yoğunluğu ve şikayetlerin şiddetinin artması ya da azalmasına göre, kullanılan ilaçların miktarı ve çeşidi artırılıp azaltılmalıdır. Astım tanısı hastanın hikayesi muayene bulguları, solunum fonksiyon testleri, radyolojik incelemeler, kan ve balgam tetkikleri ve cilt testleriyle konur. Doktorunuz bunlardan biri veya birkaçını isteyerek astım tanısına ulaşır ya da astımla karışabilecek hastalıkları astımdan ayırt eder. Astım tedavisinde kullanılan ilaçlar, şikayet giderici ve hastalığı kontrol edici ilaçlar olarak ikiye ayrılır. Şikayet giderici ilaçlar, astımlı hastalarda gelişmiş bronş spazmını gideren bronş gevşetici ilaçlardır. Bronş spazmına bağlı gelişmiş öksürük, hışıltılı solunum ve göğüste sıkışıklık hissini gideren bu ilaçlar her gün düzenli olarak kullanılmazlar. Sadece şikayetlerin arttığı dönemlerde kurtarıcı amaçlı kullanılırlar. Kontrol edici ilaçlar, astımlı hastaların asıl ilaçlarıdır ve düzenli olarak kullanılmaları gerekir. Kontrol edici ilaçlar, hava yollarındaki mikrobik olmayan iltihaplanmayı baskılayarak şikayetlerin azalmasını, solunum fonksiyonlarının iyileşmesini ve bronş aşırı hassasiyetinin zaman içerisinde azalmasını sağlarlar. Kontrol edici ilaçların içerisinde çok düşük dozlarda kortizon ve uzun etkili bronş gevşetici ilaçlar bulunur. Astımlı hastaların en çok korktukları ya da kullanmaktan çekindikleri kontrol edici ilaçların içerisinde bulunan kortizon miktarı hem çok düşük hem de kana çok az geçtiğinden, ağız ya da enjeksiyon yoluyla kullanılan kortizonlardan farklı olarak yan etkiye yol açmadan, çok uzun yıllar güvenli bir şekilde kullanılabilirler. Astımlı hastaların kontrol edici olarak kullandıkları nefes yoluyla alınan ilaçların içerisindeki kortizonun ve uzun etkili bronş gevşeticilerin yan etkileri, en çok inhaler cihazların hasta tarafından yanlış kullanımı sonucu ortaya çıkar. Nefes yoluyla kullanılan ilaçların kullanım tekniğinin iyi uygulanması durumunda, ilaca bağlı yan etkiler hemen hiç görülmez. Nefes yoluyla kullanılan ilaçlar, usulüne uygun teknikle kullanıldığında, hem ağızdan hap ya da enjeksiyon yoluyla kullanılan ilaçlar kadar etkilidir hem de ilaca bağlı yan etkiler çok azdır. Nefes yoluyla kullanılan ilaçları kullanmadan önce akciğerleri tamamen boşaltacak şekilde nefesin tamamen boşaltılması, ilaç kullanımı sırasında yeteri kadar kuvvetli bir şekilde nefes alınıp olabildiğince uzun süre tutulduktan sonra nefesin burundan verilmesi ve işlem bittikten sonra ağzın bol suyla çalkalanması halinde yan etkiler görülmez. Günümüzde astımın tamamen tedavisi mümkün olmamakla birlikte, astımı %100'e yakın oranda kontrol etmek mümkündür. Astımda kontrolün sağlanmasının en önemli yolu, hastalığın tedavisinde kullanılan kontrol edici ilaçların doktorunuzun belirleyeceği plan doğrultusunda düzenli kullanılması ve hastalığın kontrol dışına çıkmasının önlenmesi için gerekli önlemlerin alınmasıdır. Alınması gereken önleyici tedbirler arasında; özellikle alerjik astımlı hastaların duyarlı oldukları alerjenlerle temastan kaçınmaları, astım ataklarının başlamasına yol açan sigara ya da tütün mamullerinin içilmemesi, mesleki ve çevresel tetikleyicilerden uzak durulması, aşırı kilosu olanların kilo vermeleri, reflüsü olanların reflüyü engelleyecek tedbirleri alması, öneriler doğrultusunda zatürre aşısı ve her yıl düzenli olarak grip aşısının yaptırılması bulunur. Bu yazı HBT'nin 58. sayısında yayınlanmıştır.


Neredeyse hepimiz, yürüyüş ve diğer fiziksel aktivite türlerinin, sağlığımızın vazgeçilmezi olduğunu biliyoruz. Birbirini destekleyen istatistiki bilgilere göre aktif kişilerde kalp hastalığı, obezite ve Tip-2 diyabet insidansı oranları düşük oluyor. Ve hareketsiz insanlara göre daha uzun yaşıyorlar. Ancak ne kadar egzersize ihtiyacımız olduğu ve ne kadar yoğun olması gerektiği konusunda kafamız karışmış durumda. ABD ve diğer pek çok ülkedeki resmi alıştırma kuralları, yetişkinlerin haftada en az 150 dakikalık -yürüyüş gibi- bir egzersizi tamamlamalarını öneriyor. Ancak bazı araştırmacılar, insanlara egzersizlerini dakikalarla ölçmelerini söylemenin doğruluğu konusunda şüpheleniyor. Harvard Üniversitesi'nde yeni yapılan çalışmayı yöneten tıp profesörü I-Min Lee, İnsanlar haftada 150 dakikalık egzersizin pratik olarak ne anlama geldiğini sezgisel olarak kavrayamazlar diyor. Lee, adım sayımının fiziksel aktivitenin daha basit, daha somut ve kullanışlı bir ölçüsü olduğunu söylüyor. Akıllı telefonlarımızda veya faaliyet izleyicilerimizde bizim için adımlarımızı sayan teknolojilerin hayatımızı kolaylaştırdığını da sözlerine ekliyor. Dr. Lee ve meslektaşları, JAMA Internal Medicine'de yayınlanan yeni çalışmada, erken ölümden kaçınmak için kaç adımın gerekli olabileceğini nesnel olarak ölçmeye karar verdi. Birçoğumuz muhtemelen cevabın 10.000 olduğunu varsayıyoruz, çünkü faaliyet gözlemcilerimizin çoğu, bu eşiği bir hedef olarak kullanıyor. Dr. Lee, bu fikri hiçbir bilimsel kanıtın desteklemediğini söylüyor. O halde sağlıklı bir yaşam ve uzun ömür için her gün kaç adım atılmalı? Dediğimiz gibi bu sayı hep 10.000 olarak lanse ediliyor. Ancak yaşlı kadınlar üzerinde yapılan bir aktivite- yaşam süresi ilişkisi çalışması, yürüyüş için atılması gereken adım sayısının beklediğimizden daha düşük olabileceğini ve adımlardaki küçük artışların bile anlam ifade edebileceğini ortaya koyuyor. Sağlığımızı korumak ve uzun bir yaşam sürmek için günde kaç adım atmanız gerektiğini merak eden araştırmacılar, yaş ortalaması 72 olan yaklaşık 17.000 yaşlı kadını içeren bir çalışma tasarladı. Kadınların günlük aktivitelerine devam ederken adımlarını takip edebilmek için giyilebilir cihazlar kullandılar. Araştırmadan toplanan dört yıllık veriler analiz edildi. Sonuca göre, Günde 4.400 adım atmış olan kadınların, 2.700 adım atmış olan kadınlara kıyasla, takip süresince ölme olasılıkları %40 daha azdı. Bir başka deyişle, günde sadece 2.700 adım atan kadınların takip süresi içinde ölmüş olma olasılıkları en yüksekti. Günde 7.500 adımdan fazla yürüyen kadınların uzun ömürlülüklerinde ek bir artış görülmemesi oldu. Yani 10.000 adım bir efsaneydi. Iowa Üniversitesi'nde fiziksel aktivitenin sağlığı nasıl etkilediğini inceleyen Kathleen Janz, Bu çalışmayı sevdim. Özellikle aktif olmayan kadınlar için gerçekten iyi bir haber olduğunu düşünüyorum. diyor. Kendisi yukarıda bahsi geçen çalışmaya dahil değildi. Janz'ın not ettiği bir başka şey, bu çalışmanın sadece yürümeyi ölçmüş olması. Yani yukarıda adı geçen çalışma, sadece ömür süresiyle alakalı. Her gün daha fazla sayıda adım atmanın yaşam kalitesi, hafıza ve bilişsel işlev gibi diğer sağlık parametrelerini olumlu yönde etkileyebileceğini de göz önünde bulundurmak gerek. Ve Janz, federal alıştırma kılavuzlarının haftanın 150 dakikasını, sadece adımları değil her türlü günlük hareketi içeren ılımlı fiziksel aktivite çağrısını hatırlattığını söylüyor. Uzmanlar, 10.000 hedefini yüksek görüp caymaktansa zevk aldığınız günlük aktivitelerle birlikte günde en az 4,400 adım atmaya çalışmanızı ve bunu disiplinli bir şekilde yapmanız gerektiğini belirtiyor. Bu yazı HBT'nin 168. sayısında yayınlanmıştır.


Avokado bütün dünyada sağlık ve cilt sağlığı aşısından faydalarıyla bilinen bir meyve. Daha çok Meksika, Guam ve Orta Amerika'ya has bir meyve olan avokado birçok yemeğe hacim kazandırır, besin değerini yükseltir, farklı şekillerde tüketilir. Yağ oranı yüksek olmakla birlikte içerdiği yağlar son derece sağlıklıdır. San Diego'lu beslenme uzmanı Laura Flores, avokadoda yüksek oranda omega 3, yani alfa- linolenik asit formunda faydalı yağ bulunduğunu belirtiyor. Bu yağ, avokadonun kalorisinin üçte birini oluşturur. Tekli doymamış yağlar kolesterolün azalmasına yardımcı olduğu gibi kalp sağlığını da korur. Avokadonun protein oranı da (yaklaşık 4 gram) başka meyvelere oranla daha fazla, şeker oranı ise oldukça azdır. Avokadoda birçok önemli vitamin ve mineral de bulunur. Flores, avokadonun önemli bir pantotenik asit (B5 vitamini), K vitamini ve sindirime yardımcı olan ve düzenli tuvalete çıkmaya yardımcı olan lif kaynağı olduğunu belirtiyor. Aynı zamanda avokadoda yüksek oranda magnezyum, fosfor, demir ve potasyum bulunuyor. New York Üniversitesi Langone Tıp Merkezi'ne göre avokadoda muzdan bile daha fazla potasyum bulunuyor. Taze avokado, likopen ve beta karoten gibi önemli karotenoid antioksidanlara sahiptir. Antioksidanların en yoğun bulunduğu kısım, kabuğun hemen altındaki koyu yeşil bölgedir. Antioksidanlar, hücre hasarının azaltılmasına yardımcı olur. Kalp hastalıklarına karşı korur: Waşingtonlu diyetisyen Anne Mauney, avokadoda yüksek oranda tekli ve çoklu doymamış yağ bulunduğunu belirtiyor. Bu yağlar kan kolesterol seviyesinin düşürülmesine ve kalp hastalıkları riskinin azaltılmasına yardımcı oluyor. Vücutta yüksek oranda homosistein amino asidi bulunması kalp hastalıkları riskini arttırırken avokadoda bulunan B6 vitamini ve folik asit, bu amino asidi dengeliyor. Nutrition dergisinde 2013 yılında yayımlanan yedi yıllık bir araştırmaya göre avokado, metabolik sendrom riskini de azaltıyor. Metabolik sendrom, beyin kanaması, koroner kalp hastalığı ve diyabet riskini artıran bir grup semptoma verilen addır. İltihap oluşumunu engeller: Flores, avokadonun iltihaba karşı oldukça etkili bir besin olduğunu söylüyor. Flores'e göre avokadoda bulunan fitosteroller, karotenoid antioksidanlar, omega 3 yağ asitleri ve polihidroksolat yağ alkolleri hem romatizmal eklem iltihabına hem de osteoartride iyi gelmektedir. Kolesterolü düşürür: Avokado yalnızca kötü kolesterolü düşürmekle kalmıyor, aynı zamanda iyi kolesterolü de yükseltiyor. Archives of Medical Research dergisinde yayınlanan 1996 tarihli bir araştırmada kolesterol düzeyi hafif yüksek hastaların bir hafta boyunca diyetlerine avokado katmaları sonucunda kötü kolesterollerinde ve trigliseritlerinde %22 oranında bir düşüş, iyi kolesterollerinde ise %11 oranında bir artış yaşandığı görüldü. Avokadonun en fazla yarar sağladığı kişiler hafif kolesterol sorunu yaşayanlar. Avokadonun bu alanda etkili olmasının sebebi, içerisinde yüksek miktarda bulunan ve kolesterolü düşürdüğü bilinen beta sitosterol bileşenidir. Kan şekerini düzenler: Reader's Digest'e göre avokadoda bulunan tekli doymamış yağlar insülin direncinin ortadan kaldırılmasına yardımcı olur. Bunun sonucunda kan şekeri seviyesi normal sınırlar içinde kalır. Dahası, avokadodaki çözünebilir lifler sayesinde kan şekeri seviyesi sabit tutulabilir. Diğer meyvelerle karşılaştırıldığında avokadonun düşük karbonhidrat ve şeker seviyesi de kan şekerini düzenler. Tansiyonu düzenler: Avokadoda bulunan yüksek potasyum, tansiyonun kontrol altında tutulmasına yardımcı olur. Amerikan Kalp Derneği'ne göre potasyum, tuzun tansiyon yükseltici etkilerini ortadan kaldırır. Görme yetisi: Hass Avokado Kurulu'nun internet sitesi Avokado Merkezi'ne göre bu meyvede yüksek oranda karotenoid lutein bulunmakta, bu da maküler dejenerasyon ve katarakt riskini azaltır. Bağışıklık sistemi: Glutatyon, bağışıklık sistemini etkileyen çok güçlü bir antioksidandır. Proceedings of the Nutrition Society dergisinde yayınlanan 2000 tarihli bir rapora göre bağışıklık sistemi hassas bir şekilde dengelenmiş glutatyon seviyesi olmadan doğru çalışmaz. Amerika Ulusal Üniversitesi'ne göre avokado önemli bir glutatyon kaynağıdır. Hamilelik ve doğum kusurlarının önlenmesi: Kaliforniya Avokado Komisyonu'na göre anne adaylarının avokado tüketmesi son derece faydalı. Avokadoda önemli oranda bulunan folik asit, spina bifida gibi durumların önlenmesinde önemli bir rol oynuyor. Kanser: Flores, avokadonun özellikle ağız, deri ve prostat kanserlerine yakalanma riskini azalttığını belirtiyor. Bu durum, avokadoda alışılmadık şekilde karışık halde bulunan antioksidanlardan ve iltihap karşıtı özelliklerinden kaynaklanıyor. Sindirim: Avokadoda bulunan lif, sindirime yardımcı olur, bağırsak hareketlerini düzenler, bağırsak sağlığına ve sağlıklı bir vücut ağırlığına katkıda bulunur. Cilt: Oregon Devlet Üniversitesi'nde Linus Pauling Enstitüsü'nden bilim insanlarına göre avokadoda bulunan C ve E vitaminleri cildin beslenmesine ve parlak görünmesine yardımcı olur. Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi'ne göre avokado ve B12 kremi, sedef hastalığının tedavisinde oldukça faydalıdır. Diğer birçok meyvede olduğu gibi avokadonun zararları da çok fazla tüketilmesi durumunda ortaya çıkıyor. Flores, çok fazla avokado tüketmenin, her ne kadar doymamış yağ da olsa içerisindeki yağ oranı sebebiyle kilo almaya sebep olabileceğini söylüyor. Aynı zamanda yağ vücutta daha yavaş sindirildiğinden ve diğer besinlere göre daha uzun süre tokluk hissi yarattığından fazla avokado tüketimi beslenme yetersizliklerine de sebep olabilir. Buna ek olarak her ne kadar çok fazla görülmese de avokado alerjisi diye bir durum da mevcut. Avokado yedikten sonra bu belirtilerin ortaya çıkması durumunda avokadoyu beslenme alışkanlığınızdan çıkartarak bu belirtilerin kesilip kesilmediğini kontrol edin. Orta ve Güney Amerika'ya özgü olan avokado, M.Ö. 8000 yılından beri bu bölgelerde yetişiyor. Avokadonun en büyük ticari üreticileri Amerika, Meksika, Dominik Cumhuriyeti, Brezilya ve Kolombiya'dır. Amerika'da yetiştirilen avokadoların %95'i Kaliforniya'da üretilmektedir. Avokado, armuda benzeyen şekli ve derisinin timsah derisine benzerliği sebebiyle timsah armudu olarak da bilinir. Amerika'daki en yaygın avokado türü, Hass'tır. Ortalama bir Kaliforniya Hass avokadosu yaklaşık 170 gramdır ve pütürüklü, koyu yeşil ya da siyah bir derisi vardır. Avokado kelimesi, Aztek dilinde yumurtalık anlamına gelen ahuacatl kelimesinden türemiştir. Avokado, sürekli yeşil kalan ve 20 metreye kadar uzayabilen Persea americana ağacının meyvesidir. Avokadoların ağırlığı, türlerine göre 226 gram ila 1,3 kilogram arasında değişebilir.


14 Mayıs 2017 günlü Hürriyet gazetesinin Kelebek Eki'nde yayınlanan uzun bir yazıda Aydın Söke'nin bir mahallesinde kanser hastalıklarının arttığı ve bunun eski uranyum madeninden kaynaklanan yüksek radyasyona bağlandığı bir dizi spekülasyon ve savlarla, yöreden resimlerle, adeta ballandıra ballandıra 'Kanser Köy haykırıyor!' gibi yakıştırmalarla sunuluyor. En son söyeyeceğimizi baştan söylersek, bu yazının radyasyon fiziği temellerine göre hiç bir dayanağı olmayıp ölçüm ve değerlendirmeler de gerçekleri yansıtmaktan çok uzaktır. - Bir kişi için, 2,4 miliSievert'lik yıllık ortalama doğal radyasyon doz değerine ek olan sınır değer 1 miliSievert'tir. Yazıdaki 1 Sievert yanlıştır. Yani ek sınır değer, yazıdakinin binde biridir. - Yazıda radyasyon aletiyle ölçüldüğü belirtilen doz değerinin 1 Sv'in 450 katı olduğu yer almaktadır ki bu 450 Sv yanlış değerine götürür. Halbuki değer 450 mSv olmalıdır. - Yazıda resmi bulunan portatif radyasyon ölçüm aletiyle doz değil,doz hızı ölçülebilir. - 1 yıl için 450 kat olarak ifade edilen doz değeri 450 mSv olmalıdır ve aşağıdaki hesaplamanın tersinden şöyle bulunmuş olmalıdır: 450 /365 günx 24 h= 0,05 mSv/h= 50 nanoSv/saat. Yani aletle 50 nanoSv ölçülmüş ve bundan 1 yıllık değer hesaplanıp, sınır değer olan 1 mSv ile karşılaştırınca 450 kat bulunmuştur. - Bu mantık tümüyle yanlıştır, çünkü o yörede hiç bir kişinin yılda 365 gün ve her biri 24 saat bu uranyum madeninin ölçüm yapılan yerinde bulunmuş olması düşünülemez. Ya da bir kişi o noktada gece gündüz yatıp kalkarsa ancak bu 450 mSv oluşabilir. - Ölçümün yapıldığı noktadan bir kaç metre uzaklıkta bile doz hızı değerinin çok düşececeği ve o noktaya yakın yılda belki toplam 1-2 saat geçebilecek bir kişinin alabileceği toplam doz değeri en çok 100 nanoSv olabilir ki bu değer diğer doğal ve yapay kaynaklardan aldığımız doz değerlerinin yanında çok düşüktür. Bunun kanser yapma olasılığı ise yok denecek kadar azdır. - Yörede arttığı belirtilen kanser hastalıklarının nedenlerinin çok çeşitli olabileceği ve oradaki uranyum madenine, ölçülen dış radyasyon değerinden gidilerek 'uranyum madeni kanser yaptı' gibi bir sonuç çıkarılması sadece spekülasyon olup bunun bilimsel bir dayanağı ya da kanıtı bulunmuyor. - Uranyum madeninin eğer varsa etkisi, ancak oradaki halkın yerleşim ve tarlalarda çalışma yerlerinin, bu madenden ne kadar uzaklıkta ve ne süre bulunduğu, havada, sularda, toprakta, sebze, meyva ve yöredeki tüm besinlerde radyoaktif madde ölçümleriyle belgelenebilirse ortaya konabilir,ki bu yapılmamıştır. Yapılan bir kaç radyasyon doz hızı ölçümleriyle ve bunlardan radyasyon fiziği temellerine aykırı sonuçlar çıkarılmasıyla, radyasyon fiziği uzmanı olmayan kişilerce sadece spekülasyon yapılmıştır. - Bu konuya benzer Manisa Köprübaşı uranyum madeniyle ilgili yazımızda daha ayrıntılı açıklamalar bulunuyor: Ayrıca tüm radyasyon konularındaki ayrıntılı yazılar için 'Radyasyon ve Sağlığımız?' kitabımıza Nobel yayınları 2014 bkz. - Haberde sözü edilen Söke'ye bağlı yer uranyum madeni işletmesi de değildir. Çok uzun seneler önce MTA tarafından uranyum aramaları sırasında yapılan sondaj kuyuları ağzıdır. Kuyular usulüne uygun kapatılmış olarak gözükmektedir. - Radyasyon ölçerin yüksek sayım göstermesi gayet normaldir zira Aydın bölgesinde pek çok yerde doğal radyoaktivite değeri zaten yüksektir. Aşağıdaki tablo TAEK'İn Türkiye çevresel radyoaktivite atlasından alınmış olup Söke ilçesinde toprak yüzeyinin30-40 Bq/kg radyoaktivite ortalama değeri taşıdığını göstermektedir. Bu düzeydeki rayoaktivitenin insan sağlığına zarar verme riski ise yok denecek kadar azdır. Bu çeşit topraklar üzerinde on binlerce yıldır insanlar yaşamakta, tarım yapmaktadır. - Bu haritayı daha ayrıntılı görmek için TAEK'in yukarıda verilen web sitesine gitmek gerekir. 4. İnsan vücudunda doğal olarak da radyoaktivite bulunur. 70 kg'lık bir insanda doğal radyoaktivite düzeyi 9000 Bekerel'dir. Bunun doz karşılığı da yılda 0,3 mSv'tir. Yani biz kendi vücudumuzda bulunan doğal radyoaktif elementlerden zaten yılda 0,3 mSv doz alıyoruz demektir. 5. Dolayısıyla endişe edilecek, telaşa kapılacak bir şey yoktur. Zaten zararlı bir radyoaktivite doz değer çıkmış olsa TAEK gerekli tedbirleri almakta hiç tereddüt etmezdi.


2015 Nobel Kimya Ödülü kazanan bilim insanımız Aziz Sancar, yeni bir araştırmaya imza attı. Sancar ve ekibi, sigaranın DNA'ya verdiği zararın haritasını çıkaran yeni bir yöntem geliştirdi. Bu harita, DNA'daki hasarın onarılması ve ilaç geliştirilmesi açısından önemli. Bilim insanları onlarca yıldır sigara içmenin DNA'ya zarar verdiğini ve akciğer kanserine neden olduğunu biliyordu. Bu zararı haritalandırarak bir ilke daha imza atan Prof. Dr. Aziz Sancar, çalışmasını University of North Carolina laboratuvarında gerçekleştirdi. Sancar, "Sigara, ABD'de kanser ölümlerinin yaklaşık %30'unu oluşturan bir kanserojen ve şu an ortaya çıkan hasarın genom üzerindeki geniş bir haritasına sahibiz" dedi. Sigaranın ölümcül etkilerine dikkat çeken Sancar, bu tip haritalar sayesinde kişiden kişiye değişen direnç mekanizmasının daha iyi anlaşılabileceğini ve alınabilecek önlemlerin geliştirilebileceğini umuyor. Bu harita, DNA'daki hasarın onarılması ve ilaç geliştirilmesi açısından önemli. Şu an ABD'de yaklaşık 40 milyon ve dünya çapında ise bir milyar insan sigara içiyor. Benzo piren, mutajenik ve yüksek derecede etkili bir kanserojen. BaP'ın DNA'ya verdiği zararı haritalayan yöntem ile bilim insanları, hücrelerin onarmaya çalıştığı bu hasarlı alanları görebilecek. Onarım sürecinde hücreler tarafından kesip atılan hasarlı parçacıklar ise genomdaki bütün hasarı tespit etmek ve haritalandırmak isteyen bilim insanları için altın bir fırsat. Bu çalışma için gereken çaba ve masraf göz önüne alındığında, Sancar ve meslektaşları tarafından yayınlanan ilk harita mümkün olan en yüksek çözünürlüğe sahip değil. Ancak ölümle sonuçlanan kanserlerin daha iyi anlaşılabilmesi için, özellikle de bu tip haritaların rutin olarak kullanılmasına katkı sağlayacak.


Araştırmalar, yapılan sağlıklı diyetler ile erkek kısırlığının etkilerinin azaldığını kanıtlıyor. Yüksek stres altında ve az hareket edilen bir yaşam tarzında erkeklerin üreme sağlığı olumsuz etkileniyor. Ancak araştırma sonuçları, sperm kalitesi ve döllenme şansının Akdeniz diyetinden olumlu yönde etkilendiğini gösteriyor. Yapılan son çalışmada, 18 ülkeden 35 sağlıklı ve kısırlık sorunu yaşayan erkek üzerinde; sperm sayısı, hareketliliği, şekil yapısı ve genetik durumu değerlendirildiğinde son derece olumlu sonuçlar alındı. Yapılan gözlem çalışmasında; antioksidanlar, E ve C vitaminleri, beta-karoten, selenyum, çinko, omega-3, D vitamini, folik asit, balık, kümes hayvanları, tahıl, meyve ve sebze, az yağlı süt ve yağsız sütün kısırlık sorunu üzerinde olumlu bir etkiye sahip olduğu gözlemlendi. İşlenmiş et, patates, yağlı süt ürünleri, tam yağlı süt, peynir, kahve, gazlı içecekler ve tatlılar açısından zengin bir diyetin ise olumsuz sonuçlara yol açtığı gösterildi. Ferti-Jin Kadın Sağlığı ve Tüp Bebek Merkezi Klinik Direktörü, Kadın Hastalıkları, Doğum ve Tüp Bebek Uzmanı Op. Dr. Seval Taşdemir, "Güncel rakamlara göre, bütün kısırlık türleri arasında %25'i oluşturan erkek kısırlığı gitgide daha önemli bir konu haline geliyor ve çözümü konusunda farklı yöntemler geliştirilmeye çalışılıyor" dedi. Amerika'daki Delaware Üniversitesi'nde yapılan araştırma, günlük 75 gram ceviz tüketmenin; sperm hücrelerinin kalitesini, sperm hareketliliğini ve morfolojisini iyileştirebildiğini ortaya koydu. Op. Taşdemir, "Yapılan çalışmalarda, ceviz tüketen kısır farelerin sperm morfolojisinde önemli gelişmeler olduğu tespit edilmiştir. Ceviz, çoklu doymamış yağ asitlerinden oluşur. Çoklu doymamış yağ asitleri, vücut hücrelerinin gelişimine ve onarılmasına yardımcı olan temel besin maddeleri olarak kabul edilir. Cevizin, sperm sağlığı için faydalı olduğunu biliyoruz. Abartmamak koşuluyla her gün tüketildiğinde zararı yoktur, faydası çoktur" dedi.


Tıbbi ilerlemeler sayesinde yaşam beklentisi önemli ölçüde arttı. Eskiden ölümcül sayılan birçok hastalık artık yeni ilaçlar ve modern tedavi yöntemleriyle iyileştirilebiliyor. Fakat uzun yaşam öte yandan olumsuzlukları da beraberinde getirebiliyor. Sırt ağrıları, dolaşım problemleri ve yüksek tansiyon bunlardan sadece birkaçı. Emory Üniversitesi'nden Daniel Kalman bu yüzden, uzun yaşayan insanların yaşamlarını daha sağlıklı bir şekilde sürdürmeleri için sağlık beklentisi üzerinde çalışıyor. Sağlık beklentisi şu demek: Bir canlının, yaşlanmanın etkilerinden uzak durarak, ne kadar süre sağlıklı kaldığıdır. Bir kişinin yaşlılıkta ne kadar iyi durumda olduğu, ne kadar hareketli olduğuna, çevresel strese karşı ne şekilde tepki verdiğine ve bedeninin ne kadar çabuk yenilenebildiğine bağlıdır. Araştırmanın odağında indol bileşikleri var. Bunlar özellikle de brokoli ve lahana gibi sebzelerde bulunur ve bağırsaktaki belli başlı bakterilerce üretilir. Kalman daha önceki bir araştırmada da indollerin, hayvanlara, bazı hastalıklara karşı dirençlik kazanmalarında yardımcı olduklarını bulmuştu (1). Son araştırmanın hedefiyse indollerin başka olumlu etkileri olup olmadığını bulmaktı ve bu amaçta da ipliksi solucanlarla deneyler yapıldı. Bu model organizmaların bildik yaşlılık belirtileri şunlar: Daha yavaş hareket etmeye başlıyorlar, yutkunma zorluğu çekmeye başlıyor ve sıcağı karşı daha duyarlı hale geliyorlar. Yaklaşık olarak bir milimetre uzunluğundaki solucanların yemek listesinin başında ise bakteriler var. Deneyler sırasında bir grup solucan indol üreten bakterilerle, diğer grup ise bu bileşikleri üretmeyen bakterilerle beslenmiş. Ve kısa bir süre sonra ilk farklılıklar görülmeye başlanmış (2). Solucanlar iki gün sonra bile indoller sayesinde sıcağa karşı daha dirençli hale gelmişler. Ayrıca on beş gün sonra daha hızlı hareket etmeye başlamış ve yutkunmaları da düzelmiş. Dahası genetik etkinlikleri de genç hayvanlarınkine yakın bir hal almış. İndoller öte yandan cinsel iktidar üzerinde de olumlu etki yapıyorlar. İndol üreten bakterilerle beslenen solucanlar on iki gün sonra bile üreme yetilerini korurken, kontrol grubundakiler beş gün sonra çoğalmayı bırakmışlar. Benzer etkileri araştırmacılar sinek ve farelerde de görmüşler. Genç fareler ışına karşı da daha dirençli hale gelmişler ve yaşlılıkta ağırlıklarını daha iyi korumuşlar. Araştırma sonuçlarından oldukça umutlu olan Kalman, gelecekte insanların daha sağlıklı bir şekilde yaşlanmalarını sağlayacak ilaçlar üretilebileceğine inanıyor. Bu yazı HBT'nin 75. sayısında yayınlanmıştır.