Bilim insanları Güneş'in taç küresinde plazma sicimlerinde oluşan dinamik bir ağ yapısı keşfettiler. Yalnızca morötesi ışıkta görülebilen bu yapı, güneş atmosferinin orta tabakasında yer alıyor ve yavaş hareket eden güneş rüzgarları hakkında önemli bilgiler veriyor. Güneş rüzgarları tüm güneş sistemini etkiler: Atmosferleri parçalayabilir, gezegenlerin üzerine kimyasal açıdan değiştirebilir ve manyetik alanların biçimlerini bozabilir. Yüklü parçacıkların süreli rüzgarı, Güneşin manyetik alanıyla birlikte güneş sistemimizin koruyucu heliosferini de oluşturur. Güneş rüzgarı kozmik vatanımız için bu kadar önemliyken, kökeni hakkında çok fazla şey bilinmiyor. Son ölçümlere ve modellere göre güneş rüzgarının hızlı, son derece yüksek enerjili kısmı, kromosferin çok kızgın manyetik bölgelerinde yani Güneş atmosferinin alt kısmında oluşuyor. Bölgelerde taç küre morötesi ışıkta daha koyu görünüyor. Bununla birlikte güneş rüzgarının daha yavaş ve süreli olan kısmının nereden geldiği pek bilinmiyordu. Taç kürede yeni keşfedilen yapı şimdi daha yavaş güneş rüzgarının kökeni hakkındaki ilk bilgileri verdi. Bu yapı daha önceleri Güneşin 350.000 km üzerinde yer alan bir leke olarak görülüyordu. Çünkü uzay sondaları ve Güneş gözlemevleri sadece daha derinde ya da daha yukarda bulunan tabakaları görüyorlar. Amerika'daki GOES sisteminin üç yeni hava uydusu ilk kez taç kürenin ortasına ayrıntılı bir bakış atabildi. Çünkü bunlar uzaydaki hava durumu tahmini için Güneşe doğru yönlendirilmiş morötesi kameralar taşıyorlar. Chitta ve ekibi bu enstrümanların özel bir ölçüm kampanyasıyla toplanan verileri değerlendirdi. Görüntüler ilk kez taç kürenin dinamik yapısını tamamen ortaya çıkardı. İpliksi, iç içe geçmiş plazma yapıları, koyu koronal deliklerin yüksek manyetik etkinliğe sahip bölgeleri sınırladığı alanların üzerinde görüldü. Araştırmacıların gözlemleri, NASA'non SOHO ve Solar Dynamics Observatory güneş gözlemevlerinin verileriyle kombine edildiğinde, bu koronal ağdaki plazma sicimlerinin manyetik alan çizgilerini takip ettikleri ve bunların hep kesiştiği ve birbirleriyle etkileşime girdikleri fark edilmiş. Astronomların daha yavaş güneş rüzgarının önemli bir motorunu buldukları düşünülebilir. Nitekim gözlemler, yeni keşfedilen koronal ağın, güneş rüzgarındaki yüklü parçacıkları hızlandırdığını kanıtlıyor gibi. Araştırmacılar şu anda etkin olan Güneş sondalarından ve ayrıca gelecekteki misyonlardan taç kürenin ortasındaki süreçler hakkında daha ayrıntılı bilgiler edinebilmeyi umuyorlar.


21 Ağustos 2017 tarihinde doğanın en ilham verici manzaralarından biri olan tam Güneş tutulması yaşandı. Ay'ın Güneş'i tamamen kapattığı tutulma Kuzey Amerika'da, Oregon eyaletindeki Lincoln plajından, Güney Karolina'daki kıyı kenti Charleston'a kadar düz bir hat üzerinden, tam olarak gözlendi. Bu hat dışındaki gözlemciler ise kısmi Güneş tutulmasını izledi. Bilim insanları, tutulma esnasında Güneş'in gizemli taç küresi ile ilgili önemli bilgilere ulaşmayı umuyordu. Taç küre, Güneş'in kendi yüzeyinden bir milyon derece daha sıcak. Yıldızların plazmadan oluşan ve uzayın milyonlarca kilometre içine kadar uzanan parlak, gaz ve buhardan oluşan bu tabakaya Güneş tacı da deniyor ve Güneş tutulması sırasında görülebiliyor. Kuzey Amerika'daki 14 eyaletten tam Güneş tutulması izlenirken, Güney Amerika, Afrika ve Avrupa'nın bir bölümü kısmi bir Güneş tutulması izlendi. Ay, Güneş ile Dünya arasına girdi ve belirli bir konumdan bakıldığında neredeyse 3 saat boyunca Güneş'in tamamını veya bir kısmını kapattı. Bu tutulma sırasında, Ay'ın haritada gösterilen yol boyunca belirli bir noktadan Güneş'in tamamen kapandığını gördüğü en uzun süre yaklaşık 2 dakika 40 saniye oldu. ABD bu Güneş tutulmasını en son 1979'da gözlemlemişti. Tam bir tutulma görmek için, ABD'yi Batı'dan Doğu'ya kateden yaklaşık 112 km genişliğindeki hat üzerinde olmak gerekiyordu. Tutulma, ilk temas noktası Lincoln Plajında, Türkiye saati ile 20:16'da başladı. Bir buçuk saat içinde Oregon, Idaho, Wyoming, Montana, Nebraska, Iowa, Kansas, Missouri, Illinois, Kentucky, Tennessee, Georgia, Kuzey ve Güney Karolina üzerinden geçti. Tam tutulma en son, Güney Karolina'nın Charleston kentinde, Türkiye saati ile 21:48'de sona erdi. Tam tutulmanın belli bir noktada gözlemlenebileceği en uzun süre 2 dakika 40 saniye oldu ve bu Carbondale, Illinois yakınlarında gerçekleşti. NASA tutulmayı, resmi Facebook, Periscope, Twitch ve UStream sayfalarının yanı sıra NASA TV ve resmi NASA YouTube kanalı da dahil olmak üzere çeşitli platformlarda canlı yayınladı. Hatta tutulma, iPhone ve Android için resmi NASA uygulamaları indirilerek de izlendi. Türkiye'den de gözlenebilecek tam Güneş tutulması ise 20 Nisan 2060'da gerçekleşecek. Tam Güneş tutulmaları, Dünya'nın Güneş ile olan ilişkisini incelemek için harika bir fırsat. Tutulmalar yaklaşık 18 ayda bir gerçekleşiyor. Ancak, Dünya'nın yüzeyi çoğunlukla su ile kaplı olduğu için, iyi bir teknik ekipman ile gözlem yerine ulaşmak zorlaşıyor. 21 Ağustos 2017 tarihinde gerçekleşen tutulma, birçok bilim insanına göre, 1979'da 48 eyalet üzerinde görüntülenebilen Güneş tutulmasından sonra, en kapsamlı Güneş tutulması. Üstelik geçtiğimiz 38 yılda inceleme donanımları büyük ölçüde gelişti. Tutulma sırasında gökbilimciler ve neredeyse 5.000 kilometrelik uzun yol boyunca Güneş'i izleyecek olan insanlar dikkatlerini parlak ve keskin Güneş tacı üzerine yoğunlaştırdı. Bazı bilim insanları da tutulma sırasında, uçaklar ile taç küre görüntüleri kaydetti. Bu tutulmanın diğer başrolünde ise Dünya atmosferinin iletişim ve navigasyon sinyallerinin üzerinden geçtiği, elektrik yüklü tabakası iyonosfer vardı. Bilim insanları radyolardan, GPS sensörlerinden ve dev radarlardan gelen radyo dalgalarını, bu katmanın, tutulmayla oluşan ani karanlıktan nasıl etkilendiğini araştırmak için kullandı. İnsanların, tam tutulmanın izlenebileceği bölgelere akın ettiği ve bazı bölgelerde yoğun araç trafiğinin ortaya çıktığı açıklandı. Wyoming Ulaştırma Bakanlığı yetkilileri, Colorado sınırına yakın Cheyenne yakınlarında kuzeye doğru gelen yoğun bir araç trafiği olduğunu duyurdu. Bulundukları bölgeden kısmi tutulmayı izleyebilecek olan Kaliforniyalılar bile, tam tutulmayı görmek için Oregon'a akın etti. Bazı insanlar, hayatlarında sadece bir kez görebilecekleri bu olay için çok heyecanlıyken, bazı insanlar da tam tutulma hattı üzerindeki yoğun trafik ve restoranlardaki kalabalıktan şikayet etti ve Twitter'da Sadece iki dakika sürecek bir olay için, bu delilik gibi tweetler atıldı.


130 milyon yıl önce iki nötron yıldızının çarpışmasının yol açtığı dalgalar, Ağustos ayında Washington ve Louisiana eyaletlerindeki LIGO olarak bilinen Lazer İnterferometre Kütleçekimi Dalgası Gözlemevi'nde ve Virgo adlı üçüncü bir interferometri ile İtalya'da tespit edilmişti. Yeryüzünde ve uzaydaki gözlemevleri, dalgalardan iki saniye sonra, gökyüzünde gama ışınları şeklinde bir ışık patlaması tespit etti ve bu patlama aynı kaynaktan gelmiş gibi görünüyordu. O zamana kadar, MIT'de ve Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde çalışan bilim insanlarının, iki kara delikten çıkan kütleçekimi dalgalarını ilk kez tespit etmelerinin üzerinden iki yıldan az süre geçmişti. Kütleçekimi dalgaları, Einstein tarafından 1916'da öngörülmüştü. Einstein çığır açan genel görelilik teorisi ile, kütleçekimini maddenin varlığının tetiklediği, uzayın ve zamanın bir bükülmesi olarak tasvir ediyordu. Bu dalgaları gözlemleyebilen Amerikalı bilim insanları Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne, 2017 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü. 16 Ekim Pazartesi günü, nötron yıldız birleşmesi ile ilgili yayınlanan bulgular, Einstein'ın teorisini doğrulamaya yardımcı oluyor. Bugüne kadar belirlenen uzay-zaman dalgalanmasına bir yenisi eklendi. Ancak bu kez iki nötron yıldızının birleşmesi ilk kez gözlendi. Bugüne kadar ki en güçlü uzay-zaman dalgalanması Avrupa'nın Virgo interferometrisinin LIGOya katılmasından sadece 17 gün sonra 17 Ağustos 2017'de belirlendi. Bu olay bugüne kadar gözlenen en uzun süren (1 dk üzerinde) uzay-zaman dalgalanması oldu. Nötron yıldız çiftinin kütlelerinin 1.8 - 2.2 Güneş kütlesi aralığında olduğu düşünülüyor. Bugüne kadar belirlenen 4-5 uzay-zaman dalgalanmasının kaynağı birleşen kara deliklerdi. Bu kez nötron çifti söz konusu. İlk kez sadece uzay-zaman dalgalanması değil o şiddetli olayın sonunda ortaya çıkan elektromanyetik dalga da gözlendi. Bunun en büyük nedeni sanırım kaynağın nispeten yakın olması. Yaklaşık 130 milyon ışık yılı ötede. Avrupa'nın Virgo gözlem aracının bu keşifte katkısı büyük aslında. Birçok yer ve uzay tabanlı gözlemevi çarpışmadan arta kalan elektromanyetik dalgayı belirlemek için ortak çalıştı. Çok uluslu bir keşif. Bu keşfin bence en harika yani çarpışmadan ortaya çıkan ışığı da gözleyebilmek ve analiz edebilmek. Uzay-zaman dalgalanmasını belirlemek gerçekten çok zor. Buradan en yakın yıldıza bir cisim uzatsanız uzay-zaman dalgalanması onun boyunda ancak bir insan saçı kadar değişim meydana getirebilir.


Günün birinde Evren'in uzak köşelerine turistik amaçlarla gidebilmek mümkün hale gelirse yanımıza almamız gereken bir şey var: harita. Pablo Carlos Budassi isminde bir sanatçı NASA teleskoplarının ve diğer uzay araçlarının çekmiş olduğu fotoğrafları bir araya getirerek tüm Evren'i tek bir görsele sığdırabilmeyi başardı. Budassi'nin oluşturmuş olduğu Evren haritası alışageldiğimiz Dünya haritalarından oldukça farklı. Öyle de olması gerekiyor çünkü tek kelimeyle 'Evren' deyip geçtiğimiz devasa hacmin içerisinde 400 milyardan fazla galaksi ve 300 sextilyon (3 x 1023) kadar yıldız olduğu tahmin ediliyor. Böylesine muazzam bir büyüklüğün haritasını çizebilmek için farklı bir harita tekniği kullanmak kaçınılmaz. Budassi'de Evren haritasını logaritmik harita tekniğini kullanarak oluşturmuş. Bilindiği gibi her harita belli bir ölçekte çizilir. Ölçek, haritalandırılan bölgenin harita üzerinde hangi oranda küçültüldüğünün bir ifadesidir. 1/2 ölçekli bir haritada resmedilmiş bölgenin gerçeğin yarısı kadar küçültülerek çizildiği anlaşılır. Logaritmik haritalarda ise daha farklı olarak sabit bir ölçekten bahsedilemez. Bu haritalarda ölçek merkezden dışa doğru azalır. Bu da haritanın merkezindeki objelerin daha büyük ölçekli yani daha detaylı çizildiği anlamına gelir. Devasa alanların çiziminde logaritmik haritalandırma tekniği tercih edilir. Budassi'nin evren haritası tahmin edebileceğiniz gibi merkezine Güneş'i alıyor. Onun çevresinde Dünya'mızla birlikte Güneş Sistemi'nin diğer gezegenleri sıralanmış. Harita üzerinde Mars ve Jupiter arasında kalan Asteroit Kuşağı ve Güneş Sisteminin etrafını saran bir kuyruklu yıldız kümesi olan Oort bulutu da yer alıyor. Harita merkezinden uzaklaştıkça Samanyolu Galaksisi'nin sahip olduğu diğer yıldızlara ve daha da ötede başta bize en yakın galaksi olan Andromeda olmak üzere diğer galaksilere yer verilmiş. Ölçeğin giderek büyümesiyle en dışta kalan galaksileri karmaşık kozmik ağın birer parçası olarak ışıldayan iplikçikler halinde görüyoruz. Bu ışıldayan şeritleri saran ilk halka evrenin en erken elektromanyetik ışıması olan kozmik mikrodalga arkaplan ışıması. En dıştaki bütün haritayı çevreleyen gri halka ise kuark gluon plazması. Kuark - gluon plazması, evreni Büyük Patlamadan sonraki ilk birkaç mikrosaniyede tümüyle dolduran bir parçacık çorbası olarak düşünülebilir. Budassi'nin oluşturduğu harita bilinen tüm Evren'i tek bir görsele sığdırmayı başarabildiğinden hem bilimsel hem de sanatsal açıdan önemli bir çalışma olarak görülüyor. Gelecekte gerçekleşmesi olası olan turistik uzay gezilerinde yanımızda götürmemiz gereken Evren haritasının ilk taslağı da böylelikle oluşturulmuş oluyor. - Science Alert - This is what the entire known Universe looks like in a single image - Science.Mic - Pablo Carlos Budassi Has Created an Image of the Entire Universe And It's Amazing


Tübitak Ulusal Gözlemevi'nin 1,5 metrelik teleskobu (RTT150) ile ilk kez bir öte-gezegen keşfedildi. 10 yılı aşkın bir zamana yayılan gözlemlerle yıldızı etrafında 353 günde bir tur atan ve yıldızına Dünya'nın Güneş'e olduğu kadar uzaklıkta bulunan Jüpiter boyutlarında bir öte-gezegen keşfedildi. Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nden Yrd. Doç. Dr. Mesut Yılmaz ve arkadaşları tarafından keşfedilen öte-gezegen, yörünge dönemi ve yıldızına uzaklığı ile adeta Dünya'nın ikiz kardeşi gibi. Ama birazcık tombul bir kardeş. İlk belirlemelere göre öte-gezegen 1,4 Jüpiter kütlesinde, yıldızına yaklaşık 1 astronomi birimi (150 milyon km) uzaklıkta, yörünge dönemi yaklaşık 353 gün... 210 ışık yılı (2.1 katrilyon km) uzakta kırmızı dev yıldızın çevresinde dolanıyor. Astronomy & Astrophysics dergisinde yayınlanan çalışma, Doppler gezegen araştırma programı kapsamında, projede aday olarak belirlenmiş 50 dev yıldızın gözlemlenmesine dayanıyor. Bu yıldızlardan 13 tanesinin radyal hız eğrilerinde ciddi değişimler görülmüş ve takibe alınmış. Bu keşfe konu olan da, HD 208897 olarak kodlanmış bir dev yıldız. Eğer bir gezegen Güneş dışında başka bir yıldız etrafında dolanıyorsa buna öte-gezegen denir. Bu gezegenleri ve yıldızları incelemek gezegen oluşumunu ve evrimini anlamamıza yardımcı olabilir. Gezegenler nasıl oluşur? Yıldız evriminin gezegen oluşumuna etkileri nelerdir? Bu ve buna benzer birçok sorunun yanıtı galaksimizdeki yıldızların evrimsel olarak incelenmesi ve varsa bu yıldızlar etrafında dolanan gezegenlerin yörüngesel parametrelerinin elde edilmesi ile mümkün olur. Türk astronomisi adına harika bir bilimsel gelişme olan bu keşif bize başka keşiflerin de yolda olduğunun adeta bir habercisi. Not: 18 Ağustos Cuma günü yayınlanacak olan 73. sayımızda konuyla ilgili geniş bilgi ve Yrd. Doç. Dr. Mesut Yılmaz ile yapılmış röportaj yer alıyor.


Dünyada 2021'de güneş enerjisinden elektrik üretimi % 23 büyürken, rüzgarda büyüme % 14 oldu Ancak kömür enerjisinden elektrik üretimi de % 9 büyüdü. 2021 yılında Dünya toplam elektrik üretimi 27 000 TeraWattSaat oldu. Bunda yine fosil yakıtlar % 61 oranla başı çektiler. Düşük karbonlu yakıtlar ise % 35'te kaldılar (Şekil 1) /1/. Not: MegaWatt olarak 'Kurulu Güç' bir elektrik santralinin kapasitesini ya da en fazla üretebileceği elektrik miktarının bir ölçüsüdür. Bu nedenle aynı MW güçteki farklı enerji kaynaklarından yıl sonunda farklı MegaWattSaat elektrik üretilebiliyor. Örneğin 1000 MW kurulu güçteki bir kömür santrali, yıl sonunda ortalama % 60 kapasiteyle 600 MW net kurulu güç karşılığında elektrik üretirken, bir Güneş santrali ortalama % 20 kapasiteyle ancak 200 MW karsılığında net elektrik üretebiliyor. Bunun nedeni güneşin geceleri olmayışı ve bazı kapalı havalarda yeryüzüne daha az enerji aktarabilmesidir. Santrallerin bakım, onarım çalışmaları ya da başka nedenlerle durdurulması da, yıl boyunca, üretebilecekleri elektrik miktarını etkileyeceği açıktır. Çizelge 3'deki toplam 99,819 MW kurulu güçten, 2021'de üretilen toplam elektrik 302.000 GWh (= 302 TeraWattSaat) olmuştur. Çizelge 4' de görüldüğü gibi, Güneş ve Rüzgar enerjilerinden üretilen elektriğin Almanya'da toplam miktara oranı % 31 iken, bu oran Türkiye'de sadece % 13. Öte yandan, Türkiye'de Güneş ve Rügar'dan üretilen elektrik miktarı, Almanya'dakinin sadece % 28'i kadar. 'Türkiye'nin, Yenilenebilir Enerji kapasitesinin gelecek 5 yıl içinde % 64 büyümesini öngördüklerini açıklıyor, Avrupanın 4., Dünya'nın da 10. en büyükleri arasına girebileceğini vurguluyor. Bu büyümenin % 75'inin ise Güneş ve Rüzgar enerjilerinden geleceğini de ekliyor. IEA böyle son 10 yılda bile görülemeyen büyük bir artımı, hangi veri ya da varsayımlara göre yapmış, bilinmiyor. Bilinen ise Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı'nın da, özel sektörün de bu kadar büyük bir artımı öngören planları olduğunu ve bütçe ayrıp işe koyulduklarını açıklayan herhangi bir haber, bildiri ya da yazının kendilerinin web sitelerinde de medyada da görülemediğidir. Tek görülen ise Sayın Kılıçdaroğlu'nun Doğu'da yaptırmayı hedeflediği 5.000 MegaWatt'lık (5 GigaWatt'lık) güneş tarlaları santrali. Bu konuda, Güneş tarlalarının yerlerinin seçiminden, en uygun ve verimli şekilde yapılmalarına kadar ortaya çıkacak bir dizi güçlükleri ve şimdiden yapılması gerekenleri irdeleyerek öneriler içeren iki yazımız bulunuyor/7/. Ancak bu konuda hazırlığa başlanıldığıyla ilgili bir açıklama henüz yapılmış değil. Türkiye 11.Kalkınma planında Elektrik Enerjsi Talebi'i 2018'de 303 TWh iken, bunun 2023'de yaklaşık 376 TWh olacağı, Yenilenebilir enerjlerden elektrik üretiminin payının ise aynı sürede % 32,5'den %38,8'e yükseleceği öngörülüyor /8/. Ancak burada büyük pay su enerjisinden geliyor ve 11.Kalınma planında Güneş ve Rüzgarın katkıları ayrıca gösterilmiyor. Enerji Bakanlığı web sitesinde (Kasım 2022) şu açıklama yer alıyor: 2020-2040 dönemi için yapılan Türkiye Elektrik Enerjisi Talep Projeksiyonu Raporu çalışmasının sonuçlarına göre elektrik tüketiminin baz senaryoya göre, 2025 yılında 370 TWh, 2040 yılında ise 591 TWh seviyesine ulaşması beklenmektedir /8/. Türkiye'de 2021 yılında YE santrallerinin toplam kurulu gücü 53.642 MW ( = 54 GW) olmuştur. Bu kurulu güç, IEA öngörüsüne göre 2027'de gerçekten % 64 büyüyecek olursa, yaklaşık olarak 88 GW ve bunun da %75'i öngörüldüğü gibi eğer Güneş+Rüzgar'dan sağlanırsa, 2027'de G+R toplamda 66 GW olacaktırr (Bkz Çizelge 5). Bu olası mıdır? Geçen son 10 yılda (2021-2011) G+R kurulu gücü ancak 18,42 GW değerine ulaşabilmiştir. Bu ise 2021 yılındaki 'toplam elektrik kurulu gücü'nün % 18'i kadardır. 2021 yılındaki 'Güneş+Rüzgar' Kurulu gücü olan kabaca 18 GW'lık kapasiteyi 6 yıl sonra 2027'de 66 GW yükseltebilmek için her yıl ortalama (66-18)/6 = 8 GW elektrik santralleri kurmak gerekir ki bu miktarda bir artım (= 8.000 MW/yıl) için Türkiye'de bir planlama ve bütçe ayrılmasına rastlanmadığından IEA öngörüsü gerçekçi değildir. Biz 10 yıllık 18,4 GW artımın her yıl ortalama 1,84 GW olduğundan hareketle, yılda en fazla 2 GW(= 2.000 MW) artım sağlanabileceğini ve böylelikle G+R kurulu gücünün 2027 yılında ancak 12 GW artabileceğini ve G+R toplam kurulu gücünün, 66 GW değil, kabaca 18+12 = 30 GW kadar olabileceğini çok daha gerçekçi buluyoruz (Çizelge 5). Ayrıca Türkiye'de 2021 yılında G+R: 18,4 GW kurulu gücünden üretilen elektrik miktarının 2021 yılında üretilen toplam elektriğe oranın sadece % 13 olduğu gözönüne alınırsa, bunun Avrupa ve Dünya sıralamasında, IEA'nın öngördüğünün aksine, başlardaki 10 ülke içinde değil, çok daha altlarda yer alabileceği de Çizelge 6'da görülüyor. Sadece Güneş ve rüzgar enerjilerinin toplam kurulu güçlerinden elde edilen elektrik üretiminde değil, toplam Yenilenebilir Enerjilerin kurulu güçlerinde de Dünya'da epey altlardayız (Bkz Şekil 5). Her ne kadar 53,4 GW ile Rusya'nın biraz altında 11.sırada gözüküyorsak da,Türkiye'de YE'lerin içinde Güneş ve rüzgarın toplam katkısı sadece 18,4 GW'dir. Bu ise, hidrolik enerjinin 32 GW'lık katkısının yarısı kadardır. Öte yandan tüm ülkelerin YE kapasitelerini 2027 yılına kadar daha da artıracakları, özellikle Ukrayna / Rusya savaşının etkisiyle oluşan enerji darboğazında bugünden bile görüldüğünden, başka ülkelerin de sıralamada aralarda yer alıp, Türkiye'nin kurulu gücünün daha da altlara düşeceği ve ne yazık ki, ilk 10 ülke arasına giremeyeceği açıktır /7-9/. Bu nedenlerle, Türkiye, Güneş ve rüzgar enerjilerinden elektrik üretmeye ağırlık vermelidir. Ancak her yıl hurdaya çıkacak, içlerinde zehirli maddeler bulunan güneş panellerinin, ayrıca rüzgar pervane ve diğer tüm aletlerin geri dönüşümleri için hazırlıklar yapılmalı, bunlar çöplüklere atılmamalı ve eko sistem daha da bozulmamalıdır.


CERN-ATLAS Deneyi Ulusal Koordinatörü Prof. Dr. Serkant Ali Çetin, Türkiye'nin bilim ve teknoloji vizyonunda köklü bir değişimin yaratılması için yüksek enerji fiziğine daha fazla yatırım yapılmasını gerekli görüyor. Bu bağlamda Bilgi Üniversitesi'nde kurulan Türkiye'nin ilk Yüksek Enerji Fiziği Uygulama ve Araştırma Merkezi, uzman insan gücü yetiştirilmesine ve yüksek enerji fiziği alanında sağlam bir altyapı oluşumuna katkı sağlayacak. Dünyanın en büyük parçacık fiziği araştırma laboratuvarı ve bilimsel keşif merkezi CERN'deki ATLAS Deneyi'nin ulusal proje yürütücülüğünü İstanbul Bilgi Üniversitesi üstlendi. Üniversite ayrıca bir diğer önemli çalışma olan CAST Deneyi'ne de Türkiye'den katılan tek üniversite oldu. Aynı zamanda Türkiye'nin ilk Yüksek Enerji Fiziği Uygulama ve Araştırma Merkezini hayata geçirdi. Merkezin yöneticiliğini ve CERN-ATLAS Deneyi Ulusal koordinatörlüğünü yürüten Prof. Dr. Serkant Ali Çetin, Türkiye'deki şemsiye proje altında yürütülen çalışmalarla CERN arasındaki eş güdümü sağlayacak. Ayrıca, proje bünyesindeki çalışmalar, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu tarafından desteklenecek. Çetin, konuyla ilgili yaptığı açıklamada Türkiye'nin geçen yıl Mayıs ayında CERN asosiye üyesi olmasının ardından teknoloji transferi ve endüstri ile işbirliğine yönelik yürütülen çalışmalara da büyük katkı vermeye başladık. Bu sayede temel araştırmaların tetiklediği yenilik ve teknolojik gelişmelerden endüstrimizin ve dolayısıyla ekonomimizin azami seviyede faydalanmasını hedefliyoruz dedi. Öncelikli hedefi yüksek enerji fiziği alanında bilimsel araştırmalar yapmak olan Yüksek Enerji Fiziği Uygulama ve Araştırma Merkezi'nde, uzman insan gücü yetiştirilmesi ve güçlü bir araştırma ekibi ile ülkemizde yüksek enerji fiziği alanında altyapı oluşumuna katkı sağlanması amaçlanıyor. Evrende bulunması gereken maddelerin yalnızca % 5'inin hesaplanabildiğini belirten Çetin, CERN gibi parçacık hızlandırıcılarının bu alanda çok önemli bir rol üstlendiğini, geleceğin temel biliminin ve teknolojilerinin bu buluşların üzerine kurulacağını ileri sürüyor. BİLGİ, önümüzdeki dönemde yüksek enerji fiziği alanında önemli etkinliklere de ev sahipliği yapacak. -30 yılı aşkın süredir çeşitli ülkelerde gerçekleştirilen ve parçacık fiziği konusunda eğitimler veren CERN Hızlandırıcı Okulu, bu yıl Eylül ayında Bilgi Üniversitesi'nde düzenlenecek. Yıl boyunca eğitim verilecek okulun eğitim programlarına, bu alan çalışmalar yürüten fizikçiler ve mühendislerin yanı sıra lisansüstü öğrenciler de katılabilecek. -2017 yılında tamamı CERN tarafından hazırlanan CERN Bilimi Hızlandırma Sergisi adlı interaktif sergi ilk kez İstanbul'a getirilecek. Evrenin yapısı ile ilgili merak ve ilham oluşturmak amacıyla hayata geçirilen sergi, Mart - Haziran 2017 tarihleri arasında Santral İstanbul Kampüsü'nde düzenlenecek. Ziyaretçileri Büyük Patlama zaman tünelinde ilginç bir yolculuğa çıkartacak sergi CERN'de yürütülen çalışmalar ve evrenin sırları hakkında merak edilen soruların cevaplarını içerecek. -16-17 Nisan 2016 tarihlerinde Bilgi Üniversitesi Yüksek Enerji Fiziği Uygulama ve Araştırma Merkezi'nde yapılacak olan İstanbul Yüksek Enerji Fiziği Çalıştayı'nda yüksek enerji ve parçacık fiziğinde güncel araştırmalar yapan araştırmacıların katılımıyla deneysel ve kuramsal parçacık fiziğindeki güncel gelişmeler ele alınacak. -Yüksek Enerji Fiziği Uygulama ve Araştırma Merkezi ile TOBB-CERN Sanayi İrtibat Ofisi'nin işbirliği ile 30 Mayıs 2016 tarihinde santralistanbul kampüsünde yapılacak olan zirveye CERN Bilgi Transfer Ofisi direktörü katılarak CERN'de edinilen bilgi ve geliştirilen teknolojilerin endüstriye transferi hakkında detaylı bilgi verecek. Zirve Türkiye genelindeki Teknoloji Transfer Ofisleri ile İstanbul'daki firmaların katılımına açık olacak.


Türkiye'nin yeni uydusu Türksat 5A, Türkiye saatiyle 05.15'de ABD'nin Florida eyaletinde bulunan Cape Canaveral Üssü'nden başarıyla fırlatıldı. Türkiye'nin 5'inci nesil uydusu Türksat 5A, Space X firmasına ait Falcon 9 roketi ile uzaya gönderildi. Türkiye saatiyle 04.28'de yapılacağı planlanan uydunun fırlatılışı, hava şartları nedeniyle yaklaşık 1 saat ertelenerek Türkiye saatiyle 05.15'de gerçekleşti. Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Adil Karaismailoğlu, Türksat 5B uydusunun haziran ayında fırlatılmasının planlandığını bildirdi. Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Ömer Fatih Sayan, Türksat AŞ Genel Müdürü Cenk Şen ve beraberindeki bürokratlar, uydunun fırlatılışını Cape Canaveral Üssü'ndeki fırlatma merkezinde düzenlenen törende izledi. İstasyonlar aracılığıyla tüm yörünge ve alt sistem kontrolleri gerçekleştirilecek uydu, daha sonra "31 derece doğu" yörüngesine yerleşerek faaliyetlerine başlayacak. Uydunun kontrolü, Gölbaşı Uydu Yer İstasyonu'na devredilecek ve buradan gönderilecek komutlarla uydu yaklaşık bir ay boyunca performans testlerine tabi tutulacak. Uzayda uydu sahibi 30 ülkeden biri olan Türkiye'nin aktif uydu sayısı, haberleşme uydusu Türksat 5A'nın da fırlatılmasıyla 4 olacak. Türksat AŞ ile Airbus D&S arasında 9 Kasım 2017'de imzalanan sözleşmenin ardından üretimine başlanan Türksat 5A uydusu, manevra ömrüyle yörüngedeki frekans ve yörünge haklarını 30 yıl boyunca güvence altına alacak. Türkiye'nin 5'inci nesil uydusu Türksat 5A'nın önceki jenerasyon uydularına göre kapasitesi yüzde 45, ömrü iki kat daha fazla olacak. Şu anda hizmet veren haberleşme uydularını destekleyecek şekilde hizmet sunacak Türksat 5A, Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Afrika, Orta Batı Afrika, Güney Afrika, Akdeniz, Ege Denizi ve Karadeniz'i kapsayan bir coğrafyada 1728 Megahertz kapasiteyle televizyon yayıncılığı ve veri haberleşmesi hizmetleri sunacak. Yeni "Ku" frekans bandına sahip bir uydu olan Türksat 5A, 12 kilovat faydalı yük gücüyle hizmete girecek. Tamamen elektrikli itki sistemine sahip olan Türksat 5A'nın, 31 derece doğu yörüngesindeki konumuna ulaşmak için yapacağı yolculuğun yaklaşık 4 ay sürmesi ve bu yılın ikinci çeyreğinde hizmete başlaması hedefleniyor.


Uçaklarla gitgide daha çok yolcu taşınıyor. Dünyada 2017 yılında uçaklarla 4,1 milyar yolcu taşınmış /1/. Yüksek enerjili taneciklerden oluşan kozmik radyasyon , uzaydan dünyaya doğru yol alırken, atmosfer tabakalarındaki taneciklerle çarpışarak azar azar enerjilerini yitiriyor ve şiddetleri de azalıyor. Dünyanın manyetik alanı, kozmik radyasyonu Ekvator Bölgesi'nde saptırarak, özellikle 0-30 enlemlerinde etkisini oldukça azaltıyor. Kutuplara doğru gidildikçe, manyetik alan azaldığından, kozmik radyasyon saptırılamıyor ve oralarda etkisi artıyor. Uçaklarla uçtuğumuz yüksekliklerde kozmik radyasyonun şiddeti fazla olduğundan, vücudumuza etkilerinin de daha fazla olacağı beklenir. Şekil 1, kozmik ışın dozunun yükseklikle arttığını gösteriyor/2/. Saatte MikroSievert 1 olarak 'etkin doz hızı' deniz seviyesinde sadece 0,03 iken, bu değer uçaklarla uçtuğumuz 10-12 km yükseklikte yaklaşık olarak 8 Sv'e ya da deniz seviyesindekinin 260 katına yükseldiği görülüyor. Şekil 1: Yükseklikle artan etkin kozmik radyasyon doz hızı örneğin deniz kıyısındaki Hamburg'da çok az iken, dağlık bölgelerde ve uçakların uçtuğu yüksekliklerde çok daha fazla /2/. Fizikçiler, kozmik ışınları, ilk kez laboratuvar çalışmaları sırasında, elektrik yüklü cisimlerin, elektrik yüklerini azar azar yitirmelerinin nedenini araştırırken fark etti. Önce, etkinin yerkabuğundaki doğal radyoaktif maddelerden kaynaklandığını sandılar. Sonunda, Avusturyalı fizikçi Victor Hess 1912 yılında bir balona binip, elektroskopunun göstergesini gözledi ve balonla yükseldiçe, elektriksel yükün gitgide azaldığını izledi. Öyleyse göklerden, uzaydan gizli bir şey gelip havayı iyonluyor ve elektroskoptaki yükler bu nedenle gitgide azalıyor sonucuna vardı ki bu gizli etkene 'kozmik ışınlar' dendi (Sonradan bilimsel ayrıntılarını yayınladığı araştırması ve bu buluşu nedeniyle Hess 1936'da Nobel ödülü aldı). 1950'lerde fizikçiler 'kozmik ışınlar'ın, ışık taneciklerinden , elektromanyetik dalgalardan oluşmadığını, aslında bunların çok büyük hızlardaki çoğunlukla protonlardan ve az miktarda da daha ağır parçacıklardan oluşan sürekli bir 'iyon akımı' olduğunu belirledi. Buna rağmen, eskiden takılan 'kozmik ışınlar' adı doğru olmasa da kaldı. Güneş sistemimizin çok ötesinde uzayın derinliklerinden sürekli olarak dünyamıza gelmekte olan bu 'çok hızlı' ve dolayısıyla 'çok yüksek enerjili' protonlar, iyonlar, havada yolları boyunca geçmeleri gereken yoğun hava tabakalarının molekülleri frenliyor, çarptıkları atomlardan, sayıları çığ gibi artan mezonları ve daha birçok girici ikincil parçacıkları üretip atmosferde ve yeryüzünde bizleri etkiliyorlar ki bunların başında yerin derinliklerine kadar girebilen müonlar geliyor. Kozmik ışınlar, yer kabuğunun yapısındaki doğal radyasyonlar ve nükleer santral kaynaklı radyasyonlarla temelde aynı iyonlaştırıcı 2 radyasyonlar olup, bunlar insan vücudunda, hücre, molekül ve atomlarda değişiklik yaparak hasara neden olabiliyorlar. Düşük dozlarda kanser olasılığı az olmakla birlikte, çok seyrek olarak DNA'da kırılmalar da olabiliyor /3/. - Uçuş yüksekliğine - Uçuş süresine - Güneşteki tepkimelere - İzlenen uçuş yolunun coğrafi enlemine bağlı olarak değişiyor. Dünyanın manyetik alanı, elektrik yüklü kozmik tanecikleri daha bunlar atmosfere girmeden saptırıyor. Bu sapma en etkin Ekvator Bölgesi'nde oluyor. 30 derece kuzey ve güney enlemlerine kadar manyetik alan çizgileri yaklaşık olarak dünya yüzeyine paralel gidiyor ve kozmik radyasyonun ancak aşırı enerjideki bir bölümü atmosfere girebiliyor. Geomanyetik kutuplar, dünyanın coğrafi kutuplarının 1600 km kadar dışında olduğundan, dünyanın 60 derece enlemiyle kutuplar arasındaki atmosfer korunamadığından bu bölgelerde kozmik radyasyonun etkisi en fazla oluyor ve 60 kuzey enleminde, ekvatordakinin 2-3 katı olan en yüksek değerine ulaşıyor /2/. Doz, Güney Yarımküre'de ise kuzeye oranla 2-3 kat daha az. Çok seyrek olmasına rağmen güneşteki aktivitelerin aşırı değerlere ulaştığı zamanlarda radyasyon dozu iyice arttığı için radyasyon fizikçileri hatta böyle zamanlarda uçuş yasağı getirilmesi gerektiğini ileri sürüyorlar. Örneğin güneşteki aktivitelerin çok aşırı olduğu 1957'de 12.000 m yükseklikte çok aşırı bir değer olan saatte 10 mSv ve 1989'da da saatte 0,1 mSv ölçülmüştür /3/. İş gezileri nedeniyle birçok kişi yılda 240 saat kadar zamanını uçaklarda geçiriyor. Bu sürede bir kişinin alabileceği toplam doz, her nekadar o kişinin dünyanın neresinden neresine uçtuğuna bağlı olmakla birlikte, kabaca 0,008 x 240= 1,92 mSv olarak kestirilebilir. Alınabilecek kozmik radyasyon dozu, dünyanın neresinden neresine gidildiğine bağlı olarak değişim gösteriyor. Örneğin aşağıda görünen Çizelge 1'de, Frankfurt'tan çeşitli kentlere uçuşlarda alınabilecek kozmik dozun değişim aralıkları görülüyor . Pilot ve hosteslerin genellikle ayda 80 saat ve yılda 10 ay görev yaptıkları düşünüldüğünde, kabaca bir hesaplamayla alabilecekleri doz: 800 saat x 0,008= 6,4 mSv . Bu doz maksimum doz olarak kabul edilebilir. (Almanya'da radyasyon dozimetreleriyle ölçülen ortalama değer yılda erkek personel için 2,9.mSv). Avrupa Birliği Yönetmeliklerine göre yılda 1 mSv'lik dozun aşılabileceği uçak personeli için, vücut dozunun 'doz ölçerleriyle' belirlenmesi ve değerlendirilip gereğinde önlemler alınması zorunlu. Uçak personeli de aynı nükleer reaktör personeli ya da röntgen aygıtlarıyla çalışan tıp doktorları gibi 'radyasyonla çalışanlar' grubunda denetleniyorlar, radyasyonun vücuda etkileri konusunda eğitiliyorlar ve bu nedenle onlar için de yılda 20 mSv'lik doz sınır değeri geçerli oluyor. AB Ülkelerinde uçak personelinin aldığı dozun ilgili yönetmelikler uygulanarak ölçülmesi ve uygun bilgisayar programlarıyla hesaplanıp değerlendirilerek yetkili kurumlara bildirilmesi zorunlu. 2003'den beri Almanya kayıtlı tüm uçaklardaki personelin aldıkları kozmik radyasyon dozları uçaklara konan radyasyon ölçerleriyle ve ilgili doz hesaplama programlarıyla aylık değerler olarak hesaplanıp kaydediliyor. Almanya'da 2004-2009 arasındaki 6 yılda uçak personeli %23 artarak 36 600 kişiye ulaştı /3/. Bu sürede personelin aldığı kollektif radyasyon dozu da %48 artarak 86 kişi Sv'e yükseldi. Ortalama yıllık doz ise 2009'da 2,35 mSv idi... Erkek uçak personelinde bu ortlama doz 2,9 mSv ile en fazlaydı... 2009'daki güneş aktivitesinin azlığı nedeniyle, kozmik ışınlar atmosfere daha fazla girdiklerinden uçak personelinin aldıkları doz da daha fazla oldu. Almanya'da uçak personeli, nükleer santrallerde çalışanlar dahil tüm iyonlaştırıcı ışınlarla uğraşan personel içinde, en çok doz alan grup. 2009'deki en yüksek ortalama değer 2,9 mSv olmasına karşın, bu değer, radyasyonla çalışanlar için olan yılda 20 mSv'lik üst sınır değerin çok altında kalıyor. Öte yandan sadece kozmik ışınların etkisiyle alınan bu doz, deniz düzeyindeki yeryüzü doğal radyoaktivitesiyle birlikte toplam 2,4 mSv'lik yıllık doğal doz ortalama değeriyle karşılaştırıldığında, uçak personelinin, doğal radyasyondan alınan 1-10 mSv'lik doz değişim aralığında kalıyor. Öte yandan Almanya'da Münih GSF-Ensitüsünde yapılan ve bu amaçla özel olarak geliştirilmiş EPCARD bilgisayar programıyla yapılan hesaplamalara göre 11 km yükseklikteki Avrupa içi uçuşlarda, uçuş başına bir kişinin aldığı radyasyon dozunun 0,010 mSv'in altında kaldığı, Güney Afrika ve Güney Amerika için 0,040 mSv'den daha az ve Avrupa-ABD arası uçuşlar için ise 0,050 ile 0,080 mSv arasında olduğu belirlenmiş /4/. Sonuç olarak, uçak yolculuklarında kozmik ışınlardan alınan doz ve bundan doğabilecek risk de, sürekli olarak almakta olduğumuz 'Doğal Radyasyon dozu' ve teknolojik yaşamın getirdiği bir dizi diğer radyasyon dozlarıyla aynı çerçevede görülüp değerlendirilmeli, ilgili yönetmelikler uygulanmalı, akla uygun olmayan aşırı önlemler alınmamalı. Türkiye'de uçak personelinin aldığı dozların ölçümleriyle ve bunların kişisel kayıtlarıyla ilgili herhangi bir yayın bulunamadığından, durum bilinmiyor. Aslında hepimiz başlangıçtan beri, içinde kozmik radyasyonun da bulunduğu doğal radyasyonlarla birlikte yaşıyoruz. Çizelge 2'den görüldüğü gibi 2,4 mSv'lik yıllık ortalama radyasyon dozu, 1 ile 10 mSv arasında büyük bir değişim gösteriyor ve ortalama dozun yarısı, yeryüzündeki radyoaktif maddelerin bir radyoaktif bozunum ürünü olan radon gazından kaynaklanıyor. Kozmik ışınlar da, özellikle yüksek yerleşim yerlerinde oturanlarda ve uçak yolculuklarında daha fazla radyasyon dozu oluşturuyor ve bunun da değişim aralığının büyük olduğu Şekil 1'den ve Çizelge 2'den görülüyor. Uçakla yapılan gezilerde alınacak kozmik radyasyon dozu, genellikle tek bir röntgen filmi çektirilmesinde alınan doz kadardır. Öte yandan bu değer, örneğin tıpta, bir bilgisayarlı tomografisinde röntgen ışınlarından alınan doza eşdeğer ve vücutta bir bozulmaya yol açma olasılığı son derece az olan bir dozdur. Ancak koruyucu bir önlem olarak belirli sınır değerlere ulaşan uçak personeli nin bir süre uçmasına izin verilmiyor. Öte yandan risk, anne karnında büyümekte olan embriyo, ceninler için önemli olabilir ve bunların özürlü doğma olasılığı bulunuyor. Bu nedenle, uçak personelinden hamile olanları, uçaklarda görevlendirilmiyor ve hamile kadınların gezi ve iş amaçlı uzun uçak yolculukları yapmaları önerilmiyor. Uçaklarda çok girici kozmik radyasyona karşı bir zırhlama, korunma pratikte olası değil. Her ne kadar risk çok az ise de yılda 4 milyarı geçen çoğu gezi amaçlı uçuşların, özellikle ülkeler içinde, koruyucu bir önlem olarak, azaltılması deniz ve kara yolunun seçilmesi kişilerin seçimine kalıyor. Uçuşların azaltılmasının, ayrıca atmosferin sera gazlarından (CO2) korunmasına katkı sağlayacağı da biliniyor. Sievert : Eşdeğer Doz Birimi olup Beta ve Gama ışınları için : 1 Sievert = 1 Gray = 1 Joule /kg (Vücudun kg'ı başına, girici ışınların vücuttaki molekül ve atomlara 1 Joule'luk enerji aktarımı). Yüksek enerjili Nötron ve Alfalar için bu değer daha da yükselebilir. MikroSv : Sievert'in milyonda biri. 2 İyon, iyon Çifti : Atomlarla etkileşme sonucunda, ışınların, atomların dış yörüngesinden elektron söküp, normal olarak elektriksel olarak yüksüz bir atomu elektriksel yüklü duruma' getirmesi ve böylelikle bir iyon çifti oluşması. Örneğin bir gama fotonunun havadaki bir azot atomunun dış yörüngesinden bir elektron sökmesi sonucu, serbest bir elektronla, geriye bir elektronu eksik bir azot atomu kalmasıyla oluşan 'iyon çifti'.


Astronotlar gelecekte uzayda şişirilebilir küçük kürelerde yaşayıp çalışabilecek. Tipik bir bilim kurgu fikri gibi, ama bu vizyon yakında gerçekleşecek. Bir test modülü Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi bile. Amerikan uzay ajansı NASA, ilk kez UUİ'ye şişirilebilir bir yaşam modülü ekledi. Kısaca Beam olarak isimlendirilen modül katlı halde Texas'taki kontrol merkezindeki uzmanlarca uzay istasyonunun dışına bir robot koluyla monte edildi. NASA, Beam sayesinde dünya dışında yaşam olanaklarıyla ilgili yeni bilgiler edinebilmeyi umuyor. UUİ astronotları iki yıl içinde insanların bu küre içinde kozmik ışından, olağanüstü sıcaklıklardan, uzay çöplüğünden ve meteoritlerden etkilenmeden yaşayıp, yaşayamayacaklarını test edecekler. Yeni yaşam bu ay şişirilecek. Beam uzmanlar arasında insanlı Ay ve Mars yolculuğu hazırlıkları için önemli bir adım olarak görülmekte. Şişirilebilir yaşam ve çalışma ünitelerinin uzaydaki uzun vadeli konaklamaları ucuzlatması bekleniyor. Örneğin katlanabilir oluşları ve metal konstrüksiyonlara kıyasla daha hafif olmaları nedeniyle, Mars misyonu için gerekli tedarik uçuşları önemli ölçüde azaltılabilecek. Kullanılan hafif malzemelere rağmen Beam yine de 1,3 ton ağırlığında ve paketli halde aşağı yukarı 2,16 metre uzunluğunda ve çapı ise 2,36 metre. Test balonu şişirildikten sonra yaklaşık 4,01 metre uzunluğunda ve 3,2 metre çapında olacak. 16 metreküplük hacmiyle küçük bir oda kadar. Özel bir uzay yolculuğu firması olan Bigelow-Aerospace'ın bir projesi olan Beam, NASA'nın işbirliğiyle geliştirildi. Beam iki yıllık test süresinden sonra UUİ'den ayrılacak ve dünyaya düşerken atmosferde korlaşacak.


İngiltere'nin, Ukrayna'ya, Mart 2023'te uranyumlu mermiler vereceğini açıklaması üzerine, Putin'in de aynı mermilerle Ukrayna tanklarını vuracağını bildirmesi, AB'de güncel konu oldu /1,2/. Uranyumlu mermiler ileride Ukrayna'da kullanılırsa, uranyumun çevredeki insanlara kimyasal zehirliliği , radyasyondan daha çok. Uranyumlu mermilerin kullanıldığı 1991, 2001 ve 2003 yıllarındaki Kuveyt, Irak ve Kosovo savaşları deneyimlerden alınan derslere göre, bu mermilerin Ukrayna'da kullanılmasının Ukrayna askerlerine ve halkına da zararları olabileceği düşünülmelidir. Bu mermilerin özgül kütlesi, kurşundan %70 daha fazla ve 1 litrelik plastik su şişesine toz halinde doldurulduğunda 19 kg'lık bir bavul ağırlığına denk geliyor. Seyrelmiş uranyumlu mermiler, çift katlı tankları dahi delebilir! Nükleer santraller ve atom bombaları için gerekli olan 'U 235 ile zenginleştirilmiş uranyum', doğal uranyumdan elde edilirken, arta kalan büyük miktardaki uranyumda yoğun miktarda U 238 ve çok az miktarda da U 235 bulunuyor. U 235 miktarı doğal uranyumunkinden çok daha az olması nedeniyle 'seyrelmiş uranyum' 1 denilen bu arta kalan madde önceleri pek bir işe yaramıyordu. Çizelge 1'den görüldüğü gibi hemen hemen saf U 238'den oluşan, çok büyük miktardaki seyrelmiş uranyumun epey bir yatırım ve giderle güvenli olarak depolanması gerekiyordu. 1 ton zenginleştirilmiş uranyum elde edilirken, 7 ton kadar seyrelmiş uranyum arta kalıyor. Uranyumun yoğunluğunun büyük olması ve ince toz tanecikleri halindeki çabucak yanıcılığı nedenleriyle, seyrelmiş uranyumun mermilerin içine yerleştirilerek kalın zırhlı düşman tanklarına karşı etkin olarak kullanılması neticesinde, dağ gibi biriken atık seyrelmiş uranyuma alan açılmış oldu. Dünyada 1999'da seyrelmiş uranyumun toplam miktarı 1,2 milyon ton idi. Bu miktar, 100.000 adet, 12 tonluk kamyon dolusuna eşdeğer. Bu çözüm, hem nükleer yakıt üretim endüstrisi ve hem de silah endüstrisi için çok elverişli oldu. seyrelmiş uranyumun hiç değilse bir bölümü çok ucuz fiyatlarla ve hatta ücretsiz silah endüstrisine aktarılınca nükleer endüstrinin güvenli depolama giderlerine de gerek kalmıyordu. Mermilerde kullanılan uranyum, ya bu şekilde ortaya çıkan seyrelmiş uranyumdu ya da nükleer yakıtların reaktörlerde kullanımından sonra içindeki U 235 izotopu 'özel arıtım tesislerinde' %0,2'ye indirilerek seyreltilmiş 'kirli uranyum' idi. Kirliliği ise reaktörlerde yan madde olarak oluşan plütonyum izotoplarından kaynaklanıyordu. Mermilerde bu cins kirli uranyumun da kullanıldığı, atılan mermilerin içinde, doğal uranyumda bulunmayan U 236 izotopunun ölçümlerle ortaya çıkarılmasıyla oldu. Mermilerin çarptığı hedeflerde ve çevresinde bu nedenle U 236 ve plütonyum izotoplarının bulunma olasılığı da vardı. Şekil 1: Uranyumlu mermilerin çeşitli tipleri ve uranyumlu merminin uçuş sırasında yan parçalarından ayrılarak ok gibi hedefe yönelmesi. GAU-8, PGU-14/B tipindeki uranyum mermisinin sonundaki ateşleyici bölümüyle birlikte toplam uzunluğu 29 cm ve toplam kütlesi 690 gram. Uranyum çekirdeği merminin ön bölümünde 14,5 cm uzunluğunda olup 270 gram. Merminin hızı saniyede 1 km kadar (saate 3640 km). Mermilerin, düşman tanklarına giriciliğini artırmak için seyrelmiş uranyuma % 0,75 oranında titan maddesi katılıyor ve alaşım ayrıca sertleştiriliyor . Mermilerin içindeki uranyumun patlayıcı bir özelliği yok. Uranyumlu mermilerin yıkıcı, yakıcı gücü, sadece hareket ya da kinetik enerjisinden kaynaklanıyor. Bir cismin kinetik enerjisi, kütlesi ve hızı arttıkça büyüdüğünden, belirli çaplı bir silahtan atılan daha büyük kütleli bir merminin vurucu gücünün ya da etkinliğinin artacağı açık. 30 mm'lik ve 275 gramlık bir uranyum mermisi, saate 3600 km'lik bir hızla fırlatıldığında bunun, saate 72 km hızla giden 700 kg'lık bir otomobilin hareket enerjisi dolayında eşdeğer bir enerjisi oluyor ama mermi bu yüksek eşdeğer enerjiyi sadece 1 cm2'lik bir alana çarparak aktarırken, katmerli zırhları sorunsuz delip geçiyor. Uranyumlu mermilerin askeri yönden bir üstünlüğü de çarptığı yerde ucunun daha da sivrilip giriciliğinin artması. Halbuki diğer cins mermiler hedefe çaptığında mantar şeklini aldıklarından bunların giriciliği ve dolayısıyla etkinliği fazla olmuyor. Mermi hedefe çarptığında, aşırı hareket enerjisi büyük oranda ısı enerjisine dönüşüyor, uranyumlu mermi yüksek sıcaklıkta erirken oluşan uranyum buharındaki tanecikler çabucak yanıcı olduğundan tankta yangın çıkıyor, tankın cephane ve yakıtı tutuşup tank sonunda işe yaramaz duruma geliyor. 2001 yılı başlarında, eski Yugoslavya'da savaşlara katılan askerlerde kan kanseri hastalıklarının başgösterdiği haberleri gelmeye başladı. Bunun tartışılan nedeni ise Amerikan tanklarında kullanılan Uranyum çekirdekli mermilerdi. 1991 ve 2003 yıllarında Kuveyt ve Irak'taki Körfez Savaşları sonrasında da aynı konu gündeme geldi. İlk kez 1991'deki Kuveyt ve Irak'taki 'Çöl Fırtınası' savaşında kullanılan uranyumlu mermilerde toplam 330 ton kadar uranyum bulunmaktaydı. Bu savaşta, 30 mm'lik GAU-8 silahlarıyla atılan 784.000 merminin büyük bölümü amerikan A-10 savaş uçaklarından ateşlendi ki bu toplam 230 ton uranyum demekti. Mermilerin atıldığı bölgenin, Irak'ın güney doğusundaki Kuveyt - Suudi Arabistan sınırı boyunca olduğu sanılıyor. 2003 Körfez Savaşları'nda da bu cins mermilerden İngilizler ve Amerikalılar kullandılar. Kosovo Savaşı'nda uranyumlu mermilerden 31.000 adet kadar kullanılarak 10 ton kadar uranyum harcandı. Bosna-Hersek'te 1994-95 yıllarında bunlardan 10.800 adet kullanıldı ki bu 3,3 ton uranyum demekti.1999'daki Kosova Savaşı'nda da uranyumlu mermiler kullanıldı. Ayrıca, düşmanın uranyumsuz ve hatta uranyumlu mermilerini etkisiz bırakmak amacıyla, zırhları seyrelmiş uranyumdan olan tanklar da yapıldı.1991'deki 'Çöl Fırtınası' savaşında Amerikalılar'ın kullandığı 2054 tankın yaklaşık üçte biri (654 adedi) uranyum zırhlı tanklardı. 'Sandviç' denilen tank zırhı, iki çelik kılıf arasına 'seyreltilmiş uranyumun' konulmasından oluşuyordu. Amerikalılar 2003 Körfez Savaşı'nda bu cins seyreltilmiş uranyum zırhlı 'M1 Abrams' tanklarını kullandılar. Bir maddenin kimyasal zehirliliği denince, o maddenin kimyasal özellikleri nedeniyle sağlığı bozucu etkisi anlaşılıyor. Uranyum da kurşun, civa ve plütonyum gibi ağır metaldir ve bileşikleri son derece zehirlidir. Vücuda normalin üstündeki miktarda girdiğinde, özellikle böbrek ve karaciğerde bir süre kalır hasara neden olur.Almanya'daki radyasyon yönetmeliği, uranyum oksitlerin vücuda alınmasında günlük sınır değerleri, solunum yoluyla 2,5 mg ve besinler yoluyla 150 mg olarak belirliyor. Dünya Sağlık Kurumu besinler yoluyla vücuda alınabilecek uranyum miktarı için her kilogram vücut ağırlığı başına günde 0,6 mg üst sınır değerini öneriyor ki bu 70 kg ağırlığındaki ortalama bir kişi için 40 mg kadar oluyor. Hayvanlar üzerinde yapılan deneyler, uranyumun, besinler, su ve hava yoluyla vücuda büyük miktarlarda alınması sonucu böbrek, karaciğer ve sinirlerde ve hatta kalıtım yoluyla sonraki kuşaklarda hasar ortaya çıkarabileceğini gösteriyor. Kan dolaşımı bozukluğu, sürekli yorgunluk ve uykusuzluk da vücuda alınan uranyuma bağlanabiliyor. Diğer yandan benzol ve platin gibi bir dizi maddenin kan kanseri yaptığı biliniyor. Platin, uranyum gibi bir ağır metal. Dolayısıyla, askerlerdeki kan kanserleri incelenirken, kimyasal zehirliliğin de göz önüne alınması gerekli. Bir maddenin radyolojik zehirliliği denince, o maddenin radyoaktivite özellikleri nedeniyle sağlığı bozucu etkisi anlaşılıyor. Radyoaktif maddelerin saldığı radyasyonlar, hücrelerdeki atom ve moleküllerden elektronlar sökerek iyonlar oluşturuyor ve bu nedenle bu yüksek enerjili radyasyonlara iyonlayıcı ışınlar deniyor. Bunlar, hücrelerdeki suyu H ve OH bileşenleri şeklindeki radikallere ayırarak, hücrelerde değişimlere neden oluyor. Vücudun soğurduğu radyasyon enerjisi çoğaldıkça, vücutta daha çok hasar görülebiliyor ya da hasar olasılığı artıyor. Uranyumun radyolojik zehirliliği, düşük özgül aktivitesi nedeniyle, kimyasal zehirliliğinin yanında az. Buna karşılık plütonyumun radyolojik zehirliliği çok yüksek özgül aktivitesi nedeniyle çok önemli, kimyasal zehirliliği ise az. Neredeyse saf U 238'den oluşan seyrelmiş uranyum vücuda girdiğinde, bunun radyolojik zehirliliği yanında kimyasal zehirliliğinin de göz önüne alınması gerekli. Uranyum ve plütonyumun saldığı alfa ışınlarının vücutta oluşturabileceği radyolojik zehirliliği için, ışınlamanın vücut dışından mı yoksa vücut içinden mi olduğu önemli. U 238'in fiziksel yarılanma süresi ya da belirli bir miktarının radyoaktif bozunum sonucu yarıya inmesi için geçen süre 4,5 milyar yıl kadar büyük olmasına karşın, vücuda alınan miktarın yarısının vücuttan normal yollarla atılmasına kadar geçen süre olan 'biyolojik yarılanma süresi' çok daha az. Biyolojik yarılanma süresi, radyoaktif maddenin hangi yolla vücuda girdiği, hangi kimyasal yapıda olduğu ve ilgili organda ne süre kaldığı durumlarına göre değişik değerlerde olabiliyor ve bu, uranyum için birkaç günden birkaç yıla kadar değişim gösteriyor. Uranyumlu mermilerin bazılarından çözünemez parçacıklar halinde saçılma durumu söz konusu olduğunda, bu gibi parçacıklar vücuda girerlerse belirli organlarda yerleşip uzun süre vücudu alfalarla ışınlayabiliyorlar. Yukarda belirtildiği gibi mermi hedefe çarptıktan sonra oluşan uranyum buharı çevreye yayılıyor, tankta çıkan yangın dumanı ve hava akımlarıyla uzaklara taşınıyor. Amerika'da yapılan deneyler etkin rüzgar yönünde uranyumlu parçacıkların 40 km'den daha uzaklara kadar taşınabildiğini göstermiş. Bunların en etkin olduğu bölge ise tankın içi, tankın yüzeyleri ve 50 metrelik çevre. Bu yakın çevrede uranyum tozuyla bulaşmış toprak da oradakileri dıştan etkileyebildiği gibi, buralarda dolaşanların ayakları ve araba tekerlekleriyle de uranyumlu toz parçacıkları daha uzaklara taşınabiliyor. Toprağın 12 cm kalınlığındaki yüzeyinin uranyumlu tozlarla bulaştığı belirlenmiş. Amerikan ordusunda yapılan denemeler, Abrams tankından ateşlenen 120 mm çaplı tek bir merminin 900 ile 3400 gram arasında uranyum oksitli toz oluşturduğunu ve toz taneciklerinin kabaca yarısının vücuttan atılamayan türde olduklarını saptamış (çapları 5 mikrondan çok, 1 mikron: 1 metrenin milyonda biri). İnce kum taneciklerinin yüzde biri kadar büyüklükte olan uranyumlu toz parçacıkları, tank yakınındaki askerlerin havayı solumaları yoluyla ya da yaralanma yerlerinden doğrudan vücuda giriyorlar. Yanma sıcaklığına bağlı olarak bu parçacıklar vücut sıvısında çözünerek zehirli olabildikleri gibi çözünmeden de seramik tanecikleri şeklinde vücutta kalabiliyorlar ve yıllarca vücudu içten etkiliyorlar. Bunlar çoğunlukla akciğerlerde, kemiklerde, böbreklerde ve karaciğerde kalıyor. Uranyumun radyoaktivitesinden çok, kimyasal zehirliliği, vücuda etkili oluyor, çünkü radyoaktivitesi çok zayıf. Birçok kimyasal maddede olduğu gibi, bir maddenin vücut için tehlikeli olması, vücuda alınan miktarına bağlı. Doğal uranyumun böbreklerde hasara yol açtığı ise daha önceden beri biliniyor. Mermilerde seyrelmiş uranyumun yanı sıra, daha önce reaktörlerde kullanılmış nükleer yakıt maddelerinden kazanılmış uranyumun da kullanılmış olabileceği, Birleşmiş Milletler ilgili kurulunun raporuna göre 2001 yılından beri biliniyor. Eğer böyleyse, mermilerde az miktarda da olsa plütonyum 239 da var demektir. Nitekim mermilerde yapılan ölçümlerle bu kanıtlandı da. Daha çok nükleer reaktörlerde ortaya çıkan Pu 239 transuran grubunda olup, özellikle 5 MeV'luk enerjide alfa ışınları salıyor (yarılanma süresi 24.110 yıl). Solunumla vücuda giren plütonyum, akciğerlerde, kemik ve karaciğerde birikiyor. Mide ve bağırsaklarda tutunması akciğerlerden 10.000 kat daha az olduğundan, buralarda çok daha az etkin doz oluşuyor . Diğer yandan 1960'lı yıllarda yapılan atom bombası denemeleri nedeniyle 6.000 ile 8.000 kg Pu 239 yeryüzüne yayıldı. Bunun sonucu olarak, toprağın 20 cm'lik üst tabakasında ortalama olarak her metrekarede 40 Bq'lik bir Pu 239 aktivitesi bulunuyor. Diğer yandan seyrelmiş uranyum sivil alanda, deniz yarış motorlarının dip bölümülerine denge sağlayan ağırlık olarak, Boeing 747 gibi büyük uçaklarda dümen kapaklarını dengeleyen karşı ağırlık olarak kullanılıyor. Ayrıca gama ışınlarını, kurşundan daha iyi zırhlaması nedeniyle, nükleer santrallerde kullanılmış nükleer yakıt elemanlarının içine konduğu varillerde de zırh kılıfı olarak kullanılıyor. Merminin çarptığı yerdeki 1000 m2'lik bir alandaki her mg tozda 6 g seyrelmiş uranyum olabileceği kestiriliyor. Havadaki toz yoğunluğuna bağlı olarak bu 0,3 g/ m3 ve 30 g/ m3 arasında değişiyor. Sürekli solunduğunda bu, yılda 0,3 ile 30 mSv arasında bir radyasyon dozu oluşturuyor. Diğer yandan Kuveyt'te 1993 yazında yapılan ölçümlerde, Körfez Savaşı'ndan 2 yıl sonra bile havada seyrelmiş uranyumun çok az da olsa bulunduğunu göstermiş (0,34 ng / m3 : Metreküpte Milyarda 0,34 gram). Bunun insan vücudunda solunumla oluşturabileceği doz ise yılda 0,3 Sv. Merminin çapmasının ardından geçen ilk haftada yapraklı sebzelerin yenilmesi sonucu birkaç yüz miligram seyrelmiş uranyumun vücuda alınabileceği varsayılıyor. Kimyasal zehirlilik riski kesin olan bu miktarın oluşturacağı radyasyon dozu 0,1 mSv kadar. Merminin çarptığı yer yakınlarındaki yeraltı suyunda litrede 1 mg'a varan seyrelmiş uranyum olabileceği kestiriliyor. Bu derişimde su içildiğinde bunun kimyasal zehirliliği de var. Böyle bir su yıl boyunca içildiğinde vücutta oluşabilecek radyasyon dozu ise 1 mSv kadar. Tıpta önemli deneyimler, savaşlarda bu cins mermilerin çarptığı tanklarda bulunan ve kurtulan kişilerle hasar gören tanklarda çalışanların vücutlarının tıbbi kontrollarından sağlanıyor. Arkadaşlarının mermilerinin yanlışlıkla tanklarına ateşlenip çarpmasıyla ilk Körfez Savaşı'nda ağır yaralan 33 asker 1993'ten beri ABD'de tıbbi gözetim altında. Bu askerlerin yarısının vücutlarında bu cins mermilerin parçaları bulunuyor ve idrarlarındaki uranyum miktarı normalin üstünde. Bunlar çeşitli testlere tabi tutuluyor ve vücutlarındaki mermi parçalarının zamanla ne gibi bir etki göstereceği araştırılıyor. Vücutlarında mermi parçaları bulunmayanların ise idrarlarındaki uranyum miktarı normalin üstünde değil. 33 kişinin tümünün böbrekleri normal çalışıyor ve bunların 1991 ile 1997 yılları arasında doğan çocuklarında herhangi bir hasar görülmüyor. Kan kanserinin radyasyonun etkisiyle ortaya çıkması, ışınlanmadan sonraki 5-7 yıl arasında en çok görülebiliyor ki, bu, Balkan Savaşı tarihiyle, daha sonra kan kanseri olaylarının ortaya çıkma tarihi arasındaki süreyle kabaca çakıştığından, aralarında bir ilişki olabileceği düşünülüyor. Ancak, uranyum madenlerinde çalışan işçilerde, çok yüksek radon gazından kaynaklanan doz oluşmuş olmasına ve akciğer kanseri riskinin epey artmış olmasına karşılık, kan kanseri hastalıklarının pek artmamış olması, böyle bir ilişkiyi desteklemiyor. Diğer yandan doğadaki radonun saldığı alfa ışınları nedeniyle, her birimizin akciğerleri yılda 10 mSv'e varabilen bir doz alıyor ki, bu da 'tüm vücut etkin dozu' olarak 1,2 mSv'e eşdeğer. Endüstri ülkelerinde, yaşları 20 ile 40 arasında olan her 100.000 kişide, ortalama olarak yılda 8-11 kan kanseri hastalığı görülmektedir. 3 yıllık Balkan Savaşı'na 100.000 askerin katıldığı göz önüne alındığında, bu sürede, başka hiçbir etkene bağlı olmaksızın 30 kadar askerin normal olarak kan kanserine yakalanabileceği beklenir ki, bu da Balkan Savaşı sonrası ileri sürülen kan kanseri savlarının, kullanılan uranyumlu mermilere bağlanmasının tutarlı bir dayanağı olmadığını gösteriyor. Balkan Savaşı'na katılmış askerlerde baş gösterdiği ve uranyumlu mermilerin etkilerine bağlandığı ileri sürülen kan kanseri hastalıklarının radyolojik yönden incelenerek kanser riskinin hesaplanması ve bu bağlantının sınanması gerekli. Kanser riski hesabıyla ilgili olarak elde daha iyi bir model bulunmadığından W. Jacobi'nin 1995-97yıllarında yapmış olduğu ve Wismut uranyum madeninde çalışan işçilerin kansere yakalanma riski modeline başvurmak gerekiyor. Bu model doğadaki uranyum için geçerli olduğundan ve doğal uranyumun da özgül radyoaktivitesi, seyrelmiş uranyumunkinden %50 kadar fazla olduğundan, bu modelle elde edilen sonuçlar, seyrelmiş uranyum için olduğundan daha yüksek çıkıyor (doğal uranyumda U 235 çok daha fazla). Ayrıca bu model, uranyumun radyoaktif bozunumundan ortaya çıkan dizideki izotopların birbirleriyle radyoaktif denge halinde olduğunu öngörüyor ki, bu, seyrelmiş uranyum için geçerli değil. Bu nedenlerle bu modelle hesaplanan kanser riski değerlerinin abartılı olacağı açık. Savaşta sağ kalan, örneğin 25 yaşındaki bir asker için, merminin çarpmasının hemen ardından oradaki uranyumlu havayı soluması ve bunu aynı askerin aralarla 10 kez yaşadığı en kötü varsayım olarak düşünülmüş. Aslında bu varsayım, böyle bir olayı yaşayan bir askerin art arda görevlendirilmesi mümkün olmadığı için, pek gerçekçi değil. Buna rağmen bu kötümser varsayıma göre yapılan model hesabı, askerin kan kanserine yakalanmasının uranyumlu havadan ileri gelme riskinin %1,7 olduğunu göstermiş. Bunun anlamı ise aynı durumu aynı koşullarda yaşayan askerlerden 58'inde kan kanseri ortaya çıkarsa bunlardan sadece birindeki kan kanserine seyrelmiş uranyumlu havanın neden olduğu söylenebilir (100/1,7=58). Asker, kemik kanserine yakalanmış ise bunun seyrelmiş uranyuma bağlanma olasılığı bu modele göre %6,9. Diğer yandan yapılan ayrıntılı doz hesapları, kan kanserine yakalanma riskinin doğal uranyumun radyoaktif bölünme ürünlerinden kaynaklandığını gösteriyor. Bu cins radyoaktif bölünme ürünleri ise seyrelmiş uranyumda pek bulunmuyor (seyrelmiş uranyumda U 235 çok daha az, U 234 neredeyse yok gibi, radyoaktif bozunma ürünleri ise radyoaktif dengede değil, Çizelge 1'e ve yukardaki ilgili bölüme bkz). Çizelge 3'te doğal ve seyrelmiş uranyumun 1 gramının solunumla vücuda alınması sonucu bu modelle hesaplanan yaşam boyu riskleri karşılaştırılmakta ve çeşitli organların yaşam boyu riskine olan katkıları gösteriliyor. ICRP 72'de verilen solunum dozları genel halk için. Yukardaki açıklama ve yaklaşımlardan görüldüğü gibi, seyrelmiş uranyumlu mermilerin ve tankların, çevre ve insana etkileri çok yönlü olarak inceleniyor ve tartışılıyor. Tartışılıyor, çünkü askerlerin ne kadar süre ve hangi derişimde seyrelmiş uranyumlu havayı soluduklarıyla ilgili tutarlı bir veri yok. Dolayısıyla, hesaplar ve kestirimler, bir dizi varsayım ve modellere dayanılarak yapılıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı 6 çerçevesinde yapılan bilimsel araştırmalardan bugüne kadar alınan sonuçlar, Bosna'da çevrenin ve halkın doğrudan bir tehlike içinde olmadığını gösteriyor. Ancak gerek Bosna ve gerekse Irak için seyrelmiş uranyumun savaş sırasında çevreye, havaya ne ölçüde yayıldığıyla ilgili ayrıntılı veri ve bilgiler yok. Yanan tanklardan yükselen seyrelmiş uranyumlu havanın 40 km kadar uzaklara yayıldığı bulguları göz önüne alınarak, korunmasız kalan kimselerin vücutlarında radyoaktif maddelerin birikerek oldukça yüksek dozlar oluşturabileceği de gözardı edilmiyor. UNEP çevrede kalmış olan uranyum mermi ve artıklarının toplatılmasını öneriyor. Mermilerin çarptığı yerler çevresi dışındaki canlılar için ise herhangi bir tehlike bulunmuyor. Bunun nedeni uranyumun, 'toprak-bitki-hayvan-insan' biyolojik çevriminde kötü aktarılması. Diğer yandan, uranyumlu mermilerin, askerlerin sağlığını etkileme olasılığının çok az olabileceği sonucuna rağmen hiç olmayacağı da, savaş sırasında ölçüm değerleri bulunamayacağından, bilimsel olarak kanıtlanamıyor. Plütonyumun mermilerde bulunup bulunmadığına ve miktarına göre, plütonyumun sağlığa etkisi ve tehlikesi, uranyumunkinden çok daha olası. Plütonyumun uranyum gibi kimyasal zehirliliği de var, ancak radyasyon etkisi iyice büyük ve uranyumunkinden kat kat daha çok. Eski Yugoslavya'da kullanılmış uranyumlu mermilerden ve uranyumlu tank zırhlarından alınan örneklerin laboratuvar ölçümleri ise plütonyumun katkısının çok düşük olduğunu gösteriyor. Uluslararası halk direncinin, uranyumlu mermilerin ilerde kullanılmasını önleyeceği ise iyice şüpheli. Çünkü gerek uranyumlu mermiler ve gerekse uranyum zırhlı tanklar, daha önce kullanılan ve içinde uranyum olmayanlara karşı, savaşta büyük üstünlük gösteriyor. Örneğin Körfez Savaşı'nda, Irak ordusunun T-72 tanklarını, Amerikalılar uranyumlu mermilerle 3 km uzaklıktan vurup delmelerine ve büyük hasar oluşturmalarına rağmen, Iraklılar, Amerikalılar'ın 'sandviç kılıflı tanklarını' alışılmış mermilerle 400 m'den vurup etkili olamadılar. Diğer yandan gerek nükleer santraller, gerekse nükleer yakıtla çalışan denizaltılar ve atom bombası yapımı nedeniyle doğal uranyum zenginleştirilirken, arta kalan seyrelmiş uranyum çığ gibi birikiyor ve bunun büyük giderlerle güvenli olarak depolanması sorunu çözülemiyor. Askeri amaçlı kullanımı dahi, biriken dağı belirgin bir ölçüde azaltamıyor. Ukrayna'da seyrelmiş uranyumlu mermiler kullanılırsa, eski deneyimlerden yukarıda açıklanan derslere göre benzer sonuçlar beklenmelidir.


Cassini uzay sondası Satürn'ün uydusu Titan'da metandan oluşan muazzam bir gölü inceledi. Gölün suyu Titan'da ne kadar tuhaf bir havanın hakim olduğunu açıklıyor. Titan'ın 1,6 milyon kilometrekaresi suyla kaplı. En büyük göllerden biri olan Ligeia Mare dünyamızın en büyüğü olan Superior gölünden yüzde elli daha büyük. Ölçümlere göre Ligeia Mare büyük ölçüde sıvı metandan oluşuyor. Bu madde dünyamızda daha çok gaz halinde bulunsa da Titan'daki dondurucu soğuklarda sıvı halde. NASA araştırmacıları 160 m derinliğindeki gölde büyük bir dinamiğin varlığından söz ediyorlar. Dev gölün atmosferdeki metan içerikli yağmurla beslendiği düşünülüyor. Tahminlere göre bu ağır madde diğer sulara akıyor yahut gölün dibine çöküyor. Cassini Titan gölünün altında, diğer organik maddelerden oluşan çamurumsu bir tabaka tespit etmiş. Bu hidrokarbonlarınsa Titan'ın atmosferinde güneş ışığının etkisiyle oluştuğu sanılıyor.


Gelecekteki uzay yolculukları yıllarca sürebilecek. Bu durumda astronotlar neyle beslenecekler? Büyük bir olasılıkla yalnızca hazır yiyeceklerle değil. Bilim insanları astronotların taze sebze de yiyebilmeleri için kolları sıvadı bile. Kısa bir süre önce dünyaya dönen astronot Scott Kelly bir videoda Uluslararası Uzay İstasyonu'nda taze Akdeniz salatası yerken görülmüştü. Akdeniz salatası, besleyici bir toprak paketinde kırmızı ve mavi LED lambalarıyla aydınlatılarak UUİ'de yetiştirilmişti. Bitkilerin büyümeleri için su, ışık ve belli başlı besleyici maddelere ihtiyaçları vardır. Fakat uzayda bunları bulmak kolay değildir ve bu yüzden de bu değerli kaynakların, atıkları yeniden değerlendirilebilir şekilde kullanılması gerekiyor. Botanikçi Ray Wheeler, NASA'da bu konu üzerinde 1988 yılından beri çalışıyor. Taze salata dışında çiçek de yetiştirmeye yarayan sistem Veggieyi UUİ'de deneyen de o olmuştu. Wheeler patates, tatlı patates, buğday ve soya fasulyesinin de uygun adaylar olduğu söylüyor. En azından patatesle ilgili deneyler söz konusu. NASA'nın Cape Canaveral tesislerindeki bir biyokütle üretim deposunda, dış dünyaya tamamen kapalı bir şekilde patates yetiştiriliyor. Yapay ışık altında büyüyen patates bitkileri kullanılmayan fazla suyu ve besleyici maddelerini, eğik olarak yerleştirilen dikim kaselerinde topluyorlar. NASA öte yandan Merritt adasındaki Kennedy Uzay Merkezi'nde mesela Mars'taki bir yaşam modülüne kenetlenebilecek bir bitki modülü üzerinde çalışıyor. Tüp benzeri mini serada bitkiler yaklaşık olarak 20 metrekarelik bir alanda, özel raflarda yer kaplamayacak şekilde yetiştirilecek. Burada en önemli konu elbette ki ışık. Çünkü güneşten çok uzakta yer alan Mars, dünyamızın neredeyse yarısı kadar güneş ışığı alıyor. Ayrıca Mars'ta güneş ışığının büyük bir kısmını engelleyecek şiddetli toz fırtınaları da yaşanıyor. Ayrıca kuvvetli morötesi ışınının, farklı hava basıncının ve değişen kütle çekiminin bitkiler üzerindeki etkileri de bilinmiyor henüz. Bu konuda Alman araştırmacılarının bir projeleri var. Eu-CROPIS projesiyle 2017 yılına dek, yörüngeye mini seralı bir araştırma uydusu gönderilecek. İki modülde farklı kütle çekim kuvvetleri yaratılacak. Uzmanlar, Mars ve Ay'daki koşulları oluşturacaklarını söylüyor. Aynı ekip ayrıca idrarı, gübreye dönüştürecek bir biyolojik filtreleme sistemi de geliştirmiş.


Son yıllarda birçok ülke uzay araştırmalarını hızlandırırken, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin altın ve değerli metal yüklü dev asteroidi keşfetme misyonu en çok merak uyandıran projelerden biri. Uzay bilimcilerin ilk tahminlerine göre 'Psyche 16' adlı bu asteroitteki altın ve değerli metallerin toplam değeri 700 kentilyon dolar. 2022'de NASA, "Psyche: Metal dünyasına yolculuk" adlı misyonu kapsamında inceleme çalışmalarına başlayacak, Florida'daki Kennedy uzay merkezinden insansız uzay roketi fırlatmayı hedefliyor. 1967'de, Washington'da kabul edilen ve 104 ülkenin imzasını taşıyan "Dış Uzay Anlaşması" uyarınca hiçbir özel veya kamu kuruluşu Ay ya da gök cisimlerinin kaynaklarını işletemez. Ancak 1979'da imzalanan Ay Sözleşmesi'nde ise, Ay ve tüm gök cisimlerin kaynaklarının insanlığın ortak mirasının bir parçası olduğu ifade ediliyor. Buna göre bazı ülke ve özel kurumlar, uzay kaynaklarının insanlığın yararına kullanılabileceğini savunuyor. En son 2015'de ABD'de kabul edilen Space act yasası, Amerikan vatandaşlarına uzayda ticari aramalar yapmaları ve buldukları madenleri çıkarmalarına hak tanındı. Söz konusu yasa, Dış Uzay Anlaşması ile ters düştüğü gerekçesiyle eleştiriliyor. Uzay madenciliğinin fizibil olabilmesi için birçok alanda yeni icatlar ve inovasyonlar gerçekleşmesi gerektiğini aktaran Yıldız, "Yeniden kullanılabilir roketleri icat edeli şurada ne kadar oldu? Dün bir bugün iki. Uzaya bir şey çıkarmak hala çok masraflı. Bir kilo bile hala 30 bin dolara mal oluyor." diyerek teknik olarak da meselenin henüz gerçekçi olmadığına vurgu yaptı. NASA'da benzeri çok sayıda fikir olduğunu ancak henüz madencilik yapma anlamında somut aşamaya geçmiş proje olmadığını belirten Yıldız, çıkan haberlere temkinli yaklaşmak gerektiğine inanıyor.


Standard kozmolojik modele göre evrenimiz yaklaşık 13,8 milyar yıl önce, ilk patlamadan sonra genleşmeye başladı. Kütle çekim kuvvetleri nedeniyle madde, örneğin galaksi kümesi gibi daha büyük yapılar şeklinde birleşti. Bu yüzden maddenin uzaydaki dağılımı, evrenin ne şekilde geliştiğini gösteren önemli bir ipucu. Fakat son bir araştırmanın sürpriz sonuçları, evrende ne kadar maddenin bulunduğunun ve bu maddenin gerçekte ne şekilde dağıldığının hala kesin olarak bilinmediğini gösterdi. Hollandalı, İngiliz, Avustralyalı, İtalyan, Maltalı, Kanadalı ve Alman bilim insanlarından oluşan ekip, evrendeki maddenin bugüne dek sanılanın aksine daha basit ve daha az yapılandığını buldu. Ekip, evrendeki maddenin yoğunluğunu ve dağılımını belirlemek için Şili'deki Avrupa Güney Gözlemevi'ndeki VLT tarama teleskopuyla gözlem yaptı. Değerlendirme için kullanılan görüntüler dolunayın 2200 misli büyüklükteki bir alanı kaplıyor. Burada bizim için galaksilerin uzun eksenlerinin hangi yönde olduğunu görmekti. Görüntülerdeki milyonlarca galaksinin evrendeki ilk doğrultuları tamamen rastlantısal. Bu rastlantısal dağılımda ölçülen oynamalar ise zayıf kütleçekimsel merceklenmeyle alakalı. Büyük kütleler ışığı hafifçe saptırıyor. Tıpkı kavisli biçimi nedeniyle bir şarap kadehinin, arkasındaki görüntüyü değiştirmesi gibi, kütleçekimsel merceklenme de galaksilerden yansıyan ışığı bozar. Evrendeki maddenin büyük bir kısmı, yıldız, toz veya gaz olarak görünmez, bu yüzden de karanlık madde olarak isimlendirilmiştir. Fakat kütleçekimsel merceklenme sayesinde görülebilir biçimdeki büyük kütlelerin ve karanlık maddenin nerelerde bulunduğu ve ışığı ne şekilde yönlendikleri belirlenebiliyor. Evrenin belli başlı bölgesindeki sapma açısı bilindiğinde, kütlelerin büyüklükleri hakkında bir fikir edinilebiliyor. Küçük kütleçekimsel merceklenmeler küçük kütlelere, büyük etkiler büyük kütlelere işaret eder. Araştırmacılar gökyüzünün farklı bölgelerinde bu ölçümleri yaparak, düşük ve yüksek yoğunlukları gösteren bir kütle dağılım haritası çıkarmışlar. Açıklamalara göre bu çalışma, zayıf kütleçekimsel merceklenmeye dayanan en kesin kozmolojik inceleme. Sonuçlar gerçekten de ilginç: Diğer araştırma gruplarının daha önceki sonuçlarının aksine evren sanılandan daha az madde içermekte. Özellikle de ESA'nın Planck uydularıyla gerçekleştirilen ve evrenin temel özelliklerini araştırmaya dayanan en önemli uzay misyonunun sonuçlarıyla örtüşmüyor. Yeni sonuçlara göre, evrendeki maddenin yaklaşık beşte birini meydana getiren karanlık maddenin kozmik ağı, bugüne dek sanılandan daha zayıf yapılanmış. Güncel sonuçlar ve diğer sonuçlar arasındaki bu tutarsızlık konuyla ilgili çalışmaları tetikleyebilir. Sonuç, ilk patlamadan sonraki teorik modelin iyileştirilmesine yardımcı olarak, modern evreni daha iyi anlamamızı sağlayabilir.


33 yıl önce bugün Salyut 7 kozmonotu Svetlana Savitskaya, uzayda yürüyen ilk kadın oldu. Bir pilotun kızı olan Svetlana Savitskaya, çocukluğundan beri uçmayı hayal etmişti. Önce paraşütle atlamada dünya şampiyonu oldu, daha sonra test pilotu ve sonunda da bir kozmonot... Sahadaki başarıları eşsizdi ve uçma tutkusu ile rekabet edebilecek birisini bulmak çok zordu. Svetlana Savitskaya, 8 Ağustos 1948'de Moskova'da doğdu. Sovyet Hava Savunma Komutanı Yardımcısı Yeveniy Savitsky'nin kızı olarak ayrıcalıklı bir gençlik yaşadı. On altı yaşındayken, ailesinin izni olmadan paraşütle atlamaya başlamıştı. Babası bu ilgisini keşfettiğinde, ona destek oldu. 17. yaş gününe kadar 450 kez atlayış yaptı. 18 yaşında, en iyi Sovyet havacılık mühendisliği okulu olan Moskova Havacılık Enstitüsü'ne kayıt olurken pilotluk dersleri de alıyordu. 20 yaşına geldiğinde ise tek başına uçuş yapabiliyordu. Svetlana Savitskaya Havacılık Enstitüsü'nden mezun olduktan sonra uçuş eğitmeni olarak çalıştı. 1970 yılında akrobasi alanında olmak üzere, havacılıkta 18 dünya rekoru kırdı. 1972'de Savitskaya yirmi çeşit uçak ile çalışmış ve 1.500 uçuş saati deneyimi yaşamıştı. Savitskaya, 30 Temmuz 1980'de kadın kozmonot grubunun bir parçası olarak seçildi. Kozmonot araştırmacısı olarak Salyut uzay istasyonu ve Soyuz-T uzay aracı üzerindeki uçuş görevlerine yönelik bir eğitim kursuna başladı. 19 Ağustos 1982'de diğer kozmonotlar Alexander Serebrov ve Leonid Popov ile birlikte Soyuz T-7 uzay aracı ile Salyut 7 uzay istasyonuna gitti. Birkaç deney yaptıkları 7 gün, 21 saat, 52 dakikalık görevden sonra Dünya'ya döndüler. Böylece Savitskaya, uzaydaki 53. kozmonot ve 2. kadın kozmonot oldu. 2 yıl sonra Soyuz T-12 uzay aracı ile ikinci uzay uçuşuna katıldı. 33 yıl önce bugün, 25 Temmuz 1984'te kozmonot Vladimir Dzhanibekov ile Salyut 7 istasyonunda kaynak deneyleri yapmak için, EVA denilen, araç dışı etkinlik gerçekleştirdi. Bu etkinlik 3 saat 35 dakika sürdü ve Savitskaya uzayda yürüyen ve iki kez uzaya giden ilk kadın oldu. 4118 Sveta asteroidi onun adını taşır. Dünya Kadınlar Günü nedeniyle sadece kadın kozmonotlardan oluşan ekibin komutanı olarak Salyut 7 istasyonuna gitmeleri planladıysa da, sonrasında iptal edildi. Savitskaya 1987'de uzay araçları ve uzayda kullanılan çeşitli malzemeler üreten Rus şirketi RKK Energiya'ya baş tasarımcı olarak atandı. Svetlana Savitskaya, uzay çalışmalarında bir kadının varlığının kesinlikle gerekli olduğuna inanıyor. Karma bir ekibin daha verimli çalıştığına dikkat çekiyor ve ekliyor: "Ayrıca bir kadın, yörüngedeki bazı operasyonlar için daha uygun, mesela biyoteknolojide." Bilim insanları da, renk seçiciliği konusunda kadın gözünün erkeğe göre daha dikkatli olduğunu savunuyor. Kadınlar, daha geniş bir skalada renk ayrımı yapabiliyor, bu da uzaydaki maden yataklarını tespit edebilmek için çok önemli. Uzmanlara göre, bir kadının dikkati, astrofizik araştırmalarında hayati önem taşıyor. Kadınların uzay çalışmalarında ön plana çıkmasıyla, "erkek işi" mi yoksa "kadın işi" mi tartışmaları önemsiz hale geldi. Ancak bu herkesin uçabileceği anlamına gelmez, sadece profesyoneller uçabilir.


Çin'in Chang'e-5 keşif aracıyla 23 gün süren uzay yolculuğunu tamamlayan yaklaşık bin 500 çeltik tohumu, Çin'in güneyindeki Guangdong eyaletinin Guangzhou kentindeki bir serada filizlenerek yapraklarını açtı. Tohumlar, geçtiğimiz Kasım ayında 760 bin kilometreden fazla yol kat ederek Ay'a ulaştıktan sonra 17 Aralık'ta Dünya'ya geri dönmüştü. Tedarikçileri olan Güney Çin Tarım Üniversitesi'nin Bitki Uzay Islahı ve Ulusal Mühendislik Araştırma Merkezi'ne teslim edilen tohumlar, Şubat ayı sonunda Guangdong'da ekilmişti. SCAU Bitki Uzay Islahı ve Ulusal Mühendislik Araştırma Merkezi'nin Müdür Yardımcısı Guo Tao, Guangdong'un Çin'in üstün ekolojik koşullara sahip önemli çeltik yetiştirme bölgelerinden biri olduğunu belirterek, "Guangdong'un çeltik üretiminde de uzun bir geçmişi var. Yolculukları sırasında Van Allen kuşaklarından geçen tohumlar, şiddetli güneş lekesi aktiviteleriyle karşılaştı. Tohumlardan bazıları, kozmik radyasyon ve sıfır yer çekimine maruz kaldıktan sonra mutasyona uğrayıp dünyada ekildiklerinde daha yüksek verim ve kalite elde edebilir. Bu, derin uzay ortamında yapılan türünün ilk deneyi olma özelliği taşıyor" dedi. Tao, Güney Çin Tarım Üniversitesi'nin 1996'dan beri uzay ıslahı yaptığını ifade ederek, "Bugüne kadar 24 uzay uçuşu gerçekleştirdik ve 57 yeni çeltik türü ürettik. Bu araştırma, ülkemizin uzay ıslahı alanındaki seviyesine liderlik ediyor" diye konuştu. Çinli araştırmacı söz konusu çeltik tohumlarının bir "uzay ailesine" doğduğunu belirtti. Tao, "Bunlara 'ebeveynleri' de uzay ıslahı ile seçildiğinden, uzayda yetişen ikinci nesil çeltik tohumları diyebilirsiniz. Chang'e-5 keşif aracıyla yolculuk eden çeltik tohumlarının, bu kez ebeveynlerini geçmesini ve daha iyi çeltik çeşitleri haline gelmelerini umuyoruz" ifadelerini kullandı.


Uzay keşiflerinin yılı diyebileceğimiz bir yılı geride bıraktık. Kara delik fotoğrafının elde edilmesinden öte gezegen keşiflerine, Ay'a geri dönüş projelerinden evrenin oluşumuna yönelik birçok gizi içinde barındıran asteroit araştırmalarına kadar 2019'un en önemli uzay çalışmalarını hatırlayalım. Şöhretli astrofizikçi Carl Sagan'ın Bir yerlerde inanılmaz bir şey keşfedilmeyi bekliyor. sözü, Ay ve Mars misyonlarının ardından hiç bu kadar anlamlı olmamıştı. Geride bıraktığımız yıl, uzay keşifleri açısından verimli bir yıl oldu. Öte gezegenler, asteroit araştırmaları ve tabii ki kara delik fotoğrafı, yeni keşiflerin odak noktasıydı. 2019 aynı zamanda Ay'a geri dönüş projelerinin başlangıç yılıydı; Çin, Hindistan ve İsrail başta olmak üzere birçok Ay görevi, uzay ajanslarını sadece bilim haberciliği yapan mecraların değil, The New York Times'tan The Guardian'a kadar birçok önemli gazetenin manşetine taşıdı. Bilimsel ve teknolojik gelişimin bizi uzayda nerelere götürdüğüne göz atıyoruz. Son dönemin şüphesiz en önemli uzay keşiflerinden birine bakıyorsunuz. Elde edilen ilk kara delik fotoğrafından bahsediyoruz. Diğer gelişmelere oranla daha meşakkatli ve uluslararası bir çabanın eseri olması, kara delik fotoğrafını 2019 uzay keşifleri arasında öne çıkarıyor. Bu başarı, on yıldan uzun süren bir çalışmadan sonra Event Horizon Teleskobu'nun topladığı verilerin işlenmesiyle mümkün oldu. Kara delik fotoğrafının hikayesini, İstanbul ziyareti sırasında ekibin önemli bir parçası olan Prof. Dr. Feryal Özel'den dinlemiş ve dergimizde yer vermiştik. Özel, bu çalışmanın teori ve hesaplama kısmındaydı. Meslektaşları ise teleskobun inşası ve veri toplamaya odaklandı. Onlarca bilim insanının ortak çabasıyla ortaya çıkan bu ikonik resim, evrenimizin nasıl işlediğine dair temel bir teoriyi de doğrulamış oldu: Einstein haklıydı! 2019, Ay'a geri dönüş görevlerinin yılı oldu desek hata etmiş olmayız. 1972'deki son Apollo görevinden beri ayak basılmayan Ay, uzay bilimcilerin yeniden gözdesi haline geldi. Rusya, ABD ve Çin'den sonra Ay'a inmeyi başaran dördüncü ülke olmayı amaçlayan Hindistan, Ay'ın Güney Kutbu'na iniş görevi (Chandrayaan-2) ile İsrail ise özel sektör girişimi bir uzay aracı ile Ay'a inmeyi denedi. Ancak iki ülke de son anda uzay araçlarıyla bağlantılarını kaybederek başarısız oldu. Bununla birlikte özellikle ABD ve Rusya'nın uzay ajansları önümüzdeki yıllarda Ay'a insanlı olarak yeniden gitmeyi ve hatta istasyon kurmayı hedefliyor: Yeniden dönüşün hedefi evrenin keşfine yönelik daha net sinyaller almak ve diğer gezegen keşifleri için yakın istasyon kurmak. Bilimin heyecan verici olmasının en büyük sebebi, her an kabullerimizi yıkma olasılığı olsa gerek. Bunlardan birine daha 2019'da tanıklık ettik: Daha önce 79 uyduyla Jüpiter'in en çok uyduya sahip gezegen olduğu düşünülüyordu. Yanılıyorduk. Uluslararası Astronomi Birliği'ne bağlı Küçük Gezegen Merkezi'nin açıklamasına göre, görüntülenen 20 yeni uyduyla Satürn, Güneş Sistemi'ndeki uyduların en fazlasına sahip gezegeniydi. Bu keşifle birlikte gezegenin uydu sayısı 82 olarak güncellendi. ABD'nin başkenti Washington'daki Carnegie Enstitüsü'nden astronom Scott Sheppard, bunun geçici bir durum olmadığını ve Satürn'ün bu unvanı korumaya devam edeceğini söylüyor. Çünkü Satürn'ün yaklaşık 100 uydusu olduğunu tahmin ediyor. NASA'nın Mars'taki yüzey aracı InSight, 300'den fazla deprem tespit etti. Söz konusu keşifler, kızıl gezegenin geçmişine ışık tutarak kızıl gezegenin gizli jeolojisini ortaya çıkarıyor: Toprak yapısı beklenenin uzağında. InSight, iniş yapmış olduğu Mars ekvatoruna yakın bölgeden, günde yaklaşık iki deprem tespit ediyor ve bu oran artıyor. Bilim insanları, bu depremleri, gezegenin kabuk, manto ve çekirdek katmanlarını deşifre etmek de dahil olmak üzere Mars'ın yeraltı yapısını araştırmak için kullanmayı amaçlıyor. Mars'ta şimdiye kadar tespit edilen bu depremler, Dünya ve Ay dışında tespit edilen ilk depremler olarak da tarihe geçti. Mars'ta tespit edilen depremlerin çoğu küçük, hatta Dünya'da hissedilecek olanlardan çok daha küçük. Ancak ikisi, bilim insanlarının onları kaynaklarına kadar izleyebilecekleri denli büyüktü; neredeyse 4 büyüklüğünde... Görevden elde edilen diğer erken bulgular, her gece aracın etrafında görünen gizemli manyetik titreşimleri içeriyor. Bu tür sismik sinyallerin incelenmesi, bilim insanlarının Mars'ın derin iç yapısını daha iyi anlamalarına yardımcı olabilir. Dünya'daki sarsıntılardan farklı olarak Mars'taki yeraltı aktivitesinin, soğudukça gezegenin büzülmesinden kaynaklandığı düşünülüyor. Arrokoth ile tanışın: Kendisi, şimdiye kadar keşfedilen Dünya'ya en uzak cisim. 1 Ocak'ta NASA'nın New Horizon uzay aracı tarafından Kuiper Kemeri'nde ziyaret edilen nesnenin ilk adı Ultima Thule'ydi. Artık resmen Arrokoth olarak biliniyor. Tam 34 kilometre genişliğinde. Colorado'daki Southwest Araştırma Enstitüsü'nden Yeni Ufuklar Baş Araştırmacısı Alan Stern, Arrokoth' adı, gökyüzüne bakmanın ve ötedeki yıldızlar ile bize uzak dünyaları merak etmenin ilhamını yansıtıyor. ifadelerini kullandı. Kimine göre kardan adam kimine göre de bir cesede benzetilen Arrokoth'un garip şeklinin kökenlerini ortaya çıkarmak, evrenin oluşumunun ilk aşamalarına dair fikirler verebilir. NASA'dan Lindsay Keller, 2019'da ilginç bir buluşa imza attı. Keller, NASA'nın stratosferden topladığı parçacıkların bir kısmının Kuiper Kuşağı'ndan gelebileceği ortaya çıkardı. Her yıl Dünya'nın stratosferinde yaklaşık 40.000 ton uzay tozu biriktiği düşünülüyor. NASA da 1970'lerden bu yana örnek toplamak için balon ve uçakları kullanıyor. Sadece birkaç on mikrometre genişliğinde olabilen bu partiküllerin, Güneş'e Jüpiter'den daha yakın kuyruklu yıldızlardan ve asteroitlerden geldiği düşünülüyor. Ancak Keller, bu partiküller için farklı bir görüşe sahip. Keller, 21 Mart'ta Ay ve Gezegen Bilimleri Konferansı'nda yaptığı konuşmada, bu parçacıkların bir kısmının Neptün ötesindeki yörüngedeki buzlu cisimlerin bulunduğu Kuiper Kuşağı'ndan gelebileceği ortaya çıkardı. Bu parçacıkları yakından incelemek, Kuiper Kuşağı'ndaki gizemli cisimlerin ne kadar uzaktan geldiği ve ne şekilde oluştuğunu ortaya çıkarabilmesi açısından önem taşıyor. Yeni nesil dış gezegen avcısı iş başında! NASA'nın Geçiş Halindeki Öte Gezegen Araştırma Uydusu , görevinin ilk yılında önemli keşiflere imza attı. Uydu, ilk birkaç aylık gözleminde tam sekiz öte gezegen buldu. Bunlardan bazıları, astronomların daha önce gördüklerinden farklı. Örneğin, saf su kadar yoğun bir öte gezegen olan LHS 3844b, yaklaşık 540 C sıcaklığa sahip tam bir lav gezegeni. Nisan ayının başında göreve başlayan TESS, temmuz ayında gözlemlerine başlamıştı. Ekim ayında görevi sona eren Kepler teleskobunun ardılı olan TESS, yıllar boyunca tek bir gökyüzü parçasını gözlemleyen Kepler'in aksine, her ay yeni bir gökyüzü segmentini tarıyor. Uydu, iki yıl boyunca Dünya'nın yörüngesinden görülebilen gökyüzünün tamamını taramış olacak. Dinozorların nasıl yok olduğuna yönelik farklı teoriler bulunsa da bilim insanları tarafından en çok kabul göreni, yaklaşık 65 milyon yıl önce Dünya'ya çarpan bir asteroit senaryosuydu. Yapılan yeni bir çalışmaya göre, söz konusu çarpışma, Meksika Körfezi'nden yayılan devasa bir tsunamiye de neden oldu. Çarpmanın etkisi büyük bir ekolojik yıkımda karşılığını bulacaktı. Araştırmacılara göre bu asteroit sadece dinozorları etkilemedi, aynı zamanda şok dalgalarını tetikledi ve atmosfere çok miktarda sıcak kaya ve toz yaydı. Bu da sürtünme sebebiyle orman yangınlarını başlattı ve canlı hayvanları küle çevirdi. Bu parçacıklar atmosfere de süzüldü ve yıllarca Güneş ışınlarının gelmesine engel oldu. Böylelikle bitkileri ve onları yiyen hayvanları da öldürdü. Cretaceous-Paleogene olarak adlandırılan 14 kilometre genişliğindeki Chicxulub asteroidinin böylesi bir yokoluşa sebep olduğu zaten biliniyordu. Ancak tsunami bulgusu çok yeni. Michigan Üniversitesi'nden dünya ve çevre bilimleri araştırmacısı Molly Range, Chicxulub asteroidinin Dünya üzerinde çok büyük bir tsunamiye neden olduğunu söylüyor. Japonya Uzay Ajansı'nın ilk Hayabusa sondasının, 2010'da Itokawa asteroidinden parça toplayarak dönmesinin ardından Hayabusa2 görevinin, Dünya'ya asteroit getirecek ikinci uzay aracı olması bekleniyor. Hayabusa2, şubat ayında örnek toplamak için Ryugu asteroidine indi. Bilim insanları, 13 Kasım'da eve dönüş yolculuğuna başlayan Hayabusa2'nin 2020'nin sonlarında Dünya'ya inmesini bekliyor. Başka bir örnek toplayıp Dünya'ya geri getirme görevi olan NASA'nın OSIRIS-REx aracı ise halen asteroidinin etrafında dönüyor. Uzay aracı, Aralık 2018'de Bennu asteroidine ilk geldiğinde kayalarla dolu sağlam bir yüzeyle karşılaştı. Kötü haber şu ki araç, daha çok plaj benzeri arazide gezinmek için tasarlanmıştı. OSIRIS-REx'in Bennu'dan toplayacağı örneklerin 2023 yılında geri gelmesi ve parçaların, Dünya'daki yaşam için moleküler bir başlangıç paketi sağlayıp sağlamadığını ortaya çıkarabileceği düşünülüyor.


29 Mayıs 2020'ye ait bu fotoğrafta, 2017 sonbaharından bu yana yaşanan en büyük ışın patlaması görülüyor. Işının uzantıları özellikle de güneşin sol üst kenarında çok belirgin. Bu parlama güneşimizin yeniden uyanışını ve yeni bir etkinlik döngüsünü müjdeleyen güneş lekelerinden çıkıyor. Güneşimizin etkinliği bir döngüyü takip eder. 11 yıllık bir arayla sakin bir evre ve çoğalan güneş lekeleri yaşanır. Güneş maksimumu yaklaştığında sık sık güneş fırtınaları yaşanır. Bu dönemde uydular ve iletişim sistemlerinde bozukluklar yaşanırken, güneş etkinliklerinin en düşük olduğu zamanlarda da iklimde soğuma meydana gelebilir. Ancak burada sorun şu: bir güneşim maksimuma mı yoksa minimuma mı ulaştığı sonrasında anlaşılabiliyor. Bu yüzden astronomların güneşimizi sürekli takip etmek zorundalar. Son aylarda güneşimizin göreceli olarak minimuma ulaştığı sanılıyordu. Fakat Solar Dynamics Observatory gözlemevinin görüntülerinde, güneşin arka yüzünde büyük bir güneş lekesi grubunun oluştuğu görülüyor. Manyetik açıdan son derece etkin olan bu bölgeler dünyamızdan henüz görülmese de güneşin dönüşüyle bize doğru yöneleceklerdir diyor araştırmacılar. Yeni güneş lekelerinin etkin olduğu, 29 Mayısta alınan görüntülerden anlaşılıyor. Bu resimde güneşin sol üst kenarında M sınıfı güneş püskürtüsü seçiliyor. Bu ışın patlaması ikinci büyük kategoriye aittir. Her ne kadar türünün en kuvvetlisi olmasa da 2017 sonbaharından bu yana ki en büyük ışın patlaması diyor NASA. Bu da güneşimizin yeniden uyanarak daha büyük bir etkinlik evresine gireceği anlamına gelebilir. Eğer bu tahmin kanıtlandığı taktirde, bu 25. güneş döngüsünün başlangıcı olacak.


Bu, sıradışı bir olasılık, Venüs gezegeninin etrafında dolaşan bulutlarda canlı organizmaların dolanıyor olması. Ancak gezegenin atmosferinde açıklayamadıkları bir gaz keşfeden astronomi uzmanları, şimdi bunu değerlendiriyor. Tespit edilen Fosfin gazı, bir fosfor ve üç hidrojen atomundan oluşan bir molekül. Fosfin, penguen gibi hayvanların bağırsaklarında ya da oksijenin az bulunduğu bataklık gibi ortamlarda bulunuyor ve dünyada yaşamla özdeşleştiriliyor. Fosfini endüstriyel olarak da üretebilirsiniz, ancak Venüs'te fabrika da ve tabii penguen de yok. Peki bu gaz, neden gezegenin yüzeyinden 50 kilometre yükseklikte? Cardiff Üniversitesi'nden Prof. Jane Graeves ve çalışma arkadaşları bu soruyu soruyor. Nature Astronomy adlı bilimsel yayında yer alan makalelerinde Venüs'teki fosfin gözlemlerini ayrıntılarıyla anlatıyorlar. Aynı zamanda, bu molekülün doğal, biyolojik olmayan bir kökenden geldiğini göstermek için yaptıkları araştırmaları da. Ancak şu an afallamış haldeler. Venüs ve gezegendeki koşullar hakkında bildiğimiz şeyler düşünüldüğünde, kimse fosfinin nasıl biyolojik olmayan bir şekilde oluşabileceğini açıklamıyor. Bu da bir yaşam kaynağının değerlendirilen olasılıklardan biri olmasını beraberinde getiriyor. Greaves "Tüm kariyerim boyunca, Evren'in başka bir yerlerinde yaşam arayışıyla ilgilendim, dolayısıyla bunun mümkün olması bile beni çok şaşırttı. Gerçekten, diğer uzmanları bizim kaçırdığımız şeyi bulmalarına teşvik ediyoruz. Makalemiz ve verilerimiz erişime açık, bilim böyle yapılıyor" dedi. Profesör Greaves'in ekibi, fosfini ilk olarak Hawaii'deki James Clerk Maxwell teleskobunu kullanarak buldu, daha sonra da varlığını Şili'deki Atacama Büyük Milimetre-Submilimetre Telesmkopu ile teyit etti. Gaz, 50-60 kilometrelik yükseklikte bulundu. Gaz miktarı küçük, her bir milyar atmosfer molekül başına 10 ila 20 partikül tespit edildi, ancak bu bağlamda büyük bir miktar. Güneş sistemimizde yaşam arayışında Venüs listenin başında değil. Dünya'ya kıyasla, tam bir cehennem çukuru. Atmosferinin yüzde 96'sı karbon dioksitten oluşuyor. Yüzey sıcaklıkları ise 400 derecenin üzerinde. Gezegene inen uzay araçları, sadece birkaç dakika dayanabildi. Yani, Venüs'te gerçekten yaşam varsa bu 50 kilometre yükseklikte olabilir. Bulutlar yüzünden. Bulutlar kalın ve asıl olarak sülfirik asitten oluşuyor. Bu da dünyadaki canlı organizmaları oluşturan hücresel yapıların yaşayamayacağı bir ortam. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden Dr. William Bains, ekibin biyokimya uzmanı. Venüs'te olması beklenen çeşitli madde kombinasyonları üzerine çalıştı. Bains, Venüs'teki mikropların sülfirik asitte hayatta kalabilmeleri için ya bilinmeyen, çok farklı bir biyokimya geliştirdiklerini ya da bir tür zırhları bulunduğunu söylüyor. Bains "Kendilerini teflondan daha sert bir şeyle kaplayan bir bakteriden bahsediyoruz. Peki ne yiyorlar? Nasıl gaz değişimi yapıyorlar? Gerçek bir paradoks" diyor. 2016'da Hawaii'deki JCMT teleskobuyla gözlem yapmışlar ve çok zayıf bir sinyal tespit etmişler! Yeşil ile gösterilen tayf! Bana göre gayet güzel bir gürültü resmi. JCMT'de çok defa gözlem yaptım, ben olsam bu tayfa pirim vermezdim. Çekmecem böyle gözlemlerle dolu. Ozon gazını gördüğümüz yerde yaşam var diyebilir miyiz? Hayır, diyemeyiz. O nedenle bolluğu az ama yaşam sayesinde var olan moleküller aranmalı. İddia edilen fosfin de böyle, yani ya canlılar tarafından ya da laboratuvar şartlarında oluşuyor diyorlar. İddialarına göre buldukları oran çok yüksek, Venüs sıksa bu kadar fosfin üretemez diyorlar. İyi madem, o zaman şu soruyu sorarız. Peki PH3'ü üretebilen bütün kimyasal network'ler biliniyor mu? Elbette bilinmeyen başka kimyasal yöntemler olabilir. Tamam, hadi dedik, PH3 yaşam sayesinde oluştu. Bu bakteriler nerede yaşayacaklar? Venüs yüzeyindeki sıcaklık 500 C! Pişersin. Hatta basınç, Dünya'da su altında 900 metre aşağıda hissedeceğin basınç, şaftın kayar, yamulursun. O halde yaşam ihtimali yüzeyde değil, atmosferin 50-60 km gibi üst katmanlarında olabilir diye yıllardır düşünülüyor. Hatta neden Mars'a gidiyoruz, biraz da Venüs'e gitsek diyen soğuktan bunalmış Alaskalılar, NASA'ya Venüs üzerinde zeplin uçuralım diye fantazi yapıyorlar. Belki milyonlarca yıl önce Venüs böyle manyak bir ortam değildi. Üzerinde denizler olan, Dünya gibi basıncı, ortalama sıcaklığı olan bir gezegen idi. Sonradan bir şeyler olmuş ve cozutmuş olabilir. #MakeVenusColdAgain Kim bilir belki de Venüs'ün o yıllarında canlılar vardı! Yüzey ısınınca bu bakteriler atmosferde tutunmayı öğrendiler ve o zamanlardan beri Venüs'ün x, y koordinatlarında değil de, üst atmosferin belli bölgelerinde yaşamaya devam ediyorlar. Dolayısıyla rüzgarlarla sürekli savrulduklarından bütün atmosferi kaplamış olabilirler.


Şili'deki Atacama Çölü'nde bulunan TRAPPIST teleskobu aracılığıyla ilk keşfedilen ötegezegenli yıldız olduğu için TRAPPIST-1 olarak adlandırılan ultrasoğuk cüce yeni bir sürpriz yaptı ve bizden 39 ışık yılı uzaklıktaki yıldız etrafında dört yeni kayaç gezegen daha keşfedildi. Böylece TRAPPIST-1 yıldızı etrafında döndüğünü bildiğimiz gezegen sayısı yedi oldu. Yıldız M sınıfı Ultrasoğuk Cüce Yıldız olarak adlandırılan yıldızlardan. Gezegenleri açısından ne kadar efektif olduğunun bir ölçüsü olan Efektif Sıcaklığı 2500 K. Bir kıyas ölçüsü olarak sunacak olursak, Güneş'in 5780 K civarında. Güneş'in kütlesinin %8'ine sahip; çapının ise %11'ine. Yani yıldız, hem küçük, hem de soğuk bir yıldız. Bu ölçüde bir yıldızın etrafında büyük gaz devleri ya da çok uzak yörüngelerinde dönen buzul gezegenler olmuyor. Keşfedilen yedi gezegenin yedisi de kayaç. İlk üçü, 2016 Mayıs'ında Nature dergisinde yayımlanan bir makaleyle duyurulmuştu. Yeni bulunan dört gezegen ise bugün NASA tarafından duyuruldu. Gezegenler heyecanlı özelliklere sahip. Her şeyden önce bu kadar küçük bir yıldız etrafında ilk defa Dünya ebatlarında gezegen bulundu. Gezegenlerin üçü yaşanabilir kuşakta bulunuyor. Büyük ihtimalle bazıları kütleçekim kilidi altında. Yani, tıpkı Ay'ın hep aynı yüzünü görüyor olduğumuz gibi, bir ihtimal bu gezegenler de yıldızlarına hep aynı yüzleriyle dönükler. Böylece bir yarısında hep gündüz, diğer yarısında da hep gece yaşanan gezegenler olabilirler. Bu çetin iklim şartları ve zor rüzgarlar anlamına geliyor olabilir. Bu arada gezegenlerin tamamı, Güneş Sistemi'nin birinci gezegeni Merkür'ün Güneş'e olan uzaklığından daha yakın yıldızlarına. Birbirlerine de oldukça yakınlar, öyle ki, bu gezegenlerden birinde ikamet etseydiniz, komşu gezegenin yer şekillerini rahatlıkla görebilirdiniz. Gezegenlerin yaşanabilir kuşakta olması nispeten yakın bir sistemde yaşam olasılığı hakkında heyecan yaratsa da; 2016 Mayıs ayında sistemde keşfedilen ilk üç gezegenden ikisinde Hubble'ın yaptığı gözlemler, kuuvetle muhtemel atmosfer olmadığını söylüyor. Açıkçası atmosfer eksikliği, bildiğimiz anlamda bir yaşam olasılığını düşürüyor.


Aslında kozmik komşu bölgemizde çok sayıda dünyaya benzer ötegezegen var. Ancak bunların üzerinde ne gibi koşulların hüküm sürdüğü ve atmosferlerinin nelerden oluştuğu hala pek bilinmiyor. Nitekim teleskopların çözünürlüğü henüz yeterli değil. Fakat NASA'nın yeni James- Webb uzay teleskopuyla bu durum değişecek gibi. Çünkü enfraruj optikleri ötegezegenlerin atmosferi hakkında bilgi verecek kadar güçlü. Ve teleskop Temmuz ayından itibaren göreve başlayacak. Granada Astrofizik Enstitüsü'nden Rafeal Luque yönetiminde uluslararası bir ekip, şimdi heyecan verici bir bulguya ulaştı. Araştırmacılar TESS uzay teleskopuna ait verilerin değerlendirilmesi sırasında otuz üç ışık yılı uzaklıktaki Kırmızı Cüce HD 260655'in ışık eğrisinde dikkat çekici özellikler fark etti. Yıldız ışığının periyodik olarak gölgelenmesi, bu yıldızın önünden geçen iki gezegenin olabileceğini gösteriyordu. Bunu öğrenmek isteyen araştırmacılar yıldızda düzenli olarak meydana gelen gölgelenmeleri, Kırmızı Cüce'yi son yirmi yılda gözlemleyen yer teleskoplarının gözlem verilerini analiz ettiler. Ve Kırmızı Cüce'nin etrafında gerçekten de iki ötegezegenin döndüğü anlaşıldı. Peki bunlar ne tür ötegezegen olabilirdi? Geçişler gezegenlerin kütleleri hakkında değil, yalnızca büyüklükleri hakkında bilgi verdiğinden, araştırmacılar ayrıca Kırmızı Cüce'nin radyal hızına ilişkin ölçüm verilerini de kullandılar. Spektrumda okunabilen yıldızın salınımları, uyduların kütle çekimiyle çekildiğini ve bu uyduların ne kadar ağır oldukları konusunda sonuçlar vermektedir. Sonuca göre HD 260655, iki süper dünyaya sahip. İçte yer alan HO 260655b yıldızını çok yakın bir mesafede sadece 2,7 günde çevreliyor. Dünyamızdan iki kat fazla kütleye sahip bu gezen aynı zamanda dünyamızdan 1,2 misli büyük. Yoğunluk açısından da dünyaya çok benzemesine karşın, 435 derecelik sıcaklığıyla yaşam için elverişli değil. İkinci ötegezegen HD 260655c, yıldızının çevresini biraz daha uzak mesafeden 5,7 gün içinde tamamlıyor. Yüzeyindeki sıcaklık 284 derece olan bu gezegen de dünyamızdan 1,5 misli büyük ve üç kat kütleye sahip. Bu açıdan bakıldığında HD 260655c de olasılıkla bir süper dünya. Araştırmacılar yeni keşfedilen gezegenlerin, merkezi yıldızın göreceli olarak yüksek parlaklığı nedeniyle diğer atmosferik araştırmalar için mükemmel bir hedef olduğunu söylüyorlar. Bu analizler, araştırmacıların HD 260655'in çevresindeki her iki gezegenin atmosferlerinin bileşimi ve yapıları hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmenin yanı sıra, genele olarak Dünya benzeri gezegenlerin evrimini biçimlendiren faktörler hakkında değerli bilgiler elde etmelerini sağlayabilecek.


Yaşamı oluşturan moleküllerin kaynağı nedir? Belki kaynak yaşadığımız gezegendir? Dünya'da ortaya çıkan küçük organik moleküller zamanla protein ve karbonhidrat gibi büyük moleküllere dönüşmüştür. Belki de kaynağı dünya dışıdır ve Güneş Sistemi'mizden gelmişlerdir? Journal of Chemical Physics'te yayımlanan yeni bir araştırma, radyasyonla dolu soğuk, uzay-benzeri bir ortamda küçük moleküllerin oluşabileceğini gösteriyor. Kanada Sherbrooke Üniversitesi'nden araştırmacılar, metan ve oksijen içeren ince buz filmlerini elektron ışınlarına maruz bıraktıkları bir uzay ortamı oluşturdu. Elektronlar veya diğer radyasyon formları buzlara çarptığında gerçekleşen kimyasal reaksiyonlar sonucunda yeni moleküller oluştu. Elektron uyarımlı desorpsiyon , X-ışını fotoelektron spektroskopisi ve sıcaklık programlı desorpsiyon gibi çeşitli gelişmiş teknikler kullanılan deneyler, uzayın yüksek vakum koşullarını taklit eden bir ortamda gerçekleştirildi. Yıldızlararası ortamda yoğun toz taneleri ve soğuk moleküler bulutlar çevresinde çeşitli buz türleri bulunuyor ve kuyruklu yıldız, asteroit ve ay gibi nesneler varlıklarını böyle bir ortamda sürdürüyorlar. Deneyde metan ve oksijen içeren donmuş filmler kullanılmasının nedeni işte bu benzer ortamı yaratmaktı. Uzaydaki bu çok soğuk yüzeylerin hepsi manyetik alanların bulunduğu çeşitli formlardaki radyasyona maruz kalırlar ve güneş rüzgarları, yüklü parçacıkları bu donmuş nesnelere doğru hızlandırırlar. X-ışınları veya ağır partiküller gibi yüksek enerjili ışımalar, madde ile etkileşime girdiklerinde çok miktarda ikincil elektron açığa çıkarırlar. Düşük enerjili elektronlar olarak da bilinen bu elektronlar, kimyasal reaksiyonları artıracak kadar enerji yüklüdürler. Daha önceki çalışmalar, uzayda meydana gelebilecek reaksiyonlarda ultraviyole veya diğer radyasyon türlerinin etkisine bakmıştı; ancak bu çalışmada ikincil elektronların rolü ilk kez ayrıntılı olarak incelenmiş oldu. Sonuç olarak, LEE'lere maruz kalan donmuş filmlerde çeşitli küçük organik moleküllerin ortaya çıktığı tespit edildi. Etanolün oluştuğuna dair doğrudan; metanol, asetik asit ve formaldehit de dahil olmak üzere diğer birçok küçük organik molekülün oluştuğuna dair ise dolaylı kanıtlar bulundu. Yani, yaşamın yapı taşlarının, radyasyona maruz kalan buzlu yüzeylerde ikincil elektronlar yardımıyla ortaya çıkmış olması gerçekten de mümkün gözüküyor. Yüksek enerjili (>50 eV) fotoelektronlar 'birincil' kabul edilirken, fotoelektronlar tarafından serbest bırakılan elektronlar 'ikincil'dir.


Çinli bir gökbilimcinin liderlik ettiği uluslararası bir ekip, ortak kütle merkezleri etrafındaki bir yörüngede hareket eden iki yıldızdan oluşan ender görülen çift yıldız sistemlerinin iki yeni örneğini tespit etti. Uluslararası ekibin lideri Tsinghua Üniversitesi'nden Zhu Wei, Bernhard-1 ve Bernhard-2 olarak adlandırılan iki sistemin de merkezi yıldızların yörüngelerine belli bir açı oluşturan olağandışı bir gaz ve toz diskiyle çevrili olduğunu söyledi. Araştırmanın bulguları, Astrophysical Journal Letters dergisinde yayımlandı. Yıldızları saran yoğun gaz veya gezegen öncesi disk aynı yörünge düzleminde bulunuyor; tıpkı güneş sistemindeki gezegen ve uyduların çoğunun aynı yörünge düzlemine sahip olduğu gibi. Ancak Zhu, yıldızın çevresindeki diskin aynı yörüngeyi paylaşan yıldızların düzlemine belli bir açıyla düştüğü yeni keşfedilen çift yıldız sistemlerinin ender görülen türden olduğunu söyleyerek diskin bu eğiklik yüzünden bir topaç gibi hareket ettiğine işaret ediyor. Zhu, disk bu şekilde hareket ettiğinde Dünya ile çift yıldızlar arasında onlarca yıl süreyle hareket ettiğini ve bunun da çift yıldızların parlaklığının düzenli olarak değişiklik göstermesine neden olduğunu söyledi. Dünyadan bakıldığında çift yıldızlardan birisi yıldızı çevreleyen diskin arkasında kalınca sistemler sönükleşiyor. Yıldız Dünya'dan yeniden gözlemlenebildiğinde sistemin parlaklığı da normale dönüyor. Çalışmanın bulgularına göre Bernhard-1'in sönük kaldığı süre her 192 günde bir tekrar etmek üzere 112 gün, Bernhard-2'nin sönük kaldığı süre ise her 62 günde bir tekrar etmek üzere 20 gün sürüyor. Zhu, iki çift yıldızlı sistemin Dünya'dan 3.000 ila 10.000 ışık yılı uzakta yer aldığını ve bu sistemlerin keşfinin gezegenlerin nasıl oluştuğunun anlaşılması açısından büyük öneme sahip olduğunu söyledi. Araştırma Çin ve başka ülkelerden profesyonel ve amatör gökbilimcilerin yanı sıra araştırmacılarla işbirliği yapılarak gerçekleştirildi.


İster hava durumu olsun, ister iletişim veya GPS, artık uydu olmadan hiçbir şey yapılamıyor. Uydular bilgi alışverişini kolaylaştırdığı gibi dünyadaki süreçlerin takip edilmesinde yardımcı oluyorlar ve ulaşılması zor olan yerleri haritalandırıyorlar. Dünyamızın etrafında şu sıralar neredeyse 3400 tane etkin uydu dönüyor. Şimdi ise bunlara yeni bir uydu daha ekleniyor. Fransız Guayana'sından fırlatılan Eutelsat Quantum'un özelliği , çalışır vaziyetteyken yeniden programlanabiliyor olması. Yörüngedeyken dünyadan yeniden programlanacak olan uydu yeni görevleri yerine getirebilecek. Eutelsat Quantum yazılımla yeniden programlanabilen dünyanın ilk ticari uydusu. Yeni uydu elektronik olarak dönebilen bir alıcı antene sahip ve 8 bağımsız, yeniden yapılandırılabilen ışın gönderiyor Ku-Band ile. Önceki telekomünikasyon uydularının aksine, bu radyofrekans ışınlarını dünyanın üzerindeki sabit alanlara yönlendirmez, bunun yerine yönelimlerini ve dolayısıyla telekomünikasyon kapsamını esnek bir şekilde değiştirebilir. Bu şekilde uydunun radyo emisyon konilerini neredeyse gerçek zamanlı olarak hareket ettirmesini ve örneğin, hareket halindeki gemilerde veya uçaklarda bulunan yolculara bilgi iletilmesini sağlıyabilir. Buna ek olarak girişim alanlarına veya kasıtlı blokajlara esnek bir şekilde tepki verebilir ve ayrıca iletim konisinin yoğunluğunu artan veri yüküne uyarlayabilir. Ariane-5 roketiyle fırlatılan uydu 36.000 kilometre yüksekliğe ulaştıktan sonra güneş panellerini açtı ve dünyadaki çalıştırıcısıyla iletişime geçti. Uydu 15 yıl boyu dünyanın yörüngesinde kaldıktan sonra dünyamızdan güvenli bir mesafede imha edilecek.


Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan dönen astronotları birçok hastalık riski bekler: Yüksek kozmik ışın yüzünden mesela kanser riski artarken, eksik olan yer çekimi nedeniyle kaslar zayıflar ve kemiklerde kalsiyum oranı düşer. Dolayısıyla da ileride osteoporoz tehlikesi da artar. Tüm bunlar yetmezmiş gibi şimdi de uzun süre uzayda kalmanın beyni de etkilediği ortaya çıktı. Science Advances dergisindeki araştırma sonuçlarına göre uzayda uzun süre geçiren astronotların beyinleri değişiyor ve bu değişim dünyaya döndüklerinde de kalıcı oluyor. Araştırma çerçevesinde 6 ay veya daha uzun bir süre Uluslararası Uzay İstasyonu'nda kalan 11 erkek kozmonot incelenmiş. Kozmonotların beyinleri üç kez manyetik rezonans tomografisiyle kontrol edilmiş. İlk inceleme istasyona gitmeden önce, ikincisi dünyaya gelmelerinden hemen sonra ve üçüncü inceleme ise 7 ay sonra gerçekleştirilmiş. Görüntü veren sisteme göre 6 aylık yer çekimsiz bir ortamda bulunduktan sonra örneğin beyindeki sıvı dağılımında önemli bir değişiklik yaşanıyor. Ve kafatasının üst kısmının hemen altındaki bölgelerde daha az sıvı giderken, sırt omuriliği yönünde daha fazla sıvı birikiyor diyor uzmanlar. Sonuçta beyin-omurilik sıvısının dolaşımında problemler yaşanıyor. Bu olumsuzluk ise misyonun başında görme zorluğuna yol açıyor, çünkü göz basıncı önemli ölçüde artıyor. Araştırmacılar başka değişimler de tespit etmişler. Beyin sıvısındaki değişim beyin dokusunu da etkiliyor. Kozmonotların beyinlerindeki Sulcus Lateralis veya Sylvius oluğu bölgesinde ve beyin sıvısıyla dolu ventriküllerinde daha az gri maddenin bulunduğu görülmüş. Buna karşın daha yukarıda bulanan beyin bölgelerinde daha fazla gri madde birikmiş. Ancak buna rağmen kozmonotlarda nöronal semptomlar görülmemiş. Araştırmacılar bunların dışında kozmonotların beyninde, yani hareketlerden sorumlu olan bölgelerde yeni bir adaptasyon etkisi fark etmişler. Örneğin kaslara sinyaller gönderen serebral kortekste bulunan motor kortekste, araştırmaya göre beyin dokusunun kütlesi artmış. Beyin ve hareket aparatı dünyanın yer çekimine göre uyumludur. Yer çekimsiz ortamda hareket etmek ve nesneleri tutmak kozmonotlar için ilk başlarda çok zordur. Beyin bazı şeyleri öğrenmek zorunda ve buna göre uyum sağlar. Burada ilginç olan nokta şu: Kozmonotlar uzaydan döndükten 7 ay sonra bile beyinde yaşanan değişimler tümüyle yok olmamış. Bu değişimlerin kalıcı olup olmadığını sinirbilimciler iki yıl içinde tekrar incelemek istiyorlar.