ABD'de 2013-2016 yılları arasında 41 milyon kişinin sağlık kayıtlarının gözden geçirildiği bir araştırma, depresyon oranlarının ülke çapında arttığını ve topu topu üç yıl içinde bu artışın çok çarpıcı bir farklılık gösterdiğini ortaya koyuyor. Sağlık kayıtlarıyla ilgili veriler yeniyetme çağındaki gençlerde majör depresyon oranlarının % 63'e fırladığını, genç erişkinlerde %47'lik bir artışla durumun biraz daha iyi olduğunu, 35 yaşın üzerindekiler için de bu artışın % 23-26 arasında değiştiğini gösteriyor. Ne var ki, daha yaşlı kesimdeki artışın gençlere kıyasla çok büyük olmaması, 2013 yılı verilerine göre hiç de azımsanmayacak oranda majör depresyona tanık olunan bu kesim için zaten kötü olan durumun ağırlaştığını gösteriyor. ABD'de 2000-2016 yılları arasında intihar oranlarında da %30'luk bir artış yaşandığı görülüyor. Yıllara göre intihar oranları incelendiğinde 2000-2006 yılları arasında her yıl %1'lik bir artış yaşandığı, 2006-2016 yılları arasında da bu artışın %2'ye yükseldiği görülüyor. Araştırma kapsamındaki zaman dilimi içinde 10-34 yaşlar arasındaki kesimde intiharın ölüm nedenleri arasında ikinci sıraya çıktığına tanık olunuyor. Dahası, genç kız ve kadınlarda intihar oranlarında %50'lik bir artış olduğu da görülüyor. Majör depresyon ve intihar oranlarındaki bu ürkütücü artışın ardında yatan ne? İnsanların ruh sağlığını etkileyen unsurlar arasında ekonomik güvenceden, ekran başında geçirilen sürenin artmasına, sosyal medyadan yoğun çalışma saatlerine uzanan çok sayıda etmen yer alıyor. Ancak araştırmalarda depresyon ve kaygı bozukluğu gibi karmaşık sorunlar daha derinlemesine ele alındıkça, fiziksel etmenlerin -özellikle de, beyinle bağırsak arasındaki bağlantının- bu bulmacanın çok önemli bir parçasını oluşturduğu da giderek açıklık kazanıyor. Bu araştırmalardan elde edilen şaşırtıcı bir bulgu da, insanların sindirim sistemlerindeki bakterilerin ruhsal sağlıklarında çok ciddi bir rol oynadığı. Araştırmalar bakterilerden arındırılmış bir ortamda özenle yetiştirilen farelerin, farklı bağırsak bakterileriyle karşı karşıya bırakıldıklarında, bu bakterilerin farelerin davranışları ve ruh durumlarında belirgin bir etki yarattığını ortaya koyuyor. Bu araştırmalar otistik davranışlar sergileyen farelerin aynı zamanda sızıntılı bağırsak sendromuyla sonuçlanan bir mikrobiyoma sahip olduklarını da gözler önüne seriyordu. Otistiklerin çoğunda mide-bağırsak sorunlarına tanık olunduğundan, bu bulgu kayda değer bir önem taşıyor. Bir başka araştırma da, yoğun bir baskıyla karşılaştıklarında farelerin mikrobiyom yapılarında belirgin bir değişiklik olduğuna işaret ediyordu. Görünüşe bakılırsa, gerginlik lactobacillus adıyla bilinen yararlı bakterileri olumsuz yönde etkiliyordu ve gergin farelerde bu bakterilerin miktarında ciddi bir azalma meydana geliyordu. İnsanlarda gastrointestinal sorunların ve depresyonun giderek artıyor olması, tıpkı araştırmalardaki fareler gibi, insanların ruhsal sağlıkları ile bağırsak bakterilerinin sağlığı arasında çok sıkı bir bağ olduğunu gösteriyor. Glifosat, dünyada en çok kullanılan böcek ilacı Roundup'ın etken maddesini oluşturuyor. Monsanto şirketi Roundup adlı ilacı geliştirip, özellikle de bu kimyasala dayanıklı olan mısır, soya ve pamuk gibi genetiği değiştirilmiş ürünler oluşturdu. Böylelikle, GDO'lu bu ürünlere zarar vermeden yabani otları öldüren ilacın da büyük miktarlarda tüketilmesine olanak tanıdı. Sonuç olarak, ABD ve başka birçok ülkenin beslenmesinde yoğun bir yer tutan GDO'lu ürünler glifosat yüklü oldular. Roundup'a dirençli olmayan ürünlerin çoğu zaman hasat öncesinde bir kurutma maddesi olarak glifosata batırılmaları insanların bu kimyasalla karşı karşıya kalma olasılığını daha da artırıyor. Gelgelelim, glifosatın başka yararları da var. Bu madde antibiyotik olarak da patentli. Antibiyotiklerin pek bir fark gözetmeksizin bakterileri öldürdükleri, bu yüzden de ishal ve daha başka mide- bağırsak rahatsızlıklarına yol açtıkları biliniyor. Bu yüzden hekimler antibiyotik verdikleri hastalara yoğurt tüketmelerini de öneriyorlar. Bunun nedeni, yoğurdun lactobacillus içermesi ve antibiyotiklerin yok ettiği bakterilerin yerine yenilerinin konmasına yardımcı olmasıdır. Peki, glifosatlı ürünleri yediğimizde bilmeden tükettiğimiz antibiyotiklere ne demeli? Araştırmalar glifosatın gerçekten de bağırsak bakterilerinin yapı ve sayısında değişikliklere neden olduğunu, ayrıca glifosat özlü böcek ilaçlarının farelerde umutsuzluğa yol açtığını gösteriyor. Glifosat ile depresyon arasındaki ilişki bağırsaklarımızda meydana geliyor ve şimdilerde yaşanan ruhsal sağlık krizi de Roundup'ın mikrobiyomlarımız üzerinde yarattığı toksik etkilerle besleniyor.


Atak geliyorum demez! Teknoloji ilerledikçe, bu söz mazide kalacak gibi görünüyor. Panik atak hastaları, atak gelmeden önce uyarı veren yeni bir sistem sayesinde kendilerini koruyabilecek. Kalp ritmi, nabız, terleme, solunum, vücut sıcaklık değerlerini izleyen, atak geçirmeden çok önce kişiyi uyaran sistem, giyilebilir akıllı cihaz ve mobil uygulama teknolojisi ile gündemde. Xerox PARC, panik atak hastaları için kriz belirtilerini önceden tespit ederek, kişiyi uyaracak ve panik atak krizinden kolayca çıkılmasını sağlayacak bir giyilebilir elektronik cihaz üzerinde çalışmalar yaptığını açıkladı. Geliştirilecek teknoloji, panik bozukluk yaşayan kişilerin vücut ve akıl sağlığını korumasına yardımcı olacak. Panik atak sırasında kişide nefes darlığı, kalp ritminde artış, göğsünde ağrı, terleme ve ölüm korkusu gibi belirtiler görülebiliyor. Panik atak krizlerinin kişiyi hazırlıksız yakaladığı düşünülse de kimi araştırmalara göre bu belirtiler atak gelişmeden bir saat önce kişinin vücudunda kendini göstermeye başlıyor ve hasta vücudundaki bu değişimleri atak geçirdiği ana kadar fark edemiyor. Oysa solunum sıklığı, kalp ritmi, terleme ve vücut sıcaklığı günümüzde giyilebilir ölçüm cihazları ile tespit edilebiliyor. Belirtilerin doğru tahmin edilebilmesi için, bir grup panik atak hastası ile çalışmalar yapıldı. Gönüllüler, birkaç hafta boyunca hayati bulgularını her an takip edebilecek giyilebilir cihazlar kullandılar ve panik atak geçirdikleri esnada mobil cihazları ile bildirimde bulundular. Böylece panik atak öncesi, esnası ve sonrasını tanımlayan fizyolojik bulgulara dair bir veri tabanı oluşturuldu. Uzmanlar, bu veriler ışığında geliştirdikleri algoritma ile yüzde 93,8 oranında doğru öngörüde bulunmayı başardı. - Giyilebilir cihaz: Kişinin fiziksel belirtilerini anında ölçebilen ve göğüs bölgesine takılan paraşüt kemeri benzeri bir aparat. - Mobil uygulama: Bluetooth teknolojisi ile giyilebilir cihaz arasında bağlantı kuruluyor. Sunucuya aktarılan veriler, yaklaşan atağı akıllı telefon ya da tablet üzerinden haber veriyor. - Müdahale: Kişinin baş edemeyeceği bir ataksa, akıllı telefon üzerinden yakınlarına ve doktoruna otomatik yardım çağrısı gidiyor. Kişi bu atakla baş edebilecekse, akıllı telefon ekranında solunum egzersizleri beliriyor ve kişinin bunları yaparak rahatlaması isteniyor. Bu sayede atağın en kısa sürede ve daha kolay atlatılması hedefleniyor.


Doktorların yıllardır kilo aldırdığı, kandaki kolesterol düzeyini yükselttiği, kalp krizi riskini artırdığı gerekçesiyle uzak durmamız gerektiğini öğütlediği tereyağı ve diğer yağlar temize mi çıkıyor? Son yıllarda sayıları gittikçe artan araştırmacı, doktor ve beslenme uzmanı kalori hesabı yapmamamızı, yağ oranı düşük beslenme tarzına son vermemizi söylüyor. Bu yeni görüşe göre esas zarar verenler karbonhidrat ve şeker içeren gıdalar. Bu öneriler, yıllardan beri yağları olabildiğince hayatımızdan çıkartmamız gerektiğini tekrarlayan geleneksel görüş yanlıları tarafından sert eleştirilere hedef oluyor. Örneğin İngiltere'deki Lister Hastanesi'nden David Haslam'a göre, yağların kalp krizi riskine yol açmadığına inanmak, sigaranın akciğer kanserine neden olmadığını savunmak kadar saçma.. Öte yandan yıllardır birbiri ile çelişen beslenme önerileri karşısında neye inanacağını şaşıran insanlar, bu yeni öneriye de temkinli yaklaşıyor. Eğer yağların masum olduğuna inanacaksak, nişastalı karbonhidratların diyabete ve kalp krizlerine yol açtığına, aynı zamanda şişmanlattığına da inanmamız gerekiyor. Onlarca yıldır standart beslenme önerileri yağlardan uzak durmamız konusunda insanları uyarıyordu. Yağlar bu görüşe göre hem kilo aldırıyor, hem de damarları tıkıyordu. Özellikle diyabet hastaları için yağlar, şekerle aynı kefeye konuyordu. İngiltere, ABD ve Avustralya resmi beslenme kurumları, günlük beslenme rejimlerinde tabağın üçte birinin nişastalı karbonhidratların oluşturmasını tavsiye ediyordu. Hatta İngiltere Hükümeti'ne bağlı İngiltere Halk Sağlığı Kurumu Doğru Beslenin adını verdiği tavsiye hükmündeki kararında sıvı ve katı yağ tüketimini %1 oranına düşürülmesinin doğru olacağına hükmetmişti. Yağların zararlı olduğu kanısı ilk kez geçen yüzyılın başlarında kalp krizine yol açan damar içi plakalarının kolesterol adı verilen yağlı bileşikleri içerdiğinin ortaya çıkmasıyla gündeme geldi. Daha sonra yapılan araştırmalar, kalp krizi oranlarının, daha yağlı yiyeceklerle beslenen ülkelerde daha yüksek olduğunu işaret ediyordu. Bu yağlar çoğunlukla yağlı süt ürünleri ve yağlı etler aracılığı ile tüketiliyordu. Yağlar ayrıca zayıf kalmak isteyen insanların da düşmanı olarak tanıtıldı. Çünkü yağların içerdiği kalori miktarı gram başına protein ve karbonhidratlara göre iki misliydi. 1950'li yıllardan sonra bu görüşler resmi kurumların beslenme reçetelerinde yer almaya başladı. Bunun üzerine kilolarını korumak isteyenler yağsız etlere, yağı azaltılmış süt ürünlerine yöneldiler; tereyağı yerine margarin gibi bitkisel bazlı yağları tercih ettiler. Yağın yerini nişastalı karbonhidratlar aldı. Bu katı görüşler, bazı insanların Atkins Diyeti olarak bilinen beslenme tarzını benimsemesiyle sorgulanmaya başladı. 2000'li yıllarda epey moda olan bu diyet, meyve ve sebzeden uzak durmak, et, tereyağı ve kremayı bol bol tüketmek anlamına geliyordu. Doktorlar bu gidişattan hiç memnun kalmadı, çünkü onlara göre doymuş yağ kalp krizlerine kapı aralıyordu. Ne var ki araştırmalar doktorları haksız çıkarttı. Deneylerden birinde Atkins diyetine uygun olarak beslenen bir grup denek, düşük-yağ diyetini uygulayan diğer bir grup denek ile karşılaştırıldı. Bir yıl sonra Atkins ile beslenenlerin kilo verdiği, tansiyonlarının ve kolesterol profillerinin düşük-yağ diyetini izleyenlerden daha iyi durumda olduğu görüldü. 2 yıl süren bir başka çalışmadan da benzer sonuçlar alındı. İngiltere Southport'tan Doktor David Unwin'in Tip 2 diyabet hastalarında tespit ettiği beklenmedik iyileşme eğilimi, diyabet hastalarının yüksek lifli karbonhidrat tüketmesi yolundaki klasik önerileri ters yüz etti. Tip 2 diyabetin geriye dönüşü olmayan, sürekli ilerleme gösteren bir hastalık olduğu görüşü de böylece yıkılmış oldu. Tip 2 diyabette hücrelerimiz giderek insüline karşı direnç kazanır. İnsülin, pankreas tarafından üretilen ve kandaki glikozu geri çeken bir hormondur. Pankreas, glikozu geri almak için o kadar yoğun bir çalışma temposuna girer ki, ürettiği insülin kandaki şeker düzeyini kontrol altında tutmaya yetmez. Sonuçta kandaki şeker düzeyi yemeklerden sonra aşırı yükselir ve de zaman içinde damarlara zarar verir. İleri safhalarda bacakların kesilmesi, kalp krizi, körlük gibi istenmeyen durumlar ortaya çıkar. Yeni teşhis edilmiş diyabet hastalarına egzersiz yapmaları, daha az yağ tüketmeleri, fiberden zengin karbon hidrat ile beslenmeleri tavsiye edilir. Bunların arasında ekmek, sebze, meyve ve hububat sayılabilir. Ancak bu perhizi uygulayanların çoğundan istenilen sonuçların alınamaz ve doktorlar ilaç önerir. Bir hastasının karbonhidrat içeren yiyecekleri kesmesi ve Tip 2 diyabetinde gerileme olması üzerine Unwin, hastalarına şekerli gıdalarla birlikte karbon hidratlı yiyecekleri de kısmaları yönünde önerilerde bulundu. Kaldı ki nişasta da temel olarak uzun zincirli bir şekerdir ve bağırsakta sindirilirken hızlı bir şekilde şekere dönüşür. Tam tahıllı karbonhidratlar, rafine edilmiş benzerlerinden daha yavaş olsa da, kan şekerini yükseltiyor. Journal of Insulin Resistance isimli tıp dergisinde Unwin ve ekibinin yazdığı bir makaleye göre tam tahıllı ince bir dilim ekmek, üç çay kaşığı saf şeker kadar kan şekerini yükseltiyor. Bütün bir patates ise 9 kaşık şekere eşit . Şeker insülin üretimini tetikler; bu da yağ birikimine yol açtığı için uzun vadede insülin direncini şiddetlendirir. Tam tersi yağ ve et tüketimi daha az insülin salgılatır. Ayrıca et insanı en fazla tok tutan gıda türüdür ve iştahı uzun süre baskılar. Tip 2 diyabeti olanlara genellikle düşük glisemik indeksli gıdalarla beslenmeleri tavsiye edilir. Glisemik indeks , kan şekerinin ne hızla yükseldiğini gösteren bir ölçüdür. Kan şekeri ne kadar hızlı yükselirse, hücrelerin glikozu yeterli hızla emmesi da o kadar zorlaşır. Yağların GI ölçümleri yapılarına bağlı olarak düşüktür. Unwin, yağların düşük GI'ye sahip olmasına bağlı olarak, aşırı kilolu diyabet hastalarına Atkins diyetinin daha gevşek bir şeklini önerdi. Nişastalı karbonhidratları keserek, nişasta içeriği düşük sebze ve az tatlı meyvelerle beslenerek ve karbonhidratın yerine et, süt ürünleri, fındık, fıstık ve yumurta yiyerek kan şeker düzeylerini kontrol altında tutabileceklerini söyledi. Unwin bu beslenme reçetesini uygulayanlarda kısa süre sonunda glikoz kontrolü, kilo verme, kolesterol düzeyi ve tansiyon konularında düzelmeler tespit etti. Sonuçlarının tıp dergisinde yayımlanmasından sonra dünyadaki başka tıp merkezleri de bu uygulamayı başlattı ve düşük karbonhidrat, yağ açısından yoğun ve kalori hesabı yapılmayan benzeri diyet uygulamaları denendi. Pek çok vakada hastaların kilo verdiği ve kan şekerinin kontrol altına alındığı saptandı. Standart diyeti uygulayan diyabet hastalarına oranla yeni diyeti uygulayanların üçte biri hap kullanımına son verdi. Unwin'in geleneksel uygulamalara ters düşen bu diyet programı, Ulusal Sağlık Hizmetleri ödülüne layık görüldü. Ulusal sağlık giderlerinde ciddi bir ekonomi sağlama potansiyeli taşımasına karşın resmi kurumlar bu diyet programına şimdilik kuşku ile yaklaşıyor. Pek çok sağlık çalışanı yılların birikimine ve araştırmasına dayanan klasik diyet programlarının terk edilmesine sıcak bakmazken, yağ açısından bu kadar zengin bir diyetin kalp hastalıklarına davetiye çıkartacağını ileri sürüyor. Ne var ki eski çalışmaları göz önüne alarak yapılan son bir meta-analiz, doymuş yağ oranlarının düşük tutulduğu diyetlerle düşük kalp krizi ve felç oranları arasında anlamlı bir ilişki bulmuş değil. Bir başka çalışmaya göre ise doymuş yağ miktarının düşük tutulduğu diyetlerin etkisinin, insanların bunların yerine ne yediğine bağlı olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin doymuş yağ yerine çoklu-doymamış yağların yenmesi çok az bir yarar sağlarken, doymuş yağ yerine karbonhidratların yenmesi hiçbir fayda sağlamıyor. Ayrıca doymuş yağ yerine şeker miktarı artırılmış diyetler uygulandıysa veya egzersiz ihmal edilmişse yine kalp krizi riskinde bir azalma tespit edilemiyor. Gerek klasik diyeti savunanlar, gerekse düşük karbonhidrat diyetini savunanlar tek bir konuda anlaşıyorlar: Şeker herkes için kötüdür . Bu durumda iki tarafı da memnun edebilecek program şu olabilir. Doymuş yağları, ilave şekeri ve rafine karbonhidratı kısıtlamak. Bu da Akdeniz tipi beslenme şeklini işaret ediyor. Zeytinyağı, tam tahıllı ekmekler, balık, meyve, sebze, ceviz ve badem. Bu diyette standart diyet önerilerindeki yağlardan daha fazlası tüketiliyor. Ancak son yıllarda Akdeniz diyeti ile kalp krizi riski arasındaki ilişkiyi inceleyen geniş kapsamlı bir araştırma, standart diyeti uygulayan kontrol grubu ile karşılaştırıldığında, beş yıllık bir süre içinde kalp krizlerinin üçte bir oranında azaldığını gösteriyor.


Kanserli tümör ne kadar erken teşhis edilirse tedavi şansı o kadar büyüktür. Meme kanserinin erken tanısı için standart olarak mamografi kullanılıyor. Fakat bu testle özellikle de genç kadınlardaki tümörler kolayca gözden kaçabiliyor. Ya da hatalı olarak pozitif sonuçlar elde ediliyor. Araştırmacılar bu yüzden uzun süredir hem meme kanseri hem de diğer kanser türleri için alternatif yöntemler arıyorlar. Kobe Üniversitesi'nden Toshifumi Takeuchi, gözyaşında meme kanseri hücrelerine ait belli başlı içerikleri arayan hızlı bir test geliştirdi. Bunlar kanserli hücrelerden ayrılan veziküllerdir. Eksozom olarak isimlendirilen bu kesecikler kanla bütün bedene yayılırlar. Eksozomlar, hangi hücrelere ait olduklarını açıklayan RNA'ya ait protein ve kalıtım parçaları içerirler. RNA parçacığının genetik sekansı, kanser genlerinin ve türleşmenin diğer göstergelerini taşıyabilirler. Bu küçük hücre ötesi veziküller bu yüzden erken kanser tanısı için güvenli bir göstergedir. Gözyaşı da bu tür eksozomlar içerdiği için, bunları kan örneği olmadan da tespit etmek mümkün diye açıklıyor Takeuchi. Yeni kanser testi küçük bir cam plaka ve kalem biçiminde bir analiz cihazından oluşuyor. Test plakasında çok sayıda 100 nanometre küçüklüğünde çukurluklar var. Bunların yüzeyleri antikorlar ve flüoresanlı gösterge molekülüyle kaplı. Antikorlar, meme kanserinin belli başlı eksozom bileşenleriyle birleşecek şekilde seçilmişler. Test çipinin üzerine bir sıvı damlacığı konduğunda, antikorlar eğer varsa eksozomların varlığına reaksiyon gösterirler. Bu ise flüoresan göstergesinin reaksiyonunu harekete geçiriyor. Cam plaka analiz birimine yerleştirildiğinde, belli dalga uzunluğunda bir ışık yansıtılır, böylece flüoresan göstergeler ışır. İşte bu şekilde sadece 10 dakika içerisinde gözyaşı sıvısında kanser hücresi içeriklerinin bulunup bulunmadığı anlaşılıyor. Yeni test 100 mikrolitre sıvıdaki elli eksozomu tespit edebiliyor ki bu immunoassay testinden bin kat iyi diyor araştırmacılar. Peki ama Tear-Exo olarak isimlendirilen bu test meme kanserini pratikte ne kadar iyi teşhis edebiliyor. Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen araştırmacılar, meme kanseri hastalarının gözyaşı örneklerini, sağlıklı insanlarınkilerle karşılaştırmışlar. Bu şekilde testin meme kanseri hastalarının ve sağlıklı insanların gözyaşı örneklerini net bir şekilde birbirinden ayırt edebildiği görülmüş. Yeni gözyaşı testi ayrıca tümörün hala bulunup bulunmadığını ya da meme ameliyatıyla alınıp alınmadığını da saptayabiliyor. Bu durum testin, tedaviden sonra kontrol için de kullanılabileceğini gösteriyor. Antikorlar değiştirildiğinde aynı testle farklı kanser türleri de teşhis edilebilecek. Araştırmacılar bundan sonra klinik deneylere başlayıp, hızlı gözyaşı testini satışa hazırlamak istiyorlar.


Nitröz oksit (N2O) ya da Güldürücü gaz olarak bilinen gaz, 150 yılı aşkın bir süredir anestezide ve ağrı kesici olarak kullanılmakta. Chicago Üniversitesi'nden Peter Nagele, birkaç yıl önce gerçekleştirilen bir pilot araştırmasıyla, N2O'nun ağır depresyonda yardımcı olabileceğini göstermişti. Hatta standart tedaviye yanıt vermeyen hastalarda bile. O zamanlar yüzde 50 oksijen ve yüzde 50 güldürücü gaz karışımından oluşan bir saatlik inhalasyon seansı ile 24 saat kalıcı olan hızlı bir etki görülmüştü. Ne var ki bazı hastalarda bulantı, kusma ve baş ağrısı gibi yan etkiler de ortaya çıkmıştı. Araştırmacılar bu yüzden kullanılan güldürücü gaz oranının yüksek olduğunu ve bu oranı düşürerek olumsuz bazı etkilerini iyice azaltılabileceğini düşündüler. Yeni klinik deneyin 2. fazında aynı hastalara bir ay arayla ( yüzde 50 veya 25 oranında güldürücü gaz veya plasebo olmak üzere) üç farklı inhalasyon seansı uygulandı. Bu şekilde yüzde 25 oranındaki güldürücü gazın yüzde 50 oranındaki gaz kadar iyi etki yaptığını ama buna karşın dörtte bir kadar negatif etki yaptığı görüldü. Pilot araştırmada tedaviden sonraki 24 saati içindeki depresyon semptomları değerlendirilirken, yeni araştırmada iki hafta içindeki semptomlar değerlendirildi. Sürpriz bir şekilde olumlu etki bazı hastalarda tüm değerlendirme sürecince kalıcı oldu. 'Yan etkilerin azalması beklenmedik bir şeydi ama etkinin tek bir doz ile iki hafta kadar kalıcı olması daha heyecan verici' diyor araştırmacılar. Washington Üniversitesi'nde görevli Charles Conway, standart antidepresan ilaçlarının ağır depresyonlu hastalarının yüzde on beşinde işe yaramadığını bu yüzden güldürücü gaz tedavisinin bu hastalar için önemli olduğunu söylüyor.


Gülmek üzerine okuduğum birkaç makale ve bir iki kitap, popüler bilim dergilerinde yayınlanan tezler bana yeterli gelmemişti. Bir eksiklik vardı. Bana göre, gülmeyi anlatmak için söze başlayıp başka şeyler anlatıyorlardı. Oturdum; karşıma da kendimi alıp uzun uzun düşünmüştüm. Ve yıllar sonra bu yazı çıktı. Sonuç olarak; sosyolojik, psikolojik, kültürel vb. yanlarıyla üzerinde çok şey yazılıp çizilen ve bugün ulaştığı anlamıyla oluşmuş gülmek kavramı ile "gülmek eylemi" arasında kurulan ilişkilerin "neredeyse hiç bir bağı olmadığını fark ettim. Evet, Nerdeyse!... çünkü o güne kadar konu üzerine harcanan emeklere saygısızlık etmek istemiyordum. Dahası Gülme Eyleminin bedenimizin acil fiziksel/kimyasal süreçlerinin son toplamında biyolojik ihtiyacı karşılama refleksi olduğunu fark ettim... Şimdi durun ve gülme eylemimizin genelleşmiş hareketleri olarak aklımıza gelenleri birlikte gözden geçirelim. Evet, işte acı gerçek burada başlıyor. Tüm bu gülme eylemimizi oluşturan hareketler; sadece basıncı artırılarak akış hızı/debisi artırılmış olan kan dolaşımımızın kafa bölgesine yüksek hız ile daha fazla kan gönderilmesine yol açar. Zaten gülme sonrasında alı al moru mor olarak kızarmamız da bundandır... Peki bu kadar kan, nasıl bir ihtiyacı karşılamak için kafa bölgemize pompalanır?... Hatta yüz kaslarımızın gerilmesi, kafa bölgesine gelen kanın kafa iç bölgesine doğru yönelmesi için gerek ve şarttır. Enerji yakıtının tüketilmesi sonrasında ortaya çıkan açık ise, beyine gelen kanın hızını artırarak debisinin yükseltilerek kapatılmasına bağlıdır... Peki buna ne sebep olmuş olabilir?... O sırada aramızdan birisi fıkra anlatıyor ve biz pür dikkat izliyoruz. Bir türlü eksik kurguyu kafamızda birleştiremiyoruz ve büyük bir merak ve ilgiyle o sihirli anı bekliyor oluruz. Yani fıkranın son sihirli sözüne kadar kurulduk ta kurulduk; fıkranın sonunu bekliyoruz. İşte o son söz söylendiğinde, o ana kadar kurulmuş olan yay kırılır ve süper pozisyon yani Algı Bütünleşmesi gerçekleşir!... Ve algımızın o süper noktasında, sinapslarımızın hizmetindeki sakkaroz fosforla parçalanıp sular seller gibi enerjisini boşaltır... Sakkaroz moleküllerinin parçalanırken çıkan tınısı Algımızın tınısıyla birbirine karışır. Aniden acil durum alarmı orayı kıyamet yerine çevirir. Çünkü boşalan yani yakılan enerji yeni sakkaroz ile derhal takviye edilmelidir... İşte yukarıdaki sıralı fizyolojik işlemlerin tümü; beyinde oluşan bu enerji eksikliğini gidermek içindir... Bizim "gülmek" diye "görüp algıladığımız şey" ise aslında "algı gerçekleştiği anda bitmiş bir işlemin" ihtiyacı olanları karşılamaktan ibarettir... Bu noktada artık Gülmek, algının egzostudur da diyebiliriz.


Demans hastalarının uyku ve sirkadiyen ritimlerini iyileştirmek için yeni teknolojiler geliştiriliyor. Işığı yukarı doğru yönlendiren bir ışık masası tasarlandı. Söz konusu teknoloji, yaşlı insanların sirkadiyen ritimlerini güçlendirerek uykularını iyileştirmeye ve demans semptomlarını hafifletmeye yardımcı olabilir. Gün ışığının sirkadiyen ritmin güçlenmesinde büyük bir rolü olduğunu biliyoruz. Sirkadiyen ritim ise vücudumuzdaki hücrelerin yenilenmesi ve dolayısıyla vücudumuzun işleyişi için çok önemli. 24 saatlik bu biyolojik döngü, bedenimizin sindirim ve uyku gibi belirli aktivitelerini gece ve gündüze göre senkronize ediyor. Bu sistemin sürekliliğini ise başta belirttiğimiz gibi günışığına borçluyuz. Ancak yaşlı insanlar bir sorunla karşı karşıya. Yaşlandıkça, göz lenslerimize perde düşmeye başlıyor, yani daha az ışık, retinadaki fotoreseptif hücrelere ulaşıyor. Gün ışığı, biyolojik ritmimizi dış zamana göre ayarlamaya yardımcı olduğu için de yaşlılık bu açıdan problem yaratıyor. Hele ki dışarıya nadiren çıkan ve güvende kalmaları için geceleri fazla ışığa maruz kalan bakımevi sakinleri için bu daha da büyük sorun. New York'taki Işıklandırma Araştırma Merkezi'nden Mariana Figueiro, İnsanlar sürekli aynı ışığa maruz kaldığında, bedenleri gece ve gündüzün ne olduğunu bilmiyor diyor. Bakımevinde yaşayan birçok yaşlı insan, geceleri uykusuzluk gündüzleri ise aşırı uykululuk ve bunlara bağlı olarak gerginlik ve sinirlilik halinde oluyor. Önceki araştırmalar, gündüz saatlerinde ışık seviyelerinin artırılmasının, demanslı bakımevi sakinleri arasında bilişsel bozulma oranını azaltabileceğini göstermişti. Figueiro ve meslektaşları, demanslı bakımevi sakinlerinin çoğu zamanlarını ortak alanlarda otururken geçirdiklerini düşünerek ışığı yukarı doğru yönlendiren bir ışık masası tasarladı. Söz konusu teknoloji, yaşlı insanların sirkadiyen ritimlerini güçlendirerek uykularını iyileştirmeye ve demans semptomlarını hafifletmeye yardımcı olabilir. ABD'deki sekiz bakım evine yerleştirilen bu masalar, sirkadiyen sistemini harekete geçirmek için yeterli mavi spektrumlu ışık içeren aydınlatma kutuları ve zemin lambalarıyla desteklendi. Dört hafta boyunca orta ila geç evre demansı olan 46 kişi tarafından kullanıldı. Sakinlerin her sabah saat 6.00'ya kadar uyanmasından başlayarak normal ışıklar kullanıldı. Dört haftalık ek bir süre boyunca katılımcılar masayı, sirkadiyen sistemini harekete geçirmeyecek daha fazla sarı renk tonuyla daha kısık ışıklarla kullandılar. Sarı veya normal ışıkla karşılaştırıldığında, mavi ışık müdahalesi, sakinlerin uyku kalitesini önemli ölçüde arttırmış ve depresif semptomlar ile gerginliği azaltmıştı. Yine de şüpheci yaklaşımlar var. İngiltere'deki Surrey Uyku Araştırma Merkezi Direktörü Derk-Jan Dijk, anketlerin demans hastaları değil de bakıcılar tarafından doldurulmasını bir sorun olarak görüyor. Uyku kalitesi ve depresyon belirtilerinde belirgin gelişmeler olmasına rağmen, başkalarının adına gerginlik seviyelerinin doğru bir şekilde değerlendirilmesi zor olabilir, diyor. Gün ışığına maruz kalmanın uykuyu iyileştirmek için önemli olabileceğine dair kanıtlar artarken, demans hastalarının uyku ve sirkadiyen ritimlerini iyileştirmek için yeni teknolojiler geliştiriliyor.


Eğer sağlığınıza önem veriyorsanız dost toplantılarında yediklerinize, içtiklerinize dikkat etmelisiniz. Nitekim, ben sadece bir iki kadeh şarap veya bira içiyorum, bundan bana ne zarar gelir ki diyenler için de haberler pek iyi değil. Konuyla ilgili son araştırmalar az miktarda içilen düşük alkollü içkilerin bile bedene zarar verdiğini ve yaşamı kısalttığını gösterdi. Aslında kadın ve erkek için önerilen limitler vardır. Buna göre kadınlar haftada 70 gramdan, erkekler ise 120 gramdan fazla alkol tüketmemeliler. Yani erkeklere haftada dokuz (330 mm'lik) şişe, kadınlara ise beş buçuk şişe biradan fazlası zarar. Ülkemizde alkol tüketimi çeşitli nedenlerden dolayı bu limitin çok altındadır, ancak Avrupa ve Kuzey Amerika'da durum farklı. Bu konuyu araştıran Cambridge Üniversitesi bilim insanı Angela Wood, Avrupa ve Kuzey Amerika'daki on dokuz ülkedeki 599.912 kişinin verilerini değerlendirmiş. Veriler 1964 ila 2010 yılları arasında gerçekleştirilen uzun vadeli bir araştırmayla toplanmıştı. Sonuçlar az miktarda alkolün bile zararlı olduğunu kanıtlıyor. Wood ve ekibi bu yüzden haftada 100 gramdan fazla alkolün alınmamasını öneriyorlar. Bu miktar, incelenen ülkelerdeki güncel limitlerin de altındadır. ABD'de örneğin erkekler için 196 gram, kadınlar içinse 98 gram önerilir. Kanada, İtalya, Portekiz ve İspanya'da da bu değerler 100 gramın üzerindedir. Wood tarafından önerilen miktar gerçekten de azdır. Haftada 100 gram alkol 0,3 litrelik sekiz bira veya 0,2 litrelik beş şaraba denk geliyor. Yıllardan bu yana alkolün iki yüzün üzerinde hastalığa neden olabileceği veyahut da hastalık semptomlarını kötüleştirebileceği bilinmektedir. Alkol, mide ve bağırsak hastalıkları, siroz ve kalp hastalıkları riskini yükselttiği gibi demans ve birçok kanser hastalığının da davetçisidir. Dünya genelinde her yıl 3 milyonun üzerinde insan alkol yüzünden yaşamını yitiriyor. Ve buna şiddete eğimli olan sarhoş insanlar yüzünden kaç kişinin yaralandığı veya öldüğü hesaba katılmamıştır bile. Birkaç yudum alkol bile davranışlarımız üzerinde etkili oluyor. Uzun yıllar boyunca çok fazla alkol tüketmek ise beyin yapımızı bile değiştirmektedir. Bir araştırmaya göre alkol birçok insanın keyfini yerine getirerek daha sık gülümsemesini sağlıyor. Kısa vadede antidepresan etkisi yapıyor ama uzun vadede depresyonu tetikleyebiliyor hatta melankolik durumlarda hafi f bir bağımlılık dahi yapabiliyor. Bunların dışında birçok zihinsel işlevi de etkilemektedir: İradeyi zayıflatıyor, konsantrasyonu ve belleği bozuyor. Yani alkol bir tür sinir zehridir diyor uzmanlar. Çok fazla alkol içildiğinde beyin o kadar zarar görür ki doku büzüşür ve bir tür demans oluşur. Wood'a göre alkol kullanan kişi daha az içmeye başlarsa, bu davranışı onun daha uzan yaşamasına yardımcı olabilir. Ayrıca inme geçirme riski de ortadan kalkabilir, kalp yetmezliği veya yüksek kan basıncı gibi hastalık riskleri de azalır. Örneğin kırk yaşında biri haftada 100 gramdan fazla alkol tüketiyorsa istatistiksel olarak ömrünü altı ay kadar kısaltıyor. 200 ila 350 gram alkol tüketenler ise iki yıl daha az yaşarlar, bundan fazlasını içenlerin ise ömrü beş yıl kısalır diyor Wood. Daha az alkol tüketmenin daha yararlı olduğunu gençlerin birçoğu da fark etmiş gibi. İstatistiklere göre gençler, geçen on yıllara göre daha az içiyorlar. Otuz yıl önce 18 25 yaş arasındaki iki gençten biri ve 12 17 yaş arasındaki üç gençten biri haftada en az bir kez alkol içiyordu. Gerçi alkol hala çok seviliyor gençler arasında ama anketlere göre eskisi kadar çekici gelmiyor. Uzmanlar bu yüzden insanların daha fazla aydınlatılmasını ve yeni kuralların getirilmesini istiyorlar. Kurallar arasında yasal alkol sınırı için öngörülen promil miktarının düşürülmesi ve fi yat artışı da var. Araştırmalar yazının başında da belirtildiği gibi Avrupa ve Kuzey Amerika'daki verilere dayanmaktadır. Dünya Sağlık Organizasyonu'nun verilerine göre Türkiye'de yıllık ortalama alkol tüketimi 2,0 litre ve buna göre ülkemiz en az alkol tüketen Azerbaycan'dan sonra en az alkol tüketen ülkeler arasında yer alıyor. Avrupa ülkelerinde ortalama yaşam beklentisi sıralamasında 83 yaş ile İsviçre ve Lüksemburg en başta yer alıyor. Haftada ortalama olarak 165 gram alkolün tüketildiği Almanya'da doğan çocukları ise ortalama 81 yıllık bir yaşam bekliyor. Ülkemizde de ortalama yaşam beklentisi son yıllarda artarak 78 yıla ulaşmıştır.


Ayaküstü içilen tek bir sigaranın size zarar vermeyeceğini mi düşünüyorsunuz? Bu konuyu bir kez daha düşünmenizde yarar var. Günde tek bir sigara içmek bile kalp hastalıklarına yakalanma olasılığını çok ciddi bir biçimde artırabiliyor. Bu bulgu, 141 farklı araştırmadan elde edilen sonuçların incelenerek gün içinde içilen bir, beş, ya da 20 sigaranın yarattığı göreceli risklerin hesaplandığı bir çalışmadan geliyor. Söz konusu çalışmayı yürüten araştırmacılar günde tek bir sigara içmenin erkeklerde koroner kalp hastalıklarına yakalanma olasılığını en az yüzde 48 oranında artırdığına tanık oldular. Kadınlarda bu durumun en az yüzde 57'lik bir risk artışına neden olduğu görüldü. Gün içinde içilen tek bir sigara gerek erkek, gerekse kadınlarda felç geçirme olasılığını da yüzde 30 oranında arttırıyor. University College London Kanser Enstitüsü araştırmacıları sigara içmenin güvenli bir miktarı olmadığına dikkat çekerek, insanlara sigarayı azaltmak yerine bu alışkanlıklarından tümden vazgeçmelerini öneriyorlar. Araştırmada, erkeklerde 20 sigaralık bir paketin tüketilmesinin yarattığı tehlikenin yarısının içilen ilk sigaradan kaynaklandığına tanık olundu. Kadınlarda, bir paket sigaranın yarattığı riskin yaklaşık üçte birini tek bir sigaranın oluşturduğu görüldü. Araştırmacılar, Günde yalnızca bir sigara içmek bile koroner kalp hastalığına yakalanma ve felç geçirme konusunda beklediğimizden çok daha yüksek bir tehlike oluşturuyor. Günde yirmi sigara içenler için risk oranı bunun yaklaşık yarısına eşit diyor. Bu kapsamlı çalışma, çok sayıda epidemiyoloji uzmanı tarafından kuşku duyulan ancak halk arasında çok az kişinin doğru olabileceğini düşündüğü bir gerçeği onaylıyor. Oxford Üniversitesi'nden Paul Aveyard, az miktarda sigara içmenin bile kalp hastalıkları ve felç açısından çok ciddi bir tehlike oluşturduğunu dile getirerek, Sonuçlar ortada-sigara içen herkes bu alışkanlığından vazgeçmelidir. Ne var ki, bu araştırmadan sigarayı azaltmanın hiçbir yararı olmayacağı gibi bir sonuca varmak da yanlış olur. Daha az sigara içmenin, tütün ürünlerine bağlı olarak ortaya çıkan iki başka ciddi sorun olan, kronik akciğer hastalığı ve akciğer kanseri gibi hastalıklara yakalanma olasılığını da azaltacağına inanmamızı gerektirecek çok daha fazla neden var. Ancak söz konusu araştırmada böyle bir durumun söz konusu olup olmadığı konusu henüz kesin bir sonuca ulaştırılmış değil. Uzmanların bu konuyu da aydınlığa kavuşturmaları gerekiyor diyor.


Kalaşnikof, dünyada en çok kullanılan tüfektir. Hafiftir ve kullanımı kolaydır. Bu silah adını kaşifi Mihail Kalaşnikov'dan alır. Alman mühendis Rudolf Diesel de geliştirdiği motora kendi adını vermiştir. Buluşuna kendi adını vermek en fazla mikrobiyoloji dünyasında olmuştur: Daniel Salmon'un bulduğu bakteri Salmonella olarak adlandırılmıştır, bakterileri iki gruba ayıran boyama tekniğini geliştiren Christian Gram, bu yönteme Gram boyama adını vermiştir. Bakterileri koloniler halinde elde etmemize imkan veren düzeneği bulan Julius Richard Petri, bu yuvarlak kapaklı tabaklara petri adını vermiştir. Louis Pasteur, mikrop teorisi üzerinde çalışırken şarap, bira, yoğurt gibi gıdaların mikroorganizmaların etkileri sonucunda oluştuğunu anlamış, sütün bozulmasının bu mikroorganizmaların ısıtılarak ve sonra soğutularak öldürülmesiyle önlenebileceğini bulmuştur ve bu yöntem pastörizasyon olarak bilinegelmiştir. Şarap, bira ve yoğurt fermente gıdalardır. Fermentasyon işleminin uygulanması M.Ö. 6000 yıllarına dayanır. İnsanlar besinleri daha uzun sure bozulmadan saklayabilmek ve değişik aromalar kazandırmak için belirli bazı işlemlerden geçirmeyi öğrenmişlerdi. Değişik kültürler değişik fermente gıdalar üretmiştir ve bunlar halen tüketilmektedir. Biyokimyasal olarak, fermentasyon, şekerlerin oksijensiz ortamda enerji elde etmek için parçalanması olarak tanımlanabilir. İki çeşit fermentasyondan bahsedebiliriz: Etanol fermentasyonu ve laktat fermentasyonu. Etanol fermentasyonunda, mayalar glikozu etanol ve karbon diokside dönüştürürler. Bira, şarap ve ekmek yapımında etanol fermentasyonundan faydalanılır. Tek çeşit bir mayanın, genellikle Saccharomyces cerevisiae'nin fermentasyona uğratılacak gıdaya eklenmesi, optimum sıcaklıkta belirli sürede bekletilmesi istenilen fermente ürünün elde edilmesi için yeterlidir. Laktat fermentasyonunda glikoz bakteriler tarafından laktik aside dönüştürülür. Yoğurt yapımında laktat fermentasyonundan faydalanılır. Yoğurt yapımında iki bakteri sütle karıştırılır, Lactobacillus bulgaricus ve Streptococcus thermophilus, yine optimum sıcaklıkta, gerekli olan sürede inkübasyon sağlandıktan sonra yoğurt elde edilmiş olur. Kefir de sütün fermentasyonuyla elde edilen bir içecektir, fakat fermentasyonu yapan daha zengin, daha kompleks ve tarihi itibariyle daha gizemli bir mikroorganizmalar topluluğu bulunmaktadır. Bu mikroorganizmalar kefir tanesi adı verilen karnıbahar benzeri jelatinimsi yapılar içinde yaşamaktadır. Kefir tanesi kefiran adlı bir matriksle iç içe yaşayan mikroorganizmalar topluluğundan oluşmaktadır. Kefiran üç glikoz ve üç galaktozdan oluşan hekzasakaritin oluşturduğu polimerdir. Kefiranla içiçe yaşayan 30 kadar bakteri ve maya çeşidi bulunmaktadır. Kefir tanelerindeki başlıca bakteriler Lactobacillus casei, Lactobacillus brevis, Lactobacillus helveticus, Lactobacillus bulgaricus, Leuconostoc mesenteroides'dir, başlıca mayalar da Kluyveromyces marxianus, Torulaspora delbrueckii, Candida kefir ve Saccharomyces cerevicia'dır. Kefir tanelerin üretilmesi söz konusu değildir. Rivayete göre ilk kefir tanelerini Hz. Muhammed Kafkaslarda yaşayan Ortodoks Hristiyanlara vermiş, bunları kullanarak kefir yapmayı öğretmiştir (3). Bu taneler özenle saklanmış ve varlıkları dünyanın geri kalanından saklanmıştır, çünkü bilinirse bu içeceğin mucizevi özelliklerinin kaybolacağına inanılırmış. Yüzyıllar boyunca kefir Kafkaslarda üretilmiş ve tüketilmiştir ve kefir taneleri bu coğrafyada korunmuştur. Geleneksel kefir üretiminde deri torbalar içine kefir taneleri ve süt yerleştirilir bu torba bütün gün güneş altında dolaştırılır ve akşama kefir içime hazır hale gelirmiş, torba yeniden sütle doldurulur ve bu böyle sürer gidermiş. Gün boyunca pıhtılaşmanın engellenmesi için torbanın sık sık sallanması da unutulmamış. Kefir, Rus bilim insanlarının bildiği ve kendilerinin de üretmek istediği, araştırmak istediği bir içecekti. Rus otoriteler, kefir tanelerini elde etmek için Moskova'da ve Kafkaslarda süt ürünleri yapan çiftliklere sahip Blandov kardeşleri görevlendirmişlerdir. Onlar da güzel bir çalışanı, İrina Sakharova'yı Kafkas prens Bek Mirza Barcharov'a göndermişlerdir ve kefir tanelerini ele geçirmeyi başarmışlardır. 1900'lü yılların başlarında piyasada satılmak üzere Rusya'da kefir üretmeye başlamışlardır. Günümüzde herkes kefiri marketten satın alabiliyor ama bu kefir geleneksel yöntemlerle üretilmiyor. Modern kefir üretiminde kefir tanelerinde bulunan mikroorganizmalar ayrı ayrı üretilir, liyofilize edilir ve starter adı verilen toz görünümünde, standart özellikte olması sağlanan bakteri toplulukları kullanılarak üretiliyor. Modern kefir üretimindeki diğer bir farklılık da, kullanılan sütün pastörize edilmesi ve homojenize edilmesidir. Kefirin faydaları da artık bilimsel kuralların belirlediği klinik araştırmalarla test edilmektedir. Kefir enzimatik olarak aktif bir içecektir ve bağırsaklardaki besinleri parçalayarak sindirime yardımcı olur ve bağırsak hareketlerini düzenler. Kefir triptofan açısından zengin bir gıdadır. Triptofan, serotonin adlı nörotransmitere dönüşür, serotonin mutluluk hormonu olarak da bilinir ve kesintisiz, sağlıklı bir gece uykusunun olmasını sağlar. Kefir ayrıca K ve B vitaminleri açısından da çok zengin bir gıdadır. Kefirin gastrointestinal hastalıklar ve alerji üzerindeki etkisi de çalışılmaya devam edilmektedir. Patojen bakteriler üzerindeki antimikrobiyal etkisiyse neredeyse kanıtlanmış durumdadır. Kefir ve diğer fermente gıdaların sağlıklı etkilerini gösterebilmeleri için nasıl tüketilmeleri gerektiği üzerinde çalışılan diğer bir konudur. Hangi mikroorganizma hangi etkiyi gösteriyor da çözümlenmesi gereken diğer bir konudur. Kafkasların zor yaşam şartlarına karşı koymayı kolaylaştırdığı düşünülen kefirin şüphesiz en çok merak edilen özelliği de bağışıklık sistemi üzerine nasıl bir etki gösteriyor olduğudur. Kefir, özellikle geleneksel anlamdaki kefir, çok kompleks ve bilimde bugün vardığımız nokta, elimizde bulundurduğumuz gelişmiş teknolojilere rağmen hem içeriği hem de insan vücudu üzerindeki etkileriyle az anlaşılmış bir fermente gıda ürünü. Yalnızca yiyip içtiklerimizle hastalıkları önleyebileceğimiz hayalimizdeki gelecekte yer alacağı muhakkak. - Otles ve Cagindi, 2003, Kefir: A Probiotic Dairy Composition, Nutritional and Therapeutic Aspects - Kooiman, 1968, The chemical structure of kefiran, the water soluble polysaccharide of the kefir grain, Carbohydrate Research 7: 200-211. - Marguilis, 1997, From Kefir to death in Slanted Truths: Essays on Gaia, symbiosis and evolution, Margulis L and Sagan D Editors, Springer-Verlag New York


Stresli geçen bir günün ardından uykuyla rahatlayabileceğinizi düşünebilirsiniz, ancak İngiltere'de yapılan yeni bir araştırmaya göre gün içinde yaşadığınız stresli olaylar rüyalarınızı da kabusa dönüştürebilir. Motivation and Emotion dergisinde yayınlanan araştırma bulgularına göre patronun gazabından da, gün içinde yaşadığınız olumsuz olaylardan da uykularınızda bile kaçamıyorsunuz. Aynı şekilde kendizi günlük hayatta yalnız veya dışlanmış hissediyorsanız bu duygularınız da rüyalarınızı büyük ölçüde etkiliyor. Araştırmanın yürütücüsü Cardiff Üniversitesi'nden sosyal psikolog Netta Weinstein, güçlü sosyal deneyimlerin zihninizde derin izler bıraktığını söylüyor. Eğer zor geçen bir hayatınız varsa karşılaştığınız sorunlar rüyalarınızda yeniden karşınıza çıkıyor. Kendini yeterli hissetme ihtiyacı, iş hayatı ya da özel hayatının önemli gördüğü bir alanı ile ilgili olabilir. Weinstein, bağımsızlık hissini, kişinin istemediği şeyleri yapmak üzere baskı görmemesi ya da kontrol atında tutulmamış olması olarak tanımlıyor. Araştırmacılar bu bağlamda iki ayrı deney yürüttü. İlk deneyde 200 öğrenciden sürekli olarak gördükleri bir rüyayı hatırlamaları istendi. Ardından araştırmacılar, bu rüyaları öğrencilerin hayatlarında yaşananlarla ve psikolojik ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığıyla karşılaştırdı. İkinci deneyde ise 110 öğrenciden üç gece üst üste gördükleri rüyaların hepsini not etmeleri, her defasında da bir önceki günde yaşanan önemli olayları notlarına eklemeleri istendi. Araştırmacılar rüyaların duygusal yükünün, kişilerin gün içinde ihtiyaçlarının karşılanmamasının yarattığı can sıkıcı olaylara benzeştiğini tespit ettiler. İnsanların günlük hayatta can sıkıcı ya da üzücü olaylar yaşadıklarında rüyalarında da gergin, üzgün ya da sinirli olduklarını belirten Weinstein, düşmek, biri tarafından saldırıya uğramak, bir yere kilitlenmek ya da bir şey yapmaya çalışıp sürekli başarısız olmak gibi durumlar içeren rüyaların gün içinde yaşanan stresli olaylarla bağlantılı olabileceği düşünülüyor. Sonuç olarak gün içinde yaşadığımız olumsuz olaylar sağlıklı bir uyku çekmemizi de önlüyor. Araştırmacılar, sürekli olarak strese maruz kalan insanların diğerlerine göre daha sık kabus gördüğünü ileri sürüyor.


Bugün Dünya Otizm Farkındalık Günü. 2008 yılında Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen bu özel günün amacı, tüm dünyada otizm konusunda farkındalık yaratmak ve otizm ile ilgili sorunlara çözüm bulmak. 1970'te Amerika'da otizmin 14 bin çocukta bir görüldüğü tahmin edilirken, bugün 68 çocukta bir - veya 42 erkek çocukta bir görülüyor. Diğer zengin ülkelerde, mesela Güney Kore'de 38 çocuktan birinde otizm olduğu saptanmış. Otizm, sosyal ilişkiler ve anlayışta noksanlıklarla seyreden nöro-gelişimsel bir bozukluk. Obsesif davranışlar, ışık veya sese karşı aşırı hassasiyet ya da ilgisizlik ve konuşmama gibi farklı belirtileri ve düzeyleri var. Mesela, bir bilgisayar mühendisinin otizmi fark edilmeyebilirken, otistik bir çocuk hiç konuşmayarak kendini belli edebilir. Otizmden etkilenen ve potansiyeli göz ardı edilen insan sayısı ise çok yüksek. Bu insanların birçoğu ortalama zeka ve üzerinde olmasına rağmen, okulda ve işte başarısız oluyor. Fransa'da %90'ı ilkokula giden otistik çocukların ancak %1'i liseye geçebiliyor. Ya da Amerika'da, liseye giden otizmlilerin yarısından azı mezun olabiliyor. İngiltere'de, yüksek işlevli otizmi olan yetişkinlerin sadece %12'si tam zamanlı çalışabiliyor. Birleşmiş Milletler ise, dünyada iş sahasında olmayan otizmli oranının %80 olduğunu tahmin ediyor. Erken teşhis birinci derecede önemli. Otizm için belirli bir test olmasa da, sadece davranışlar gözlemlenerek tanı konabiliyor. Birçok bebek, anne babasını izleyerek gülümsemeyi, kucaklaşmayı, yemek yemeyi ve didişmeyi öğrenir. Otistik çocuklar ise cansız objelerle ilgilenir, kendi oyuncakları ile sürekli aynı biçimde oynamaya meyillidir. Çocukların yapabildikleri ve yapamadıkları şeyleri gösteren bir anket ile doktorlar, 2 yaşına kadar belirtileri tespit edebiliyor. Yeni yürümeye başlamış olan çocuğun beyni hamur gibi yoğurulabilir. Bu yüzden, bu yaşta başlatılan konuşma terapisi ve diğer yoğun tedaviler sayesinde çocuk cesaretlenir, karşılıklı etkileşimi ve öğrenme güçlüğü ile başa çıkmayı öğrenebilir. 2013 yılında Washington'da yapılan bir araştırma, erken yönlendirmede harcanan paranın, 8 yıl içinde kendi kendini karşıladığını gösterdi. Çünkü okulda ek bir yardım ihtiyacı kalmıyor. Ne yazık ki, zengin ülkelerde bile erken teşhis yaşı 3,5. Otizmli yetişkinler iş bulabilir ve çalışabilir. Hepsi bir işte tutunamayabilir ama yüksek işlevli otizmi olanlar becerikli birer analizci olabilir. Bir verideki örgüyü ve hataları tespit edebilir ki çoğu normal insanın dikkatinden kaçar ve özellikle yazılım şirketleri için vazgeçilmez bir çalışan haline gelebilir. Daha az yetenekli olan otizmlilerin bile olağanüstü bir odaklanma kapasiteleri ve detayı gören gözleri vardır. Verimli çalışırlar. Rutine olan tutkuları ve değişimi sevmemeleri ise onları sadık birer çalışan yapar. Veri tabanı güncellemesi, rafların depolanması, kütüphanelerin düzenlenmesi, bozuk arabaların tamiri gibi dikkat ve tekrar isteyen işlerde çok başarılı olurlar. Birçok firma, otizmli kişilerden yararlanabilir. Bu kişiler, iş görüşmesinde kendilerinden bekleneni vermeyebilirler: göz teması kurmayabilir, mecazları anlamayabilir ve soruları bütünleşik olarak değil, kelime kelime algılayabilirler. Fakat bu onların iyi bir çalışan olmayacağı anlamına gelmez. İşverenler, otistik adaylarla yapacakları iş görüşmesinde farklı bir yol izleyebilir. Mesela ilgili alanlar için özel bir test hazırlayabilir ve bu test üzerinden değerlendirme yapabilir. Bu kişiyi işe aldıktan sonra da, onun için özel bir çalışma alanı yaratabilir ve açık talimatlar hazırlayabilir. Talimatların metin veya görsel olarak hazırlanması önemlidir. Sözel talimatlar iki tarafın birbirini doğru anlamasını engelleyebilir. Otizmle ilgili araştırmalar için daha büyük yatırımlar yapılması gerekiyor. Otizmi tanımlayan ilk psikiyatrist, ilgi ve sevgi göstermedikleri için çocukların içine kapanmalarına sebep olan anneleri soğuk olmakla suçlamıştı. Neyse ki tıp ilerledi. Bilim insanları, otizmde çevresel faktörler kadar genlerin de rolü olduğunu keşfettiler. Hala otizmin kökeni ve nasıl ilerlediği gibi sorulara yanıt aranıyor. Araştırmalar için ayrılan meblağ ise çok düşük. İngiltere yılda 5,6 milyon dolar ayırıyor. ABD 200 milyon dolar yatırım yapıyor bu 100 ağır otistik kişinin ömür boyu masraflarını karşılamaya ancak yeter. Bu hesaplar, otizmli insanların erken yaşta tanı almasının, eğitilmesinin ve üretkenliklerinden yararlanılmasının önünü kesiyor. Bu kişiler başkalarına bağımlı kalıyor ve kendi başlarına bir şey üretemez hale geliyorlar. Oysa, bu güzel akılların değerlendirilmesi ve topluma kazandırılması gerekiyor.


Bedeni çalıştırmanın sağlığa yararlı olduğu konusunda herkesin az buçuk bir bilgisi vardır ve bunun kalp için sağlıklı anlamına geldiğini hepimiz duymuşuzdur. Ancak bunu bilmek çoğu kişinin düzenli bir biçimde ter dökmesini sağlamaya yeterli olmuyor. Ancak son dönemlerde elde edilen bulgular insanların her yaşta, hasta ya da hamile olsalar bile, harekete geçmelerini sağlayacak çok sayıda neden olduğunu ortaya koyuyor. Kimi araştırmacılar beden alıştırmalarının yarattığı etkiyi hiçbir ilacın yaratamayacağına inanıyorlar. Bedeni çalıştırmak bunalımı azaltıyor; belleği güçlendiriyor ve daha hızlı öğrenmeyi sağlıyor. Günümüzün en korkulan hastalıklarından biri olan Alzheimer hastalığının önüne geçilmesi ya da ortaya çıkışının ertelenmesinin de en iyi yolu egzersiz. Yürüyüşten bisiklete binmeye uzanan, çeşitli türlerde beden alıştırmaları insanların kendilerini daha iyi hissetmelerine yol açabiliyor ve bunalımla ilgili belirtileri bile yatıştırabiliyor. Beden alıştırmaları beyinde serotonin, norepinefrin, endorfin ve dopamin gibi, acıyı hafifletici, duygu durumunu düzeltici ve gerginliği yatıştırıcı kimyasalların salımını tetikliyor. Araştırmalar beden alıştırmalarının yaşam süresini en az beş yıl uzattığını ortaya koyuyor. Küçük çaplı yeni bir araştırma düşük yoğunlukta beden alıştırmalarının hücresel yaşlanmayı yavaşlatabileceğine işaret ediyor. Uzmanlar egzersizin, kromozom uçlarında bulunan ve yaşlanmada rol oynayan telomerleri koruyucu bir etki yarattığına dikkat çekiyorlar. Aerobik, kan akışını hızlandırarak, deriye canlılık kazandıran ve yaraların daha çabuk iyileşmesini sağlayan oksijen ve besinlerin aktarılmasında etkili olur. Deri aynı zamanda bir ısı salım noktası işlevini de gördüğünden, bedeni çalıştırdığınızda kaslarınız bol miktarda ısı üretirler. Çevreye yaymak zorunda olduğunuz bu ısı kaslarla kana, kanla da deriye aktarılır ve ardından atmosfer salınır. Son araştırmalar birtakım yararlar sağlamanın çok daha uzun erimli bir çabayı gerektirmediğine işaret ediyor. Bedeni 10 dakika çalıştırmanın 50 dakikalık tipik bir çalışma süresine kıyasla ne denli etkili olabileceğinin araştırıldığı üç aylık bir çalışma sonucunda, kısa süreli egzersizlerin kalp işlevi ve kan şekerinin denetlenmesinde ondan beş kat uzun bir süreyi içeren 50 dakikalık çalışmaya denk bir yarar sağladığına tanık olundu. Kimi hastalıkları olan kişilerin egzersiz yapmamaları gerektiği yönündeki yıllardır yaygın olan inancın tersine, son bir araştırma yoğun beden alıştırmalarının Tip 2 şeker hastalığı ve kalp yetmezliği gibi süreğen hastalıkları olan kişiler için bile gerçekte uygun olabileceğine işaret ediyor. 300'ü aşkın klinik deneyin incelendiği bu yeni araştırma ışığında, bilim insanları felç geçiren hastaların iyileşmelerinde beden alıştırmalarının sanıldığından çok daha etkili olduğunu artık biliyorlar. Beden, güç kaynağı olarak karbonhidratlar ve yağlardan yararlanır. Ancak düzenli bir aerobik alıştırma sürecinin ardından, enerjiye dönüştürülmeleri bol miktarda oksijen gerektiren yağların yakılması çok daha kolay olur. Bilim insanları beden alıştırmalarının kalp ve damar sistemini güçlendirdiğine ve oksijen aktarımını kolaylaştırdığına, bunun da bedende bir güç kaynağı olarak yağların çok daha kolay yakılması anlamına geldiğini belirtiyorlar. Sonuçta, düşük dereceli süreğen yangılardan sorumlu maddeleri üreten yağ hücreleri küçülüyor ve buna bağlı olarak da yangılar azalıyor.


Meyve, tam tahıl ve gerekli yağ ile proteinleri alabileceğiniz bir kahvaltı, en faydalı kahvaltıdır. Hafta sonlarının aşırıya kaçan kahvaltılarına nazaran hafta içleri yapılan kahvaltıların çok daha dikkatli seçilmesi ve faydalı olması gerekir. Hepimiz hem hızla yiyebileceğimiz, gerekirse elimize alabileceğimiz ve öğle yemeğine kadar karnımızı tok, beynimizi zinde tutacak bir kahvaltı ararız. Harvard Halk Sağlığı Okulu beslenme bölümü başkanı Doktor Walter Willett'a göre hafta içine uygun kahvaltılardan biri tam tahıl, sert kabuklu yemiş, meyve ve biraz da yoğurt ile yapılabilir. Willett'a göre taneli ufak meyveler, sabah kahvaltıları için son derece uygundur. Yapılan araştırmalar göz önünde bulundurulduğunda yaban mersini ve böğürtlen gibi meyvelerin, içlerinde bulunan lifler ve polifenoller sayesinde kalp ve damar hastalıklarına ve göğüs kanseri de dahil bazı kanser türlerine karşı koruyucu olduğu söylenebilir. Buna benzer olarak tam tahılın da kalp sağlığına faydalı olduğunu ve diyabet veya obezite gibi hastalıkların daha az görülmesine sebep olduğunu belirten Willett, sağlıklı beslenmenin yalnızca marketten tam tahıllı ekmek almaktan ibaret olmadığını da belirtiyor. Willett'ın Harvard'dan meslektaşı olan ve Hep Aç mısınız? kitabının yazarı Dr. David Ludwig'e göre marketlerdeki tahıl gevrekleri veya tahıllı ekmeklerin çoğu fazla işlenmiş olduğundan faydaları da azalıyor. Sabahları kızartılmış ekmek yemeyi tercih ediyorsanız alacağınız ekmekte filizlenmiş veya taşta öğütülmüş taneler olmasına ve paketin üstündeki içindekiler listesinin ilk sırasında tam tahıl gelmesine dikkat etmenizi öneren Ludwig, içinde tanelerin gözüktüğü yoğun ekmeklerin tercih edilmesi gerektiğine dikkat çekiyor. Ekmek ve meyve seçiminin yanı sıra sağlıklı bir yağ ve protein alımı, öğle vaktine kadar atıştırmadan dayanmanıza da yardımcı olur. Süzme yoğurt, bunların ikisini de karşılamak için idealdir. Tam yağlı yoğurt çeşitlerinin tercih edilmesini öneren Ludwig, az yağlı yoğurtlara nazaran tam yağlı yoğurtların aşırı kilo alımını kontrol etmede ve diyabet riskini azaltmada faydalı olduğunu belirtti. Az yağlı yoğurt veya diğer süt ürünlerinin daha az kalorili olmasına rağmen aynı zamanda daha az doyurucu hale de geldiğini belirten Ludwig, az yağlı ürün yiyen insanların hem çok daha fazla yeme ihtiyacı hissettiğini hem de tam yağlı ürün tercih eden insanlara göre daha çabuk acıktığını belirtti. Ayrıca süt ürünleri, yağları azaltıldığında oldukça tatsızlaştığı için üreticilerin bu ürünlere şeker gibi sağlıksız maddeler kattığı da bir gerçek. Eğer süt ürünü kullanmadan yağ ve protein almayı tercih ediyorsanız sert kabuklu yemişlerin son derece ideal olduğunu belirten Ludwig ve Willett, özellikle cevizin çok faydalı olduğunu söyledi. San Francisco'nun Kalifoniya Üniversitesi'nde Genç ve Çocuk Sağlığı için Kilo Değerlendirmesi Programı başkanı olan Dr. Robert Lustig'e göre kahvaltıların bir başka kahramanı da yumurta. Hem lezzetli olan hem de içindeki aminoasitler sayesinde bizi tok tutan yumurtanın aynı zamanda demir, folik asit ve daha birçok faydalı besin kaynağı olduğunu belirten Ludwig, yumurtadaki kolestrolün zararsız olduğunu da ekledi. İçeceğe gelince, kahvaltılarda kahve veya yeşil çay tercih edebilirsiniz. Her ne kadar kahve içen insanların genelde sigara ve alkol de tüketmesi ve başka sağlıksız davranışlar edinmesi kahvenin itibarının lekelenmesine sebep olmuş olsa da, kahve tüketimi tek başına göz önünde bulundurulduğunda kahve içenlerde kalp hastalıklarının daha az oranda görüldüğü ve bağırsaklarının daha sağlıklı olduğu gözlendi. Kahve içmenin bunama gibi beyin rahatsızlıkları riskini azaltması da olası. Çay tüketimi de vücudunuz için aynı faydaları sağlıyor. Şeker ve diğer sağlıksız katkı maddelerinin kullanılmamasını öneren Johns Hopkins Halk Sağlığı Okulu epidemiyoloji profesörü Dr. Eliseo Guallar, kafeinli kahvenin kalp sağlığına faydaları konusunu araştırmıştı. Guallar'a göre ortalama bir kahve tüketimi -3 veya 4 fincan- sağlık açısından son derece zararsız.


Beş gece yetersiz uyuyup hafta sonu iki gece sağlıklı bir şekilde uyursanız, uykusuzluğun metabolizma üzerindeki negatif etkileri ortadan kayboluyor. Boulder Üniversitesi'nden Josiane Broussard'ın negatif etkiler dediği, çeşitli araştırmalarla kanıtlanmış olan uykusuzluğun diyabete olan katkısı. Dört ila beş saatlik bir uyku bile yetersizliği nedeniyle hastalık riskini yükseltiyor. Ancak Broussard ve çalışma arkadaşlarının Sleep dergisinde de açıkladıkları gibi bu etki geri döndürülebiliyor. Bunun için de hafta sonunda ortalama olarak 9,7 saat kadar uyumak gerekiyor. Araştırma çerçevesinde katılımcıların ensülin duyarlılıkları ölçülmüş. Ensülin duyarlılığı beden hücrelerinin ensülin hormonuna ne kadar iyi tepki verdiğinin bir ölçütü gösteriyor. Ayrıca uzmanlar diyabet riskini gösteren eğilim endeksini de belirleyebiliyor. Sonuca göre dört uykusuz geceden sonra ensülin duyarlılığı %23 düşerken, dispozisyon endeksi %16 yükselmiş. Hafta sonu uykusu sayesinde değerler yine normale dönmüş. Ama acele sonuç çıkartmayalım. Araştırmaya sadece genç erkekler katılmış, deneyler sadece bir hafta sürmüş ve katılımcılar deneyler süresince kontrollü olarak beslenmişler. Oysa az uyuyan insanlar genelde sağlıklı beslenmiyor, yani fazla yağlı ve tatlı yiyecekler yedikleri gibi fazla besin alıyorlar, ki bunlar da diyabet riskini yükselten etkenler. Kronik uykusuzluk ayrıca iltihapları ve yüksek tansiyonu tetikliyor ve düşünme yetisini de zayıflatıyor.


Bazı durumlarda ilaçları alkolle karıştırmak tehlikeli olabilir. Ayrıca bazı ilaçların alkolle etkileşime girmesi durumunda etkileri de azalabilir. Düzenli ilaç kullanırken alkol almanız hastalığın belirtilerini veya doğrudan hastalığın kendisini olumsuz etkileyebilir. Örneğin alkol, kan şekeri seviyelerini düşürdüğünden diyabet hastalığını kontrolden çıkartır. Ayrıca bir iki bardak da olsa alkol almak, ilaçların uyku getirici etkisini arttırarak sersemliğe sebep olabilir; bu da kişilerin araba veya tehlikeli makineler kullanması durumunda kazalara yol açabilir. Brown Üniversitesi'nden farmakolog Danya Qato'ya göre bazı ilaçların alkol ile karışması ölümcül sonuçlara bile sebep olabilir. Yaşlı insanların ilaçlarla alkolü karıştırması, genellikle gençlerden daha fazla ilaç kullandıkları için daha fazla risk teşkil ediyor. Aynı zamanda yaşlılarda alkol, motor becerilerini de etkiler; böylece düşme veya başka kaza risklerini artırır. Alkolün vücuttan atılma süreci yaşlanmayla birlikte yavaşlar; dolayısıyla alkol kişinin kanında daha uzun süre kalır. Yaygın kullanılan şu 8 ilaç alkol ile birlikte kullanılırsa ne olur? Aşağıdaki ilaçlar dışında başka bir ilaç kullanıyorsanız eczacınıza veya doktorunuza mutlaka danışın. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'ne göre 12 yaş ve üstü her 10 Amerikalıdan biri antidepresan kullanıyor. Hem antidepresanlar, hem de alkol, merkezi sinir sistemini yavaşlattığından bu ikisinin birleşmesi beyindeki düşünme ve dikkat merkezlerini olumsuz etkiler. Antidepresanların alkolle birlikte alınması depresyon semptomlarını da arttırabilir. Qato, monoaminoksidaz inhibitörleri adı verilen antidepresan sınıfına giren ilaçları kullanan kişilerin ise tansiyonlarında tehlikeli artışların olabileceğine dikkat çekiyor. Zoloft, Prozac veya Paxil gibi seçici serotonin geri alım inhibitörleri sınıfına giren antidepresanların alkolle olumsuz etkileşim içine girdiklerine ilişkin daha az bulgu mevcut. Yine de bu ilaçları kullananlarda alkol sersemlik, baş dönmesi ve konsantrasyon bozukluğu yaratabilir. Lipitor ve Crestor gibi statinler de en çok satılan ilaçlar arasında. Qato'ya göre, statin kullananlar alkolü abartmamalı, orta düzeyde tutmalı. Ancak Qato, en büyük sorunun hem bu kolesterol düşürücü ilaçları alan hem de aşırı alkol sorunu olan kişilerde görüldüğünü söylüyor. Statin tedavisinin yan etkilerinden biri de karaciğer hasarı olduğundan düzenli statin kullanımı ile aşırı alkol alımı birleşince karaciğerde kalıcı hasara sebep olabiliyor. Daha önceden kalp krizi geçirmiş veya kalp yetmezliği, göğüs ağrısı veya anormal kalp ritmi tedavisi gören kişilerin kullandığı beta-blokerlerin etkisinin alkol tarafından azaltıldığını düşünülüyor. Bu nedenle doktorlar, beta-bloker kullanan hastaların alkol almasını yasaklıyor. Pennsylvania Üniversitesi Hastanesi'nden iç hastalıkları uzmanı Stacy Elder'a göre hipertansiyonu düzenlemek için veya kalp krizi ve felç tedavisinde kullanılan anjiyotensin dönüştürücü enzim , alkolle reaksiyona girdiğinde tansiyonun çok düşmesine sebep olabilir. Bu durum ise kişide baş dönmesi hissine ve bayılmasına yol açabilir. Planned Parenthood'a göre Amerika'daki 15 ile 44 yaş arası kadınların yaklaşık %17'si doğum kontrol hapı kullanıyor. Alkol, doğum kontrol hapı kullanan kadınlarda vücuttan daha yavaş atıldığı için bu tür hapları kullanan kadınlar daha hızlı sarhoş oluyor. Elder, alkolün yalnızca alınmasından hemen sonra değil sonraki 24 saat boyunca da kişinin şekerinin düşmesine neden olabileceğine dikkat çekiyor. Bu nedenle kişinin alkol almadan önce veya alma esnasında bir şeyler yiyerek kan şekeri seviyesini sabit tutması öneriliyor. Diyabet ilaçlarından bazılarının, kan şekerini düşürdüklerinden ve bu da tehlikeli sonuçlar doğurabileceğinden alkolle alınmaması gerekiyor. Bu ilaçlardan biri, aşırı alkol alan kişilerde nadiren de olsa kötü sonuçlar verebilen metformin. Bu ilaç alkolle birlikte alındığında laktik asidoz yani kanda laktik asit birikmesi riskini arttırabiliyor ve kişide mide bulantısı veya güçsüzlük gibi belirtilere yol açıyor. Glimepiride gibi diyabet tedavisi için kullanılan diğer ilaçlar da alkolle karıştığında baş dönmesi, mide bulantısı, yüzde kızarma veya kan şekeri seviyesinin düşmesi gibi sorunlara yol açabiliyor. Elder, fazla alkolün mide ile yemek borusu arasındaki kasların gevşemesine yol açacağından reflüyü artırabileceğine dikkat çekiyor. Bu da göğsünüzün üst kısmında bir yanma hissine ve ağzınızda ekşi bir tada sebep olur. Alkol, verdiği rahatsızlığın yanı sıra mide ve yemek borusunu çevreleyen tabakayı da aşındırabilir. Ayrıca üretilen mide asidi miktarını da arttıracağından hem reflü hem de ülser semptomlarını kötüleştirebilir. Elder mide ülseri olan kişilerin alkol almamasını, çünkü alkolün ülserin kendi kendini iyileştirme yeteneğini yavaşlattığını belirtiyor. Reçeteli veya reçetesiz ağrı kesiciler kullanılırken alkol almak, ağrı kesicinin etkisini yoğunlaştıracağından kişiye zarar verebilir. Parasetamol içenlerin az miktarda alkol almasında bir sorun olmadığını belirten Qato, kronik içicilikle parasetamolün karışması durumunda karaciğerin zarar görebileceğini işaret ediyor. Aspirin ve ibuprofen gibi diğer reçetesiz ağrı kesiciler alınırken ise orta düzeyde alkol alınabilir. Ancak aspirin ve ibuprofen gibi alkol de mide iritasyonunu arttırabildiğinden düzenli olarak bu ağrı kesicileri kullananların çok alkol almamaya dikkat etmesi gerekiyor. Aksi takdirde bu durum ülsere veya mide kanamasına sebep olabilir. Vicodin ve OxyContin gibi reçeteli ağrı kesiciler kullanılırken alkol alınmaması gerekiyor. Çünkü alkol bu ilaçların uyuşturucu etkisini arttırarak yorgunluğa ve şekerin düşmesine sebep oluyor. Uyuşturucu ilaçlarla alkolün karışması ayrıca kişinin düşünme ve motor becerilerine zarar verebiliyor ve nefes alma problemlerine yol açabiliyor. Qato, uyku hapı alan kişilerin alkol kullanmaması gerektiğini söylüyor. Lunesta veya Ambien gibi hapları alkol ile karıştırmak tehlikeli olabilir. Alkol, uyku haplarının uyuşturucu etkisini ve beyindeki karamsar düşüncelerin oluştuğu bölümlerin faaliyetini arttırabilir ve baş dönmesi veya uyku sersemliğine sebep olabilir. Bu da düşme, yaralanma ve hatta trafik kazalarına yol açabilir. Uyku hapı ile birlikte çok fazla alkol tüketmek tansiyonun tehlikeli seviyelere inmesine, hatta nefes alma zorluğuna yol açabilir. Her ne kadar alkol insanların uykusunu getirse de aslında alkol almak uyku düzeninizi bozabilir ve gece daha sık uyanmanıza neden olabilir. Qato, alkol alanların uyku hapı almadan önce altı saat beklemesini öneriyor. Böylece ikisinin karışması engellendiği için rahat bir uyku çekebilirsiniz.


Beyin 1,5 kilo, ama Evrenin kendisi kadar karmaşık organizasyona sahip. İnsan beyninin yapısal ve fonksiyonel sırlarını keşfetmek ve anlamak, tarih boyunca birçok bilim adamının ve filozofun tutkusu olmuştur. Belki de evrendeki en karmaşık, hatta evrenin kendisi kadar karmaşık bir organizasyona sahip olan yaklaşık 1,5 kg ağırlığındaki bu et parçası, evrenin yapısını, atom altı parçacıklar düzeyinden galaksiler arası fiziksel etkileşimler düzeyine, evrenin sınırlarına ilişkin cümleler kurabilme ve hatta daha da ötesine ilişkin fikirler üretebilme ve bunu anlatabilme düzeyine kadar karmaşıklaşabilecek özelliktedir. Bir sistemin kendisini kendi elemanlarını kullanarak anlatmaya çalışmanın bir eksiklik doğuracağını söyleyen Gödel'in Eksiklik Teoremleri, üzerinde çalıştığımız yapının fonksiyonel ve organizasyonel sınırlarına ilişkin asla tam olarak doğru/kesin bir sonuca ulaşamayacağımızı öngörse de, insan beyni asla merak etmeyi, tutku dolmayı ve hayal etmeyi bırakmaz. Belki gelecekte kullandığımız yöntemler ve görme biçimlerimiz oldukça farklı bir fazda çalışacak ve bugünkünden tamamen farklı sonuçlara ulaşacağız, ama bu yine aynı karmaşık yapının karmaşık üretimleri sonucunda olacaktır. Beynin yapısını ve fonksiyonlarını anlamak için, makro ölçekte anatomi ve fizyoloji ve mikro ölçekte de hücre biyolojisi, moleküler biyoloji ve hatta kuantum mekaniğinin söyleyeceği cümleler vardır. Böylesine karmaşık bir yapıya dokunabilmek ve hastalandığında onu iyileştirebilmenin günümüzdeki yöntemlerinden birisi beyin cerrahisidir. Tümörler, nörodejeratif hastalıklar, vasküler malformasyonlar, fonksiyonel yitimler, travmalar ve başka birçok sorun bugün beyin cerrahisinin uyguladığı yöntemlerle yüksek bir yüzdeyle giderilebilir haldedir. Bunun önemli sebeplerinden birisi cerrahide yeni bir dönem açan ve beyin cerrahisinin öncüsü olarak kabul edilen Dr. Harvey Cushing'tir (1869-1939). Harvey William Cushing Clevland, Ohio'da sadece 7'si erişkinliğe erişebilmiş 10 çocuklu bir ailenin 6. çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Baba tarafı Norfolk, İngiltere'ye dayanan Harvey Cushing'in büyük büyükbabası David 1700'lü yıllarda köy doktorluğu yapmıştır, büyükbabası Erastus ve babası Kirke de doktordur. Harvey'in büyükbabası Erastus'un doktora tezi belki de Harvey'in karşılaşsaydı cerrahi olarak tedavi etmeye çalışacağı, yüz bölgesinde yanma hissiyle kendini gösteren tic douloureux hastalığına iyi geldiğini düşündüğü Conium maculatum kimyasalına yöneliktir . Kirke Cushing uzun yıllar Cleveland Medical College ve Case Western Reserve Üniveristesi'nde öğretim üyesi olarak görev yapmıştır. Annesi, Harvey ve diğer kardeşleri için her şeyi sağlamak için özelleşmiş oldukça zeki bir kadındır. Harvey, gelişimi boyunca katı bir disiplin almış ve özellikle eğitim ile ilgili tüm ihtiyaçları ailesi tarafından oldukça cömertçe karşılanmıştır. Cushingler, tarihleri boyunca birçok hukukçu, din adamı ve doktor yetiştirmişler ve İngiltere'de Yargıçlar Ailesi olarak anılmışlardır. Harvey'in babası Kirke oldukça uzun saatler çalışan, asla tatile çıkmayan ve kendini tamamen işine adamış bir doktordur. Cushingler kökleri 16. ve 17. yüzyıla dayanan ve dinsel öğreti ve doktrinlerin daha saf halde yaşanması gerekliliğini savunan ve yapılan dinsel reformasyonların yetersizliği yüzünden kiliseye gitmeyi ya da yetersiz kalmış öğretileri takip etmeyi tercih etmeyen Puritan'lara mensup olduklarından, Kirke'de kiliseye gitmemiş ve haftanın yedi günü hasta bakmıştır. Dedesi Erastus ve babası Kirke'ün yoğun çalışmalarıyla elde ettikleri ve o zamanlarda büyüyen Cleveland'da edindikleri evlerin kira gelirleri Harvey'in ekonomik anlamda oldukça rahat bir çocukluk geçirmesini sağlamıştır. Harvey'in ilk yılları diğer kardeşleri gibi annesinin ilgili kolları arasında geçmiştir, anılarında bahsettiğine göre annesi, ev doktorluğu görevini üstlenmiş ve bir doktor eşi olarak çocuklarının küçük rahatsızlıklarını eşine yansıtmayacak kadar doktorluk öğrenmiştir. Harvey'in babasına yönelik anıları iç savaş sonrası yıllara denk gelmekte ve o zamana kadar evde pek bulunmayan babası evde bir şeyleri tamir etmeye ve çocuklarını bu tip yetenekleriyle etkilemeye başlamıştır. Babalarının olağanüstü sessizliği çocuklarına, onun ağır bir depresyonda olduğunu ya da işiyle ilgili bir şeylere çok kızgın olduğunu düşündürmüştür, Kirke'ün katı bir şekilde parçalara ayrılmış hayatında tıp, oldukça büyük parçayı kapladığından ve kendini etik anlamda bundan bahsetmemeye koşullandırmış olduğundan bu sessizlik sonraki yıllarda Harvey için anlam kazanmıştır. Harvey'in çocukluğunda aile ritüelleri ve yapılması gerekenler aile bireylerine oldukça iyi anlatılmış ve bunların dışına pek çıkılmamıştır. Cushinglerin evi kesinlikle boş gezmeye ya da yararsız kabul ettikleri eylemlere tolerans göstermemiştir. Örneğin, Harvey ve kardeşlerinin Western hikayeleri okumaları kesinlikle yasaklanmış ve iyi örnek oluşturabilecek kitapları okumaları tavsiye edilmiştir; buna rağmen Harvey'in çocukluğunda onu çok etkilemiş olduğunu hatırladığı bir kitap bulunmamaktadır. Evde bulunan iki büyük piyanoda genellikle sekiz elli düetler çalınmış, fakat Harvey çocukluğunda çok merak ettiği, eğer piyano çalınırken piyanonun bacaklarından birine sarılıp kulağını sıkıca oraya dayarsa sesin vibrasyonunun neye benzeyeceğine yönelik deneyi, evdeki eğitiminin katı kuralları yüzünden gerçekleştirememiştir. İlkokul eğitimi boyunca Harvey heceleme konusunda asla başarılı olamamıştır. Fakat o dönemde öğrenilmesi gereken ve ilkokul müfredatında bulunan kelimelerin arasında ichthyophagous gibi latin kökenli kelimelerin de olduğu düşünülürse bu çok da anlaşılmaz değildir. Yine de bu konuda anne ve babası uzunca bir süre Harvey'e yardımcı olmaya çalışmışlardır. Çocukluk arkadaşlarının anlattığına göre Harvey oldukça iyi dans eden, onlarca arkadaşı olan ve arkadaşlarına onların resimlerini çizmek gibi küçük sürprizler hazırlayan neşeli bir çocuktur. Harvey 18 yaşına geldiğinde onu, Cleveland'dan ve onlarca arkadaşından uzaklaştıracak ilk adımı atarak Yale Üniversitesi'nin sınavlarına girip kabul edilmiş ve bundan sonra New England günleri başlamıştır. Ayrılmadan önce ünlü baba-oğul konuşması gerçekleşmiş ve Harvey babasının anlaşmasını kabul ederek evden ayrılmıştır. Bu anlaşmaya göre babası ona eğitimi ve yaşamsal giderleri için gerekli desteği sağlarken, o da içki ve sigara içmeyecek, herhangi bir suç işlemeyecek ve bir spor kulübüne veya kürek takımına dahil olmayacaktır. Cushing ailesinin beklentileri her zaman yüksek olmuştur. Ailenin bir arada tutulması ve aile bireylerinin desteklenmesi birincil öncelik olmuş ve bunun için uygulanan yöntem o yıllarda telgraf oldukça pahalı olduğu için mektuplaşarak sürekli bağlantı halinde kalmak olmuştur. Annesin ve babasının Harvey'e yazdığı mektupların çoğu korunmuş ve incelendiğinde, bu karşılıklı mektuplaşmaların ailenin beklentileri ve bu beklentiler üzerinden şekillenecek amaçlar ve önceliklerle ilişkisi olduğu görülmektedir. Harvey, bir aile geleneği olan tüm ilginç yaşanmışlıkları kaydetme alışkanlığını bu yıllarda kazanmıştır. Başlangıçta bu kayıtlar mektuplar olarak daha sonra karalama defterleri, makaleler, kitapçıklar ve oldukça önemli olan, hastalarıyla ilgili kayıtlarına kadar evrilmiştir. Bu kayıtlar ve koleksiyon Yale'deki yıllarını, Harvard'daki tıp eğitimini ve Baltimore'daki asistanlığını ve doktorluk hayatını kapsamakta ve giderek gelişim göstermektedir. Harvey, 185 yıl önce Harvard'ın teolojik ve ahlaki olarak çökmekte olan bir okul haline geldiğini düşünerek Puritanlar tarafından kurulmuş olan Yale'da okurken, o zaman adı Yale College olan okul adını Yale University olarak değiştirmiştir. Fakat o zaman için alınabilecek en iyi tıp eğitimi Harvard tarafından verildiği için Harvey'in tercihi burası olmuştur. Yale yılları boyuca Harvey, Yale ekolüne tamamen uymuş ve güçlü bir Yale öğrencisi haline gelmiştir. Her zaman sınıfın dörtte birlik başarı diliminde yer almış ve bir B öğrencisi olmuştur. Sevdiği ve ilgi duyduğu konularda oldukça başarılıyken ilgisini çekmeyen konulara enerji ayırmamış ve bu durum kağıt üzerinde onu ortalama değere yaklaştırmıştır. Gelecekle ilgili düşüncelerinde henüz netleşmemişken bir arkadaşı ona çizer olmasını önermiş, başka bir arkadaşı da bu arayışı sırasında onu Harvard Tıp Fakültesi'ne götürmüş ve tıp öğrencileriyle konuşup bazı operasyonları izlemesini sağlamıştır. Bu noktadan sonra Harvey bir tıp adamı olmakla ilgili güçlü fikirler edinmeye başlamıştır. Harvey Cushing'in beyinle tanışması ve sinir sisteminin işleyişini öğrenmeye başlaması Yale'daki son yılında G. T. Ladd isimli fizyolojik psikoloji dersiyle başlamıştır. Bu dersin işlenişi ve yapısıyla ilgili pek memnun olmasa da, sinir sistemini incelemek için yaptıkları hayvan diseksiyonları onun bu alana ilgisini alevlendirmiştir. Ayrıca çizim yeteneğinin de bu derste işe yaraması onu bu alana daha da yaklaştıran ufak bir unsur olmuştur.


Harvad'daki ilk günlerinde Cushing, sınıfındaki en başarılı iki öğrenciden biri olup ün yapmayı başarmıştır. Yale'da aldığı eğitim onu sınıfındaki diğer öğrencilerin önüne geçirmiş, ve rekabet içinde bulunduğu tek kişi, kendisi de bir Yale mezunu olan ve ileride başarılı bir cerrah olacak Elliott Joslin'dir. İnsan kadavralarıyla çalışmaya başladıkları sıralarda bir sınıf arkadaşının üzerinde bıraktığı etki, gelecekte de nasıl bir cerrah olacağının işaretleri vermektedir. Sınıf arkadaşının aktardığına göre daha önce insan kadavralarının diseksiyonu ile ilgili deneyimi olmamasına rağmen sadece üç hafta içinde bütün bir insan kolunu omuzdan parmak uçlarına kadar incelikle açığa çıkarıp disekte etmiştir, bu alandaki olağanüstü hızlı gelişimi hocaları ve sınıfındakiler tarafından kolaylıkla fark edilmiştir. Diseksiyonları sırasında bir gün, Cüzzamlı gibi olmak!, işte buna karar verdim demiştir. Akşamlarını değersiz hale getirecek herhangi bir sosyal faaliyete katılmayacağının işaretlerini burada vermiş ve kendini uzun saatler çalışmaya odaklamıştır. Harvard'daki ilk yılında Harvey aynı zamanda daha sonraki yıllarda önemli bir açılıma ulaşacağı anestetikler ve etkileriyle de ilgilenmiştir. Bu yıllarda tuttuğu defterler bugün hala Yale'da kendi adına açılmış ve onun koleksiyonundan oluşan kütüphanede bulunmaktadır. 21 yaşına geldiğinde Harvey Cushing çocukluğundan beri tanıdığı Kate Crowell ile yakınlaşmış ve 1902 yılında evlenene kadar neredeyse ayrı kaldıkları her hafta ona mektup yazmayı sürdürmüştür. Bu süre boyunca yazdığı mektuplarda tıbba ve hastalara nasıl adapte olmaya çalıştığını, baktığı hastaların bazılarının onu ne kadar üzdüğünü ve bazen yalnızca onları düşünebildiğini yazmıştır. Harvey henüz tıp fakültesinde öğrenciyken, Ernest Amory Codman ile birlikte bir hastanın ameliyat sırasında ölmesinden etkilenerek ether chart denilen anestetik çizelgeyi geliştirmiştir. Bu, anestezist ve cerrahın ameliyat esnasında hastanın, nabız, nefes alışverişi ve ateşinin periyodik olarak ölçüp kaydetmesiyle hastanın o anki durumu takip edilebilir kılmış ve anesteziye bağlı ölüm oranlarını önemli bir ölçüde azaltmıştır. Cushing ve Codman, aynı zamanda X-ışının Röntgen tarafından bulunmasından sadece 1 yıl sonra, bunu klinik olarak kullanmayı denemişlerdir. 1896 yılında Harvey, Harvard Tıp Fakültesi'nden mezun olmuş ve Johns Hopkins Hastanesi'nde William Steward Halsted danışmanlığında asistanlığa başlamıştır. Johns Hopkins'in bulunduğu Baltimore'dan ve hastanenin pek de sistematik olmayan işleyiş biçiminden hoşlanmamış ve Dr. Halsted'in ayda sadece bir hastayı ameliyat ediyor olması canını çok sıkmıştır. O dönemde yazığı mektuplarda eğer bir şeyler değişmezse buna artık dayanamayacağını dile getirmiştir. Tam bu sırada, yaşadığı yerde yan komşusu olan Dr. William Osler ile tanışmış ve aralarında derin bir dostluk kurulmuştur. Bu tanışma belki de Harvey Cushing'in hayatındaki önemli kırılma noktalarından biridir. William Osler'ın bilime metodik yaklaşımı ve bilim tarihine olan tutkusu Harvey'i oldukça etkilemiş ve aralarındaki dostluk onun sorgulayan zihnini olağanüstü çalışma kapasitesini uyarmıştır. Johs Hopkins'teki son iki yılında Harvey, Küba'daki İspanya-Amerika savaşında yaralanan ve enfeksiyon kapan Amerikan askerlerinin tedavisiyle uğraşmıştır ve erken dönem bilimsel makaleleri daha çok tifo tedavisiyle ve bağırsak rahatsızlıklarıyla ilgilidir. Johns Hopkins'teki asistanlığını tamamladığında Avrupa'ya gitmeyi ve tıbbın orada nasıl uygulandığını görmeyi tercih etmiş, bir yıl kadar Avrupa'nın farklı yerlerini dolaşmış ve pratiğin nasıl uygulandığını incelemiştir. Avrupa'da bulunduğu süre boyunca Theodor Kocher ile sistolik kan basıncı ve kranial basınç arasındaki ilişki üzerine, Hugo Kronecker ile artan kan basıncının, kafa içi basıncın artışına nasıl eşlik ettiğine odaklanmış ve Charles Scott Sherrington ile de primatlarda motor korteks üzerine çalışmalar yapmıştır. 1902 yılında Cushing Baltimore'a geri dönmüş ve cerrahi anatomi üzerine ders vermeye başlamıştır. Bunun yanında deneysel cerrahi laboratuarını kurmuş ve ilgisini nörolojik cerrahi üzerine yoğunlaştırmıştır. Bu dönemde en çok hipofiz tümörleri üzerinde durmuştur. 1902 yılında aynı zamanda Harvey'in kendi ailesini kurmaya başladığı yıldır. Çocukluk arkadaşı Kate Crowell ile 10 Haziran'da evlenmiştir. William Harvey, Mary Benedict, Bestey, Henry Kirke ve Barbara isimli beş çocukları olmuştur. Harvey Cushing'in ev hayatı babasınınkinden çok da farklı olmamıştır. Harvey de babası gibi uzun saatler hastanede çalışmış ve akşamlarını da yazarak geçirmiştir. En büyük oğulları William bir Yale öğrencisiyken 1926 yılında geçirdiği bir trafik kazasında yaşamını yitirmiştir. Bu olay Cushing ailesi için giderek derinleşen bir üzüntü yaratmış ama oğlunu yoğun programının da etkisiyle neredeyse yeni tanımaya başlayan Harvey'i daha derinden sarsmıştır. Çalışmalarını ve cerrahi tekniğini gitgide geliştiren ve bütün ilgisini nörolojik cerrahiye odaklayan Cushing, 1909 ve 1920 arasında daha çok hipofiz tümörleri, akromegali, nöroendokrin, anestezi ve ameliyat esnasında kan akışının ve basıncının kontrolü üzerine çalışmış ve bu alanlarda dünyanın her yerinden onuna çalışmaya gelen birçok cerrahı eğitmiştir. 1920'lerdeki en önemli buluşlarından biri, çoğunlukla cerrahi operasyonlar sırasında meydana gelen kanama sorununun giderilmesiyle ilgilidir, çünkü kafa derisi bile vasküler bir yapıdır, beyinde oldukça damarlı bir yapı olduğundan burası ile ilgili herhangi bir operasyon bu sebepten oldukça riskli kabul edilmektedir. Cushing, hassas bölgelerdeki damarları korumak ve kanamayı önlemek için geliştirdiği Gümüş Cushing Kıskacı ile ve fizikçi William Bovie ile birlikte geliştirdikleri elektrik akımıyla pıhtılaştırma teknikleriyle kanama sorununu büyük ölçüde halletmiştir. Cushing bu yıllarda geliştirdiği tekniklerle, beyin tümörleri, nöroendokrin sorunlar ve merkezi sinir sistemindeki başka sorunlardan kaynaklanan ve %90'larda olan ölüm oranını %8 civarına kadar indirmiştir. Temel olarak o, insan beynine cerrahi olarak müdahale edilebileceğini kanıtlamış ve bunun yolunu göstermiştir. Beyin cerrahisinin ilk fizibilite çalışmalarını gerçekleştirmiş ve bu alanla ilgili onlarca yaklaşım geliştirmiştir. Harvey Cushing bütün bunları olanaklı kılarken dünyanın bir çok noktasından genç cerrahlar Cushing tekniğini öğrenmek için onun yanına gelmiş ve onun yaklaşımını yaygınlaştırmışlardır. Cushing, neden cerrahların diğer doktorlardan daha önce emekli edildiği ile ilgili ünlü eleştirisinde Elleri olmayan bir cerrahın bir gün bir yere atandığını görmek isterim, çünkü bu yolla aslında cerrahinin en az el becerisi ve ellerin kullanımıyla ilgili olduğu anlaşılmış olacaktır cümlesini kurmuş; yaratıcı zekasının ve pratik çözümlerinin aslında daha çok zihinsel devinimin ürünleri olduğuna işaret etmiştir. Cushing aynı zamanda başarılı bir yazar ve çizerdir. Baltimore'daki ilk günlerinde tanıştığı ve hayatının en önemli kişiliklerinden kabul ettiği yakın dostu William Osler'in ölümünden sonra onun biyografisini yazmış ve 1926 yılında bu eseriyle Pulitzer Ödülü'nü almıştır. Çizim yeteneği zamanla Cushing'in cerrahi raporlarının, kitaplarının ve makalelerinin merkezi haline gelmiştir. Harvey Cushing bütün bunların yanında, bir tıp tarihi tutkunu ve önemli bir koleksiyoncudur. Andreas Vesalius'un ve Galen'in orijinal eserleri bu koleksiyonun en önemli parçaları olarak görülmektedir. İlginç bir şekilde Harvey Cushing, 7 Ocak 1936'da Andreas Vesalius'un kalın ciltli ve oldukça büyük ve ağır olan anatomi kitabını kaldırmaya çalışırken geçirdiği bir kalp krizi sonucunda yaşamını yitirmiştir. Cushing'in yaklaşık 8000 parçalık koleksiyonu bugün kendi adını taşıyan Yale Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Aldığı sayısız ödül ve kutlama, Cushing'in neden olduğu ve tıpkı bir tepeden yuvarlanan küçük bir kar topunun dev bir çığa dönüşmesi gibi devleşen kaotik keşifler yumağına, yaşam kalitesinin artırılmasına ve insana beynine yepyeni kapıların açılmasına sebep olması nedeniyle asla yeterli olamayacaktır. Harvey Cushing, A Life in Surgery, Michael Bliss (Oxford University Press, 2005).


Belli beslenme düzenlerinin genelde kilo verme amacını güttüğü düşünülse de, kimi tansiyonun dengelenmesi ve kişinin genelde daha sağlıklı olması amacıyla uygulanan basit birtakım diyetlerden oluşur. Aşağıda insanları hastalıklardan koruyarak daha sağlıklı bir yaşam sürdürmelerine yardımcı olabilecek beş beslenme biçimine yer veriliyor. Glisemik indeksli beslenme düzeninin temelinde kan şekeri düzeylerinde hızlı bir artışa neden olan karbonhidratlardan kaçınılması gerektiği görüşü yatıyor ve odak noktasını kan şekerini dengede tutan doğru karbonhidratların tüketilmesi oluşturuyor. Düşük glisemik indeksli bir beslenme düzeninde ağırlıklı olarak çavdar, çavdar ekmeği, iri taneli yulaf, yulaf kepeği, makarna, yarı pişmiş pirinç, kinoa, fasulye, bezelye, mercimek, fındık ve fıstık gibi besinlere yer veriliyor. Bu beslenme düzenini uygulayanlara bol miktarda meyve ve sebze, az miktarda patates yemeleri de öneriliyor. Düşük glisemik indeksli yiyecekler, kilo vermeye yardımcı olmakla birlikte Tip 2 şeker hastalarında ve gizli şekeri olanlarda çok daha belirgin bir etki yaratıyor. Bunun yanı sıra, halk arasında iyi kolesterol olarak da bilinen yüksek yoğunluklu lipoprotein düzeylerini arttırarak kalp ve damar hastalıkları çekincesinde de bir düşüş sağlıyor. İnsanlar kültürel, dinsel ya da çevresel nedenlere bağlı olarak vejetaryen bir beslenme düzenini benimseseler de, tümden bitkisel yiyeceklere dayalı bir beslenme düzeni sağlık açısından da birtakım yararlar sağlıyor. ABD Kalp Derneği tarafından yürütülen araştırmalar, etyemez kişilerin obezlik, kalp ve damar hastalıkları, yüksek tansiyon ve şeker hastalığı gibi birtakım rahatsızlıklara yakalanma riskinin görünürde daha düşük olduğunu ortaya koyuyor. Vejetaryen beslenme düzenlerinin büyük bir çoğunluğunda- yumurta ve süt ürünlerini içerenlerde bile-doymuş yağ ve kolesterol miktarları genelde etli beslenme düzenlerinden daha az, kompleks karbonhidratlar, besinsel lifler, magnezyum, folik asit, C ve E vitamini ve karotenoidler ise daha çok oluyor. Vejetaryen beslenme biçiminin kişiyi protein ve temel vitaminlerden yoksun bıraktığı yönünde kaygılar bulunda da ABD Ulusal Sağlık Enstitüsü bunun dengeli bir beslenmeyle giderilebileceğine dikkat çekiyor. Dietary approaches to stop hypertension sözcüklerinin kısaltması olan DASH diyeti ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü tarafından yüksek tansiyonun önüne geçilmesi amacıyla geliştirilmiş bir beslenme biçimidir. Bu dengeli ve esnek beslenme düzeninde ağırlıklı olarak meyve ve sebzelere, yağsız ya da az yağlı süt ürünlerine, tam tahıllara, balık, kümes hayvanları, fasulye ve fındık fıstığa daha çok yer verilmesi önerilir. Ayrıca bu türde bir beslenme, tipik bir beslenme düzenine kıyasla, daha az miktarda tuz, şeker, yağ ve kırmızı et içerir. DASH diyetinde özel reçeteler söz konusu olmamakla birlikte, günlük kalori alımı ve uygun görülen öğün sayısı kişinin yaşına ve bedensel etkinlik düzeyine göre belirlenmelidir. Bu konudaki araştırmalar, DASH diyetinin egzersiz ve kilo yitimi ile birlikte uygulanmasının aşırı kilolu ve obez kişilerin, kan basıncını düşürmenin yanı sıra, insülin duyarlılıklarında da belirgin bir iyileşme sağladığını da ortaya koydu. Gluten buğday, arpa ve yulaf gibi tahıllarda bulunan bir protein türüdür. Glutenin sınırlı miktarlarda tüketildiği ya da tümden devre dışı bırakıldığı beslenme düzenleri çoğu zaman, bağışıklık sisteminin glutene tepki göstererek ince bağırsağa zarar verdiği çölyak hastalarına önerilmektedir. Bu hastalık bedende vitaminler, kalsiyum, protein, karbonhidrat ve yağlar gibi önemli besinlerin emilimini engeller. Glutensiz bir beslenme düzenini uygulayanlar buğday, arpa, yulaf gibi tahılların dışında, normal ekmek, makarna, pasta, börek, tahıl ve işlenmiş besinleri de öğünlerinden atmak zorundadırlar. Glutensiz bir beslenmenin otistiklerin davranışlarında olumlu etkiler yarattığı yönünde birtakım bulgular olsa da, bu konu henüz somut sonuçlara ulaşılmamıştır. 2010 yılında Harvard Tıp Fakültesi'nin yayın organı olan Pediatrics dergisinde yayımlanan bir raporda araştırmacılar, otistik bireylerde mide-bağırsak hastalıkları ve bununla bağlantılı belirtiler görüldüğünü belirtseler de, otizm ile glutenli beslenme arasında herhangi bir bağlantıya tanık olunmadığına dikkat çekiyorlar. Konuyla ilgili çalışmalar sürdürülmekle birlikte, glutensiz beslenmenin çölyak hastalığı dışındaki sağlık sorunlarında etkili olup olmadığı konusunda henüz kesin bir veri yok. Ketojenik beslenme düzeni herkese uygun bir beslenme biçimi değil. Nitekim, son derece uzmanlaşmış ve özenle dengelenmiş olan bu diyet, nöbetlere ilaçların tepki vermediği sara hastaları için özel olarak tasarlanmıştır. Bu beslenme biçimini benimsyenler yağ, karbonhidrat ve proteini belli oranlarda tüketirler. Buna göre öğünün yaklaşık %80'i yağlardan, %15'i proteinlerden ve %5'i de karbonhidratlardan oluşur. Öğünler kişiye özel olarak tasarlanır ve bunlar ağırlıklı olarak ağır kremaları, pastırma, yumurta, ton balığı, karides, sebze, mayonez, sucuk sosis dışında, yağ oranı yüksek ve düşük karbonhidratlı başkaca besinleri içerirler. Sara hastaları nişastalı sebze ve meyveleri, ekmek, makarna, pasta ve basit şekerler içeren besinleri tüketmekten kaçınmalıdırlar . Mayo Cliniği uzmanlarına göre, bu beslenme düzeni kabızlık, sıvı yitimi, enerji ve açlık yoksunluğu gibi birtakım yan etkiler yaratabilir. Çok alışılageldik bir beslenme biçimi olmamakla birlikte, ketojenik diyet sara hastalığının denetlenmesinde etkili oluyor. 2008 yılında The Lancet dergisinde yayımlanan bir çalışma, bu diyeti uygulayan epilepsi hastası çocuklarda nöbet sayısının, uygulamayanlara kıyasla, üçte bir oranında azaldığını ortaya koyuyor.


Bilim insanları son yıllarda hava kirliliği enerji santralleri, motorlu vasıtalar, orman yangınları, vb kaynaklı- ile çağımızın hakkında en az bilgi sahibi olunan ve en korkutucu hastalıklarından biri olan demans arasında bir bağlantı olup olmadığını araştırıyor. Son bulgular bu ilişkiyi doğruluyor. Güney Kaliforniya Üniversitesi Hava Kirliliği ve Beyin Hastalıkları Araştırma Ağı yöneticisi gerontoloji uzmanı Caleb Finch, Hiç tereddüt etmeden söyleyebilirim ki hava kirliliği demansa yol açıyor diyor. Finch ve kendisi ile aynı görüşü paylaşan bilim insanlarını bu konuda bu kadar kesin konuşmaya iten nedir? Yeni araştırmalar hava kalitesinin beynin nasıl etkilediği konusunda kritik bir rol oynadığını gösteriyor. 2018'de sonuçları yayımlanan bir araştırmada, Londra'da uzun zamandır yaşayan 130.000 yaşlı insan izlendi. Özellikle nitrojen dioksit ve fosil yakıt tüketimi sonucu havaya karışan partiküllere maruz kalanların Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığının yüksek olduğu görüldü. Alzheimer, demansın en yaygın görülen türüdür. Ne yazık ki genel olarak Londralılarda, komşu kentlerde oturanlara oranla Alzheimer riskinin bir buçuk misli daha yüksek olduğu tespit edildi. Lancet dergisinde 2017 yılında yayımlanan başka bir araştırmada, Ontario'da yaşayan tüm yetişkinler (yaklaşık 6.5 milyon kişi) 10 yıldan daha uzun bir süre izlendi ve trafiğin yoğun olduğu anayollara yakın oturanlarda, araştırma süresi içinde Alzheimer görülme sıklığının daha fazla olduğu saptandı. Ve bu sonuçlar, sosyoekonomik statülerinden ve sağlık durumlarından bağımsızdı. Bu iki çalışmada da örnek alınan topluluklardaki demans vakalarının % 6 veya 7'si, hava kirliliğine maruz kalmakla ilişkilendirildi. Arizona Devlet Üniversitesi'nden üç ekonomist, Kelly Bishop, Nikolai Kuminoff ve Jonathan Ketcham, Amerikan Çevre Koruma Ajansı'nın hava kalitesi verilerini, 65 yaş üzeri 6.9 milyon Amerikalının sağlık raporları ile karşılaştırdı. EPA, bu arada yeni hava kalitesi standartlarını uyulup uyulmadığı konusunda çok ciddi bir denetleme mekanizmasını devreye soktu. Bu üç ekonomist sonuçta hava kirliliği standartlarını harfiyen uygulayan eyaletlerde Alzheimer vakalarında düşüş tespit etti. Ketcham'a göre EPA standartlarının sıkı bir şekilde uygulanmasıyla ülke bazında demans hastası sayısında 140.000'lik bir düşüş yaşandı. Bu da ülke ekonomisi üzerindeki hastalık yükünün 163 milyar dolar azalması anlamına geliyor. Bilim insanları artık kirli havanın beyne nasıl hasar verdiğini, soluduğunuz kirli havanın yıllar sonra sinir dejenerasyonuna nasıl yol açtığını keşfetmiş bulunuyor. Kirli havayı içinize çektiğiniz zaman küçük partiküller akciğerlerinize yerleşiyor ve buradan kan dolaşımına karışıyor. Bunun sonucunda bağışıklık tepkisi tetikleniyor. Bağışıklık sistemi bu istilacı parçacıkları tuzağa düşürmek, hapsetmek ve yerinden söküp atmağa çalışırken, zamanla bu tepki sistemik enflamasyona veya vücutta aşırı uyarılmış bir bağışıklık tepkisine dönüşüyor. Finch, hava kirliliğinin sistemik enflamasyon yoluyla beyni etkilediğine dikkat çekiyor. 2017 yılında Finch ve meslektaşları yürüttükleri bir laboratuvar çalışmasında hava kirliliğine maruz kalan farelerde önce enflamasyon, daha sonra beyinlerinde Alzheimer plakalarının oluştuğunu saptadı. Bu bulgular nöro-dejeneratif hastalıkların daha iyi anlaşılmasına yol açabilir. Texas Üniversitesi Beyin Sağlığı Konsorsiyumu yetkililerinden George Perry, bu yeni çalışmalar sayesinde hava kirliliği ve Alzheimer bağlantısının kesinlik kazanacağına inanıyor. Perry, demansı kanserle aynı kefeye koyuyor. Demansın, pek çok faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıktığını belirten Perry, İnsanlar sigara içmediği veya hava kirliliğine maruz kalmadığı halde kansere yakalanabilir, ancak bu iki faktör riski artırır diyor. Bunama tek bir hastalık olarak değerlendirilmemeli. Esasen, bunama kişinin entelektüel ve toplumsal yeteneklerinde bozulmaya yol açacak düzeydeki birçok farklı bulguya karşılık gelen nöropsikiyatrik bir kavram. Gerontoloji, yaşlılık sürecini, yaşlanmanın sebeplerini ve şartlarını, yaşla ilgili davranış biçimlerini ve yaşlanma süreci çerçevesinde değişen tutum ve davranış kalıplarını araştıran bir bilim dalı. Geriatriden farklıdır. Geriatri daha çok yaşlılarda görülen hastalıkların tedavisi üzerine çalışmalar yapar.


Hapşırık, burun akıntısı ve iltihaplı mukoza ile kendini belli eden nezle özellikle kış aylarında çok yaygın olarak görülür. Nezleden özellikle de çok bulaşıcı olan rhinovirüsler sorumludur. Fakat nezlenin ne kadar ağır geçeceği sadece kişinin hastalığa yatkınlığına bakmıyor, soğuk hava ve sigara içimi gibi faktörler de enfeksiyonu tetikliyor. Barselona Küresel Sağlık Enstitüsü'nden Emilie Burte, şimdi başka bir faktöre daha dikkat çekiyor: Hava kirliliği. Araştırmacı bu konuya, ince toz ve azot oksidin astım semptomlarını kötüleştirmesinden yola çıkarak odaklandı. Uzun vadede hava kirliliğinin nezle üzerinde de etkili olup olmadığını öğrenmek istediğini söyleyen araştırmacı, aralarında Paris, Barselona, Anvers, Umea ve Erfurt'un da bulunduğu 17 Avrupa kentindeki 1.403 nezle hastasının verilerini inceledi. Araştırmacılar anket yoluyla semptomların ağırlığını ve enfeksiyonun seyrini öğrenirken, katılımcıların oturduğu yerlerin Avrupa Hava Kirliliği Ölçüm Projesi'ne ait verileri de dahil ettiler. Sonuçlara göre hem ince toz hem de azot oksitler nezle semptomlarının ağırlığı üzerinde etkili. PM10 ve PM2.5 değerinde ince toz bulunan bölgelerde oturan katılımcıların nezlesi çok daha ağır geçiyor. Azot oksitler için de benzer sonuçlar elde edildi diyor araştırmacılar. PM2.5 değerlerinin metreküpte 5 mikrogram kadar artması, nezlenin yüzde 17 oranında daha ağır geçmesine neden oluyor. Hastaların mukozaları daha fazla tahriş olduğu gibi daha fazla hapşırıyorlar ve burunları çok daha fazla tıkanıyor. Yüksek azot oksit değerleriyse daha fazla akıntı ve burun tıkanıklığına yol açıyor. Peki ama niçin? Havadaki zararlı maddelerin nezle semptomlarını ağırlaştırmaları, oksidatif stres yaratmaları, iltihabı tetiklemeleri ve hücrelerin intihar programlarını etkinleştirmeleriyle alakalı. Bununla birlikte ince toz ve azot oksit farklı etkiler yapıyor. Bu da bu zararlı maddelerin farklı etki mekanizmalarına sahip olmaları dolayısıyla da farklı iltihap reaksiyonlarına yol açmalarıyla ilgili olabilir, bu hipotezleri kanıtlamak için yeni araştırmalara ihtiyacımız var diyor Burte.


JAMA dergisinde yayımlanan araştırmanın sonuçları, havadaki ince toz partiküllerinin kontrol altında alınması halinde erkek doğurganlığının arttırabileceğini ve düşük sperm hareketliliği riskinin düşürülebileceğini gösterdi. 33.876 katılımcıyla gerçekleştirilen araştırma, hava kirliliğinin erkek doğurganlığını ne şekilde etkileyebileceğini gösteriyor. Hava kirliliğinin dünya genelinde artması nedeniyle, araştırmacılar çalışmanın günümüzdeki durumla alakalı olduğunu vurguluyorlar. The Guardian gazetesine konuşan Sheffield Üniversitesi araştırmacısı Allan Pacey, çalışma gerçekten de hava kirliliği ve düşük sperm kalitesi arasındaki bağlantıyı kanıtlıyor ve 30.000 aşkın katılımcıyla gerçekleştirilmiş olması da önemli diyor. Üç faktör sperm kalitesini belirler ve bu faktörlerin zarar görmesi halinde erkek doğurganlığı zayıflar. Yumurtanın döllenme şansı sperma sayısına bağlıdır. Sperm sayısı ne kadar azsa, yumurtanın döllenme olasılığı da o denli düşer. İkinci önemli faktör spermin hareketliliğidir. Sperm hareketliliği rahim ağzından, ana rahmine oradan da yumurtalığa ve yumurtaya ulaşma yetisidir. Spermin hareketliliği düşükse doğurganlık olasılığı da azalıyor. Sperm morfolojisi olarak da bilinen sperm yapısında doğru biçim hareketlilik için önemlidir. Daha iyi yapı daha iyi sperm kalitesi demek. Tongji Tıp Üniversitesi araştırmacıları yaş ortalaması 34 olan 33.876 erkeğin veri kayıtlarını inceledi. Bunlar 340 Çin şehrinde yaşayan, hava kirliliğine çeşitli derecelerde maruz kalan ve eşleri yardımcı üreme teknikleriyle Ocak 2013 ve Aralık 2019 arasında hamile kalan erkeklerdi. Daha sonra ise katılımcıların semen örneği vermek için hastaneye gitmelerinden 90 gün önce hangi oranda 2,5 mikrometreden küçük, 2,5 ve 10 mikrometre arasında ve 10 mikrometre büyüklüğündeki partiküllere maruz kaldıkları incelendi. Bu şekilde partikül büyüklüğü ve kötü sperm kalitesi arasında bir bağlantı ortaya çıktı. Buna göre çapı 2,5 mikrometreden daha küçük olan partikülle maruz kalındığında, sperm hareketliliği yüzde 3,6 düşüyor. Bu oran 10 mikrometrelik partiküllerde yüzde 2,4 civarında. Veriler, kirliliğin etkilerinin, sperm oluşumunun 90 günlük ilk aşamasında partiküllere maruz kalındığında daha büyük olduğunu gösteriyor. Bu da araştırmacılara göre partiküllerin spermi genetik düzeyde etkilediği anlamına gelir, ancak bunu kesin olarak söyleyebilmek için daha birçok araştırmanın yapılması gerekiyor.


Sağlıklı yaşamın ilk adımı aldığımız nefesten geçiyor. Ve yaşadığımız şehirlerdeki hava kirliliği de ömrümüzden yiyor. Bu açıdan soluduğu havayı kirleten ve kirlettiği havayı da yine kendisi soluyan varlıklar olmamız da son derece ironik. Çünkü kirlettiğimiz havadan çektiğimiz her bir nefes, sağlığımıza kalıcı zararlar veriyor. Yapılan son çalışmalar da bunun bir kanıtı. Environmental Science & Technology Letters'da yayınlanan bir makalede, farklı ülkelerden beş bilim insanı, çalışma kapsamında 42 ülkenin 2016 yılı PM 2.5 ölçüm verilerini incelemiş ve hava kirliliğinin yaşam süremizi azalttığı vurgulamıştı. Avrupa'daki hava kirliliği yoğunluğunun en yüksek olduğu 10 şehir arasında Türkiye'den 8 şehir araştırma kapsamındaydı. Dünya Sağlık Örgütü 'ya göre, yıllık PM 2,5 partikül madde oranının metreküp başına 10 mikrogramın (10 g/m ) üstüne çıkması durumunda, sağlık riskleri artacak. Ancak bu oranın metreküp başına 10 mikrogramda kalmasının bile sağlık üzerinde olumsuz etkileri var. Kısaca tanımlamak gerekirse PM 2,5; bir şehrin havasında bulunan ve en fazla 2,5 mikron büyüklüğündeki maddeleri ölçen bir değer. PM verilerinin artışının neden olduğu en büyük sağlık riskleri, kardiyovasküler ve solunum yolu hastalıkları ile akciğer kanseri. Bu partiküllerin yoğunluğu arttıkça hava kirliliği de artıyor. Hava kirliliği arttıkça da ömrümüz azalıyor. Söz konusu zarar bölgeden bölgeye değişiyor. Asya ve Afrika'daki kirlilik, bölgedeki insan yaşamını doğrudan etkileyerek ömrü 1,5 ile 2 yıl arasında azaltırken, Avrupa ve Kuzey Amerika gibi nispeten daha gelişmiş bölgelerde ise yaşam süresi, birkaç ay kısalıyor. Kısacası zehir soluyoruz. Sigara içmesek bile yaşadığımız büyük şehirlerdeki hava kirliliğinin vücudumuza çeşitli olumsuz etkileri var. Kirli havadaki ince partikül maddeler, vücudumuza akciğerlerden giriyor ve etkileri bakın nerelerde görülüyor. Plasenta: Bilim insanları, ilk kez plasental dokunun cenin tarafında hava kirliliğine neden olan ince partikül parçacıkları bulduğunu açıkladı. Uzmanlara göre bu keşif, artan düşükler ve erken doğumlar ile kirli havaya maruz kalma arasındaki bağlantıyı açıklayabilir. Beyin: 2016'da İngiliz bilimciler, hava kirliliğine neden olan manyetit gibi toksik nanoparçacıklardan beynimizde bol miktarda buldular. Daha önce yapılan araştırmalarda ise bu parçacıkların Alzheimer hastalığı ile bağlantılı bulunmuştu. Kalp: 2019 yılında yapılan bir çalışmada, şehirlerde yaşayan insanların kalp kas dokusunda, hava kirliliğine neden olan parçacıklardan bulundu. Makalenin baş yazarı Barbara Maher, mitokondrinin önemine vurgu yaparak, Hasar görmüş ve anormal görünen mitokondri içinde bulunuyorlar ifadelerini kullandı. Karaciğer: Özellikle kanı temizlemedeki rolüyle karaciğer de hava kirliliği riski altında. Michigan Eyalet Üniversitesi'nde hayvan modellerinin kullanıldığı bir çalışmada, partikül maddeye maruz kalmanın, karaciğer fibrozuna yol açtığı tespit edildi. Güney Kaliforniya Üniversitesi'ndeki bir çalışmada ise kentsel alanlarda yaşayan ve karaciğer kanseri tanısı konan hastaların hayatta kalma oranlarının düşük olduğu tespit edildi. Tüm organlar: Bu yılın başlarında, 70.000 bilimsel makaleyi kapsayan küresel bir çalışma yapıldı. Çalışmada, hava kirliliğinin insan vücudundaki her organa zarar verebileceği sonucuna varıldı. Yazarlar, Ultra ince parçacıklar geçer, hücreler tarafından kolayca toplanır ve vücuttaki hemen hemen tüm hücreleri açığa çıkarmak için kan dolaşımından taşınır ifadelerini kullandı. Gelişmiş ülkelerdeki veriler, sınır kabul edilen 10 g/m düzeyinde seyrederken gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkelerde bu oran daha yüksek ve dolayısıyla yaşam süresi de daha çok kısalıyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün son verilerine göre söz konusu PM 2,5 yoğunluğunun Avrupa'da en yüksek olduğu 10 şehrin 8'i Türkiye'de; sırasıyla Batman, Hakkari, Gaziantep, Siirt, Afyon, Karaman, Iğdır ve Isparta. Normal düzeyin 10 g/m olduğu göz önünde bulundurulursa ismi geçen şehirlerimizde 60 g/m 'ün üzerine çıkan ince partikül yoğunluğu miktarları bir hayli düşündürücü. İstanbul'un PM 2,5 ölçüm değeri ise 33 g/m . Yani normal kabul edilen değerin çok üstünde.


Egzoz gazı, otomobil tekerleği ve frenlerden trafiğe büyük oranlarda ince toz yayılıyor. Bu birkaç nano ve mikrometre büyüklüğündeki partiküller, solunum yoluyla akciğere kadar sızdıkları için astım, KOAH, akciğer kanseri ve kalp-dolaşım hastalıkları için risk faktörü olarak kabul edilir. Bilim insanları ince tozdan oluşan nano partikülleri plasenta ve hatta beyinde bile tespit ettiler. Lancaster Üniversitesi'nden Barbara Maher şimdi ince tozun kalbe bile ulaşabildiğini saptadı. 26 yaşındaki bir gencin ve üç yaşındaki bir çocuğun kalbini inceleyen araştırmacı, 15-50 nanometre büyüklüğündeki partiküllerin özellikle de kalp hücrelerinin mitokondrilerinde biriktiğini görmüş. Mitokondriler hücrelerin enerji santralleri olarak bilinmektedir ve bunlar hücre metabolizmasına ATP molekülü biçiminde enerji üretirler. Daha yakından yapılan incelemeler, kalp mitokondrilerindeki nano partiküllerin, yüksek oranda demir, alüminyum ve titan içeren metal parçacıkları olduğu tespit edilmiş. Bunlar biçim ve büyüklük açısından şehirlerdeki hava kirliliğinden bilinenlerle örtüşüyor diyen araştırmacılara göre bu ince tozun bir kısmı kalbe ulaşarak, hücrelerde bozukluklara neden olabilmekte. Nitekim incelemeler birçok kalp mitokondrisinin metal nano partikül içerdiğini ve bunların kalp hücreleri kadar tüm doku için ağır sonuçlar doğurabileceğini göstermiş. Bilim insanları trafiğe ve endüstriye bağlı ince tozun önlenmesinin ne kadar önemli olduğunu söylerken, ince tozun kalp-dolaşım hastalıkları için de bir risk faktörü oluşturduğu konusunda uyarıyorlar.