Robotlar ekonomiler üzerinde yakın zamanda sarsıcı etkilere neden olabilecek. Uzmanlar yapay zekanın yükselişiyle işsizliğin ciddi boyutlara ulaşabileceği konusunda uyarıyor. Araştırmalara göre 2020'ye kadar robotlar 5 milyondan fazla kişiyi işinden edebilir. Amerika'daki üniversite sınavlarında ortalama bir lise öğrencisine göre daha yüksek skorlar elde edebiliyor. Hatta hastalıkları teşhis etme ve medikal araştırmalarda doktorlardan çok daha iyiler. Ayrıca bir takım finansal kararları vermekte akıllara durgunluk veren bir hıza sahipler. Yapay zeka uzmanı George John'a göre günümüzde iş dünyasında rekabet üstünlüğüne sahip olmak, makinaların hangi noktalarda insanlardan daha üstün olduğunu tanımaktan geçiyor. John'a göre Google bunu başarıyla yapan şirketler arasında. John ayrıca günümüze bir yöneticinin sadece çalışanlar arası organizasyonu değil, çalışanlar ile akıllı makinalar arasında organizasyonu da başarılı bir şekilde planlaması halinde başarılı olabileceğini söylüyor. Hatta daha da ileri gidiyor ve yöneticilerin diğer şirketlerin teknolojileri ve kendi şirketlerinin teknolojileri arasındaki ilişkiyi de tasarlamaları gerektiğini ifade ediyor. George John ayrıca yeni yapay zeka anlayışının şirketlerde kullanılan geleneksel teknolojilerden farklı olduğuna dikkat çekiyor. Geleneksel teknolojilerde makinalar verilen görevi yerine getirirken, günümüzde yapay zekanın iş gelişim aşamasının ve karar oluşturma sürecinin bir parçası olduğu da belirtiliyor. Yapay zekanın yükselişi kaçınılmaz. Texas'taki Rice Üniversitesi'nden profesör Moshe Vardi'ye göre robotlar hemen hemen her işi yakın bir gelecekte yapabilecek duruma gelecekler, ancak robotların iş gücünü ele geçirmeleri ile doğabilecek ekonomik sıkıntılara da olacak. Vardi'nin kaygılarının yersiz olmadığını Dünya Ekonomi Forumu'nun geçen ay yayınladığı rapor doğruluyor. Raporda robotların iş gücünü ele geçirmesi ile 2020'ye kadar 15 büyük gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomide 5 milyondan fazla iş kaybının oluşabileceği belirtiliyor. Citibank'ın hazırladığı 'İş Hayatında Teknoloji' adlı raporda Büyük Britanya'da işlerin %35'inin, Amerika'da %47'sinin yerine yapay zekanın geçebileceği öngörülüyor ancak en büyük riski %77 ile Çin taşıyor. İlk olarak risk altında olan işlerin birçoğunu çağrı merkezleri ve imalat endüstrileri gibi düşük vasıflı işler oluşturuyor, fakat görünen o ki robotlar için çalışma alanları bunlarla sınırlı değil. Örneğin yatırım tavsiyeleri yapan 'robot danışmanlık' üzerindeki çalışmalar finansal teknolojinin en önemli gelişmelerinden biri olarak kabul ediliyor. Citibank yöneticilerinden Robert Garlick'e göre, yakın bir zamanda insan merkezli birçok iş robotlar tarafından yapılabilecek ve robotlar araba kullanma veya el yazısı çözümleme gibi günümüzde tamamıyla insan odaklı işlerde bile kullanılabilecek. Citibank raporunun en çok vurgulamaya çalıştığı nokta ise ekonomilerin kendilerini bu değişime hazırlaması gerekliliği. Bir kaygı ise, tüm bu gelişmelerin toplumsal eşitsizlikleri daha da arttırma ihtimali. Rapora göre dünya nüfusunun %1'i ve %99'u arasındaki gelirsel farklılıklar tüm bu değişimler doğrultusunda daha da artabilir. Düşük vasıflı işlerde çalışan ve düşük eğitim düzeyine sahip işçilerin tüm bu değişimlerden etkilenme riski çok daha yüksek. Massachusetts Institute of Technology 'de dijital ekonomi üzerine çalışmalar yapan Andrew McAfee de teknolojik gelişmelerin iş gücü üzerinde her geçen yıl daha fazla etkisi olduğunu belirtiyor ve gelecekte üretimin daha efektif, ancak çok daha az iş gücüne bağımlı olacağını öngörüyor. Citibank'ın bulgularına karşıt McAfee, tüm bu gelişmelerin bizi distopik değil ütopik bir geleceğe yönlendirdiğini ve toplumun alt kesimlerindeki bireylerin de tüm bu gelişmelerden pozitif yönde etkileneceklerini öngördüğünü, balıkçılıkla uğraşan köylülerin ilk defa cep telefonu kullanmaları ve böylelikle üretim sistemlerini geliştirmeleri ile örneklendirerek açıklıyor. Son 10 yılda ortaya çıkan çalışma alanları arasında Uber sürücülüğü, sosyal medya yöneticiliği, uygulama geliştiriciliği, sürdürülebilirlik yöneticiliği, insansız uçak operatörlüğü gibi işler var. Her ne kadar yakın zamanda birçok mesleğin yerine yapay zeka geçecek gibi dursa da, teknoloji odaklı yeni işler de ortaya çıkmaya devam edecek. Sadece 10 yıl önce Facebook çocukluk dönemini yaşarken, Twitter yeni yeni ortaya çıkmaktaydı ve hiç kimse iPhone sahibi değildi. Son 10 yılda ortaya çıkan çalışma alanları arasında Uber sürücülüğü, sosyal medya yöneticiliği, uygulama geliştiriciliği, sürdürülebilirlik yöneticiliği, insansız uçak operatörlüğü gibi işler ön planda. Örneğin sürücüsüz arabalar taksi şoförlerini işlerinden edecek olsa da, bu arabaları tasarlayacak mühendisler ve yazılımcılar oldukça revaçta olacak gibi duruyorlar. Araştırmalar şuanda ilkokul çağında olan öğrencilerin %65'inin, gelecekte, bugün var olmayan işlerde çalışacaklarını öngörüyor. Dünya Ekonomik Forum'unun yıllık İnsani Sermaye Endeksi'ne göre ise iş dünyasındaki bu değişimin hızı, gelişmiş yapay zeka ve robotlar doğrultusunda her geçen yıl daha da artacak. Tüm bu işler arasında en çok öne çıkan meslek ise uygulama geliştiriciliği. Başarılı uygulamalar milyonlarca dolarlara satılırken; Google 1,6 milyon, Apple ise 1,5 milyon uygulamayı bünyesinde bulunduruyor. Citibank'ın hazırladığı rapor da teknolojik gelişmelerin doğuracağı işsizlik riskine rağmen, teknolojiye bağlı yeni iş olanaklarının ortaya çıkacağını ekliyor, ancak bu oran 1980'lerde bilgisayar devriminin yaşanmasıyla Amerika'da %8,2 iken, 1990'larda bu oran %4,4'e, 2000'lerde ise online alışveriş, video ve müzik paylaşımı gibi yeni oluşan endüstrilere rağmen %0,5'e kadar geriliyor. Bu çalışmaya göre, yeni teknolojilerin yarattığı işler gün geçtikçe azalıyor. Raporda 2013'ten 2025'e kadar teknoloji odaklı yalnızca 9,5 milyon yeni iş olanağının ortaya çıkacağı ifade ediliyor. Project Syndicate de haberinde robotların iş dünyasında yükselmelerinin birçok mesleği gereksiz kılacağından bahsediyor. Dijital platformlar halihazırda ekonominin birçok dalını derinden etkiledi. Örneğin Amazon ve Alibaba gibi online alışveriş siteleri perakende sektörünü adeta yeniden biçimlendirdi. Online profesyonel ağ platformları da benzer bir etkiye sahip. Bölgesel, ulusal ve global iş piyasası oluşturarak iş verenlere çok daha geniş bir yelpaze sunan bu siteler geleneksel işe alım yöntemlerini tamamıyla değiştiriyor. LinkedIn, monster.com, indeed.com gibi bir çok site işverenleri ve çalışanları online bir platform üzerinde birleştiriyor. Dijital platformlar aynı zamanda birçok serbest çalışan bireye, internet sitesi geliştirmekten şoförlüğe kadar uzanan birçok iş imkanı sağlayabiliyor ve böylelikle iş gücü ve kapital ihtiyacını ciddi oranlarda azaltabiliyor. Günümüzde birçok ülkede çalışma çağındaki nüfusun %30-45'i işsiz veya part-time işlerde çalışıyor. Buna rağmen birçok şirket ise açık pozisyonlarının doldurulamadığından şikayetçi. Çalışan kesim ise yeteneklerini kullanamadıkları ve kendi potansiyellerinin altındaki işlerde çalışabiliyorlar. Bu durum karşı karşıya olduğumuz iş gücü ve ekonomik potansiyel problemini yansıtıyor, ancak Project Syndicate'in haberine göre online profesyonel ağ platformları iş başvurularını geniş coğrafyalara yayarak bu sorunlara bir çözüm yaratabilecek ve iş gücü piyasasını ciddi oranlarda canlandırabilecek gibi duruyor. Söz konusu durum, özellikle ülkeler arası işsizlik oranındaki büyük farklılıklardan ötürü Avrupa Birliği için büyük önem taşımakta. 2025'e kadar 8 milyar insanın cep telefonuna sahip olacağı düşünüldüğünde, online profesyonel ağ platformları ekonomiler üzerinde ciddi etkiler bırakacağa benziyor. Ancak bu durum düşük vasıflı çalışanlar için yerlerinin daha kolay doldurulabileceği ihtimalinden dolayı risk oluşturabilir ve dolayısıyla gelir eşitsizliklerini daha da arttırabilir. Teknolojik gelişmeler yüksek gelir ve eğitim düzeyine sahip bireylere çok daha fazla yarar sağlarken toplumun büyük bir çoğunluğuna özellikle de orta sınıf mensubu bireyleri olumlu yönde olduğu kadar olumsuz yönde de etkileyebilecek gibi duruyor. Birçok işi yakın gelecekte yapay zekanın devralacağı düşünüldüğünde gerekli ekonomik tedbirleri almak elzem gözüküyor.


500 yıllık robot tarihinin anlatıldığı bir sergi, bu hafta Londra Bilim Müzesi'nde ziyarete açıldı. Sergilenen 100 robot, büyüleyici makinaların evrimini göstermeyi hedefliyor. Yüzyılı aşkın bir süredir makinaların insanları ele geçireceği korkusundan beslenen bilim kurgunun bugün bile konusu günlük yaşamın bir parçası haline gelen robotlar. Sergi, beş farklı tarihsel süreçte, din, endüstriyelleşme, pop kültürü ve gelecek düşüncesinin toplumu nasıl şekillendirdiğini ortaya koymayı amaçlıyor. Bu anlamda robotları incelemek, toplumu anlamak açısından iyi bir yol gibi görünüyor. İspanya Kralı II. Philip adına 16. yüzyılda yapılmış olan bir keşiş heykeli de robot olarak tasarlanmış. Dua edebiliyor, yürürken aynı zamanda dudaklarını hareket ettirebiliyor ve haç çıkarabiliyor. 1773 yılından kalma bir Gümüş Kuğu, üç ayrı saat mekanizması sayesinde zarafetle hareket ediyor. "Metropolis" filminin ana karakteri Maria'nın bir kopyası ve "Terminator Salvation" filminde kullanılan orijinal T-800 Endoskeleton robotu da koleksiyonun bir parçası. Sergide yakın döneme ait robotlar da yer alıyor. 2014 yılında üretilen Kodomoroid adlı haber spikeri robot, insansı robot teknolojisinde dönüm noktalarından biri olarak görülüyor. En geniş kapsamlı robot koleksiyonuna sahip olan sergi 3 Eylül'e kadar ziyaret edilebilecek.


İnsanoğlunun sahip olduğu beyin gücünün yapay zeka, sanal gerçeklik ve otomasyon ile harmanlanması iş dünyasında kesin bir devrim yaratacak. Robot teknolojilerindeki gelişmeler şimdiden insanların doğal yetenek sınırlarının ötesine geçmelerine yardımcı oluyor. Yapay zeka, gerçek zamanlı kişiselleştirilmiş akıllı hizmetlerin kapısını açarak gereksiz tüketimi en aza indiriyor ve elde edilen sonuçları da en üst düzeye ulaştırıyor. Sanal ve arttırılmış gerçeklik uygulamaları da gerçek zamanlı öğrenmeye, insan-robot işbirliğine ve daha iyi iş güvenliğine olanak tanıyorlar. Yıkıcı ya da bozucu yenilik yalnızca çağımıza özgü bir durum değil. Çiftçilikle birlikte elle yapılan işlerde makineleşmeye geçildi. Motorlu araçların üretiminde tek tek üretimden seri üretime geçildi. Ancak yeni sayısal teknolojiler, bu teknolojilerin gerek sakıncaları, gerekse sağladıkları olanaklarla her gün karşı karşıya gelmek zorunda kalan şirketler ve çalışanlar arasında çok ciddi sorunlar yaratıyor. Teknolojik devrim, yaşlanma ve küçülen toplumlar gibi konuların çözüme kavuşturulmasında insanların öncelikli umut kaynağını oluşturuyor. Ancak bunun birtakım korkuları tetikleyebileceği, bir olasılıkla, giderek artan işsiz nüfusunun desteklenmesi amacıyla evrensel bağlamda temel bir gelirin sağlanması gibi, devlet güvenceli köklü çözümleri gerektirebileceği de bir gerçek. Öyle ya da böyle, sayısallaşma insanların özsaygıları ve insanlıkla ilgili duyguları konusunda ciddi sorunları da beraberinde getiriyor. Bu durumda, teknolojinin sağladığı olanaklara ve yol açabileceği olası tehlikelere karşı nasıl bir tepki vermeliyiz? Bu konuyu iyimser bir bakış açısından ele alacak olursak, teknoloji işgücü ile ilgili çözümlerde, sanayi sektöründe otomasyon şimdiden katma değeri çok daha yüksek görevlere zaman bırakıyor. Meslek değişimi ve gelişimi konusunda dünya çapında bir üne sahip olan ve Lee Hecht Harrison tarafından geliştirilen sohbet robotu Ella'yı ele alalım. Kapsayıcı büyüme sürecinde en temel etkenlerin dijitalleşme ve teknoloji olacağına kesin gözüyle bakılıyor. İnternet üzerinden insanlara sosyal güvenlik yönetimiyle ilgili hizmetler sunmak üzere yaşamına başlayan ve şimdilerde Internet Plus İK Hizmeti ile şirketlere son derece verimli ve nitelikli hizmetler veren Çin kökenli WoWooHR'ye bir bakın. Söz konusu teknoloji bu hizmetlerini daha da geliştirerek gelecekte ücret bordrosu ve çalışanların esenliğiyle ilgili hizmetlere de el atmayı tasarlıyor. Teknolojinin eğitim alanındaki etkisi de şimdiden belli oluyor. İster eğitim araçlarının oluşturulması, ister içeriğin dağıtılması ya da-başta büyük veriler yoluyla olmak üzere- öğrenme çıktılarının değerlendirilmesi söz konusu olsun, öğrenme sanatının bir dönüşüm süreci içinde olduğu açıkça görülüyor. Daha çok sayıda genç nüfusa eğitim olanakları sağlanmasına olanak tanıyan bu tür teknolojiler özellikle de gelişmekte olan ülkelerde büyük bir coşku uyandırıyor. Teknoloji, kapsama alanında da bir gelişme sağladı. Örneğin, çocukların bakımıyla ilgilenmek zorunda olan anababalar gibi, esnek çalışma düzenlerine gereksinim duyanlar artık işgücüne katılma konusunda çok daha geniş olanaklara sahipler. Aynı durum, engelli bireyler ya da iş merkezlerinin çok uzağında yaşayanlar için de geçerli. Araştırma ve inovasyona yatırım yapın: ilerlemenin önüne geçemezsiniz, ama onu dizginleyebilirsiniz. Eğitim sisteminde yeniliklere gidin: STEM modeli ve dijital beceriler olmazsa olmaz. Ancak bu arada yeni iş dünyası için gerekli olan esneklik, 'öğrenmeyi öğrenme' ve sürekli değişime ayak uydurmanın yanı sıra, ekip çalışmasını körüklemek amacıyla iletişim kurma ve işbirliğine gitme gibi birtakım becerileri geliştirmeyi de unutmayın. Hızlı gelişime uyum sağlayabilmek için yaşam boyu öğrenme ve beceri kazandırmaya yatırım yapın. Uluslararası deneyimin, iletişim ağlarının ve kültürlerarası becerilerin geliştirilmesi için esnekliğe ve devingenliğe kucak açın. Dijital değişim iş dünyası ve toplumlar üzerinde inanılmaz bir etki yaratıyor; 'sayısal' işgücünün 21. yüzyılda sürdürülebilir ve kapsamlı büyüme bağlamında gerçek bir hızlandırıcı işlevini göreceğini söyleyebiliriz.


Yakın zamana kadar robot eller için ayakkabı bağcıklarını bağlamak gibi basit bir eylem bile zor bir görevdi. Fakat yeni geliştirilen bir sistem robot ellerin hünerlerini büyük ölçüde geliştirdi. Birden fazla eklemini koordine etmek için bir robotu kodlamak kolay bir iş değil. Bu yüzden bilgisayar bilimcileri, bilgisayarların kendi becerilerini kendi başlarına geliştirdiği bir yapay zeka alanı olan makine öğrenimine yöneldiler. Bu tür bir öğrenme süreci çok tekrar ve zaman gerektiriyor. Bu süreçte robotların donanımı yavaş ve yeterince dayanıklı olmayabiliyor. Bazı araştırmacılar ise bu tip öğrenme yerine, algoritmaları sanal robotlar kullanarak eğitiyorlar. Ancak gerçek dünya her zaman simülasyonlardan farklı. Yeni yapılan çalışmada araştırmacılar bu "gerçek dünya-simülasyon farkı" sorununun, robotun eğitimi sırasında sürtünme ve cisim boyutu gibi unsurları rastgele seçerek, üstesinden gelmeyi başardı. Çalışmada robotun hem simülasyon hem de gerçek dünyada öğrenimi için her yüzeyinde farklı harfler bulunan küp şeklinde çocuk oyuncakları kullanıldı. Ayrıca araştırmacılar robot programı için bir kısa-süreli bellek yarattılar. Böylece küple oynamaya başlamasından birkaç saniye sonra robot, oyuncağın tam boyutu ve diğer faktörler hakkında bir fikir edinip kendisini ona göre ayarladı. Araştırmacılar süreç boyunca insan elini andıran bir robot el kullandı. Öğrenim sürecinde kullanılması için bu elin bir dijital simülasyonu da yaratıldı. Öğrenilenlerin simülasyondan gerçek ellere ne kadar iyi aktarıldığını görmek için hem fiziksel hem de sanal test sırasında robot elden küpü her defasında değişen bir diziye göre yönlendirmesi istendi. Şimdiye kadar hiçbir robot ele bu kadar karmaşık bir görev verilmemişti. Fiziksel testlerde sistem, elin üstüne yerleştirilmiş üç kamera yardımıyla küpün yüzeyini görebiliyordu. Simülasyon testlerinde ise robot el, hızlandırılmış bir 100 yıllık deneme-yanılma sürecinden sonra hiç takılmadan 30 ardışık küp çevirme görevini tamamladı. Gerçek robot el ise hiç takılmadan 15 ardışık hareketi yapabildi. Öğrenim sürecinde sistem, iki parmak ucu arasında küpü döndürmek ve küpün yönünü değiştirmek için yerçekimi avantajını kullanmak gibi püf noktaları keşfetti. Robot ellerdeki bu ilerleme hassas elektronik cihazların montajında, sağlık hizmetlerinin verilmesinde ve ev içi kullanımda robotların yeteneklerini geliştirebilir.


Robotlar, pek çok özellik ve yeteneğe sahip olarak geliştirilmiş sistemlerdir. Disiplinlerarası bir araştırma geliştirme alanı olan robot teknolojilerine pek çok bilim dalı farklı açılardan katkı sağlamaktadır. Robot yapma ve geliştirme çalışmalarının tam bir takım işi olduğunu söyleyebiliriz. Elektrik-Elektronik, Bilgisayar, Makine, Mekatronik ve Yazılım Mühendislikleri, Psikoloji ve Sosyoloji gibi sosyal bilimler bu alana katkı veren bilim dallarıdır. Günümüz robotları, yüz tanıma, nesne tanıma, konuşma tanımagibi teknolojiler sayesinde çevreleriyle etkileşim içerisinde olabilirler. Böylece robotlarla iletişim tek yönlü değil; çift yönlü şeklinde gerçekleşebilir. Etkileşimli olarak geliştirilen bu sistemler sayesinde özellikle iletişim bozukluğu ya da engeli olan insanların tedavi süreçlerinin de desteklenmesi mümkündür. Robot adı verilen, belirli bir yapay zekaya sahip ve otonom hareket edebilen bu sistemleri insanlar geliştirmektedir. Robotların hangi durumda nasıl davranacağını insanlar programlamaktadır. Bu kodlamalara göre elini uzatan bir kişiye o da elini uzatabilir (Honda'nın yaptığı insansı robot ASIMO gibi) ya da arkasını dönüp gidebilir. Dolayısıyla insanlar akıllarındaki niyet ve düşünceleri robotlara aktarmaktadırlar. İyi niyet ve düşünceler ile geliştirilecek olan robotların gelecekte insan yaşamına ciddi katkılar sağlayacağı bir gerçektir.


Hyperloop, 'geleceğin treni' olarak adlandırılıyor. Dubai, Kanada ve Rusya'daki proje çalışmaları devam eden bu fütüristik kapsül, şimdi de Hyperloop Transportation Technologies aracılığıyla Fransa'ya geliyor. Kısaca HTT olarak da bilinen Hyperloop Transportation Technologies, Elon Musk tarafından kurulmuş bir Amerikan araştırma şirketi. Amacı, Hyperloop tren konseptini temel alan bir ulaşım sistemi geliştirmek. HTT yakın dönemde, Slovakya'nın başkenti Bratislava ve Çekya'nın en büyük ikinci kenti olan Brno'yu birbirine bağlayan bir Hyperloop sistemi kurmak için iki ülkeyle de yeni bir anlaşma başlattı. Bu, tüm Avrupa'yı Hyperloop ile bağlamanın ilk adımı olarak görülüyor. Fransa'nın Toulouse şehrindeki Francazal Havaalanı'nda 3.000 metrekarelik bir alanın şirketin ana üssü olması planlanıyor. Toulouse, Avrupa havacılık endüstrisinin tam merkezinde yer alıyor ve Orta Avrupa hattında kullanılacak olan Hyperloop trenlerinin imalatı burada gerçekleştirilecek. Fütüristik kapsüller üzerinde aktif olarak çalışan iki şirketten biri olan HTT, geçtiğimiz günlerde 31 milyon doları nakit olmak üzere toplamda 108 milyon dolar mali destek sağlamıştı. Hyperloop, insan ve yük taşımak için özel olarak tasarlanmış kapsül benzeri tren kabinleri kullanacak bir ulaşım sistemi. Hyperloop, daha hızlı ve sarsıntısız bir sürüş için manyetik levitasyon teknolojisi ile düşük basınçlı tüpleri bir araya getiriyor. Hyperloop fikri, ilk önce Elon Musk tarafından 2013 yılında önerilmişti. O zamandan beri bu fikir çok sayıda kişi, kurum ve şirket arasında yayıldı. Peki ne kadar hızlı gidebilir? Bu soruyu hangi mühendise sorduğunuza bağlı olarak değişebilir. Ancak bir Hyperloop'un 1200 km/saat hıza çıkabileceğine inanılıyor. Tasarımlar, trenin hem yer altında, hem de yer üstünde çalışabileceğini gösteriyor. Dubai'deki Hyperloop planlarından birinde ise silindir tüplerden oluşan Hyperloop'u sokaklara bağlayan bir aktarma merkezi tasarlanmış. Hyperloop hızlı olmasının ötesinde, aynı zamanda doğa dostu; güneş enerjisiyle çalışabiliyor. 2013'te bilimkurgu filmi konseptine benzeyen bir fikirden, bir gün tüm Avrupa'yı birbirine bağlayacak süper hızlı trenlere uzanan Hyperloop gerçek olacak gibi görünüyor.


Sabancı Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Doktora öğrencisi Günet Eroğlu, disleksik çocuklara yönelik nörogeribeslemeye dayalı mobil telefon uygulaması geliştirdi. Mobil uygulama, özgül öğrenme güçlüğünün bir alt grubu olan ve ilaçla tedavisi henüz mümkün olmayan disleksinin etkilerini azaltıyor ve çocukların okul başarısının artmasında yardımcı oluyor. Avrupa Disleksi Derneğine göre; okuma, heceleme ve yazma becerilerini edinmede nörolojik kökenli bir farklılık olarak tanımlanan disleksi, normal ve üstün zekalı bireylerde görülüyor. Einstein, Mozart, Leonardo da Vinci gibi dahilerde de gözlemlenen disleksi, okuma becerisini etkilediği için ilköğretimin ilk yıllarında fark ediliyor. Disleksi okul çağı çocuklarının %10-15'inde görülüyor. Yapılan araştırmalara göre ilkokul 1., 2. ve 3. sınıflarda tanı ve tespiti yapılmış ve özel eğitim müdahalesinde bulunulmuş çocukların % 83'ü eğitim yaşantılarına sorunsuz olarak devam edebiliyor. Çocukluğunda disleksik olanların, yetişkinlikte bağışıklık sorunları göreceli olarak azaldığı için okumada daha az sorunla karşılaşmalarına rağmen, ilerleyen yaşlarda Alzheimer geliştirme potansiyelleri olabiliyor. Bu sebeple yaşam boyu ve sürekli eğitim, bilişsel kapasitenin geliştirilmesi ve sağlığın korunması için önem taşıyor. Auto Train Brain adlı mobil uygulama, çocukları görsel ve işitsel oyunlarla destekliyor ve kendi beyin sinyallerini kendilerine geri besleyerek iyileştiriyor. 100 denek üzerinde test edilen mobil uygulamada elde edilen bulgulara göre, 20'nin üzerinde kullanımdan itibaren disleksik çocukların okuma hızı artıyor ve hata oranları düşüyor. Günet Eroğlu, kendi yaşam tecrübesinden yola çıkarak tasarladığı ve geliştirdiği yazılım konusundaki doktora çalışmasını Sabancı Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi öğretim üyeleri Müjdat Çetin ve Selim Balcısoy danışmanlığında yürütüyor. Alınan fonlarla AR-GE çalışmaları yürütülecek ve uygulamanın geliştirilmesi sağlanacak. Sabancı Üniversitesi tarafından patent başvurusu yapılan Auto Train Brain mobil uygulaması, 31 Aralık 2017 tarihinden itibaren Google Play Store'dan, 28 Şubat 2018 tarihinden itibaren ise Apps Store'dan indirilebilecek. Sabancı Üniversitesi'nde başlatılan ve şu an Amerika'da Biogen adlı ilaç şirketinde çalışan Doç. Dr. Murat Çokol tarafından yürütülen çalışma Harvard Üniversitesi Sistem Farmakolojisi Laboratuvarı'nda tamamlandı. Çalışmada Genetik ve Biyomühendislik Programı mezunu ve Brandeis Üniversitesi Biyoteknoloji Master öğrencisi Ece Bıçak ile Endüstri Mühendisliği doktora öğrencisi Nurdan Kuru da yer alıyor. Yöntem ile, tüberküloz tedavisi için kullanılabilecek iki, üç ve dört ilaç içeren sinerjistik ilaç kombinasyonları tespit edildi. Yalnız başına kullanımdaki etkisi daha önceden bilinen bu antibiyotiklerin, tedavi amaçlı beraber kullanılması ilk kez bu çalışmada öneriliyor. Tüberküloz, kanser ve AIDS gibi birçok hastalığın tedavisi için ikiden fazla ilaç aynı anda kullanılıyor. Geliştirilen yöntem sayesinde örnek verilecek olursa, beş ilacın bir arada kullanılmasıyla oluşturulmak istenen bir kombinasyon çok daha düşük maliyetlerle yapılabiliyor. Sabancı Üniversitesi'nde Murat Çokol tarafından başlatılan proje Ekim ayında Science Advances dergisinde yayınlandı ve Harvard Medical School ve Tufts Üniversitesi haber sitelerine konu oldu.


Sanayi 4.0'ın ne olduğu artık hemen herkes tarafından iyice özümsenmişken; Nesnelerin İnterneti , Siber-Fiziksel Sistemler , Akıllı Fabrika gibi terimleri yeniden açıklamayı bu yazının ilgi alanının dışında bırakalım. Burada Sanayi 4.0'ın ekonomik ve toplumsal karşılığını ve Yeni Türkiye için Sanayi 4.0 ve belki de Sanayi 4.5'in mümkün olup olamayacağını tartışalım. Dördüncüsünü konuşmaya başlamadan önce ilk üç sanayi devrimini kısa hatırlayalım: İlki sanayileşmenin de başlangıcı kabul edilen, İngiltere'de ortaya çıkıp önce kıta Avrupa'sına, sonra da tüm dünyaya yayılan ve aletli üretim yerine makinalı üretimin hakim olduğu, atölye tarzı üretim yerine de fabrika üretiminin geçtiği devrimdir. Birinci sanayi devrimi, üretimi muazzam düzeylere ulaştırmış, ikili sınıfsal yapıyı ortaya çıkartmış ve ekonomiler için büyümeyi olanaklı kılmıştır. Ekonomik ilişkiler için bir milattır 1. Sanayi Devrimi. 2. Sanayi Devrimi için genel kabul gören başlangıç ise ilk olarak Henry Ford'un otomobil fabrikasında uygulanan ve özellikle II. Dünya Savaşı sonrası dönemde -Keynesyen harcamacı politikaların da etkisiyle- yaygın olarak benimsenen kitlesel üretim çağı olmuştur. Bu dönem Fordizm olarak anılmaktadır. Bu dönemin üretiminin karakteristik özelliği kayan bant sisteminin varlığıdır. Bu sistem tek tipe dayalı kitlesel üretimi olanaklı kılmıştır. 60'lı yılların sonlarına kadar fordizmin kitlesel üretimi ülkelerin üretime ilişkin temel stratejini oluşturmuştur. Rekabetteki yoğunlaşma ve tüketici tercihlerindeki çeşitlenme fordizmin sunduğu tek kalıp üretimi zorlamaya başlamış ve nihayetinde 73 petrol krizi sonrasında bu sistem çökmüştür. Bir sistem çökerken diğerinin de tohumlarını atmaktaydı: 1968 yılında ilk kez geliştirilen programlanabilir makinalar 3. Sanayi Devrimi'nin de hazırlayıcısı oldular. Bu dönem ile birlikte üretimde fordizm yerini post-fordizme bıraktı. Programlanabilir makinalar gelişerek endüstriyel robotlara dönüşürken, bu dönemin öne çıkan firma ve ülkeleri, çeşitlenen tüketici tercihlerine cevap verme esnekliğini gösterebilenler oldu. Şimdi tartışılan ve ilk olarak 2006 yılında ABD'de ama daha güçlü bir sesle 2011 yılında Almanya'da Hannover Fuarında dillendirilen Endüstri 4.0 (4. Sanayi Devrimi) artık üretim ilişkileri bütününde yeni bir yola işaret ediyor. Şu bir gerçek ki, yeni uluslararası işbölümünde yer almak isteyen ülkeler için Sanayi 4.0'ı da kapsayan yüksek katma değerli üretim kaçınılmaz bir izlektir artık. Son 13 yıldır yüzde 12 ortalamayla büyüyüp de geçtiğimiz yıl birden yüzde 7'lik büyümeye kadar gerileyen Çin'in başbakanı, yaşananın mevcut büyüme stratejisinin sonu ve yeni büyüme stratejisinin kaçınılmazlığına işaret eden bir zorunluluk olduğuna vurgu yapıyor. Sadece başbakanın vurgusu değil, Çin'deki devlet kapitalizmi artık yönünü daha fazla Ar-Ge'ye kaydırıyor. Birkaç yıla kalmaz, Apple ve Samsung'a taklit değil gerçek bir rakip çıkartabilir Çin. Ülkemizde ise Sanayi 4.0 ve genel olarak teknoekonomi politikaları konusunda gelecek oldukça belirsizdir. Aslında plan yapmak konusunda oldukça iyiyiz, ah bir de uygulasak! Cumhuriyetin ilk yıllarında rüzgar tüneli yapan, 1960'larda OECD'nin Pilot Takımlar Projesi'nde vizyon geliştiren ve nihayetinde ilk teknoekonomi belgesini (Türk Bilim ve Teknoloji Politikası: 1983-2003) 1980'lerin başında ilan eden Türkiye, bu dokümana ait ilk toplantıyı 1989 yılında gerçekleştirmiş ve 1992 yılındaki ikinci toplantıda da metnin adını Türk Bilim ve Teknoloji Politikası: 1993 2003 olarak revize etmiştir. Arada ve sonrasında yazılıp raflarda çürütülen; Bilim-Araştırma-Teknoloji Ana Planı, Bilim ve Teknolojide Atılım Projesi'nde olduğu gibi, Vizyon 2023 Projesi için de çok farklı bir sonuç beklemek mümkün değildir. ABD, Almanya, Japonya, Güney Kore ve başarılı birkaç diğer örnek ülke uygulamalarının ortak özelliği, bilime verdikleri önem ve yazılı politikaların hayata geçmesi konusunda gösterdikleri kararlılıktır. Şu bir gerçek ki, bu ülkeler kadar değil, onların yarısı kadar bile çağdaş bilime, toplum yararına saygı duyup politikalarda kararlılık göstersek bırakın Sanayi 4.0'ı, Sanayi 4.5'e bile geçeriz. Bu zihinsel, bilimsel ve etik dönüşüm gerçekleşmedikçe, Sanayi 4.0 ve benzeri tüm parlak yenilikler bizim gibi ülkeler için çeyiz sandığında saklı hiç açılmayacak düşler olarak kalmaya devam eder.


Yeni tip koronavirüs salgını dolayısıyla artan teknoloji kullanımı, teknoloji şirketlerine yönelik siber saldırıları artırdı, oltalama adı verilen saldırı tipi aşı ve aşılama çalışmalarını merak edenleri hedef alıyor. STM Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret AŞ bünyesindeki Teknolojik Düşünce Merkezi "ThinkTech", 2020 yılına ilişkin son Siber Tehdit Durum Raporu'nu tamamladı. STM Siber Güvenlik Müdürü Kadir Murat Biçer, 2020 yılındaki siber saldırılar ve 2021 yılına ilişkin beklentilere yönelik değerlendirmelerde bulundu. Biçer, salgınla hatırlanacak 2020 yılında siber güvenlik alanında da salgının etkilerine rastlandığını söyledi. Geçen yıl genelde teknoloji odaklı şirketlerin hedef olduğunu, teknoloji satan ve oluşturan uygulamaların öncelikli hedef haline geldiğini anlatan Biçer, uzaktan çalışma, eğitim teknolojilerini kullanan kurumların saldırılardan nasibi aldıklarını ifade etti. Biçer, "Önceki yıllarda ağırlıklı olarak finans ve devlet kurumları hedef olurken 2020 yılında teknoloji şirketleri yüzde 25 gibi bir oranla ilk sıraya geldi. Devlet kurumlarında bu oran yüzde 19, finans sektöründe yüzde 15. Pandemi etkisiyle uzaktan çalışmayla ilgili kullanımların, uzaktan eğitime yönelik altyapıların artması, bunlarla kullanılan altyapı, network cihazlar, VPN teknolojileri gibi uygulamalar atak yüzeylerine dahil oldu" dedi. Bu yıl salgın temelli saldırıların farklı başlıklar altında devam edebileceğini öngördüklerini dile getiren Biçer, "Oltalama saldırıları yapıp, kişileri kendi zararlı sitelerine çekmek isteyen saldırganlar, 2020 yılının ikinci yarısında aşı çalışmalarıyla ilgili bilgi vermek üzere bu saldırılara devam ettiler. 2021 yılında da aşı programlarıyla veya aşı uygulamalarıyla ilgili kayıt olma, takvim oluşturma ve aşının ne zaman yapılacağı gibi bilgileri içeren e-postalar ile oltalama saldırılarıyla karşı karşıya kalınabileceğini düşünüyoruz" diye konuştu. Biçer, saldırganlara ilk kapıyı açma anlamında önemli olduğu için oltalama saldırıları konusunda dikkatli olunması uyarısında bulundu. Kadir Murat Biçer, 2020'de kendini gösteren fidye yazılımların 2021'de artarak devam edeceğine dikkati çekerek, kurumsal ve kişisel verilerin şifrelenerek fidye istenmesi şeklinde zararlı etkilerin ortaya çıkabileceğini söyledi. Biçer, 2020 yılında yaptıkları çalışmalarla yaklaşık 120 bin zararlı IP bilgisini, 9 milyona yakın zararlı yazılım özet bilgilerini, yaklaşık 260 bin civarı oltalama e-postası sağlayan zararlı site bilgilerini kurumlarla paylaştıklarını belirterek, bunların 2021 yılında da artacağını bildirdi. Genellikle uygulamanın, güvenliğin önünde gittiğini, güvenlik unsurlarının daha sonra düşünüldüğünü anlatan Biçer, "Geldiğimiz çağda uygulamayı hemen güvenli hale getirmemiz lazım ki bunu istismar etmek isteyenlerin eline koz vermeyelim. Bunun en temel yöntemlerinden biri tehdit istihbarat verilerinin alınması ve bu konuda proaktif yaklaşım sergilenmesi. Bu anlamda siber tehdit istihbarat servislerinin beslenmesini ve bunun canlı sistemlerle desteklenmesini tavsiye ediyorum" ifadeleri kullandı.


Öyle anlaşılıyor ki, şakır şakır su akıtarak keyfince duş yapmak gittikçe zorlaşacak. Ekoloji endişesi konuyu buralara kadar götürüyor. Dünyanın aşırı bir su krizine doğru yollandığı, bu yüzden de tasarruf sistemlerine gereksinim olduğu biliniyordu. Ama meselenin evlerimizin banyolarını bile gireceğini düşünmek zordu. O da oldu. Birileri teknolojik çözümlerle duş yaparken daha az su kullanımını sağlamaya çalışıyor. Bol renkli bir çözüm. Kullandığınız duş başlığı renkten renge giriyor. Kullandığınız suyun miktarına bağlı olarak. Evet ama diyeceksiniz; Ek olarak elektrik harcıyor! Hayır, yanıldınız! Başlık ışığını kendi üretiyor. İçine yerleştirilmiş bir takıntı var; suyun geçişini elektriğe dönüştürüyor ve miktara göre ışıkları ayarlıyor. Bitmedi, bir de duşun sonunda mesaj gönderiyor, akıllı telefonunuza: Şu kadar litrelik harcama yapıldı! diye. Bu bilgileri biriktirip aile içinde analiz bile yapabilirsiniz. Kim daha fazla su harcamış? gibilerden. Bir bakıma alışkanlıkları değiştirme gibi bir hedefe hizmet eden bu aracın 4 kişilik bir ailede %25-30 dolaylarında su tasarrufu sağlayacağı tahmin ediliyor. Birkaç ay önce satışa sunulan bu sistemi Fransa'daki bir otel hemen kullanmaya başlamış. Bir toplu konut yerleşmesi de sıraya girmiş. Firma ilk elde 1.000 kadar satış yaptığını söylüyor. Fiyatı 250 TL dolaylarında. Sistemin adı 'hydrao'. Sitesine buradan ulaşabilirsiniz. Dört dakikalık bir video bile izleyebilirsiniz.


Netflix yapımlarını ne kadar takip ediyorsunuz bilemeyiz fakat şirketin son filmlerinden The Social Dilemma ; nasıl distopik bir dünyada halihazırda yaşıyor olduğumuzu gözler önüne sermesiyle kısa zamanda oldukça fazla izleyici topladı. Jeff Orlowski yapımı olan Sosyal İkilem adlı belgesel, sosyal medya uygulamalarının kullanıcıların bağımlılığını nasıl arttırdığını ve gizlilik ihlallerini nasıl yaşanabildiğini sorguluyor. Facebook, Google ve Twitter gibi teknoloji şirketlerinin sosyal medya platformları ve arama motorları üzerinden bireylere ve toplumlara verdiği/verebileceği zararları ortaya koymayı hedefleyen belgesel, bu yılın Ocak ayında Sundance Film Festivali'nde ilk kez izleyici ile buluşmuştu. Orlowski, iklim değişikliğine odaklanan Buzun Peşinde ve Mercan Peşinde belgesellerinde olduğu gibi, Sosyal İkilem belgeselinde de teknolojik konuları uzman olmayan kişilerin de anlayabileceği bir düzeye başarılı bir şekilde ele alıyor. Belgeselin izlenme oranları ünlüler ve basın sayesinde artmaya devam ediyor. Örneğin Amerikalı müzisyen Pink, belgesel yayınlandıktan kısa bir süre sonra The Social Dilemma'yı lütfen en kısa sürede izleyin, diye bir tweet paylaştı. The Independent gazetesi de filmi: zamanımızın en önemli belgeseli olarak nitelendirdi. Baby Boomers kuşağı (1945-1964 yılları arasında doğan) ve X kuşağının (1965-1979 yılları arasında doğan) çok geç haberdar olduğu ama öğrendiğinde elinden bırakamadığı, Y kuşağının (1980-1999 yılları arasında doğan) hızla adapte olduğu ama daha temkinli yaklaştığı, Z kuşağının (2000 sonrasında doğan) ise içinde büyüdüğü dolayısı ile zararlarının farkında bile olmadığı sosyal medya aslında bir kaç teknoloji şirketinin çoğunlukla ücretsiz platformlarını temsil ediyor. En bilinenleri; Facebook, Google, Twitter, Youtube, Instagram olan bu şirketlerin ciroları şuana kadar gelmiş geçmiş en büyük şirket cirosu olarak tarihe geçmiş durumda. Bu şirketlerin platformlarında kullanıcılar , aslında en temelde sosyalleşme ihtiyaçlarımıza karşılık buluyoruz. Örneğin Facebook'ta yıllardır görmediğimiz ilk okul arkadaşımızı bulmanın keyfini çıkartırken, Instagram'da birbirinden farklı özellikle servise sunduğumuz fotoğraflarımıza videolarımıza gelen beğenilerden tatmin oluyoruz. Eskiden fiziksel ve birebir etkileşimle yapılan ve güven duygusunun oluşması ile yavaşça gelişen sosyalleşme kavramı, yerini dijital tepkilerin ve çok hızlı anlık hissiyatların paylaşıldığı sürekli değişen ve akan bir dijital dünyadaki iletişime/ilişkilere bırakmış durumda. Aslında sosyalleşmenin bile çok hızlı tüketildiği bir dünya... Filmde özetle, sosyal medya şirketlerinin bir ürün ya da hizmeti kullanıcılarına satmak yerine, kullanıcılarından oluşturduğu profil bilgilerini çeşitli finans gruplarına satarak para kazandığı ve bu süreçte bireylerin ve toplumların nasıl manipüle edilebildiği konu alınıyor. Burada çok distopik ya da karamsar bir resim görmüyor olabilirsiniz, fakat filmde de bahsedildiği gibi aslında bu profillerin oluşturulmasında kullanılan yapay zeka algoritmaları konusundaki kontrol zaten çoktan kaybedilmiş durumda! Çünkü Facebook, Google, Instagram, Twitter, vb. sosyal medya şirketlerinin tek amacı, bu profiller sayesinde aldıkları reklamlardan para kazanmak. Profillerin nasıl ve ne kadar doğrulukta oluşturulduğu ya da paralelde verilen reklamların, yapılan yönlendirmelerin bu profilin sahibi olan kişilerin psikolojilerinde, sosyal yaşamlarında ne gibi değişikliklere sebep olduğu tam olarak bilinmiyor. Bunu ölçüp takip eden ve bunun etik anlamda değerlendirmesini yapıp algoritmaya çeki düzen verecek bir sistem de yok. Belgeselin çarpıcı kısımlarından birisi, sosyal medyanın olumsuz etkilerini masaya yatıran kişilerin aslında bu sosyal medya devlerinde önemli pozisyonlarda karar verici konumlarda çalışmış olmaları. Bu kişiler: Google tasarım etiği ve İnsani Teknoloji Merkezi kurucu ortağı Tristan Harris, yine aynı merkezin kurucu ortaklarından Aza Raskin, Asana'nın kurucusu ve Facebook'ta Like düğmesinin tasarımcılarından Justin Rosenstein, Harvard Üniversitesi profesörü Shoshana Zuboff, Pinterest'in eski başkanı Tim Kendall, AI Now politika araştırma direktörü Rashida Richardson, Yonder araştırma direktörü Renee DiResta, Stanford Üniversitesi Bağımlılık Tıbbı Burs programı yöneticisi Anna Lembke, ve sanal gerçeklik öncülerinden Jaron Lanier. Bu kişilerin çoğu bir nevi günah çıkartır gibi, belgeselde yer almayı kabul ederek aslında dev teknoloji şirketlerinin bireyler, toplumlar ve aslında insanlık için ne kadar tehlikeli bir gidişatı başlatmış olduklarını kendi tecrübeleri ile gözler önüne seriyor. Bir sosyal medya platformunda sürekli farklı içerikleri görmek için ekranın kaydırılması ve klavyede çeşitli tuşlara basarak bildirimler iletilmesi, aslında kullanıcıların sürekli meşgul olmasını sağlamakta. Bu meşguliyetin ardından kişilerden toplanan veriler üzerinden profiller oluşturulmakta ve bu sayede ilerleyen zamanda kullanıcıya daha da kişiselleştirilmiş öneriler gönderilebilmekte. Burada veriler yalnızca tahmin etmek için değil, aynı zamanda kullanıcıların eylemlerini manipüle etmek için de kullanılabilir hale gelmekte. Bir başka deyişle, kullanıcılar reklamcılar ve propagandacılar için kolay bir av haline getirilmekte. Google'da eski tasarım etiği uzmanı olan Tristan Harris; tarihte daha önce hiç 50 tasarımcı iki milyar insanı etkileyecek kararlar vermedi diyor. Stanford Üniversitesi'nde bağımlılık uzmanı olarak çalışan Anna Lembke de, bu şirketlerin, kişiler arası bağlantılara yönelik olarak gelişen beynin evrimsel ihtiyaçlarını istismar ettiğini belirtiyor. Facebook'un ilk yatırımcılarından Roger McNamee ise tüyler ürpertici başka bir iddiada bulunuyor: Rusya Facebook'u hacklemedi; sadece bir sosyal medya platformunu kullandı. (Bilgi: Rusya, 2016 yılındaki ABD Başkanlık seçiminin Trump lehine sonuçlanması için sosyal medyaya müdahale etmek ile suçlanıyordu). Belgeselde ayrıca bir banliyö ailesinin sosyal medyanın yoğun kullanımından oluşan mağduriyeti de konu alınıyor. Sessiz akşam yemekleri, kendi imajıyla ilgili sorunları olan ergen bir kız ve belirsiz bir ideolojiyi destekleyen YouTube önerileriyle radikalleşen genç bir oğlanın kısa hikayesi bize yaşadığımız gündelik hayattan örnekler sunuyor adeta... Belgeselden çıkartılacak önemli değerlendirmelerden birisini, eski Google çalışanı Harris'in sözünde bulmak mümkün: bir ürün ücretsiz ise, ürün sizsiniz. Biz sosyal medyada zaman geçirdiğimiz süreyi arttırdığımızda, reklam veren şirketler de bu platformlara ödedikleri paraları artıyor. Kullanıcıların platformlarda daha çok zaman geçirmelerini sağlamak adına şirketler algoritmalarını geliştirmeye çalışıyor. Bu algoritmalar ise, insanlara daha iyi ve doğru içerikler sunmak gibi etik kaygılardan öte, kullanıcıların platformlarda daha fazla zaman geçirmelerini sağlayacak tavşan deliklerini oluşturmaya odaklanmış durumdalar. Belgeselde en göze çarpan örneklerden birisi; Facebook'un Myanmar'daki Müslümanlara yapılan saldırılardaki rolünün ortaya serilmesi. Business for Social Responsibility isimli sivil toplum kuruluşunun hazırladığı, İnsan Hakları Etki Değerlendirmesi: Myanmar'da Facebook başlıklı bağımsız raporda, Facebook ve diğer sosyal medya platformlarının Myanmar'da insan hakları ihlallerinin yaygınlaşmasına uygun ortam sağladığı açıkça belirtiliyor. Uydurma haberler ve manipüle edilen toplumla ilgili olarak Facebook ise; daha fazlasını yapabilirdik ve yapmalıydık şeklinde bir açıklama yaparak aslında sonuçlardan sorumlu olduklarını bir nevi onaylıyor. Benzer şekilde Amerika'da yine sosyal medya üzerinden yayılan kurmaca olay Pizzagate de yalan bilgilerin ne kadar hızlı ve etkili bir silaha dönüştürebileceğinin önemli örneklerinden. Belgeselde bu konu ile ilgili şu yorum yapılıyor: yanlış bilgiler doğru bilgilerden 3 kat hızlı bir oranda yayılabiliyor. İlk olarak Instagram uygulamasına bakalım. Burada ana hedef, Instagram'da en çok etkileşimde olduğumuz insanları belirleyip onların aktivitelerini görmemizi sağlamak ve bu sayede bizi olabildiğince uzun süre ekranda tutmak. En çok etkileşimde olmanın kritlerleri ise; doğrudan mesajlaşma sıklığı, gönderilerde etiketleme sıklığı, karşılıklı yorumlama ve beğeni durumu ve tabii ki karşı profilde geçirilen süre. Bu yoğun etkileşimin ardından algoritma sizi yakın iki kullanıcı olarak işaretleyip, karşılıklı akışlarınızda daha çok görünmenizi sağlıyor. Bu durumda tabii etkileşime girmediğiniz, özel mesaj yoluyla konuşmadığınız, gönderilerini kaydetmediğiniz, profiline girip bile bakmadığınız bir kullanıcıyı sizin önünüze çıkarmayı pek tercih etmiyor. Bunun dışında İnstagram, görüntü tanıma algoritmaları da kullanıyor. Yani, siz eğer fazla manzara fotoğrafı paylaşıyorsanız, önünüzdeki keşfet ekranına daha çok manzara içeriği olan sayfalar sunuluyor. Görüntü tanıma teknolojisiyle kullanıcıların en çok etkileşime girdiği görsel tipleri ve içerikleri belirleniyor, gönderi akışında bu tip içeriklerin yoğunluğu artırılıyor. Twitter'da ise durum biraz daha farklı. Mevcut algoritma takip ettiğiniz hesaplardan atılan tüm tweet'leri inceleyerek, her birine alaka düzeyine göre puan veriyor. Twitter timeline özelliği; üç ana veriyi işleyerek önümüze farklı keşfetler sunuyor: kronolojik olarak sıralı tweetler, gözden kaçırıldığı düşünülen tweetler ve ters kronolojik sırada kalan tweetler. Burada Twitter'daki algoritmalar, kronolojik sıraya göre yayınlar göstermiyor. Bunun yerine, bir makine öğrenme algoritması üzerinden her şeyi fi ltreliyor. Twitter'ı diğer sosyal ağlardan ayıran en önemli özellik işte bu. Eylül 2020'de Twitter, algoritmasındaki bu özellikten ötürü ırkçı olmakla suçlandı. Nedeni ise, bir kullanıcının, Twitter algoritmasının, Barack Obama nın yüzü yerine, Mitch McConnel ınkini göstermeyi tercih etmesiydi. Twitter'daki fotoğraf algoritmasının, bazen beyaz yüzleri siyah yüzlere tercih ettiğinin kullanıcılar tarafından ortaya çıkartılması ile konu araştırılmaya alındı. Ve gelelim Facebook'a... Şuana kadar, bütün sosyal medya platformlarında en fazla bilgiyi barındıran ve analiz eden algoritmanın sahibi platform Facebook. Mesajlaşırken kullandığınız kelimelerden psikolojinizi analiz edebilen, duygu durumunuzu, hoşlandığınız şeyleri, ilgi alanlarınızı vb. birçok bilgiyi analiz edebilen ve bunları yaparken 2 milyardan fazla kullanıcının verilerini kullanabilen bir sistem Facebook. Bütün hareketleri gözlemleyebilen ve yorumlayabilen, özetle; hangi reklam daha fazla kişiye ulaşsın, hangisi daha fazla etkileşim alsın, hangi reklam videosu viral olsun, hangi reklamın dönüşümü daha iyi olsun gibi birçok duruma karar verebilen bir akıllı güçten söz ediyoruz. Facebook'un ne kadar etkin bir platform olduğu, biraz önce bahsettiğimiz 2016 ABD Başkanlık seçimlerinde Rusya'nın girişimi ve Myanmar'daki Müslümanlara yapılan saldırılardaki rolü ile açıkça görülüyor. Son olarak, Google platformu ise; tek bir algoritmadan değil, bir algoritmalar dizisinden oluşuyor. Size en yararlı bilgiyi sağlamak için arama algoritmaları, sorgunuzdaki kelimeler, sayfaların alaka düzeyi ve kullanılabilirliği, kaynakların uzmanlığı, konumunuz ve ayarlarınız gibi birçok faktörü dikkate alıyor. Her bir faktöre uygulanan ağırlık, sorgunuzun özelliğine bağlı olarak değişiklik gösteriyor. Örneğin; güncel haber konularıyla ilgili sorguların yanıtlanmasında içeriğin yeniliği, sözlük tanımlarıyla ilgili sorgulara göre daha büyük bir rol oynuyor. Eski Google çalışanı Tristan Harris, 2019 yılında ABD Senatosu önünde verdiği ifadede, sorumluluk almanın sosyal medya şirketlerinin görevi olduğunu belirtmişti. Kullanıcıların özdenetimi, bu gidişatı kontrol altına almak için yeterli değil. Tüketicileri korumak için daha sıkı düzenleyici önlemler gerekmekte. Şirketlerin kullanıcılarından topladıkları veriler oranında vergilendirmeye tabi tutulmaları bir kontrol mekanizması gibi gözükse de aslında Harris, önemli kontrol mekanizmaları kurabilmek için toplumlar ve devletler tarafından kolektif bir iradenin gerekli olacağını değerlendiriyor. Lise çağından önce akıllı telefon ve sosyal medyanın kullanılmaması, Yatmadan yaklaşık 1 saat önce akıllı telefonların yatak odası dışında bırakılması, Akıllı telefon kullanımlarına aile içinde süre kısıtlaması getirilmesi. 14- Callie Jessica Morgan, The Silencing Power of Algorithms: How the Facebook News Feed Algorithm Manipulates Users' Perceptions of Opinion Climates, March 2019, Portland State University, University Honors Thesis. Bu yazı HBT'nin 248. sayısında yayınlanmıştır.


Amerikan roket, uydu ve uzay mekiği üreticisi SpaceX, Starlink internet uydu ağının parçası 60 iletişim uydusunu daha uzaya yolladı. Şirketten yapılan açıklamada, Starlink ağının 60 uyduluk bir grubunun, SpaceX üretimi Falcon 9 roketiyle ABD'nin Florida eyaletindeki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldığı bildirildi. Açıklamada, yeniden kullanılabilir özellikteki Falcon-9 roketinin fırlatıştan 9 dakika sonra Dünya'ya geri döndüğü, şirketin Atlantic Okyanusu'ndaki insansız yüzer platformuna konduğu belirtildi. Bu, SpaceX'in Starlink uydu ağı projesi kapsamındaki gerçekleştirdiği 13'ncü fırlatış oldu. Şirket, Starlink uydularıyla Dünya yörüngesinde 12 bin uyduluk ağ kurmayı planlıyor. Projenin 2027'de tamamlanması hedefleniyor. İletişim uyduları, genelde, Dünya'ya göre konumlarını sabitleyebilmek için, yörüngedeki hareket hızının Dünya'nın dönüş hızına eşit olduğu Yer Sabit Yörünge'de bulunuyor. Uydu bağlantısı hızını ve sinyal kalitesini arttırmayı hedefleyen yeni nesil uydular ise daha çok yerden 160 ila 2000 kilometre yükseklikteki Alçak Yer Yörüngesi'ne konumlandırılıyor. Alçak Yörünge'de hareket hızı, Dünya'nın dönüş hızından daha yüksek olduğu için tek bir uydu belirli bir bölgeye sürekli kapsama sağlayamıyor. Bu yüzden SpaceX gibi uydu iletişimine yatırım yapan şirketler, Alçak Yörünge'de iletişim sinyallerini sürekli hale getirebilmek için "takım uydu" adı verilen uydu ağlarına ihtiyaç duyuyor. İletişim amaçlı bu uydu ağları, şirketler arasında şimdiden bir uzay yarışı başlatmış durumda. SpaceX'in yanı sıra Amazon ve "OneWeb" gibi şirketler Alçak Yörünge'de internet uydu ağları kurmak üzere çalışmalar yürütüyor.


Dijital cihazların kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte popülerleşen büyük veri kavramı, işlenebilir ve anlamsal birliktelik sağlayabilen, her an üretilen her türlü veriyi kapsamaktadır. Verinin büyüklüğünden ziyade, verinin firmalar tarafından nasıl kullanıldığı daha önemlidir. Yapay zeka ve kognitif bilişim teknolojileri ile veriyi analiz edip iç görü üretebilen ve bunu stratejik iş aksiyonları için kullanan firmaların iş hacimlerini büyütme ihtimali çok yüksektir. Müşteri verilerini, öngörüye dayalı analizleri ve içerik tavsiyelerini ekleyerek her müşterinin yaşam boyu değerini belirlemekle kalmayacak, hangi ürünlerin ve içeriğin o müşteriye uygun olduğunu da otomatik olarak belirleyebilecek sistemler geliştirmektedir. Böylelikle oluşturulan mesajlarınızın alıcıyla ilgili olma düzeyini ve uygunluğunu artırırken daha az zaman ve çaba harcanabilecektir. Bu durumda marka iletişiminde; daha yüksek müşteri memnuniyeti, daha fazla alışveriş ve müşteriyi elde tutma gibi sonuçlar alınacaktır ve dolayısıyla ölçülebilir oranda, daha yüksek etkileşimi sağlanabilecektir. Web.3.0 'ın bize sunduğu 'kişiselleştirme' teknolojileri, basit demografi k bilgilere göre pazarlama yapmanın çok ötesine geçerek 'Büyük Veri/Big Data'yı da Web.4.0 ile artık 'micro data'ya dönüştürüleceği ön görülmektedir. Veri tabanı pazarlaması, müşterilerle etkileşimi arttırma ve müşteri sadakatini geliştirme amacıyla müşteriye ait veri toplama ve değerlendirmeyi içerir. Başarılı bir veri tabanı pazarlaması müşterileri tanımlama ve onlarla iletişim kurma üzerinde durur. Bu farklı müşterilerin yaşam boyu değerlerini anlamayı ve müşteriyi elde tutma çalışmalarını geliştirmeyi içerir. Bu bağlamda oluşturulan 'Pazarlama Otomasyonu ' kavramı da bütünleşik pazarlama iletişiminde önemli bir disiplin haline gelmiştir. En gelişmiş, sezgisel ve görsel içerik yönetim sistemlerinden biriyle tek içerik merkezinden mesaj yaratılabilir. Esnek ve önceden tasarlanmış, aynı zamanda mobil cihazlar için optimize edilmiş şablonları kullanarak özelleştirilebilen tutarlı e-posta görünümü ve hissi verilebilmektedir. Çok kanallı kullanılabilen bu platformda her mecranın teknik özelliklerine göre özel içerikler oluşturulabilir. Mecranın teknik özelliği ile müşteri yaşam değerinin birleştirilerek kişiselleştirilmiş veriye dönüştürülmesi yapay zekadan makro bilgiye geçişi sağlayacaktır. , Müşteri ya da pazar segmenti için yaşam boyu değeri sayısı, bireyin ya da segmentin marka ya da firma ile hayat boyu oluşturacağı ilişkinin, gelecek faydalarının şimdiki değerini tahmin eder. b) İkinci parti veri: Veri konusunda iş birliği yaptığımız şirkete ait olan birinci parti verileridir. Bu sayede iki şirket istediği zaman birbiriyle veri paylaşabilir. c) Üçüncü parti veri: Ticari ve satın alınan, aracılı, maddi değer ile satın alınan herkesin ulaşabileceği veridir. Bunlar, hedef kitlemize özel analiz ile ortaya çıkan segment verileridir. CRM, mağaza verileri, meslek odaları& sektörel dernek üye veri tabanı, sadakat& perakende kartı verileri, online işe alım portalları örneklerden sayılabilir. Veri toplama ve kullanıcıyla ilişkilendirmede yaygın olarak 'çerez'lerden faydalanılır. Müşteri verilerini topladıktan sonraki adımlar analiz edilmesidir. Müşterilerinize ayrı bireyler olarak düşünmek gerekmektedir. Depolanan tüm veriler kategori edilmeli ve hedef kitlenizi davranış ve yaşam şekillerine göre ihtiyaç duyabileceği ürün ya da hizmeti ona çok kanallı araçlarla sunulabilir hale getirilebilir. Yapay zeka teknolojisiyle tüm bu analizler koordine edilebilir. 'Pazarlama Otomasyonu' ile filtreleme, zamanlayıcı temel fonksiyonlara sahip tekrarlayan, çok aşamalı iş akışlarınızı otomatiğe bağlanabilir. Bu hizmetleri sağlayıcı firmalarla çalışılabilir. Sonraki adımlar sırasıyla; müşteri verilerinden yararlanarak hedefleme, koşullu dinamik içerik , öngörü verilerine göre kişiye özel tavsiyeler, siberyemler , fırsatlar, kolaylıklar sunulmalıdır. Çoğu platformlardaki e-postalar ve web formları hakkındaki tıklama ve açılma oranları, sosyal medya istatistikleri, link ve kategori izleme gibi her türlü temel ölçütleri ve karşılaştırma raporlarını, mobil cihaz kullanıcılarının bilgilerini ve sosyal medya raporlama yapılabilir. Müşteri profillerini link tıklama davranışlarına göre kategorize edilebilir ve bu profillere uygun, son derece kişiselleştirilmiş içerikler geliştirilebilir. IBM'nin 'Gelecek 5 yılda hayatımızı değiştirecek teknolojiler' araştırmasında yer alan bazı bilimsel çalışmalar ve inovasyonların gelecekte bizleri neler beklediğini göstermektedir. Özellikle 'Yapay Zeka', 'Veri Analizi' 'Nesnelerin İnterneti' alanında kognitif bilgisayar teknolojisiyle tüm sektörlerde pazar ve toplum eğilimleri ile yeni teknolojilerin temelini yine 'veri' oluşturuyor. Geleceğin stratejik pazarlama iletişimi, kişiselleştirilmiş veri kullanımı üzerine kurgulanacaktır. Pazarlama iletişimi artık 'duygusal ve güvene dayalı' uzun vadeli, sürekli, etkileşimli iletişim; günümüzde yeni teknolojilerle, duygusal bağ kurarak 'insanı anlamak' odaklı hale getirilmiştir. Bu yazı HBT'nin 67. sayısında yayınlanmıştır.


Deniz dipleri gezegenimizin en az araştırılmış bölgeleri ve bu sismik ölçümler için de geçerli. Depremlerin çoğu ve volkanik püskürmelerin yüzde 80'i okyanuslarda meydana gelmesine rağmen, deniz diplerine çok az sensor ve ölçüm ağları var. Çünkü bunların kurulumları oldukça zahmetli ve masraflı. Amerikalı bilim insanları şimdi depremleri, yanardağ etkinliklerini hatta deniz diplerinde gizli kalmış fayları bile basit bir şekilde tespit etmenin yolunu buldular: Deniz diplerinde bulunan fiber optik kablolarla. Bu telekomünikasyon ağları okyanusların diplerinde yer alıyor. Bilim insanları 2018 yılında İzlanda'daki fiber optik kablolarının yeraltındaki sarsıntılara, esneyerek ve sıkışarak tepki gösterdiklerini kanıtlamışlardı. Kaliforniya Üniversitesi'nden Nathaniel Lindsey bu yöntemi, fiber optik kabloları sismometreye dönüştürecek şekilde değiştirdi. Distributed Acoustic Sensing olarak isimlendirilen sistem Kaliforniya'daki Monterey Bay körfezindeki fiber optik kablonun 20 kilometrelik kısmında test edildi. Sistem şöyle çalışıyor: Sualtındaki fiber optik kabloya özel lazer atımları gönderiliyor. Kablo sarsıntıların etkisiyle esneyip sıkıştığında, frekans özellikleri ve kablonun içinde geri saçılan fotonların geliş zamanları değişiyor. Bu Backscattering ile algoritmalar, en küçük sarsılmaları bile ölçecek şekilde değerlendirilebiliyor. Bu sistemler bir metre mesafeden bile nanometre ve yüzlerce pikometre arasındaki değişimleri kaydedebiliyorlar. Bu lazer atımlarının ayarlanmasıyla araştırmacılar, kablonun her iki metrelik kısmındaki geri saçılmayı ayrı ayrı ölçebiliyorlar. Bu şekilde 20 kilometrelik bir fiber optik kablo, 10.000 hareket sensoruna dönüşüyor. Bu fiber optik sismometrelerin ne kadar iyi işledikleri Mart 2018'de test edildi. Fiber optik kablo deneyler sırasında Pasifik'in derinliklerindeki sismik olayları bütün bir bant genişliği olarak kaydetti. Bunların arasında kıyıdan 45 kilometre uzaklıkta meydana gelen ama deprem dalgaları deniz dibine kadar uzanan 3,4 büyüklüğündeki deprem de vardı. Araştırmacılar ölçüm verileriyle bu depremin özelliklerini kesin bir şekilde tespit edebildiler. Ayrıca tıpkı bildik ölçüm ağlarında olduğu gibi yeraltının yapısı hakkında da bilgi veriyor. Araştırmacılar bu sayede daha önce bilinmeyen tektonik fayları da haritalayabildiler. Yeni yöntem ayrıca gelgitlerin etkisiyle veya kuvvetli dalgalarla oluşan sarsıntıların etkisiyle meydana gelen değişimleri de kaydetti. Gerçi araştırmacılar deneylerini veri aktarmayan kablolarda yaptılar ama etkin kablolarda da ölçümler başladı. Araştırmacılar ölçüm için gerekli lazer atımlarını, veri transferi için kullanılan kanallarda ve frekanslarda yer almayacak şekilde ayarlıyorlar.


Dünyanın en büyük yarı iletken firması Intel, teknoloji tarihinde çok önemli bir yere sahip. Bugün işlemci pazarının %80'inden fazlasına hakim olan firma, 49 yıl önce bugün 1968 yılında, Andy Grove, Robert Noyce ve Moore yasasının mucidi Gordon Earle Moore tarafından Santa Clara, Kaliforniya'da kuruldu. İlklerin ve yeniliklerin firması Intel, dünyada ilk kez son kullanıcıya yönelik reklam kampanyaları yürütmüş bir yarı iletken firması. Intel'den önce işlemcilerin hedef kitlesi daha çok bilgisayar ve komponent üreticileriydi ve hiçbiri son kullanıcı için reklam yapmamıştı. Bu kuralı yıkan Intel, markasını herkesin bildiği marka bir haline getirdi. Intel'in 50 yıllık geçmişinde hem büyük başarılar hem de bilgisayar dünyasına ders niteliğinde hatalar var. Intel 1971 yılında ilk işlemcisi olan 4004'ü piyasaya sürdü. 4004 pazarda ciddi bir başarı sağladı. Ama 70'li yıllar rekabetin büyük olduğu dönemlerdi ve Intel henüz çok büyük bir firma değildi. Intel 70'lerin ortalarında 8080 mimarisine geçiti. Ama Intel için asıl önemli olan mimari, 1979 yılında ortaya çıktı. O yıl 8086 işlemcisini pazara sürdü. 8086 işlemcisi şu an hala bilgisayarlarımızda kullandığımız, Intel ve AMD'nin ürettiği işlemci mimarisinin temelini yani X86 mimarisini oluşturuyor. O dönem bilgisayar dünyasının en büyük ismi IBM'di. IBM ile çalışmak gibi bir fırsat elde edenler yükseliyor, fakat IBM ile ters düşen firmalar başarısız oluyordu. 8080 mimarisi çok başarılı oldu ve Intel'in önünü açtı. IBM 8086 serisi işlemcileri kendi PC'lerinde kullanmak için Intel'e teklif götürdü. Ama bir şartı vardı. Tek kaynağa bağımlı kalmak istemeyen IBM, Intel'in işlemcilerinin lisansını, yani üretim haklarını başka firmalara da vermesini istiyordu. Intel bu teklifi kabul etti ve 4 şirkete X86 mimarinin lisans hakkını verdi. Şimdiki en büyük rakiplerinden AMD'ye de lisans hakkı vermek zorunda kaldı. AMD 1975 yılından beri Intel'in piyasaya sürdüğü işlemcilerin benzerlerini üretiyordu. O tarihten sonra AMD, Intel işlemcilerini yasal olarak üretmeye başladı. Aynı dönemde diğer büyük bilgisayar üreticileri de Intel ile çalışmaya başladı. Intel'in mali gücü arttıkça, işlemci teknolojisini artırdı ve çok başarılı işlemciler ortaya çıkardı. 90'lı yıllara gelindiğinde Intel çok büyümüştü, artık yarı iletken endüstrisinin en büyük firmasıydı. Pentium serisi üzerinde çalışmaya başladı. Pentium 3 Intel'in tarihindeki en başarılı işlemci serilerinden biri oldu ve sadece profesyonel bilgisayarlarda değil, Windows 95 ile evlere giren masaüstü bilgisayarlarda da yayıldı. Intel, Microsoft ile iyi bir işbirliği yaptıktan sonra, işlemci dendiğinde insanların aklına gelen tek marka oldu. Intel 2000'lerde Pentium 4'ü piyasaya sürdü. Ancak bu işlemci Intel'in tarihindeki en başarısız iki işlemci serisinden biri oldu. Özellikle ilk nesil Pentium 4'ler, Pentium 3'lerin bile gerisindeydi. O dönemde genelde Intel işlemcilerin yasal kopyalarını üreten AMD, artık kendi mimarisini geliştireceğini duyurdu ve piyasaya başarılı işlemci serilerini sürmeye başladı. Hatta ilk defa gerçek 64 bit destekli işlemciyi piyasaya sürdü. Intel 2003 yılında AMD'den x86 64 mimarisinin lisans haklarını satın almak zorunda kaldı. AMD'nin gittikçe daha büyük bir rakip haline gelmesiyle paniğe kapılan Intel, Pentium 4'te bazı güncellemeler yapmaya başladı. AMD dünyanın ilk doğal çift çekirdekli işlemcisini pazara sürünce, Intel panikle tarihinin ikinci büyük hatasını yaptı ve çift çekirdekli olduğunu öne sürdüğü Pentium D'yi piyasaya sürdü. AMD'nin işlemcisi birleştirmiş 2 çekirdeğin ortak kaynak kullanımları ve ortak bellekleri olan doğal çift çekirdekli bir işlemciydi. Ama Pentium D, bir yonganın üstüne iki Pentium 4 işlemcisinin konulmuş haliydi. Aynı sokete takılmaları dışında hiçbir ortak noktaları yoktu. Bu başarısızlığın ardından 2005'ten sonra Intel teknoloji yatırımlarını artırmaya başladı. Bu sırada da AMD hızlı büyümenin de getirdiği etkiyle agresif hamleler yapmaya başladı. Kendi yonga üretim tesislerini kurdu ancak yönetemedi ve kapatmak zorunda kaldı. Daha sonra ATI'yi satın alıp ekran kartı pazarına girdi. Intel 2006 yılında, bugün hala devam eden Core mimarisine geçti. Bu mimaride çıkan seriler çok büyük başarılar elde etti. 2007'de ilk doğal 4 çekirdekli işlemciyi tanıttı. 2009 yılında ise asıl büyük hamleyi yaptı ve Nehalem mimarisine geçti. Yani ilk nesil core i3, core i5 ve core i7'leri piyasaya sürdü. Daha sonra Intel, her iki yılda bir mimariyi güncelleyeceği ve ara dönemlerde de mevcut mimariyi iyileştireceğine dair bir açıklama yaptı. Söz verdiği şekilde devam etti ve rakibi kendisinden çok geride kalsa da hala yoğun bir yarışın içindeymiş gibi üretime devam etti. 2011 yılına geldiğinde, Intel belki de tarihinin en iyi işlemci serisini çıkardı. Sandy Bridge serisi bugün hala kullanılıyor. Sandy Bridge'den itibaren İntel, artık hem pazarın büyük bölümüne hakim oldu ve performans konusunda tartışmasız bir lider haline geldi. Ancak bir süre sonra akıllı telefon ve tablet pazarına girmek istedi. Atom işlemciyi buna göre özelleştirdi ancak bu alanda başarılı olamadı. Intel bugün en iyi yonga üretim teknolojisine sahip ve çok ileri bir teknik kullanıyor. Ancak artık firmanın Core mimarisi o kadar rafine bir hale geldi ki düzeltilecek bir eksiğinin kalmadığı ve Intel'in bir noktada tıkandığı söyleniyor. Şimdilik üretim teknolojisini geliştirmeye çalıştığı ve gelecekte bir lazer işlemci teknolojisi üzerinde çalışacağından söz ediliyor.


Günümüzde çocuk felci Afrika ve Asya'nın bazı bölgelerinde salgın hastalık durumunda. Bir zamanların en tehlikeli hastalığının, şimdi az sayıda ülkede etkin olmasını sağlayan kişi ABD'li doktor ve biyolog Jonas Salk . Ünlü Eğer bütün böcekler dünyadan yok olacak olsaydı, 50 yıl içerisinde dünyada hayat sona ererdi. Eğer insanoğlu dünyadan yok olsaydı, 50 yıl içerisinde bütün yaşam kendini yeniler ve gelişirdi sözünün sahibi bilim insanı. Salk, yoksul bir göçmen ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası bir tekstil işçisiydi. Salk devlet okullarında ve New York Şehir Koleji'nde eğitim gördü. 1939 yılında tıp eğitimini tamamladı. II. Dünya Savaşı boyunca ABD kuvvetleri için grip aşısı geliştirmeye çalıştı. 1947 yılında Pittsburgh Üniversitesi'nde görevli olan Salk, grip aşısı çalışmasındaki bulgularını, çocuk felci için geliştirdiği bir aşının çalışmalarla birleştirdi. Çocuk felci virüsü, virüse yakalananlarının %5'i ila %10'u arasında ölümcül etki gösteriyordu. Diğerlerini ise sakat bırakıyor ya da kol ve bacaklarda işlev yetersizliğine yol açıyordu. 1952 yılında çocuk felci ile ilgili korkunç sonuçlar ortaya çıktı. Sadece o yıl ABD'de 3 bin çocuk bu hastalık nedeniyle öldü, 55 bin çocuk da sakat kaldı. O dönemdeki yaygın görüş ölü virüsler ile aşı üretilemeyeceği yönündeydi. Ancak Salk, pek çok bilim insanının görüşlerinin aksi yönünde, ölü bir virüs aşısı üzerinde çalışıyordu. 1952 yılında formoldehid kullanarak virüsü etkisizleştirmeyi ve geliştirdiği aşı sayesinde virüsü taşıyan kişilerin çocuk felci virüsüne bağışıklık kazanmasını sağladı. Aşı önceleri maymunlar üzerinde denendikten sonra 12 Nisan 1955'te güvenli ve etkili olduğu açıklandı ve hastalar üzerinde uygulanmaya başlandı. Salk, aşıyı ailesi, çalışanları, diğer gönüllüler ve kendisi üzerinde de kullandı. 1969 yılına gelindiğinde ABD'de hastalıktan hiç kimsenin ölmediği rapor edildi. Bu tıp tarihinin en büyük zaferlerinden biriydi. Salk, çocuk felci salgınının doruk noktasında olduğu sırada bulduğu aşıya patent almayı reddederek, 7 milyar doları elinin tersiyle bir kenara itti ve bu sayede aşının son sürat seri üretime girmesini sağlayarak milyonlarca çocuğu ömür boyu sakat kalmaktan kurtardı. Vostok 1 modülü ile uzay yörüngesine çıkma projesi 20'ye yakın kozmonot düşünülmüştü. Görev yaklaşırken, bu kozmonotların sayısını 2'ye indirildi: German Titov ve Yuri Gagarin. İkisi de genç, başarılı pilotlardı. Ancak bu görev için, daha sıcak bir imajı olan Yuri Gagarin isminde karar kılındı. Bu seçimde Gagarin'in köylü bir aileden yetişmiş olmasının da etkili olduğu söylenir. Gagarin, son ana kadar ailesine 'tarihe geçecek yolculuğu' söylemedi, çok riskli olduğunu biliyordu. SSCB uzay roketlerinin baş tasarımcısı Sergey Korolyov, kalkışı bekleyen Yuri Gagarin'e son çağrısını gönderdi: 'Birazdan kalkış başlayacak.' Yuri Gagarin, kapsülünde bulunan kamera ile TV ekranlarına yanıt verdi: Anlaşıldı. İyi hissediyorum, moralim yerinde. Gitmeye hazırım. Ve 108 dakikalık, dünyanın ilk başarılı 'uzay yolculuğu' başladı. Dünya yörüngesinde turunu tamamladı. Görevde hiçbir problem yoktu, Yuri Gagarin, sürekli olarak uzay üssüyle iletişim halindeydi. Ancak hizmet modülü ile iniş modülünün ayrılması için emir verilmesinin ardından, modüller ayrılmadı. Kablolar sıkışmıştı... Kapsül bir süre dönmeye başladı. Gagarin kapsülle birlikte irtifa kaybederken paraşütünü açtı, ve SSCB topraklarına indi. Bir anne ve çocuğu tarafından fark edilen Gagarin, Moskova'yla görüşmek için bu aileden telefon istedi ve müjdeli haber başkente gitti. Görev tamamlanmıştı! Artık dünya tarihine geçen bir isim olmuştu. Bir süre eğitim uçuşlarına dahi katılmasına izin verilmedi, SSCB, 'ulusal başarı' Yuri Gagarin'e bir şey olmasını istemiyordu. Ancak Gagarin, tekrar savaş pilotu olmak için rutin eğitim uçuşları yapıyordu, son uçuşunda eğitmeni ile birlikte hayatını kaybetti. Yuri Gagarin'in ölümü sonrasında devlet gizlilik kararı aldı ve o gün yaşananlar bir sır oldu. Olayın üzerinden 50 yıl geçmesine rağmen farklı iddialar bugün hala gündemde. Aynı gün farklı bir uçağın, Gagarin'in bulunduğu MIG-15 eğitim uçağını düşürdüğüne yönelik de iddialar var. 21 Nisan 1961'de Time dergisinde 'Man in Space' başlığı ile kapakta yer almasına rağmen zamanın Sovyet Bloku karşıtı ülkelerinde, bugün bile hala Yuri Gagarin geri planda kalmış durumda. Uzay aracı şu anda Rusya RKK Energiya Müzesi'nde, diğer uzay araçları ile birlikte sergileniyor. Birçok farklı ülkelerde Gagarin adına anıtlar da var. Dünya uzay partisi olarak da geçen 'Yuri's Night' etkinlikleri, 12 Nisan günü dünyanın farklı bölgelerinde kutlanıyor. Dönemin ABD Başkanı Richard Nixon'ın onayı ile 1972'de başlayan Uzay Mekiği projesi, ilk test uçuşu ile 1976 yılında fiilen hayata geçti. İlk üretilen uzay mekiğinin adı Uzay Yolu dizisi hayranlarının başlattığı kampanya sonucunda bu Enterprise oldu. Bu araç, ana motorları ve ısı kalkanı olmadan üretildiği için uzay uçuşlarına uygun değildi. Bu yüzden adece test uçuşu için kullanıldı. Enterprise'ın test uçuşlarının ardından, uzaya çıkan ilk uzay mekiği Columbia, 12 Nisan 1981 yılında ilk uçuşunu yaptı. İlk görevinde iki astronot ile uçan uzay mekiğinde bu iki astronot uzay yürüyüşü yapmayı başardılar. 2,2 milyar dolar değerindeki uzay mekiği ile giden astronotlar, 16 günlük süre boyunca 80'den fazla bilimsel deney yaptı. Mekikte bulunan 4 tonluk bilimsel malzemenin değeri 78 milyon dolardı. Columbia Uzay Mekiği uzayda yaklaşık 54,5 saat kaldı ve dünya etrafında tam 37 tur attı. ABD'nin Florida eyaletindeki Kennedy uzay üssünden kalkan Columbia, görevini başarıyla tamamlayarak, 14 Nisan 1981 tarihinde dünyaya döndü. İlk tamamıyla işlevsel uzay mekiği olan Columbia, ilk görevinden 22 yıl sonra, 16 Ocak 2003'te çıktığı iki haftalık STS-107 görevini tamamlayıp 1 Şubat 2003 günü Dünya'ya dönerken yakıt sarnıcından kopan bir parçanın aracın kanadına çarpması nedeniyle iniş esnasında infilak etti. Columbia, o dönemde NASA'nın en yaşlı uzay mekiğiydi. 1981 yılında ilk görevini yapmış olan mekik, son uçuşunda 28. görevine gidiyordu. Bu kazanın ertesinde NASA, Uzay Mekiği uçuşlarına 2,5 yıl boyunca ara verdi. Kökenleri, ABD, Fransa ve İngiltere hükümetlerinin bilgisayarlar arasında bağlantı kurmak için yaptığı çalışmalara dayanan internetin bildiğimiz haliyle ortaya çıkışı 1980'lere uzanıyor. Bu teknolojinin Türkiye'ye gelişi ise, 1987 birçok üniversitenin öncülüğünde kurulan, Türkiye Üniversite ve Araştırma Kurumları Ağı ile gerçekleşti. Ancak ilerleyen yıllarda bu ağın hat kapasitesi yetersiz kaldı. 1991 yılı sonlarına doğru ODTÜ ve TÜBİTAK, internet teknolojilerini kullanan yeni bir ağın tesis edilmesi için ortak bir proje başlattı. 2 yıl süren uğraşların ardından Türkiye, 12 Nisan 1993'te 64kbit/sn kapasiteli kiralık hat ile ODTÜ'den Washington'a bağlanarak ilk kez internetle tanıştı. Aynı yıl ODTÜ ve Bilkent üniversiteleri ilk Türkçe web sitelerini yayına verdi. 64kbit/sn hızında olan bu hat, çok uzun bir süre ülkenin tek çıkışıydı. 1996 yılında Türk Telekom'un herkesin internetten yararlanmasını sağlayacak TURNET projesi hayata geçti ve İnternetin Türkiye'de ticari kuruluşlara ve evlere girmesi ise mümkün oldu. TURNET'in, ikisi İstanbul'dan (2MBit/sn ve 512 kbit/sn hızlarında); diğeri Ankara'dan (2Mbit/sn hızında) olmak üzere, toplam 3 hattından yararlanan servis sağlayıcı şirketlerin sayısı Ekim 1997'de 80'e ulaştı ve bu yıllarda Superonline gibi şirketler internet hizmetini üçüncü kişilere satmaya başladı. 1997'den itibaren dünyadaki kullanıma paralel olarak, internet ülkemizde de popüler oldu ve birçok banka, internet üzerinden kişisel bankacılık servisi vermeye başladı. Birçok günlük gazete ve dergi internet üzerinden yayınlanmaya ve yine aynı yıllarda bağlantı hızının düşük olmasına rağmen internet üzerinden radyo ve TV yayımcılığı popüler olmaya başladı. Bugünün öne çıkan Ekşi Sözlük ve sahibinden.com gibi Türk internet girişimleri ise 2000'li yılların başlarında ortaya çıktı. Türkiye'de internet 20 yıllık kısa macerasında büyük aşamalar kaydetti. 1997 yılı sonlarında 250.000 kişi olarak tahmin edilen internet kullanıcı sayısı bugün 46,3 milyona ulaştı.


Teknoloji dünyasında bir gün yok ki, Yapay Zeka - YZ dalındaki gelişmelerden söz edilmesin. Sinir ağları, evrimsel algoritmalar, derin öğrenme, yüz ve konuşma tanıma sistemleri, sürücüsüz araçlar, otonom robotlar hep gündemde. Yapay zeka uygulamaları, bağımsız biçimde, bir aygıtta gömülü olarak, ya da mevcut bilgi sistemlerinin çeşitli işlevlerinde hızla yaygınlaşıyor. Bu gelişmeler de bilişimin ve yapay zekanın geleceğinin nasıl olacağı konusunda önemli sorulara yol açıyor. Yakın gelecekte yaygın işsizliğe yol açmalarından endişe edilen akıllı bilgi sistemlerinin, daha uzun erimde üstel bir gelişme göstererek insanlığa yaşamsal bir tehdit oluşturmalarından bile endişe ediliyor. 1950'li yılların ortasında kuramsal temelleri atılan yapay zeka, 1970'lerde büyük ümitlerle başlayıp, 1980'lerde 'uzman sistemlerin' başarısızlığının yarattığı büyük hayal kırıklıkları sonucu revaçtan düştü. O kadar ki 2000'lere kadar süren bu döneme yapay zekanın kışı diyoruz. Son on beş yılda ise, bilgisayarların gücü ve kapasitesinin artması ve ucuzlaması, büyük miktardaki verilere ulaşımın kolaylaşması ve bu verilerin yapay zeka sistemlerinin eğitimi için kullanılmaları gibi olanaklar, yepyeni YZ algoritmalarının geliştirilmesini sağladı. Bu gelişmeler de YZ sistemlerinin hızla gelişmelerine ve yaygınlaşmalarına yol açtı. Günümüzde, yapay zeka uygulamalarının insanı geçmediği hiçbir zihin oyunu kalmadı. Satrançla başlayan serüven, bu yıl Google'un AlphaGo sisteminin Go oyununda 18 kez dünya şampiyonu olan Lee Se-dol'u yenmesine kadar geldi. O Go oyunu ki, içerdiği olasılıklar, evrendeki atom sayısını geçiyor, yani akıllı, öğrenen bir sistem olmaksızın oynanması imkansız. Yapay zeka uygulamaları günümüzde her alanda öylesine yaygın ve etkinler ki, çoğu kez varlıklarını bilmiyor ya da sorgulamıyoruz. Bunların başında Google arama motoru geliyor. Google artık, neredeyse, leb demeden leblebiyi anlıyor! Dünya borsalarının baş aktörleri, artık, hisselerin ve varlıkların anlık değişimlerini değerlendiren ve birbirlerine karşı yarışan süper finans yazılımları. Görüntü işleme, şekil ve özellikle yüz tanıma uygulamaları öylesine gelişti ki, güvenlik amaçlı sistemlerde, bir fotoğraf ya da videoda, kimin kim olduğu anında belirleniyor. Bilimsel araştırmadan mühendisliğe, tıptan hukuka, uzaydan savunmaya, tasarımda, üretimde, her alanda yapay zeka uygulamaları artık başarı ile kullanılıyor. Günümüzde yapay zekadaki gelişmeler ne kadar çok ve hızlı olsalar da bazı temel sorunlar geçerliliğini koruyor. En başta, günümüzdeki yapay zeka bilgisi ve teknolojileri 'zayıf' yapay zeka denilen türden. Bu da, söz konusu sistemlerin, insanın yapabildiği belirli bir işi, insan kadar, hatta ondan daha iyi yapabilmesi anlamına geliyor. İnsan zekasının tüm özelliklerine sahip, 'güçlü' yapay zeka henüz ufukta görünmüyor. Yine de, yazımızın başlığında belirttiğimiz gibi, bilgi sistemleri, giderek, bizlerin temel bilgi kaynağı ve hafızamızın çok güçlü bir uzantısı olmakla yetinmiyorlar. Yapay zeka teknolojileri sayesinde, bu sistemler artık kararlarımıza destek vermekle kalmıyor, giderek kararları bizim yerimize vermeye başlıyorlar. Sürücüsüz araçlar bunun en iyi örneklerinden biri. İnsan araçta sadece pasif bir yolcu.. Günümüzdeki yapay zeka uygulamaları, bizlerin bilinçli biçimde yani düşünerek yaptığımız işleri bizden de iyi yapabiliyorlar. Ama bize en doğal gelen, düşünmeden yaptığımız pek çok işe gelince zorlanıyor, hatta tamamen işlevsiz kalıyorlar: Vücudumuzu dengede tutmak, yürümek, duyularımızla algıladıklarımıza anlam vermek, ilişkilendirmek, saklamak, kavramsallaştırmak gibi. Son sinirbilim araştırmaları ise bu tür bilinç gerektirmeden yapılan bilişsel işlemlerin beynimizin toplam işlemlerinin %90'ını oluşturduğunu, bilinçli olanların ise sadece %10 civarında olduğunu göstermekte! Beynimizin ve zekamızın nasıl çalıştığını anlamak için önümüzde çok yol var alınacak. Öte yandan, yapay zeka çalışmaları, tanımı ve doğası gereği çok disiplinli. Çalışmalara, bilişimci, matematikçi ve mühendisler yanında sinirbilim uzmanlarının, hatta bilim felsefecilerinin de katılımı gerekli. Bu çerçevede, yapay zeka çalışmaları, insan beyni ve zekasının yapısı, nitelikleri, özellikleri ve çalışma biçimi konusunda da yepyeni bakış açıları oluşturmayı, matematiksel modeller geliştirmeyi ve onları daha iyi anlamayı sağlıyor. Yani beynimizin çalışmasını anlamamıza yardımcı olarak kendi kendisini besliyor. Yakın gelecekte, yani önümüzdeki 10-15 yıl içinde, uzmanlaşmış yapay zekanın hızla gelişeceği ve yaygınlaşacağı ortada. Hemen her şey 'akıllı' olacak. Kararların daha çoğu bilgi sistemleri tarafından alınacak, robotlar daha marifetli ve ucuz olacak, üretim daha da otomatikleşecek. İnsanların yapageldiği işlerin yarısından çoğunu makineler yapmaya başlayarak yaygın işsizliğe yol açacak. Ayrıca, geçmişte olduğu gibi bunu dengeleyecek yeni iş kollarının aynı hızda oluşması da beklenmiyor. Bu durum da, bilinen çevresel, ekonomik ve sosyal sorunlara eklenince insanlık için ciddi bir tehdit oluşturacak. Yine de, evrensel temel gelir gibi mekanizmalar aracılığı ile, bu teknolojik gelişmelerin, daha adil ve sürdürülebilir bir toplumsal ve ekonomik düzene yol açması da olası. 2015 ocağında YZ uzmanı Stuart Russell'in inisyatifiyle yapay zekanın tehditlerine dikkati çeken bir açık mektup yayınlamış ve 2016 ortasına kadar, içlerinde Bill Gates, Elon Musk gibi kişilerin de olduğu 8600 kadar uzman araştırıcı ve düşünür tarafından imzalanmıştı. Filozof Nick Bostrom'un Süperzeka adlı kitabının yol göstericiliğindeki bildiri, gelişmiş genel amaçlı yapay zekanın insan zekasına eriştiğinde orada durmayacağını vurguluyordu. Gerçekten de, insandan farklı olarak, gelişmiş yapay zekanın kendi kendini geliştirebilme ve çoğaltabilme potansiyeli ve hızı olağanüstü yüksek olacak ve kendi amaç ve hedeflerine göre hareket ederek, insanı köleleştirme ya da yok etme olasılığı doğacaktı. Bildiriyi imzalayanlar, günümüzde tipik bir bilim kurgu senaryosu olan bu durumun, 30 ila 50 yıl sonra gerçekleşme olasılığının bulunduğunu belirtiyor, yapay zeka geliştiricilerine bunu önlemek için bazı somut öneriler yapıyor ve çalışmaların şimdiden başlamasının şart olduğuna inanıyorlar. Sonuç olarak, yapay zeka, diğer teknolojik gelişmelerden çok farklı. Dünyamızdan yoksulluğu ve hastalıkları silmeye kadar gidebilecek olağanüstü potansiyel getirileri yanında yaşamsal tehditler de içeriyor. Henüz yolun başında iken bunların farkında olmak ve insanı insan yapan değerleri, ilkeleri, hatta düşleri gelişmiş yapay zekaya sahip sistemlerin de paylaşmasını sağlamak gerek. Belki, o zaman, bunlara sahip ol mayan insanları da değiştirmeyi başarırız!


2018 yılından bu yana düzenlenen havacılık, uzay ve teknoloji festivali TEKNOFEST'te bu yıl da finalist olan ve çalışmalarını girişime dönüştüren yarışmacılar, Ön Kuluçka ve Hızlandırma Programına başvurmaya hak kazandılar. TEKNOFEST Girişim Programı ile eğitim, ofis, bulut/sunucu, tanıtım gibi çeşitli desteklerin yanında her girişime Ön Kuluçka Programı ile 100.000 TL, Hızlandırma Programı ile 200.000 TL hibe desteği sağlanacak. Ön Kuluçka Programı için 333, Hızlandırma Programı için 111 olmak üzere toplamda 444 başvuru alan programa 5'i hızlandırma, 39'u ön kuluçka olmak üzere 44 girişim seçildi. Haziran ayında başlayan programın 1. Dönem Girişimleri hem TEKNOFEST Karadeniz'de yer alacak hem de Ekim ayında İstanbul'da gerçekleştirilecek Take Off İstanbul'da yatırımcılarla ve alanında uzman mentorlarla buluşacak. - Alaca Maker - Hava, kara ve deniz araçlarına otonom kabiliyet kazandırmak için karmaşık oto pilot arayüz ve açık kaynak kodlu yazılımları anlaşılır hale getiren elektronik donanımlar geliştiriyor. - Blindar ArGe - Görme engelli bireylerin gündelik hayatta karşılaştığı problemlere çözüm üreten, robotik görüş ve dokunsal ikame teknolojisi ile çalışan akıllı bastonlar üretiyor. - Degz Robotics - Su altını erişilebilir hale getirmek ve su altına özel çözümler sunabilmek için insansız su altı araçları ve parçaları üretiyor. - Sanal Clinic - Tıp öğrencilerinin daha fazla pratik yapması için farklı bölgelerde sık görülen hastalıkları, az görülen bölgelerdeki öğrenciler ile; hasta hikayesi, görselleri ve tetkikleriyle paylaşıyor. - Ocalis - Tekrarlı işler altında çalışanların kas-iskelet hastalıklarına maruz kalmasını önleyici-öteleyici, vücudun belirli bölgelerini destekleyen, giyilebilir, ergonomik dış iskelet sistemleri sunuyor. - Alya Havacılık ve Uzay - Anadolu Robotik - Atalay Roket - Bilirkişi - Cardapp - Dev Enerji - Farmingo - Fullinlight - Hekza Tech - Humartin - Hydroborpem - Iz Technology - İnce ArGe - Lenta Marine - Medai - Merkur Savunma - MHT ArGe - Miltium - Model Roket - NightBoard - Onarfa Mühendislik - Oppia Technology - Osprey Works - Pure Technologies - Radiologic Medikal - Remora - Resultlab.ai - Rise Together - Robeff Teknoloji - Roket Türk - Sahacı - Semruk Teknoloji - Sess - Sineay Studio - Skenk - T-Kod Software - TBA Akademi - Unitopia - Watchbat


Gayrimenkul sektörü karbon emisyonlarının yüzde 20'sinden sorumlu. Gelecekteki demografik ve iklimsel değişikliğe uyum sağlayacak çözümler üretmesi gerekiyor. Bu noktada 3D baskı ve sentetik biyolojideki gelişmeler dikkati çekiyor. 3D baskı tekniklerinin gelişmesi, yapıların ömürlerinin daha dayanıklı olmasını sağlıyor. Bunun yanı sıra binaların ihtiyaç duyduğu bakımlar azalacak ve haliyle daha az kaynak gerektirecek. Ancak 3D baskının dolaylı etkisi daha da büyük. Bu yapıların yaygınlaşması hem çevre dostu yerel imalathanelerin yapılmasını kolaylaştıracak hem de bio-polymer'ler daha büyük ölçekli projelerde kullanılabilecek. Sentetik biyoloji de, inşaatlarda ve imalatta kullanılacak, sürdürülebilir biyo-plastiklerin üretilmesini sağlayacak. Gelecekte fotosentez yapan çatıların olduğu, yenilenebilir enerji üreten, ayrıca verileri saklayan ve ileten, birbiriyle ağ bağlantılı binalar görebiliriz. Bu teknolojilerin birleşimi daha sürdürülebilir bir yapı ortamı sağlarken, aynı zamanda tüm piyasa dengelerini de değiştirebilir. Endüstri 4.0'ın bir sonucu olarak mevcut işlerin yaklaşık %50'sinin 2055 yılına kadar kaybolacağı tahmin ediliyor. Bu olasılığı etkileyen birçok parametre olmasına rağmen, çalışma ve yaşama ortamımızın büyük ölçüde değişeceğinden neredeyse emin olabiliriz. Otomasyon teknolojileri geliştikçe, ofis alanlarına olan talep azalıyor ve internete bağlı mekan talebi artıyor. İşlerini evinden takip eden insanların, ofis özelliklerine sahip konutlara olan ihtiyacı da artacak. Hatta bu olanaklara sahip evlerin, şehirlerden daha ucuz olan kırsal alanlara doğru bir yükselişe geçtiğini görebiliriz. Kuzey Amerikalılar ve Britanyalılar hayatlarının %80'inden fazlasını binaların içinde geçiriyor. İstatistikler gelişmekte olan birçok ülkenin de buna doğru evrildiğini gösteriyor. Dolayısıyla binalar insanın gelecekteki modern çevresi olacak. Bu, sağlık açısından endişe verici olsa da devam edeceği öngörülen bir eğilim. Gelecekte, home ofis çalışan insanları daha çok göreceğiz ve zamanımızın %90'ından fazlasını evlerde geçireceğiz. Buluta bağlı ev aletleri, gözetleme teknolojisi, elektronik ve dijital cihazlarlar; tüketim, uyku, tartışma, sevişme ve çalışma modellerimizi gözlemleyecek ve bulguları kaydedecek. İnsana özgü davranışların 24 saat boyunca gözlemlendiği evler, yaşayan laboratuvarlar olacak. Bu zaten geleceğin öngörülebilen bir vizyonu. Gelecekteki bir iş modeli de, kaydedilen bu insan davranışlarını veri madenciliğinde kullanmakla ilgili olacak ve bu şekilde kişiselleştirilmiş reklam çalışmaları yapılmaya başlanacak. Gelecekte bir mülkün gerçek değeri, planlamasına, üretimine veya kullanımına değil, duvarlarında üretilen verilere bağlı olabilir. Söz konusu veri toplama ağı tarafından kaydedilen ayrıntılı kişisel ve toplumsal bilgiler, hükümetlerin ve şirketlerin bireysel gizliliklerinin tamamen kaybolmasına neden olabilir. Ayrıca siber suç tehdidini de göz ardı edemeyiz. Gelecekte vatandaşlar, kişisel bilgilerinin kötü niyetli kişilerce yasal veya yasadışı olarak kullanılmasını engellemek için, internete bağlı olmayan ve veri kaydı yapılmayan çevrimdışı noktalara ihtiyaç duyabilir. Hatta bu nedenle gelecekte, çevrimdışı emlak sağlayan, binalardan algılayıcıların kaldırılmasında ve anti-gözetleme teknolojisinin sağlanmasında uzmanlaşmış şirketlerin ortaya çıkacağı da öngörülüyor. Bunu şimdiden akıllı şehirlerle ilgili gizlilik kaygılarından ve çevrimdışı yaşama yönelik artmakta olan ilgiden anlayabiliyoruz. Gelecekte gözlem yapan evler, toplumumuzda bölücü bir güç haline gelebilir. Bir taraf, kişiselleştirilmiş önerilerden ve otomatik sistemlerden memnunken; diğer taraf da kötü amaçlı sızıntılardan şikayet edecek. Ve belki de gelecekte çevrimdışı bir dünyada yaşamak lüks haline gelecek. Ancak gelecek bizim elimizde. Hangi evlerde yaşamak, hangi ofisler ve fabrikalarda çalışmak veya boş zamanlarımızı nerede geçirmek istediğimiz konusunda karar bizim. Şu an akıllı öneri sistemleri tarafından sağlanan kişiselleştirilmiş deneyimlerden yararlanabiliyoruz. Bu beklentiyi arttırıp arttırmamaya karar vermek bizim tercihimiz. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Türkiye'nin bilgi ve iletişim teknolojilerinde uzman ilk özel meslek lisesi zinciri Teknoloji ve İnsan Kolejleri , ilk kampüsünü Sancaktepe'de açtı. TEOG sınavlarının açıklanmasının ardından bu yıl ilk öğrencilerini kabul edecek olan okul, geleceğin gözde meslekleri için Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu uzmanlar yetiştirmeyi hedefliyor. Öğrencilerin yaratıcı ve sorgulayıcı düşünmesini, takım çalışmasını ve yaşam becerilerini geliştirmeyi hedefleyen Tink, Türkiye'nin ilk fabrikasyon laboratuvarı olan meslek okulu olmaya hazırlanıyor. Okul ayrıca, inovasyon ve girişimcilik için fen, teknoloji, mühendislik, sanat ve matematiği içeren İngilizce eğitim sistemi iSTEAM'i yöntem olarak kullanacak. Müfredatında kodlama, robotik, oyun tasarımı, 3D modelleme gibi dersleri teknolojiyle üretme imkanı sunan tam donanımlı 44 derslik ve 10 laboratuvar bulunan okul, 1.056 öğrenci kapasiteli.


II. Dünya Savaşı'nda atılan bir füzenin manuel hesaplanması yaklaşık 20 saat sürüyordu. Sonunda bu süreyi 15 saniyeye kadar düşürebilen bir makine tasarlandı. Bilgisayar teknolojisinin ilk yansıması olarak tarihe geçen bu cihaz ENIAC idi. . Türkçe'de elektronik sayısal entegreli hesaplayıcı olarak bilinmektedir. ENIAC, yaklaşık 30 ton ağırlığında ve kurulumu için 167 metrekare bir alana ihtiyaç duyulan devasa bir makineydi. 500.000 dolara mal olmuştu ve 150 kilovat saat enerji tüketmekteydi. 385 çarpma işlemi veya 38 bölme ya da karekök işlemi yapabiliyor ve hafızasında 200 sayıyı saklayabiliyordu. Bu tür işlemleri yapabildiği için tarihin ilk bilgisayarı unvanını kazanan makine, programlanma işlemi manuel kontrol edilen anahtar ve kablolardan oluşuyordu. II. Dünya Savaşı'nın bitmesinden sonra ENIAC, bilimsel araştırmalar ve endüstriyel çalışmalar için kullanıldı. 1955'te daha az enerji tüketen cihazlar yapılmaya başlandığında ise fişi çekilerek emekliye ayrıldı. ENIAC, her ne kadar ilk bilgisayar olarak biliniyor olsa da, sadece sayısal mantıkla hesaplama yapabilen büyük hacimli bir hesap makinesiydi. Kişisel bilgisayar olarak kullanılması mümkün değildi. Bunun için bir ekran ve gelişmiş bir depolama sistemi gerekiyordu. Bu da ancak transistörün keşfi ile mümkündü. 1947'de önce transistör ve ardından silikon yonganın keşfi sayesinde 1970'lerde masaüstü bilgisayarlar üretilmeye başlandı. Silikon yonga sayesinde bilgisayarların kapasiteleri artarken, ebatları da küçüldü. Basit işlemleri yapabilen taşınabilir bilgisayarın üretilebileceği ilk kez 1968'de öne sürülmüştü. Bu cihazın şarj edildikten sonra birkaç saat çalışması, taşınabilir hafiflikte, ucuz ve masa üstü bilgisayarlara yakın bir kapasitede olması isteniyordu. Ancak dönemin teknolojisi bunun için yetersizdi. İlk taşınabilir bilgisayar 1976'da prototipi üretilen Xerox NoteTaker oldu. Fakat ağırlığı 22 kilo ve maliyeti 50 bin doları aştığı için piyasaya sürülemedi. 1981'de üretilen Osborne-1 ise küçük ekranlı bir cihazdı ve 11 kiloydu. Seri üretimi yapılan makine 1800 dolardan satıldı. Ancak üretici firma iki yıl sonra iflas etti. İlk dizüstü bilgisayarı IBM üretmeyi başardı. IBM, ilk laptopu 3 Nisan 1986'da "IBM PC Convertible" adıyla kullanıcıların beğenisine sundu. . Yaklaşık 5,9 kg olan bilgisayarın fiyatı 2000 dolardı. 4,77 MHz hızında çalışan, Intel 80c88 işlemcisi olan bilgisayarın 256 KB sistem belleği bulunuyordu. Bilgisayarda CGA-uyumlu tek renkli LCD ekran kullanıldı. Depolama birimi olarak iki adet 3,5 inç disket sürücüsü bulunan bilgisayar, gerçek anlamda ilk kişisel dizüstü bilgisayar olarak gösterilir. IBM, ilk kişisel bilgisayarını ürettikten sonra bunu çalıştıracak yeni bir sistem arayışına girdi ve Microsoft ile anlaşarak Windows'un temelini oluşturan ilk DOS işletim sistemini üretti. Pek çok hata ile çalışan bu sistem sonradan geliştirilerek ilk kullanıcı dostu işletim sistemi oldu. - Compaq Mart 1983 tarihinde Compaq Portable adındaki ilk IBM uyumlu bilgisayarını üretti. - Dell 1985 yılında Turbo PC adındaki ilk bilgisayarını tanıttı. - HP 1966 yılında ilk genel kullanım amaçlı bilgisayarını HP-2115 olarak tanıttı. - NEC 1958 yılında NEAC 1101 adındaki ilk bilgisayarını üretti. - Toshiba 1958 yılında TAC adındaki ilk dijital bilgisayarını çıkardı. 3 Nisan 2010 - Apple, iPad olarak adlandırılan tablet bilgisayarların ilk serisini piyasaya sürdü. Günümüzün en popüler bilgisayar modellerinden biri olan tablet bilgisayarlar ilk olarak 2003 yılında Microsoft tarafından duyuruldu. Hatta Windows Vista işletim sistemi, ilk tablet uyumlu işletim sistemi oldu fakat Vista, masaüstü bilgisayarlarda bile rağbet görmediği için yüksek fiyatı ve beğenilmeyen ara yüzü ile Microsoft tabletleri piyasaya sürülemedi. Microsoft'un tabletinden sonra, teknoloji şirketleri tablet bilgisayar için daha uzun yıllar beklemek gerektiğini düşünürken Apple, iPad ile ilk tablet bilgisayarını tanıttı. 2000'lerin başında tablet bilgisayar geliştirme çalışmaları yürüten Apple'ın CEO'su Steve Jobs hafıza ve pilin yetersizliğinden dolayı iPad projesini iki kez iptal etmişti. Jobs, 2009 yılı boyunca tüm dikkatini bu cihazın tamamlanmasına verdi. iPad ve IOS işletim sistemi ilk kez 27 Ocak 2010'da San Fransisco'da bir basın toplantısında tanıtıldı. İlk nesil iPad ise 3 Nisan 2010'da piyasaya çıktı. Bir yıl sonra Samsung, Android işletim sistemi ile ilk tableti Galaxy'i piyasaya sürdü. İlk iPad, müzik çalma, web tarama ve e-posta gönderme, sosyal ağlara bağlanma, oyun oynama gibi işlemler yapabiliyordu. İkinci nesilde bu özelliklere fotoğraf ve video çekimi de eklendi. Tasarım çizgilerine ilk nesilden itibaren sadık kalındı.


Kuantum bilgisayarları ilk olarak 2007 yılında D-Wave Systems şirketi tarafından tasarlanmaya başlandı. Şirket, ilk meyvesi olan D-Wave One kuantum bilgisayarını 2010 yılında üretmeyi başardılar. 2013 yılında D-Wave Two , 2015 yılından D-Wave 2X 'i ve son olarak 2017 yılında D-Wave 2000Q i ürettiler. D-Wave firmasının teknoloji direktörü Geordie Rose, kuantum bilgisayar araştırma fonu için Google ve NASA'nın 130 milyon dolar bütçe ayırdığını açıkladı. Karşılaştırma yapmak gerekirse yaklaşık olarak 100 adet F-16 uçağının fi yatına eşdeğer bir fi yat. Türkiye'nin sahip olduğu F-16 adedi yaklaşık 270. Şimdilik Google, NASA ve USRA tarafından bilimsel projelerde kullanılıyor. Kuantum bilgisayar isminden de anlaşılacağı gibi kuantum teorisi mantığı ile çalışan bir bilgisayar. Klasik bilgisayarların çalışma mantığı 0 ve 1 iken kuantum bilgisayarlar hem 1 hem de 0 değerleriyle ayna anda çalışıyor. Kuantum teorisinde buna süper pozisyon deniliyor. Kuantum bilgisayarlar bu işlemi atomlar, fotonlar ve elektronlar sayesinde yapıyor. Bilinen bilimsel verilere göre atomlar oluşumun yapı taşlarını oluşturuyor. Fotonlar ışık kaynağı ve gün ışığının oluşumundan sorumlu. Elektronlar ise elektrik enerjisi ve manyetik alanlardan sorunlu. Bu noktada günümüz bilgisayarları gözle görülebilen çiplerle çalışırken, kuantum bilgisayarları atom veya parçacık boyutundaki işlemcilerle çalışmakta. Buradan çıkarılan sonuç ise; kuantum bilgisayarları mikroskobik ölçekte ve bu düzeyde çok çok az enerji tüketmekte. Günümüz bilgisayarlarının 0 ve 1 değerlerini kullanarak çalıştığından bahsetmiştik. Kullandığımız bilgisayarlar için var ya da yok tek seçenekken, kuantum bilgisayarları için ve veya gibi seçeneklerde mevcut. Bu noktada kuantum özelliği olan Spin konusuna değinmemiz gerekmekte. Bir mıknatısın kuzey ve güney kutbu olmak üzere iki adet manyetik alanı var. Bir iğneyi sivri ucu yukarı gelecek şekilde mıknatısa değdirip iğneyi bıraktığımızda elektronlar mıknatıs üzerindeki manyetik alan çizgileri üzerinde hizalanıyor ve toplu iğnenin sivri ucu yukarı bakar şekilde kalıyor. Buna metal atomlarının spin durumu deniyor. Bu noktadan sonra sizin müdahaleniz ile toplu iğne döndürülebilir ya da sivri ucu aşağıya bakacak şekilde çevrilebilir. Doğal spin durumunu zorla değiştirmek için bir enerji harcamanız gerekmektedir. Kuantum bilgisayarların çalışma prensibi de elektronların spin durumlarını değiştirmeye dayalıdır. Ne var ki kuantum fi ziğinde, bir parçacığın konumu ve hızı %100 bilinememektedir. Bir elektrona bakıldığında hangi spin konumunda olacağı öngörülemez. Spin yukarı ya da aşağı olabilir. Süper pozisyon bu olasılık hesabına karşılık gelen oranların tümüne denir. Süper pozisyon durumu için bir elektron %64 olasılıkla spin yukarı ve %36 olasılıkla spin aşağı durumunda olabilir. Kuantum bilgisayarları veriyi spin durumunu değiştirerek yeniden kodlar. Bit kelimesi Binary Digit kelimelerinin kısaltılmış halidir. İngilizcede ikili rakam-sayı anlamına gelmektedir. 1 ve 0 için alacakları değer bir bit'tir. Yani %64 olasılıklı spin yukarı, ikilik sistemde 1 e tekabül edip bir bit değerindedir. Aynı şekilde %36 olasılıklı spin aşağı da ikilik sistemde 0 a tekabül eder ve bir bit değerindedir. Bu bilgiler ışığında kuantum bilgisayarları için bit yerine qubit terimi kullanılmaktadır. Bir qubit iki bit değerindedir. İlk bilgisayar işlemcileri, veriyi tek tek işlemekteydi. Günümüzde ise 8 işlemciyi beraber çalıştırarak işlem yapmak mümkün. 8 işlemcinin yetmediği noktalarda Yüksek Performanslı Bilgisayarlar devreye giriyor. HPC'ler büyük araştırmalarda araştırmacıya ekonomik çözüm sunar. Bu sayede çok sayıda bilgisayarın beraber çalışması sayesinde hızlı paralel işlemler kısa sürede gerçekleştirilebilir. Kuantum bilgisayarlar bu bakış açısını çok öteye taşıyarak tek bir işlemci ile çok sayıda paralel işlemi aynı anda yapmaya olanak sağlıyor. Kuantum bilgisayarlar sayesinde her bir işlemcinin tükettiği elektrik ve kapladığı alandan tasarruf edilmiş olunuyor. Birazda bu teknolojinin problemli taraflarından da bahsetmemiz doğru olacaktır. Süper pozisyonun korunması en büyük sorunlardan biri. Elektronun süper pozisyonda kalması için gereken şey çevre ile etkileşiminin olmaması. Yani, biz elektronun durumuna bakmadığımızda elektron süper pozisyon halindedir. Elektrona bakıldığı anda elektron ya aşağı ya da yukarı spin durumunda olacağından olasılık dalga fonksiyonunun çökmesi söz konusudur. Elektron gerçek bir enerji değeri alır ve 0 ve 1 durumuna döner. Buda 2 bitlik qubit in 1 bit'e çökmesi demektir. Bu noktada kuantum bilgisayarlarının sıradan bilgisayarlardan farkı kalmıyor. Elektronlar yapısı gereği oda sıcaklığında aktif hareketler sergilerler ve çevreleri ile etkileşim sağlarlar. Bunu engellemek için elektronların bulundukları ortamı soğutmak gerekmektedir. Bu nedenle Kuantum bilgisayarları soğutmak için küçük bir oda boyutunda alana ihtiyaç duyulmaktadır. Bu soğukluğun yaklaşık değeri -273 santigrat derecedir. Bu noktada bir başka problem ortaya çıkmaktadır, elektriğin soğuk ortamda iletilmesi. Bu sorunun çözümü için kullanılan materyal süper iletkenlerdir. Süper iletkenler -181 ile -138 derece sıcaklık arasında sorunsuz iletim sağlarlar. Isı ve iletim problemi çözüldükten sonra geriye elektronları manyetik alanlardan korumak ve yalıtım kalıyor. Manyetik alan parazitlerinden korumak için kuantum bilgisayarlarının dışı kalın bir zırh ile kaplanıyor. Yalıtım için ise boş vakum sistemi kullanılıyor. İşlemciyi saran manyetik alan Dünya'nın manyetik alanının 50 bin kat daha azıdır. Bu son teknoloji ürünün soğutma sistemi sadece 15,5 kW/saat elektrik harcarken ortalama bir süper bilgisayar 4,04 Megawatt elektrik harcamaktadır. Bu denli az elektrik ihtiyacı, bilgisayarların küresel ısınmaya olan etkisini minimize etmektedir. İnsanın aklına gelecekte evlerimizde kuantum bilgisayarlar kullanılır mı sorusu takılıyor. Maalesef bu mümkün görünmüyor. Kuantum bilgisayarlarının işlemler konusunda bu denli iyiyken grafik işlemlerde kötü. Zaten kuantum bilgisayarları klasik bilgisayarların yerini almak için üretilmiyor. Bu yazı HBT'nin 82. sayısında yayınlanmıştır.


Günümüzde bir milyarı aşkın insanın temiz içme suyuna ulaşması adeta bir lüks. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre 1,8 milyar insan dışkıyla kirlenmiş su içiyor ve 2040 yılına kadar dünyanın büyük bir kısmı su kıtlığı çekecek. Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu'ndan yapılan açıklama da pek iç açıcı değil. Verilere göre her gün aşağı yukarı 1800 çocuk kolera gibi hastalıklara yol açan ishal yüzünden yaşamını yitiriyor. Bu yüzden sağlıklı ve temiz içme suyunun hesaplı yollardan elde edilmesini sağlayan çözümlerin üretilmesinin önemi büyük. Lozan Federal Politeknik Üniversitesi'nden Laszlo Forro işte bu soruna çözüm olabilecek bir ürün geliştirdi. Titan dioksit nano teller ve karbon nano tüplerle kombine edilen ve güneş enerjisiyle çalışan yeni bir su filtresi bu. Araştırmacılar ilk başta titan dioksit nano tellerinin suyu, güneş ışığıyla etkili bir şekilde temizleyebildiğini gördüler. Fakat nano tellerinin, karbon nano tüplerle kombine edilmesi sonucunda ortaya çıkan kompozit malzeme, bakteri ve büyük virüs gibi patojenleri öldürerek, suyu pastörize eden fazladan bir tabaka kazanıyor. Bunun temelinde yatan fikir, filtreye yansıyan morötesi ışınların, reaktif oksijen türleri olarak tanımlanan molekül gruplarını üretmesine dayanıyor. Hidrojen peroksit (H2O2), hidroksit ve oksijen (O2) içeren bu moleküller, güçlü patojen öldürücüleri olarak kabul edilir. Bilim insanları yeni filtreyi E.coli bakterisiyle test ettiler. Fakat filtre Campylobacter jejuni , Giarda lamblia , Salmonella, Cryptosporidium , Hepatit A virüsü ve Legionella pneumophila gibi hastalık etkenlerine karşı da etkili. Cihaz, sudaki tüm patojenleri temizleme konusunda çok başarılı, hatta pestisitler, ilaç kalıntıları, kozmetikler vb gibi mikro kirleticilerin giderilmesinde de umut verici sonuçlar verdi. Kimyacılar, fizikçiler ve biyologların ortak çalışmaları sonucunda, enerji olarak sadece güneş ışığına ihtiyaç duyan ve uzak bölgelerdeki küçük insan gruplarının içme suyunu temizleyen ve kolayca büyültülebilen, çok etkili bir su filtreleme cihazı geliştirilmiş oldu. Filtrenin bir prototipini Clean Water dergisinde sunan araştırmacılar, filtrenin geliştirilebilmesini de öneriyorlar.


Sabancı Üniversitesi Malzeme Bilimi ve Mühendisliği Programı 2009 Yüksek Lisans mezunu Canan Dağdeviren, Bilgisayar Bilimi ve Mühendisliği Programı 2005 mezunu Ece Kamar ile Mikroelektronik Mühendisliği Programı 2003 mezunu Kıvılcım Ayşe Coşkun, ABD Ulusal Mühendislik Akademisi tarafından düzenlenen Frontiers of Engineering sempozyumuna katılan 87 yenilikçi mühendis arasında yer aldı. Frontiers of Engineering sempozyumu katılımcıları, mühendisliğin farklı disiplinlerinde olağanüstü araştırmalar ve teknik çalışmalar yapan en başarılı adaylar arasından seçildi. 25-27 Eylül 2019 tarihleri arasında Güney Karolina'da gerçekleşen sempozyumda dijital dönüşüm çağında ileri üretim, genom mühendisliği, otonom araçlar, teknoloji ve etik, blockchain teknolojisi başlıklarıyla son gelişmeler paylaşıldı. ABD Ulusal Mühendislik Akademisi'nin davet ettiği 87 yenilikçi mühendis arasında yer alanan Canan Dağdeviren şu anda Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde öğretim üyesi, Ece Kamar Microsoft'ta kıdemli araştırmacı, Kıvılcım Ayşe Coşkun ise Boston Üniversitesi'nde öğretim üyesi olarak görevlerini sürdürüyor.