Galaksimizde kaç yıldız var? Ve evrende kaç galaksi bulunuyor? Bu tür sorular, teleskopların özel enstrümanları ve arama algoritmaların yardımıyla oluşturulan gökyüzü haritalarıyla yanıtlanmaya çalışılır. Bu tür projelerin sonuçları uzay teleskopu Gaia'nın yıldız kataloğu olduğu gibi, galaksilerin dağılımını ve aralarındaki mesafeyi gösteren haritalar da olabiliyor. Astronomlar haritanın yardımıyla, devam eden evrenin genleşmesi ve varsayılan tetikçisi yani Karanlık Enerji hakkında bilgi edinebilmeyi umuyorlar. Evrenin şimdiye kadarki en büyük ve en ayrıntılı 3D haritası DESI projesi çerçevesinde çıkarıldı. 7,5 milyon galaksiyi içeren bu harita yeni bir rekor kırmış oldu. Yeni harita şimdiye kadarki tüm haritaların toplamından daha fazla bilgi veriyor. Ayrıca bunlara her ay bir milyon kadar galaksi ekleniyor. Bu galaksi haritası bu iş için özel olarak geliştirilen bir enstrüman sayesinde çıkarılabildi. Arizona'daki Kitt Peak National Observatory gözlem evindeki dört metrelik teleskopa monte edilmiş olan spektrograf , gökyüzünü 6.7 metre karelik alanlar halinde tarıyor ve görülebilir ışıktan yakın enfraruj ışık alanına kadar 5000 simultane ışık tayfı çiziyor. DESI projesiyle elde edilen veriler galaksilerin pozisyonu ve kırmızıya kayması hakkında dolayısıyla da mesafeleri ve bizden hangi tempoyla uzaklaştıkları hakkında bilgiler de. 3D haritalandırma galaksilerin evrendeki mekansal dağılımı hakkında bilgi veriyor. Galaksilerin dağılımında olağanüstü kümeler, filamanlar ve boşluklar görüyoruz ve bunlar evrenin en büyük yapılarını temsil ediyorlar diyor araştırmacılar. Bu büyük yapılar öte yandan evrenin başlangıcındaki süreçler hakkında da bilgi veriyorlar. Fakat astronomlar en çok da evrenin genleşmesi ve tetikleyici kuvvetler hakkında yeni bilgiler öğrenebilmeyi umuyorlar. Çünkü ölçümler evrenin genişlediğini ve bu genişlemenin son birkaç milyar yıl içinde daha da hızlandığını gösteriyor. Genişlemenin boyutu kadar tetikleyicisinin de ne olduğu pek bilinmiyor. Yeni 3D haritası, Mayıs 2021'de başlayan gökyüzü araştırmasının yalnızca ilk geçici sonucunu temsil ediyor. DESI enstrümanının 2026'ya kadar gece gökyüzünü taramaya devam etmesi ve en az 35 milyon galaksinin konumunu ve mesafelerini ölçmesi bekleniyor. Otomatik tarama her ay yaklaşık olarak bir milyon galaksiyi ekliyor haritaya.


Yapımı 20 yıldır süren ve maliyeti 10 milyar doları bulan James Webb Uzay Teleskobu 2021 yılında göreve başlıyor. - Evrenin ilk ışığının görüntüsü nasıldır ve özellikleri nelerdir? - İlk oluşan gökada ve yıldızlar neye benziyorlardı? - Gökadaların merkezlerindeki dev karadelikler nasıl ortaya çıktılar? - Tozla dolu bir bulutsuda yıldızlar nasıl oluştu? - İlk gökada ve yıldızlar nasıl bir evrim geçirerek bu günkü evreni oluşturdular? - Dünyamız benzeri gezegenlerin atmosferlerinin bileşimleri nedir? Yaşamın kimyasal izlerini taşıyorlar mı? Bir diğer deyişle, gökadamız Samanyolundaki bu tür 40 milyar gezegenin içinde yaşamı barındıranlar var mı? JWST işte bu soruları cevaplamak için tasarlandı. Ama onun bilime esas katkıları büyük olasılıkla en beklemediğimiz biçimlerde ve henüz hayal bile edemediğimiz konularda olacak. Gelecek yıl dünyamız çevresindeki yörüngesinde 30 uncu yılını tamamlayacak olan Hubble uzay teleskobu ne kadar olağanüstü bir gözlem aracı olsa da birçok sınırlamaları var. Teleskobun ana aynasının çapı yalnızca 2.4 m. Dolayısıyla son nesil 'yer' teleskoplarının aldığı ışığın yüzde birini ancak alıyor. Yerküremize yakın olduğundan onun yaydığı ısıdan etkileniyor ve kızıl ötesi görüşü de iyi değil. Işığın, ancak insan gözünün gördüğü bölgesini görebiliyor. Bütün bu sınırlamalar da, genişlemekte olan evrenimizde, bizden çok uzaktaki gök cisimlerinin ışıklarının kızıl ve kızılötesine kaymaları nedeniyle, uzayın ve zamanın derinliklerini gözlemlememizi engelliyor. Peki çözüm nedir? Eğer Hubble'dan epey daha büyük bir aynası olan ve kızılötesi ışınlarını görebilen bir uzay gözlemevi yapar, onu uzayın dünyadan yeterince uzak ve kararlı bir noktasına yerleştirir ve teleskobumuzu güneşin ışınlarından da koruyarak algılayıcılarını mutlak sıfıra yakın derecede soğutursak tüm bu sınırlamalardan kurtulabiliriz. James Webb uzay teleskobu işte bu özelliklere sahip. 6.5 metre çapındaki aynası, herbiri berilyum metalinden yapılmış, 18 adet, altın kaplı, altıgen biçimli aynadan oluşuyor ve Webb'in Hubble'dan yedi kat daha fazla ışık almasını sağlıyor. Üstelik de onun aynasının yarı ağırlığında ve yüzeyindeki en büyük pürüz 20 nanometre kadar! Teleskop uzayda L2 Lagrange noktasına yerleştirilecek, yani yerküremizle birlikte güneşin etrafında dönecek ve dünyamıza 1.5 milyon km uzakta bulunacak. Bu uzaklıkta ise, ne güneş ne de dünyanın 'gölgeleri' uyduyu etkilemeyecekler. Beş tabakalı yepyeni bir güneş ekranı tasarımı sayesinde uydunun güneşe bakan üst bölümleri +110 derece santigrada kadar ısınabilirken, alt bölümü, ek bir soğutma gerektirmeksizin, sıvı azot soğukluğunda yani -210 derece santigradın altında tutulabilecek. Bu da, sağlayacağı kızıl ötesi görüş olanakları ile, evrenin derinliklerinin çok çok uzak ve zayıf ışınımlarını ilk kez alabilmemizi sağlayacak. Beklentiler, 13.8 milyar yıl önce büyük patlama ile oluşan evrenimizin, oluşmasından 300 milyon yıl sonrasını, yani 13.5 milyar ışık yılı uzaklığı (zamanımızdan 13.5 milyar yıl öncesini..) görebilmek! Bir referans değeri olması için Hubble teleskobunun olağanüstü performansını örnekler isek: Hubble'ın 'Uçdeğer Derin Alan' kamerası, gözlenebilen uzayın 32 milyonda biri kadar bir bölümüne odaklanıp, diyaframını tam 23 gün açık tuttuğunda o bölgede 5.500 gökada görmüştü.İşte böyle bir performansı olan Hubble, en gelişmiş yer teleskoplarına göre ne kadar ileride ise, James Webb uzay teleskobu da Hubble'a göre öyle ileride olacak! Yandaki resmin üst bölümünde Hubble'ın ünlü 'Yaradılışın Sütunları' adlı görüntüsü, altta ise James Webb'in kızıl ötesi kameraları ile alacağı ve orada oluşan yıldızları da içerecek olan görüntü bulunuyor! Bir Boeing 737 uçağının yarısı büyüklüğünde olan JWST'nin ağırlığı ise 737 nin sadece 8 de biri. Uçak 79.000 kg gelirken uzay teleskobu ise 6.200 kg. Peki ama, bu kadar büyük bir uydu onu uzaya gönderecek olan ARIANE V füzesine nasıl sığdırılacak? Bir Origami gibi katlanarak tabii! Resimde görüldüğü gibi, JWST Ariane V roketinin yük taşıma alanında iken, ana anteni, güneş panelleri ve özellikle de, 0.05 mmden daha ince olan ısı yalıtım ekranlarının hepsi, defalarca katlanacak ve uzayda sırayla açılacaklar. Bu da kendi başına çok ileri bir mühendislik ve teknoloji gerektiriyor. 14 ülkeden 1200 bilim insanının uzun yıllardır üzerinde çalıştığı JWST, ilk tasarlandığında, bütçesi 1 milyar dolar ve uzaya gönderilme tarihi 2007 civarı olarak planlanmıştı. Bütçe günümüzde 10 miyar dolara yaklaştı ve uydunun fırlatılışı da 10 yıldan fazla gecikti! Karşıtları bu projeyi 'Astronomi yatırımlarının karadeliği!' olarak niteliyor, destekleyenler ise 'Bu proje için, biz, halen mevcut olmayan birçok yeni teknoloji geliştiriyor ve onları daha şimdiden proje dışı endüstriyel alanlarda da uyguluyoruz. Ayrıca tüm bunları ABD nin bir yılda patates çipslerine harcadığı para kadar (9 milyar dolar civarında..) harcama yaparak gerçekleştiriyoruz' diyorlar.


- Büyük deprem (9,1 büyüklüğünde ilk kez), - Tsunami - Fukuşima Nükleer Santralı kazası. Fukuşima kazasıyla ve bu aradaki gelişmelerle ilgili bizim önceki yıllarda yazdığımız bir dizi yazımız bulunuyor. Geçen yıl, kazanın 10.yılı nedeniyle yazdığımız yazıdaki açıklamalar genellikle bugün için de geçerlidir /1/. Daha çok bunlardan alıntılarla güncellediğimiz yazımız aşağıda bulunuyor. Japonya'da 11 Mart 2011 günü 9,1 büyüklüğündeki şiddetli depremle elektrik direklerinin yıkılması ve hatların kopmasıyla Fukuşima nükleer santralını özel durumlarda dışarıdan besleyen elektriğin kesildiğini, depremin ardından oluşan dev tsunami dalgalarının zemin altındaki ivedi elektrik üreteçlerini de sular altında bırakarak, santralın elektriksiz kaldığını biliyoruz. Reaktörler, deprem sinyalini alır almaz planlandığı gibi otomatik olarak durdurulmuş, büyük deprem sonucu binalarda herhangi önemli bir hasar olmamıştır. Durdurulan reaktörlerdeki nükleer yakıtın içindeki çok çeşitli radyoaktif maddelerin yayınladığı ve yıllarca da yayınlayacağı radyasyonun oluşturduğu aşırı ısı enerjisi, elektriksiz kalan pompaların çalıştırılamaması nedeniyle, soğutma suyuna aktarılamamış ve yakıt elemanlarında ergime oluşarak büyük kaza ortaya çıkmıştır. Ayrıca koruyucu reaktör kabında hidrojen gazı patlamaları da ortaya çıkmış, bunlardan doğan yüksek basınçla duvarlarda çatlaklar oluşmuş, reaktör binasının havasındaki radyoaktif maddeler çevredeki havaya ulaşmıştır. Radyoaktif maddeler, hava akımlarıyla çok uzaklara taşınmış, yağışlar ve kuru serpintilerle özellikle yakınlardaki 10-20 km'lik bölgeyi radyoaktif bulaşmayla etkilemiş, yerleşim yerleri boşaltılmış, insanlar yıllarca yerlerinden, yurtlarından uzaklarda yaşamak zorunda kalmışlardır. Fukuşima nükeer santral alanında 6 reaktör bulunuyordu. 1, 2 ve 3 nolu reaktörler kazadan önce çalışmaktaydılar. Bu 3 reaktör kaza anında otomatikman durduruldu. Ancak yakıt elemanlarındaki uranyum yakıtı ve 200'den fazla radyoaktif madde yaydıkları radyasyonlarla yakıt elemanlarını ısıtmayı sürdürdüklerinden, bunların soğutulması gerekiyordu. Su pompaları, santralda elektrik olmadığından çalışmadılar, nükleer yakıt soğutulamadı ve yakıt elemanları ergiyerek büyük bir basınç ve sıcaklık altında yakıt maddesi içindeki radyoaktif maddeler, reaktör binasında ve oradan da çatlaklardan havaya ulaştılar. Reaktörlerin soğutma suyu, denizden alınıyordu. 4, 5 ve 6 nolu reaktörler ise depremden önce bakım çalışmaları nedeniyle durdurulmuş olduklarından, bunlarda herhangi bir hasar ortaya çıkmadı. Radyoaktif maddelerden temizleme, yıkama, barikat kurma, binaları kapsülleme ve reaktörleri soğutma çalışmaları sürüyor. Kazadan 11 yıl sonra, bugün de, Fukuşima santral alanında günde 4000 kişi çalışıyor. Santralı işleten TEPCO şirketi nükleer santralın ilk 3 reaktör blokunun yakıt elemanları bekletme havuzlarındaki yakıt elemanlarını dışarı çıkarabilmek için hazırlıklar yapıyor. Ayrıca, çok yüksek radyasyon dozu nedeniyle içine girilemeyen reaktör binalarında uzaktan komutlu robotlar ve kameralarla reaktör kabının , binanın içinin ne durumda olduğu, ergimiş nükleer yakıt maddesinin bina içinde nerelerde ne miktarda dağıldığı araştırılıyor. Kameralar yüksek radyasyon dozu nedeniyle bir kaç saatte bozulduğundan/ergidiğinden sık sık değiştirilmeleri gerekiyor. Bu bilgiler elde edildikten sonra ergimiş nükleer yakıt maddesinin nasıl dışarıya çıkarılacağıyla ilgili uzaktan komutlu araç ve gereçlerin projelendirilip işe nasıl girişileceğinin iyice planlanması işçilerin fazla radyasyon dozu almamaları için gerekiyor. Temmuz 2017'de robot kameralarla 3. reaktör blokunun içinden ilk resimler alınarak yakıt maddesinin saçılımı görüldü. Benzer görüntüler 2. blokta Ocak 2018'de alındı. TEPCO, reaktör binalarının iç durumunu daha iyi görüntüleyebilmek için myonentomografi denilen yeni bir teknik deneyerek bir çeşit taramayla röntgen benzeri filmler de çekiyor. Böylelikle ergiyen yakıt maddesinin reaktör binasının içinde kaldığı, dışarı sızıp sızmadığı bilgileri elde ediliyor. Bu araştırmalar ve hesaplar sonunda Tepco, 1. blok reaktör kabında pek yakıt maddesi kalmadığını, yakıt maddesinin reaktör binası koruyucu kabı içine dağıldığını gösteriyor. 2 no'lu reaktörde ise nükleer yakıt maddesinin daha çok reaktör kazanında kaldığı, 3 nolu reaktörde ise yakıt maddesinin bir miktarının reaktör kazanında, bir miktarının da containment'a dağıldığı hesaplanıyor. Yaklaşık 400.000 kişi evlerinden uzaklaştırıldı. Bunlardan 130.000'i nükleer santralın 20 km çevresinden geliyor (Ev ve bahçelerine radyoaktif Sezum 137 bulaşması sonucu). Radyoaktif sezyumun epey temizlendiği yerlerde tekrar yerleşim yapılmaya başlandı. Ancak birçok kişi, fazla radyasyonlu bölge olarak düşündükleri eski oturdukları yerlere, yetkililerin açıklamalarına pek güvenemediklerinden, tekrar dönmeye çekiniyor. Toplam 1 milyon kadar ev oturulamaz durumda. Deprem ve tsunami sonucu 16.000 kişi yaşamını yitirdi, 3200 kişi de kayıp. Santralın 10-20 km çevresi kazadan hemen sonra boşaltıldığından,1986 Çernobil kazasındaki durumun aksine insanlar gereksiz yere radyasyon dozu almadılar. Çernobil'de ise kaza gizlendiğinden, ilk 3 günde yüksek iyot 131 dozu nedeniyle, daha sonraki yıllarda çocuklarda tiroit kanseri ortaya çıktı. Santralı işleten TEPCO şirketi, 1. ve 2. reaktör bloklarındaki nükleer yakıt elemanlarının dışarı çıkarılma işlerine ise ancak 2023 yılında başlanabileceğini açıklıyor. Reaktör binalarının dış duvarları zaten daha önce mantolanmış durumda ve metal örgülü ağlarla kaplı. Kaza geçirmeyen 4. reaktördeki yakıt elemanları 2014'de ara depoya aktarılmıştı. Nükleer yakıt ergimesiyle ortaya çıkan malzemeler şunlar: nükleer yakıt maddesi, ergimiş yakıt elemanları, diğer metaller, radyoaktivitenin içine işlediği beton duvarlar ve reaktör tabanı . Bu malzemeler suyla soğutuluyor. Bugünkü bilgilere göre Corium'un herhangi bir nükleer reaksiyon oluşturması söz konusu değil. Corium'un özellikle nükleer yakıtın 1-3 reaktör binalarından dışarı nasıl çıkarılabileceğiyle ilgili çeşitli yol ve yöntemler üzerine çalışılıyor. Binalara su verilmesi ve sular altında Corium'un çıkarılması da düşünülüyor. Bugünkü bilgilere göre 1-3 nolu reaktörlerin yakıt elemanları ergimiş olup, sıvı reaktör binaları içlerine akmıştır. Robotlarla binalarda çalışılıyor ve radyoaktif maddeler emiliyor ya da alınarak güvenli bidonlarda, özel tanklarda dışarıya taşınıyor. Reaktör binaları içindeki durum önceki yıllardaki gibi olup güvenlik kılıfı içinde tabanda sıcaklık 20-30 derece C arasında. Santral alanın dış duvarı yakınında ölçülen yerel doz hızları 0,4 ile 1,5 mikroSv/h arasında. Bu değerler doğal radyasyon doz hızlarından 3 ile 10 kat daha fazla. Santraldan 5, 10 ve 20 km uzaklıktaki deniz suyunda ölçülen radyoaktivite derişimi Cs 134 ve Sr 90 için, WHO'nun verdiği sınır değerlerin çok altındadır. 10.000 km2 kadar yerleşim yeri genellikle toprak kazınarak özellikle Cs 137'den temizlendi. Taşınan toprağın 20 milyon m3 kadar olduğu kestiriliyor. Reaktör binalarına günde 100 ile 500 m3 arasında yeraltı ve yağmur suyu giriyor. Yağış miktarına bağlı olarak Fukuşima santral alanında günde 50-100 m3 arasında radyoaktif maddelerle bulaşmış suyun temizlenip depolanması gerekiyor. Bugüne kadar depolanan su miktarı 1 milyon m3 kadar olu, bunun 10.000 m3 kadarı çok yüksek radyoaktif maddelidir (Bu su tanklarının dış yüzlerindeki radyasyon doz hızı epey yüksek: 200-300 mSv/h dolayıda). Santral alanında 1000 kadar su deposu var ve alan dolmuş durumda. Sonra biriken depoların 2022 de denize boşaltılmasıyla ilgili IAEA ile görüşmeler sürüyor /2/. Denize kontrollü olarak akıtılan filtre edilmiş kirli sulardaki radyoaktivite sınırları, IAEA ile görüşmeler yapılarak, bunlar belirleniyor. Fukuşima santralında depolanan sulardaki radyoaktif maddeler, trityum dışında temizleniyor. Trityumlu suların okyanusa verilip verilemeyeceği ise ilgili balıkçılık örgütleri, yetkili kurumlarca ve TEPCO uzmanlarıyla birlikte görüşülüyor. Temizlenerek sınır değerlerin altına inen suların depolardan denize verilmesini balıkçılık örgütlerinin sonunda kabul ettikleri medyada yer alıyor. Japon hükümeti 2-3 yıldır incelemeler ve tartışmalar sonunda, 2011 yılında büyük reaktör kazası geçiren Fukuşıma nükleer santral alanında depolanan 1,2 Milyon Ton Trityum radyoaktiviteli atık suyun seyreltilerek, önümüzdeki yıllarda azar azar denize akıtılmasına,geçen 13 Nisan'da karar verdi. Başbakan Suga : Fukuşima santralının baştan aşağı radyoaktiviteden arındırılması gerekiyor, ne yazık ki, başka bir seçeneğimiz yok, ancak balıkların ve diğer deniz ürünlerinin zarar görmemesi için her türlü önlemi alacağız, dedi. Fukuşima bölgesinde çevrede etkili olan en önemli radyoizotoplar: Cs 134 ve Cs 137 olmuşlardır. 1) Radyasyon dozunun oluşmasına en büyük katkı vücudun dıştan ışınlanmasından gelmiştir (20 mSv'den daha az, 2012 WHO değerleri: 1-10 mSv, 2 yerde 50 mSv kadar). 2) Vücudun içten ışınlanması, sıkı besin kontrolleri nedeniyle önemsiz kaldı . 3) Japonya'nın her yerinde Fukuşima kaynaklı radyoizotoplar ölçülmüş ise de Fukuşima bölgesi en çok etkilenen bölge oldu. Uluslararası araştırmalar ve santral alanının temizlenmesi, reaktörlerin soğutulması, reaktörlerin çevresine set çekilmesi, havalandırma, filtreleme ve yakın çevrede koruyucu önlemler alınması gibi daha bir dizi önlem, onarım, bakım ve arındırma çalışmaları radyoaktivitenin daha fazla yayılmasını önlemekte olup bu çalışmalar daha 30-40 yıl sürecektir. Reaktörlerin 6'sı da ileride de çalıştırılmayacaktır. Dünya Sağlık Örgütü bilimsel araştırmalarına göre, Fukuşima bölgesinin dışındaki yerleşim yerlerinde yaşayanların, Fukuşima kazası sonucu alabilecekleri ek yıllık doz 0,1 ile 10 mSv, Japonya'nın diğer bölgelerinde ek yıllık doz 0,1 ile 1 mSv arasında ve tüm dünya için ise ek yıllık dozun 0,01 mSv'in altında kalacağı hesaplanıyor. Fukuşima kazasının radyoaktif iyot (Iyot 131) ile en çok etkilediği bölgelerde hesaplanan yıllık tiroid dozu 10 ile 100 mSv arasında bekleniyor. Karşılaştırmak için: küçük çocuklar için Çernobil'de tiroid doz değeri 300 ile 1400 mSv idi ve orada birçok çocuk tiroid kanserine yakalandı. Bu değerlerden de görüldüğü gibi Fukuşima kazasından hemen sonra bölgenin boşaltılması sonucu fazla radyasyon dozu alan olmadı. Fukuşima'da radyasyon sonucu doğrudan kimse ölmedi. Ancak evlerinden uzaklaşmak zorunda kalan bazı kişilerde depresyon ve travma nedeniyle ölenlerin 1000'i aştığı, kanıtlanamasa da medyada yer aldı, alıyor. Çevrenin radyoaktif maddelerle bulaşmasından ve buralarda yetişecek sebze, meyve ve balıkların halka kontrollu ulaşması sonucu, bunların ancak düşük radyoaktivitede ise yenmesinden oluşacak düşük düzeydeki ek radyasyon dozunun, ileride de genellikle halkın sürekli etkilenmekte olduğu doğal radyasyon dozlarının ve ülkelerin sınır değerlerinin altında kalması bekleniyor. Buna rağmen yukarıda açıklandığı gibi Japonya'da seyrek de olsa bazı besinlerde daha yüksek düzeyde radyoaktivite görülebileceğinden besinlerde yapılmakta olan radyoaktivite ölçümleri ve kontroller uzun süre devam edecektir. Fukuşima santralından 10-50 km uzaklıktaki yerleşim yerlerine yavaş yavaş halkın geri dönmesine izin veriliyor. Daha önce belirttiğimiz gibi evlerinden uzaklaştırılan insanlar içinde birçok kişinin depresyon geçirdiği hatta intiharlar olduğu medyada yer alıyor. Santral alanında çalışan TEPCO ve diğer personelin aldıkları radyasyon dozları değişiyor ancak kontrollü olduğundan pek yüksek değil. Ayda 5-10 mSievert dozu aşan personel sayısı oldukça az ve yıllık sınır değerlere ulaşılmadan personel değiştiriliyor /1-7/. 1) Santral depreme daha dayanıklı olarak projelendirilip kurulmalı (Örneğin çevrede en yüksek beklenen deprem büyüklüğü 7 ise, santral 8 için planlanıp daha güvenli yapılmalı). 2) Santrala verilen elektriğin kesilmesinde, ivedi dizel jeneratörleri sorunsuz çalışacak şekilde projelendirilmeli ve en uygun yerlerde konuşlandırılmalı. 3) Hidrojen gazı patlamalarının oluşmasını önleyecek sistem kurulup, çalıştırılarak patlamalar ortaya çıkmamalı. 4) Nükleer yakıt maddesinin ergimesi durumunda reaktör kazanı dıştan soğutularak çeliğin yapısı bozulmadan, ergiyen yakıt kazan içinde kalmalı. 5) Çok yüksek sıcaklıkta reaktör kazanının delinmesi durumunda, kazanın altında yakıt tutma çanağı bulunmalı. 6) Büyük bir kaza durumu için santralda ivedi teknik komuta merkezi bulunmalı, personel belirli aralıklarda yapılan alıştırmalarla eğitilmeli, deneyim kazanmalı, 7) Projede simülatör bulunmalı, personel reaktör ve yardımcı sistemlerin çalıştırılmasında deneyim kazanmalı. Fukuşima kazasından elde edilen bu derslerin, Türkiye'deki nükleer santral projelerine aktarılması, radyasyon güvenliği en yüksek nükleer reaktörlerın Türkiye'de kurulabilmesine büyük katkı sağlayacaktır. Vücudun her kilogramı başına radyasyonun aktardığı enerji 1 Joule ise buna 1 Sievert deniyor. Sievert vücudun biyolojik etkinliğini de hesaba katıyor. Örneğin iki proton ve iki nötrondan oluşan büyük kütleli alfa ışınları, aynı dozdaki 'gama ışınlarına' oranla vücutta 20 kat daha etkin olarak soğuruluyorlar. Hücreler için çok büyük bir enerji aktarımı olan ve ender olarak ortaya çıkan Sievert düzeyindeki dozlar yerine, çok daha az ortaya çıkan, Sv'in binde biri olan miliSievert kullanılıyor (1 Sv= 1000 mSv). Günlük yaşamda ise 1 Joule, küçük bir enerji birimi olup örneğin 100 gramlık bir çukulata paketini yerden 1 metre yukarı kaldırmak için gereken bir enerjidir. Karşılaştırmak için: 1 yılda vücudumuzun aldığı doğal radyasyon dozu ortalama olarak kişi başına 2,4 mSv'dir. Becquerel: Radyoaktivite birimi: 1 Bq: Saniyede 1 atom çekirdeği bozunumu olup çok küçüktür. Iyot 131, Cs 134 ve Cs 137 radyoizotoplarından her birinden 1 Bq'lik radyoaktivite vücuda girdiğinde, bunların vücutta oluşturabileceği radyasyon dozları, Çizelge 1'de mikroSv olarak gösteriliyor. Bunlara besinler ve içme suyu yoluyla alınan radyoaktif maddeler için sindirim doz katsayıları da deniyor . 4) Uluslararası Atom Enerjisi Yayınları Fukushima Status Report, 10 Kasım 2011.


Japon hükümeti 2-3 yıldır incelemeler ve tartışmalar sonunda, 2011 yılında büyük reaktör kazası geçiren Fukuşima nükleer santral alanında depolanan 1,2 Milyon Ton Trityum radyoaktiviteli atık suyun seyreltilerek, önümüzdeki yıllarda azar azar denize akıtılmasına, geçen 13 Nisan'da karar verdi. Başbakan Suga : Fukuşima santralının baştan aşağı radyoaktiviteden arındırılması gerekiyor, ne yazık ki, başka bir seçeneğimiz yok, ancak balıkların ve diğer deniz ürünlerinin zarar görmemesi için her türlü önlemi alacağız! dedi. Çin, Güney Kore ve Taivan, Japon hükümetinin,Fukuşima'nın radyoaktif trityumlu atık sularını Pasifik okyanusuna kontrollu olarak verme kararını, sert eleştirdiler. Ancak bu ülkeler de, daha düşük radyoaktiviteli de olsa, kendi atık sularını denize eskiden beri salıyorlar. IAEA bu durumun uluslararası alışılmış bir yöntem olduğunu bildirdi. Aslında tüm dünyada radyoaktiviteli suların seyreltilerek ve kontrollu olarak, belirli sınır değerler aşılmayarak, denizlere ya da akarsulara akıtılması alışılagelmiş bir uygulamadır. Fukuşima nükleer santralındaki 6 nükleer reaktörden 3'ünde 2011 yılında nükleer yakıt erimesi oldu /1/. Bu reaktörleri soğutmak için kullanılan suda, çok miktarda radyoaktif Trityum bulunuyordu. Fukuşima'da, reaktörleri soğutma suyunun yanı sıra, radyoaktif maddelerle bulaşmış yağmur ve yeraltı sularının da su tanklarında depolanması zorunlu. Günde toplam olarak 170 ton kadar radyoaktiviteli atık suyun sürekli olarlak depolara aktarılması gerekiyor. Atık sularda trityumdan başka az miktarda uranyum, sezyum ve stronsyum gibi başka radyoaktif maddeler de çok az miktarlarda bulunabiliyor. Ancak bunlar büyük oranda filtreleme ve diğer yöntemlerle sudan arındırılabilirlerken, suyun bileşeninde bulunan trityum sudan ayrıştırılamıyor. Fukuşima santral alanı geçen son 10 yılda radyoaktif atık su tanklarıyla tıka basa dolduğundan, biriken atık suların, bu arada trityum radyoaktivitesi de, doğal bozunmayla neredeyse yarıya indiğinden ve santral alanındaki çok çeşitli malzemelerin sürekli temizlenme çalışmalarıyla da yeni atık su tanklarına yer açılması gerektiğinden, 1000 su tankından fazlasını dolduran 1,2 milyon ton atık suyun denize kontrollu olarak akıtılmasından başka bir çözüm görülemediğini, santralı işleten Tepco şirketi, uzun süredir açıklıyor. Böylelikle 1000'den fazla devasa tankın da geçen sürede eskiyip eskimediğii ya da hala güvenli olup olmadığı kontrol edilmiş olacak. Genellikle dünyada bir nükleer reaktörden, halkın kullandığı,sulara, denizlere verilecek atık sulardaki trityum'un litrede 60.000 Bq'den daha az olması gerekiyor. Fukuşima'da da bunun altında kalınacağı normaldir ve IAEA kendi web sayfasında Japon devlet kurumlarıyla birlikte çalışacağını açıkladığından, denetimler yapacağı beklenir. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun verdiği bilgiye göre /6/, sezyum'un aksine trityum'un balıkların vücutlarında zenginleşmediği saptanmış. Fukuşima kazasından sonra denize verilen sulardaki trityum, 40 km uzaklıkta ölçümlerle saptandı. Fukuşima kazasından sonra denize akıtılan sulardaki trityum miktarı, 60'lı yıllardaki atom bombası denemelerindekinden ve kullanılmış nükleer yakıtların tekrar kazanılmasını sağlayan tesislerden ırmak ve denizlere verilen atık sulardakinden daha az olmasına rağmen, Fukuşima çevresinde 40 km uzaklıkta iyice seyrelmiş olması gereken trityumun ölçülebilmiş olması, ölçümlerin duyarlığını gösterdiği gibi ileride denizlerde aşırı derişimler olduğunda bunların da kolayca ortaya çıkarılabileceğini göstermektedir /4/. Fukuşima kazasından sonra denize akan sudaki sezyum gibi, trityum'un da denizde büyük ölçüde seyreleceği biliniyor. Besinlerden, balıklardan alınan örneklerde radyoaktivitenin çok düşük olduğu, hatta aletlerin ölçü duyarlıklarının altında kaldığı ilgili laboratuvarlardan açıklanıyor. Trityum, sudaki bir çok radyoaktif maddenin (Sezum 137 gibi) aksine, su molekül yapısının bir parçası olduğundan, sudan ayrıştırılamıyor . Bu nedenle yüksek radyoaktiviteli trityumlu suların tanklarda saklanması ve zamanla kendiliğinden doğal bozunmayla radyoaktivitesinin azalması zorunlu oluyor. Trityum doğada çok az miktarda ortaya çıkan bir madde ve resimden görüldüğü gibi hidrojenin, 2 nötron ve 1 protondan oluşan 3 numaralı modeli . Trityum doğada atmosferin üst katlarında kozmik ışınların, hava molekülleri içindeki atomların çekirdekleriyle çarpışmasıyla sürekli olarak oluşuyor: yılda 148 Petabecquerel (148 x 10 15 Bq). Havadaki Trityum büyük miktarda sulara geçiyor. Karasal sulardaki derişimi yaklaşık olarak 400 Bq/m3 , okyanuslardaki derişimi ise 100 Bq/m3. Nükleer reaktörlerde ise Trityum, uranyumun bölünmesiye yan ürün olarak her 104 uranyum bölünmesinde 1 adet trityum atom çekirdeği olarak ortaya çıktığı gibi, reaktör soğutma suyunda kullanılan Bor elementinin atom çekirdeğiyle, nötron tepkimesi sonunda da ortaya çıkıyor. Trityum vücut içine girdiğinde ise suyun yapısında olduğundan tüm vücuda yayılıyor, vücutta kaldığı sürede, bir miktar etkili olabiliyor. Trityum için, yaydığı çok zayıf beta ışınları nedeniyle vücut dışından etkisi bulunmuyor denebilir. Bu nedenle insanların kullandıkları bazı malzemelerde Trityum bulunabiliyor . Trityum'un yarılanma süresi 12,35 yıl . Trityum'un yaydığı zayıf beta ışınlarını, dıştan ince bir plastik folye bile soğurup etkisiz duruma getiriyor. {\displaystyle \mathrm {^ N\ +\ n\longrightarrow \ ^ C\ +\ T} }Trityum atomunun, su molekülünün ya da suyun yapısında hidrojen atomundan bir farkı bulunmuyor. Bu nedenle, organik madde içindeki suda entegre oluyor. Ancak vücuda girdiğinde uzun süre kalmıyor. Biyolojik yarılanma süresi , 10 gün ile 40 gün arasında değişiyor (10 gün HTO, Hidrojen Trityum Oksijen molekülü için, 40 gün ise Organik olarak bağlanan OBT moleküller için). Trityum vücuda, içme suyu, besinler ya da deriden soğurularak girdiğinde ise çok az etkili olabiliyor. Doğal trityumun vücutta oluşturabileceği ortalama yıllık dozun 0,01 mikroSievert olacağı hesaplanıyor. Trityum'un doz katsayısı 1,8x10 -11 Sv/Bq. Radyasyon doz katsayısı, bir radyoizotopun insan vücuduna etkisinin bir ölçüsü ve birimi Becuerel başına Sievert /2/. Bu, trityum atom çekirdeğinin saniyede her bozunumunda çok az bir miktarda doz oluşturacağını gösteriyor. Buna karşın, Sezyum'un doz katsayısı 2x 10-8 Sv/Bq, trityumdan bin kat daha büyük ve Fukuşima kazası sırasında ortaya çıkan sezyumlu sular denize verilmek zorunda kalındı. Trityum'un çok düşük doz katsayısı nedeniyle, vücuda etkisinin çok az olacağı açıklanıyor /3,4/. Buna rağmen trityumun kalıtım hücrelerinde DNA'yı etkilemeyeceği ya da bozmayacağı konusunda heniz kesinleşmiş bir bulgu bulunmuyor /5/. İsviçre 2012 bilimsel raporuna göre, yağışlarda ölçülen Trityum 5 ile 40 Bq/litre arasında değişiyor. İsviçre Radyasyondan korunma kurulu raporunda, halkın kullandığı ırmak, göl ve denizler için, bu çeşit sulara akıtılacak atık sulardaki sınır değer olarak 12.000 Bq/litre veriliyor. Halkın bu atıklar sonunda alabileceği yıllık radyasyon dozunun ise 0,001 mSv 'den daha az olacağı hesaplanıyor /7/. Gösterge sınır değerleri: İçme sularındaki radyoaktif maddeler için sınır değerler: Toplam Alfa için: 0,1 Bq/litre, Toplam Beta için: 1 Bq/litre ve Trityum için: 100 Bq/litre olarak uluslararası kurumlarca belirlenmiştir. Suların içilmesi yoluyla, vücuda alınabilecek tüm radyoaktif maddelerden vücutta oluşabilecek radyasyon dozunun 0,1 mSv'in altında kalması da bu gerekiyor/8/. Trityum büyük miktarda doğal olarak ortaya çıkan, deniz ve kara sularının yapısında bulunan, zayıf radyasyon yayan ve insan vücuduna girdiğinde ise uzun süre kalmayan bir rayoizotop. Fukuşima'da biriken çok sayıdaki su tanklarındaki miktarı ise doğadakine oranla çok az. Balıklar ve diğer deniz ürünleri trityum'u bünyelerine aldıklarında, trityum bunlarda uzun süre kalmayacak, yine denize ulaşacaktır. Bu nedenle balıkların ve diğer deniz ürünlerinin trityumdan etklenmeleri beklenmiyor. Fukuşima'dan önümüzdeki yıllarda kontrollu olarak, belirli sınır değerler, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun denetiminde korunarak, azar azar seyreltilerek denize akıtılacak radyoaktiviteli Fukuşima atık sularındaki trityumun denizdeki canlıları etkilemesi ve bunları vücutlarına bir miktar alan insanların da, bu çok az trityumdan etkilenme olasılığının yok denecek kadar az olacağı, bugünkü bilimsel bulgu ve değerlendirmelere göre söylenebilir. Becquerel: Radyoaktivite birimi: 1 Bq: Saniyede 1 atom çekirdeği bozunumu olup çok küçüktür. Sievert : Radyasyon doz birimi olup 1 Sv = 1 Joule/kg . Aslında 1 Sievert'lik doz, günlük yaşamda çok küçük bir doz olmakla birlikte, hücrelere enerji aktarımında ise çok büyük etkisi olduğundan bunun binde biri olan miliSv kullanılıyor. Örneğin 1 yılda vücudumuzun aldığı doğal radyasyon dozu ortalama olarak kişi başına 2,4 mSv'dir. /3/ Galeriu D. und Melintescu A. (2010): Tritium. In: Atwood D.A., Radionuclides in the Environment, S. 47-63. Health Protection Agency (2007): Review on risks from Tritium, Report of the independent Advisory Group on Ionising Radiation, Documents of the Health Protection Agency, Radiation, Chemical and Environmental Hazards (November 2007), 104 Syf.. /6/ International Atomic Energy Agency (2004): Sediment distribution coefficients and concentration factors for biota in the marine environment. Technical Report Series No. 422, Wien, 103 Syf. /7/ İsviçre radyasyondan korunma ve BAG raporları: ENSI-Strahlenschutzbericht 2012.


384 yıl önce bugün, Galileo Galilei, engizisyon mahkemesinde dünyanın döndüğüne ilişkin tezini inkara zorlandı. Dünyaca ünlü astronom, fizikçi, mühendis, filozof ve matematikçi Galileo Galilei, hem Aristoteles'in dünya merkezci akımından hem de Kutsal Kitap'tan şüphe duymuş, Orta Çağ'daki bilim anlayışında devrim yaratmış, gözlemsel astronominin babası, modern fiziğin babası ve bilimin babası gibi isimlerle anılmıştı. Mekanik bilimi, mercekler ve astronomiyle ilgilendi ve birçok icat yaptı. 1609'da yapılmış basit bir teleskoptan ilham alarak daha üstün teleskoplar geliştirdi ve uzay hakkında daha önce hiç yapılamamış gözlemler yaptı. Gözlemsel astronomiye katkıları arasında Venüs'ün evrelerinin teleskopik kanıtı, Jüpiter'in en büyük dört uydusunun keşfi, güneş lekelerinin gözlemi ve analizi bulunuyor. Galilei ayrıca uygulamalı bilim ve teknoloji alanında da çalıştı, geliştirilmiş askeri bir pusula ve birçok alet icat etti. 25 yaşındayken matematik profesörü olan Galilei, İtalya'nın önde gelen matematikçilerinden biriydi. Galilei'nin yaşadığı çağda, Güneş sistemi konusunda tartışmalar yaşanıyordu. Dünya'yı evrenin merkezine koyan anlayış Kilise tarafından benimsenmiş ve yaklaşık 1400 yıl boyunca resmi görüş olarak varlığını korumuştu. Ancak Polonyalı Kopernik 1530 yılında tamamladığı, "De Revolutionibus" adlı çalışmasıyla Dünya'nın günde bir kez kendi ekseni etrafında, yılda bir kez de Güneşin çevresinde döndüğü yaklaşımını getirdi. Kilise'nin bütün öğretilerini altüst eden bu yaklaşımı Galilei de destekledi. Galileo'nun güneş merkezciliği fiziksel bir gerçek olarak kabul etmesi yasaktı ve Papa'ya karşı gelmek tehlikeli bir işti. İncil'deki bazı kısımlar dünya merkezci teorileri destekliyordu. Papa, 1616'da Galileo'ya güneş merkezcilikten vazgeçme ve bu konuda hiçbir şey söyleyip yazmama emri verdi. Galileo on yıl boyunca tartışmalardan uzak durdu. Ancak 1623'te bu konuda kitap yazma projesini arkadaşı ve hayranı olan Kardinal Maffeo Barberini'nin teşviki ile yeniden canlandı. Galileo'nun kitabı, 'İki Ana Dünya Sistemi Üzerine Diyalog' 1632'de basıldı. Güneş merkezcilik konusundaki çalışmaların yer aldığı bu kitap büyük yankı yaptı. Galileo'nun kitabı dünya merkezciliğe bir saldırı ve Kopernikçiliğin savunması gibi gözünüyordu. Ayrıca Papa'nın sözlerini kitaptaki bir karakterin ağzından yazarak onu sinirlendirmişti. Papa bu olayı affetmedi. Galileo Roma'ya savunma yapmaya çağrıldı. Duruşması boyunca 1616'dan beri sözünü tutarak yasaklı fikirlerin hiçbirini savunmadığını ancak Diyalog'u okuyan birinin bunun Kopernik savunması olduğunu düşünebileceğini söyledi. 1633'ün 21 Haziran günü Engizisyon mahkemesi önünde dünyanın döndüğüne ilişkin tezini inkara zorlandı. Ancak işkence tehdidi altında bile savunmasını sürdürdü. Hatta bir rivayete göre önce Galileo önce teorisini yalanlamış, sonra Ama yine de dönüyor demişti. Engizisyon'un hükmü 22 Haziran günü verildi ve Galileo tüm hayatını ev hapsinde geçirdi. Ev hapsindeyken en başarılı çalışmalarından biri olan 'İki Yeni Bilim'i yazdı. Burada kırk yıl öncesinde yaptığı çalışmalara yer verdi ve kinematik ile maddelerin kuvveti üzerine açıklamalar yaptı. Bu kitap yüzlerce yıl sonra Albert Einstein tarafından övüldü. Çalışmaları için Galileo'ya modern fiziğin babası adı verildi. 1638'de tamamen kör olduğunda tıbbi müdahale için Floransa'ya gitmesine izin verildi. 8 Ocak 1642'de, 77 yaşındayken ateş ve kalp çarpıntısı nedeniyle hayatını kaybetti. Anısına mermerden bir mozole yapılmak istense de bu planlar Kilise tarafından Galileo'nun kafirliği öne sürülerek reddedildi. Bazilika'nın koridorlarından birinde küçük bir odaya gömüldü. Ancak bir zamanlar Galilei'yi yargılayan Kilise bugün Dünya'nın Güneş'in etrafında döndüğü gerçeğini kabul etmiş durumda.


Neyin olup olmayacağı üzerine yapılan tartışmalar geleceği görmenin mümkün olduğu yönde ilerlemiştir. Bu determinizm olarak bilinen, bilimsel düşünceye dayalı bir öğretiye göre de böyledir. Şöyle eğer evrendeki her atom için yeterli veri olduğunda, yarının futbol skorlarını, geçmiştekilerden daha iyi bilebiliriz. Ancak bu düşünce 20. yüzyılda ilk olarak Heisenberg'in, atom gibi bir kuantum sistemi hakkında her şeyin bilinmesinin imkansız olduğunu söyleyen belirsizlik ilkesiyle, ikinci olarak da herhangi bir fiziksel sistemin gelecekteki davranışının en küçük şeylere karşı duyarlı olduğunu ve 'kelebeğin kanat çırpışlarının bile bir fırtınayı başlatabileceğini' söyleyen kaos teorisiyle iki kez darbe aldı. Peki teorik olarak imkansız olana pratikte yaklaşmak bir fark yaratabilir mi? Örneğin bilgisayarlar şimdiden gelecek gerçeklik için doğru simülasyonlar yapıyorlar. Yarının hava durumundan tutan da uzun vadeli iklim trendlerine ve galaksimizin geleceği hakkındaki tahminlere kadar. Ve NASA Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nden Gavin Schmidt, geçerli oranda sayı kapasitesiyle mükemmel iklim tahmini sonuçlarına ulaşmak, örneğin bir yüzyıl içinde öyle veya böyle mümkün olacaktır diyor. Peki ama geleceği görebilme yetisi bizi nasıl etkileyebilir? Ve bu bizim için gerçekten iyi bir şey mi? Bu konuda pek iyimser olmayan King's College London filozofu Matteo Mameli diyor ki Bu tür tahmin yetenekleri bizim yararımıza olmayabilir (New Scientist, Cild 227). Mameli, tahminlere dayalı yazılımların evrimsel açıdan zorluklarla kazanmış olduğumuz, yaratıcı düşünme ve tehlikeli durumlarda doğaçlamaya yapma yeteneğimizi yok edeceğinden endişe duyarken, Max Planck İnsan Gelişimi Enstitüsü psikologu Timothy Pleskac da diğer olası riskler konusunda uyarıyor. Psikologa göre mesela bu tahmin araçları yanlış ellere geçtiğinde, bunlar onlara diktatörlük veya ticari monopoller kurmaya yardımcı olabilir. Bu kulağa ne kadar kötü geliyorsa da bu gelişmenin iyi bir tarafı yok anlamına da gelmez elbette. Hükümetler bunları, vatandaşları yaklaşan çevresel felaketlere karşı uyarmak için de kullanabilirler pekala. Örneğin çok kesin sel veya deprem tahminleri yapılabilseydi insanlar buna göre önlem alır, yaralanmalar ve ölümler olmaz ya da minimum oranda kalırdı. Ama kim bilir belki de gelecekteki her şeyi bilmek, hafızamızı sonunda boğabilir ve huzurlu bir yaşam için bunları reddedebilir de diyor Pleskac. Kaldı ki gelecekle ilgili her şeyi bilmek için insan için de çok büyük bir yük olabilir. Tüm bilgiler ortadayken insanlar yine de bunlara erişmek istemeyebilir ve en sonunda bilgisiz kalmayı tercih edebilirler. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Bu sorunun cevabını yıllar önce Türkiye Cumhuriyeti kurucusu ve ilk devlet cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, "İstikbal göklerdedir!" sözü ile vermiş olsa gerek. Alternatif maden çözümlerimizi Dünya'da aramak yerine gözlerimizi biraz yukarı çevirmeliyiz. Evren, İnsanlık için sırlarla çerçevelendiği gibi, bir o kadarda sorunların çözümleri ile doludur. Bu sorunun çözümüde evrende. Asteroit madenciliği ya da uzay madenciliği, asteroitlerden ve Dünya'ya yakın küçük gezegenlerden hammadde çıkarılması işleminin adıdır. Asteroit madenciliği, asteroitlerden mineral ve gaz, uzayda inşa edilecek yapılarda kullanmak üzere demir, nikel ve titanyum, astronotların bu yapılarda çalışmalarını devam ettirebilmeleri için gerekli su ve oksijen, roket yakıtında kullanmak için hidrojen ve oksijen temin etmek gibi görevler üstlenir. Uzay araştırmalarında bu aktivitelere "yerinde kaynak temini" de denir. Ön tanımlamalarımızdan sonra konuya asteroitlerin tanımını yaparak başlayalım. Bu soruyu cevaplamak için, Güneş Sistemi tarihini biraz inceleyelim. Yaklaşık 4,6 milyar yıl önce Güneşimiz, merkezde yerçekimi çöküşü yaşayan bir gaz ve toz bulutsusundan oluştu. Yaygın bir modele göre, malzemenin çoğunu güneş bulutsusundan tüketen, geri kalan gaz ve toz, Güneş ekvatoru etrafında büyük, düz bir diske dönüştü. Önümüzdeki birkaç eons boyunca, bu disk gezegenleri oluşturmak için yavaş yavaş yerinde yoğunlaştı. Mevcut astronomik modellerimize göre asteroitler, Güneş Sisteminin oluşumundan kalan malzemedir. Bu bağlamda, Dünya gibi asteroitler ve gezegenler aynı başlangıç malzemelerinden oluşmuştur. Dünya'da yerçekimi, ağır elementlerin çoğunu yaklaşık dört milyar yıl önce Achaean Eon sırasında çekirdeğe çekti. Bu süreç, kabuğunun ağır metallerinin ve ağır elementlerinin çoğunu tüketti. Bir model, Ağır Bombardıman Dönemi'nde yaklaşık 4.1 ila 3.8 milyar yıl önce, karasal gezegenlerle orantısız olarak yüksek miktarda asteroitlerin çarpıştığını varsaymaktadır. Bu etkiler daha sonra tükenmiş olan kabuğa demir, nikel, altın, kobalt, manganez, molibden, osmiyum, paladyum, platin, renyum, rodyum, rutenyum ve tungsten gibi metallerle yeniden aşılanırdı. Diğer araştırmacılar bombardımanın zaman içinde sabit olduğunu varsayıyorlar. Şunu çok iyi bilmeliyiz ki gezegenimizdeki tüm kaynaklar elbet bir gün tükenecek, biz bugün bu kaynakların yerine alternatif çözümler üretmezsek gelecekte kendi kendimizin esiri oluruz. Bu politikaları oluşturan ülkeler arasında Türkiye'ninde dahil olduğunu dile getirdi. Sn. Hocam Orhan BURSALI; bu elementlerin giderek tükendiğini, eser elementlere ulaşmanın bir yolu da uzay olduğunu ve asteroit madenciliğini "Güvensiz Dünya'da bir yatırım aracı" olarak nitelendirdiğini belirtti. Sayın hocamında söylediklerini destekler nitelikteki spekülasyonlara göre; modern endüstrinin ana elementleri olan antimoni, bakır, kalay, çinko, gümüş, kurşun ve altın gibi rezervler gelişmekte olan ülkelerin artan tüketimine paralel olarak 50-60 yıl içerisinde dünya üzerinde tükenmiş olacak. Ayrıca 2013 yılında NASA'nın yaptığı bir araştırmaya göre; cep telefonu, uçak, savunma sanayii, otomobil gibi sektörlerde kullanılan çeşitli madenlerin rezervlerinin 2045 yılında ciddi manada azalması bekleniyor. Buna karşılık olarak platinyum ve kobalt gibi değerli elementlerin asteroitlerden çıkartılıp Dünya'ya gönderilebileceği önerildi. Sayın Hocam Metzger'in bahsettiği örnekleri detaylandıracak olursak; gezegenimizdeki altın, kobalt, demir, manganez, molibden, nikel, osmiyum, paladyum, platin, renyum, rodyum, ruthenyum ve tungsten gibi ekonomik ve teknolojik gelişimde önemli yer tutan ve yer kabuğundan çıkarılan elementler, Dünya'ya çarpan asteroit yağmurları ile gelmiş ve yer kabuğunun soğumasıyla oluşmuşlardır. Çünkü dört milyar yıl önce yer kabuğu erimeye başladığında çekim kuvveti ile ağır siderofilik elementleri arzın merkezine doğru çekti. Böylece yer kabuğundaki değerli elementler çok azaldı veya tükendi. Astreoitlerin çarpmasıyla yer kabuğu tekrar metaller ile doldu. Birçok araştırma ve analizlere görede mevcut kaynak ve rezervlerimiz genel Dünya tarihi ile bakıldığında tükenmek üzere. En değerli madenlerden Altın, bugün üretimi maksimum seviyeye ulaşmış durumda. CFRA Research'te analist olarak görev yapan Matthew Miller, Dünya'da mevcut olan tüm büyük altın rezervlerinin keşfetildiğini söylüyor. Diğer bir maden olan demire bakacak olursak Dünyadaki demir cevheri rezervleri 167 milyar ton olarak bilinmektedir ve bunun neredeyse yarısı tükenmiştir. 2006 yılında, Keck Gözlemevi Trojan asteroitlerden 617 Patroclus ve muhtemelen Jüpiter'in diğer Trojan asteroitlerinin sönük kuyruklu yıldızlar olduğunu ve çok fazla buz kütleleri içerdiklerini anons etti. Benzer şekilde Jüpiter ailesinden olan kuyruklu yıldızlar ile Dünya'ya yakın diğer asteroitlerin de su içerebildikleri öne sürüldü. Buz, insanlığın güneş sisteminde yayılması için gerekli fiziksel ve finansal sürdürülebilirlik gibi iki koşuldan birini sağlayabilecek. Astrobiyolojik perspektiften bakıldığında, asteroit madenciliği dünya dışı akıllı yaşam araştırması için de bilimsel veri sağlayabilir. Bazı astrofizikçiler dünya dışı akıllı ve üstün medeniyetlerin güneş sistemimize gelmeleri halinde çoktan asteroitlerde maden aramaya başlamış olacaklarını söylüyorlar. Eğer öyleyse onların maden arama aktiviteleri Dünya'dan fark edilebilir. Genel olarak değerlendirecek olursak, çıkarılacak madenin kalitesi, masraflar ve maden çıkarmak için gerekli ekipman net olarak bilinmiyor ve sadece speküle edilebilir durumda. Ekonomik analizlere göre asteroitten çıkarılacak madenlerin Dünya'ya getirilmesi için harcanan masraf, pazar fiyatını karşılamıyor ve halihazırdaki uzay kargo masraflarının çok fazla olması yüzünden yatırımcıların pek ilgisini çekmiyor. Fakat madenler için potansiyel market belirlenebilir ve kar elde edilebilir. Örneğin uzay turizminde kullanılacak yörüngedeki roketler için birkaç ton suyun taşınması çok büyük kar sağlayabilir. Ayrıca, açıkça ortadadır ki geleceğin trilyonerleri asteroit madenciliği diğer adı ile uzay madenciliği yapan kişilerden çıkacaktır. Sebebi ise Dünya üzerinde bulamayacağımız kadar maden rezervine sahip asteroitler olması. Birkaç örnek ile ele alacak olursak; 33 kilometre uzunluğunda ve 13 kilometre genişliğinde olan, 79.2 trilyon ton kütlesindeki 433 Eros asteroidinde, tahminlere göre Dünya'da şimdiye kadar çıkarılandan daha fazla altın ve platin vardır. Sadece 1 km çapında ki bir metalik asteroidin bile hammadde olarak günümüzdeki değeri, trilyon dolarlar ile ifade edilmektedir ve yine sadece 10 metre boyutların S-tipi bir asteroid, 650.000 kilogram kadar metal içerir, bunun 50 kilogramını altın ve platin benzeri nadir metaller oluşturur. 1997 yılında, çapı 1.6 km olan küçük metalik bir asteroitte 20 trilyon dolardan fazla değerde endüstriyel metal olduğu söylentileri çıktı. Daha küçük bir M-tipi asteroit iki milyar ton demir-nikel madeni içerebilir. 16 Psyche isimli asteroitin 1.7x1019 kg demir-nikel alaşımı içerdiğine inanılıyor ve bu miktar dünyanın üretim ihtiyacını birkaç milyon yıl giderebilir. Planetary Resources firması 30 metre uzunluğundaki bir asteroitten elde edilecek platinin 25-50 milyar dolar değerinde olduğunu iddia etse de, ekonomistler dünya dışından getirilecek değerli metallerin fiyatları çok düşürebileceğini söylüyorlar. Asteroid madenciliğinin başarılı olduğunu, büyük bir asteroid dolusu kaynağı Dünya'ya getirdiğimizi varsayalım. Bunun sonuçları ne olacak? Bir ekonomist değilim ama kesinlikle şu anda alışık olduğumuz ekonomi değişime uğrayacaktır. Örneğin bir anda demir kadar bollaşan altın ve platin değer kaybederek ihtiyaç duyulan her alan için neredeyse sınırsız miktarda bulunacak. Ve bu işe yatırım yapan hangi ülke veya şirket olursa, Dünya'daki herhangi bir ekonomik güçten çok çok daha yüksek gelirler elde edip dengeleri alt üst edecektir. Cumhuriyet Gazetesi köşe yazarı, Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji yönetmeni Sayın Orhan BURSALI Asteroit Madenciliği için ilk olarak şu anda altyapı hazırlandığını, asteroitlere inişlerin ve maden çıkarımının testlerinin/provalarının gerçekleştirildiğini ifade etti. NASA'nın ilk olarak asteroitlere bir rover gönderme hedefi var. Hatta geçtiğimiz aylarda bunu başarmıştı. NASA asteroitlere insanlı uçuş düzenlemeden önce bir robot uzay gemisi göndermek için gereken çalışmalara yakın zamanda başlayacak. Bunun için öncelikle numune almak üzere doğru asteroiti seçmek gerekiyor. Ardından uzay gemisi ve uzay motoru tasarlanacak, Dünya'ya 80 milyon km'den daha uzaktaki asteroitlere gitmek için en uygun rota çizilecek. Körüklü uzay aracının mavi renkli motorunun kimyasal yakıtla çalışan geleneksel bir roket olmadığını biliyoruz. Bu da mantıklı bir seçim: Mars'tan uzağa roketle gitmek o kadar çok yakıt gerektirir ki inşa ettiğimiz uzay gemisi dev yakıt tankı nedeniyle yerinden kalkmaz. Elimizdeki kimyasal roketler bu kadar büyük bir gemiye yeterli itiş gücü sağlayamaz. NASA da bunun farkında. NASA eski başkanı Bolden, asteroit uçuşları için Keck Enstitüsü Uzay Araştırmaları Departmanı'nın hazırladığı raporu baz alacaklarını söylüyor ve bu raporu hazırlayan araştırmacılar da asteroit gemisi için iyon motoru kullanılmasını tavsiye ediyorlar. İyon motoru uzak mesafelerde fazla yakıt harcamadığı için, bu sistemle çalışan gemiler küçük ve hafif oluyor. Her durumda maksimum 500 ton ağırlığında 8 metrelik bir asteroiti Ay'a taşımaktan söz ediyoruz. Ancak 500 ton için 2,6 milyar dolar harcamak gerekecek. Keck Enstitüsü raporundaki 10 tonluk küçük asteroitleri seçmek en mantıklısı olabilir gibi gözüküyor. NASA'nın robot gemisi, gözüne kestirdiği asteroiti katlandıktan sonra kolayca açılabilen özel bir motorize körükle yakalayacak. Bu körük, küçük bir otomobil büyüklüğündeki asteroiti içine alacak. Daha sonra körüğün ağzı kapanacak ve robot gemi, asteroiti aylar sürecek bir yolculuğun ardından Ay yörüngesine bırakacak. Evet, Ay yörüngesine bırakılacak. Gezegenimizi kendi elimizle tehdit altına sokmak istemeyiz. Asteroitleri Dünya yörüngesine park etmek istemiyoruz, çünkü göktaşı çarpışması riski Dünyamız için tehdit oluşturur. Gerçi NASA'nın yakalamak istediği asteroitler, Dünya'yı yok edecek kadar devasa bir büyüklüğe sahip değiller. Bu küçük kayalar kontrolden çıksa bile, gezegenimizin atmosferine girince sürtünme nedeniyle buharlaşarak yok olacaktır; ama NASA'nın temkinli davranması gayet normal. Bu tarz programlarda Dünya'nın geleceği adına risk alınmamalı zaten. Asteroitleri Ay yörüngesine park etmemizin bir sebebi daha var, o da yörünge kirliliği: Son 50 yılda uzaya fırlatılan roketlerin ve uyduların kalıntıları Dünya yörüngesini adeta bir çöplüğe dönüştürdü. Günümüzde Uluslararası Uzay İstasyonu bile saatte binlerce kilometre hızla hareket eden roket parçalarının tehdidi altında. Yörünge zaten fazlasıyla roket ve uydu kalıntıları ile doluyken bir de yörüngemize asteroit çöplüğüne dönüştürürsek işin içinden çıkamayız. Asteroit madenciliğinde en iyi numuneleri almamız için bize Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü gibi çalışan robot gemiler gerektirecek. Astronotlar, robotların Ay yörüngesine getirdiği asteroitlerden taş parçaları toplayacak ve bu numuneler Dünya'da analiz edilecek. Detaylı bir Ar-Ge'nin ardından asteroit kuşağının maden haritası çıkarılacak; hangi asteroitte ortalama ne kadar demir, nikel, paladyum, platin, iridyum vb. olduğuna bakılacak. Günümüzde artık uzay programlarını sadece devletler düzenlemiyor. Bu alanda özel sektörde de bir çok şirket kuruldu. Eskiden roketleri sadece devletler yapabiliyorken günümüzde karşımıza ULA ve SpaceX, gibi bir çok özel sektör şirketi çıkıyor. Asteroid Madenciliğinin önemini kavrayan, kendine güvenen ve asteroit kuşağından maden çıkarmayı hedefleyen Planetary Resources şirketi dünyanın en zengin yatırımcıları tarafından finanse ediliyor. Google'ın kurucu ortağı Larry Page, Google Yönetim Kurulu Başkanı Eric Schmidt, Ünlü Yönetmen James Cameron, Microsoft Uygulama Yazılımları Grup Direktörü Charles Simonyi, Google Yönetim Kurulu üyesi K. Ram Shriram, Perot Systems Yönetim Kurulu Başkanı Ross Perot gibi fütürist girişimciler bu işe el attı. Zenginler madenciliği uzaya taşıyarak ağır sanayi sektörünü kökten değiştirecek olan Planetary Resources şirketine büyük para yatırdı. Ve bu programda biz de varız dediler. Sayın Orhan BURSALI hocamında dediği gibi güvensiz Dünya'nın yatırım aracı olan asteroit madenciliği, gelecek insan neslinin sürdürülebilmesi için çok önemli bir programdır. Dünya'dakinden kat kat daha büyük maden rezervleri asteroitlerde mevcut. Dünya'da bir çok ülke hatta özel sektör de bunun farkında ve harekete geçmiş durumdalar ve çok fazla sürmedende uzay madenciliğini gerçekleştireceklerdir.


Eskiden günümüze kıyasla daha sıcak ve daha nemli olan Mars'ta nehirler, göller hatta belki de bir okyanus bile bulunuyordu. Fakat bunların nasıl mümkün olduğu hala tartışmalı. Çünkü modellere göre genç Mars'a, günümüzde Dünyamıza yansıyan güneş ışığının sadece üçte biri kadarı yansıyordu. Gerçi atmosferi bir zamanlar daha yoğundu amma yine de 0 ,5 1,3 bardan fazla değildi. Bu eksik olan karbonat birikimleriyle açıklanıyor. Bu da Mars'taki havanın, sera etkisi sayesinde sıcaklıkları donma noktasına veyahut da hemen üstüne getiremeyecek kadar ince olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar, geçerli olan hipotezi ayrıntılı olarak tekrar incelediler. Bu hipoteze göre yüksekteki donmuş karbondioksitten veya su buzundan oluşan bulutlar, Mars'taki gerekli olan sera etkisini sağlamış olabilirlerdi. 30 kilometrenin üzerindeki bu bulutlar, yansıyan güneş ışığının büyük bir kısmını geçirseler de yüzeyden geri gelen uzun dalgalı ışını tutarak, atmosferi ve yüzeyi ısıtırlar. Hesaplamalar, metrekare başına 0,01 kilogram gibi az miktarda suyun bile, buz bulutu olarak gezegendeki sıcaklığı 50 kelvin kadar yükseltebileceğini gösteriyor. Fakat bugüne kadarki araştırmalara göre, gerekli olan sıcaklık etkine ulaşılabilmesi için, bu tür bulutların gerçek dışı özelliklere sahip olması gerekmekte. Mesela Mars'taki bulutlarda su, dünyadaki bulutlardakine kıyasla 100 misli daha uzun süre kalmalıydı; ve bu fiziksel olarak imkansız kabul ediliyordu. Araştırma çerçevesinde genç Mars ve atmosferi bir model simülasyonuyla canlandırıldı. 'Bu işlem sırasında, ilk başlarda soğuk ve kurak olan gezegenin üzerindeki suyun önce Güney Kutup bölgesinde ve dört kilometreden daha yüksek rakımlarda sınırlı olduğunu dikkate aldık' diyen araştırmacılar, günümüzdeki Güneş ışığının yüzde seksenini ve Mars atmosferinde 0,6 barlık bir basıncı varsaydılar. Buna göre, göreceli olarak kısa bir zaman sonra, Mars atmosferine, ilk ince bulutları yükseklerde yoğunlaşmasına izin verecek kadar gerekli olan su buharı ulaşıyor. Böylece Mars yüzeyinin ısındığı, daha fazla suyun buharlaştığı ve daha fazla bulutun oluştuğu kendi kendini güçlendiren bir süreç işlemeye başlıyor. Sonunda ise genç Mars'ın ince ve yüksek buz bulutlarıyla çevrili denge durumuna ulaşılıyor. Bu gelişmenin Mars iklimi üzerinde etkileri şöyle olmuş: Bulutlar tarafından sağlanan sera gazı etkisi, küresel ortalama sıcaklığı yaklaşık olarak 265 Kelvin'e çıkarmış ki bu da eksi sekiz santigrat dereceye denk geliyor. İlkel göllerin bulunduğu hemen hemen her yerde eksi beş santigrat derecelik bir sıcaklık hüküm sürerken, gün içinde birkaç saat kadar sıfır derece oluyor. Bu Antarktika'daki kuru vadilerdeki büyük, buzla örtülü göllere izin verenden daha yüksek bir sıcaklık. Tüm bunlar genç Mars'ta az güneş ışığına ve ince atmosfere karşın ılıman bir iklimin nasıl gelişebildiğini açıklıyor. Yüksekteki buz bulutlarının ısıtıcı etkisi, yüzeyini en azından bazı yerlerde ve belli zamanlar için göller ve nehirlerle kaplamaya yetiyordu. Bu senaryo ise gözlemler ve teori arasındaki boşluğu doldurabilir. Bu modelin doğru olup olmadığını açıklayacak kanıtları Perseverance Mars aracı bulabilir. Çünkü misyonun sonunda dünyaya getirilecek olan örneklerde bu mekanizmaların kimyasal kanıtları bulunabilir. Ekip öte yandan daha önceki modellerin senaryolarıyla niçin örtüşmediğini de açıklıyor: Yüksekteki buz bulutlarının oluşması için gerekli olan koşul, daha çok kurak ve az buzlu bir Mars yüzeyiydi. Çünkü çok büyük alanlar su buzuyla kaplı olsaydı, suyun buharlaşmasıyla, sera etkisi düşük olan daha yoğun ve alçak bulutlar oluşurdu.


-Samanyolu'nun evrendeki tek gökada olmadığı görüşünü ilk ortaya atanlardan biri de onsekizinci yüzyılın ünlü düşünürlerinden Immanuel Kant idi. Kant gökadayı tanımlamak için ada evren terimini ortaya atmıştı. -Gökbilimciler şimdi gözlemlenebilen evrende 100 milyarı aşkın gökada olduğu yönünde bir kestirimde bulunuyorlar. -İngilizce'de Samanyolu teriminin ilk kullanıldığı yerlerden biri Geoffrey Chaucer'in Şöhret Evi adlı 14. yüzyılda kaleme aldığı şiirdi. Chaucer bu şiirinde gökadayı göksel bir yola benzetiyordu. -Yollardan söz açılmışken, evrendeki genişlemeye bağlı olarak, öteki tüm gökadalar giderek bizim gökadamızdan uzaklaşıyor. Samanyolu'nun en uzağındaki gökadalar, yakında olanlara göre daha hızlı uzaklaşıyor. -Samanyolu'ndan uzaklaşan kimi gökadalar, Amerikan futbol topları gibi, elips biçiminde oluyor. Kimi gökadalar da - tıpkı Samanyolu gibi - dokunaç benzeri kıvrımlı kolları olan, ince ve yassı bir görünüm sergiliyor. -Gökadalar, aralarında çok sayıda cüce gökadaların da yer aldığı, düzensiz ya da olağan dışı biçimlerde de karşımıza çıkıyor. Evrendeki en küçük gökadaları oluşturan cüce gökadalar (Samanyolu'ndaki 100 milyar yıldıza kıyasla) yalnızca birkaç yüz ya da bin yıldız içeriyor. -Cüce gökadalar genelde daha büyük gökadaların çevrelerine kümelenmiş oluyor. -Cüce gökadaların yıldızları çoğu zaman kütle çekiminin etkisiyle daha büyük komşuları tarafından yutuluyor. Cüce gökadalar dağıldıkça yıldızlar da gökyüzüne akıyor. Ancak bu süreci çıplak gözle görmek olanaksız. -Samanyolu'nun merkezinde gizlenmiş olan dev kara deliği de çıplak gözle göremeseniz bile, Sagittarius takımyıldızına bakmış olanlar doğru yöne bakmış demektir. -Gökadaların büyük bir çoğunluğunun ortasında kara bir delik vardır ve gökbilimciler bu deliğin kütlesinin içinde bulundukları gökadanın kütlesinin yaklaşık binde birine eşit olduğunu öne sürerler. -Samanyolu'nun en yakınındaki iki gökadanın - Küçük Macellan Bulutu ile Büyük Macellan Bulutu - kara delikleri olmayabilir, ya da her ikisi de küçük kütleli gökadalar olduklarından ortalarındaki kara delik fark edilemeyecek denli küçük olabilir. -Gelgelelim, her gökadada toz bulunur. Yıldızların ürettiği bu toz, gözlenen ışığın, gerçekte olduğundan çok daha kırmızıymış gibi görünmesine neden olur. Bu durum yıldızların özelliklerini araştıran gökbilimcilerin işini daha da güçleştirir. -Bu toz gerçekte sürekli yer de değiştirir. Kimi gökadalar içerdikleri toz ve gazları gökadalar arasındaki uzayda saniyede yüzlerce kilometrelik bir hızla dışarıya atan rüzgarlar oluşturur. -Bu rüzgarlar yıldız ışığının toz ve gazlara basınç uygulaması sonucunda meydana gelir, en hızlı gökada rüzgarlarına Samanyolu'ndan çok daha büyük bir hızla yıldızlar üreten uzak gökadalarda tanık olunur. -Güneş ve onunla birlikte sistemin tüm gezegenleri, Samanyolu'nun merkezi çevresinde saniyede yaklaşık 250 kilometrelik bir hızla döner ve bu dönüşü yaklaşık 200 milyon yılda tamamlarlar. -Bir galaktik yıl önce yeryüzünde dinozorlar saltanat sürmekteydi. -Gökadalar, salt içerdikleri yıldızların kütle çekimine bağlı olarak, sanıldığından daha hızlı döner. Gökbilimciler fazladan kütle çekim kuvvetinin, ışığı yaymayan ya da yansıtmayan karanlık maddeden geldiğini düşünüyor. -Karanlık madde bir yana, gökadaların büyük bir bölümü boşluktan oluşuyor. Gökadaların içindeki yıldızlar, küçülüp portakal boyutuna gelseler, aralarında 4800 kilometrelik bir boşluk olur. -Gökadalar, küçülüp elma boyutuna gelseler, komşu gökadalarla aralarında ancak birkaç metrelik bir uzaklık olur. Gökadalar arasındaki görece yakınlık, onların zaman zaman birleştikleri anlamına geliyor. -Yaklaşık 4 milyar yıl içinde, Samanyolu, Andromeda gökadası ile birleşecek. En azından bir milyon yıllık bir süreyi gerektirecek olan bu birleşme sonucunda, büyük ihtimalle Milkomeda adıyla anılacak olan elips biçiminde çok daha büyük bir gökada oluşacak.


Dünyanın dört bir yanındaki gök bilimciler 'hayatta bir kez başlarına gelebilecek' olayı kaçırmama umuduyla gözlerini neredeyse gökyüzünden hiç ayırmıyor. Bilim insanları, Dünya'dan bakıldığında gözle görülen en parlak yıldızlardan biri olan Betelgeuse'ün bir supernova olarak, beklenenden daha erken patlayacağından şüpheleniyor. Betelgeuse'ün 'patlaması' gök bilimcilerin zaten bildiği bir şey ama son yaşanan gelişmeler sürecin hızlanmış olabileceğine işaret ediyor. Betelgeuse hali hazırda 'patlamaya mahkum' yıldızlar kategorisinde. Mesele, patlayıp patlamaması değil, ne zaman patlayacağı. Yıldız, yalnızca 8 ila 10 milyon yaşında. Güneş ise 4.5 milyar yaşında. Ama Betelgeuse nükleer yakıtını olağanüstü bir hızla tüketiyor. Betelgeuse ayrıca hala titreşimde olan yani hala genişleyip daralan dev bir yıldız. Bu 'komşumuzun' çapı, Güneş'in çapından 550 ila 990 kat daha fazla olabilir. Nottingham Trent Üniversitesi'nden Doç. Dr. Daniel Brown "Supernova adayı olarak bunları biliyoruz. Mevcut modeller, astronomik zaman ölçeği içinde her an 'patlamanın' yaşanabileceğini gösteriyor ama bu da gelecek 100 bin yıl içerisinde demek oluyor" dedi. ABD'deki Villanova Üniversitesi'nde görevli gök bilimciler, son birkaç ayda Betelgeuse'ün solduğunu gözlemledi. Aralık'ta, Betelgeuse'ün son 50 yılın en soluk seviyesinde olduğu görüldü, bu da dev kızıl yıldızın 'her an patlayabileceğine' işaret ediyor. Bilim insanlarının teorilerine göre parlaklığındaki keskin düşük, yıldızın zamanının dolduğunu gösteriyor. Betelgeuse'ü inceleyen California Üniversitesi'nde görevli gökbilimci Sarafina Nance, Twitter hesabından yaptığı açıklamada 'dev yıldızların ömürlerinin sonuna geldiklerinde büyük bir kayıp yaşadıklarını' ve parlaklık kaybının da buna işaret ettiğini söyledi. Süpernova, yıldızların çok büyük bir enerji açığa çıkararak güçlü bir şekilde patlamasıdır. Fark edilmemesi imkansız zira Dünya'ya çok yakın gerçekleşecektir. Brown, "Betelgeuse, birkaç gün içinde Ay'dan daha parlak bir hal alabilir. Gün içinde bile görülebilir" diyor. Bu etkisinin de aylar sürebileceği belirtiliyor. Mesela gökbilimciler Güneş'in patlaması durumunda tüm Güneş sisteminin çökebileceğini söylüyor. Daha önce yaşanan yıldız patlamaları, Dünya'nın ısısının artmasıyla ilişkilendirildi. Bu patlamaların ozon tabakasına zarar verme potansiyeli de var. Dünya'yı ayrıca zararlı solar ve kozmik radyasyona maruz bırakıyor. İyi haber, Güneş'in Betelgeuse'e kıyasla patlama ihtimalinin çok daha az olması zira hala çok daha küçük. Ama Güneş'in şişip birkaç milyar yılda Merkür'ü, Venüz'ü ve Dünya'yı yutacağı öngörüsü de yapılıyor. En önemlisi, Betelgeuse bilim insanları tarafından Dünya'ya güvenli bir mesafede görülüyor. Daniel Brown, "50 ışık yılından az her şey bir sorun olabilir. Betelgeuse'de böyle bir durum yok" diyor.


Güneşimizin etkinliği göreceli olarak düzenli bir döngü içinde gerçekleşiyor. Aşağı yukarı 11 yılda bir güneş lekeleri ve güneş püskürmeleri maksimuma ulaşıyor, güneş fırtınaları da çoğalıyor. Güneşin manyetik alanı da aynı zamanda en yüksek noktaya gelerek, eşit kutuplu iki maksimum arasında 22 yıl olacak şekilde konumlanıyor. Her maksimumdan sonra etkinlik yeniden düşüyor ve yıldızımız daha dingin bir evreye giriyor. Peki bu 11 yıllık döngüyü tetikleyen nedir? Astronomlar uzun bir süredir tetikleyicinin güneşin içlerindeki akımlarda bulunduğunu tahmin ediyorlar, ama bunlardan bir tane değil daha fazla var. Mesela yüzeye yakın türbülanslı plazma akımları , güneşin manyetik alanının bazı kısımlarından sorumlu gibi. Hatta davranışları bir hipoteze göre gezegenin konjonksiyonundan etkilenebiliyorlar. Ayrıca konveksiyon tabakasında 200.000 kilometrelik bir derinliğe uzanan ikinci, çok daha büyük bir akım bölgesi daha var. Burada sıcaklık farklılıklarından tetiklenen geniş alanlı akımlar, coğrafi genişliğe ve derinliğe göre farklı hızlarda ve farklı yönlerde hareket ediyorlar. Bununla birlikte bu solar akımların tam olarak nasıl ve hangi hızda hareket ettikleri sadece kısmen biliniyordu. Göttingen Max-Planck Güneş Sistemi Araştırmaları Enstitüsü'nden Laurent Gizon ilk kez güneşin içindeki kuzey-güney akımlarının hareketini belirledi. Bu saptama heliosismoloji yöntemiyle mümkün oldu. Bu yöntemde gökbilimciler güneşten geçen ve hareket sürelerinde iç akımlarından etkilenen küçük sarsıntıları takip ederler. Bu solar sarsıntılar plazmanın yüzey hareketlerini de değiştirdiğinden, dünyadaki güneş teleskopları ve güneş gözlemevlerinden yararlanılarak uzayda takip edilebilirler. Ancak içteki konveksiyon akımları hakkında bilgi edinebilmek için, bu güneş sarsıntılarının uzun süre ve aynı anda birçok enstrümanla takip edilmesi gerekiyor. Son araştırmada yapılan da bu. Araştırmacılar SOHO ve Solar Dynamics Observatory uydularının uzun vadeli ölçüm dizilerini ve dünyadaki 6 güneş teleskopunun uluslararası bir ağına ait verileri değerlendirdiler. Sonuca göre güneşin içindeki konveksiyon akımları basit bir geometriyi takip ediyorlar. Yıldızımızın her yarımküresinde büyük birer dolaşım akımı var. Bu akım plazmayı ekvator yüzeyinin uzağına ve konveksiyon tabakasının altından ekvatora doğru taşır. Bu şekilde güneşin her yarım küresinde neredeyse kapalı bir plazma dolaşımı oluşur. Konveksiyon sınırının dibindeki plazma akımları sadece adım adım ilerliyorlar. Ölçümler saatte 15 kilometre hızla ekvatora doğru ilerlediklerini gösteriyor. Plazmanın kutba doğru en uzun yolu kat etmesi gereken yerde ise saatte 50 kilometre hızla akıyor. Burada ilginç olan nokta şu: Plazma hareketlerinin bu temposuna göre bir döngü için 22 yıla ihtiyaç duyan bir akım dolaşımı ortaya çıkıyor. Bu da tam olarak güneş döngüsünde aynı şekilde konumlanmış iki maksimum arasındaki mesafeyle örtüşüyor. Güneş döngüsü boyunca güneş lekeleri orta enlemlerden ekvatora doğru hareket ediyorlar. Bu yer değiştirme, kuzey-güney akımıyla sürüklenen yüzeysel manyetik alanların hareketleriyle örtüşmekte. Tüm bunlarla 11 yıllık güneş döngüsünün tetikleyicisi en azından kısmen açıklanmış oluyor. Bununla birlikte, niçin hala iki büyük dolaşım akımının bir döngüyü tamamlamak için 22 yıla ihtiyaç duyduğu ve bunun sadece güneş için geçerli olup olmadığı henüz bilinmiyor.


Bilimin heyecan verici olmasının en büyük nedeni, her an kabullerimizi yıkma olasılığı olsa gerek. Bunlardan biri daha gerçekleşti. Bugüne kadar en fazla uyduya sahip gezegenin 79 uyduyla Jüpiter olduğunu sanıyorduk. Ancak son keşifle böyle olmadığı anlaşıldı. Uluslararası Astronomi Birliği'ne bağlı Küçük Gezegen Merkezi'nin açıklamasına göre, görüntülenen 20 yeni uydu ile Satürn, artık Güneş Sistemi'nde en fazla uyduya sahip gezegen. Keşifle gezegenin ay sayısı 82 olarak güncellendi. Başkent Washington'daki Carnegie Enstitüsü'nden astronom Scott Sheppard, bunun geçici bir durum olmadığını ve Satürn'ün bu unvanı korumaya devam edeceğini söylüyor. Çünkü Satürn'ün yaklaşık 100 uydusu olduğu tahmin ediliyor. Satürn'ün 20 yeni ayının 17'si ters yönde dönüyor. Bu yörüngeler yanda kırmızıyla gösteriliyor. Satürn ile aynı yönde dönen yeni ay sayısı ise üç. Bunlardan ikisi yörüngede ve gezegene oldukça yakın ilerliyor. Ancak yörüngesi yeşil ile işaretlenen yeni ay, diğerlerinden biraz uzak yol izliyor. Tabii bu keşif öyle bir anda olmadı. Çünkü o uzaklıktaki cisimleri takip etmek ve uydu olup olmadıklarını belirlemek çok da kolay değil. Sheppard ve meslektaşları, 2004'ten 2007'ye kadar Hawaii'de bulunan Subaru Teleskobu ile uzun süreli gözlemler yaptı. Söz konusu teleskop tarafından çekilen görüntülerde yakalanan bazı lekelerin, aslında Satürn'ün yörüngesinde ol Aynı yörüngede dönen aylar Ters yönde dönen aylar duğunu teyit etmek yıllarını aldı. Ekip, nesnelerin konumlarını zaman içinde karşılaştırarak, yeni keşfettikleri uydulardan üçünün Satürn'ün döndüğü yönde döndüğünü, 17'sinin ise tersine döndüğünü tespit etti. Bu uyduların her biri 2 ila 5 kilometre genişliğinde. Yeni bulunan uyduların bir kısmı yeni. Gökbilimciler, bu yeni uyduların, daha büyük uyduların birbirleriyle çarpışması ya da bir kuyrukluyıldızın geçişiyle oluştuğunu düşünüyor. Bu arada Carnegie Bilim Kurumu, yeni ayları adlandırmaya yardımcı olmak için bir yarışma düzenliyor. Satürn'ün daha önce bilinen aylarının adlandırma kurallarına uymak için aday gösterimlerin Inuit, Norse veya Galya mitolojisinden gelmesi gerekiyor.


Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi NASA, Güneş'in atmosferi olarak da bilinen taç küreye uydu gönderdi. Florida'daki Cape Canaveral üssünden fırlatılan Parker Güneş Uydusu, Güneş'e şimdiye kadar en fazla yaklaşan uydu olacak. Güneş'in nasıl ısındığıyla ilgili veriler toplayacak olan Parker, aynı zamanda, saatte yaklaşık 700 bin kilometreye varan hızıyla, tarihte insan eliyle yapılmış en hızlı hareket eden nesne olacak. Parker'ın göndereceği verilerin Güneş'le ilgili pek çok sırrı açığa çıkarması umuluyor. Uyduya, 1958'de Güneş Rüzgarı'nı ilk tanımlayan kişi olan 91 yaşındaki astrofizikçi Dr. Eugene Parker'ın adı verildi. İlk kez bir uzay aracına hala hayatta olan bir kişinin adı veriliyor. Korona katmanının işleyişinin daha iyi anlaşılması, Dünya'daki güç nakil şebekelerine de zarar verebilen Güneş fırtınalarını tahmin etme konusunda bilim insanlarına faydalı bilgiler sağlayabilir. Güneş'te sıcaklık yüzeyden uzaklaştıkça artıyor. Güneş yüzeyinde 10.000 Fahrenheit derecelik sıcaklık Korona katmanında 10 milyon Fahrenheit'a ulaşabiliyor. NASA, bu araç sayesinde Korona katmanının neden bu kadar sıcak olduğuna dair bilgi toplamayı umuyor. NASA her ne kadar bu misyona 'Güneş'e dokunmak' adını verse de aslında uzay aracı Güneş yüzeyinin 6.16 milyon km üzerinden geçiş yapacak. Aracın yıldıza uzaklığı kulağa fazla gelse de NASA bunun Güneş'teki şartlar dikkate alındığında oldukça yakın bir geçiş olduğunu belirtiyor. Zira aracın Güneş'e dönük kısmı 1370 Santigrat derecelik sıcaklığa dayanacak. Aracın üzerindeki yaklaşık 12 santimetre kalınlığındaki karbon kompozit koruma kalkanı aracı oda sıcaklığında tutacak. Aracın üzerindeki özel ekipmanlar manyetik ve elektrik alanlarını, plazma dalgalarını ve yüksek enerji parçacıklarını ölçecek. Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Bölümü'nden bilim insanı Nicky Fox saatte 692.000 km hızla yolculuğunu gerçekleştirecek olan Parker Solar Probe'un 'insan yapımı en hızlı nesne' olacağını söyledi. 7 yıl sürmesi beklenen yolculuğu boyunca uzay aracı tam 24 kez Korona katmanı üzerinden uçacak. Bir otomobil büyüklüğündeki uzay aracı 1,5 milyar Dolara mal oldu.


Harvard Üniversitesi'nden iki astrofizikçi, güneş sistemimize giren bir uzay cisminin uzaylılar tarafından araştırma yapmak için gönderilmiş olabileceğini düşünüyor. Şüphecilerse bundan pek de emin değil... Geride bıraktığımız hafta içerisinde bilim dünyasını şaşkınlığa uğratan bir makale yayımlandı. Söz konusu makalede, uzaylılar tarafından ziyaret edilmiş olabileceğimizin açıklaması üzerine bir tartışmadır başladı. Üstelik bu açıklamalar, Harvard gibi seçkin bir üniversitenin profesörlerinden geldi. Uzak geçmişten gelen bir ulak anlamına gelen Oumuamua ismi verilen yıldızlararası bir cismin, güneş sistemimize girmesi üzerine astronomlar, bu cismin uzaylılar tarafından Dünya'yı araştırması için gönderilen bir yoklayıcı olabileceğini öne sürdüler. Oumuamua cisminin şekli de gökyüzü meraklılarını bir hayli şaşırttı. Hawaii'deki Pan-STARRS 1 teleskobu tarafından gözlemlenen bu cisim tıpkı Fidel Castro'nun purosuna benziyor. Keşfin gerçekleştirildiği günden bu yana tartışmalar sürüyor. Gökbilimciler, solgun bir ışığa sahip bu cismi ilk başta bir kuyrukluyıldız olarak tanımladı. Ardından asteroit olduğu düşünüldü. Ancak Oumuamua'nın kuyrukluyıldızlarda bulunması gereken kuyrukluyıldız saçına sahip olmaması, yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Cisim üç gün boyunca birden fazla teleskop tarafından gözlemlenmeye başladı. Ve bu gözlemlerin sonucunda bu uzay cismi için türünün ilk örneği olarak kabul edilen yıldızlararası obje tanımlaması yapıldı. Gökbilimciler, teleskoplarında ilk defa gözlemledikleri cisimleri tanımlarken bu tip tartışmaları sık sık yaşıyorlar. Bu gayet normal. Ancak Harvard Üniversitesi'ne bağlı olarak çalışan Smithsonian Merkezi'ndeki astrofizikçiler, yayımladıkları makaleyle bu tartışmaya dudak uçuklatan bir boyut kazandırdılar. Astrophysical Journal Letters'a gönderdikleri yazıda, Oumuamua, uzaylı bir medeniyet tarafından Dünya'nın çevresine 'bilinçli' olarak gönderilen tamamıyla operasyonel bir prob olabilir. ifadelerini kullandılar. Makalenin yazarları Profesör Abraham Loeb ve Shmuel Bialy, bu teorilerini, yıldızlararası objenin olağandışı şekil ve hızına bağladılar. Zira bu cisim, yaklaşık 316 bin kilometre hızla ilerliyordu ve boyutu da sıra dışıydı. Bu sebeple de yapay kökenli olabileceğini vurguladılar. Ki bu da uzayda yalnız olmadığımız gibi akıl almaz bir sonucu beraberinde getiriyor. Makalede, Oumuamua, güneş sistemimizde görülen ve 'başka bir yerden' kaynaklandığı bilinen ilk nesnedir. ifadeleri kullanılırken Oumuamua'yla ilgili kanıtların kesin olmasa da heyecan verici olduğunu belirten Loeb'ün uzay çalışmaları bir hayli dikkat çekiyor. Sözgelimi, kendisinin kara delikler, evrenin geleceği, Dünya dışı araştırmalar ve ilk yıldızlarla ilgili yayımlanan dört kitabı ve 700'ün üzerinde makalesi bulunuyor.


Sıcak hava koşullarında buna inanmak zor olsa da, Dünya Güneş'e en uzak konumunu temmuz ayının ilk 7 günü içinde alır. Bu yıl 3 Temmuz'da, Dünya Güneş'ten hiç olmadığı kadar uzaklaştı. Günöte olarak bilinen büyük ayrılık, yani Dünya ile Güneş'in birbirlerine en uzak anı, Türkiye saatiyle 23:11'de yaşandı. Uzaklık 152.092.505 kilometreydi. Dünya'nın yıl boyunca Güneş'ten uzaklığının ortalaması ise 149.597.870 km. Bu mesafe 1 astronomik birim olarak adlandırılır ve gök biliminde kullanılan bir uzaklık birimidir. Ancak, ikili arasındaki uzaklık yıl içinde değişir, çünkü Dünya'nın yörünge yolu düzgün bir daire şeklinde değildir. Peki Güneş'ten daha uzak olduğumuz halde havanın neden bu kadar sıcak olduğunu merak ettiniz mi? Çünkü Dünya'nın yörüngedeki konumu mevsimleri belirlemez. Aksine, yeryüzünün eğik ekseni bunu yapar. Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu gün ise günberi olarak bilinir ve ocak ayının başında meydana gelir. Görüldüğü gibi hava sıcaklığı bu uzaklıkla ilgili değildir.


1972'de ABD'nin son Apollo görevinden beri ayak basılmayan Ay'ın uzay bilimcilerin yeniden gözdesi haline geldiğine, daha önceki sayılarımızda yer vermiştik. İsrail'in başarısız denemesinin ardından bu sefer Hindistan; Rusya, ABD ve Çin'in ardından Ay'a iniş yapmayı başaran dördüncü ülke olmayı hedefliyordu. Yaklaşık altı hafta (384.000 km) süren ve Ay'ın Güney Kutbu'na inme amacı taşıyan Chandrayaan-2'nin yolculuğu sona erdi. Ay'ın yörüngesine oturan Chandrayaan-2'nin bıraktığı Vikram ismindeki yüzey aracıyla bağlantı, Ay'a inişe birkaç dakika (yüzeye 2,1 km) kala kesildi. İlk saatlerde 2,1 km mesafenin çok düşük olduğu ve aracın inmiş olabileceği de belirtilirken bugün (07 Eylül) sabah saatleri boyunca sinyal almaya çalışan ISRO yetkilileri, bekledikleri sinyali alamadılar. Bir başka deyişle umutlar tükendi. Yaşanan hayal kırıklığı gözlerden kaçmadı. Hindistan şimdilik başarabilmiş gözükmüyor. Ay'ın bileşimi hakkında önemli bilgiler toplaması hedeflenen Chandrayaan-2 görevini özel kılan asıl unsur, Ay'ın Güney Kutbu'na daha önce hiç gidilmemiş olmasıydı. Chandrayaan-2 inişte başarılı olabilseydi Rusya, ABD ve Çin'den sonra Ay'a başarılı bir şekilde inen ilk ülke olacaktı. Dört tonluk uzay aracında Vikram adında bir arazi aracı ve Sanskritçede bilgelik anlamına gelen Pragyan adlı bir gezgin vardı. Bu araçların Ay'ın yüzeyinde iki hafta geçirmesi hedeflenen altı tekerlekli araç, Ay yüzeyinin mineral ve kimyasal bileşimi hakkında çok önemli bilgiler toplayacak ve su arayacaktı. 141 milyon dolar değerinde ve %100 yerli yapım olan Chandrayaan-2, Hindistan'ın en iddialı uzay görevi olarak tarihe geçti. İlk ay görevi Chandrayaan-1, Ay yüzeyine inmeden yüzeyde suyun varlığını doğrulamaya yardımcı olmuştu. Bu görevde ise su keşfi yine önemli bir yer tutacaktı. Ay'ın Güney Kutbu bilim insanları için ilgi çekici; çünkü suyun en gölgeli alanlarda bulunduğuna inanıyorlar. Hindistan Uzay Araştırma Organizasyonu'na göre, Ay'ın Güney Kutbu'nda erken Güneş Sistemi'nin fosil kayıtlarını içeren kraterler de var. Chandrayaan-2'nin ardından Hindistan'ın, 2022'ye kadar uzaya üç astronot göndermeyi hedeflediği de biliniyor. Not: Detayları HBT'nin gelecek sayısında sizinle paylaşacağız.


Bugün Hindistan'daki uzay merkezinden fırlatılan Chandrayaan 2'in 7 Eylül'de Ay'a inmesi bekleniyor. Chandrayaan 2 ile gönderilen keşif aracı, Ay'ın güney kutbunda inceleme yapacak. Uzay aracının ilk olarak Mayıs ayında fırlatılması planlanmış ancak İsrail'in Nisan ayındaki başarısız Ay görevinden sonra daha fazla güvenlik kontrolü için ertelemeye gidilmişti. İkinci bir erteleme de, 14 Temmuz'da yine güvenlik sebebiyle yapılmıştı. Chandrayaan 2 görevi başarılı olursa, eski SSCB, ABD ve Çin'in ardından Hindistan, Ay'a güvenli bir şekilde uzay aracı indirebilen 4. ülke ve Hindistan'ın kaşifi, bugüne kadar Ay'ın güney kutbuna en yakın mesafede inceleme yapan keşif aracı olacak. Ay'ın yörüngesindeki uydular bu bölgedeki toprakta su moleküllerine dair bulgular tespit ettiği ve sürekli gölgede kalan kraterlerde gizlenmiş buz kütleleri bulunabileceği ihtimali nedeniyle güney kutup bölgesi bilim insanların ilgisini çekiyor. Keşif aracı, ay toprağının temel bileşimini analiz için bir çift spektrometre bulunuyor.


31 yıldır uzayda bulunan Hubble teleskopu bu zaman zarfında eşsiz görüntüler ve veriler gönderdi. Fakat 13 Haziran 2021'de birden bire her şey sona erdi: Bilimsel enstrümanların kontrolünden sorumlu olan işlem modülü, payload bilgisayar devre dışı kaldı. Ana bilgisayar buna reaksiyon olarak tüm enstrümanları güvenli uyku moduna aldı. NASA o zamandan bu yana bunun nedenini arıyordu. Payload bilgisayarını birkaç kez yeniden çalıştırma çabası boşa gidince, mühendisler önce üç yedek bellek modülünden birine geçmeyi denediler, daha sonra ise standart arayüz donanımından şüphelenildi, payload bilgisayarının merkezi işlemcisiyle iletişim sağlayan yapı parçasıydı bu. Haftalar süren testlerden sonra NASA nihayet sorunu buldu: Bilgisayarın devre dışı kalmasından payload işlemcisindeki bileşenler değil, güç kontrol ünitesi sorumluydu. Bu iki parçalı modül bilgisayara gelen voltaj beslemesini düzenler ve bunun beş voltta sabit kalmasını sağlar. Durum böyle değilse, kontrol devresi bilgisayarı kapatan bir komut verir. Son durumda analizler, kontrol ünitesinin artık kabul edilebilir bir voltaj sağlamadığını veya izleme devresinin arızalı olduğunu ve hatalı kapatma komutunu verdiğini gösteriyor. Güç kontrol birimi NASA'nın açıkladığı gibi, yalnızca yararlı payload bilgisayarını değil aynı zamanda diğer donanımları da içeren bir bileşenler topluluğu olan Bilim Aracı Komuta ve Veri İşleme Donanımının bir parçasıdır. İyi haber şu ki bir yedekleme var. SI C & DH modülü yedekli bir tasarıma sahip ve tüm bileşenler kopyalanmış. Zaten bir kez -2008'de- NASA, arızalı bir donanım parçası nedeniyle yedek modüle geçmek zorunda kalmıştı. 2009'daki servis görevi sırasnda da tüm SI C & DH modülünün değiştirilmesinden sonra artık yeni bir yedekleme mevcut. Bununla birlikte bu birimin yedeğine geçmek, yedek yararlı payload bilgisayarını veya bellek modülünü basitçe etkinleştirmekten dana karmaşıktır: Yordam daha karmaşık ve riskli, çünkü yedek voltaj regülatörüne geçmek için, Teleskop uydularının diğer birkaç donanım modülünün yeniden çalıştırılması gerekiyor, çünkü bunlar da modüllerle bağlantılı diye açıklıyor NASA. 15 Temmuzda sonunda yeniden çalıştırma için bağlantılı kontrollerin tüm test prosedürleri tamamlandı ve NASA yeşil ışık yaktı. Aynı prosedür 2008 yılında da başarılı bir şekilde gerçekleştirildiği için mühendisler iyimser. Yedekleme modüllerinin etkinleştirilmesi başarılı ve yeniden çalıştırma gerçekleştiğinde, Hubble uzay teleskopunun yeniden çalışması için birkaç gün gerekebilir diyor NASA.


Marie Curie, kendisinin bulduğu doğal radyoaktif maddelerin etkisiyle laboratuvarında hem kendisi, hem de radyumlu besinleri, içecekleri, güzellik krem ve pudralarını, diş macunlarını, ilaçları kullanan milyonlarca kişi, o zamanlar, radyasyonun zararlı etkileri bilinmediğinden, vücutlarına aldıkları çok miktardaki radyumun kurbanı oluyorlar. Radyumlu boya fırçalarını ağızlarında incelterek saat kadranlarını boyayan yüzlerce fabrika işçisinin , hastalanıp ölmeleriyle durum ortaya çıkıyor, ancak radyum'un 20.YY başlangıcında 30 yıla yakın sağlığa iyi geleceğine inanılıyor. Marie Curie Paris Sorbonne üniversitesinde eşi Pierre Curie ile birlikte yaptıkları laboratuvar deneyleriyle doğal radyoaktif Polonyum ve Radyum elementlerini 1898de buluyorlar. Bu buluşları 1903'de Nobel Fizik Ödülü'yle taçlandırılıyor. Nobel Fizik Ödülü'nün diğer yarısı ise uranyumla yaptığı araştırmalarda uranyumun girici radyasyon saldığını ortaya çıkaran hocaları Henri Becquerel'e veriliyor. Marie Curie, 1911'de ikinci Nobel ödülünü bu kez kimyadaki araştırmalarıyla özellikle radyum elementini diğerlerinden ayırmasıyla alıyor. Nobel ödülleri tarihinde, bugüne kadar iki farklı bilim dalında, Nobel ödüleri almış olan başka bir kadın bulunmuyor. Kızları Irene ve eşi Frederic Joliot Curie , 1935'de yapay radyoaktivite araştırmaları ve buluşlarıyla, Nobel ödülü alıyorlar. Bu araştırmalarında aluminyum, fluor ve sodyum maddelerini alfa ışınlarıyla bombardıman ediyorlar ve bunları radyoaktif hale getiriyorlar ki, o zamana kadar bilim dünyasında, bunun olamayacağı sanılıyordu. Böylelikle bir ailede toplam 5 Nobel ödüllü 4 kişiye, Nobel kayıtlarında rastlanmadığı gibi, Curie'ler Nobel ödüllü devletler listesinde, bir çok devleti de geride bırakıyorlar. Curie'ler ayrıca siyasal olarak da aktiftiler. Örneğin Frederic Joliot Curie'nin 2.Dünya Savaşı'ndaki atom bombasına karşı olan çağrısını 500 milyon kişi imzalıyor. Ayrıca kendisi 1940 yılından başlayarak Alman işgalindeki Fransa'da direniş grubunda çalışıyor. Curie'lerin diğer kızı Eve de tanınmış bir piyanistti. Irene'in kızı ve eşi de bugün Fransa'da tanınmış nükleer fizikçiler arasındalar. Marie Curie'nin hocası Henri Becquerel 1896'da fosforesen maddelerle araştırmalar yapıyor. Bunlar, ışığa tutulduğunda sonradan karanlıkta ışıldıyorlar. Becquerel bunun, Röntgen'in 1895'de bulduğu X ışınlarıyla ilgisi olduğunu düşünüyor. İçinde bir fotoğraf plakası bulunan siyah bir zarfın üzerine çeşitli fosforesen tuzları koyduğunda, banyo edilen filmde herhang bir karartı farklılığı görülmezken, zarfın üzerine koyduğu uranyum tuzlarının, filmde bazı şekiller oluşturduğunu görüyor. Buradan Becquerel, doğal uranyum tuzlarının, zarf kılıfını geçebilen, X ışınlarına benzer, enerjileri yüksek, girici bir radyasyon yaydığı sonucunu çıkarıyor. Uranyum tuzunun saldığı bu ışınlara kendisi önce Becquerel radyasyonu adını veriyor. Becquerel ve Marie Curie ayrıca, Uranyum filiziyle (uranit, UO2, pitchblende) ilgili çalışmalarda belirlenen yüksek radyasyon şiddetinin sadece uranyumdan kaynaklanamayacağını, Uranitin içinde başka elementlerin de olması gerektiğini düşünüyorlar ve bunları bulup, uranyum'dan ayırmayı planlıyorlar. Marie araştırmalarını sürdürürken Pierre bundan çok etkileniyor ve manyetizmayla ilgili yapmakta olduğu araştırmaları bırakıp, Marie ile birlikte çalışmaya koyuluyor. Avusturya'dan ancak hükümetin izniyle, sadece yol parasına, getirtebildikleri, içinden uranyumu daha önce alınmış, iki vagon dolusu Uranit kalıntısını, iki yıl kazanlarda kaynatarak, süzerek, kalıntının içindeki maddeleri bulmaya ve ayrıştırmaya çalışıyorlar. Bunları yaparken, radyoaktif maddeli taneciklerin yayıldığı buharı da, o zamanlar zararlı etkilerini bilmediklerinden, herhangi bir önlem almadan, soluyorlar. Marie ve Pierre'in bu uranit kalıntısından ilk buldukları elemente Marie, anavatanının adından esinlenerek Polonyum adını veriyor, sonradan buldukları ve ancak 1 mg elde edebildikleri elemente ise ışın saçan anlamında Radyum diyorlar. Bu gibi doğal maddelerin atom çekirdeklerinden tanecik ve ışın salarak bozunmalarına ve başka elementler oluşturmalarına ise 'Radyoaktivite'adını veriyorlar. Daha sonraki yıllarda, Ernest Rutherford ve öğrencisi Soddy, ilk kez uranyum ve diğer tüm radyoaktif maddelerin bozunarak, başka maddeler oluşturmalarını eksponansiyel bir formülle tanımlıyorlar ve yaydıkları ışınları belirliyorlar. Işın saçan radyumlu malzemeler, ilaçlar özellikle ABD'de kapışılıyor, herkes radyum banyolarıyla iyileşeceği umudunda.. 20. YY başlarında radyum'un katkı maddesi olarak kullanıldığı çeşitli madde ve malzemeler, ışın saçtıkları ve gece göründükleri için çok ilgi çekiyorlar. Bunlar arasında özellikle şunlar bulunuyor: Çukulatalar, çeşitli yiyecekler, su, çocuklara oyuncaklar, diş macunları, kozmetik kremler, pudralar, sağlık malzemeleri, romatizma, yorgunluk, zaafiyet ve kanser ilaçları, radyum, radon banyoları, radyumlu saatler, gece ışık saçan lambalar. Kadınlar krem ve pudraları yüzlerine sürerek ışıldıyorlar ve radyumla gençleşeceklerine inanıyorlar. Radyum'un vücuda, sağlığa iyi geleceğine inanılıyor ve hastalarını iyi edeceklerine inanan doktorlar hastalarına radyumlu ilaçlar veriyorlar. Gece görünen saatler çok ilgi çekiyor. Sadece bir yılda radyumlu bir kaç milyon saat ve diğer malzemeler özellikle ABD'de satılıyor ve Marie Curie'ye patent önerileri geliyor ama o Radyum benim değil insanlığın malıdır diyerek, patent alma önerilerini geri çeviriyor. Ancak, 30 lu yıllarda saat yapım fabrikalarında, saatlerin göstergelerini, sayılarını radyumlu boyalarla, ağızlarında incelttikleri fırçalarla, boyayan fabrika işçileri ardı sıra hastalanıp ölüyorlar ve radyumun vücutta kanser yaptığı anlaşılıyor ama çok sayıda insan da büyük acılarla ölüyor . Radyum malzemelerini, yiyecek, içecek ve ilaçları kullanmaları sonucu hastalanıp ölenlerin 30 yıl boyunca kayıtları tutulmadığından bunların kaç milyon kişi olduğu bilinemiyor. Sadece saat yapımında çalışan işçilerden bir kaç yüz kişinin öldüğü biliniyor. Bugün önemini yitiren radyum, tıpta sadece sınırlı olarak, bazı tümörlerin öldürülmesinde ve laboratuvarlarda radyasyon kaynağı olarak kullanılıyor. Radyum artık parasal amaçlı kullanılmıyor. |Yarılanma süresi 1602 yıl:1 gram Radyum 1602 yıl sonra yarıya iniyor. 1 ton Uranit'te 0,14- 0,35 gram Radyum var. Not: Vücut içine alındığında polonyum 210'dan 1 damla dahi öldürücü olabiliyor (2006 yılında Rus/İngiliz casusu Litvinenko'nun çayına katılan 1 damla Po210 ile öldürüldüğü sonradan belirlendi. Jaser Arafad'ın da Po 210 ile öldürüldüğüyle ilgili savlar var). Radyum ve polonyumun yaydıkları alfa tanecikleri havada ve deride yol alamıyor ve vücuda dışarıdan etkili olamıyorlar. Bunlar, örneğin radyumun vücuda alınması sonucu, vücudu içten ışınladıklarında ise, aşırı enerjilerini hücrelere aktararak, vücutta büyük hasarlara neden olabiliyorlar. Büyük kütleli alfaların hareket enerjileri doku ve hücrelerde soğurularak ya da başka bir deyişle, aşırı ısı enerjisine dönüşüp, oluşan yüksek sıcaklıkla bulundukları noktadaki hücre ve dokuları hasara uğratabiliyorlar. Yerkabuğunda uranyum, toryum ve başka doğal radyoaktif maddeler olduğunu, bunlardan radyoaktif bozunmayla başka elementlerin türediğini, bugün, biliyoruz. Uranyum ve toryum'dan türeyen elementler Şekil 4'de gösteriliyor. 7 Kasım 1867 günü Varşova'da doğan 'Maria Salomea Sk odowska' sonradan, Marie Curie adını alıyor. Matematik ve kimya öğretmeni olan babasının laboratuvarında önce babasına yardım ediyor ve liseyi üstün başarıyla bitiriyor. O tarihlerde, Polonya'da kızların üniversiteye gitmelerine izin verilmediğinden Fransa'da üniversite öğrenimi yapabilmek için gereken parayı özel öğretmen olarak çalışarak kazanıyor. Önce çalışarak ablasını okutuyor, sonra ablası onu okutuyor. Paris'teki Sorbonne üniversitesinde 1891'de fizik öğrenimine Sorbonne'un ilk kız öğrencisi olarak başlıyor, küçücük bir odada peynir, ekmek gibi yiyeceklerle öğrenimini sürdürüyor. Fizik ve matematik derslerinde üstün başarısıyla göz dolduruyor, bugün radyoaktivite birimine soyadı verilen, Prof. Henri Becquerel'in yanında doktora çalışması yapıyor. 1895'de fizikokimya bölümünde, sonradan evleneceği Pierre Curie ile birlikte çalışmaya başlıyor. Prof. Becquerel'in ortaya çıkardığı radyoaktiviteyle ilgili araştırmalara ise 1897'de başlıyor. Marie Curie 1903de bitirdiği doktorayla Avrupa'da doktoralı ilk kadın akademisyen oluyor. Aynı yıl ilk Nobel ödülünü ve Royal Society'den David madalyasını alıyor. Eşi Pierre, 1906'da Paris'te bir caddeyi geçerken dalgınlıkla, bir at arabasının altında kalarak kaza yerinde ölüyor. Marie 1908'de Sorbonne'da ilk kadın fizik profesörü oluyor. 1911'de ikinci Nobel ödülünü bu kez kimya dalında alıyor. 1914-1918 arasında 1.Dünya savaşında radyolog olarak görev yapıyor. 1920'de ABD'ye gidiyor. Marie Curie, radyoaktif maddelerin vücuda olabilecek zararlı etkilerini o zamanlar bilmediğinden laboratuvarında çıplak ellerle ve hiçbir önlem almadan çalışıyor, uranyum filizi kalıntısını kazanlarda kaynatırken uranyum ve diğer radyoaktif maddelerin havadaki taneciklerini soluyor ve tüm bunların zararlı etkilerine rağmen, 67 yaşına kadar yaşayabiliyor ve kan kanserinden 1934 yılında ölüyor /1,2,3,4,5). Curie'lerin polonyum ve radyumu bulmalarından önce Alman fizikçi Wilhelm Conrad Röntgen (27 Mart 1845 Remscheid - 10. Şubat 1923 Münih) Röntgen ya da X. ışınlarını buluyor ve Nobel Ödülü alıyor.. Mari Curie'nin 1903'de Nobel Ödülü almasından epey önce X ya da Röntgen ışınlarını 1895'de bularak ilk Nobel Fizik ödülünü alan Conrad Röntgen de bu buluşu nedeniyle kendisine önerilen patent almayı aynı gerekçeyle geri çeviriyor. Marie Curie, Röntgen makinalarını geliştirip, bunların 1.Dünya Savaşında Fransız ordusuna çok sayıda dağıtılmasını sağlıyor. Böylelikle askerlerin vücutlarındaki kırıklarının ve vücutlarına giren mermilerin yerleri ameliyatsız tanılarla belirlenebiliyor. Daha sonra binlerce Röntgen makinası dünyaya yayılıyor. Bugün artık Röntgen makinalarının çok geliştirildiğini, film çekiminden, bilgisayarlı tomografiye kadar tıp'ta çok amaçlı olarak kullanıldığı biliniyor. Her ne kadar Röntgen ışınları da vücuda zararlı olabiliyorsa da bu olumsuz etki, modern aletler ve yöntemlerle gitgide azaltıldılar. Röntgen aletleri endüstride de yaygın olarak kullanılıyor. Röntgen'in patent almayarak buluşunu insanlığa armağan etmesinden insanlık tıp'ta ve endüstride büyük ölçüde yararlanıyor. Örneğin elektrik santrallarında buhar kazanının, türbin ve boruların kılcal çatlakları Röntgen makinalarıyla ortaya çıkarılarak büyük kolaylık sağlanıyor /6,7/. Şekil 5'de, yüksek voltaj altında hızlandırılarak anoda çarpan elektronların X ya da Röntgen ışınları üretmesi gösteriliyor. Not : Becquerel: Radyoaktivite birimi: 1 Bq: Saniyede 1 adet bozunma gösteren radyoaktif madde miktarı. Sadece Bq miktarı, bir radyoaktif maddenin insana etkisini yani vücutta oluşturacağı radyasyon dozunu belirleyebilmek için bir ölçü değil. Radyoaktif maddenin cinsi de bilinmeli ki radyasyon dozu belirlenebilsin /7/. Ernest Rutherford, 1. Baron Rutherford of Nelson (30.08.1871 Yeni Zelanda - 19. 10.1937 Cambridge) 1908 Nobel Kimya ödüllü.


Gagarin, 12 Nisan 1961'de "Vostok 1" uzay mekiğiyle Dünya yörüngesini turlayarak uzay çağını başlattı. Bu sebeple 12 Nisan, "İnsanlı Uzay Yolculuğu Uluslararası Günü" olarak kutlanıyor. ABD öncülüğündeki Batı bloku ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği öncülüğündeki Doğu bloku arasındaki Soğuk Savaş boyunca en büyük rekabet alanlarından biri "uzay" oldu. ABD ve SSCB arasındaki uzaya uydu gönderme yarışının ardından iki ülke yörüngede insanlı uzay yolculuğu üzerine çalışmaya başladı. SSCB, Vostok Programı kapsamında geliştirdiği roket ve kapsülle bir kez daha rakibini geride bıraktı. Rus kozmonot Gagarin, 12 Nisan 1961'de "Vostok 3KA" roketiyle uzaya fırlatılan "Vostok 1" uzay kapsülü içinde Dünya yörüngesinde bir tur attıktan sonra Yeryüzü'ne döndü. Vostok 1'in bu seferi, ilk insanlı uzay yolculuğu olurken, Gagarin de uzaya çıkan ilk insan olarak tarihe geçti. Gagari'nin uçuşu 108 dakika sürdü ve 327 kilometre yüksekliğe ulaştı. ABD Başkanı John F. Kennedy, 12 Eylül 1962'de yaptığı konuşmada, uzay yolculuğunun yeni hedefi olarak Ay'ı işaret etti ve 10 yıl içinde Ay'a insan yollama sözü verdi. ABD bu amaçla önce 2 kişilik Gemini uzay mekiğini, ardından 3 kişilik Apollo uzay mekiğini üretti. Astronotlar Frank Borman, James Lovell ve William Anders'ı taşıyan "Apollo 8" uzay mekiği, Aralık 1968'de Ay yörüngesini 10 kez katetmeyi başardı. Ardından 21 Temmuz 1969'da astronotlar Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins'i taşıyan "Apollo 11" mekiği Ay yüzeyine iniş yaptı. Neil Armstrong, bu sefer sırasında Ay'a ayak basan ilk insan oldu. Ay'a ayak basarken Armstrong'un kullandığı "Benim için küçük, insanlık için büyük bir adım" sözü tarihe geçti. Armstrong ve onun ardından yüzeye adım atan Aldrin'den sonra ABD 1972'ye kadar Ay yüzeyine 10 astronot daha çıkardı. ABD'nin Ay'a insan göndermesi uzay rekabetini yavaşlattı. İki güç, birçok kez Ay yörüngesine insan gönderdi. ABD'ye ait Apollo mekiği ile Rus Soyuz 19 mekiği 1975'te uzayda birbirine kenetlendi. İki ülke astronotları diplomatik çabalara sembolik bir jestle katkıda bulunmak için uzayda el sıkıştı. Çin ilk kez 1967 yılında Devlet Başkanı Mao Zedung ve Başbakan Zu Enlai döneminde insanlı uzay yolculuğu yapma kararı aldı. ABD'nin Gemini mekiğinden kopya edilerek 1970'lerde yapılan Shuguang uzay aracı başarısız oldu. Çin, yıllar sonra Rusya'nın Soyuz mekiğini örnek alan Shenzhou mekiğini geliştirdi. Çin taykonot Yang Liwei, 15 Ekim 2003'te Shenzhou 5 mekiğiyle uzayda 21 saat uçarak ülkesinin ilk insanlı uzay yolculuğunu gerçekleştirdi. ABD Havacılık ve Uzay Ajansı , Apollo programının sırasıyla Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis ve Endeavour uzay mekiği programlarını sürdürdükten sonra 2011 yılında, kamu kaynaklarıyla yürütülen tüm insanlı uçuş programlarına son vererek bu alanda özel sektör girişimlerini teşvik etmeye başladı. ABD hükümeti, aynı yıl, iş dünyasını dış uzay çalışmalarına dahil etme kararı alarak, NASA "Ticari Mürettebat Geliştirme Programını" hayata geçirdi. NASA, başka bir ülkeye olan bağımlılığını sona erdirmek ve insanlı uzay uçuşlarını ABD'ye geri getirmek için özel sektör ile çalışma kararı ardından, SpaceX ve Boeing ile sözleşmeler imzalandı. NASA, "Crew Dragon"un geliştirilmesi için SpaceX'e 3,1 milyar dolar, Boeing'e "CST-100 Starliner" için 4,8 milyar dolar ödeme yaptı. SpaceX, 30 Mayıs 2020'de ABD'nin Florida eyaletinde bulunan Kennedy Uzay Merkezi'nden "Crew Dragon" isimli uzay aracını 2 astronot ile başarılı şekilde uzaya gönderdi. SpaceX, bu başarılı fırlatma ile uzaya ilk defa insanlı uçuş gerçekleştirirken, tarihte ilk kez özel bir şirket uzaya insan yollamış oldu. Başarı ile gerçekleşen tarihi insanlı fırlatılış ve yeniden kullanılır roketle yapılan uzaya yolculuk neticesinde, NASA'nın dünya yörüngesinde bulunan Uluslararası Uzay İstasyonu'na astronot göndermek için her seferinde Rusya'ya koltuk başına ödediği yaklaşık 85 milyon dolarlık masraftan kurtulmasının da yolu açılmış oldu. NASA, Yunan Ay tanrıçası "Artemis"in adı verilen keşif görevi kapsamında 2024 yılına kadar Ay yüzeyine bir erkek ve bir kadın astronot göndermeyi planladığını açıkladı. NASA, Mart 2021'de Ay seferleri için kullanmayı planladığı roket motorunun testini tamamladı. NASA'nın Uzay Fırlatma Sistemi roketi program müdürü John Honeycutt, Ay seferleri için kullanılacak roket motorunun testinin ABD'nin Mississippi eyaletindeki Stennis Uzay Merkezi'nde başarılı bir şekilde tamamlandığını bildirdi. SLS roketinin, Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'ne gönderilmesi ve daha sonra da Orion uzay aracına entegre edilmesi bekleniyor. 2028'e kadar sürmesi planlanan seferlerin ardından Ay yörüngesinde uzay istasyonu kurulması ve burayı basamak olarak kullanarak Mars'a insanlı seferler düzenlenmesi hedefleniyor.


Bilim Akademisi 2016'dan başlayarak her yıl doğa bilimleri, sosyal ve beşeri bilimlerde tanınmış bir bilim insanını Yılın Konferansı'nı vermek üzere Türkiye'ye davet etme kararı bağlamında, ilk olarak dünyaca ünlü astrofizikçi Prof. Dame Jocelyn Bell Burnell'i ağırladı. Dame Jocelyn 4 Şubat 2016 tarihinde Boğaziçi Üniversitesi'nde verdiği konferansta pulsarları keşfetme sürecini ve pulsarların özelliklerini anlattı. Dame Jocelyn 1967 yılında Cambridge'de radyo astronomi çalışan bir doktora öğrencisiyken ilk pulsarı buldu. Bu keşif 20. yüzyılın en önemli bilimsel buluşlarından biri. Pulsarlar supernova patlamalarıyla oluşan, çok hızlı dönen nötron yıldızları. 10 km kadar yarıçaplı, bu kadarcık yere Güneş'inki kadar kütle sıkıştıran, bir kahve kaşığına 100 milyon ton gibi yoğunluklara ve Dünya'nınkinden trilyon kere daha kuvvetli mıknatıslığa sahipler. Jocelyn Bell Burnell 2007'de Dame ünvanını kazandı. 2002-2004 arasında Royal Astronomical Society'nin, 2008-2010 arasında the Institute of Physics'in başkanlığını yürüten Dame Jocelyn 2014 te İskoçya'nın Akademisi olan Royal Society of Edinburgh Başkanı seçildi. Bilimsel araştırmalarının ve liderliğinin yanında bilim eğitimi için ve bilim dünyasında kadınların daha çok sayıda ve etkili düzeyde yer almaları için etkili çalışmalarıyla da tanınmakta. Dame Jocelyn İstanbul'daki konferansında pulsarları keşfetme süreci ve pulsarların özellikleri ile ilgili bilgi verdi. İlk başlarda Little Green man adını verdiği, daha sonra yepyeni bir gökcismi olduğunu keşfettiği pulsarları, konuya uzak dinleyicilerin bile kolayca anlayabileceği bir dille anlattı. Gökyüzünün denizfenerleri olarak anılan pulsarların keşfinin, ayrıca Einstein'ın Genel Görelilik Kuramı'nın geçerliliğini bir kez daha kanıtladığına da dikkat çekti. Bell Burnell'e göre pulsar astronomları daha işin başında. Bu konuda çalışmalar ilerledikçe, elde edilen bulgular uzay yolculuklarında uzay gemilerine yol gösterecek; başka bir deyişle denizfeneri vazifesi görecek.