Gezegenimiz uzun vadede canlı türlerinin yaklaşık %8'ini iklim değişikliğine bağlı olarak yitirecek. Isınmanın şimdiki iklim örneklerinin yansıttığından daha yüksek olması durumunda bu oran iki katına çıkabilir. Ancak iklim örneklerinde kimi canlı türleri hiç dikkate alınmadığından, öngörülen bu oran gerçekte çok daha yüksek olabilir. Üstelik sayıları oldukça yüksek olan bu canlılar, yok olmaları durumunda özlemini de bir hayli çekebileceğimiz mikroplar. İklim değişikliğinin mikrop türlerinin yeryüzünden silinmelerine nasıl bir etki yapacağı üzerine henüz yayımlanmış bir bilimsel çalışma yok. Gelgelelim, ısınmanın mikrop topluluklarında yaratabileceği değişiklikleri araştıran bilim insanları, mikropların iklim değişikliğine duyarlı olduklarına dikkat çekiyor. Mikropların duyarlılığını araştırmanın bir yolu bozulmamış toplulukların daha sıcak bölgelere aktarılması. Çin'de bu yol izlenerek yapılan son çalışmalar toprak mikrobiyal biyokütlesinde yitimin yanı sıra, bileşimsel ve işlevsel değişikliklerin de meydana geldiğini ortaya koydu. Mikrobiyal biyokütle ısınmaya karşı dirençli olmadığından değişime uğramış, esneklikten yoksun olduğundan da zaman içinde iklime uyum sağlayamamıştı. Bir grup olarak mikroplar tüm kitlesel yok oluşlarda canlı kalmayı başarmışlardı. Gezegenin en aşırı koşullarında onlara rastlanabilir. Ne var ki, mikropların büyük bir çoğunluğunun son derece uzmanlaşmış oldukları görülüyor. Buna bağlı olarak, mikroplara özgü yaşam alanları yok oldukça -iklim değişikliğinin buzulları, permafrost toprakları, mangrov ormanlarını ve ağaç sınırının üzerindeki alanları büyük ölçüde azaltması- bu alanlara özgü türlerin de yok olmaları bekleniyor. Mikroplar uyum sağlamada yeterince hızlı olabilseler bile, onlara gereksinim duyan ortamlar yok oldukça bir dizi yaşam biçimi de tümden yitirilebilir. Bir hücrenin büyük-büyük-büyük- büyük torunu halen ortalıkta ise, ama tümden yeni bir dizi işlev geliştirmişse, özgün türün yok olduğundan söz edilmesi yerinde olmaz mı? İklimin giderek artan değişkenliği dikkate alındığında, soğuğa dayanıklılık gibi bir işlevin yitirilmesi gelecekte kesin bir yok oluşla sonuçlanabilir. Kayıtlı tarihte yeryüzünden silinmiş yalnızca iki mikrop türü biliniyor. Bunların her ikisi de insanlar tarafından bile bile yok edildi ve yok oluşları coşkuyla karşılandı. Çiçek hastalığının ve sığır vebasının ardından yaslar tutmuyoruz. Çocuk felci ve sıtma gibi hastalıklara yol açan başka mikropların yok edilmesi için sürekli bir çaba harcanıyor. Ne var ki, yitip giden mikroplara gelecekte mercan resiflerine olduğu denli yoğun bir özlem duyabiliriz. Biyo-jeokimyasal döngü, bitki verimliliği, insan sağlığı ve dahası iklimin kendisi söz konusu olduğunda bile, mikroplar son derece önemli işlevler görürler. Soluduğumuz oksijenin bir bölümünü mikroplar üretirler. Mikropların %16'sı yok olduğunda dünyada neler yaşanabileceği ile ilgili kestirimlerde bulunmamız söz konusu olamaz, çünkü bu yönde henüz bir adım bile atılmış değil. Dünya Mikrobiyom Projesi gibi programlar en azından günün birinde yitirilenlerin kimliklerini belirlememize olanak tanıyacak. Bu yazı HBT'nin 87. sayısında yayınlanmıştır.


ABD'de yapılan küresel ısınma merkezli yeni bir araştırmada, artan hava sıcaklıklarının insanların yaşamı üzerindeki etkileri incelendi. Nature dergisinde yayımlanan çalışmada, Sanayi Devrimi'nden bu yana hava sıcaklıklarının 1 santigrat derece arttığı, karbon emisyonlarının bu seviyede devam etmesi durumunda ise yüzyılın sonunda sıcaklığın 4,1 santigrat derece artacağı aktarıldı. NTV'de yer alan habere göre, 2020'yi temel alarak yapılan çalışmada, çevreye 4 bin 434 metrik ton karbondioksit eklenmesinin küresel olarak bir can kaybına yol açtığı belirtildi. Çalışmayı gerçekleştiren Columbia Üniversitesi Dünya Enstitüsü'nden araştırmacı yazar Daniel Bressler, sıcaklıkların 4,1 santigrat derece olması durumunda 2100 yılına kadar 83 milyon kişinin küresel ısınma nedeniyle hayatını kaybedebileceğini belirtti. Salınan karbonun sebep olduğu can kayıpları üzerine yapılan ilk çalışma olan araştırmada her 3,5 ABD vatandaşının yaşamları boyunca ortaya çıkardığı karbon emisyonlarının, bir kişinin hayatını kaybetmesine neden olduğu belirtildi. Yapılan araştırmada bu rakamın "yükselen denizler, süper fırtınalar, mahsul kıtlığı veya atmosferik ısınmadan etkilenen değişen hastalıklardan ölebilecek insan sayısını içermediğinin altı çizildi. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli de geçtiğimiz aylarda yayımladığı raporunda gezegenin 2040 yılına kadar 1,5 santigrat derece ısınmasının beklendiğini aktarmıştı.


Küresel ısınmayı 1,5 C ile sınırlandırma sürecinin en zorlu ve de en çetrefilli aşaması insanın davranışlarını, faaliyetlerini ve alışkanlıklarını değiştirmesidir, çünkü insanların kendi güçsüzlükleriyle yüzleşmelerini gerektiriyor. Enerji üretimi, ulaşım, sanayi, inşaat ve tarım gibi konulardan söz ettiğimizde sonuçta hep kendimizle ilgili eylemlerden söz etmiş oluruz. Herhangi bir gün elektrikli bir aygıttan yararlanıyor, bir binanın içinde zaman geçiriyor, sıcak su kullanıyor, bir taşıta binerek bir yerlere yolculuk ediyor, bir şeyler yiyor, ya da satın alıyorsanız küresel ısınmaya katkıda bulunuyorsunuz demektir. Bu alışkanlıklarınızı değiştirmek, bugünden başlayarak, ciddi birtakım özverilerde bulunmanız anlamına geliyor: daha az araba kullanmak, daha az uçağa binmek, daha az miktarda et tüketmek, daha az sayıda çocuk sahibi olmak gibi. Leeds Üniversitesi iklim fiziği uzmanlarından Piers Forster, şimdiden bir şeylerin değişmeye başladığını, ancak bu değişimin yeterince hızlı olmadığını belirtiyor. Elektrikli araba satışları giderek artıyor. Et tüketimini azaltanların sayısı her geçen gün daha da artıyor. Duke Üniversitesi iklimbilim uzmanlarından ve IPCC başyazarlarından Drew Shindell, İklim konusunda çok kötü bir üne sahip olan ABD bile giderek uyanıyor. Bu ülkenin insanları arasında iklim konusundaki farkındalık giderek artıyor diyor. IPCC raporunda tam da bu duruma dikkat çekiliyor ve günümüzde bile eksikliği duyulan şeyin siyasal irade olduğu belirtiliyor. University College London'dan Sürdürülebilir Kaynaklar Enstitüsü'nden Michael Grubb, Bugüne dek eşi benzeri görülmemiş bir dönüşümden söz ediyoruz ve bu dönüşüm sürecinde siyasete yön veren kişilerin önayak olmalarını umuyoruz diyor. Demokratik bir düzende bunu başarmak olası mıdır? Britanya parlamentosunun Yeşil Partili tek üyesi Caroline Lucas, Bu süreçte kitlesel çapta bir eyleme gerek duyulacağı açıkça ortada. İnsanlar çevre dostu seçeneklerin yaşamı ve çevreyi daha nitelikli kıldığının ayırdına vardıkları sürece, politikacıları eyleme geçirmeleri de çok daha kolay olacaktır diye ekliyor. Öyle ya da böyle, çok büyük çaplı bir değişimin yaşanması bekleniyor. Bu değişimin hangi yönde yaşanacağını insanlar belirleyecekler. IPCC yazarı ve Leeds Üniversitesi iklim bilimcilerinden James Ford, Küresel ölçekte daha önce hiç tanık olmadığımız türde bir değişim yaşanacak ve bu süreç son derece zorlu bir süreç olacak diyor. Forster daha da ileriye giderek, Bunu başarmak kesinlikle olanaksız, ama denemek zorundayız. 1.5 C sınırının üzerine çıksak da, bu fazladan ısınmada yapacağımız en ufak bir kesinti bile dünyayı daha yaşanabilir kılacaktır. Hedefi azıcık aşacak olsak bile, biraz çaba harcayarak bu süreci geriye döndürebiliriz. Elimizde böyle bir olanak var. Üstelik bu olanaktan yararlanacak olursak yalnızca iklim değişikliği sorununa çözüm getirmekle kalmayıp, aynı zamanda üzerinde yaşadığımız gezegeni de çok daha nitelikli bir yere dönüştürebiliriz.


Nature ve Nature Geoscience'da yayınlanan, kapsamlı tarihsel verilerin kullanıldığı üç çalışma, son dönemde ortaya çıkan sıcaklık değişimlerinin, hız ve yaygınlık bakımından son 2000 yılda yaşanan en büyük iklim değişikliği olduğunu gösteriyor. Küçük Buz Çağı ve Ortaçağ İklim Anomalisi olarak adlandırılan dönemler gibi, geçmişte de bugünküne benzer çarpıcı sıcaklık değişimlerinin yaşanmış olabileceği düşünülürken, söz konusu üç çalışmada tüm kıtalardan ağaç, buz ve tortu gibi, sıcaklık değişimini gösterebilen 700 olguyu incelendi ve geçmişteki iklim değişiklilerinin görece sınırlı kaldıkları sonucuna varıldı. Örneğin Küçük Buz Çağı, en üst seviyesine Pasifik Okyanusu'nda 15. yüzyılda, Avrupa'da 17. yüzyılda ve başka bölgelerde 19. yüzyılda ulaşmıştı. Bu yerellik ve dönemsellik, bu yaz görülen Avrupa sıcaklık dalgası da dahil olmak üzere, neredeyse tüm dünyada her yıl sıcaklık rekorlarının kırılmasına yol açan mevcut değişimden belirgin bir şekilde ayrışıyor. Tarihteki büyük sıcaklık değişimlerinin, volkanik püskürmelerden kaynaklanmış olması muhtemelken, 18. yüzyıldan itibaren görülen değişimlerde insan kaynaklı salınımlar rol oynuyor. Araştırmacılar, elde edilen bu sonuçların, son dönemdeki olağandışı ısınmanın endüstriyel salınımından kaynaklandığını, şüpheye yer bırakmayacak şekilde vurguladığını ifade ediyor.


Gezegenimizin tarihine bir göz attığımızda sıcaklık değişikliklerine karşı sıcakkanlı hayvanların, soğukkanlı hayvanlara göre daha dayanıklı olduğunu görüyoruz. Yeni bir araştırma, gezegenimizin milyonlarca yıllık tarihinde, kuşların ve memelilerin değişen sıcaklıklara uyum sağlama konusunda amfi bilere ve sürüngenlere oranla daha başarılı olduğunu ortaya çıkartıyor. Kuşlar ve memeliler kendilerine uygun bölgelere göç etme konusunda daha avantajlı konumdalar. Nature Ecology and Evolution dergisinde yayımlanan araştırmada, 270 milyon yıllık geçmişimizdeki fosil kayıtlarının da aralarında bulunduğu 11.000 omurgalı türü incelendi. Bu kayıtları geçmişimizdeki sıcaklık değerleriyle karşılaştıran bilim insanları, sıcakkanlı hayvanların yeni iklim koşullarına uyum sağlama ve daha uygun bölgelere göç etme açısından daha başarılı olduğunu ortaya koydu. Bu uyumun soğukkanlı hayvanlarda daha yavaş olduğu tespit edildi. British Columbia Üniversitesi'nden makalenin başyazarı Jonathan Rolland, Bu fark, türlerin yok olma hızını derinden etkiliyor ve gelecekte dünyamızın neye benzeyeceği konusuna ışık tutuyor diyor. Kuşlar ve memeliler kendi vücut sıcaklıklarını düzenlediklerinden dış sıcaklıklara göre davranışlarını değiştirmek zorunda değildirler. Oysa soğukkanlı hayvanlar dış sıcaklıklara göre davranışlarında köklü değişiklikler yaratmak zorundadır. Örneğin amfi biler ve sürüngenler, soğuk havalarda faaliyetlerini olabildiğince azaltırlar. Bu durumda da yiyecek bulma, eşleşme ve yeni yaşam alanları keşfetmeye yönelik faaliyetleri kısıtlanmış olur. Sıcakkanlı hayvanlar gelişme evresindeki yavrularını sıcak tutmak için kendi vücutlarını kullanırlar. Oysa soğukkanlı hayvanlar, yumurtalarının gelişmesi ve civcivlerinin yumurtadan çıkması için kendilerine en uygun iklim koşullarında yaşamak zorundadır. Geçmişte bu özellikler, küresel soğuma devrelerinde kuşlara ve memelilere dünyaya yayılabilmeleri açısından büyük avantaj sağlamış olabilir. Santa Cruz'daki Kaliforniya Üniversitesi'nden süründen ve ekoloji uzmanı Barry Sinervo, söz konusu araştırmadan bağımsız olarak kendi yaptığı bir araştırmada, 2080 yılında dünyadaki kertenkele türlerinin % 20'sinin yok olacağı tahmininde bulunuyor. Yerel yok oluşların ise % 40'lara ulaşacağını öngörüyor. Ayrıca araştırmada 1975 yılından bu yana yerel popülasyonların şimdiden yok olduğu belirtiliyor. Yılanların ve kertenkelelerin sıcak havaları sevdiği düşünülebilir. Ancak diğer hayvanlarda olduğu gibi soğukkanlı hayvanların da bir sıcaklık sınırı vardır. Küresel sıcaklıklar yükselmeye devam ederken, bazı bölgeler soğukkanlı hayvanlar için aşırı ısınmış olabilir. Ve ne yazık ki bu hayvanlar bu kadar hızlı bir ısınmaya ayak uyduracak kabiliyette değiller. Bu yazı HBT'nin 101. sayısında yayınlanmıştır.


Paris İklim Değişikliği Anlaşması'nın özü şu: Küresel ortalama sıcaklık artışının uzun dönemde sanayileşme öncesi döneme göre 2 C derecenin altında kalmasının sağlanması. Sera gazı salımının şimdiki düzeylerinde seyredeceği düşünüldüğünde bu artışın kaçınılmaz hale geleceği güne kadar daha 20 yılımız var. Bunu önlemenin yolu, tercihen 2020 yılına kadar salımı geriletmek ve 2070 yılında ise sıfırlamak.... Bu konuda kötümser olmamak gerek. Dünya, fosil yakıtların en kirlisi olan kömürden uzaklaşma eğiliminde. Buna karşın şu anda yer yıl 42 gigaton CO2'yi havaya salıyoruz. Bu da değişikliğin yeterli olmadığı anlamına geliyor. Kömür madenlerini kapatıp, yenilenebilir enerjiye geçmek işin en kolay kısmı. Küresel sera gazı salımının dörtte birini elektrik üretimi oluşturuyor. Gerisini tarım, ormancılık, sanayi ve ulaşım salımları tamamlıyor. Ulaşımın temel girdisi olan petrolün ne yazık ki yerini tutacak fazla bir seçenek yok. Otomobiller ve otobüsler elektrikle çalışabilir. Ancak uçak yakıtı ihtiyacını karşılayacak yenilenebilir ve sürdürülebilir nitelikte yakıt üretimi henüz söz konusu değil. Paris Anlaşması ile belirlenen 2 C hedefine ulaşmak için katılımcı ülkelerin her birinin 2070'de karbon salımını sıfırlayacak adımları atması gerekir. Bu da herkesin fosil yakıt tüketiminden vazgeçmesi anlamına geldiği gibi, atmosferden büyük ölçekte karbon dioksitin de emilmesini gerekli kılıyor. Sanayi ve tarımsal faaliyetlerin kısa vadede sera gazı salımlarına devam ettiklerini varsayarsak, bu yüzyıl içerisinde atmosferden 600 gigaton karbonun çekilmesi gerekiyor. Bu hedefe ulaşmanın yolu ise karbonu emen ve depolanabilen biyo-enerji. Bu stratejide, bitki yetiştirilir, daha sonra enerji üretmesi için yakılır. Bitkiler büyürken atmosferden emdikleri CO2'yi yakılma sırasında yeniden havaya salarlar. Fakat gaz atmosfere karışmadan yakalanır ve yeraltında depolanır. Biyo-yakıtın iyi tarafı hava taşıtlarında da kullanılabilmesi. Ancak bu o kadar kolay bir hedef değil. Bir kere anlamlı bir yarar sağlamak için ekimin çok geniş alanlarda yapılması ve geniş ölçekli sanayi tesislerinin kurulması gerekir. İnsanları doyurmak için yapılan tarımın dışında yeterli ekim alanlarının bulunmaması başlı başına bir sorun. CO2'yi 2 C'nin altında tutmak için yapılacak tarım için 500 milyon hektarlık bir arazi gerekir. Bu da dünyanın ekilebilir alanlarının üçte biri anlamına gelir. Ne var ki bazı uzmanlar biyo-yakıt ekiminin yaratacağı çevre kirliliğinin 2 C'lik artıştan daha büyük olacağını ileri sürüyor. Hedefe ulaşmanın bir diğer önemli yolu ise her ülkenin bu amaca öncelik tanıması ve yenilenebilir enerjiye geçişi hızlandırmaları. Oysa bugün yürütülen politikalarla dünya 3.6 C'lik artışa doğru ilerliyor.


TEMA Vakfı, bu yıl 22 Mart Dünya Su Günü'nü su varlıklarımızı havza esaslı ve tüm süreçlerde katılımcı bir yaklaşımla yönetme ihtiyacını vurgulayan Havzanı Tanı Suyunu Koru temasıyla karşıladı. Mevcut gündemden dolayı Dünya Su Günü etkinlikleri ileri bir tarihe ertelenirken, TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç, içinde bulunduğumuz küresel salgın koşullarında; yeterli ve temiz suya erişimin, suyun iyi yönetiminin ve karar alma süreçlerinde katılımcılığın hayati olduğunun altını çizdi. TEMA Vakfı 22 Mart Dünya Su Günü'nde, Türkiye'nin yer altı ve yer üstü su varlıklarının korunmasına bütünleşik yaklaşım getiren sürdürülebilir yönetim olanaklarına dikkat çekti. TEMA Vakfı'nın gerçekleştireceği yerel etkinlikleri gündem sebebiyle ileri bir tarihe ertelediklerini belirten TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç; İçinde bulunduğumuz küresel salgın koşullarında, yeterli ve temiz suya erişimin ne kadar hayati olduğunu bir kere daha hatırladık. Temiz ve yeterli suya erişimin ilk şartı suyun kaynağını korumak. Bu nedenle su üretimine hizmet eden tüm ormanlar ve su toplama havzaları korunmalı, akarsularımız her türlü kirli su deşarjına karşı sıkı yönetilmeli, plandaki önlemler ve mevzuat etkin uygulanmalı. Hep birlikte salgın sorununu aşar aşmaz Dünya Su Günü'nü kutlayarak gönüllülerimiz ile etkinliklerimizi gerçekleştireceğiz. dedi. Bu kapsamda Türkiye'nin acilen su kanununa kavuşmasının gerektiğini bir kez daha önemle vurgulayan Ataç, su varlıklarının sürdürülebilir yönetiminde bütünleştirici bir kanun, havza bazlı planlama ve tüm süreçlerde katılımcı bir yaklaşım gerektiğini söyledi. TEMA Vakfı'nın amacının havza yönetiminde katılımcılığın artması olduğunu söyleyen Ataç, bunun için öncelikle kamuoyunun bilgilenmesi; karar alma süreçlerine su konusunda çalışan ilgi odaklarının ve halkın sivil toplum kuruluşları aracılığıyla katılımlarının sağlanması ve son olarak katılım mekanizmalarının hem niceliksel hem de niteliksel olarak arttırılıp geliştirilmesi için çalışmalar yaptıklarını belirtti. Suyun iyi yönetiminin önemine de dikkat çeken Ataç, Her geçen gün su varlıklarımız üzerindeki baskılar artıyor ve sularımız miktar, kimyasal kalite ve ekolojik açıdan kötü duruma doğru gidiyor. Dünyadaki su varlıkları iklim değişikliği, nüfus artışı ve çevre kirliliği gibi baskılar nedeniyle ilerleyen zamanlarda çok daha kritik bir konuma gelecek. Türkiye'de artan nüfus ile birlikte son 5 yılda kişi başına düşen yıllık su miktarı yaklaşık 100 m3 azalarak 1.350 m3 seviyelerine kadar düştü. Böyle giderse yakın gelecekte kişi başına düşen su miktarı 1.000 m3'ün altına düşecek ve su fakiri bir ülke durumuna geleceğiz. Konuyu havza bazında değerlendirdiğimizde görüyoruz ki, daha şimdiden Marmara, Küçük Menderes, Akarçay, Sakarya ve Asi havzalarımızda yaşayan vatandaşlarımız su fakiri havzalar içerisinde yaşıyorlar. Bununla beraber çok değerli olan su varlıklarının çoğu zaman kullanılamaz hale geldiği havzalar da bulunuyor. Sanayi ve tarım gibi sektörel baskılar, atık su arıtma ile ilgili yetersizlikler nedeniyle Meriç-Ergene, Susurluk, Büyük Menderes, Gediz ve Konya Kapalı Havzası gibi önemli su havzalarının su kalitesi, iyi su durumu hedeflerinden uzak. Hali hazırda Nehir Havza Yönetim Planları tamamlanan ve yayınlanan bu beş havzanın değerlendirme yapılabilen su varlıklarının yalnızca yüzde 17'sinde su varlıkları iyi su durumunda. Dolayısıyla su varlıklarımız için acil harekete geçmemiz gerekiyor. dedi. TEMA Vakfı, AB Sivil Toplum Diyaloğu Hibe Programı tarafından fonlanan Katılımcı Nehir Havza Yönetimi Projesi kapsamında; havzalarda yaşayan vatandaşların havzalarını tanımaları, havzalarındaki su varlıklarının üzerindeki temel sorunlar konusunda bilinçlenmeleri ve havza esaslı su yönetimi plan ve politikalarının hayata geçirilmesini teşvik etmeyi amaçlıyor. Katılımcı Nehir Havza Yönetimi Projesi kapsamında, şimdiye kadar yüz yüze eğitim, uzaktan eğitim, paydaş ziyaretleri ve Kamu - STK Su Diyaloğu toplantısı ile özellikle havzalardaki sorunlar konusunda halkı temsilen bu havzadaki sivil toplum kuruluşlarının süreçlere katılımının önemi gündeme getirildi. Türkiye'nin çeşitli nehir-havza bölgelerinden davet edilen TEMA Vakfı Temsilcileri, ilgili kamu temsilcileri ve konuyla ilgili çalışan STK'lar sayesinde katılımcı nehir-havza yönetimi konusunda farkındalık arttırıldı.


Kutup ayısı aynı zamanda beyaz ayı, ya da deniz ayısı, ayıgiller familyasından soğuk kuzey kutup bölgesinin karlı sahillerinde ve buzullar üzerinde yaşayan bir ayı türü. Yaşamakta olan en büyük kara etoburu. Kutup ayıları, Kuzey Kutbu'nda yaşayan bir ayıdan çok daha fazlası aslında. Hatta bu hayvanların kürkleri aslında beyaz bile değil. Yetişkin bir erkek kutup ayısı 351 ila 544 kilogram arasında yani beş-yedi yetişkin erkek ağırlığında olabilir. Şu ana kadar görülen en büyük kutup ayısı bir ton ağırlığındaydı. Buna karşılık dişi kutup ayıları erkeklerin yarısı kadar, yani yaklaşık 50 ila 295 kilogram arasında değişen bir ağırlığa sahip olabiliyor. Kutup ayıları doğduklarında yaklaşık yarım kilo. Erkek kutup ayıları yetişkin boyutlarına 8 ila 14 yaşları arasında, dişiler ise 5 veya 6 yaşlarında ulaşıyor. Bir kutup ayısı 7 ila 10 gün arasında yemek yemediği takdirde, bir sonraki yiyeceğini bulacağı zamana kadar metabolizması yavaşlar. Bu esnada da genellikle fok balıklarından oluşan önceki gıdalarından elde ettikleri yağ rezervlerini kullanırlar. Kutup ayıları kış uykusuna yatmaz, ancak anne kutup ayıları yavrularını büyütürken inlerinde yaşar ve bu esnada hiçbir şey yemez, içmez ve tuvaletlerini yapmazlar. Her ne kadar kutup ayıları beyaz gözükse de aslında kürkleri saydamdır ve beyaz görünmesinin sebebi görünen ışığı yansıtmasıdır. Kutup ayılarının kürklerinin altındaki derinin asıl rengi siyahtır. Yalnızca görünen ışığı görebilen insanlar ve hayvanlar için kutup ayıları etraflarındaki karlarla aynı renkte gibi görünür. Ancak kutup ayılarının arada sırada avladığı ren geyikleri morötesi ışığı da görebildikleri için, karlı ortamlarda bile kutup ayılarını rahatlıkla seçebilirler. Kutup ayıları avlanırken çok keskin koku alma duyularından yararlanırlar. Bir kutup ayısı bir fok balığının kokusunu 32 kilometre uzaktan, fok balıklarının buzda nefes alma deliklerini ise neredeyse 1 kilometre uzaktan alabilir. Kutup ayılarının avlanmak için deniz buzuna ihtiyacı var. Ancak yapılan araştırmalar, küresel ısınma nedeniyle çok fazla buzun eriyeceğini ve sonuçta 2050 yılına gelindiğinde kutup ayılarının üçte ikisinin yok olabileceğini gösteriyor. Deniz buzlarının azalması ayrıca kutup ayılarının çok daha uzun mesafeler yüzmesini gerektiriyor; bu da normalden fazla enerji tüketmelerine de yol açıyor. Amerika, kutup ayılarını Nesli Tükenmekte Olan Türler Yasası altında listeye alırken, Kanada ve Rusya ise özel bakım gösterilmesi gereken hayvanlar listesine ekledi. Küresel ısınma yavaşlamazsa gelecekte Kutup Ayıları Günü bir kutlama değil yas günü olabilir.


Kuzey Kutbu iklim değişiminden fazlasıyla etkilenmekte: Deniz buzu yıllardan bu yana azalıyor ve Kuzey kutbunun yakın çevresinde bile git gide daha fazla buzsuz su görülmeye başlandı. Yaz aylarında Avrupa'dan Asya'ya uzanan Kuzeydoğu geçidi ve Arktik Kanada'dan geçen Kuzeybatı geçidi genelde buzdan arınıyor. Kuzey Kutbu üzerinden direkt rota, 2040'ta deniz yolculuğu için tamamen açık olabilir. Bu kuzey rotaları çok kestirme olduğu için çekici gelmektedir. Brown Üniversitesi'nden Amanda Lynch ve ekibi, bu durumun gelecekteki denizcilik ve denizcilik hukuku için ne anlama geldiğini araştırdı. Acıklı gerçek şu ki buzlar eriyor ve bu nedenle bu gelişmenin hukuki, jeopolitik ve ekolojik sonuçları hakkında düşünmemiz gerekiyor. Kuzey Kutup bölgesindeki buz kaybı daha önce kapalı olan deniz yollarını açıyor ve birçok durumda da kestirme yolları. İster Kuzeydoğu geçidi, ister Kuzeybatı geçidi ya da Transpolar Deniz Rotası olsun, hepsi Süveyş ve Panama kanalındaki rotalardan daha kısa. Yolculuk aynı hızda seyretmesine rağmen 14 ila 20 gün kadar kısalıyor. Bu şekilde yeni Kutup rotaları sayesinde daha az zaman ve daha az para harcanırken, atmosfere daha az CO2 emisyonu yayılıyor. Kuzey Kutup rotalarında yüzde 24 daha az emisyon ortaya çıkıyor. Dahası Kuzey Kutbunda, Süveyş kanalında olduğu gibi blokaj tehlikesi de bulunmuyor. Kuzey Kutbu denizindeki iklim değişimi öte yandan denizcilik haritasının jeopolitik ve hukuki yönünü de değiştiriyor. Bu durumdan en çok etkilenen ise Rusya. Rusya, Kuzey Kutup bölgesinde 24.000 kilometreden fazla kıyı şeridine sahip ve aynı zamanda önündeki deniz alanlarına da sahip çıkıyor. BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin 234. maddesi, ülkelere, geçici olarak buzla kaplı olmaları halinde, komşu deniz bölgeleri için gemilerin neden olduğu deniz kirliliğini önlemek, azaltmak ve kontrol etmek için geniş kapsamlı kontrol yetkileri vermekte. Bu şu anlama geliyor: Tüm Kuzeydoğu Geçidi şu anda Rus kontrolü altında. Bu rotayı kullanmak isteyen her gemi önceden kayıt yaptırmak zorunda olduğu gibi yanında bir buzkıran bulundurmak ve yüksek ücretler ödemek zorunda kalıyor. Bu, Rusya için hem kazanç kapısı hem de deniz ticaretinin bu kısmı üzerindeki egemenliğini garanti ediyor. Ne var ki bu durum birçok nakliye şirketi için kuzey rotalarını çok pahalı hale getirdiği gibi aynı zamanda çok fazla zamanlarını alıyor. İşte Kuzey Kutup denizindeki buz kaybı, jeopolitik durumu ve dolayısıyla da Rusya'nın Arktik deniz trafiği üzerindeki etkisini de zayıflatacak. Kuzeydoğu geçidi yılın çoğu zamanı buzsuz kaldığı taktirde 234. maddeyi uygulayamayacak. Fakat Rusya'nın bu maddeyi mümkün olduğu kadar korumaya çalışacağı belirtiliyor. Ayrıca şöyle bir sorun da var: Uluslararası Denizcilik Yasası, 234. maddenin hangi miktardaki buz örtüsüne kadar geçerliliğini koruduğunu söylemiyor. Çatışmalardan ve uzun anlaşmazlıklardan kaçınmak için bu konuda acilen iyileştirmeler yapılması lazım. Diğer bir nokta da gemi rotalarındaki coğrafi değişimler. Şimdiye kadarki rotalar özellikle de Arktik kıyılarda, dolayısıyla da ulusal sularda devam ediyordu. Fakat Kuzey Kutup denizindeki buzlar kuzeye doğru çekilmeye devam ederse, kuzeyde kalan yani uluslararası sularda yer alan rotalar da kullanılabilecek. Yani buzların erimesiyle deniz trafiği Rus karasularından uluslararası sulara kayacaktır diyor araştırmacılar. Ve tahminlere göre bu durum 2065 yılına kadar gerçekleşebilecek.


İsrail'deki bir girişimci firma, çeşitli hücre tiplerinden et dilimleri üretti. Şimdi hedef lezzeti artırıp maliyeti düşürmek. Herhangi bir hayvan kesilmeden, laboratuvarda biftek üretildi. Aleph Farms firmasının kurucularından Didier Toubia, üretilen etin dokusunun iyi olduğunu ama tadı ve kalınlığı üzerinde çalışılması gerektiğini söyledi. Fransız kökenli girişimcinin açıklamasına göre etin üretim maliyeti sadece 50 Dolar. Oysa, yine laboratuvarda üretilen ve 2013 yılında araştırmacı Mark Post tarafından büyük bir övgüyle sunulan ilk hamburger köftesinin üretim maliyeti 250.000 Euro idi. Toubia'nın açıklamasına göre laboratuvardaki biftek parçası, özel bir malzemeden elde edilen bir iskelet üzerine yetiştirilen çeşitli hücre tipleriyle üretilmiş. Hücre kültürünün ana malzemesi ise inek cenininin kanından elde edilen, ama üzerinde çalışılması gereken sığır serumu. Bifteğin piyasaya sürülebilmesi için bazı zorlukların aşılması gerekiyor ki bu da araştırmacılara göre üç ila dört yıl sürebilir. Her şeyden önce tadının geliştirilmesi gerekiyor. Fakat araştırmacı etin kızartılması sırasında gerçek etteki kokunun aynısının çıktığını da söylüyor. Üretim sürecinin laboratuvar yerine fabrikada gerçekleştirilmeye başlanmasından sonra üretim maliyetinin de düşmesi bekleniyor. Aşılması gereken sorunlardan birisi de etin kalınlığı. Prototipin kalınlığı topu topu beş milimetre. Araştırmacılar bifteği kalınlaştırabilmek için Technion kuruluşundaki doku mühendisliği uzmanı Shulamit Levenberg ile birlikte çalışıyor. Anlaşıldığı üzere laboratuvarda üretilen sığır etinin ekolojik ayak izi konvansiyonel sığır üretiminden daha zayıf. Ama hesaplamalara göre yine de tavuk üretimine kıyasla dört misli emisyon salımına yol açıyor. İsrail'de üretilen biftek prototipi, yoğun hayvan yetiştiriciliğine bağlı çevre kirlenmesini önleyerek, insanlara gerçek et sunmak isteyen endüstri için önemli bir adım olabilir. Gerçi laboratuvar eti henüz satılmıyor ama bir Amerikan firması yakında yapay tavuk nuggetlerinin bazı restoranlarda bulunabileceğini belirtti. Ve elbette tavuk eti olmadan minik tavuk parçaları üretmek, sığırsız, yapay biftek üretmekten daha kolay.


8 Haziran tüm dünyayı etkileyen büyük bir felaketin yıl dönümü. Laki Yanardağı, İzlanda'da bulunan ve hala aktif olan bir yanardağ. 1783 yılında çok büyük bir etkiyle patlayan Laki Yanardağı çevrede bir bazalt yığını oluşturmuştu. 8 Haziran 1783 yılında patlamaya başlayan yanardağın püskürtme faaliyeti 7 Şubat 1784'e kadar devam etti. Tahminen atmosfere 8 milyon ton hidrojen florür ve 120 milyon ton kükürt dioksit salındı. Bu da Avrupa'da "Laki dumanı" olarak adlandırılan hava kirliliğini oluşturdu. Patlamanın İzlanda için sonuçları yıkıcıydı. Nüfusun %20 - %25'i, koyunların %80'i, sığırların ve atların %50'si kıtlık ve florür zehirlenmesinden yaşamını yitirdi. Felakete dönüşen patlamanın Avrupa'daki sonuçları da travmatikti. 1783 yazı kayıtlara Avrupa'daki en sıcak yaz olarak geçti. O kadar kalın bir sis tabakası vardı ki gemiler limandan ayrılamıyordu. Taşımacılık durma noktasına gelmişti. Laki Yanardağı patlaması sadece patladığı anda değil sonraki etkileriyle de tam anlamıyla bir felaket yaşattı. Bugün volkanik patlamalar nedeniyle iklim değişikliğinin farkına varılması geçmişte Laki Yanardağı'nın patlamasının ardından ortaya çıkan sisin gözlemlenmesine dayanıyor. Tarih kitaplarında yazsız geçen yıllar, düşük tarım rekoltesi, kıtlık, açlıkların ve isyanların bir kısmı volkanik patlamaların ardından ortaya çıkmıştı. Yaklaşık sekiz ay süren püskürtmenin etkileri yıllarca şiddetini korudu. 225 yılın en soğuk kışı yaşandı. Tarım faaliyeti duran İzlanda halkı yedi yıl boyunca süren bir kıtlık dönemi yaşadı. Çoğu açlıktan olmak üzere 9350 kişi hayatını kaybetti. Bu felaketle, volkanik patlamaların dünyadaki iklim değişikliğinin en önemli nedenlerinden biri olduğu görüldü.


Hatırlayacağımız üzere 2019 Nobel Kimya Ödülü, lityum iyon pillerin geliştirilmesine katkı yapan araştırmacılara verilmişti. Ödül Texas Üniversitesi'nden John B. Goodenough, New York Eyalet Üniversitesi'nden M. Stanley Whittingham ve Meijo Üniversitesinden Akira Yoshino arasında paylaştırılmıştı. Bu ödülle birlikte bilim dünyasında gözler, bu hafif metalin sağlayabileceği olanaklara çevrildi. Lityum, heyecan verici olduğu kadar tehlikeleri de beraberinde getiriyor. İklim değişikliğinin etkileri, dünyanın dört bir yanında hissedilirken fosil yakıtların yerine lityum pillerle çalışan taşıtlar, taşımacılığın geleceği olarak anılıyor. Şarj edilebilir lityum pillerin gelişimi, güneş ve rüzgar gücünün ürettiği enerjiyle temiz enerji kaynaklarını depolamayı mümkün kılması açısından hayli önemli. Daha hafif ve şarj edilebilir olan lityum piller, elektrikli araçlardan cep telefonlarına, dizüstü bilgisayarlardan yenilenebilir enerji depolama tesislerine kadar birçok avantaj sağlıyor. Deutsche Bank tarafından yapılan analizlere göre, 2018 yılında bu ürünler, küresel lityum talebinin neredeyse yarısına denk geliyor. Cep telefonu ve dizüstü bilgisayar gibi tüketici elektroniği pilleri bu talebin %25'ini, elektrikli araçlar ise geri kalan talebin çoğunu oluşturuyor. 2025 yılına kadar lityum talebinin yarısının elektrikli araç endüstrisinden geleceğine yönelik tahminler var. Bununla birlikte önümüzdeki 10 ila 15 yıl içinde elektrikli araç satışlarındaki çarpıcı artışla birlikte lityum için küresel talebin en az %300 artması bekleniyor. Şu anda dünya çapında yaklaşık 2 milyon elektrikli araç var; Bloomberg New Energy Finance'a göre, 2030 yılında bu rakamın 24 milyonu geçecek. Elektrikli araç devi Tesla'nın ABD, Meksika, Kanada ve Avustralya'daki madencilik firmalarından lityum tedariği arayışlarını sürdürdüğü biliniyor. Yükselen talebin doğal sonucu olarak, son birkaç yılda küresel pazarlardaki lityum fiyatları, yeterli miktarda bulunamayacağı korkusuyla 2018'deki keskin bir yükseliş yaşamıştı. Ancak ABD Jeolojik Araştırmalar Merkezi'nden jeolog Lisa Stilling, bu kıyamet senaryolarının biraz abartıldığı kanaatinde. Stilling, lityumun Dünya kabuğunun %0.002'sini oluşturduğu, ancak jeolojik olarak çok da nadir olmadığını, sadece nerede konsantre olarak bulunduğunu bilmenin mesele olduğunu söylüyor. Araştırmacılar, bu soruyu cevaplamak için bu metalin zengin tortularının, rüzgar gücü, su, ısı ve zamanla nasıl ve nerede birleştiklerini inceliyor. Bu yerler arasında Şili, Arjantin ve Bolivya'yı içeren Lityum Üçgeni'nin bulunduğu düz çöl havzalarının yanı sıra, Avustralya, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da pegmatit denilen volkanik kayalar ve kil oluşum bölgeleri var. Bir beyaz altın avı sürüyor... Aralık 2017'de, Beyaz Saray, lityum içeren cevherler de dahil olmak üzere bazı kritik minerallerin yeni kaynakları üzerinde araştırmaları artırmaya yönelik yeni bir emir çıkarmıştı. Çin başta olmak üzere Avrupa Birliği ülkeleri de yeni kaynak arayışı içinde. AB araştırma konsorsiyumu, lityum pazarında rekabet edebilmek için Avrupa Lityum Enstitüsü kurdu. Lityum araştırmaları, lityum bakımından zengin birikintilerin nerede olduğunu bulmak amacıyla yeraltı suyunun dolaşımını izlemek için hidroloji çalışmalarına hız verdi. Ancak ortada çok büyük bir sorun var: Lityum madenciliği için göze çarpan en önemli sorun, temiz enerjinin bile tamamen temiz olmaması. Zira lityumun cevherinden çıkarılması ve lityum karbonat veya lityum hidroksit gibi ticari olarak kullanılabilir bir forma dönüştürülmesi, çevreye sızabilecek zehirli atıklar üretebiliyor. Örneğin, Çin'in Tibet Platosu'ndaki bir lityum madeninden çıkan kimyasal sızıntılar, 2009'dan bu yana çevreye zarar vermeye devam ediyor ve yakındaki bir nehirden gelen balıkları ve diğer hayvanları öldürüyor. Latin Amerika'nın en büyük sorunlarının başında su geliyor. Arjantin, Bolivya ve Şili'nin bazı kısımlarını kapsayan kıtanın Lityum Üçgeni, dünyadaki diğer tuz dairelerinin altındaki metal arzının yarısından fazlasını elinde tutuyor. Burası aynı zamanda dünyadaki en kurak yerlerden biri. Bu büyük bir mesele, çünkü lityum çıkarmak için madenciler tuz dairelerindeki operasyona, delik açtıkları yüzeye mineral bakımından zengin tuzlu su pompalayarak başlıyorlar. Burası daha sonra aylarca buharlaşmaya bırakıyor. Nispeten ucuz ve etkili bir süreç ancak çok fazla su tüketiliyor; ton lityum başına yaklaşık yaklaşık 2.000 ton sudan bahsediyoruz. Şili'deki Salar de Atacama'da, maden faaliyetleri bölgenin suyunun yüzde 65'ini tüketiyor. Bu tüketim, bazı toplulukların zaten su sıkıntısı yaşadığı bir alanda, kinoa ve lama yetiştiren yerel çiftçiler üzerinde de büyük bir etkiye sahip. Lityum üretim süreçlerinde çevredeki doğal yaşam da ekolojik stres yaşıyor. Nesli tükenme tehdidi altında olan flamingolar da bu tehdidi yaşayan canlılardan yalnızca biri. Bu noktada lityumun pek de çevreci bir alternatif olmadığı sonucuna varılabilir. Nature'da yayımlanan bir makalede, Georgia Üniversitesi'nden malzeme mühendisi Gleb Yushin ve ortak yazarlar, pil üretmek için daha yaygın, daha ucuz ve çevre dostu malzemeler kullanan yeni pil teknolojisinin geliştirilmesi gerektiğini savunuyor. Araştırmacılar, daha yaygın ve daha az toksik malzemelerle kobalt ve lityumun yerini alan yeni pil kimyaları üzerinde çalışıyor. Bipolar bozukluk için duygudurum dengeleyici: Lityum, 19. yüzyılın ortasından beri guttan zihinsel bozukluklara kadar değişen durumlar için bir ilaç olarak kullanılıyor. Lityum karbonat veya lityum sitrat olarak alındığında lityum, 1970'lerden bu yana, bipolar bozukluğun bir yönü olan akut maniyi tedavi etmek için yaygın olarak kullanılıyor. Kozmetikler: Lityum stearat, emülsiyonlaştırıcı olarak işlev görüyor; yağların ve sıvıların temelinde, allık, göz farı ve ruj gibi kozmetik ürünlerinde ayrılmayı önlüyor. Yüz kremlerine eklendiğinde, hektorit adı verilen yumuşak ve yağlı, lityum içeren bir mineral, ürünü pürüzsüz ve yayılabilir tutuyor. Askeri, endüstriyel, otomotiv, uçak ve denizcilik uygulamaları: Petrolün içine eklendiğinde, lityum stearat su geçirmiyor ve yüksek ve düşük sıcaklıklara toleranslı kalın bir yağlama gresi oluşturuyor. Darbelere dayanıklı pişirme kabı ve alüminyum folyo: Diğer alkali metallerle karşılaştırıldığında, lityum atomları özellikle şarj durumlarında küçüktür. Lityum iyonları ısındıkça nispeten az büyürler, bu nedenle cama veya seramiklere bir miktar lityum karbonat ilave etmek, bu ürünleri sıcakken daha güçlü ve daha az kırılgan hale getirebiliyor.


Birbirinden yenilikçi ve iddialı, birçok sürdürülebilirlik projesini eş zamanlı olarak hayata geçiren L'Oreal Türkiye, ÇEVRE, İKLİM ve TOPLUMLAR üzerinde olumlu etki yaratmaya 2022'de de devam ediyor. L'Oreal Türkiye, Gelecek için L'Oreal ile dünyanın sınırlı kaynaklarına ve toplumların içinde olduğu koşullara saygılı, yeni nesil bir değişim modeli yaratmayı amaçlıyor. L'Oreal Türkiye, ülkemizde de giderek artan kuraklık tehdidine karşı İstanbul Üretim Tesisi'ni suyu geri dönüştürerek kullanan su dostu fabrikaya dönüştürerek her yıl 10 milyon litre, 53.000 İstanbullu'nun 1 günlük su tüketimine eşdeğer su tasarrufu sağlamayı hedefliyor. Güzellik pazarının 1,5 katı büyüme iddiasını sürdürerek 2022'nin ilk 4 ayında pazar payını %25'e çıkaran L'Oreal Türkiye, sadece finansal sonuçlarıyla değil sürdürülebilirlik konusunda attığı somut adımlarla da öne çıkıyor. L'Oreal Grup'un stratejik öneme sahip ilk 20 ülkesi arasında yer alan L'Oreal Türkiye aynı zamanda iş hacminin %30'unu oluşturan online pazarda %100 PLASTİKSİZ E-TİCARET yaklaşımıyla sürdürülebilirliği iş yapış şeklinin merkezinde konumlandırıyor. Dünyanın en kapsayıcı sürdürülebilirlik programlarından biri olan 'Gelecek için L'Oreal'i her alanda uygulayan L'Oreal Türkiye %100 EKO-DİZAYN ilkesiyle üretilen stantlarıyla atıklarını azaltarak geri dönüşüm etkisini genişletiyor. Dünyayı Harekete Geçiren Güzelliği Yaratmak vizyonuna, L'Oreal Grup'un yenilikçi ve iddialı sürdürülebilirlik taahhütlerini ortaya koyan L'Oreal For The Future programına bağlı olarak çalışmalarını aralıksız sürdüren L'Oreal Türkiye, bilim insanları tarafından tanımlanan Gezegenimizin Sınırlarının aşılmaması için güçlü ve somut adımlar atmaya, eş zamanlı olarak birçok farklı sürdürülebilirlik projesi hayata geçirmeye devam ediyor. L'Oreal Türkiye CEO'su Sinem Sandıkçı Gökçen konu hakkındaki görüşlerini DNA'sında bilim olan lider Tekno-Güzellik şirketi olarak L'Oreal Grup, çevresel sorunlara ilişkin bilgi toplayan, şirketleri çevresel verilerini açıklamaya teşvik eden ve bu konudaki eylemlerini değerlendiren kar amacı gütmeyen global uluslararası sivil toplum kuruluşu CDP tarafından kurumsal sürdürülebilirlikte üst üste 6. kez dünya lideri olarak tescilledi. Gururla belirtmek isterim ki L'Oreal Grup, İklim Değişikliği, Su Güvenliği ve Orman olmak üzere üç çevresel temanın tümü için 6 yıl üst üste "A" almayı başaran ilk ve tek şirket oldu. Sürdürülebilirlik her zaman işimizin kalbinde yer alıyor. Gezegenimizin acil müdahale edilmesi gereken sorunları için somut adımlar atmamız gerektiğini biliyor ve uzun yıllardır iklim, su, çevre, doğal kaynaklar ve toplumlar özelinde kapsamlı projeler hayata geçiriyoruz. L'Oreal Türkiye olarak yaptığımız çalışmalarla Gelecek için L'Oreal sürdürülebilirlik programımızın hedeflerine ulaşılmasına çok büyük katkı sağlıyoruz. Türkiye'de sürdürülebilirliği su tasarrufu başta olmak üzere mümkün olan her alanda hayata geçirmeye devam ediyoruz. Bu yıl, Türkiye'de güzellik sektöründe bir ilk olarak hayata geçireceğimiz suyu geri dönüştürerek kullanan su dostu fabrikamızın heyecanını da Dünya Çevre Günü vesilesiyle paylaşmak istedik, şimdiden emeği geçenlere teşekkür eiyor ve tüm sektörler için teşvik edici iyi bir örnek olmasını diliyorum. sözleriyle paylaştı. Kutuplar ve dolayısıyla tüm dünyada yaşanan iklim değişimleri geleceğimiz için büyük bir tehdit olmaya devam ediyor. L'Oreal Grup dünya çapında en kapsayıcı sürdürülebilirlik programlarından birini hayata geçirerek gerçek bir fark yaratıyor. L'Oreal Türkiye'yi özellikle hayata geçirdiği kapsayıcı ve yenilikçi sürdürülebilirlik projeleri için bir bilim insanı olarak içtenlikle tebrik ediyorum. şeklindeki sözleriyle konu hakkında yorumlarını paylaşan TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi Kutup Araştırmaları Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Burcu Özsoy, BM'nin küresel sürdürülebilirlik hedefleri arasında da yer alan su kaynaklarının korunması konusunun da önemine değindi. L'Oreal Türkiye'de her şey plastiksiz bir dünya için ve ÇEVRE odaklı Geri Dönüşüm Hareketi iş yapış şeklinin her aşamasında ön plana çıkıyor. Geri dönüşüm , ileri dönüşüm ve yeniden doldurulabilir aksiyonlarıyla L'Oreal Türkiye, sürdürülebilirliği iş yapış şeklinin kalbinde konumlandırıyor. L'Oreal Türkiye PLASTİKSİZ E-TİCARET yaklaşımıyla 2021 yılından bugüne, e-ticaret ve B2B gönderilerinde dolgu ve koruma malzemelerinin, koli ve güvenlik bantlarının %100'ünü, plastik yerine geri dönüştürülebilir kağıt olarak kullanılıyor. Satış noktalarında kullanılan stant malzemelerinin %100'ü EKO-DİZAYN ile üretiliyor. Atıkları azaltmak amacıyla artık kullanılmayan ürün teşhir üniteleri ileri dönüşüm hareketiyle kitaplığa dönüştürülerek tekrar değerlendiriliyor. Proje kapsamında bugüne kadar 304 duvar ünitesi geri dönüştürülerek Anadolu'nun çeşitli illerindeki 36 okul için kitaplık, anaokullaları için dolap, kedi evleri ve yönlendirme tabelaları üretildi. Proje geri dönüşümü yapılan teşhir ünitelerinin sayısı arttırılarak devam ediyor. L'Oreal Türkiye Genel Merkezi'nde yiyecek-içecek vb. gibi organik atıklar, kompost makinesi kullanarak ileri dönüşümle doğal gübreye dönüştürülüyor, kişisel bahçe ve bitki bakımlarında tekrar değerlendirmek üzere çalışanların kullanımına sunuluyor. Bu yöntemle yıllık ortalama 252 kg kompost/organik gübre üretilerek atıklar doğaya kazandırılıyor. L'Oreal Grup, Carbios'un enzimatik teknolojisi kullanılarak geri dönüştürülen plastik ile üretilmiş ilk kozmetik şişesini tanıttı. Biotherm, 2025 yılında bu çığır açan yeniliğe dayalı şişeleri üretime geçirmeyi hedefleyen Grup'un, geleceğin şişesinde ürün piyasaya süren ilk markası olacak. Bu yeni enzimatik teknolojisi; şeffaf, renkli, opak ve çok katmanlı her türlü PET'in geri dönüştürülmesinde kullanılabiliyor ve bu teknoloji ile plastikler, sonsuz kez geri dönüştürülebiliyor. Yeşile Bağlılık Sözü veren Garnier, YEŞİL BİR ADIM kampanyası ile sosyal medyada yapılan her bir paylaşımı için sivil toplum kuruluşu Plastics for Change iş birliğiyle 5 plastik şişeyi geri dönüştüyor. Kampanya kapsamında, kendi yeşil adım videolarını çekerek paylaşım yapan herkes için ise 10 plastik şişe geri dönüştürülüyor. Bu kampanya ile 2 milyon plastik şişenin geri dönüştürülmesi ve yeşil adımların paylaşılmasıyla farkındalık yaratılması hedefleniyor. Sürdürülebilirlik konusunda duyarlı markalardan biri olarak fark yaratan Kiehl's, geri getirilen her bir Kiehl's ambalajı için tüketicilerine yıldız veriyor ve tüketiciler topladıkları yıldız sayısına göre ödüller kazanıyor. Bu sayede Kiehl's geri dönüşümü teşvik ediyor, farkındalık yaratıyor ve gezegenimizin geleceğine olumlu katkı sağlıyor. L'Oreal Professionnel Serie Expert ürünlerinde %95'e kadar geri dönüştürülmüş plastik kullanılıyor, üretim süreçlerinde kullanılan suyun %100'ü geri dönüştürülüyor ve üretim fabrikası, CO2 nötr olarak üretim yapıyor. L'Oreal Professionnel Dia Light serisi ise %95'i geri dönüştürülmüş alüminyumdan üretilen tüp, %100 geri dönüştürülmüş plastikten üretilen kapak ve geri dönüştürülülebilir kartondan üretilen kutu ile yine sürdürülebilirliği temel alıyor. La Roche-Posay, Anthelios güneş koruyucu ürününü geri dönüşümlü malzemeler kullanılarak üretilen ambalajıyla tüketicilerine sunuyor. Ambalajdaki plastik kullanımı %45 oranında azaltan La Roche Posay, 2025 yılına kadar %70 oranında geri dönüştürülmüş plastikten üretilen ambalajlar ile devam ederek 10.000 ton saf plastik tasarrufu sağlanması hedefleniyor. Armani'nin sorumluluk bilincini ortaya koyan parfümü MY WAY için dünyanın dört bir yanından toplanan doğal içerikler, sürdürülebilir yollarla elde ediliyor. Yenilikçi şişesi, atığı azaltmak ve geri dönüşümü desteklemek için göz alıcı ve zahmetsiz bir çözüm sunarak tekrar doldurulabiliyor . Ekolojik ve biyolojik çeşitliliği koruyan orman koruma programlarına yapılan katkı ile MY WAY, karbon nötrlüğe ulaşıyor. Bunlara ek olarak MY WAY ile Armani, lokal sivil toplum kuruluşlarıyla yürütülen projeler ile kısıtlı imkanları olan toplulukların sosyo-ekonomik gelişimini de destekliyor. L'Oreal Türkiye'de ormanların korunması, doğal kaynakların doğru şekilde kullanılması sürdürülebilirlik yaklaşımının temel yapıtaşları arasında yer alıyor ve ÇEVRE Hareketi tüm iş faaliyetlerinde belirleyici kriter olarak öne çıkıyor. L'Oreal Grup 1989'dan beri, yasalarca yasaklanmasından 14 yıl öncesinden itibaren, ürünlerini hayvanlar üzerinde test etmiyoruz. Kozmetik ürünlerin güvenliğini garantilemek için etkili, hayvanlar üzerinde uygulanmayan yöntemler bulunmaktadır. Örneğin 40 yıldan daha uzun bir süre önce L'Oreal Grup, kozmetik içeriklerin ve ürünlerin insan cildine olan etkisini daha doğru analiz etmek için yeniden oluşturulmuş insan cildi geliştirmiş ve bu konuda öncü olmuştur. L'Oreal Grup'un hiçbir markası, kozmetik ürünlerini ve içeriklerini hayvanlar üzerinde test etmiyor. Garnier yakın bir zaman önce hayvanlar üzerinde yapılan testleri sona erdirmek için çalışan lider bir kuruluş olan Cruelty Free International Leaping Bunny programı tarafından resmen, global kapsamda Cruelty Free olarak onaylanmıştır. IT Cosmetics, Pureology, Urban Decay, NYX Professional gibi diğer markalarımız da zaten PETA sertifikasına sahiptir. KIEHL'S, FUTURE MADE BETTER programı ile daha iyi bir gelecek için global iklim krizine karşı çevre teknolojileri geliştiren bir sosyal girişim olan ecording ile iş birliği yapıyor ve bu program ile her bir Kiehl's alışverişi, doğaya ecoDrone ile bırakılan bir tohum olarak geri dönüyor. KIEHL'S, FUTURE MADE BETTER programı Türkiye'nin ağaçlandırılmasına ve gezegenimizin geleceğine katkı sağlıyor. Tüketicilerin daha sürdürülebilir seçimler yapmalarına imkan sağlamak ve bilinçlendirmelerini sağlamak hedefiyle Çevresel ve Sosyal Etki Etiketleme Sistemi geliştirdi. Bu yenilikçi sistem ile ürünlerin çevresel ve sosyal etkileri, A'dan E'ye uzanan bir skala ile şeffaf bir şekilde tüketicilerle paylaşılıyor ve tüketiciler artık aldıkları ürünlerin çevresel ve sosyal etkilerini etiket üzerinde görebiliyor. İlk olarak Garnier markası ile markanın saç bakım ürünlerinde başlayan uygulama, kademeli olarak tüm marka ve kategorilerde kullanılmaya başlanacak. Bağımsız bilim uzmanları tarafından onaylanan bu sistemde, tüm veriler bağımsız denetim kurumu Bureau Veritas tarafından denetlenerek sertifikalandırılıyor. L'Oreal Türkiye'de karbon ayak izinin azaltılması önem listesinin başında geliyor ve ÇEVRE odaklı Karbon-Nötr Hareketi tüm iş faaliyetlerinde önceliklendiriliyor. L'Oreal Türkiye, ürünlerin nakliyesinden kaynaklanan CO2 salınımını azaltmak amacıyla CNG'li araçlarla nakliye yapıyor. 2016 yılına göre taşıma kaynaklı CO2 salınımı %43 azaltıldı. L'Oreal Türkiye araç filosunun %71'i hybrid araçlardan oluşuyor. CO2 salınımı, 2021 yılında 42 ton daha az hale gelmiştir. Dünyadaki su talebinin 2050 yılına kadar %55 artacağı öngörülüyor. Sadece 5 yıl içinde insanların üçte ikisi su sorunu yaşayacak ve acilen harekete geçilmezse, insanlık susuz kalma tehdidiyle mücadele ediyor olacak. Tekno-Güzellik lideri L'Oreal Grup ve çevresel yenilik şirketi Gjosa iş birliğiyle geliştirilen Water Saver duş başlığı, giderek artan global su kıtlığına somut bir yanıt vermek için üretildi. Güzellik salonlarında kullanılmak üzere geliştirilen bu teknoloji, doğrudan lavabolara takılıyor ve şampuan, saç kremi ve özel işlem için kullanılacak farklı 3 yuvası ile saç ürünlerini direkt su akışına dahil ediyor. Water Saver duş başlığı; yüksek basınçlı, bir akışta birbirine çarpan mikro iyonlu damlacıklar oluşturarak çalışıyor ve her bir yıkama su tüketimini %65'e kadar azaltabiliyor. Water Saver bu özelliğiyle kuaför yıkama alanlarında %65'e kadar su tasarrufu sağlamak için patentli su parçalama teknolojisinden yararlanan dünyadaki ilk duş başlığı olma özelliğini taşıyor. Water Saver başlığı ile saçtaki şampuanı arındırmak için 7 litre yerine sadece 2,4 litre su kullanmak yeterli. 100.000 güzellik salonunun L'Oreal Water Saver teknolojisi kullanması halinde 6,8 milyar litreye kadar su tasarrufu sağlanabiliyor. L'Oreal Türkiye merkez ofisinde yağmur suyu depolanarak bahçe/bitki sulamaları için tekrar kullanıyor ve bu yöntemle yıllık ortalama 6.000 lt yağmur suyu tasarruf ediliyor. L'Oreal Türkiye, ülkemizde de giderek artan kuraklık tehdidine karşı İstanbul Üretim Tesisi'ni suyu geri dönüştürerek kullanan su dostu fabrikaya dönüştürerek her yıl 10 milyon litre, 53.000 İstanbullu'nun 1 günlük su tüketimine eşdeğer su tasarrufu sağlamayı hedefliyor. L'Oreal Türkiye Üretim Tesisi su tasarrufu konusundaki bu yeni projesinin yanı sıra uzun yıllardır birçok alanda sürdürülebilirlik çalışmaları hayata geçiriyor. Bu çalışmaların başında; fabrika çevresindeki biyo-çeşitliliğin belirlenmesi için envanter çalışması yapılması, fabrika eko-sistemi içindeki bitki ve hayvanların korunması ve doğaya sıfır atık yaklaşımıyla atık yönetiminin sağlanması geliyor. L'Oreal Türkiye Üretim Tesisi aynı zamanda çalışanlarına yönelik iş sağlığı ve güvenliği uygulamaları ve başarılarından dolayı, uluslararası olarak tanınan ve İngiltere'de uzun yıllardır düzenlenen RoSPA 2022 Sağlık ve Güvenlik Ödülleri'nde Altın Ödülü almaya hak kazandı.


Balıkçıların nez, salya, bilim insanlarının Müsilaj, vatandaşın sarı çamur dediği sarı, beyaz, renkli çamurumsu bir madde son iki yıldır, Karadeniz, Marmara ve Ege Denizi'nde suyun üstünde ve altında sıkça görülmeye ve yayılmaya başladı. Gazetelerde haber oldu, sınırlı da olsa denize girenler şikayet etmeye başladılar. Başta Marmara Denizi'nde olmak üzere bu durum kabul edilebilir olmaktan çıkarak ekolojik bir yıkıma doğru gidiyor. Mesleğe başladığım 1985 yılında pırıl pırıl olan Marmara Denizi'nde suyun üstünden bakınca görünürlük 15 metreyken şimdi suyun altını artık maskeyle bile göremiyoruz. O yıllarda Marmara Denizi'nde kalkan balıkları, orkinoslar boldu, kılıç balıkları her yerde oynak yapardı. Ama bu günkü Marmara neredeyse büyük bir tükeniş yaşıyor ve çoğu kimsenin umurunda değil. Üstelik bu denizin etrafındaki iller, bu ülkenin en zengin illeri başta da İstanbul, denizine, havasına, ormanına özetle ülkenin doğasına karşı bu kadar duyarsız olmak anlaşılır değil. Bizde doğa koruma bilinci daha oturmadı. Ayrıca, mevcut uygulamalar içinde de iyi örnekler ne yazık ki çok az. Marmara Denizi'nin kirlenmesi konusunda bir dönem en çok yazı yazanların başında Rahmetli İlham Artüz gelirdi ve 1987'deki Cumhuriyet Bilim ve Teknik ekinde İngilizce olan Red -Tide sözcüğünü pigmentleri nedeniyle kırmızı domates renkli fitoplanktonu tanımlamak için kullanırdı. O dönemde de Marmara Denizi'nde yılda bir kez ve en fazla üç gün bu günkü gibi ilkbahar aylarında aşırı fitoplankton çoğalmaları olurdu. Bu fitoplankton Noctiluca scintillans diye bilinen türdü ve zaman zaman suyun üstünde kilometrelerce kırmızı renkleri ve oluşturduğu mukoz tabakayla bu denizin kirlenmesinin belirtisi olarak bilinirdi. Yıllar geçti 2007 ve 2008 yılında Marmara tekrar renklendi ama bu sefer Gonyaulax fragilis türü dinoflagellat grubunun etkin olduğu sarı renkli bir oluşum görülmeye başlandı (Resim 2). Dışarıdan bakıldığında tıpkı bir Ebru çalışmasını andıran bu durum ne yazık ki bu fitoplankton türünün aşırı artışı sonucu deniz suyu üzerinde çamurumsu bir kümeleşmeyi göstermektedir (Resim 3). Bu kümeleşmede suda yüzey gerilimi oluşturan petrol ve diğer yabancı maddeler kolaylaştırıcı rol oynamaktadır. Daha kötüsü belli süre sonra dağılan bu küme cisimler dibe çökerek parçalanmak için deniz suyundaki oksijeni tüketecek bu sırada oksijensiz kalan canlılarda toplu veya kısmi ölümler görülecektir. Bu sarımsı, beyaz, jelatinimsi- köpüklü cisimlerden oluşan Müsilaj son iki yıldır çok yoğun olarak Marmara ve Ege Denizi'nin birçok bölgesini kaplamıştır. Çok geniş bir alana yayılan ve uzun hatlar oluşturan bu Müsilaj rüzgarın etkisiyle belli alanlarda daha fazla toplanmaktadır (Resim 3, 4). Bu toplanmadan sonra ise su yüzeyinde parçalanarak kümeler halinde çöküp bentik bölgede Deniz Karı olarak bilinen oluşumları yapacaklardır. Bu tür oluşumlar görece sığ olan Adriyatik Denizi'nde de sıkça görülmektedir. Şimdilik salgın nedeniyle denize girmek pek mümkün değil ama böyle bir suda kimse denize girmek istemez. Görsel bir kinlenme olduğu ise açıktır. Marmara Denizi'nde balıkçılık zaten zor durumda, ağların gözleri Müsilaj nedeniyle kapanmış ama sezon kapalı diyebilirsiniz. Gırgır tekneleri için öyle olsa bile küçük balıkçılık var. Ağların temizlenmesi gerekiyor bu da bir masraf. Su ürünleri yetiştiriciliği de öyle. Aşırı Müsilaj oluşumu sadece su kolonundaki pelajik ve bentik ekosistemi olumsuz etkilemez. Başta suda çözünmüş oksijen azalması görülecek daha sonra bentik bölgede yaşayan birçok tür ortadan kalkacaktır. Bunlara örnek olarak Gorgonlar, süngerler, kabuklular gibi hareketsiz türler verilebilir. Bunun örnekleri Çanakkale Boğazı'nda görülür. Biyolojik çeşitlilikteki bu azalma Marmara yanında Kuzey Ege'yi de olumsuz etkileyecektir. Çanakkale Boğazı'nda görülen Müsilaj'ın ise başta sünger ve mercan türlerinin üzerini kapattığı görülmektedir (Resim 5). Müsilaj sadece Marmara denizinde kalmayıp, yüzey akıntılarıyla birlikte sürüklenerek Kuzey Ege'yi de olumsuz etkilemektedir (Resim 6). Bu tür ani gelişen ve iki yıldır devam eden uzun süren Müsilaj olayının oluşması için gereken özel koşullar su sıcaklığının yüksek olması ki bu mevsim normallerinin 2 C üzerinde seyretmektedir. Diğeriyse azot ve fosfor oranlarının değişimidir. Bu besin tuzlarındaki değişim belli şartlarda (oran 16:1) fitoplanktonların gelişimine neden olmaktadır. Aşırı fitoplankton artışlarının denizel ekosistemde ikinci basamakta olan zooplanktonları baskılayarak türlerin azalmasına neden olmaktadır. Özetlersek son iki yıldır görülen ve Müsilaj olarak bilinen olgu tek hücreli bitkisel canlılardan bir tür fitoplankton olan Gonyalux fragilis'in yoğun çoğalması ve oluşturduğu renk sarmalıdır. Bu türün dışında diatome ve bakterilerin oluşturduğu bir komunite yapısı bulunmaktadır. Ana sebebi bu denizin başta evsel atıklarla kirlenmesidir. Üst akıntı yoluyla da Ege Denizi'ne taşınması ve ilkbahar dönemindeki süregelen sıcaklık artışlarıyla üremenin üstel olarak artışıdır. Marmara Denizi'nde 20 yıl önce hiçbir binanın, tesisin olmadığı kıyılar yerleşimle doldu. Ama arıtma için yeterli yatırımlar yapılmadı. Diğer yandan, bu denizde artan habitat kaybı, aşırı avcılık, kirlenme, yabancı türler ve iklim krizine karşı kendisini koruyacak tedbirleri alamadık. Mesela hiçbir ciddi koruma alanı oluşturamadık, kirlenme için ciddi tedbirler alamadık. Koruma için ciddi, gerekli yasal ve teknik altyapıyı kuramadık. En önemlisi uzun erimli bir izleme çalışması başlatamadık. Uydu görüntülerinden Müsilaj'ın her tarafa yayıldığını görebiliriz (Resim 7). Hani Marmara her tarafı bize ait olan mahrem bir yatak odamızdı. Kuzeyi, Güneyi, Doğusu ve Batısı bize ait. Bu kirlenmeden, vurdumduymazlıktan kimi suçlayacağız. Şimdi yapılması gerekenlerden biri deniz üstünde biriken bu Müsilaj'ı fiziksel yöntemlerle mesela petrol yayılmasına engel olan teknelerine sistemleriyle toplamaktır. Böylece batınca daha fazla oksijen tüketmesine engel olmak, dolayısıyla toplu canlı ölümlerini azaltmak mümkün olabilir. Böylece görsel kirlenme de azaltılır. Bunu da belediyeler yapabilir. Tabi bu salgın koşullarında nasıl organize edilir masraflarını kim karşılar bilinmez. Ayrıca bu kesin ve kalıcı bir önlem değildir. Bu deniz için acil koruma önlemlerine ve korum eylem planlarına ihtiyacımız var diye çok yazdık. Marmara elden çıkıyor. Marmara elden gitmeden bir şeyler yapmalı. Bu kadar kirlenme yükünden sonra bu minik denize bir de Kanal bağlayıp tam bir kanalizasyon haline getirmek tarihi bir hata olur, benden söylemesi.


Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi'nden limnolog Souza Saldivar ve ekolog Luis Eguiarte Fruns, Meksika'nın Chihuahuan Çölü'nün ortasında yer alan Cuatro Cienegas havzasındaki rengarenk gölcükleri 1999 yılından bu yana inceliyorlar. Saldivar ve Fruns'un araştırmları, o tarihten sonra Meksika ve ABD üniversitelerinden çok sayıda bilim insanlarını bölgeye çekti. İspanyolca'da dört bataklık anlamına gelen Cuatro Cienegas dünyada en fazla biyo-çeşitliliğe sahip yerlerden biri. Bir tür hayvanat bahçesine benzeyen göllerde ökaryotların öncüsü eski mikroplardan arkeler de yaşıyor. Bu çeşitliliğin içinde sıra dışı bir uyum yeteneğine sahip suşlar da bulunuyor. Örneğin yağ membranlarını normal olarak fosfordan yapmak yerine sülfürden yapabiliyorlar, zira bu sularda fosfor nadir. 20 yıldır Bu eski mikroplar burada nasıl oluştu? sorusunun yanıtını araştıran Saldivar ve Fruns, yakında doğru yanıta ulaşacaklarını tahmin ediyor. Kaldı ki ellerini çabuk tutmak zorundalar. 1970'li yıllardan bu yana yöre halkı büyükbaş hayvanlarının yemesi için yetiştirdikleri alfalfa denilen bitkiyi sulamak için bu gölleri sularını çekiyorlar. Bu suların çekilmemesi için yöre halkını ikna etmeye çalışan Saldivar, bu göllerin kuruması durumunda burada milyonlarca yıldır yaşamını sürdürmüş olan çok değerli mikroskopik yaşamın da sona ereceğini biliyor. Şimdilik bir kanalın kapatılmasını başarmış durumdalar.


Antarktik'teki meteorit parçalarında opal bulundu. Fiziksel açıdan bakıldığında opal, mineraller arasında özel bir yere sahip. Silisyum dioksitten oluşan yapı taşları kristal yapı oluşturmaz, bunun yerine silika küreciklerden meydana gelen tabakaların arasında yer alır. Bu silika küreciklerinin arasında da %30 oranında su molekülü bulunuyor. Opalin renk yansıtması da, ışığın bu tabakalarda kırılması sonucu gerçekleşir. Opal dünyanın birçok yerinde bulunmuş olmasına rağmen asteroitlerde daha önce saptanmamıştı. Sadece Mars'tan gelen bir meteoritte bilim insanları minik tanecikler bulmuştu. Fakat Londra Birkbeck Koleji'nden Hilary Downes şimdi ilk kez Antarktik'teki asteroit kökenli bir meteoritte opal tespit etti. Meteorit EET 83309, Ross buz şelfinin batısındaki Mawson buzulunun buzul taşı üzerinde bulunmuş. Meteorit bir olasılıkla bir asteroidin yüzeyine ait binlerce küçük parçadan oluşuyor. Bu tahmin, bir zamanlar kozmik ışının ve güneş rüzgarlarının etkisinde kalan meteoridin analizlerine dayanıyor. Downes opali bu parçalardan birinde görmüş. Araştırmacıların sonuçlarına göre opal, meteoridin asteroitten ayrılıp, uzaya savrulmasından önce oluşmuş. Günümüzdeki opallerde bol miktarda su oluştuğu için meteoritteki opalin varlığı, asteroitlerin su zengini olduğunun bir kanıtı olarak görülüyor.Hatta Downes, meteoritlerin ve asteroitlerin bir zamanlar dünyaya su taşıdığını ve böylece gezegenimizdeki yaşamın tetiklendiğini düşünüyor.


Antarktika'dan kopan devasa buz kütlesi 1.636 kilometrekarelik, 350 milyar ton ağırlığında bir buz dağı oluşturdu. Yüzölçümü itibariyle Midilli Adası büyüklüğündeki buz dağı, D28 olarak adlandırılıyor. D28, Antarktika'nın en büyük üçüncü buzul sahanlığı olan Amery'den son elli yıl içinde kopan en büyük buz dağı oldu. Yaklaşık elli yıl önce 9.000 kilometrekarelik bir buz kütlesi söz konusu buzuldan ayrılmıştı. Amery, esas olarak birçok buzuldan oluşan bir sistemin denize uzantısı ve buz kütlelerinin kopuşuyla sistem kar yağışlarını dengeliyor. Araştırmacılar, D28'nin beklenen kopuşu ile iklim değişikliği arasında bağlantı olmadığını belirtiyor. 1990'lardan bu yana alınan uydu verileri, Amery'nin yaz aylarında büyük bir yüzey erimesi yaşamasına rağmen genel olarak buz dengesini koruduğunu gösteriyor. Parçalanması ve tamamen erimesi muhtemelen yıllar alacak olan buz dağı, gemi trafiği için risk oluşturduğundan gözlem altında olacak.


İçlerinde cam, plastik, aliminyum ve silisyumun yanı sıra, kurşun, kadmiyum, antimon gibi zehirli maddeler de bulunan milyonlarca güneş paneli 25-30 yıl içinde hurdaya çıkınca, bunların çevreye olumsuz etkileri düşünülmeli ve depolanacağı yerler de geri dönüşümleri de şimdiden planlanmalı, ilgili yaptırımlar yönetmeliğe alınmalı. Türkiye'de TUBA dahil hiç bir kurumun, güneş enerjisiyle ilgili teknik raporunda ele alınmayan bu konuyu HBT olarak ilk kez gündeme getiriyoruz. Güneş ışınlarından elektrik üretimi, kaynağının tükenmemesi, bol ve ücretsiz olması, CO2 salınmaması, sadece santrallarda değil, binaların çatılarında da elektrik üretilmesi gibi olumlu yönleri nedeniyle hepimizin istediği bir elektrik üretim türü. Bu nedenlerle bugün tüm dünyada ve Türkiye'de güneş ışınlarından elektrik üretimi tüm hızıyla ilerliyor. Bu konuda bizim de HBT'de yayımlanan bir dizi yazımız bulunuyor /1/. Ancak değil sade vatandaş, bu dalda çalışan uzmanlar dahi - güneş panelleri ileride kullanım sürelerini doldurduğunda , dünyada ortaya çıkacak milyarlarca hurda panelle ne yapılacak, bunlardaki kurşun, kadmiyum, antimon gibi zehirli maddelerle, cam, silisyum ve aliminyum gibi değerli maddeler geri dönüşümle tekrar kazanılacak mı, yoksa hurda panellerden çöp dağları mı ortaya çıkacak? Ayrıca zehirli maddelerin zamanla toprağa, bitkilere, sulara ve sonunda insana ulaşacağı da düşünülmüş ya da planlamış değil! Gelişmekte olan ülkelerde hiç düşünülmeyen bu konu, gelişmiş ülkelerde son yıllarda düşünülmeye, bilimsel ve teknolojik araştırmalar yapılmaya başlandı ama Japon'ya hükümeti bile hurda paneller konusunda bir planı, programı olmadığını açıkladı. Dış basında eğer güneş enerjisi söylendiği kadar temiz ise tüm dünyadaki milyarlarca paneldeki zehirli maddelerin ileride havaya, çevreye yayılması nasıl önlenecek ve panellerdeki diğer maddelerin geri dönüşümleri nasıl yapılacak? diye soruluyor ve bu sorun 10-15 yıl sonra patlayacak deniyor. Güneş panellerinin kullanım süreleri genellikle 25 30 yıl arasında değişmekle birlikte, bunların bir çoğunun verimleri 15 -20 yıl sonra % 10-20 kadar düştüğünden daha önce de hurdaya çıkarılıyor. Deneyimler, ayrıca, güneş panelleri 25-30 yıldan çok önce de, % 0,5 ile % 3 miktarda panelin her yıl, çeşitli bozulmalar sonucu hurdaya çıkarıldığını, bunların yenileriyle değiştirildiğini gösterdiğinden, her yıl çok sayıda panelin de hurda yığınlarına eklendiğini gösteriyor. Güneş panelleri geri dönüşümlerinin yapılmasında en büyük güçlük bunların gitgide artan miktarları. Üretilen enerji birimi başına güneş panelleri, nükleer santrallardan 300 kat daha çok zehirli madde üretiyor. Bir nükleer santralın 1 yılda ürettiği enerjiyi güneş santralı 25 yılda ürettikten sonra, bunlar hurdaya çıkarılıp üstüste konacak olsalar, nükleer santralın çöpleri 53 metre yüksekliğindeki Pizza kulesi kadar olurken, hurdaya çıkan güneş panellerinin yüksekliği ise Everst dağının iki katı olan 16 km'ye yükseliyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Kurumu 2016 yılında hurda panel miktarının yaklaşık olarak 250.000 ton iken, bunun 2050 yılında 78 milyon ton olabileceğini öngörüyor /3/. Panellerin içindeki plastik, kurşun, kadmiyum ve antimon kirlilikleri nedeniyle, cam plakın da kolayca geri dönüşümünün yapılamayacağı da ileri sürülüyor. 1,8 milyon panelde 50 ton kadmiyum bulunduğu kestiriliyor. Buradan panel başına 30 gram kadar kadmiyum bulunduğu hesaplanabilir. Kurşun, antimon ve diğerleriyle birlikte her panelde toplam zehirli maddelerin kabaca 100 gram olduğu varsayılabilir. Paneller normal kullanım sürelerini doldurmadan da büyük fırtına, tornada ve depremlerde panellerin kırılarak içlerindeki zehirli maddelerin çevreye dağılacağı da düşünülmeli. Örneğin 2015'de Güney Kaliforniya'daki Desert Sunlight güneş çiftiği ve 2017 yılında Porto Rico'daki bir güneş parkı tornadolarla baştan aşağı parçalandılar (Bkz. Şekil 2). Öte yandan az gelişmiş ülkelerde eski panellerin depolandıkları yerlere yakın yaşayan bazı kişilerin bunları kırıp ya da yakıp içindeki değerli malzemeleri alıp satmakta oldukları da bir gerçek. Yakma sırasında ise plastik ve diğer zehirli maddelerin havaya saldıkları taneciklerle zehirli dumanların havaya yayılacağına uzmanlar dikkat çekiyorlar. Kasım 2016'da Japonya Çevre Bakanlığı hurdaya çıkan panel miktarının yılda 10.000 tondan 2040 yılına kadar yılda 800.000 tona çıkacağını ve bunların geri dönüşümlerinin nasıl sağlanabileceğinin henüz bilinemediğini açıklamıştır. ABD'den 2 kat daha çok güneş paneli kullanan Çin ise ortaya çıkacak 20 milyon ton hurda panelle ilgili olarak herhangibir planı olmadığını bildirmiştir /2/. Türkiye'de güneş enerjisiyle elektrik üretimine epey hız verilmesine rağmen bugün ve ileride ortaya çıkacak milyonlarca güneş panelinin, çevreye olumsuz etkileri gözönüne alınarak, gerek depolanacağı yerler gerekse bunlardaki çeşitli maddelerin geri dönüşümleriyle ilgili herhangi bir plan, enerji bakanlığının sayfalarında da ilgili şirketlerin ve TÜBA'nın 2018 güneş enerjisi raporunda da bulunmuyor/3/. Türkiye'nin güneş santrallarından ortaya çıkacak hurda panellerden oluşan çöpleri için /3/ nolu kaynak ise aşağıdaki tonajları veriyor. Ancak nasıl hesaplandığı bilinmeyen bu değerler, aşağıdaki hesap sonuçlarımızın yanında çok düşük kalmaktadır. Gerçek değerler, hesapladığımıza yakın olmalıdır, çünkü kurulu güç değerleri ve panel sayı ve kg'ları ortadadır. HBT'de yayımlanan daha önceki yazımızda /1/, Türkiye'nin 2018'da güneş enerjisinden 5000 MWp kurulu güçle yılda 7,9 TWh elektrik ürettiğini ve bunun toplam elektrik üretiminin % 2,6 kadarı olduğunu belirtmiştik. Bu kurulu güce, bu arada yapılabilecek santrallarla, 2030 yılına kadar 2 kat daha ya da 10.000 MWp eklenebilirse (toplam 15.000 MWp kurulu gücüyle) güneş enerjisiyle toplam üretimin yılda 24 TWh değerine yükselebileceğini hesaplamıştık. Bunun için örnek olarak 1,65m x 1 m boyutlarındaki 60 güneş hücreli panellerden kullanılırsa, her bir panel, çerçeve ve diğer parçalarıyla birlikte toplam 20 kg kadar olacaktır. Her panel yaklaşık 200 Watt elektrik gücünde ise, toplam 15.000 MWp kurulu güç için 75 milyon panel gerekecek. (= 15 milyar Watt/200 Watt). 75 milyon panele, çeşitli bozulmalar sonucu ortalama olarak bu miktarın % 1,5 kadarı her yıl için eklendiğinde 30 yıl sonunda toplam hurda panel sayısı : 75 milyon x (75 x 0, 015 milyon)/yıl x 30 yıl= 108 milyon ya da kabaca 100 milyon olacaktır. Panellerin her biri 20 kg'dan hesaplanırsa 100 milyon panel 2 milyar kg (= 2 milyon ton) güneş paneli yaklaşık 30 yıl boyunca hurdaya çıkacaktır. Bu miktarın büyüklüğünü gözümüzde canlandırabilmek için, güneş panellerinin 10 tonluk kamyonlarla taşındığını düşünürsek 2 milyon ton panel için 200.000 kamyon gerekecektir. 200 bin kamyondan 50 metre arayla bir konvoy oluşturulursa bunun uzunluğu 10.000 km olacak İstanbul'dan Tokyo'ya kadar uzanan bir konvoy olabilir!). Kuşkusuz bunların tümü aynı yıl, kullanım sürelerini doldurmayacaktır. Ardı sıra gelen yıllarda bunlar ortaya çıkacak, ancak her panelin en geç 30 yıl sonunda kullanım süresi dolacağından toplam sayı değişmeyecektir. Ortalama her yıl 3,3 milyon panel hurdaya çıkacak (Toplam 100 miyon panel/30 yıl ve bunların her yıl depolanıp geri dönüşümlerinin yapılması gerekecektir). Gerçekte her yıl kaç ton ya da kaç adet güneş panelinin kullanım süresini dolduracağı, bunların geri dönüşümünün nerede ve nasıl yapılabileceği yetkililerce hesaplanıp, planlanmalıdır. Ayrıca panellerdeki zehirli maddelerin nasıl bir işlem göreceği de araştırılmalı ve ona göre önlem alınmalıdır. Aşağıdaki şekilin sol yanında silisyumlu güneş panellerinde yüzde olarak bulunan diğer maddeleri gösteriyor. Paneller hurdaya çıktığında bunların geri dönüşümleri büyük önem taşıyor. Panellerde en çok bulunan maddeler ise Şekil 3'den görüldüğü gibi sırayla: cam, plastik, aliminyum ve silisyum geliyor. Çok az miktarda bulunan kurşun, kadmiyum, antimon gibi zehirli maddeler, bu şekilde gösterilemiyor. Panellerdeki aliminyum çerçeve % 100, cam % 95, silisyum ise % 85 oranlarında geri dönüşümle tekrar kullanılabiliyor /2,4,5/. - Önce aliminyum çerçeve çıkarılıyor (%100 tekrar kullanılabiliyor) - Cam plak ayrılıyor (% 95 tekrar kullanılabiliyor) - Plastik maddeler 500 C derecede buharlaştırılarak güneş hücreleri kolayca ayrıştırılıyor - Silisyum kimyasal olarak ayrılıyor ve tekrar kullanılabilir hale getiriliyor (%85 tekrar kullanılabiliyor) Kaynak: /2,4,5/ Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de fotovoltaik yöntemle çalışan güneş satrallarındaki ve çatılara konan güneş panellerinin sayıları artarken, bunların sadece olumlu yönleriyle görülmemesi, bugünden başlanarak 25-30 yıllık kullanım süresi çinde ortaya çıkacak ve içlerinde çeşitli zehirli kimyasallar da bulunan milyonlarca hurda paneldeki maddelerin geri dönüşümlerinin yapılması gereği, ayrıca her yıl ortaya çıkacak hurda panellerin depolanacağı yerler de santrallar kurulurken planlanmalı, bunlar ilgili yönetmelikle lisanslama döneminde gerçekleşmelidir. Türkiye'de ilgili yönetmelikte, bu yaptırımlar bulunmuyor/6/. Not: Güneş panellerinde bulunan sağlığa zararlı kimyasal maddelerin azaltılmasıyla ilgili daha önceki yazımızdaki önerilerin göz önüne alınarak gerekli önlemlerin alınması yararlı olabilir ve 25-30 yıl sonra ülkemizin bir çok yerinin binlerce eski panel çöplüğüne dönüşmesi önlenebilir umarız /7/. Enerji birimi: WattSaniye = Güç x Saniye . 1 WattSaniye (1Ws): 1 saniyede üretilen ya da tüketilen 1 Joule'lük enerji, elektrikte, 1 Ws'dir. 1 WattSaat (1 Wh) = Güç x Saat .


Moda günümüzde hiç olmadığı kadar ucuzladıysa da moda endüstrisinin çevreye verdiği zararlar durmadan artıyor. İnternetten her hafta yeni koleksiyonlar satın alınabiliyor. Yıllardan beri eleştirilen bu trend Fast Fashion olarak biliniyor. Tüketiciler tarafından alınan giysilerin birçoğu çok ender olarak giyiliyor. Hatta bazen de hiç giyilmiyor. 2005 yılından bu yana satın alınanların kullanım süreleri de yüzde 36 oranında azalmış durumda. Anlayacağınız moda endüstrisi tarafından üretilenler her yıl 92 milyon tonluk atığa neden oluyor. Kaynakların ziyan edilmesi dışında Fast Fashion ciddi bir CO2 emisyonuna da neden oluyor. Moda endüstrisi hava yolculuklarından sonraki en büyük çevre düşmanı ve dünya genelindeki çevre kirliliğinin yüzde 10'undan sorumlu tutuluyor. Bunun nedeni moda endüstrisinin tüm eleştirilere rağmen büyümeye devam ediyor oluşu. Giysi endüstrisinin tedarik ve üretim zincirleri karmaşık ve tüm dünyaya yayılmış durumda. Üretim daha çok ücretlerin düşük ve çalışma koşullarının çok kötü olduğu bölgelerde yapılıyor. Ve her üretim aşaması çevreye zarar veriyor: Pamuk üretimindeki yüksek su sarfiyatı, kimyasal kullanımı, yapay ipliklerin üretilmesinden boyuma işlemin, hammaddelerin, hazır ürünlerin taşınması ve satılmasına kadar bir dizi süreç bu zarardan sorumlu. Çevreye verilen zararların fazla oluşunun en büyük nedeni her üretim aşamasının farklı bir ülkede gerçekleştirilmesi. Bu özellikle de pamuklu giysiler için geçerli. Toplanan pamuklar yıkanmak üzere başka bir ülkeye gönderiliyor. İplik haline getirilmesi için yine başka bir ülkeye ve ipliklerin dokunması için yine farklı bir ülkeye gönderiliyor. Kumaşların boyanması ve giysilerin dikilmesi için de benzer prensipler geçerli. Tüm bunların dışında her üretim aşaması için çok fazla enerji sarf ediliyor. Giysiler genelde işçiliğin ucuz olduğu Çin, Hindistan, Pakistan ve Bangladeş gibi ülkelerde üretiliyor. Bu ülkeler de moda endüstrisi yüzünden çevre kirliliğine en fazla katkıları olan ülkeler. Araştırma sonuçlarına göre giysi ve ayakkabı üretimi için yılda bir buçuk milyar litre su harcanıyor. Bu suyun büyük bir kısmı ise pamuğun ekimi ve yıkanması ve kumaşların boyanması için kullanılıyor. Moda endüstrisi endüstriyel su kirliliğinin yüzde 20'sinden sorumlu ; okyanuslardaki mikro plastiğin de yüzde 35'ine neden oluyor.


Nadir toprak elementleri günümüzde yenilenebilir enerji kaynaklarında sıklıkla kullanılan kimyasalların başında geliyor; güneş pillerinden rüzgar tirbünlerine, elektrikli araçların bataryalarına kadar pek çok yerde bu elementler kullanılıyor. Temiz enerjinin göz bebeği olan bu elementlerle en büyük sorun onları temin etmekte yaşanıyor. Saf bir halde elde etmek ve toprakta beraber bulundukları diğer elementlerden ayırmak, endüstriyel anlamda en ciddi sıkıntıların başında geliyor. Eskimiş pillerden vb. ayrıştırarak yeniden kullanıma sokmak, hem çok pahalı, hem de şu anki haliyle çevreye oldukça büyük zarar veriyor. Bu sorunun üstesinden gelmek, bu elementleri ayrıştırabilecek bakterilerin kullanılmasıyla aşılabilir. Harvard Üniversitesi'nden araştırmacılar, Roseobacter isimli ve metalleri bağlamak konusunda çok başarılı olan bir bakteriyi kullanarak, nadir toprak elementlerini içinde bulundukları çözeltilerden ayrıştırmayı başardı . Henüz çok erken olsa da, endüstriyel anlamda kullanımı çevreyi korumak ve saflaştırma işleminde çığır açabilecek nitelikte. Roseobacter, metalleri emebilen bir bakteri. Araştırmacılar, Roseobacter kolonilerini bir filtrenin üzerine yerleştirdiler ve bu filtreden içinde farklı oranlarda nadir toprak elementleri içeren çözeltileri geçirdiler. Nadir toprak elementleri büyük ölçüde bakteriye hapsolurken, çözeltinin kalanı serbest bir şekilde filtreden geçmeye devam etti. Deneyin ikinci kısmında ise, bilim insanları farklı asitlik derecelerine sahip çözeltiler kullanılarak bakterilerin emdiği metalleri farklı zamanlarda bakterilerin içinden çıkarmayı denedi. Sonuçlar, farklı toprak elementlerinin farklı asitlik derecelerinde farklı toprak elementlerinin bakteriden kurtularak tekrardan çözeltiye geçtiğini gösterdi. Aynı şekilde, farklı asitlik dereceleri hangi elementlerin bakteriler tarafından tutulacağını da belirliyor. Bu sayede, araştırmacılar istedikleri elementi çözeltinin içinden ayırabilmeyi başardı . Sonuçlar, gelecek için umut verici. Şu anki en büyük sıkıntı, kullanılan yöntemin geniş çaplı endüstriyel bir uygulamasının olmaması; yani ancak küçük miktarlarda çözeltiler verimli bir şekilde ayrıştırılabiliyor. Daha büyük ölçekte ayrıştırma yönteminin de gelecekte bulunmasıyla, Roseobacter yenilenebilir enerjinin en büyük sorunlarından olan nadir toprak elementlerini ayrıştırmayı çözebileceğini gösteriyor.


Dördüncü Sanayi Devrimi içerisinde bulunmaktayız. Bu süreç ileriye doğru atılmış büyük bir adım olarak tarihte yerini almakta ve insan hayatının her alanında büyük bir değişimi temsil etmektedir. Ancak, önceki üç sanayi devriminde olduğu gibi aynı zamanda üstesinden gelinmesi gereken bazı sorunları da beraberinde getirmektedir. İkinci Sanayi Devrimi seri üretim ve imalatta maliyet düşüşünü beraberinde getirdi, ama aynı zamanda kitlesel tüketimi arttırdı ve geri dönüşüm sorunlarını ortaya çıkardı. Benzer şekilde Üçüncü Sanayi Devrimine elektronik veya dijital devrim de denildi, bize bilgisayarlar ve telekomünikasyon çözümleri sundu ancak elektronik atıkların sorunları çözülemedi. Dördüncü Sanayi Devrimi ise, insan-bilgisayar etkileşimi, gelişmiş algoritmalar, küçük ölçekli, hızlı prototipleşme ve nanoteknoloji ile donatılmış akıllı sistemlerin dönemidir. Sunduğu çözümler ve fırsatlar sınırsız gibi görünüyor. Ancak, nano-atık adını verdiğimiz yeni ve henüz tam anlaşılamamış yan ürünler ile ilgili sorunlar ileride mutlaka çok tartışılacaktır. Aşağıdaki grafikte görüleceği gibi bir nanometre, 1 metrenin milyarda biri ya da 10 üzeri -9 una (109) karşılık gelir. Son yıllarda nanometre boyutlarında geliştirilen küçük mühendislik harikası malzemeler nanoteknoloji ürünleri olarak adlandırılmakta ve günlük yaşamda hızla yerlerini almaktadır. Altın, bunun en iyi örneklerinden biridir: dökme altın ışığı kolayca ememez ama altın nanoparçacıkları ışığı etkin biçimde emmekle kalmaz, ışıkla uyarıldığında foto-kataliz gibi bazı kimyasal tepkimeleri kolaylaştırır. Son on yılda nanoteknoloji çok hızlı büyüyerek elektronik, ilaç ve gıda alanlarında çok sayıda yeni uygulamalara olanak sağladı. Özelikle gelişmiş ülkelerde nanoteknoloji konusundaki yatırım ve çabaların miktarı oldukça şaşırtıcıdır. Küresel nanoteknoloji endüstrisinin 2020 itibariyle 75,8 milyar dolara ulaşacağı tahmin ediliyor. Nanoteknolojide de her yeni teknolojide olduğu gibi özellikle malzemelerin çevresel etkileri ile ilgili kaygılar ciddi olarak endişelendiiyor. Neticede nanomalzemeler ve nanoteknoloji tabanlı ürünlerin de ömürleri tıpkı diğer teknolojik malzemeler gibi sınırsız değil, ancak nano-atıkların üstesinden gelmek diğerlerine göre çok daha karmaşık olacak. Öncelikle bu ürünler göz ile görünmeyecek kadar küçüktür bu nedenle izlenmesi son derece zordur. Nanopartiküller ve nano-atıklar kendilerini oluşturan malzemeler gibi davranmazlar ve daha fazla toksik ve kimyasal olarak reaktif olma eğilimindedirler. Bu yüzden bu küçük parçacıkların farklı koşullar altında nasıl hareket edecekleri tahmin edilemez ve bu tahmin edilemezlik bazı büyük soruları da beraberinde getirir. Böyle kimyasal tepkimelere açık malzemelerin önlem alınmadan atılması çevre ve insan sağlığı için ciddi sonuçlara yol açabilir. Nano-atıklarla ilgili tehlikeler henüz çok yenidir ve tam olarak anlaşılamamıştır ve maalesef kamuoyunda yeteri kadar dikkate alınıp tartışılmıyor. OECD geçtiğimiz günlerde nano-atıklarların uzaklaştırılması ile ilgili 5 rapordan oluşan bir yazı serisi hazırladı ancak şu ana kadar bu büyüyen sorunu çözmek için önleyici bir çerçeve henüz oluşturulamadı. Bazı nano malzemelerin insan sağlığı ve çevre sorunları ile ilişkisi uzun süreden beri biliniyor. Örneğin her biri ince iğne benzeri lifler içeren ve nano boyutlu fibrillerden meydana gelen Asbest ısı yalıtımı ve yapı malzemesi olarak son derece yaygın kullanılmaktadır ancak çevreye serbest bırakılıp solunduğunda insan sağlığı için ciddi bir tehdit olarak karşımıza çıkar. Nano boyutta küçülttüğümüz zaman zararlı olan bir diğer malzeme de gümüştür. Mücevher yapımında kullanılan gümüş tehlikeli değildir, ancak nano boyutlarındaki gümüş partiküllerinin anti bakteriyel özellikleri bilinmektedir. Nano boyutlarında gümüşün bakterilere karşı bu saldırgan özelliğinden dolayı vücudumuzdaki hücreler de tehdit altındadır. Çalışmalar çok düşük konsantrasyonlarda bile gümüş nanoparçacıklarının, vücudumuzdaki faydalı mikropları da öldürdüğü tespit etmiştir. Kozmetik ürünlerinde, güneş kremlerinde, vitaminlerde hatta boya endüstrisinde yaygın olarak kullanılan Titanyum dioksit (TiO2) nano parçacıkları konusunda da ciddi endişeler artıyor. TiO2 nano parçacıkları DNA kırılması ile oluşan kromozomsal hasara ve kansere yol açan enflamasyona, neden olabileceğinden ciddi bir tehdittir. Bu hızla büyüyen alanda kaygılara ilişkin maalesef henüz açık veya kesin cevaplar bulunamamıştır. Bazı çalışmalar nano parçacıkların biyolojik koruyucularımız olan deri, mukoza ve hücre zarlarından yanlışlıkla vücudumuza giremeyeceğini, bazı çalışmalar ise bu olasılığın mevcut olduğunu göstermektedir. Yine besin zincirlerine girdiğinde nano patiküllerin nasıl davranacağı bilinmemektedir. Doğal biyolojik süreçte organizma tarafından yok edilebilecek midir yoksa doğal süreçleri etkileyerek organizma içerisinde birikip sorunlara mı neden olacaktır? Bu sorular henüz yanıtsız olarak karşımızdadır. Önümüzdeki birkaç yıl içinde nano teknoloji alanında büyümeye tanıklık edeceğiz. Ama nano malzemelerin kullanımı ve nano-atıkların geri dönüşümü ile ilgili net standartlar ve çerçeveler konusunda ciddi eksikler gözlenmektedir. Hükümetlerin, çevre kuruluşları ve bilimsel araştırma kuruluşlarının, bu konuda kapsamlı değerlendirmeler yaparak, düzgün politikalar ve etkili uygulamalarla sorunları çözmeleri gerekir. Neyse ki, uluslararası ve ulusal kuruluşlar da bu konuyu ajandalarına almaya başladılar: OECD, UNIDO, EPA ve IUCN, yanı sıra çok sayıda hükümet, zaten tırmanan sorunun farkına varmaya başladı ve önlemleri belirlemek için çalışıyor. Bu konuda kişisel olarak bize düşen rol ise nano materyallerin risklerini anlamak ve satın aldığımız ürünlerde bu bilinç ile hareket etmek olmalı. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Balıkçıların nez, salya, bilim insanlarının Müsilaj, vatandaşın sarı çamur dediği sarı, beyaz, renkli çamurumsu bir madde son iki yıldır, Karadeniz, Marmara ve Ege Denizi'nde suyun üstünde ve altında sıkça görülmeye ve yayılmaya başladı. Gazetelerde haber oldu, sınırlı da olsa denize girenler şikayet etmeye başladılar. Başta Marmara Denizi'nde olmak üzere bu durum kabul edilebilir olmaktan çıkarak ekolojik bir yıkıma doğru gidiyor. Mesleğe başladığım 1985 yılında pırıl pırıl olan Marmara Denizi'nde suyun üstünden bakınca görünürlük 15 metreyken şimdi suyun altını artık maskeyle bile göremiyoruz. O yıllarda Marmara Denizi'nde kalkan balıkları, orkinoslar boldu, kılıç balıkları her yerde oynak yapardı. Ama bu günkü Marmara neredeyse büyük bir tükeniş yaşıyor ve çoğu kimsenin umurunda değil. Üstelik bu denizin etrafındaki iller, bu ülkenin en zengin illeri başta da İstanbul, denizine, havasına, ormanına özetle ülkenin doğasına karşı bu kadar duyarsız olmak anlaşılır değil. Bizde doğa koruma bilinci daha oturmadı. Ayrıca, mevcut uygulamalar içinde de iyi örnekler ne yazık ki çok az. Marmara Denizi'nin kirlenmesi konusunda bir dönem en çok yazı yazanların başında Rahmetli İlham Artüz gelirdi ve 1987'deki Cumhuriyet Bilim ve Teknik ekinde İngilizce olan Red -Tide sözcüğünü pigmentleri nedeniyle kırmızı domates renkli fitoplanktonu tanımlamak için kullanırdı. O dönemde de Marmara Denizi'nde yılda bir kez ve en fazla üç gün bu günkü gibi ilkbahar aylarında aşırı fitoplankton çoğalmaları olurdu. Bu fitoplankton Noctiluca scintillans diye bilinen türdü ve zaman zaman suyun üstünde kilometrelerce kırmızı renkleri ve oluşturduğu mukoz tabakayla bu denizin kirlenmesinin belirtisi olarak bilinirdi. Yıllar geçti 2007 ve 2008 yılında Marmara tekrar renklendi ama bu sefer Gonyaulax fragilis türü dinoflagellat grubunun etkin olduğu sarı renkli bir oluşum görülmeye başlandı (Resim 2). Dışarıdan bakıldığında tıpkı bir Ebru çalışmasını andıran bu durum ne yazık ki bu fitoplankton türünün aşırı artışı sonucu deniz suyu üzerinde çamurumsu bir kümeleşmeyi göstermektedir (Resim 3). Bu kümeleşmede suda yüzey gerilimi oluşturan petrol ve diğer yabancı maddeler kolaylaştırıcı rol oynamaktadır. Daha kötüsü belli süre sonra dağılan bu küme cisimler dibe çökerek parçalanmak için deniz suyundaki oksijeni tüketecek bu sırada oksijensiz kalan canlılarda toplu veya kısmi ölümler görülecektir. Bu sarımsı, beyaz, jelatinimsi- köpüklü cisimlerden oluşan Müsilaj son iki yıldır çok yoğun olarak Marmara ve Ege Denizi'nin birçok bölgesini kaplamıştır. Çok geniş bir alana yayılan ve uzun hatlar oluşturan bu Müsilaj rüzgarın etkisiyle belli alanlarda daha fazla toplanmaktadır (Resim 3, 4). Bu toplanmadan sonra ise su yüzeyinde parçalanarak kümeler halinde çöküp bentik bölgede Deniz Karı olarak bilinen oluşumları yapacaklardır. Bu tür oluşumlar görece sığ olan Adriyatik Denizi'nde de sıkça görülmektedir. Şimdilik salgın nedeniyle denize girmek pek mümkün değil ama böyle bir suda kimse denize girmek istemez. Görsel bir kinlenme olduğu ise açıktır. Marmara Denizi'nde balıkçılık zaten zor durumda, ağların gözleri Müsilaj nedeniyle kapanmış ama sezon kapalı diyebilirsiniz. Gırgır tekneleri için öyle olsa bile küçük balıkçılık var. Ağların temizlenmesi gerekiyor bu da bir masraf. Su ürünleri yetiştiriciliği de öyle. Aşırı Müsilaj oluşumu sadece su kolonundaki pelajik ve bentik ekosistemi olumsuz etkilemez. Başta suda çözünmüş oksijen azalması görülecek daha sonra bentik bölgede yaşayan birçok tür ortadan kalkacaktır. Bunlara örnek olarak Gorgonlar, süngerler, kabuklular gibi hareketsiz türler verilebilir. Bunun örnekleri Çanakkale Boğazı'nda görülür. Biyolojik çeşitlilikteki bu azalma Marmara yanında Kuzey Ege'yi de olumsuz etkileyecektir. Çanakkale Boğazı'nda görülen Müsilaj'ın ise başta sünger ve mercan türlerinin üzerini kapattığı görülmektedir (Resim 5). Müsilaj sadece Marmara denizinde kalmayıp, yüzey akıntılarıyla birlikte sürüklenerek Kuzey Ege'yi de olumsuz etkilemektedir (Resim 6). Bu tür ani gelişen ve iki yıldır devam eden uzun süren Müsilaj olayının oluşması için gereken özel koşullar su sıcaklığının yüksek olması ki bu mevsim normallerinin 2 C üzerinde seyretmektedir. Diğeriyse azot ve fosfor oranlarının değişimidir. Bu besin tuzlarındaki değişim belli şartlarda (oran 16:1) fitoplanktonların gelişimine neden olmaktadır. Aşırı fitoplankton artışlarının denizel ekosistemde ikinci basamakta olan zooplanktonları baskılayarak türlerin azalmasına neden olmaktadır. Özetlersek son iki yıldır görülen ve Müsilaj olarak bilinen olgu tek hücreli bitkisel canlılardan bir tür fitoplankton olan Gonyalux fragilis'in yoğun çoğalması ve oluşturduğu renk sarmalıdır. Bu türün dışında diatome ve bakterilerin oluşturduğu bir komunite yapısı bulunmaktadır. Ana sebebi bu denizin başta evsel atıklarla kirlenmesidir. Üst akıntı yoluyla da Ege Denizi'ne taşınması ve ilkbahar dönemindeki süregelen sıcaklık artışlarıyla üremenin üstel olarak artışıdır. Marmara Denizi'nde 20 yıl önce hiçbir binanın, tesisin olmadığı kıyılar yerleşimle doldu. Ama arıtma için yeterli yatırımlar yapılmadı. Diğer yandan, bu denizde artan habitat kaybı, aşırı avcılık, kirlenme, yabancı türler ve iklim krizine karşı kendisini koruyacak tedbirleri alamadık. Mesela hiçbir ciddi koruma alanı oluşturamadık, kirlenme için ciddi tedbirler alamadık. Koruma için ciddi, gerekli yasal ve teknik altyapıyı kuramadık. En önemlisi uzun erimli bir izleme çalışması başlatamadık. Uydu görüntülerinden Müsilaj'ın her tarafa yayıldığını görebiliriz (Resim 7). Hani Marmara her tarafı bize ait olan mahrem bir yatak odamızdı. Kuzeyi, Güneyi, Doğusu ve Batısı bize ait. Bu kirlenmeden, vurdumduymazlıktan kimi suçlayacağız. Şimdi yapılması gerekenlerden biri deniz üstünde biriken bu Müsilaj'ı fiziksel yöntemlerle mesela petrol yayılmasına engel olan teknelerine sistemleriyle toplamaktır. Böylece batınca daha fazla oksijen tüketmesine engel olmak, dolayısıyla toplu canlı ölümlerini azaltmak mümkün olabilir. Böylece görsel kirlenme de azaltılır. Bunu da belediyeler yapabilir. Tabi bu salgın koşullarında nasıl organize edilir masraflarını kim karşılar bilinmez. Ayrıca bu kesin ve kalıcı bir önlem değildir. Bu deniz için acil koruma önlemlerine ve korum eylem planlarına ihtiyacımız var diye çok yazdık. Marmara elden çıkıyor. Marmara elden gitmeden bir şeyler yapmalı. Bu kadar kirlenme yükünden sonra bu minik denize bir de Kanal bağlayıp tam bir kanalizasyon haline getirmek tarihi bir hata olur, benden söylemesi. Bu yazı HBT'nin 268. sayısında yayınlanmıştır.


Nebra gök tekeri tartışmalı bir buluntu olmaktan çıkamadı bir türlü. Alman arkeologlar şimdi bu astronomik nesnenin yaşı hakkında kuşkuya düştüler. Tekerin gerçek olduğuna inanan uzmanlar, Demir Çağ'ına ait olduğunu söylüyorlar. Münih Eyalet Arkeoloji Koleksiyonu müdürü Rupert Gebhard ve Goethe Üniversitesi'nden Rüdiger Krause, buluntu yerinin rekonstrüksiyonu ve diğer koşullar için çeşitli verileri yeniden değerlendirmişler. Analizlere göre teker sanılandan 1000 yıl daha yeni, bu yüzden de Demir Çağ'ına tarihlendirilmeli diyor uzmanlar. Fakat tekerle birlikte koruma altına alınan bronz parçalar gerçekten de Tunç Çağı'na aitler ve yaklaşık olarak 3600 yıl yaşındalar. Krause ve Gebhard ayrıca Saksonya Anhalt eyaletindeki buluntu yerinin doğruluğundan da kuşkulanıyorlar. Nebra gök tekeri, gökyüzünü gösteren dünyanın en eski somut görüntüsüdür. Teker 1999 yılında iki defineci tarafından Nebra yakınlarında bulunmuştu. Ancak buluntu daha sonra 2002 yılında Basel'de gerçekleştirilen bir müzayede de görüldükten sonra koruma altına alınmıştı.


ABD'de polisler adeta katillik eğitiminden geçiyor: İnsan nasıl öldürülür! Yakaladığı insanların kımıldamasını önlemek için boğazına ve ciğerlerine basarak uzun süre öyle kalmasını ve nefessizlikten ölmesini sağlamak veya hayat ile ölüm arasında tutmak, eğitimle çalışılmış ve demek ki Amerikan polisinde yakaladıklarını nasıl zapt edeceksin protokol listesinde kabul edilmiş standart bir polis tutumudur. Nefes alamıyorum!, siyahi Amerikalı George Floyd'un, can havliyle yüreğinden çıkardığı son nefesleri oldu. Konuşmak, ciğerlerden gelecek hava ile gerçekleşir, hava yoksa hayat biter! Milyonlarca Amerikalı kentleri altüst ettiğine göre, nefes alamayan sadece Floyd değildi, Amerikalılar nefes alma-yaşama özgürlüğü için sokaklara döküldüler. Bu, ABD'deki alçakça sürdürülen düzene karşı bir isyandı. İşsizlik, düşük gelir, dışlanma, horlanma, ötekileştirme, rezil sağlık sistemi... toplumu nefessiz bırakan, insanca bir yaşamı dışlayan sistemin an elemanlarıydı. COVID-19 dünyadaki ekonomik, siyasal toplumsal sistemin nasıl tüm insanlığı nefessiz bıraktığının net fotoğrafını ortaya koydu. Tüm insanlığın içinde yaşadığı düzenin insani olmadığının canlı belgeselini yaşıyoruz. Şu paralelliğe bakın ki COVID kıskacına girenler de nefessizlikte ölüm noktasına sürükleniyorlar! Toplumları çürüten sistem, doğayı da çürütecekti. Düzen, insani değil, insanı insana, doğaya her şeye saldırtıyor. Her şey ekonomi için, her şey para için, her şey parasal zenginliği büyütmek için, her şey eşitsizliği büyütmek için, her şey dayanışmayı baltalamak için... İklimi çökertiyor düzen, canlıların yaşam alanlarını adım adım yok ediyor ve bunların başını da Amerikan muhafazakarları ve düzen bu şekilde sürsün diye iktidara getirdikleri sermayenin en saldırganlarından Trump çekiyor. Türkiye nefes alabiliyor mu, toplumun iktidar nimetlerinden beslenenler dışında? Onlar da nefes aldıklarını sanıyorlar. Oysa sistemle birlikte sistemin yanında oldukları için daha hızlı çürüyorlar! Ruhen ve maddi olarak! Toplum nefes alabiliyor mu, iktidar işini kaybeden, maddi koşulları giderek kötüleşen, gelirleri eriyen insanlara, düşük ve orta gelirlilere verebildiği, devlet bankalarından ucuz kredi! Koş, ev al, araba al, borçlan ve nefes al! Medyaları, toplum acı çekerken, görülmemiş kredi fırsatları diye manşet çekiyor! Floyd'un nefes alamıyorum çığlığı, tüm dünyanın çığlığıdır.. Canlısı ile cansızı ile tüm doğanın çığlığı... DÜZELTME VE ÖZÜR: Salı günkü Çok ciddi bir uyarı: Haziranda yüksek bulaşma öngörüsü başlıklı yazımı arkadaşlar gazetenin birinci sayfasında duyururken, özetlediğim araştırmayı TÜBA - Türkiye Bilimler Akademisi'ne yanlışlıkla mal ettiler. Oysa TÜBA'nın iktidarın tam kontrolüne girmesinden sonra özgün araştırmalarıyla tanınmış çok sayıda bilim insanı buradan ayrılmış ve Bilim Akademisi Derneği'ni kurmuştu. Akademi çalışmalarını başarıyla sürdürüyor. Bu hatadan dolayı özür dileriz. Bu yazı 04.06.2020 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayınlandı.


Norilsk nikel madeni, Dünya'nın en kuzeyindeki kıta yarımadası olan Taimry'yi Dünya'nın en kirli yerlerinden biri haline getirdi. Bölge iklim değişikliğine karşı savunmasız kaldı. Rusya Sibirya'daki Krasnoyarsk Krai'deki Norilsk, 180.000'den fazla kişinin yaşadığı en büyük Arktik şehirlerinden biridir. Norilsk 1935 yılında köle işçiler için kurulan daha sonra ise madenlerde ve metalurji tesislerinde çalışanların yerleştiği, Kuzey Buz Denizi'ne yakın bir yerleşimdir. 1700 metre yüksekliğindeki Putoran Dağının eteklerinde yer alan kent Dünyanın en büyük nikel kaynaklarının ve aynı zamanda madencilikle metal eritme endüstrisinin büyük olduğu bir yerdir. Bu alan, 20. yüzyılın başında keşfedilen 1.8 milyar tondan fazla nikel, paladyum, kobalt ve bakır yatakları bakımından zengindir. Öyle bir şehir ki toprakta biriken ağır metaller bile ticari olarak işlenip ayıklanıyor. 1930'lardan beri şehir, Dünyanın en büyük madenciliği ve metalurjik kompleksidir. Dünyada üretilen nikelin %20'si, paladyumun %50'si, kobaltın %10'undan fazlası ve bakırın %3'ünü üretiyor. Rusya GSMH'nın %2'si bu kentten geliyor. Ancak, madencilikten kaynaklı Dünya'nın en kirli 10 şehrinden birisidir. Sadece hava kirliliği değil, su ve toprak da ziyadesiyle kirlidir. Yıllık 4 milyon ton bakır, kurşun, kadmiyum, nikel, arsenik, sülfür ve diğer zehirli kimyasallar havaya salınmaktadır. Kar siyah, bazen sarı veya beyaz, hatta pembe yağmaktadır. Asit yağmurları Almanya büyüklüğünde bir alanı kaplamaktadır. Havadaki yoğun sülfür dioksit yüzünden 32 km yarı çapında bir alanda sebze yetişmemektedir. Bugün yılda yaklaşık 500 ton bakır ve nikel oksit, 2 milyon ton kükürt dioksit havaya salınmaktadır. Norilsk hiç kimse için yaşanılacak şehir değildir. Çevresel etkileri; hava kirliliği, yaban hayatı, tarımsal ve biyolojik çeşitlilik, manzara/estetik, gürültü kirliliği, toprak kirlenmesi, ormansızlaşma, yeşil örtü kayıpları, yüzey suyu kirlenmesi, fizikokimyasal, biyolojik yönden su kalitesinin düşmesi, asit yağmuru ve dumandır. Bölgeden geçen nehir, milyonlarca metreküp atık malzemeyle kirlenmiş durumdadır. Norilsk'in Dünyanın en büyük karbon yutaklarından birisi olmasını ve bölgede çorak ağaçlardan oluşan bir manzara yaratıyor. Atıksular buzul nehirlerini kırmızıya çevirirken bacalardan salınan dumanlarla kükürt dioksit kirliliği şehrin üzerine yağıyor. Mayıs 2020'de patlayan tank, Dünyanın en büyük petrol sızıntısını oluştururken 6,5 milyon galon dizel yakıt, Karadeniz'e akan sulara karışmıştır. Sibirya Federal Üniversitesi'nden araştırmacılar, Taimyr'de ren geyiği desenleri kirlilikten değiştiğini belirtiyor. Moskova'daki Rusya Bilimler Akademisi Coğrafya Enstitüsü verilerine göre, Norilsk Nikel'in 2021 yılı ilk çeyreği için bildirdiği deşarjlar; yasal sınırın 4 katı yani 32 bin 318 ton kobalt, yasal sınırın 45 katı yani 3 bin 998 ton demir, yasal sınırın 100 katı yani 989 ton nikel olmuştur. Norilsk Kuzey Kutup Dairesi'ne 400 km mesafededir. Sadece havayolu ile ulaşılabilen yerde yılın yarısı gece, yarısı da gündüzdür. Hava sıcaklığı yıllık ortalama eksi 10 derecedir. Yılın 2 ayını tamamen karanlıkta geçiren bu kentin sakinleri zaman zaman eksi 55 dereceye varan soğuklarla başa çıkmaya çalışıyorlar. Yılın 280 günü kış şartlarına sahip olan kentte 130 günden fazla kar fırtınaları görülüyor. Emeklilik yaşı 45'dir. Kent Kuzey Buz denizine yakın bir alanda izole bir yaşam sürmektedir. Buraya para için gönüllü gelenler bile kentten kaçmak için can atıyor. Özellikle apartmanlarda yaşayan aileler ile pansiyonlarda yaşayan yaşlılar için kenti terk etmek hiç kolay değildir. Mülk fiyatları çok düşüktür. Kent sakinleri burada yaşayıp, çalışıp sadece maden şirketi için üretim yapmaktadır. Alınan maaşlar maden şirketinin sahibi olduğu mağazalar ve diğer sosyal tesislere akmaktadır. Maden şirketinden gelen para yine maden şirketine gidiyor ve nihayetinde insanlar bu döngü içerisinde yaşayıp ölüyor. Radyasyon gibi bilinmeyen ya da karmaşık risklere maruz kalma, stres, depresyon, intihar gibi ruhsal problemler vardır. İş kazaları ve hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve ölümler, akciğer hastalığı, sindirim sistemi, kanser, alerji, astım, kardiyovasküler dejenerasyon ve kan bozuklukları olmaktadır. Norilsk'te akciğer kanseri ölümleri diğer Rus şehirlerine göre 1,2 ile 2,5 kat daha yüksek ve son araştırmalara göre, kardiyovasküler hastalıklar ile birlikte bulaşıcı hastalıklardan ölümler de yüksektir. Yaşam beklentisi Rusya'nın geri kalanına göre 10 yıl daha düşüktür. Solunum hastalıkları yerel çocuk ölümlerinin %15,8'ine neden olur. Norilsk'teki kadınlar geç dönem gebelik komplikasyonlarından ve erken doğuma maruz kalmaktadır. Kan hastalıkları %44, sinir sistemi hastalıkları %38 ve Norilsk'teki çocuklar arasında Krasnoyarsk bölgesine göre %28 daha yüksek olan kemik ve kas sistemi hastalıkları vakaları vardır. Kentteki yetişkinlerin sadece %4'ü sağlıklıdır. İki ay güneş görmeden yaşamak Norilsklilerde kaygı bozukluğu, uyku düzensizlikleri ile beraber depresyona neden oluyor. Alkolizm, fuhuş gibi sosyal sorunlar vardır. Doğal güzelliğin ve ilişkilendirilen yerel aidiyet duygusunun kaybı vardır. Çocuklar, solunum rahatsızlıkları çekiyor. Bakır madeni yanında yaşayan okul çağı çocuklarında kulak, burun ve boğaz hastalıkları diğer bölgelere göre daha yüksektir. Çevre katliamı kampanyası kapsamında Lahey merkezli Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin harekete geçmesi beklenirken şehrin sakinleri hem iklim değişikliği hem de toprağı ve suyu zehirleyen hasar ile yaşamını sürdürüyor. Norilsk, iklim değişikliğine karşı savunmasız bir bölgedir. Doğanın yok edilmesini uluslararası bir suç haline getirmek için küresel bir hareketi, harekete geçiren sistematik ve uzun vadeli yıkımın bir örneğidir. Norilsk madenine karşı yürütülen kampanya, çevreye kıyımı, soykırım veya insanlığa karşı suçlarla, Lahey merkezli Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından kovuşturulabilecek suçlarla aynı şekilde ele almayı amaçlıyor. Lahey'de çevre katliamının suç sayılması süreci yıllar alacak ve pratik etkisi belirsiz olacaktır. Çünkü Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri de dahil olmak üzere Dünyanın en büyük kirleticilerinden bazıları üye değildir. Türkiye'de metalik maden işletmeleri oldukça fazladır. Erzincan- İliç, İzmir-Bergama-Ovacık, Balıkesir-Havran, Gümüşhane-Mastra, Manisa-Salihli-Sart, Eskişehir-Sivrihisar, Kayseri-Kocasinan, Kayseri-Himmetdede, Ordu-Fatsa-Altıntepe, Uşak-Eşme-Kışladağ, Sivas-Kangal-Pınargözü'nde altın madenleri, Kütahya-Gümüşköy'de gümüş, Sivas-Divriği, Kayseri-Yahyalı-Attepesi'nde demir, Artvin-Murgul, Kastamonu-Küre, Elazığ-Maden'de bakır, Kayseri-Yahyalı'da kurşun-çinko, Niğde-Ulukışla, Çanakkale-Lapseki'de kurşun, Konya-Seydişehir'de alüminyum, Tokat-Turhal, İzmir-Ödemiş-Ahmetler'de antimon madenlerinin çevresel etkileri ve Konya Sarayönü, İzmir Ödemiş Halıköyde terk edilen cıva madeni artıklarının çevreye olumsuz etkileri düşünüldüğünde her biri birer Norilsk örneğidir. Bu alanlar adeta çölleştirilmiştir. İliç-Kemaliye-Divriği üçgeni bir Norilsk olmaya adaydır.