Patates günümüzde tereyağıyla ezilerek ya da yağda kızartılarak tüketilen lezzetli ve kolay hazırlanan bir yiyecek olarak görülüyor. Ancak Harward Halk Sağlığı Okulu'na göre patatesin bu şekilde tüketilmesi kilo alımına, diyabete ve kalp hastalıklarına sebep olabilir. Yine de tereyağı ya da peynir gibi gıdalar eklenmeden tüketildiğinde bile patates son derece besleyici olabiliyor. Düşük kalorili olan patates aynı zamanda C ve B6 vitaminleri, manganez, fosfor, niyasin ve pantonetik asit kaynağı. Uzmanlara göre patates yoğun bir bitkisel gıda kaynağı. Patateste bulunan bitkisel gıdalar arasında karoten, flavonoid ve kafeik asit mevcut. Aynı zamanda patateste bulunan C vitamini antioksidan etkisi gösteriyor. Ulusal Sağlık Enstitülerine göre bu maddeler bazı hücre hasarı türlerini önleyebiliyor ya da geciktirebiliyor. Aynı zamanda sindirime, kalp sağlığına ve tansiyona fayda sağlarken kansere karşı da etki gösteriyor. Tansiyon: Patateslerin kan basıncını düşürmelerinin birkaç sebebi var. Austin'daki Teksas Üniversitesi'nin Fitness Enstitüsü'nden beslenme uzmanı Victoria Jarzabkowski, patateste bulunan lifin kandaki kolesterol ile birleştiğini, vücuttan attığımızda kolesterolü düşürmeye yardımcı olduğunu açıkladı. Patatesin muzdan bile daha yoğun bir potasyum kaynağı olduğunu belirten Jarzabkowski, patatesteki potasyumun büyük bir kısmının kabuğunda olduğunu, kabuğun aynı zamanda lif bakımından zengin olduğunu ekliyor. Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi'ne göre potasyum, tansiyonu azaltan bir mineral. Bunun sebebi, potasyumun kan damarlarını genişletici bir özelliğe sahip olması. Gıda Araştırma Enstitüsü'nde çalışan bilim insanları patateste kukoamin denilen, tansiyonu azaltan bir kimyasal bulunduğunu keşfetti. Beyin fonksiyonu ve sinir sistemi sağlığı: Patateste bulunan B6 vitamini, sinir sağlığı için son derece önemli. Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi'ne göre B6 vitamini serotonin, dopamin ve norepinefrin gibi faydalı beyin kimyasallarının üretilmesini sağlıyor. Yani patates yemenin depresyona, strese ve hatta dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğuna bile faydası olabilir. Bağışıklık: Patateste, iskorbüt hastalığından gribe kadar bütün hastalıklara karşı faydalı olan C vitamini yüksek oranda bulunmaktadır. Uzmanlar ortalama boyutta pişirilmiş bir patatesin, günlük C vitamini ihtiyacımızın %45'ini karşıladığına dikkat çekiyor. Enfeksiyon: Birçok insan patateslerin ve patlıcangiller ailesinden olan patlıcan, domates ve biber gibi gıdaların eklem iltihabına sebep olduğunu düşünse de Amerikan Artrit Vakfı'na göre bu hipotezi destekleyecek bilimsel kanıtlar son derece sınırlı. Kuruluş, eklem yangısından şikayet eden kişilerin iki hafta veya daha uzun bir süre boyunca beslenmelerinden patlıcangiller ailesinden sebzeleri çıkartıp sonuçları gözlemlemelerini öneriyor. Artrit Vakfı, tam aksine bu sebzelerin eklem yangısı belirtilerini azalttığını da ekliyor. Sindirim: Jarzabkowski, patateslerin yüksek lif içeren kabuklarının bağırsak hareketlerini düzenlediğini, yüksek karbonhidrat içeriğinin de sindirimi kolaylaştırdığını söylüyor. Kalp sağlığı: Jarzabkowski, patateste bulunan lifin kan damarlarını kolesteroldan arındırdığını söylüyor. Aynı zamanda C ve B6 vitaminleri de serbest radikalleri yok ederken, karotenler de kalbinizin düzgün çalışmasına yardımcı oluyor. B6 vitamininin bir başka faydası ise metilasyon sürecinde önemli bir rol oynaması. Harvard'a göre metilasyon süreci, birçok faydasının yanı sıra, tehlikeli olması muhtemel homosistein molekülünü metionine, yani yeni proteinlerdeki bir bileşene dönüştürüyor. Fazla homosistein, kan damarı duvarlarına hasar verebileceği gibi kalp krizine ya da beyin kanamasına da sebep olabiliyor. Atletik performans: Patates tüketimi elektrolit dengesini düzenlemeye yardımcı olduğundan atletler için son derece faydalı bir besin. Elektrolit, vücudun en uygun şekilde işleyebilmesini sağlarken çoğu atletin bildiği üzere fazlası da kramplara sebep olabiliyor. Cilt bakımı: Uzmanlara göre patateste bulunan C ve B6 vitaminleri, potasyum, magnezyum, çinko ve fosfor cildin pürüzsüz ve yumuşak olmasını sağlıyor. Patates yağ içermese de içinde çok az protein bulunan nişastalı karbonhidrat grubuna giriyor. Harvard'a göre patatesteki karbonhidratlar vücut tarafından hızla sindiriliyor ve yüksek glisemik yüklemeye sebep oluyor. Yani kan şekeri önce yükseliyor sonra düşüyor. Bu da insanların kısa aralıklarla acıkmasına neden olarak aşırı yemeyle sonuçlanabiliyor. Kan şekerinin hızla artması aynı zamanda insülin üretiminin de artmasına sebep olduğundan Jarzabkowski, diyabet hastalarının patates yememesi gerektiğini önemle vurguluyor. Buna rağmen patateste bulunan lif içeriği de uzun süre tokluk hissetmenize sebep olabiliyor. Jarzabkowski yemeklerde patatesin bir sebze olarak değil bir karbonhidrat olarak görülmesini, tahıl yerine tüketilmesini öneriyor. Sağlıklı olarak hazırlansa bile patates obezite ya da diyabete neden olabiliyor. Patateste, tıpkı beyaz ekmekte olduğu gibi yüksek seviyede bulunan basit karbonhidratlar kilo alımına sebep olabiliyor. Patatesin tomurcukları filizlenmemişse yenebilir. Filizlenmiş olmaları durumunda ise patatesi tüketmeden önce tomurcukların filiziyle birlikte kesilmesi gerekiyor. Patatesin kök, dal, yaprak ve meyvelerinde arsenik, çakonin ve solanin gibi alkaloidler bulunur ve bunlar zehirlidir. Tıp uzmanlarına göre solaninin çok az miktarda tüketilmesi bile zehirlenmeye sebep olabilir. Aynı zamanda yeşil patatesler de zehirlidir. Sebzelerin yeşil renk almasının sebebi çok fazla ışığa maruz kalmalarıdır. Uzmanlar bozulmuş ya da kabuğunun altı yeşil renk olan patatesleri tüketmemeniz gerektiğini önemle vurguluyor. - İngilizce'deki potato kelimesi İspanyolca patata kelimesinden gelir. - Ortalama bir Amerikalı yılda 56 kg patates tüketir. Bu oran Almanlarda iki katına ulaşıyor. - Patates geleneksel olarak votka üretimi için kullanılmaktaydı. Ancak günümüzde votkaların çoğu mısır, buğday ya da çavdar gibi fermente tahıllar kullanılarak üretiliyor. - Guinness Rekorlar Kitabı'na göre yetiştirilen en büyük patates 3,2 kilogramdı. - Patatesi ilk eken topluluk Peru'da yaşayan İnkalardı; MÖ 8000 ila 5000 yılları arasında patates yetiştirmişlerdi. - 1536 yılında Peru'yu işgal eden İspanyol istilacılar patatesi Avrupa'ya getirdi. - Sör Walter Raleigh 1589 yılında patatesi İrlanda'ya getirdi. Patatesin tüm Avrupa'ya yayılması ise neredeyse 40 yıl sürdü. İncil'de patatesten bahsedilmediği için çoğu insan sebzeye şüpheyle yaklaşıyor, patates tüketmenin cüzzama sebep olacağından korkuyordu. - Patateslerin İngiliz kolonilerine varması 1621 yılında gerçekleşti; Bermuda valisi Nathaniel Butler, Jamestown'daki vali Wyatt'a iki büyük çeyiz sandığı dolusu patates ve başka sebzeler göndermişti. - Patates çiçeklerini saçlarına takıp gezen Marie Antoinette, patatesi bir moda haline getirmişti. - Patates kızartmasını Amerika'ya tanıtan, başkanlığı süresince (1801-1809) Beyaz Saray'dan patates kızartmasını eksik etmeyen Thomas Jefferson'dır. - Patates cipsi nasıl doğdu? 1853 yılında demiryolu inşaatından Karun kadar zengin olan Cornelius Vanderbilt, New York'ta bir dinlenme tesisinde yediği patateslerin çok kalın kesilmiş olduğundan şikayet edip mutfağa geri gönderince şef George Crum birkaç patatesi kağıt kadar ince kesmiş, tuzlamış ve yağda kızartmıştı. Vanderbilt bu Çıtır Cipsler bayılmış, patates cipsi böyle doğmuştur. - Patates, uzayda yetiştirilen ilk sebzedir. Bu teknoloji, 1995 yılının Ekim ayında NASA ve Wisconsin Üniversitesi tarafından astronotları uzun uzay seyahatlerinde besleyebilmek üzere geliştirildi.


Geçen yıl 500 milyona yakın insana tip 2 diyabet tanısı kondu. Eskiden yaşlılık diyabeti olarak bilinen hastalık artık gençlerde de çok yaygın. Son bir araştırmaya göre dünya genelinde 15 ila 39 yaş arasındaki kişilerde tip 2 diyabet hastalığı önemli ölçüde arttı. Uzmanlar, 204 ülkeye ait verilerle ve 2019 Küresel Hastalık Yükü Çalışmasına dayanarak, ergenler ve genç yetişkinler arasında tip 2 diyabet vakalarının sayısını, hastalığa bağlı komplikasyonları ve ölüm oranını hesapladılar. 1990'dan 2019'a kadar ergenlerde ve genç yetişkinlerde tip 2 diyabet vakalarının sayısında ve bunun sonucunda kaybedilen sağlıklı yaşam yıllarının oranında, istatistiksel olarak belirgin bir artış olduğu saptandı. Tip 2 diyabet hastalığı, insülin dirençliğiyle başlayan uzun bir süreçte gelişir. Bu uzun süreç sonunda bedendeki insülin üretimi bozulur. Pankreasta insülin üreten beta hücrelerine karşı bir otoimmün reaksiyon içeren tip 1 diyabetin aksine, tip 2 diyabette eksik olan insülin en başından takviye edilmesi gerekmez. Aşırı kilo ve kötü beslenmeye dayalı şişmanlık ve hareketsiz yaşam biçimi, tip 2 diyabetin ana risk faktörleridir. Tip 2 diyabet eskiden daha çok yaşlı insanlarda görülüyordu.. Batı tarzı yaşam stiliyle yaygınlaşan bu risk faktörleri, artık dünya genelinde bir sorun haline geldi. Ve bu problem çocuklarda, gençlerde ve genç yetişkinlerde git gide daha fazla görülmeye başlandı. Bunun etkilerini Çinli diyabet uzmanları belgelediler. Buna göre bir yıl içinde tip 2 diyabete yakalanan yeni hasta sayısı (yaşların 15-39 arasında değişen) 100.000 kişide 106,34 vakadan 183,36 vakaya yükselmiş (1990 yılında). Bu gelişme, tip 2 diyabet nedeniyle kaybedilen sağlıklı yaşam yıllarında ve ölüm oranında neredeyse yüzde ellilik bir artışa yol açmış. Her iki faktörün kombinasyonu bilim çevrelerinde, hastalığın sonucu anlamına gelen DALY olarak anılır. Daha önceleri yaşlılık diyabeti olarak tanımlanan hastalık nedeniyle kaybolan sağlıklı yaşam yılları, 15-39 yaş arasındaki 100.000 kişide dünya genelinde 106,34'den 149,61'e (2019) yükselmiş. Sadece diyabete bağlı ölümlerde çok hafif bir artış yaşanmış (100.000 kişide meydana gelen ölüm vakaları 0,74'den, 0,77'ye yükselmiş). Hesaplamalara göre 2045 yılında dünya genelinde 738 milyon kişi diyabet hastası olacak ve bunların arasında geçmişe kıyasla çok daha fazla gencin ve genç yetişkinin yer alacağı tahmini ediliyor.


Popüler kültür söylenceler ve gerçekliği yarım yamalak kanıtlanmış öykülerle doludur. Bunların büyük bir bölümü zararsızdır. Gelgelelim, tıp konusunda uzman kişiler de bu söylencelere kulak asmaya başladıklarında durum kaygı verici olabilir. British Medical Journal dergisinde yayımlanan bir araştırmada bilim insanları bu tür yanlış düşünceleri yeniden gözden geçirip incelediler. Indiana Üniversitesi çocuk sağlığı ve hastalıkları bilimi uzmanlarından Dr. Aaron Carol, Tıpta uzmanların da bu söylenenleri ciddiye alıp hastalarına aktarmaya başlamaları, dahası bu görüşlerin kitle iletişim araçları yoluyla da sık sık kamuyla paylaşılması bizleri böyle bir çalışma yapmaya itti diyor. Tıp uzmanları denli, Jerry Seinfeld gibi komedyenler de sıklıkla bu noktaya değinmekten büyük bir zevk alıyorlar. İnsanlar kimi zaman yanılgıya düşerek bu görüşün Albert Einstein için bile geçerli olduğunu dile getiriyorlar. Ne var ki, MRI ve PET taramaları beyinde etkin olmayan hiçbir alanın bulunmadığını ve sinir hücreleri tek tek incelendiğinde bile bu tür bölgelere tanık olunmadığını ortaya koyuyor. Beyin hücrelerinin kimyasalları nasıl işlemden geçirdikleriyle ilgili metabolik incelemeler sonucunda da işlevsel olmayan tek bir bölgeye rastlanmadığı belirtiliyor. Carol bu görüşün 1900'lerin başlarında hiçbir bilimsel donanıma sahip olmayan ve insanları zeka ile ilgili yeteneklerinin henüz doruğuna ulaşmadıklarına inandırmaya çalışan madrabazlar tarafından ortaya atılmış olabileceğini düşünüyor. Bu görüş öteki organlarımızın tam kapasiteyle çalıştığı gerçeğiyle de hiç bağdaşmıyor. Aynı üniversiteden araştırmaya katılan Dr. Rachel Vreeman, İnsanların bu miktarda suya gereksinim duydukları yönünde hiç bir tıbbi kanıt yok diyor ve bu söylencenin kökenlerinin A.B.D'de Beslenme Konseyi tarafından kişinin günde sekiz bardak sıvı alması gerektiği önerisinde bulunduğu 1945 yılına uzandığına inanıyor. Yıllar sonra bu sıvı suya dönüştürüldü. Oysa kişinin tükettiği meyve ve sebzeler, kahve ve başka sıvıları da hesaba katmak gerekiyor. Uzmanların büyük bir çoğunluğu önceleri doğru olduğuna inanılan bu görüşü sorguladılar. Ancak kapsamlı çalışmalar sonucunda böyle bir durumun söz konusu olamayacağının ayırdına vardılar. Vreeman, Şöyle bir durum söz konusu olabilir: Deri kurudukça tırnaklar daha belirgin bir görünüm kazanabilir. Bu denli açık olmamakla birlikte, saç için de aynı şey geçerli olabilir diyor. 1928'de yapılan bir klinik çalışmasında tıraşlı bölgelerdeki saç ve tüyleri gelişimiyle, tıraşlanmayan bölgelerdeki saç ve tüylerin gelişimi karşılaştırıldı. Sonuçta, tıraşlı bölgelerde yeniden uzayan saçların eskisinden daha koyu ve daha gür olmadığı ve uzama hızında herhangi bir değişiklik meydana gelmediği görüldü. Carol ve Vreeman'a göre, tıraşlı bölgede yeniden çıkmaya başlayan saç ya da tüylerin uçları küt oluyor. Bu küt uçlar zamanla yıprandığından göze eskisinden daha kalınmış gibi görünebiliyor. Yeni çıkan saç ve tüyler güneş ışığını yeterince almamış olduklarından daha koyu bir görünüme sahip olabiliyor. Bilim insanları loş ışıkta okumanın görme duyusunda kalıcı hasarlara yol açtığı yönünde herhangi bir kanıta rastlayamadılar. Loş ışıkta okumak gözleri yorabilir ve görmede geçici bulanıklığa neden olabilir, ama gözler dinlendirildiğinde bu tür olumsuzluklar da yok olur. Caroll ile Vreeman bile konuyu derinlemesine araştırmadan önce bu görüşün doğru olduğunu düşünüyorlardı. Bu durum hindinin triptofan adı verilen ve uyuşukluğa neden olduğu bilinen bir maddeyi içermesinden kaynaklanıyor. Ne var ki, hindideki bu madde tavuk ve sığır etinde de eşit miktarda bulunuyor. Bu görüş hindinin çoğunlukla ziyafetlerde alkol eşliğinde yenmesinden ve her ikisinin de insanda uykuyu körüklemesinden kaynaklanıyor olabilir. Bugüne dek cep telefonlarının hastanelerde ölümcül etkiler yarattığıyla ilgili tek bir olaya tanık olunmadı. Araştırmacılar cep telefonlarının hastanelerdeki elektronik aygıtların işlevini olumsuz yönde etkilediğiyle ilgili olayların büyük ölçüde fıkra türünde öyküler olduğunu ortaya koydular. Gerçek anlamda bilimsel bir çalışma kapsamında cep telefonlarının bu tür aygıtların %4'ünün işlevini etkilediği, ancak bu etkinin cep telefonlarının aygıtların yaklaşık bir metre yakınında olması durumunda ortaya çıktığı görüldü. Daha sonra yapılan bir başka araştırmada da 75 ameliyathanede uygulanan 300 deney sonucunda cep telefonlarıyla ilgili böyle bir etkiye tanık olunmadı. Tam tersine, cep telefonu kullanımının doktorların daha iyi iletişim kurmalarına ve buna bağlı olarak da daha az yanlış yapmalarına olanak tanıdığı görüldü.


Yapılan deneyler, çok sensorlu işitme cihazlarıyla, işitme sorunu yaşayan kişilerin konuşmaları daha iyi anlayabilecekleri anlamına geliyor. Bir olasılıkla işitme cihazına bir titreşim modülü eklenebilecek. Çevre gürültüsü iyi duyanların bile konuşmaları anlamalarını zorlaştırır. İşitme cihazı kullananlar için bu daha da zordur, çünkü işitme sistemleri konuşmayla alakalı sesleri, çevre gürültüsünden yeterli oranda süzemez. Konuşma, benzer şekilde karışık işlem süreçleri gerektiren oldukça karmaşık bir akustik sinyaldir. Bu süreçler anlamsal içeriğin kodunu çözmek için, bireysel fonemlerin, hecelerin ve sözcüklerin bölünmesini ve analizini içerir. Beynimizin bunu güçlü çevre gürültüsünün varlığında bile yapabilmesi aslında şaşırtıcı. Ancak bu işitme güçlüğü çeken insanlarda pek işlemiyor. Özellikle de işitme cihazıyla, gürültülü ortamlarda konuşmaları anlamakta genellikle zorluk çekiyorlar. Bu konuda bir çözüm bulmak isteyen bilim insanları, konuşmaların, titreşim tepileriyle daha iyi anlaşılıp, anlaşılmayacağını araştırdılar. Bu teorinin temelinde, konuşma seslerinin işlenmesi de dahil, çoklu algı duyusunun önemli bir rol oynaması yatıyor. Beyinde, farklı duyu kanallarından gelen uyaranlar bu nedenle birbirlerini etkileyebilir ve böylece birbirlerini destekleyebilir veya rahatsız edebilir. Bunu kontrol etmek isteyen araştırmacılar, 19 gönüllü üzerinde titreşim destekli bir işitme testi gerçekleştirdiler. Normal işiten katılımcılara kulaklıklarla yoğun çevre gürültüsü arasında İngilizce cümleler ve kelimeler dinletildi. Aynı zamanda tüm denekler sağ ellerinin başparmak ve işaret parmakları arasında küçük bir cihaz tuttular. Bu cihaz, dinlenilen konuşmalara paralel olarak hafif titreşimli uyarılar yayıyor. Bu uyarılar, örneğin birçok akıllı telefon ekranına dokunulduğunda, dokunsal geri bildirim olarak verilen hafif titreşimle karşılaştırılabilir. Titreşimler, konuşma heceleriyle eş zamanlı olarak iletilecek şekilde ayarlandı. Birkaç testte ise araştırmacılar titreşim sinyallerindeki değiştirerek, rastgele yerleştirilmiş darbeli veya darbesiz ek testler gerçekleştirdiler. Sonuçlara göre dokunsal uyaranlar, gecikmeden dil hecelerinin ritmini takip ettiklerinde, katılımcılar konuşmaları daha iyi anladılar. Bu şekilde çevre gürültüsüne rağmen konuşulanların anlaşılması, yüzde 6,3 oranında iyileşmekte. Bu iyileşme, deneyler sırasında beyin dalgası ölçümleriyle de kanıtlandı: Titreşim testleri sırasında, hecelerle zaman içinde meydana gelen dalga kalıplarından tanınabilen işitsel korteksteki beyin etkinliği, kontrol deneylerine göre daha yüksekti. Böylece, konuşma hecelerinin ritmini takip eden dokunsal tepilerin, çevre gürültüsünün altında kalan konuşma sinyalinin anlaşılmasını etkileyebileceğini ve iyileştirebileceğini gösterdik diyor araştırmacılar. Sonuçlar, çok sensorlu işitme cihazlarıyla, işitme sorunu yaşayan kişilerin konuşmaları daha iyi anlayabilecekleri anlamına gelse de bu konuda daha birçok araştırmanın yapılması gerektiğini söylüyor bilim insanları. Bir olasılıkla işitme cihazına bir titreşim modülü eklenebilecek.


Toplu taşıma araçlarında COVID-19 kapma riski nerede oturduğunuza, en yakın kişi ile aranızdaki mesafeye, en yakın kişinin enfekte olup olmadığına, yolculuğun ne kadar sürdüğüne bağlı olarak değişiyor. Araştırma, Çin'in G trenleri denilen yüksek-hızlı trenleriyle seyahat eden kişiler üzerinde yürütüldü. Araştırmanın sonuçlarına göre hastalığın bulaşma riski %0 ile %10 arasında değişiyor. %10 bulaşma riski uzun yolculuk sürelerinde ve enfekte olan bir hastaya yakın oturmakla ortaya çıkıyor. Clinical Infectious Diseases isimli bilim dergisinde yayımlanan araştırmada endeks hastaları olarak belirlenen 2.300 kişi incelendi. Bunlarda trenlerle yolculuktan 14 gün sonra COVID-19 geliştiği saptandı. Ayrıca hastalarının yakınlarında oturan 72.000 yolcu mercek altına alındı. Kısaca bu 72.000 kişiden 234'ünde COVID- 19 geliştiği görüldü. Bu da saldırı hızının %0.32 olduğuna işaret ediyor. Bu oran, enfekte hastanın tam yanına oturanlarda %3.5 olarak bulundu. Ancak enfekte hastanın tam yanındaki koltuğa değil de aynı sırada oturan yolcu için bu saldırı hızı %1.5 olarak hesaplandı. Yolcu, enfekte olan hastanın bir-iki sıra gerisinde oturuyor olsaydı bu oran 10 misli düşük çıkacaktı. Yolculuk süresi de riski etkiliyor. Örneğin saldırı hızı, enfekte hastayla birlikte yolculuk yapan kişi için saat başına %0.15 oranında artıyor. Bir diğer ilginç bulgu da şu: Enfekte hastanın boşalttığı koltuğa oturan kişide hastalığı kapma riskinin çok düşük olduğu görüldü. Örneğin enfekte olan hastalardan boşalan koltuklara oturan 1.342 kişinin yalnızca birinde COVID-19 gelişti. Araştırmayı yürütenlerin trenlerle yolculuk yapanlara önerileri şöyle: Yolcular aynı sırada aralarında en az iki koltuk bırakacak şekilde oturmalı ve yolculuk süresi 3 saati aşmamalı.


Adenovirüsler şu sıralar özellikle de korona aşılarında önemli bir rol oynuyorlar. Nitekim AstraZeneca, Johnson&Johnson veya Rusların Sputnik V aşılarında, viral spike proteininin yapı planını hücrelerimize aşılamak, için bu soğuk algınlığı virüsünün çeşitli varyantlarından yararlanılıyor. Adenovirüsler öte yandan çeşitli etki maddeleri ve genetik tedaviler için bir taşıyıcı olarak da test ediliyor. Zürih Üniversitesi'nde Sheena Smith ile çalışan ekip şimdi yaygın olan bir adenovirüsü değişimden geçirerek, kanser tedavilerinde taşıyıcı araç olarak kullanılabilir hale getirdi. Virüs bu durumda tedavi edici etki maddelerini tümör hücrelerine aşılayan bir tür Troya atı görevini görüyor. Tümör hücreleri bu şekilde kendi kendilerini imha ediyorlar. Nitekim tümör hücreleri, tedavi edici etki maddelerini de üretecek hale getiriliyor. Damardan verilen kemoterapi ilaçları veya radyoterapinin aksine, bu yöntemle sağlıklı hücreler zarar görmüyor. Tedavi edici antikor veya uyarı maddeleri, aşılandıkları yerde kalıyorlar. Yani kan dolaşımına karışarak diğer organlara veya dokulara zarar vermiyorlar. SHREAD olarak isimlendirilen Adenovirus 5 taşıyıcı araçtan kendi viral genleri ayıklandı. Virüse bunun yerine meme kanseri için onaylanmış olan Trastuzumab antikorunun yapı planı aktarıldı. Adenovirüslerin kanser hücrelerine ulaşabilmeleri için araştırmacılar bunları özel yüzey işaretleriyle donattılar. Bu eklentiler virüslerin sağlıklı beden hücrelerine özellikle de karaciğer dokusuna girmelerini de engelliyor; bu da Adenovirüs-gen tedavilerinde ortaya çıkan yan etkilerini önlüyor. Ayrıca bunlar viral gen araçlarının, zamanından önce bağışıklık sistemi tarafından yakalanmamalarını da sağlıyor. Ancak yeni yöntemin olumlu tarafı şu: Bu tedavide sadece kanser hücrelerin antikor üretti ve bu şekilde tümörde, bildik antikor tedavisine kıyasla çok daha fazla antikor üredi. Yeni yöntemle tümörde 21 misli antikor yoğunluğu elde edildi. Araştırmacılar bu yerinde üretim sayesinde etki maddesinin hedeflenen bölgeye daha iyi bir şekilde ulaştığını ve yöntemin diğer kanser türlerinde de kullanılabileceğini söylüyorlar. Hatta SHREAD, sadece kanser tedavisinde değil korona pandemisinde Covid-19'a karşı da kullanılabilecek. SHREAD tedavisi hastalara solunabilir aerosol olarak verildiğinde, akciğerde Covid antikor üretimini gerçekleştirebilir. Bu şekilde Covid tedavileri daha az masrafsız hale gelebilir ve solunabilir etki maddesiyle aşılar da daha etkili hale gelebilir diyor araştırmacılar.


Tüm insanların yüzde 10'unu etkileyen çocuk sahibi olamama problemi, son 30 yılda baş döndürücü bir hızla gelişen tüp bebek teknolojileri sayesinde oldukça başarılı tedavi alternatiflerine kavuştu. Her ne kadar etik tartışmalar teknolojiyi yavaşlatsa da başarılı sonuçlarla artan talep, etik anlayış ve kanunların da değişmesini sağlayacaktır. Aslında yüksek çözünürlüklü ultrasonografilerin gelişimi, erkek ve kadından gamet toplamak için özel iğne ve ameliyat tekniklerinin gelişimi, oosit, sperm gibi gametlerle, embriyoları laboratuvar ortamında vücut ile eş sıcaklık, oksijen ve karbondioksit seviyesinde tutabilen enkübatörler, laboratuvara giren havadan tozu, hatta mikropları temizleyen havalandırma ve HEPA filtre sistemleri, 6000 büyütmeli mikroskoplar, yumurta duvarını delmek veya embriyolardan hücre biyopsisi yapmak için kullanılan lazer sistemleri, 24 saat embriyo gelişimini takip eden mikrokameralar, içerideki havadan serbest uçucu kokuları temizleyebilen karbon filtreleri, laboratuvar hava akımını dışarıdan içeri hava girmeyecek şekilde tutan pozitif basınç sistemleri, hava akımının dairesel değil yatay akımını sağlayıp yerden yukarı toz kalkmasını engelleyen sistemler, -196 derecede gamet, embriyo dondurma odaları ve saklama tankları, nano teknoloji toksik olmayan boya ve koruyucu filmlerle kaplanmış masa, yer ve duvarlar, enkübatörlerin ve ortamın kontrolünü sağlayıp değişim durumlarında cebinize uyarı mesajı gönderen otomatize sistemler ile her tüp bebek merkezi iyi tasarlanmış, düzenli kontrol edilen bir teknoloji üssüdür. Kadere razı olmamak bilim insanının temel özelliğidir. Güncel çaresizliklere boyun eğmeyip kader sanılan sonuçların üstesinden gelmek; işte bunun en canlı örneğidir tüp bebek teknolojileri. Kanser olan, üremek için kendine eş bulamayıp yaşı ilerleyen, yumurtalıkları farklı hastalıklar nedeniyle alınması gereken bireyler için kadınlarda yumurta dondurma erkeklerde ise sperm dondurma teknolojileri gelişti. Sıvı nitrojen ve vitrifikasyon yöntemi ile dondurma artık insan embriyosundan sonra gametlere de uygulanabilir hale geldi. Tedavi öncesi tüp bebek işlemleri ile genetik kodlarınızı saklayan hücreleriniz veya eşiniz varsa oluşturulacak embriyolar, teorik olarak sonsuza kadar saklanabilir. Halen gelişmeye devam eden bir başka alan ise embriyolar üzerinde yapılan genetik taramalar. Temel dogmalarımızdan biri hayat ile bağdaşan küçük problemleri olan veya genetik olarak normal olan embriyonun güçlünün hayatta kalıp doğabildiği yönünde. Bu dogma kısmen doğru olmakla birlikte zihinsel ve fiziksel birçok problemi olan çocukların da doğduğu ve bunların birçoğunun aslında genlerle ilişkisinin olup, önceden saptanabileceği gerçeğidir. Dahası, ailenizde kalıcı problemlere yol açan, bir iki nesilde bir hastalıklı bireylerin doğmasına yol açan tek gen hastalıkları, mutlaka hastalığa neden olan baskın geçişli genetik problemler, ailesel meme, rahim ve kalın bağırsak kanserine yol açan BRCA, HNPCC gen bölgelerindeki değişiklikler aslında embriyo daha laboratuvar ortamında iken test edilip hastalıklı olanlar ayrılıp sağlıklı olanlar saklanabilmektedir. Önceden floresan in situ hibridizasyon ve polimeraz zincir reaksiyonu kullanılarak bilinen mutasyon bölgelerini tarayabilen bu testler, tüm gen sekanslama yöntemi sayesinde, ailede olmayıp test edilen embriyoda yeni gelişen hastalık alanlarını da saptayabilme potansiyeline sahip olmuştur. 10 yıl içinde genetik kimliklerimiz olacak! Hastalıkların genetik ile ilişkisi netleştikçe obezite, yüksek tansiyon, kalp damar tıkanıklıkları gibi kronik hastalıklara genetik yatkınlığı olan kişiler saptanabilecek önümüzdeki on yılda herkesin bir genetik kimliği çıkarılacaktır. Bu sayede üremek için seçilen eşin genetik kimliği ile karşılaştırma yapılarak doğacak çocuğun hangi hastalıklara yatkın olduğu anlaşılabilecektir. Tüp bebek yöntemi ile embriyoların bu hastalıkların herhangi birine sahip olup olmadığı tanınabilecek, daha az hastalığa sahip veya ciddi bedensel zihinsel kapasite azalmasına sahip olmayan, ölümcül kanser riski olmayan embriyoların seçilerek anne rahmine konması sağlanabilecektir. Günümüzde tüm gen teknolojilerinin tekrarlayan tüp bebek başarısızlığı olan çiftlerde uygulamasına başlanmıştır. Son zamanlarda çipbebek diye popüler pazarlama stratejisi ile piyasaya sürülmüş sloganın arkasında yatan teknoloji ise erkek spermlerinin seçilmesinde kullanılan ve ülkemizde üretilen mikrokanalları olan çip teknolojisidir. Spermler bu teknolojide başlangıç ve bitiş çizgileri arasında mikrokanallardan geçmek zorunda bırakılırlar. Başı büyük, boynu bozuk, ileri hareketi olmayan spermler kanallara giremezken, kanallar içinde düz hareket etmeyen spermlerde açılı yan kanallara girip tahliye olmakta, bitiş çizgisine birim zamanda en hızlı ve düz hareket eden spermler ulaşabilip yumurta döllenmesinde kullanılmaktadır. Bu teknoloji öncesi de farklı yoğunlukta ortamları geçebilen ve mikroskop altında düzgün gittiği gözlenen spermler toplanıp mikroenjeksiyon yöntemi ile yumurta içine veriliyordu. Çip yöntemi ile seçilen spermlerin DNA kırık oranının daha az olması nedeni ile yumurta döllenme oranı ve oluşan embriyoların genetik olarak daha normal olması olasılığı doğmuştur. Bu teknolojinin klinik başarısı daha fazla bilimsel araştırma ile kanıtlanmaya muhtaçtır. Tek tip insan mı yaratılıyor gibi genetik ırkçı ayrıştırma etik tartışmaların en alevli odağı olmakla birlikte tercih ailelere bırakıldığında herkes en sağlıklı, en akıllı çocuğu istemekte, çocuğunun yaşlanmadan kanser olup ölmesini istememektedir. Önümüzde sağlıklı embriyo seçme dışında var olan embriyolardaki genetik bozuklukların gen tedavileri ile düzeltilmesi bilimin ilerleyebileceği heyecan uyandıran diğer alanlardır. Bu durum ancak bireyleri farklılaştıran fenotipik yapıların, örneğin dış görünüş değiştirilmeden bozuk genetik alanların düzeltilmesine, kesilmesine veya bloklanmasına imkan sağlamakla gerçekleştirilebilecektir. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Massachusetts Teknoloji Enstitüsü , geçtiğimiz yılın bilimde çığır açan 10 gelişmesini açıkladı. Listede, Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Histoloji ve Embriyoloji Ana Bilim Dalı araştırma görevlisi olan Berna Sözen de yapay embriyo çalışması ile yer aldı. MIT'nin listesinde tıp alanında sadece yapay embriyo ekibi var. Ayrıca çalışma bilimsel çevreler tarafından tarihi bir buluş olarak nitelendiriliyor. "Çalışmayı Cambridge Üniversitesi'nde yürütüyoruz. İlk aşamada kök hücrelerden yapay fare embriyosu üretmeyi başarmıştık. Şimdi bu çalışma geliştiriliyor. Biz iki kök hücre türü arasında önemli bir iletişim kurulduğunu keşfettik. Bir bakıma, hücreler birbirlerine embriyonun neresinde yer alacaklarını söylüyorlar. Bu insan gelişiminin kritik aşamalarındaki önemli olayları incelememize izin verecek. Gelişimin normal olarak nasıl gerçekleştiğini bilmek, embriyo gelişiminde neden sıklıkla hata yaşandığını, kadınların neden düşük yaptığını anlamamızı sağlayacak. Çalışmamız pek çok dogmatik bilgiyi değiştirebilir ve insan gelişiminin temellerini anlamaya yönelik yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Independent, BBC, Guardian gibi İngiltere'nin önde gelen basın kuruluşları çalışmayı gündemine taşıdı. Sözen "Böyle uluslararası bir çalışmada ülkemi temsil ettiğim için çok gururluyum" dedi. Berna Sözen'in ilgi çeken çalışması ile ilgili ayrıntılı haberi 10 Mart 2017 tarihli 50. sayımızda yayınlamıştık. Aşağıda okuyabilirsiniz. Aralarında Akdeniz Üniversitesi'nden bir Türk bilim insanının da bulunduğu, Cambridge Üniversitesi'nden bir ekip, vücudun ana hücreleri olan iki farklı türdeki kök hücreleri kullanarak fare embriyosuna benzer bir yapı oluşturmayı başardılar. Bu çalışma tüm bilimsel çevreler tarafından tarihi bir buluş olarak nitelendiriliyor. Embriyo gelişiminin erken safhalarını anlamak çok önemli, çünkü bu bilgi başarısız gebelik vakalarını açıklamaya yardımcı olabilir. Bir memeli yumurtası, bir sperm tarafından döllendikten sonra kök hücrelerden oluşan, ana rahmi içerisinde serbestçe yüzebilen küçük bir hücreler topluluğu oluşturur. Sonrasında insan vücudunu oluşturacak olan ve 'embriyonik kök hücreler ' olarak tanımlanan kök hücreler, ana rahmindeki embriyonun bir ucuna doğru kümeleşir ve bu evre 'blastosist evresi' olarak bilinir. Blastosistteki diğer iki kök hücre türü plasentayı oluşturacak ekstra-embriyonik kök hücreler olarak tanımlanır ki bu hücreler de fetüsün organlarının doğru gelişimi için gerekli besin desteğini sağlamaktan sorumludur. Kök hücreler arasında yaşamsal iletişim Cambridge Üniversitesi Fizyoloji, Gelişim ve Sinirbilimleri bölümünden Prof. Dr. Magdalena Zernicka-Goetz'in yürütücülüğünü yaptığı; Berna Sözen ve Sarah Ellys Harrison'un birinci isim yazarlığını paylaştıkları ekip, iki kök hücre türü arasında önemli bir iletişim kurulduğunu keşfetti. Bir bakıma, hücreler birbirlerine embriyonun tam olarak neresinde konumlanacaklarını söylüyorlar. Profesör Zernicka-Goetz bu durumu Hem embriyonik hem de ekstra embriyonik hücreler, birbirleriyle iletişime geçerek, gerçek bir embriyo gibi görünen ve gerçek bir embriyo gibi davranan bir yapıya dönüştürülmeye başlıyor diye açıklıyor. Ekip, bu gelişmeyi şöyle açıklıyor: Farklı kök hücre türleri arasındaki etkileşimlerin gelişim için önemli olduğunu biliyorduk fakat yeni çalışmalarımızın gösterdiği en çarpıcı şey, bunun gerçek bir ortaklık olması -bu hücreler gerçekten birbirlerine rehberlik ediyor. Bu ortaklık olmadan şekil ve biçimin doğru gelişimi ve kilit biyolojik mekanizmaların zamanında devreye girmesi düzgün çalışmıyor. Yapay embriyoyu, normal olarak ana rahminde gelişen bir embriyo ile karşılaştıran ekip, yapay embriyonun doğal embriyo ile benzer bir gelişim sürecinden geçtiğini gösterdi. Kök hücreler organize oluyor ve ESC'ler yapay embriyonun bir ucunda, TSC'ler de diğer ucunda konumlanıyor. İki farklı kök hücre kümesi bir araya toplanmadan önce, her kümede bir boşluk oluşuyor ve bu boşluk embriyonun gelişeceği pro-amniyotik boşluk haline geliyor. Her ne kadar yapay embriyo, ana rahminde gelişen gerçek embriyo ile yüksek oranda benzerlikler gösterse de bu, yapay embriyodan sağlıklı bir cenin gelişebileceği anlamına gelmiyor. Bunu öğrenebilmek için, ileri çalışmaların gerektiğini belirtiyorlar. Profesör Zernicka-Goetz, araştırmacıların döllenmeden sonraki 13 güne kadar insan embriyo gelişiminin ilk aşamalarını analiz etmesini sağlayan bir teknik geliştirdi. Bu son gelişmeyle, insan embriyo araştırmalarının en önemli engellerinden biri olan embriyo sayısı yetersizliği sorununun aşılacağı düşünülüyor. Günümüzde, embriyolar sadece IVF klinikleri aracılığıyla bağışlanan yumurtalardan gelmekte. Çalışmanın birinci isim yazarlarından Berna Sözen Yapay embriyoları ilk kez mikroskop altında görüntülediğimiz zaman gerçek embriyolar ile ne büyük benzerlikler taşıdığını görmek müthiş bir deneyimdi diyor. Araştırma büyük ölçüde İngiltere tabanlı bir yardım kuruluşu olan Wellcome Trust ve Avrupa Araştırma Konseyi tarafından finanse edildi. Ayrıca, Berna Sözen, TÜBİTAK bursu ile destekleniyor.


Almanya'nın en önemli bilim ve araştırma kuruluşu Max Planck Topluluğu'nun Akıllı Sistemler Enstitüsü'nde çalışan Prof. Dr. Metin Sitti ve ekibi, manyetik alan yardımıyla kontrol edilebilen çok ufak boyutlu bir robot geliştirdi. Yaklaşık 4 milimetre boyunda olan bu robot, engebeli yüzeylerde yürüyebiliyor, sürünerek ilerleyebiliyor, yuvarlanabiliyor ve ayrıca yük taşıyabiliyor, sulu ortamlarda tırmanabiliyor ve hatta yüzebiliyor. Bilim insanları bu fikri, yumuşak gövdeli böcek larvaları, tırtıllar ve denizanalarının hareketlerinden ilham alarak geliştirdiklerini belirtti. Boyutu küçük ama başarabileceği işler oldukça büyük olan robotun, insan vücudunda ulaşılması güç bölgelere ilaç taşıması ve minimal invaziv cerrahide kullanılması hedefleniyor. Ayrıntılı bilgiyi 23 Şubat Cuma günü yayınlanacak 100. sayımızda okuyabilirsiniz.


Avrupa'da Rönesans'la hızlanan tıbbi gelişmeler karşısında 17.yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk-İslam tababeti üstünlüğünü kaybetti. Yönlendirici orijinal eserler veren kimseler, Osmanlı İmparatorluğunda kaybolmaya ve Avrupa'daki yeni tıbbi eserler Arapça ve Türkçeye tercüme edilmeye başladı. Buna en iyi örnek, Sultan IV.Mehmet'in 1669'da ölen Hekimbaşısı Salih bin Nasrullah bin Sellum'un, Avusturyalı hekim Paracelsus'un iatrokimyaya dair eserini Latinceden Arapçaya Süleyman bin İbrahim yardımıyla tercüme etmesidir: "Haza kitab-ı tıbb-ı cedid-i kimyavi ahtere ahu Barakelsus ve semmahu bil-latiniye Espagnia". Kitabın başlığının hemen altında Latinceden Arapçaya tercüme edildiği belirtilmektedir. Ancak, 17. yüzyılda Osmanlı Türkiyesi'nde yaygın olarak uygulanan Türk Usulü Çiçek Aşısının 18. yüzyıl başında Avrupa'ya yayılması, tıp alanında dünyada yeni bir dönemin açılmasına neden olmuştur. Çiçek aşısı eski zamanlardan beri Hindistan ve Çin'de uygulandığı halde, İngiltere ve diğer Avrupa ülkelerindeki uygulanma, 18. yüzyıl başlarında Osmanlı hekimi Emanuel Timonius ve Lady Mary Montague'nün Türk usulü çiçek aşısını Avrupa'ya tanıtmalarından sonra başladı. 18. yüzyıl boyunca, Türk usulü çiçek aşısı İngiltere'den Rusya'ya, İsveç'ten, İtalya'ya kadar yayılınca, bu aşının kaynağı hakkında bilimsel tartışma ve çok sayıda yayınlara yol açtı. Lady Mary Montague'nün 1717'de Türkiye'de gördüğü çiçek aşısına benzeyen Hint usulü çiçek aşısının, 1022 senesinde Çin'in Tibet'e yakın bölgesinde, dağda yaşayan bir münzevi tarafından Çin veziri Wang-Tan'ın küçük oğluna uygulandığı, bu bölgede yaşayan Uygur Türklerinin Hint usulü çiçek aşısının yayılmasında rol oynadıkları, onların Hint'le Çin arasındaki sıkı ticaret ilişkilerini yönettikleri düşünülünce, mümkün görülmektedir. 14. yüzyıl başında Tibet'in Çin'e komşu olan bu bölgesinden geçen İslam seyyahı İbn Batuta'nın seyahatnamesinde, bura halkının Türklere benzediğini özellikle belirtmesi de bu teoriyi destekler bir mahiyet arz etmektedir. Herhalde bu aşı usulü 1055'te Kafkaslara kadar yayılan Selçuklularla Ön Asya'ya gelmiş olsa gerektir. Türkiye'deki inokulasyon şeklindeki çiçek aşısının ilk bilimsel tarifini yazan Emanuel Timonius'dur, . Latin asıllı Osmanlı hekimi Emanuel Timonius, Türkiye'deki çiçek aşısı üzerine 1713'te Latince yayınladığı makalede, bu aşının Çin'de, Çerkezlerde, Gürcülerde ve diğer Asyalı kavimlerde uygulandığı, Kafkaslar üzerinden yaklaşık 40 yıl önce, 1673-74 yıllarında İstanbul'da yayılmaya başladığını ileri sürmektedir. Oysa, Anadolu ve Trakya'da Türk Usulü Çiçek Aşısının Timonius'un verdiği tarihten çok önce uygulandığı Rıfat Osman, Feridun Nafiz Uzluk ve Süheyl Ünver'in yayınlarında belirtilmiştir. Feridun Nafiz Uzluk 7.11.1697 tarihli İstanbul'daki bir mezar taşında "Aşılamacızade Hekim Ali Çelebi" ibaresini tespit etmiştir. Bu zatın 65 yıl yaşadığı kabul edilirse, daha önce çiçek aşısı yapan babasının 1632'lerde bu işi yaptığı ortaya çıkar. Rıfat Osman da 1632 tarihli Aşıcı bir kadına ait Edirne kadısına yazılan bir hükümden bahsetmektedir. 1846'da Mektebi Tıbbiye-i Adliye-i Şahane matbaasından basılan "Menafi ül-etfal" isimli eserde 1679 yılında Anadolu'dan çiçek aşısını yapmasını bilen bir adamın İstanbul'da 5-6 çocuğu aşıladığı ve bunu Lady Montague'nün işitip görerek İngiltere'ye yazdığı belirtilmektedir. 1711 ve 1712'de Osmanlı imparatorluğunu ve Kafkasya'daki Çerkezleri ve onlardaki Çiçek Aşısı usulünü gören Fransız seyyahı Aubry de la Motraye, bunu 1712 Mayısında Emanuel Timonius'a İstanbul'da anlatmış, Timonius ta bu husustaki görüşlerini Latince olarak yazıp Aubry de la Motraye'a vermiştir. Bu, 1713'te Latince kaleme alınan makale Türkiye'deki Çiçek Aşısı Usulü hakkındaki ilk bilimsel yazı olup sonra, Motraye'in seyahatnamesinin 2. cildinin son kısmına ekli olarak 1727'de yayınlanmıştır. Rus Çarına yenildikten sonra Türklere sığınan ve Edirne'deki Demirtaş köşkünde kalan İsveç kralı XII. Karl'ın yanındaki saray hekimi Samuel Kragge vasıtasıyla Timonius'tan 100 altın karşılığında elde edilen ve 1717'de Academiae Caesareo-Leopoldinae Carolinae'nin dergisi Ephemerides'te yayınlanan Türkiye'deki Çiçek Aşısı hakkındaki risale aynı risale olsa gerek. Timonius'un bu Latince makalesini, XII. Karl'ın diğer saray cerrahı Melchior Neumann, Almanca'ya kendi el yazısı ile tercüme etmiştir, halen yedi sayfa halinde İsveç'te Uppsala Üniversite Kütüphanesinde bulunmaktadır. İngiltere'de Emanuel Timonius ve Lady Montague aracılığıyla Londra'da aktüel bir konu haline getirilen Türk Usulü Çiçek Aşısı, hekimlerce ölüme mahkum olanlar üzerinde denenmiş ve olumlu sonuç alınmıştır. 1745'te Johann Jacob Schützen yayınevinde yayınlanan, Prusya Saray Eczacısı ve Bilimler Akademisi üyesi Dr.Neumann'ın Timonius'tan yaptığı Almanca tercüme, Türk Usulü Çiçek Aşısı hakkındaki Londra'daki tıbbi deneylerin Almanya'da ne kadar yakından takip edildiğini kanıtlaması bakımından da çok ilginçtir. Mahkumlar üzerinde yapılan bu denemenin olumlu sonucu olarak İngiliz Kraliyet ailesinin de Türk Usulü Çiçek Aşısıyla aşılanması, muhakkak ki bu aşının hemen İngiltere'den Rusya'ya, İsveç'ten İtalya ve Fransa'ya kadar yayılmasını ve 1796'da Edward Jenner tarafından vaccination şeklinde inekten alınarak insana aşılama usulünün bulunmasına yol açmıştır. Jenner'in bu yeni vaccination usulünü uygulayana kadar, Türk Usulü Çiçek Aşısını, yani inoculation yaptığını belirtmek gerekir. - Terzioğlu A. Türk Usulü Çiçek Aşısının Orijini ve Avrupa'ya Yayılması. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi Kasım 2016; Sayı:239, s.14-19. - Cartwright FF, Biddiss MD. Disease and History. New York, NY, Dorset Press, 1991, pp. 29-53, 113-166.


Türkiye'de her 12-13 erişkinden ve 7-8 çocuktan biri astım hastası. Astımın görülme sıklığının giderek arttığını belirten uzmanlar, toplam hasta sayısının dünyada 330 milyon, Türkiye'de ise 4 milyona ulaştığını tahmin ediyor. Dünya Astım Günü etkinliklerinde bu sene, astım hastalığı hakkında farkındalığın artırılması hedeflendi. Hekiminizle işbirliği yaparak astımınızı kontrol altına alabilirsiniz ve Uygun havalandırma ile havanızı temiz tutun, sağlığınızı koruyun alt sloganlarıyla gerçekleştirilen etkinlikler kapsamında astım hastalığı hakkında farkındalık oluşturmak amacıyla basın toplantısı düzenlendi. Toplantıda astım hastalığına önlem olarak neler yapılmalı, hastalıktan korunma yöntemleri ve hastalığın tedavisi konuları ele alındı. Astım hastalığına dikkat çekmek ve farkındalığı artırmak üzere gerçekleştirilen toplantıya, Türk Toraks Derneği Başkanı Prof. Dr. Arzu Yorgancıoğlu, GARD Türkiye Koordinatör Yardımcısı Prof. Dr. Bilun Gemicioğlu, Türkiye Ulusal Alerji ve Klinik İmmünoloji Derneği Başkanı Prof. Dr. Zeynep Mısırlıgil, Türk Toraks Derneği üyesi Prof. Dr. Refika Ersu ve AHDADER Başkanı Hasan Yılmaz katıldı. Astımın yaşam boyu süren bir hastalık olduğunu belirten Türk Toraks Derneği Başkanı Prof. Dr. Arzu Yorgancıoğlu, Astımlı kişi iyi bir tedavi görürse tamamen normal yaşayabilir, her işi yapabilir, her sporu yapabilir. Astımlıların hekimleriyle işbirliği içinde olması gerekiyor. Sigara, hava kirliliği, obezite, birtakım alerjenler astımı tetikleyici olabiliyor. Bütün bu risk faktörlerini azalttığımız ve doğru tedaviyi sağladığımız zaman, tamamen normal bir yaşantıyı sağlayabiliyoruz. Astımı olanlar için en önemli tavsiyemiz hastaların hekimleriyle iyi bir iletişim içinde olmasıdır, bu şekilde hastalık kontrol altında tutulabilir sözlerini ifade etti. Toplantıda konuşan GARD Türkiye Koordinatör yardımcısı Prof. Dr. Bilun Gemicioğlu ise astımın solunum yollarının çeşitli etkenlerle daralmasıyla, öksürük, nefes darlığı ve hırıltılı solunum yakınmalarıyla gerçekleşen bir hastalık olduğunu belirterek, Astım kalıtımsal bir hastalıktır ama bu kalıtımsal hastalığa çevresel etkenler de eklenince astım ortaya çıkıyor. Çevresel etkenlerin son yıllardaki artışı astımın artışına da neden oluyor. En önemli çevresel etken de ev içi ve ev dışı hava kirliliği olarak görülmekte. Obezite ve fazla kiloları olan hastalar zayıflayarak ve egzersiz yaparak da astımlarını kontrol altına alıp rahat bir yaşam sürdürebilir diye konuştu.


Farklı coğrafyalarda değişik zamanlarda ülkelerin doğurganlık düzeyi, olguyu yansız biçimde ölçen toplam doğurganlık hızı ile karşılaştırılıyor. Kuramsal bir kavram olan TDH, bir kadının doğurganlık yaşamı sonunda doğurmuş olacağı ortalama çocuk sayısını gösteriyor. Türkiye İstatistik Kurumu , Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi verilerine dayanarak, ülkemizin 2001 yılında 2.38 olan TDH'nın 2019 yılında 1.88'e düştüğünü açıkladı. Hacettepe Nüfus Etütleri Enstitüsü , Türkiye evreninden seçtiği örneklemle yaptığı araştırmaya göre, 2003'de 2.2 olan TDH'nın, 2018 yılında 2.3'e ulaştığını, doğurganlığın durağanlaşma eğilimine girdiğini ileri sürdü. Başlangıç noktası olarak kabul edebileceğimiz 2001-2003 döneminde iki kurumun tahmin ettiği, TDH arasındaki fark yaptığımız istatistiki testte anlamsız çıkmıştı. Ne var ki iki kurumun 2018-2019 yıllarına ilişkin TDH'nın değerleri arasındaki fark 0.4'ye ulaşmış, ve yaptığımız istatistiki teste göre aradaki fark anlamlı bulundu. TDH'nın Değişimi: Ülkemizde doğum ölüm hızının 1923-1983 dönemindeki değişimi modernleşme ile bütünleşen Cumhuriyet projesi bağlamında açıklandı. Şekilde görüldüğü gibi ilk olarak ölüm hızı azalmış, bunu doğum hızının azalması izlemişti. İkinci ve üçüncü dönemde gerçekleşen dönüşüm, çevre ülkelerde olduğu gibi, kısa zamanda ülkemiz nüfusunun artışına neden olmuştu. TDH'nın azalmasını, doğurgan kuşağa eğitimli giren kadınlarımız sağladı. Çok çocukluluktan az çocukluluğa geçişte, açıklayıcı değişkenler de etkili oldu. Az sayıda nitelikli çocuğa sahip olan kadınlarımız, çocuklarına kaynak aktarmaya başladılar. Bunda başarılı da oldular. Bu süreci değerlendiren nüfus ve modernleşme kuramları, artık doğum hızının durağanlaşacağını, daha sonra azalacağını görüşünü ileri sürmüşlerdi. Ülkemizde 2000'li yıllardaki uygulama: Ülkemizde 2000'li yılların az öncesinde ve hemen başında gerçekleşen düşük hızlı doğum-ölüm ile birlikte (4. dönem sonu) TDH'nın bir nüfusun kendisini yenileyebileceği (TDH= 2.16) düzeye gelmişti. Böylece Türkiye'nin hem sosyo-ekonomik gelişmişliği hem de nüfussal dönüşümü öteki Müslüman ülkelerden farklılaşmıştı. 1994 yılında Kahire'de yapılan Uluslararası Nüfus ve Kalkınma Konferansı'nda ideolojik bağlamda küresel anlayışın ileri sürdüğü yaşam kalitesi merkeze alındı. Geleneksel aile planlaması yaklaşımı terk edildi. Politik hassasiyetleri asgari düzeye indiren sağlıklı üreme hakkı kavramı benimsendi. Küresel ideolojinin görüşleri, siyaseten toplumumuzda hemen egemen konuma getirildi. Özellikle 2000'li yıllarda sosyal devletin temel görevleri etkinlik bağlamında önceki yıllara göre birden farklılaştırıldı. Temel kamu hizmetleri, özel kesimin kar güdüsü altında piyasalaşmaya açıldı. Yeni nüfus politikasının uygulamaları başta sağlık ve sosyal güvenlik olmak üzere eğitim örgütlenmesinin yeni kurgusunda görüldü. Eğitimin ideolojisi farklı yöne çevrildi, özellikle kadın nüfus bağlamında eğitimden erken terkler başladı. Çocuk sayısına karışılmayacaktı: 1994'de yapılan Kahire Konferansı bildirisini ülkemiz de imzalamıştı. Bildiri de kamunun ailelerin sahip olacağı çocuk sayısına karışmayacağını ilkesi benimsenmişti. İmzalanan ilke, ülkemizde 2000'li yıllarda siyaseten boşlandı. Lider tarafından doğurganlığın özendirilmesi, sosyo-kültürel değişimi farklı kılacak, nüfussal dönüşümü öteleyecek biçimde her gün dinsel söylemlerle tekrarlandı. Demokratik yaşamda dini kavramların ve dinsel söylemin nüfus siyasetiyle birleştirildiğinde, toplumun büyük bir açmazla baş başa kalabileceği bilim insanlarınca öngörülmüştü. İnsanın değerini ve erdemini gözeten çok kültürlülüğün yerine, kültürcülüğün geçirilmesinin önemli bir engel olduğu belirtilmişti. Tarih, özgürlüğü öteleyen, dinsel kültürle yetişenlerin, çağdaş atılım konusunda başarılı olmadıklarını göstermişti. 20 yıl önceki varsayımlar: 2000'li yılların başında farklı kurumların yaptığı nüfus projeksiyon çalışmalarına göre nüfusun ulaşacağı büyüklük tahminlerinde yıl temelinde bir tutarlılık görülüyordu. Yapılan çalışmalar, TDH'nın 2.1'in altına düşeceğini; fakat nüfus artış hızının sona ereceği yıllara kadar nüfusun sayısal büyüklüğünün artacağını varsayıyordu. Çalışmalar, nüfusumuzun 2038-2043 döneminde 93-98 milyona ulaşacağını, belirtilen tarihlerde durağan bir yapıya kavuşacağını, bundan sonra, doğumların azalacağını, artacak ölüm hızlarından ötürü nüfusun azalabileceğini ortaya koyuyordu. Doğadaki kaynakların sonsuz olmadığını kabul ederek, akıl ve bilim öncülüğünde yeni bir doğa-nüfus dengesini kurmamız gerekiyor. Bu yeni dengenin belirleyicilerinden birinin ülkemizin yeniden orta doğurganlık düzeyine dönüşünün olmayacağını her iki veri seti gösteriyor. Kanımca, iki veri setinin nüfussal dönüşüm kuramı çerçevesinde ileri analizinin yapılması, siyasi otoriteye doğru karar alabileceği yeni bir TDH veri setinin sunulması gerekiyor. Lidere özgü bir istek olan doğurganlığın artırılmasının, gelecekte hem aileleri darda bırakabileceği hem de toplumun bu süreç boyunca kaynaklarının boş yere harcanmış olabileceği oluşturulacak TDH verileriyle açıklanabilir.


Türk Nöroloji Derneği Nöromüsküler çalışma grubu ile ALS-MNH Derneği'nin uluslararası çalışmaları ve iş birliği sonucunda Türkiye'den üç merkezin NEALS konsorsiyumuna yaptıkları üyelik başvuruları kabul edildi. ALS hastalığı tedavisine yönelik klinik çalışmaların ülkemizde başlatılması için ilk adım atılmış oldu. İstanbul'dan İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Bölümü ve Koç Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji kliniği Adana'dan Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji kliniği , Antalya'dan Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji kliniği , Sağlık Bilimleri Üniversitesi Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Nöroloji kliniği ortak tek merkez olmak üzere NEALS üyeliğine kabul edildi. Kuzeydoğu Amiyotrofik Lateral Skleroz Konsorsiyumu 1995 yılında Amiyotrofik Lateral Skleroz ve Motor Nöron Hastalığı konusundaki bilimsel gelişmeleri hızla klinik araştırmalara ve bu hastalığa sahip olan kişiler için yeni tedavilere dönüştürmek amacıyla kurulmuştur. NEALS'in Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere Kanada (5), Türkiye (3), Meksika (3), İtalya (2), Japonya (1), Avustralya (1), İsrail (1) gibi ülkelerdeki merkezleri içeren 130'dan fazla üyesi bulunmaktadır. Bu iş birliği Türkiye'deki ALS hastalarının çalışmaya dahil edilme kriterlerini karşılama koşulu ile NEALS şemsiyesi altında yürütülen klinik araştırmalara katılma fırsatı yanı sıra geliştirilen ya da sahaya sürülmeye hazır ilaçlara erken erişimin kapısını aralayacağı belirtiliyor. Amiyotrofik Lateral Skleroz, beyin ve omurilikte motor nöron ölümüne bağlı ilerleyici, ağrısız kas güçsüzlüğü ile karakterize nörodejeneratif bir hastalıktır. Klinikte, hastalığın başlangıç bölgesine göre değişik belirtiler izlenir. Bulbar başlangıçlı hastalığı olan kişilerde yüz, dil ve yutma kaslardaki güçsüzlüğe bağlı konuşma ve ardından yutma güçlüğü , spinal başlangıçlı hastalığı olan kişilerde üst uzuv veya alt uzuvların alt kas gruplarında asimetrik güçsüzlük ile kendini gösterir. ALS'nin pür motor hastalık olduğu kavramı artık terk edilmiştir. Aslında, hastaların %50'sinde bilişsel işlev bozukluğunun ve hastaların %15'inde frontotemporal demansın meydana geldiği yıllardır bilinmektedir. Bu nedenle motor olmayan semptomlar, davranış değişiklikleri ve bilişsel etkilenme de dahil olmak üzere klinik sunum önemli farklılıklar gösterir. ALS genellikle ailede hastalık öyküsü olmaksızın ortaya çıkar, ancak hastaların %5-15'inde genetik kalıtım söz konusudur. Ailesel formda hastalık genellikle otozomal dominant olarak kalıtılır. Hastalığa neden olan en yaygın gen mutasyonları, C9ORF72 ve süperoksit dismutaz 1 (SOD 1) genlerindedir. Bu mutasyonların hastalığa nasıl neden olduğu konusu halen araştırmacıların ilgi odağıdır. Çok sebepli bir hastalık olması sebebiyle günümüzde tedavisi bulunmamaktadır. FDA onayı almış hali hazırda Riluzol ve Edaravone olmak üzere iki ilaç bulunmaktadır. Her iki ilacın hastalığın gidişatı üzerine olan etkisi tartışmalıdır. Hastalığın tedavisine yönelik çalışmalar bireysel, kurumsal, hükümetler nezdinde devam etmektedir. ALS hastalığında iyi bir tıbbi bakım, solunum ve beslenme desteği ve ALS hastasına bakım verenler, aile bireylerinin sosyal ve ekonomik desteklenmesi çok önemlidir. Türkiye'de 8-10 bin civarında, Dünyada 450.000 civarında ALS hastası olduğu tahmin edilmektedir.


Uzman MS hekimleri ve MS'lilerle birlikte hazırlanan MS Sözlük, hastaların internette karşılaştığı veya doktorlarından duyduğu pek çok medikal terimi yazılı tanım, video ve görsel anlatımla karmaşık olmayan bir şekilde açıklıyor. MS Sözlük'ün hayata geçirilmesindeki temel amaç, hastalıkla ilgili tıbbi terimleri hasta ve hasta yakınlarının anlayacağı bir şekilde ve kullanımı kolay bir yöntemle sunarak MS'lilerin bilinçli hastalık takibi yapmalarına destek olmak. Türkiye MS Derneği Başkanı Melih Tütüncü, Türkiye MS Derneği olarak Türkiye'de yaklaşık 40 bin kişiyi ilgilendiren bu hastalıkla ilgili hasta ve hasta yakınlarını güçlendirmek için çalışıyoruz. MS Sözlük'ün bu anlamda önemli bir boşluğu doldurduğunu düşünüyorum. MS Sözlük'te hastalıkla ilgili 84 terim bulunuyor. Bu terimler MS'lilerin en çok aradığı ve merak ettikleri kelimeler. Sözlükte sinir sistemi, MR, Plak, T hücre, Antikor, EDSS, Atrofi gibi pek çok terimin karşılığı karmaşık olmayan bir şekilde açıklanıyor dedi. MS merkezi sinir sistemi yani beyin ve omurilik ile ilgili nörolojik bir hastalık. Bağışıklık sisteminin normal işleyişinin bozulması sonucu beyin ve omurilikteki sinir hücrelerinin hasarlanması ile meydana geliyor. MS, toplumda en sık 20-40 yaş arasında görülüyor ve her insanda farklı belirtilerle seyredebiliyor. Sinir sistemini etkilediğinden, görme bozukluğu, güç veya denge kaybı, konuşma bozuklukları, yorgun hissetme, uyuşma veya karıncalanma hissi gibi belirtilerle ortaya çıkabiliyor. Bu belirtilerin şiddeti, süresi ve uzun dönemdeki seyri hastadan hastaya değişebiliyor. Bazı hastalar atak olarak ifade edilen klinik kötüleşme dönemlerini daha sık yaşayabilirken bazı hastalar tanı sonrası uzun bir süreyi tamamen ataksız geçirebiliyor. Ayrıca MS'in en sık görülen tipinde bu klinik kötüleşme dönemleri olan atakları iyileşme dönemleri takip eder ve böylece ataklar ile oluşan nörolojik belirtiler hastaların çoğunda büyük oranda gerileyebiliyor ya da tamamen kaybolabiliyor. MS'in tamamen iyileşmesini sağlayacak bir tedavisi olmasa da hastalığın ilerlemesi koruyucu tedaviler ile kontrol altına alınabiliyor. Çevresel etmenler MS gelişiminde önemli bir role sahip. Bu yüzden hastalığı kontrol altına almak için, düzenli doktor kontrolünün yanısıra, sigara içmemek, stresten ve aşırı yorgunluktan uzak durmak, sağlıklı beslenmek ve egzersiz yapmak fayda sağlayabiliyor.


Ülkemiz son 15 senedir, Dünya Bankası'nın desteği ve hatta zorlamasıyla sağlıkta bir değişim yaşıyor. Aslında bu program sadece ülkemizde değil, doğu Avrupa ülkelerine de Dünya Bankası tarafından empoze edilmekte. Bu program çerçevesinde ülkemizde de çok önemli değişimler gerçekleşiyor. Bir yandan genel sağlık sigortası kapsamına giren nüfus çok önemli miktarda arttırılırken, öte yandan koruyucu hekimlik işlevleri aile hekimlerine yüklendi. Ayrıca devletin verdiği sağlık hizmetleri tamamen bir özel sektör mantığıyla performans sistemine oturtuldu, sonuçta doktor-hasta ilişkisi devlete ait kurumlarda bile paraya endekslendi. Bütün bu değişikliklerin getirdikleri ve götürdükleri önümüzdeki senelerde daha da net olarak ortaya çıkacaktır. Ülkemizin sağlık endekslerine baktığımızda, yaşlı nüfusta bir artış gözlenmekle beraber, genç nüfusun hala çok yüksek düzeylerde olduğu görülmektedir. Nüfusumuzun %30'u 18 yaş altındadır. Son verilere göre yaşam beklentisi kadınlarda 79 erkeklerde 72 yaştır. Geçmiş yıllara kıyasla insanlarımızın yaşam süreleri uzamaktadır. Öte yandan süt çocuğu mortalitesi (yani 1 yaş altı ölüm oranları), tüm dünyadaki düşüşlere eş olarak ülkemizde de önemli derecede azaldı. On sene önce, her 1000 yenidoğan bebekten 32'si 1 yaşını görmeden ölmekteyken, bugün bu oran, Bağlık Bakanlığı'nın verilerine göre 10,8'e düştü. Bu verilerin geçerliliği ile ilgili bir takım tartışmalar da yaşanmaktadır. WHO bu sayıyı 1000'de 16,5 olarak vermektedir. Avrupa için ise bu rakam Fransa'da 4,4, Yunanistan'da 6,9 dur. Son senelerde halkımızın sağlık hizmetlerine ulaşımında belirgin bir kolaylık sağlandı. Sağlık Bakanlığı'nın yayınladığı verilere göre son 10 yılda ülkemizdeki hastane sayısı %10, hastane yatağı sayısı %25 artış gösterdi. Bu dönemdeki nüfusumuzun %5 arttığını göz önüne alırsak, göreceli olarak yataklı sağlık hizmetlerinde sayısal bir düzelme sağlandı. Tüm bu ilerlemelere rağmen ülkemizde her 10.000 kişiye 26 hastane yatağı düşerken, Avrupa'da bu rakam 53'tür. Yani hastane hizmetleri açısından hala Avrupa'nın gerisindeyiz. Ayakta verilen hizmetlerde de bir artış sağlandı son senelerde. 2000 başlarında kişi başına yıllık ortalama 2,2 doktor muayenesi yapılırken, şimdilerde kişi başına yıllık ortalama 8,2 doktor muayenesi için müracaat yapılmaktadır. Yani halkımız ortalama 4 kez daha fazla doktora başvurmaktadır. Bu sayı OECD ülkelerinde 6,7 iken, Finlandiya'da 2,7'dir. Tabii doktor müracaatlarında bu düzeyde bir artış yaşanırken, ülkemizdeki toplam doktor sayısı hala çok düşük düzeylerdedir. Ülkemizde her 100.000 kişiye 174 doktor düşerken, bu sayı Avrupa Birliği'nde 325'tir. Bu da bir hasta muayenesinin birkaç dakikada sonlandırılması durumunu ortaya çıkarmaktadır. Doktor açığını kapayabilmek için tıp fakülteleri sayısında büyük bir artış yaşandı. 1990 yılında ülkemizde 25 tıp fakültesi bulunmaktayken, günümüzde bu sayı 74'e yükseldi. Tıp fakültesi zenginliği açısından dünyada 5. sırada yer almaktayız. Bu sayının İngiltere'de 32 Almanya'da 36 olduğunu göz önüne alırsak, sahip olduğumuz tıp fakültesi sayısının ne kadar yüksek olduğunu daha iyi anlayabiliriz. Tabii eğitim kurumlarının sayısında yaşanan böylesine önemli artışlar, beraberinde buralarda verilen eğitimin kalitesi ile ilgili soru işaretleri de ortaya çıkarmıştır. Sağlıklı bir çocuk için en önemli faktör sağlıklı bir anne ve sağlıklı bir gebeliktir. Oysa hala çok sayıda genç kızımız ergenlik döneminde evlenmekte ve anne olmaktadır. Son 20 sene içinde ergen anne oranımız yarı yarıya azalmış olsa da 2013 senesinde her 100 ergen genç kızımızın (15-19 yaş arası) 5 i anne olmaktadır. Bu da beraberinde hem psikolojik olarak hem de fizyolojik olarak annelik görevine hazır olmayan henüz çocuk olan- anneler ve onların bebekleri ile ilgili sağlık problemlerini ortaya çıkarmaktadır. Ülkemizin kadınlarının doğurganlık sayısında (yani kadın başına düşen ortalama canlı doğumda bir azalma gözlenmektedir. Bu sayı 60'lı yıllarda 6 iken günümüzde 2,3'e düşmüştür (Batı bölgeleri 1,9; doğu bölgeleri 3,4). Aslında bu sayı, bir ülke nüfusunun azalmaması ve yenilenebilmesi için gerekli olan 2,1 doğurganlık sayısına çok yakındır. Bu sayı Almanya'da 1,2, İtalya'da 1,4'tür. Ülkemizin ulaştığı 2,3'lük doğurganlık sayısı, nüfusun azalmaması açısından ideal gözükse de bölgeler arası farklılık burada önem kazanmakta ve düzeltilmesi gerekmektedir. Gebelik takibi sağlıklı bir anne, sağlıklı bir doğum ve sağlıklı bir bebek için temel faktördür. Yeterli derecede takip edilen gebelik (yani gebelik sırasında 4 kereden daha fazla muayene olunması) oranı 1990 başlarında %36'lardan, günümüzde %89'lara yükseldi. Yine aynı tarihler arasında sağlık kurumlarında yapılan doğum oranları %60'lardan %97'e çıktı. Bu artışlar hem anne hem de bebek sağlığı açısından çok büyük önem taşımaktadır ve çok olumlu gelişmelerdir. Bu arada anne ve bebek sağlığını kötü yönde etkileyen bir yeni olgu karşımıza çıkıyor: sezaryen doğum. Günümüzde doğumların %50'si sezaryen ile yapılmaktadır. Sadece 15 sene önce bu oranın %20 olduğunu düşünürsek, bu artışın ne kadar hızlı ve ne kadar gereksiz olduğunu da bir kez daha fark etmiş oluruz. Tabii ki sezaryen doğumun gerekli olduğu tıbbi durumlar vardır ve hem anne hem de bebek için hayat kurtarıcı olmaktadır. Ancak bu gereklilik genellikle doğumların %15'i olarak kabul edilmektedir. Yani, görüleceği üzere ülkemizdeki doğumların çok büyük bir kısmı gereksiz bir şekilde sezaryen ile gerçekleştirilmektedir. Oysa bu doğum şekli hem anne hem de bebek için gereksiz bir takım tıbbi sorunlar ortaya çıkarmakta hem de gereksiz hastane yatışları ve tedavilere sebep olmaktadır. Tekrardan normal doğum oranlarımızın arttırılması ve sezaryen doğum oranlarının azaltılması gereklidir. Ancak bunun bir dönem denendiği gibi polisiye yöntemlerle değil de annelerin bilinçlendirilmesiyle yapılması gerekmektedir. Annelerden normal doğum yönünde bir talep ortaya çıkmadan, bu oranların düzeltilmesi mümkün olmayacaktır. Emzirme, sağlıklı bir süt çocuğu (1 yaş altı dönem) ve yine ileri yıllarda sağlıklı bir çocukluk için çok büyük önem taşımaktadır. Annenin bebeği emzirmesi daha ilk dakikalar içinde olmalı ve 6 ay süreyle bebek sadece anne sütü ile beslenmelidir. Oysa doğumdan sonra ilk 1 saat içinde emzirilen bebek oranımız sadece %50'dir. Öte yandan altı aya kadar sadece anne sütü alan bebek oranımız %30'dur. Her iki değer de çok düşük olup, bebek ve çocuk sağlığı için bu kadar önemli olan anne sütünün kullanımı çok yoğun bir şekilde desteklenmelidir. Aşılanma, çocuk sağlığı açısından çok önemli bir koruyucu hekimlik yöntemidir. Bu gün itibarıyla, gelişmiş ülkeler arasında bile en çok sayıda hastalığa karşı aşılama yapan ülkelerden biri konumundayız. Bu tabii ki ülkemiz çocukları açısından çok sevindirici bir durumdur. Aşılama oranları da tek tek her aşı için %90'lar düzeyindeyken, tüm aşıların tam olarak yapıldığı çocuk oranımız %74'tür. Tam aşılama konusunda biraz daha yol almamız gerekmektedir. Genel olarak, hem erişkin hem de çocuklarımızın sağlık parametrelerinde seneler içinde önemli gelişmeler sağlanmıştır. Ülkemizde uygulanan politikaların buna katkısı olduğu yadsınamaz. Ancak dünyada gelişmekte olan ülkelerde de sağlık parametrelerinde düzelmelerin olduğunu ve ülkemizdeki gelişmelerin buna da paralel olarak gerçekleştiğini göz önüne almak gerekmektedir. Değişen sağlık sistemimizin gerçekte neler getirip neler götürdüğünü ise önümüzdeki yıllarda daha net olarak görebileceğiz.


Hastalık taşıyan parazitler, konakçıları hakkında seçici değildir. Hayvandan insana ve insandan hayvana bulaşabilir ve iki türde de büyük popülasyon kayıplarına neden olabilirler. Bilim insanları, ısınan iklimin, durumu daha da kötüleştireceğini söylüyor. Söz konusu hastalıkların birkaç örneğini inceliyoruz. Bir canlı için ölümcül olan bakteri veya virüsler, başka bir canlıya bulaşmak için hızlı bir şekilde mutasyon geçirebilir. Yeni koronavirüs salgını en son örnek olsa da daha önce de bir dizi bulaşıcı ve ölümcül hastalık, hayvanlardan insanlara ve insanlardan hayvanlara sıçramıştı. Türler arası enfeksiyonlar, koşulların patojenleri bir araya getirdiği yerlerde, örneğin hayvan pazarlarında geçiş yaparak yabancı konakçı bulmak için tetikte olabiliyor. Henüz kesin olmasa da yeni koronavirüsün de Wuhan'daki bir hayvan pazarında insana bulaştığı düşünülüyor. Virüsün türler arası transferi, bazı turistik etkinlikler sırasında da gerçekleşebiliyor. Örneğin, egzotik bir ülkedeki bir maymununun kafanızın üstüne tırmanmasına izin vermeniz gibi görünüşte iyi niyetli etkileşimlerde de meydana gelebiliyor; böyle bir durumda iki çeşit mikrop, bağırsağınızda toplanır, viral danslar yapar ve sizi ölümcül, bulaşıcı bir konakçıya dönüştürebilir. Bunlar felaket senaryosu gibi görünse de geçmişte yaşandı ve yaşanmaya da devam ediyor. Hayvanlardan insanlara geçen hastalıklara zoonoz deniyor. Doğrudan dokunuşla veya yemeyle yakalanabildiğimiz üç düzineden fazla ve ısırıklardan kaynaklanan dört düzineden fazla zoonoz hastalık var. Buna karşın insanlardan hayvanlara geçen hastalık örnekleri de var. Bunlara da ters zoonoz deniyor. Birkaç başlık altında inceliyoruz. - Grip salgınları Gribin geçmişi korkutucudur; 1918'de yaşanan grip salgını dünyayı aylar içinde kırıp geçirirken ardında tahmini olarak 50 milyon ölüm bırakmıştı. Bu, kısa bir zaman dilimi için kaydedilmiş tarihteki en ölümcül gripti. Dünya nüfusunun beşte biri enfekte oldu. Esas olarak yaşlıları, çocukları ve bağışıklık sistemi zayıf olanları öldüren bazı grip türlerinden farklı olarak 1918'deki salgın, genç yetişkinleri de sert bir şekilde etkiledi. Bir yıl içinde ortalama yaşam beklentisi 12 yıl kadar azaldı. Bu açıdan baktığımızda, günümüzde birçok ülkede ortaya çıkan domuz gribi salgınları, tarihsel süreçte bugüne değin yaşanan grip salgınlarına kıyasla daha az sayıda ölüme neden olması sebebiyle pek de büyük sayılmaz. Ancak küreselleşmeyle birlikte daha fazla insanın şehirlerde toplanması ve kolayca seyahat etmesiyle birlikte pandemi riski daha çok arttı. Bugün, hükümetler grip salgınlarını ele almak için bilimsel ve lojistik olarak daha hazırlıklı. Yine de domuz gribi halen çok öldürücü ve bu tip salgınlarda bir tane bile aşı geliştirmek aylar ve hatta yıllar sürebiliyor. Bunun bir örneğini de şimdiki yeni koronavirüs salgınında görüyoruz. - Veba Hiçbir hastalık, tek bir salgınının küresel etkisi ve uygarlıkları dize getirmesi açısından 14. yüzyıldaki hıyarcıklı vebayı geçemez. Bu haliyle kara ölüm lakabını alan bu hastalığa, bubonik veba da deniyor. O dönemde Avrupa'dan Mısır'a ve Asya'nın dört bir yanına yayılarak 75 milyon kişinin canını aldı. Ölüm birkaç gün içinde geldi ve çok acı vericiydi. Veba, Yersinia pestis denen bir bakterinin neden olduğu bir hastalıktı. Kemirgenler ve hatta kediler tarafından taşınıyordu. Ancak bu hastalık, insanlar arasında aktarıldığında insan ırkı için en ölümcül halini alıyordu. Semptomlar ateş, titreme, halsizlik ile şişik ve ağrılı lenf düğümleriydi. Bugün bile tedavi edilmezse ölüme neden olabilecek korkunç bir hastalıktan bahsediyoruz. 14. yüzyılın vebası, nadir bakterilerin asırlarca Gobi çölünde uykuda kalmasından sonra ortaya çıkmıştı. 1320'lerde uyandıktan sonra, Çin'den, Asya'nın geri kalanına ve ardından 1347'de İtalya'ya, daha sonra Rusya'ya ticaret yolları boyunca uzanmasıyla dünya çapında yayılım göstermişti. Hastalığın çözümü için bilimden ziyade Tanrı'ya güvendikleri için bazı toplumların iyileşmesi yüz yıllar aldı. - Isırıkla bulaşan hastalıklar Her yıl yüzbinlerce insanı öldüren hayvan ısırıkları, yükselişte olduğu düşünülen bir dizi zoonotik hastalığa neden oluyor. Sivrisinekler bu tip taşıyıcılığa öncülük ediyor: Sıtma her yıl 350 milyondan daha fazla insana bulaşıyor ve çoğu Afrika'daki küçük çocuklar olmak üzere 1 milyondan fazla insanın ölümüne neden oluyor. Sivrisinek kaynaklı dang humması ise yılda yaklaşık 50 milyon insanı enfekte ediyor ve bunların yaklaşık % 2,5'i ölüyor. Sorun büyüyor; böcek kaynaklı hastalık salgınları daha yaygın ve daha şiddetli hale geliyor. Bilim insanları, ısınan iklimin durumu daha da kötüleştireceğini söylüyor. Hayvanlarla ve özellikle de evcil hayvanlarla olan hastalık bağlantımızı gösteren kuduz ise her yıl, çoğunlukla Asya ve Afrika'da olmak üzere, dünya çapında yaklaşık 55.000 kişiyi öldürüyor. Çoğu ölüm, enfekte bir evcil köpekten bir ısırıkla başlıyor, ancak vahşi hayvanlar da kuduz taşıyabiliyor. Ve Meksika'dan Arjantin'e yaklaşık 16 milyondan daha fazla insan, triatominlerin dışkısından bulaşan kronik, sıklıkla ölümcül bir enfeksiyon olan Chagas hastalığından etkileniyor. Chagas, genellikle geceleri içeride tutulan köpekler ve hatta tavuklar tarafından yayılıyor. Bu ölümcül hastalıkları kapmak için böcek veya diğer hayvanlar tarafından ısırılmanıza bile gerek yok. Hantavirüs çoğunlukla geyik fareleri tarafından taşınıyor. Fare dışkılarıyla kontamine olmuş tozu soluyarak bile yakalanabilirsiniz. İştahsızlık, ateş, kusma ve kas ağrıları Faz 1'i karakterize ediyor. Daha iyi hissetmeye başladığınızda ise hastalık yeni bir aşamaya geçiyor; yeni bir ateş ve konfüzyon gelişebiliyor ve hareket etmekte zorluk çekiyorsunuz. Tam olarak tedavi edilemiyor ancak çoğu insan iyileşiyor. Hastalığa yakalananların yaklaşık %1'i ölüyor. - HIV/AIDS AIDS'e neden olan virüs HIV, şempanzelerden ve diğer primatlardan kaynaklanıyor ve ilk olarak -en az bir yüzyıl önce- insanlara bulaştığı düşünülüyor. Bağışıklık sistemini yok ediyor, bir dizi ölümcül enfeksiyon veya kansere kapıyı açıyor. Sözgelimi, tüberküloz, her yıl HIV pozitifle yaşayan milyonlarca insanın yaklaşık dörtte birini öldürüyor. 2007 yılının sonunda -yılda 2,7 milyon yeni vaka dahil olmak üzere- yaklaşık 33 milyon insanda HIV vardı ve yıl boyunca yaklaşık 2 milyon (270.000'i çocuk) insan ölmüştü. HIV enfeksiyonlarının üçte ikisi Sahra altı Afrika'da vuku buluyor. - Kedi-insan etkileşimli hastalıklar: Toksoplazma ve helicobacter Toxoplasma gondii tuhaf bir parazit; insan nüfusunun yarısından fazlasının beynini enfekte ediyor. Nevrotiklik riskini arttırdığı ve şizofreniye katkıda bulunabileceği düşünülüyor. Birincil konakçı ise mikrobun cinsel olarak ürediği ev kedileri. Dışarıda dolaşan kediler bu paraziti almaya daha yatkın. İnsanlar ise bu hastalığı, kedinin dışkısından alıyor. Söz konusu parazit ayrıca diğer birçok memelide de bulunuyor. Başlangıçta, insanlarda tipik olarak grip benzeri semptomlar veriyor. Bazı bilim insanları, bu parazitin insan davranışını tüm kültürleri etkileyecek kadar değiştirdiğini düşünüyor. Bir çalışma, T. gondii enfeksiyonu prevalansı yüksek olan ülkelerin de ortalama nevrotiklik puanlarının daha yüksek olduğunu buldu. Bir de işin diğer boyutu var; yani insanlardan kedilerden bulaşan hastalıklar. Helicobacter pylori de bunlardan biri. Bilim insanları, binlerce yıl önce erken atalarımızdan birini yiyen büyük bir kedinin bağırsaklarında, midede ülsere neden olan bu bakterileri buldu. İnsanlardan kedilere geçen bu hastalık aslanlara, çitalara ve kaplanlara kadar yayıldı. Büyük kedilerde halen devam ediyor. - Ebola Ebola, Orta Afrika'daki goril ve şempanzeler için yaygın bir tehdit olmakla birlikte, enfekte hayvanı yiyen insanlara da bulaşıyor. Enfekte olmuş bir kişinin kan veya vücut sıvılarıyla temas ederek insandan insana da bulaşıyor ve 1970'lerin ortalarına kadar uzanan birkaç salgının her birinde birkaç yüz kişiyi birden öldürdü. Korkunç semptomlar gösteriyor; ani ateş, şiddetli halsizlik, kas, baş ve boğaz ağrısı, ardından kusma, ishal, döküntü, böbrek ve karaciğerde fonksiyon bozukluğu ve bazı durumlarda hem iç hem de dış kanama. Suşa bağlı olarak % 25 ila % 90'ı arasında bir ölümcüllüğe sahip. Araştırmacılara göre Ebola, yarasalar tarafından da taşınabiliyor çünkü yarasalara bulaştığında ölmüyorlar. - Primatlar ile insanlar arası geçişler Vahşi hayvan popülasyonlarını incelemek zor olabilir. Ancak bilim insanları Tanzanya'daki Gombe Deresi Milli Parkı'ndaki şempanzelerin çocuk felcini insanlardan kaptığını düşünüyor. Almanya'daki Robert Koch Enstitüsü ve Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü'nden yaban hayatı epidemiyoloğu Fabian Leendertz, gorillerin, insanlardan -cinsel yolla bulaşmayan- Ekvator frengisini kaptığına yönelik şüpheleri bulunduğunu söylüyor. Dahası Batı Afrika'daki goril ve şempanzeler, insanlar tarafından sürülen sığırlardan kaynaklanmış olabilecek şarbon salgınları tarafından öldü. Ancak Leendertz bu olaylara ormanlarda doğal olarak bulunan şarbonun neden olabileceğini ifade ediyor. Bununla birlikte ekoturizm, Afrika şempanzeleri arasında solunum yolu hastalıklarının patlak vermesine neden oluyor. İnsan Solunum Sinsisyal Virüsü ve İnsan Metapneumovirus , gelişmekte olan ülkelerdeki bebeklerin ölümüne neden oluyor. Neredeyse tüm insanlar bu mikroplarla temas etmiş halde ve bu nedenle doğal olarak onlarla savaşmak için tasarlanmış antikorlar geliştirmiş durumda. Doğrudan insanlardan büyük vahşi maymunlara bulaşan virüsler, 1999 ve 2006 yılları arasında Batı Afrika'nın bir bölümünde şempanzelerin tüm popülasyonlarını öldürmüştü. İnsanlar da primatlardan hastalık kaptı. Kasık biti de bunlardan biri. Bilim insanlarının 2007 yılında yaptığı açıklamaya göre, muhtemelen gorillerle uyuyarak değil ama goril yuvalarında uyuyarak veya gorilleri yiyerek bu hastalığı kaptık.


Kristal halindeki sodyum ve klorürün karışımı olan tuz, sanıldığı gibi yalnızca beyaz renkte değildir. Bronz, pembe, siyah, kırmızı, gri ve hatta yeşil renkli de olabilen tuz, deniz suyundan ya da tuz madenciliği ile topraktan çıkarılır. İşlenme şekline bağlı olarak toz veya kaya halinde olabilir. Tuz yalnızca şekli ve rengi açısından değil, yapısı ve lezzeti açısından da farklılık gösterir. Bazı tuz çeşitlerine iyot gibi mineraller eklenirken, bazıları da birbirlerine yapışmamaları, topaklanmamaları için kimyasallarla karıştırılır. Sofra tuzu en yaygın kullanılan tuz tipidir ve genellikle tuz madenlerinden elde edilir. Çıkarılmalarının ardından saf sodyum klorür olarak kalana kadar işlenir ve minerallerinden arındırılır. Aynı zamanda içerisine topaklanma karşıtı maddeler de eklenir. İyot eksikliğine karşı sofra tuzuna iyot katılır. Günümüzde çoğu kişinin günde 225 mikrogramdan çok daha az bir iyot oranına ihtiyaç duyduğu biliniyor. Deniz ürünlerinde, birçok koyu yeşil sebzede ve elbette deniz tuzunda doğal olarak iyot bulunuyor, dolayısıyla beslenme düzeninde bu gıdalar yeterli oranda bulunan kişilerin iyot desteği alması gerekmez. Doğal deniz tuzu, sıradan sofra tuzunun yerine kullanılabilecek sağlıklı bir alternatiftir. Deniz suyunun buharlaştırılmasıyla elde edilen deniz tuzu genellikle işlenmemiştir ve sofra tuzundan daha iri taneli olur. Aynı zamanda hangi denizden çıkartıldığına bağlı olarak çinko, potasyum ve demir gibi birçok minerali de içerir ve bu da deniz tuzuna daha kompleks bir lezzet profili sağlar. Deniz tuzu çok genel bir terimdir ve aslında aşağıda belirtilen birçok tuz türünü de kapsar. Pakistan'ın Himalaya Dağları'ndaki Khewra Tuz Madeni'nden el emeği ile çıkarılan Himalaya tuzu dünyadaki bütün tuz türleri arasında en saf olanıdır. Geçen zaman ve maruz kaldığı yoğun basınç nedeniyle içinde onlarca mineral barındırır ve işlenmiş sofra tuzundan ya da saf deniz tuzundan çok daha belirgin ve sert bir lezzet katar. Rengi hafif grimsi beyazdan koyu pembeye çok farklı tonlara sahiptir. İçerisinde insan vücudunda bulunan 84 doğal mineral ve elementler bulunur. Himalaya tuzu mutfakta olduğu kadar spa'larda da kullanılır. Sert aroması sebebiyle hem pişirme hem de terbiye etme tuzu olarak kullanılabilen pembe Himalaya tuzunun işlenmemiş hali marketlerde tuz lambası olarak karşımıza çıkar. Gri tuz, genellikle Fransa'nın Atlantik kıyısındaki Brittany bölgesinden, gelgit birikintilerinin dibinden çıkartılır. Nemli, işlenmemiş bir tuz türü olan gri tuz, kökeni Demir Çağı'na kadar uzanan tahta aletler ve yöntemler yolluyla el ile çıkartılır. Gri tuza nemini, iri taneli yapısını, grimsi rengini ve çok tuzlu tadını bu çıkartma yöntemi ve çıkartıldığı mineral yüklü deniz suyu verir. Gri tuz hem balık hem de kırmızı et için uygun bir pişirme ve terbiye etme tuzudur. Nepal dilinde siyah tuz anlamına gelen ve siyah Hint tuzu olarak da bilinen kala namak, kömür, şifalı otlar, tohumlar ve ağaç kabuğu ile bir kavanoz içinde bekletilir; ardından 24 saat boyunca fırın ateşinde bırakılır ve soğutulduktan sonra yıllandırılır. Bu süreç kala namak'a kırmızımsı siyah rengini ve yumurtanın o kükürtlü aromasını verir. Genellikle vegan ve vejetaryen yemeklerde, yumurta kullanılmayan tariflere yumurta tadını katmak için kullanılır. Deniz tuzundan buharlaşma, kaynatma ya da diğer yöntemlerle elde edilen bu tuz türü ince plakalar ve şekilsiz parçalar halinde bulunur. Hafif, tuzlu bir tat veren tuzun mineral içeriği düşüktür. Bu yassı parçalar çabuk eridiğinden lezzetini de çabuk verir. Özellikle kırmızı ette kullanmaya uygundur. Hiwa Kai olarak da bilinen bu tuz türü Hawaii'nin volkanik adalarından çıkarılır. İçerisinde bulunan aktif kömür sayesinde eşsiz bir siyah rengi, ipeksi bir yapısı ve lezzet artırıcı özellikleri vardır. İri taneler halinde bulunan siyah Hawaii tuzu, öğütücüler ile toz haline getirilir. Bu işlenmemiş kırmızı tuz adını ve rengini, tuzun demir oksit içeriğini yükseltmesi için eklenen kırmızı, demir yüklü volkanik kilden alır. Yüzyıllardır arınma ve kutsama gibi dini törenlerde kullanılan bu tuz aynı zamanda özellikle Hawaii mutfağının en önemli malzemelerinden biridir. İçerisindeki kil, bu tuz türüne, normal deniz tuzuna kıyasla daha yumuşak ve topraksı bir tat verir. Odun ateşi üzerinde iki hafta boyunca ağır ağır tütsülenmiş bu tuz türü, yemeklere yoğun ve isli bir tat verir. Kullanılan oduna ve tütsülenme süresine göre lezzeti değişen bu tuz, çorbalara, salatalara, makarnalara ve sandviçlere ilave edilir. Izgarada ya da fırında yapılan yemekler için güzel bir tercih olan tütsülenmiş tuz, özellikle somon balığının pişirilmesinde kullanılır. Turşulama ve salamura yapımı için kullanılan bu tuz türünde iyot, topaklanma karşıtı maddeler ya da deniz tuzunda bulunan iz minerallerin çoğundan bulunmaz. Bu son derece saf tuz ile turşu kurulan sebzelerde renk değişimi veya doku bozulması olmaz. Bu nadir görülen tuz türü, İran'ın belirli bir bölgesindeki tuzlu su göllerinden çıkarılır. Diğer işlenmemiş tuzlar gibi mavi İran tuzunda da bol miktarda mineral bulunur, fakat mavi rengini içerdiği minerallerden değil eşsiz moleküler yapısından alır. Eklendiği yemeklere hafif tatlı bir lezzet katar.


Günlük hayatta uçuk olarak tanımladığımız tabloyu yaratan aslında viral bir enfeksiyondur. Herpes simplex adlı virüsle oluşur. Bu virüsün iki tipi vardır. Tip Herpes simplex genellikle direncimiz düştüğünde ağzımızın burnumuzun etrafında çıkan uçukları yapan tiptir. Tip 2 ise çoğunlukla genital bölgede lezyonlara sebep olur. Fakat her iki tip virüs de aslında tüm vücut yüzeyinde herhangi bir bölgede hastalık yapabilirler. Yani Tip 1 virüs ile genital bölgede ya da Tip 2 ile dudakta uçuk çıkarmak mümkündür. Uçuk kendini deride göstermeden yaklaşık bir gün önce hastaların çoğu çıkacağı bölgede bir kaşıntı, yanma veya batma hissedebilirler. Önce pembemsi bir kızarıklık ve kısa sürede üzerinde beliren küçük çaplı su toplamalar ile uçuk deride belirir. Bu lezyon dokunmakla hassas, acılıdır. Bu su toplamalara vezikül adı verilir ve kısa bir süre içinde patlayarak kabuklaşma safhasına geçerler. Birkaç gün içinde kabukların dökülmesi ile de uçuk lezyonu iyileşmeye başlar. Uçuk tedavi uygulanmasa da kendiliğinden geçen bir tablodur. Bu süre yaklaşık olarak 7-10 gün gibidir. Klinik tipler Oral Herpes ve Genital Herpes şeklinde kabaca ikiye ayrılabilir. Oral herpeste lezyonlar genellikle dudaklarda ve ağız çevresindedir. Bazen bu bulgular yüzün daha farklı alanlarında da gözlenebilir. Hatta ağız içinde, dilde de olması mümkündür. Genital herpeste ise lezyonlar cinsel organlar kadar anüs etrafı, kaba etler ve kadınlarda vajina içinde de olabilir. Uçuk ile beraber atağın şiddeti ile orantılı olarak grip benzeri semptomlar, yani ateş, baş ağrısı, kırıklık, lenf bezlerinde şişme gözlenebilir. Genital uçuğu olan hastalarda yine lezyonun yerleştiği bölgeye bağlı olarak hastalarda idrar yaparken yanma gibi şikayetler de olabilir. Herpes enfeksiyonu gözde olduğunda bu ciddi bir durumdur. Bazen tek, bazen ise her iki gözü de tutabilir. Ağrı, ışığa hassasiyet ve batma hissi yaratır. Derhal tedavi edilmez ise gözde kalıcı hasar oluşabilir. Uçuğun iyileşirken bıraktığı nedbe dokusu nedeni ile görmede bozulma hatta kayıp olabilir. Herpes simplex Tip 1 çoğu insana çocuklukta bulaşır. Bulaşmada yakın kontakt önemlidir. Öpüşmek, örneğin bir çocuğun yanağını okşamak, çatal, kaşık, bardak, havlu, dudak kremi, ruj, traş takımı gibi başkasına ait kişisel nesleri kullanmak Tip 1'in bulaşmasında en sık yollardandır. Deri teması ile bulaştığından aile bireylerinden, erişkinlerden ya da diğer çocuklardan bulaşma küçük çocukluk yaşlarında daha kolay gerçekleşebilir. Herpes simplex Tip 2 ise sıklıkla cinsel ilişki ile bulaşır. Aktif olarak uçuğu olmasa da bir birey virüs saçabilmektedir. Bu durumda tıpta asemptomatik viral dökülme olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle Herpes simplex virüsü taşıyan ama o sırada uçuğu olmayan bir insanın deri teması ile başkalarına virüs bulaştırması mümkündür. Bu da bu virüsün tüm dünyada çok yaygın olmasının sebeplerinden biridir. Bir kere Herpes Simplex virüsü ile karşılaşan ve enfekte olan kişide virüs yaşam boyu kalır. Uçuğu olmasa da o insan Herpes Simplex taşıyıcısıdır. İlk enfeksiyon atağı geçtikten sonra virüs deri hücrelerinden sinir hücrelerine göçer ve orada yerleşir. Bu hücrelerde uyuyan virüs stres, hastalık, ateş, aşırı güneşe, aşırı soğuğa maruz kalmak, adet dönemi, cerrahi girişim gibi direnci düşüren faktörlerle uyanır, aktive olur ve tekrar deride uçuk yapar. Uçuğunuz olduğunda dermatolog bunu görerek tanır; yani tanı koymak için büyük çoğunlukla muayene yeterlidir. Bazı durumlarda su toplama safhasında bu sıvıdan süprüntü alınarak laboratuarda tanı kesinleştirilebilir. Eğer muayene sırasında bir uçuğunuz yok ise kan testi ile de herpes virüsü taşıyıp taşımadığınız anlaşılabilir. Herpes simplex virüsünün deri ve sinir hücrelerinden kaybolmasını sağlayarak virüsü tümüyle uzaklaştıran bir tedavi mevcut değildir. Yapılan tedaviler semptomatiktir, yani uçuk ataklarını daha rahat geçirmenize ve atak sıklığının azalmasına yardımcı olurlar. Çoğu hastaya antiviral tedavi önerilir. Bu genellikle antivirütik ilacı içeren bir krem şeklindedir. Bu kremler kaşıntı, batma, yanma şeklindeki şikayetlerin hafiflemesine ve çabuk geçmesine yardımcı olur. Tedavide antiviral etkili tabletler de kullanılabilir. Bu tabletler de kremler gibi atak şiddetini azaltırken, uçuğun yayılmasını engeller ve atakların daha seyrek ortaya çıkmasını sağlarlar. Yine de bu tedaviler enfekte insanların etrafa virüs saçmasını da engellerler. Bulaşmadan sonraki ilk lezyonlar genellikle en ağır ve şiddetli geçen ataktır. Sonraki atakların bazıları hastanın hiçbir subjektif yakınma hissetmeyeceği kadar hafif de geçebilir. Uçuğunuz olduğunda başkalarını öperek selamlamaktan kaçının, kişisel eşyalarınızı paylaşmayın, uçuklu deri bölgesine ellediğinizde sonrasında mutlaka elinizi yıkayın, hatta ilacınız olan kremi sürerken elle değil bir kulak temizleme çubuğu ile sürmeye özen gösterin. Gebelikte uçuk özel bir önem taşır. Zira normal doğum sırasında bebeğe bulaşma riski vardır ve yenidoğan için herpes simplex enfeksiyonu çok tehlikeli, bebeğin hayatını tehdit eden ya da kalıcı sakatlıklar olmasına yol açabilecek bir enfeksiyondur. Bu nedenle uçuk virüsü taşıyorsanız ya da eşinizde genital herpes var ise gebe olmanız durumunda bunu mutlaka doktorunuz ile paylaşın. Gebeliğin doğuma yakın döneminde bebeğe bulaşmaması için ilaç kullanmanız gerekebilir. Bu yazı HBT'nin 104. sayısında yayınlanmıştır.


Alzheimer dünya genelinde en sık görülen nörodejeneratif hastalıklardan biri olmasına rağmen, demansın nedenleri hala tam olarak aydınlanmış değil. Gerçi bazı genetik Alzheimer biçimleri yok değil ama vakaların yüzde doksan beşi nedeni bilinmeyen biçimlere uzanıyor. İnce toz, alüminyum ve diğer zararlı maddeler gibi çeşitli çevre faktörleri hatta periodontitis bakterileri ve belli başlı virüsler de olası adaylar arasında. Şimdi ise gözler Herpes simplex yani uçuk virüsüne çevrildi. Bu virüs bir enfeksiyonun ardından yaşam boyu bedende kalarak, cildin sinir uçlarında ve iletken sinir liflerinde yuvalanıyor. Virüs etkin hale geldiği zamansa dudaklarda uçuklamalar görülür. Ender durumlarda ise beyne kadar sızıp, beyin iltihabına yol açabiliyor. Son zamanlarda birçok araştırma, uçuk virüsü ve Alzheimer arasında bir bağlantının bulunabileceğini gösterdi. Mesela Alzheimer hastalarının amyloid plaklarında uçuk virüsü tespit edildiği gibi Tayvanlı araştırmacılar da uçuk enfeksiyonunun Alzheimer hastalığı riskini yükselttiği göstermişti. Tufts Üniversitesi'nden Dana Cairns şimdi bu konuyu daha yakında inceledi. Bu amaçta nöronsal kök hücrelerinden, insana ait beyin hücreleriyle iki ve üç boyutlu doku kültürleri yetiştirilmiş. 3D kültürlerindeki hücreler ipek proteininden oluşan halka biçiminde bir iskelet üzerinde büyüyerek, yetişkin beynindeki gri ve beyaz maddeye benzeyen tabakalar oluşturmuşlar. İşte araştırmacılar bu doku kültürlerine uçuk virüsü bulaştırarak gelişmeleri izlemişler. Ve uçuk enfeksiyonundan sadece üç gün sonra yoğun bir biçimde büyük amyloid plaklar oluşmuş ve bu plakları tetikleyen enzimler de daha fazla salgılanmaya başlanmış. Ayrıca dokunun özel olarak renklendirilmesiyle, Alzheimer için tipik olan Tau proteinlerinin de çoğaldığı görülmüş. Virüsler ayrıca nöronların gen etkinliğini de değiştirmişler. Araştırmacılar Alzheimer ile bağlantılı olan kırk genin aşırı derecede etkinleştiğini fark etmişler. Tüm bunların beyin hücreleri için vahim sonuçları oluyor. Enfeksiyondan bir hafta sonra doku modelinde ölü beyin hücreleriyle bölgeler görülmeye başlanmış. Nöronların azalması, dokuda iltihaplanma ve beyin hücreleri arasındaki iletimin kısıtlanması gibi tüm gelişmeler Alzheimer hastalarında da görülmekte diyor araştırmacılar. Tüm bunlar uçuk virüsü ve Alzheimer arasında bir bağlantının bulunduğunu gösteriyor ki bu bağlantı ikinci bir deneyle de kanıtlanmış. Araştırmacılar bulaşık doku kültürlerini uçuk tedavisinde kullanılan Valaciclovir ilacıyla tedavi edince Alzheimer için tipik olan gelişmeler en azından yavaşlatılmış. Bu da bu ilacın Alzheimer tedavisinde veya korunma amaçlı kullanılabileceği anlamına geliyor. Ancak bu konunun ayrıntılı bir şekilde araştırılması gerekiyor.


Belirli bir nesne ya da durumla ilgili aşırı korku hali fobi olarak adlandırılır. Uçuşla ilgili aşırı korku duyulması durumu ise aerophobia yani uçuş fobisi olarak tanımlanır. Uçuş fobisi, yıllarca uçağa rahatlıkla binen insanlarda türbülansın olduğu zorlu bir uçak yolculuğu veya çocuk sahibi olduktan hemen sonra beklenmedik şekilde ortaya çıkabilir. Yapılan araştırmalara göre, uçuş fobisi olan kişilerin yüzde 73'ü uçuşla ilgili mekanik problemlerden korkmaktadır. Havacılık hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak uçak korkusunu artırırken, uçak kazalarının çok ayrıntılı bir şekilde medyada yer almasının etkisinin de bu korku etkenlerinden biri olduğunun göz ardı edilmemesi gerekiyor. Bazı kişilerde uçak korkusunun bileti almayı planladıkları andan itibaren kaygılı bir bekleyişle başlar. Uçuş tarihine kadar artarak devam eden bu kaygı uçağa binilmemesine ya da uçuş sırasında sakinleşmelerine yardımcı olacak ilaç ya da alkol gibi maddeler kullanmalarıyla sonuçlanır. Uçuş fobisi, tatillerin karayoluna bağımlı olması dışında iş hayatını da kısıtlaması nedeniyle hayatı oldukça olumsuz etkileyen bir rahatsızlıktır. Uçuş fobisi, genellikle ayrıntıcı, mükemmeliyetçi, kontrolcü ve stresle baş etmede sorunlar yaşayan kişilerde daha yaygın olarak görülür. Uçağa binerken yaşanan korkunun altında yüksekte, kapalı ve dar ortamda bulunmaktan korkma, çıkamayacakları bir durumda bulunmaktan korkma, kontrolün başkasında olması gibi korkular da bulunabilir. Bunların dışında, deniz üzerinden uçma, kontrolü kaybetme, sevdiklerinden ayrı kalma, ölürse geride bırakacakları için endişeli olma, panik atak geçirme, kusma, bayılma gibi birçok başka durumla ilgili kaygı duyuyor olabilirler. Kişinin kendisine özellikle 'Uçuş sırasında en çok neyin olmasından korkuyorsun?' sorusunu sorması, bu korkuyu yenebilmesinin ilk adımıdır. Bu sorunun cevabı, genellikle kişinin sadece uçuş sırasında değil, hayatının başka alanlarında da irili ufaklı sorunlar yaşamasına neden olmaktadır. Fobi bir korkaklık durumu değildir. Uçak fobisi olan pek çok kişi günlük yaşamlarında cesur ve başarılı kişilerdir. Uçuş fobisi bir hastalıktır, tedavisi de mümkündür. Depresyon, kaygı bozukluğu, panik bozukluk, alkol kullanım bozukluğu gibi başka psikiyatrik rahatsızlıkların bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Örneğin depresyonun varlığında daha önceden var olan fobik belirtiler şiddetlenebilir. Başka bir rahatsızlık varsa, tanıya ve şiddetine bağlı olarak ilaç tedavisine başlamak gerekebilir. Tek başına uçuş fobisi, toplumdaki genel yargının aksine, psikoterapi ile kısa sürede başarıyla tedavi edilebilmektedir. Tedaviye yanıtı belirlemede şikayetin şiddeti, süresi, hayatı etkileme derecesi ve daha önceki tedavilere alınan cevaplar etkili olacaktır. Fobilerin gelişiminde uçuşla ilgili hoş olmayan deneyimlerin neden olabileceği koşullanma, evrimsel olarak veya çevreden öğrenerek koşullanma olmadan öğrenme ya da çocukluk yıllarındaki şiddetli korkuların bilinç dışında başka bir objeye kanalize olması sonucu ortaya çıkan psikodinamik olmak üzere üç modeli vardır. Psikoterapide tercih edilen yöntemlerden biri, sistematik duyarsızlaştırmadır. Bu yöntemde, aşamalı olarak hastanın korkusunun üstüne gitmesi ve alışması hedeflenmektedir. Ancak, uçak fobisinde bu alıştırmaları yapmak her hasta için mümkün olmayabilir. Alınan ama kullanılmayan biletler terapinin bir parçası olmasına rağmen, hastanın başarısız hissetmesine sebep olabilir. Bu yüzden imgesel duyarsızlaştırma da sıklıkla kullanılan yöntemlerden biridir. Hastanın uçağa binmekle ilgili senaryosu çalışılır ve korkulan durumlarla zihinsel tasarımında karşılaşması sağlanabilir. Ayrıca her seansın kaydedilerek evde dinlemesiyle alıştırma evde devam ettirilebilir. Bu yöntem de gerçek durumla karşılaşma kadar yarar sağlamaktadır. Birçok kaygı bozukluğunun tedavisinde kullanılan göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme olarak adlandırılan EMDR tedavisi, başka fobilerde olduğu gibi uçuş fobisinin tedavisinde de etkilidir. EMDR, uçuş fobisinin gelişiminde etkisi olduğu düşünülen üç modeli de kapsayan bir yöntemdir. EMDR ile altta yatan veya hazırlayan diğer travmatik anılar da analiz gibi yıllar süren bir terapi yöntemine gerek kalmadan çalışılabilmektedir. İlk aşamada geçmiş anılarla ilgili sıkıntıların giderilmesi hedeflenir. İkinci aşamada korku tepkisini başlatan uyaranların etkisine karşı koşullanma tersine çevrilir. Son aşamada ise hasta uyaranla gelecekteki karşılaşmalar için hazırlanır. Genellikle gergin kişiler omuzlarını yukarı doğru kasarak oturur. Uçuş öncesinde veya sırasında, kişi gergin hissettiğinde pratik bir yöntem olarak öncelikle omuzlarını serbest bırakabilir. Omuzları yukarı aşağı hareket ettirip, sonra da omuz başı aşağıda kalacak şekilde oturulabilir. Ayrıca, nefesi kontrol etmek de kişiyi rahatlatacaktır. Hızlı ve küçük nefesler kaygıyı besler. Bunun yerine bir pipetten nefes alır, verir gibi yavaş ve uzun nefesler kalp atımlarını da yavaşlatacaktır. Beden belirtilerini takip etmek de kaygı düzeyini artırır. Bedenine odaklanmak yerine, uçuş sırasında arabada gittiğini hayal etmek, herhangi bir sallantıyı engebe gibi düşünmek ve arabanın penceresinden akan güzel bir manzarayı izler gibi düşlemek gevşemeye yardımcı olacaktır. Hayal gücü kuvvetli olmayan biri ise, çevresindeki başka ayrıntılara dikkat edebilir. Burada genellikle yapılan yanlış, hosteslerin tavırlarını incelemek ve uçuşla ilgili anlamlar yakalamaya çalışmaktır. Uçuş fobisi olan kişi rahat görünen başka bir yolcuyu inceleyebilir ve kim olduğunu tahmin etmeye çalışabilir. Ya da uçuş sonrasında kendi yolculuğunun keyifli kısımlarını hayal edebilir, planlar yapabilir. Dikkatini bedeninden ve uçuşla ilgili düşüncelerden uzaklaştırmaya yardımcı olacak kitap, dergi, sevilen bir dizinin yüklendiği bir tablet veya atıştırmalık bir şeyler uçuş için getirilebilir. Uçuş süresi kişinin kendine hiç ayıramadığı ve keyif alacağı bir vakit olarak düşünülebilir. Bu yazı HBT'nin 83. sayısında yayınlanmıştır.


Anılarımız duygularımızı, düşüncelerimizi ve deneyimlerimizi biçimlendirir. Anılar sayesinde öğrenebiliyor ve yeni deneyimler biriktirebiliyoruz. Bununla birlikte bellek bir tür zihinsel sabit diskten çok daha fazlası. Hatırlamak ve unutmak, bellekte depolanmış olanlarla değiştirilebilen dinamik süreçler. Mesela yeni izlenimler hatırlamayı kolaylaştırabilir, tamamlayabilir ya da canlandırabilir. Araştırmalardan bilindiği üzere, bellek gücü belli bir kronolojik sırayı izler. Daha belleğe kaydedildikten bir müddet sonra ilk ayrıntılar hızlı bir şekilde donuklaşır ve daha sonra ise unutma eğrisi alçalır. Bunun sonucunda ise zamanla bilgiyi daha kötü hatırlamaya başlarız. Fakat arada bir hafızamızı tazelediğimizde bu durum değişebilir, mesela öğrendiğimiz kelimeleri hatırlamaya çalışarak. Buna göre anıların tazelenmesi, zamana bağlı unutkanlığa ara verebilir. Ancak bu aranın kısa vadeli mi yoksa uzun vadeli mi olduğu ve unutmanın saatini yeniden mi başlattığı bilinmiyordu. Araştırmalar, anıların seçici olarak hatırlanmasının anıları güçlendirmekle kalmayıp, aynı zamanda öğrenilen bilgilerin daha kolay hatırlanmasını da sağladığını göstermiştir. Bu olgunun arkasında ne olduğunu açıklığa kavuşturmak isteyen araştırmacılar, anılara seçici erişimin etkisini daha ayrıntılı bir şekilde incelediler. Bunun için de 700 kadar üniversite öğrencisi 15 sözcüklü bir listeyi veya bir metin parçasını ezberledi. Kontrol grubundaki katılımcılar, bellek testinde öğrendiklerini tekrarlamadan önce bir süre için başka şeylerle meşgul edildi. Test ile öğrenme süresi arasındaki aralıklar alt gruplara göre değişiyordu. Geriye kalan katılımcılar, öğrenme ve test arasında seçici bir şekilde hatırlamaya çalıştılar. Hatırlamalarına yardımcı olması iççin 15 kelimeden 10 tanesinin ilk harfini görebiliyorlardı ve bu harflere göre kelimeleri tamamlamaları gerekiyordu. Bu görev alt gruplara göre otuz dakika ila üç saatlik arayla verildi. Bu katılımcılar da farklı aralıklarla asıl bellek testini yaptılar. Beklenildiği gibi öğrenilenleri hatırlamak tüm gruplarda zaman geçtikçe zorlaştı. Ancak arada bir kelimelerin bazılarını hatırlamaya çalışanlar, bilgileri daha uzun süre ve daha iyi bir şekilde hatırlamaya devam ettiler. Belli başlı bilgilerin hatırlanmasından hemen sonra aynı zamanda öğrenilen diğer kelimeler de daha iyi hatırlandı. Bu da seçici hatırlamanın zamana bağlı unutma sürecini böldüğü anlamına geliyor ve bu da tekrar tekrar hatırlamanın bellek içeriklerine ulaşmayı kolaylaştırdığını söyleyen teoriyi destekliyor. Bu bilgiler, öğrenmedeki gündelik deneyimleri açıklayabildiği gibi aynı zamanda belleğin ne şekilde güçlendirilebileceğini göstermekte. Bir şeyleri öğrendikten yarım saat sonra öğrenilenlerin bir kısmının hatırlanmaya çalışılması, daha sonraları bu bilgilerin hatırlanmasını kolaylaştırmakta diyor araştırmacılar.


Avokado, balkabağı, turp, somon, yumurta, ceviz, nar, kuşkonmaz... İyi beslenme, üreme sağlığı konusunda çok önemli bir faktör. Her gün, hormonlarımızı bozan kimyasallarla, yumurta ve sperme zarar veren serbest radikallerle ve vücudumuzu negatif etkileyen stresle karşı karşıyayız. Yapılan araştırmalar büyükanne ve büyük babalarımızın beslenmesinin, iki jenerasyon sonrasının taşıdığı ölüm riskiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Yani, es geçtiğimiz beslenme düzeni, nesilleri etkileyebiliyor. Çocuk sahibi olmak da bir çiftin alabileceği en büyük sorumluluklardan biri. Bu yüzden yediklerimiz çok önemli. Sağlıklı gebelik için iyi kalitede spem ve yumurta şart. Avokado: Mükemmel bir vitamin, lif, esansiyel yağ, mineral, protein ve karbonhidrat kaynağıdır. Özellikle E vitamini açısından çok zengindir. Yapılan çalışmalarda döllenmiş yumurtanın rahme tutunmasında faydalı olduğu görülmüştür. Aynı zamanda folik asit bakımından çok zengindir. Alırken olgun olanları tercih edilmelidir. İnce ince dilimlenerek tüm öğünlerde kullanılabilir. Balkabağı: Yenebilecek en sağlıklı ve besleyici sebzelerden biridir. Vitamin, mineral ve lif kaynağıdır. Çok iyi bir antioksidandır. Bol miktarda beta karoten içerir ki bu progesteron hormonunun üretimine yardım eder. Sperm sayısını ve kalitesini iyileştirir. Turp: Mükemmel bir antioksidan olan resveretrol içerir. Bu madde yaşla ilgili kısırlıkta önemlidir. Kan akımını düzenleyen nitrat açısından da zengin olduğu için atletler tarafından da bolca tüketilir. Bu özelliği sayesinde tüp bebek tedavisinde de embriyonun tutunmasını olumlu etkilemek için bolca tüketilmesi önerilir. Somon: Büyük bir protein kaynağıdır, aynı zamanda antiimflamatuar etkiye sahip omega 3 içerir. Araştırmalar kadın üremesinde omega 3'ün optimal seviyede olmasının çok önemli olduğunu ortaya koymuştur. Genel sağlık açısından da kalp-damar, beyin ve göz sağlığı konusunda mükemmel bir gıdadır. Yumurta: Çok besleyici ve zengin bir gıdadır. İçerdiği kolinin fetal gelişim üzerine olumlu etkileri bildirilmiştir. Aynı zamanda vitamin, mineral ve yağ içeriği yoğundur. Mükemmel bir protein kaynağıdır. Ceviz: Adeta bir sağlık paketi olan cevizin en önemli özelliklerinden biri, prostat ve meme kanseri riskini azaltmasıdır. Omega 3 ve E vitamini açısından zengin olup, sperm kalitesini olumlu etkiler. Benzeri sert kabukluların adeta kralıdır. Özellikle günde bir avuç cevizin sperm kalitesini, sayısını artırdığı ve şeklini düzelttiği bilinmektedir. Kinoa: Çok besleyici küçük taneciklerdir. Gluten içermez, vitamin, mineral açısından çok zengindir. Karbonhidrat içeriği açısından kuskus ve buğdaya mükemmel bir alternatiftir. Gerçek bir süper gıdadır. Su teresi: Turpgillerden bir sebze olup, zengin vitamin C, K, kalsiyum, beta karoten ve iyot içeriğine sahiptir. Batı tipi diyette pek kullanılmaz. Müthiş bir antioksidandır. Serbest radikallerin sebep olduğu hasarı yavaşlatır ve önler. Ayrıca DNA hasarı tamiri sayesinde anti-kanser özellikleri vardır. Nar: Başta vitamin C ve K olmak üzere folik asit ve diğer minareller açısından da zengindir. Anti aging, anti kanser özellikleri vardır. Kalp damar ve kemik sağlığını olumlu etkiler. Anti enflamatuardır. Eski Pers'te verimin ve üremenin sembolü olarak da kullanılmıştır. Aşırıya kaçmadan içilen nar suyu gebelik esnasında da çok faydalıdır. Kuşkonmaz: Zengin bir vitamin C ve folat kaynağıdır. Öğünlere eklenmesi oldukça faydalıdır. Hem kadın hem de erkek üreme kapasitesini olumlu etkiler.