Yüksek dozlarda arsenik ve kurşun gibi ağır metallerin zehir etkisi yarattığı, kanser riskini artığı çoktandır biliniyor. Ancak şimdi yeni bir meta-analiz, ağır metallerin pek de önemsenmeyen bir riski daha olduğunu ortaya koyuyor: Kalp hastalıkları. Üstelik düşük dozlarda bile risk yaratıyor. BMJ dergisinde yayımlanan bir meta analiz arsenik, kurşun, bakır, ya da kadmiyum gibi metallere -düşük düzeylerde bile olsa- maruz kalınmasının kalp hastalıklarına yakalanma olasılığını arttırabileceğine işaret ediyor. Bu sorun özellikle düşük ve orta gelirli ülkeleri etkilese de, gelir düzeyleri yüksek ülkelerdeki insanları da etkileyebiliyor. Araştırmayı yürüten Cambridge Üniversitesi küresel sağlık uzmanlarından Dr. Rajiv Chowdhury, Analiz sonucunda, düşük dozlarda bile olsa, ağır metaller ya da yarı metallerle karşı karşıya kalmakla kalp hastalığı gibi kimi sağlık sorunları arasında bir bağlantı olduğu-maruz kalınan miktar arttıkça, riskin de arttığı-açıkça görülüyor. Bu durumda insanların kısa sürede ortaya çıkabilecek sağlık sorunlarından ötürü aşırı bir kaygıya kapılmaları gereksiz. Ancak bulgular politikacıların ağır metallerin insanlarda yaratabileceği etkilerin azaltılması yönünde bir adım atmalarını sağlayabilir diyor. Ağır metaller çevremizde doğal olarak bulunurlar ve içme suyu ile besin zincirine kolayca sızabilirler. Gerek arsenik, gerekse kadmiyum kansere yol açan maddeler olarak bilinirler ve bu da söz konusu metallerle karşı karşıya kalınmasının kişinin kansere yakalanma olasılığını arttırdığı anlamına gelir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, kurşuna maruz kalınması, sinir sistemi ve böbreklerin de aralarında yer aldığı birden çok sistemi etkileyebilir. Gelgelelim ki, ağır metallerin kalp ve damar hastalıklarına yakalanma olasılığı üzerindeki etkisi bugüne dek yeterince önemsenmemişti. Son meta analiz kapsamında araştırmacılar daha önce ağır metaller konusunda yaklaşık 350,000 kişiyi kapsayan bir düzineyi aşkın çalışmayı yeniden gözden geçirdiler. Bu araştırmalarda ağır metallere ne miktarda maruz kalındığını anlamak için içme suyu, idrar, kan, tırnak ve saç örneklerindeki ağır metal miktarları ölçüldü. Genel olarak, daha yüksek miktarlarda arsenik, kurşun, kadmiyum ve bakır ile karşı karşıya kalanlarda kalp ve damar hastalıklarına-bu ağır metallere daha düşük miktarlarda maruz kalanlara kıyasla- yüzde 30-80 oranında daha sıklıkla tanık olunmaktaydı. Arsenik, kurşun, kadmiyum ve bakır kalp ve damar hastalıkları açısından daha ciddi bir risk oluştururlarken, kurşun ile kadmiyum aynı zamanda felç geçirme olasılığını da artırır. Araştırmacılar ayrıca ağır metal dozları ile kalp hastalıklarına yakalanma olasılığı arasında doğrusal bir ilişkiye de tanık oldular. Bu da, daha yüksek düzeylerde ağır metallerle karşı karşıya kalınmasının kalp hastalıklarına yakalanma olasılığının da daha yüksek olması anlamına geliyordu. İkisi arasındaki bağlantının yok edilmesinin mümkün olmadığı, bu metallerin düşük miktarlarda bile kalp hastalıkları açısından bir risk oluşturabileceği görülüyor. Ağır metaller ile kalp hastalığı arasında bir neden-sonuç ilişkisi olup olmadığını anlamak için gelecekte çok daha kapsamlı çalışmaların yapılması gerekiyor. Columbia Üniversitesi Mailman Halk Sağlığı Okulu çevre sağlığı bilimleri uzmanlarından Dr. Ana Navas-Acien, bu çalışmadan elde edilen bulguların kalp hastalıklarına yakalanma konusunda yeni yeni ortaya çıkmakta olan risk unsurlarına dikkat çekmesi açısından son derece önemli olduğunu belirtiyor. Metaller oldukça düşük düzeylerde bile olsa kalp ve damar hastalıklarını tetiklediğinden, uzmanlar karşı karşıya kalınan miktarların en aza indirilmesi yönünde alınacak ülke çapında önlemlerin kalp ve damar hastalıklarının önüne geçilmesine de katkıda bulunacağına inanıyorlar.


Meme kanseri vak'alarının gerçi yalnızca %5 ile 10'undan kalıtım sorumlu. Fakat BRCA1 veya BRCA2 genini taşıyan kadınlarda meme kanserine yakalanma riski %80'e kadar çıkıyor. Üstelik hastalık ortalama olarak kırklı yaşlarda ve oldukça agresif bir biçimiyle kendini gösterir. Bir araştırma ekibi şimdi kalıtsal meme kanserini bir kemik genini bloke ederek önlemeye başardı. Verena Sigl'ın keşfi 2010 yılındaki bir incelemenin sonuçlarına dayanıyor. O zamanlar Avusturya Bilimler Akademisi'ne bağlı Moleküler Biyoteknoloji Enstitüsü'nde Josef Penninger ile çalışan ekip cinsellik hormonlarının meme kanserini tetikleyebileceğini kanıtlamıştı. Bu çalışma sırasında araştırmacılar RANK ve RANKL olarak isimlendirilen iki kemik metabolizması proteini tespit etmişti. İki protein de cinsellik hormonlarının bilgilerini çeviriyor ve meme hücrelerine büyümelerine uyaran bir sinyal gönderiyor. Bu süreç her kadında hem hamilelik hem de regl döneminde yaşanmakta. Ancak bu sinyal gereğinden fazla güçlendiğinde meme hücreleri kontrolsüz olarak çoğalabiliyor. Sigl, kalıtsal meme kanserinde de mutasyona uğramış BRCA1 geninin kanserin oluşumunda en önemli faktör olduğunu keşfedince, mutasyona uğramış BRCA1 genini taşıyan fareleri karşılaştırmış. Sonuçlara göre RANK ve RANKL proteinlerinin etkin olduğu farelerde karsinom ve bunların öncülerini saptanmış. Oysa RANK proteininin bloke edildiği farelerin hiçbirinde tek bir karsinom dahi gelişmemiş. Ayrıca bu hayvanlarda kanserin ön evresi de çok ender görülmekte. Bu sonuçların insanlar için de geçerli olup olmadığını kontrol etmek isteyen araştırmacılar, Toronto'lu bilim insanlarıyla birlikte BRCA1 mutasyonu nedeniyle meme kanserinden korunmak için memelerini aldıran kadınların meme dokusu hücrelerini incelemişler. RANK bloke edildikten sonra, hücre kültüründe meme dokusu hücrelerinin büyümesi ve yayılması önemli ölçüde azalmış. Bu gözlem anti-RANKL tedavisinin meme kanseri için potansiyel bir koruyucu olduğunu kanıtlamakta.


Yeni bir araştırma kalbinizin genç ve zinde kalabilmesi için haftada dört beş kez en az yarım saat boyunca egzersiz yapmanız gerektiğine işaret ediyor. Ve bu alışkanlığı 65 yaşından önce edinmeniz gerekiyor. Hafta içinde düzenli egzersiz yapmanın insanların sağlıklı kalmaları açısından önemli olduğu bilinen bir gerçek. Nitekim, şimdilerde kimi ülkelerde hükümetler insanlara haftada 150 dakika egzersiz yapmalarını öneriyorlar. Gelgelelim, özellikle de kalp sağlığına özen gösterenler söz konusu olduğunda egzersizin ne kadarının gerekli olduğu sorusu sürekli tartışma konusu olmuştur. İnsanlar yaşlandıkça, kalbe kan girişini sağlamak ve temiz kanı bedenin öteki bölgelerine taşımak gibi can alıcı bir işlevi olan atardamarlarda sertleşme ve hastalıklara neden olma riski de giderek artıyor. The Journal of Physiology dergisinde yayımlanan bu son araştırmayı yürüten bilim insanları ne miktarda olursa olsun egzersizin genelde kalp hastalığından ölme riskini azalttığını belirtseler de, egzersizin atardamarlar üzerindeki etkileri boyutlarına göre farklılıklar gösterebiliyor. Araştırmacılar egzersiz ile atardamar sağlığı arasındaki ilişkiyi daha iyi anlamak amacıyla, yaşları 60'ın üzerinde olan ve en az 25 yıl boyunca her hafta düzenli olarak egzersiz yaptıklarını belirten kadın ve erkeklerden oluşan 102 kişiyi inceleme kapsamına aldılar. Atardamar sertlikleri ölçülen denekler her hafta yaptıkları egzersizin sıklığına göre farklı gruplara ayrıldılar. Gözlemler sonucunda araştırmacılar düzenli olarak haftada iki-üç kez en az 30'ar dakikalık egzersiz yaptıklarını belirten kişilerin çok daha dinç, orta-kalınlıkta atardamarlara sahip olduklarını gördüler. Atardamarların zinde ve orta-kalınlıkta olması, baş ve boyun bölgesine kan akışının sağlanması açısından son derece önemliydi. Her hafta düzenli olarak dört-beş kez en az 30'ar dakika boyunca egzersiz yapanlar ise daha sağlıklı geniş-merkezi atardamarlara sahiptiler. Bu da, daha az egzersiz yapanlara kıyasla, göğüs ve karın bölgesine kan akışının daha kolay olması anlamına geliyordu. En azından araştırma kapsamındaki kişilere bakıldığında, haftada dört-beş kez egzersiz yapmak atardamarların genel sağlığı açısından son derece etkili oluyordu. Bu konuda daha kapsamlı çalışmalara gerek duyulmakla birlikte, elde edilen bulgular egzersizde ulaşılması gereken belirli bir hedefe işaret ediyor. Araştırmacılar deneklerin geçmişte ne türde egzersiz yaptıklarının ayrıntılarına inmediklerinden, alıştırmalarda en ideal sürenin ve yoğunluğun ne olduğu konusunda kesin bir görüş belirtemiyorlar. Ancak araştırmayı yürüten Teksas Üniversitesi'nden Dr. Benjamin Levine, bu çalışmada yalnızca insanların yaparken bir bakıma soluksuz kaldıkları orta yoğunluktaki egzersiz seanslarını hesaba kattıklarını belirterek, Kanımca, bu çalışmadan çıkan asıl sonuç, egzersizin kişisel sağlığın bir parçası durumuna gelmesi gerektiğidir diyor. Araştırmacılar elde edilen bulguların kalp sağlığına yararlı ilgili tasarı ve programların geliştirilmesine katkıda bulunabileceğine inanıyorlar. Aynı ekip tarafından yapılan bir önceki araştırma da, kalbin yaşlanmasını önlemek için kişinin 70 yaşına gelmesini beklemenin çok geç olacağını, 65 yaşından önce kişinin düzenli egzersiz yapmasının çok ciddi yararlar sağlayabileceğini ortaya koyuyordu. Levine hastalarına haftada en az bir kez kendileri için yoğun sayılabilecek türde egzersiz yapmalarını öneriyor. Kalplerini genç tutmak isteyenlerin haftada iki ya da üç kez orta yoğunlukta alıştırmalar yapmaları ve hafta sonlarında da, söz gelimi tenis oynamak ya da bisiklete binmek gibi, fiziksel güç isteyen eğlenceli bir şeylerle uğraşmaları gerektiğine parmak basan Levin, Sizlere önerebileceğim yaşam reçetesi işte bundan ibaret diye de ekliyor.


Kalp de kanser olabiliyor ama insanda son derece ender olarak görülür. Kötü huylu tümörlerin bazı organlarda diğerlerine göre niçin daha fazla ortaya çıktığı konusu tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar akciğer, cilt ve karaciğer gibi bazı organların çevresel faktörlerden daha fazla etkilendiği kanısındalar. Diğerleri ise kök hücrelerin daha fazla çoğalması halinde nispeten daha fazla mutasyonunun meydana geldiğini söylüyor. Fransız bilim insanları bir organın, mutasyonlardan ne kadar iyi korunabildiğinin, evrimsel faktörlere de bağlı olduğunu düşünüyor. Evrim biyologu Frederic Thomas'ın hipotezine göre kalp, beyin ve pankreas gibi organlar, meme veya bağırsaklara kıyasla daha az tehdit altındalar. Çünkü küçük organlar kendilerini daha iyi korumak zorundalar. Bedende çift olarak bulunan daha büyük organlarda kanser daha sık ortaya çıkıyor fakat kanser bu organlara daha az ve daha yavaş zarar verdiği için evrimsel açıdan o kadar kötü sayılmıyor. Bu hipotezi mantıklı bulmayan Viyana Üniversitesi Kanser Araştırmaları Enstitüsü profesörü ise, beyin kesinlikle en küçük organ sayılmaz ve beyin tümörleri hiç de ender değildir diyor. Kanser hücrelerinin kalbe daha az yerleşmesini ise şu şekilde açıklıyor: Kalpte etkinlik ve kas sürtünmesi çok büyüktür, makaslama kuvvetleri kanser hücrelerinin yerleşmesine engel olur. Thomas ile çalışan uluslararası ekip araştırmalarına çevresel faktörleri ve kök hücre bölünmesini de dahil etmiş fakat bunlar yeterli sebep göstermedikleri gibi evrimle de örtüşmüyor. Günümüzde çeşitli kanserojen maddelerle kirlenmiş bir çevrede yaşadığımız doğru ama bu etkiler evrimsel açıdan bakıldığında çok kısa bir süredir var diyor Thomas. Bu şu anlama geliyor: Doğal savunma mekanizmaları günümüzden farklı bir çevrede gelişmiştir ve evrimin kanserden koruyacak mekanizmalar geliştirecek vakti olmamıştır. Cilt, akciğer veya mide gibi mutasyonların daha sık görüldüğü organlardaki kanserler bu yüzden daha çok çevresel faktörlere bağlıdır. Thomas'a göre rahimde mutasyonların çok sık görülmesi ve bu organın bunları göreceli olarak başarılı bir şekilde savunuyor olması çevresel faktörlerle veya artan kök hücre bölünmesiyle ilgili değil. Üreme için önemli olan organlar evrim sürecinde daha fazla korunmuşlardır. Üremeden önceki evrenin ve üreme evresinin bir tür için en önemli evre olduğunu söyleyen araştırmacılar, evrimin bu yüzden üremeyle ilgili organları daha iyi savunma mekanizmalarıyla donattığını iddia ediyor. Örneğin organlar kendi ekosistemlerini geliştiren ayrı ayrı adalar olarak düşünüldüğünde, her ada belli yaşam koşulları sunar ve tüm yaşam alanın korunması için az veya daha önemlidir. Dokular ve organlar farklı ortamlar sunuyor ve her organ farklı bir onarım yetisi geliştirmiş. Böylece evrim her organa kanserle mücadele için belli başlı yetiler sunmuş.


Hastaneler dönem dönem yeterli miktarda kan stoklarına sahip olmadıkları için sıkıntı yaşar. Acil servislerde, ameliyatlarda ve rutin nakillerde ihtiyaç duyulan kan grubu bulunmayabilir. Oysa kan naklinin başarılı olması için hastanın ve donörün kan gruplarının uyumlu olması gerekir. Şimdi bilim insanları insan bağırsaklarında yaşayan mikropların ürettiği iki enzimin yaygın bulunan A grubu kanı evrensel donör kan grubuna dönüştürdüğünü keşfetti. Amerikan Sağlık Enstitüsü'nden kan nakli uzmanı Harvey Klein'e göre, bu yöntem uygulamada yüzde yüz başarılı olursa, kan bağışı ve nakillerinde bir daha yetersizlik yaşanmayacak. İnsanlar A, B, AB veya O olarak 4 kan grubundan birine dahildir. Kan gruplarındaki bu farklılık alyuvarların yüzeyindeki antijen adı verilen şeker moleküllerinden kaynaklanır. A grubu kana sahip olan biri, B grubundaki birinden kan alırsa bağışıklık sistemi alyuvarlara saldırır. Bu saldırının nedeni her kan grubunun farklı bir antijen molekülüne sahip olmasıdır. Fakat 0 grubu hücrelerinde bu antijenler bulunmaz; dolayısıyla her gruptaki insana nakledilebilir. Bu nedenle evrensel donör tipi olarak nitelendirilen 0 grubu, acil servislerde yaşamsal önem taşır; zira sağlık görevlilerinin kaza geçirmiş hastanın kan grubunu tespit edecek zamanı olmayabilir. Kan naklinde yaşanan darboğazları aşmak için çok sayıda araştırma yürütülüyor. Bazı merkezlerde kan yerine geçecek yapay ürünler üzerine çalışılırken, diğerlerinde vücudun nakledilen kanı hangi gruptan olursa olsun reddetmemesi için çalışmalar yapılıyor. Vancouver'daki British Columbia Üniversitesi'nden kimya biyoloğu Stephen Withers liderliğindeki bir ekip, bu ikinci yöntem üzerinde 4 yıldır uğraşıyor. Bu çalışmada amaç, 0 grubundan sonra gelen ikinci en yaygın A grubu kanın, evrensel grup tipine dönüştürülmesi. Bunun için A grubuna özgü antijenin yok edilmesi gerekiyor. Withers 4 yıl sonra aradıkları enzimi insan bağırsak bakterilerinde aramaya başladı. Ve bağırsak duvarındaki bazı mikropların mucin adı verilen şeker-protein bileşimini yediğini keşfetti. Mucin'ler alyuvarın üzerindeki kan grubunu oluşturan şekerler ile benzerlik taşıyor. UBC'den Peter Rahfeld ve Withers ekibi, Nature Microbiology dergisinde yayımladıkları çalışmalarında A grubu kanı evrensel verici kanına dönüştürme konusunda umut verici sonuçlar aldıklarını belirtiyorlar. Şu anda A grubu kanın antijenlerinin tümünü yok edebilmiş değiller. A grubu kanı 0 grubu gibi yaygın olarak kullanılabilir kan grubu haline getirdikleri takdirde kan naklinde yaşanan darboğazları aşabilirler.


Son bir araştırmaya göre kan grubumuz inme riski üzerinde etkili olabiliyor. Buna göre A kan grubuna ait bir gen varyantına sahip kişilerin inme geçirme olasılıkları yüzde 16 daha yüksek. 0 kan grubuna ait bir gen varyantı ise inme riskini yüzde on iki kadar düşürüyor. Bunun nedeni kanın pıhtılaşmasında kan gruplarının etkisi olabilir. AB0 kan grubu sistemi kırmızı kan hücrelerimizin yüzeylerinde hangi glikoproteinleri taşıdığını veya eksik olup olmadığını belirliyor. Bu yalnızca kanın transfüze edilmesinde ne kadar uyumlu olduğunu değil, aynı zamanda belirli hastalıklara duyarlılığı da etkiliyor. Araştırmalar özellikle A ve AB kan gruplarının daha yüksek damar hastalıkları ve kalp krizi riskiyle ilişkili olabileceğini düşündürüyor. A kan grubuna sahip kişiler ayrıca ishalli patojenler ve koronavirüs enfeksiyonlarına karşı daha duyarlılar. Maryland Üniversitesi'nden Thoman Jaworek, şimdi başka bir bağlantı daha buldu. Araştırmacılar 42 genom çalışmasının bir meta analizinde, özellikle de altmış yaşın altındakilerde iskemik inme riskini artıran gen varyantlarını ararken, 17.000 inme hastasının ve 600.000 kadar sağlıklı kişinin kalıtımlarını karşılaştırdılar. Sonuca göre inme hastalarında ve kontrol grubunda sıklık açısından önemli ölçüde farklılık gösteren iki gen varyantı söz konusu. Her iki gen varyantı da AB0 kan grubu sistemini belirleyen genom bölgesinde yer alıyor. rs8176685 konumunda bir DNA bazı eksik olan iki varyanttan biri, kan grubu A ile bağlantılı. Diğeri ise kan grubu 0 olan rs529565 pozisyonunda bir baz değiş tokuşu. Burada ilginç olan, iki gen varyantının ortaya çıkışının da inme riskindeki önemli değişimlerle bağlantılı olması. A ve 0 kan gruplarındaki gen varyantları, iskemik inme ile risk arttırıcı veya koruyucu bir bağlantı gösteriyor. A kan grubundaki gen varyantı özellikle de erken inme riskini yükseltiyor. Araştırmacılar bunun kan gruplarındaki farklı kan pıhtılaşma faktörlerine bağlasalar da yüksek inme riskinin mekanizmasını anlamak için daha birçok araştırmanın yapılması gerektiğini söylüyorlar.


Kan nakli 20. yüzyılın başında kan grubu antijenlerinin, tipleme yöntemlerinin ve verici-alıcı karşılaştırma testlerinin keşfi ile tıpta uygulama alanına girdi (1). Daha sonra pıhtılaşmayı önleyici maddelerin, biyolojik olarak uygun plastik torba sisteminin ve hastalık geçişini önlemek için uygulanan mikrobiyolojik testlerin keşfiyle kan komponenti tedavisi kavramları gelişti. Kan komponentleri derken, eritrosit , lökosit , trombosit konsantreleri, plazma ve kriyopresipitat anlaşılmaktadır. Transfüzyon kararı alırken gerçekten transfüzyon ihtiyacı olup olmadığı, eğer bu ihtiyaç var ise gerek duyulan komponentin hangisi olduğu ve kaç ünite transfüzyon yapılması gerektiği ayrıca verilecek kan veya kan ürününün yararı/zararının ne olduğu gözden geçirilmeli (2). - Eksilmiş olan kan volümünün ve/veya kan komponentlerinin yerine konmasında - Kan değişimi ve vücut dışı dolaşım uygulandığında - Dokulara oksijen taşınmasını sağlamak amacıyla - Kanama ve pıhtılaşma bozukluklarını ve - İmmunolojik yetersizlikleri düzeltmek gerektiğinde Sağlıklı bir donörden alınan bir ünite tam kandan, kan bankası koşullarında eritrosit, trombosit, lökosit süspansiyonları, taze donmuş plazma ve kriyopresipitat elde edilmektedir. İmmünglobulin ve pıhtılaşma faktörleri ise geniş plazma havuzlarının bulunduğu koşullarda daha ileri teknoloji ile elde edilmektedir. Kan torbasına alınan kanın pıhtılaşmaması ve hücrelerin canlılığını sürdürebilmesi için pıhtılaşmayı önleyici ve koruyucu solüsyonlar kullanılır. Bu solüsyonlarla bir ünite tam kan veya eritrosit süspansiyonu 1-6 C'de 21-35 gün saklanıyor. Saklama süresi ilave koruyucu solüsyonlarla 42 güne kadar çıkmıştır (3). Tüm nakillerin %20 kadarında çeşitli yan etkiler ortaya çıkabilir. Bu reaksiyonların çoğu hafiftir ve uzun süreli etkiler oluşturmaz. Bu etkiler nakil sürerken ya da saatler-yıllar arasında ölçülebilecek sürelerde ortaya çıkabilir. Yan etkiden şüphelenildiğinde ilk yapılacak işlem kan naklinin hemen durdurulmalı (2). Alloimmünizasyon: Tekrarlayan nakillere bağlı olarak kanın hücresel elemanlarındaki antijenlere veya plasma proteinlerine karşı alloantikorlar gelişir. Febril reaksiyon : Febril nonhemolitik nakil reaksiyonu da denir. %1-4 arasında görülür. En sık görülen reaksiyonlardan biridir. Birden fazla transfüzyon yapılan veya multipar hastalarda daha sık görülür. Transfüzyon esnasında veya birkaç saat içerisinde titreme ve ateşle ortaya çıkar. Lökositi azaltılmış kan ürünleri ile daha az reaksiyon görülür. Tekrarlayıcı durumlarda parasetemol veya ateş düşürücülerle yapılan önleyici tedaviler ile daha az görülür. Alerjik reaksiyon: Sık görülür (%1-4). Kaşıntı, ürtiker gibi basit bulgulardan bronkospazm, anjionörotik ödem, anaflaktik reaksiyona kadar uzanan ciddi tablolarla kendini gösterebilir. Hafif reaksiyonlarda kan nakli geçici durdurulur ve antihistaminik verilir. Şikayet ve bulgular gerileyince kan nakli tamamlanır. Anemnezinde böyle bir reaksiyon tarif eden hastalara antihistaminik ile premedikasyon yapılmalı. Ancak bronkospazm , anjionörotik ödem veya anaflaktik reaksiyon varlığında nakil sonlandırılmalı ve anafilaksi tedavisi uygulanmalı. Sık allerjik reaksiyon geliştiren hastalarda nakilden 30 dakika önce antihistaminik uygulanması, yıkanmış eritrosit ve trombosit süspansiyonlarının tercih edilmesi gerekir. Hastanın IgA düzeyi düşükse, IgA düzeyi düşük donörden kan ürünü temin edilmesi öneriliyor. Gecikmiş hemolitik reaksiyon: Tamamen önlenmesi zordur. Sık görülür (1:1000). Daha hafif seyreder. Transfüzyondan 2-10 gün sonra görülür. Hemoliz damar dışında gerçekleşir. ABO kan grubu uyuşmazlığı yoktur. Nakil öncesi testler negatiftir. Rh sistemi, antiJk, anti K, anti Fy antikorları sorumludur. Çoğu zaman tedavi gerektirmez. Akut hemolitik reaksiyon: Akut hemolitik transfüzyon reaksiyonunun görülme sıklığı, verilen her bir ünite kan ürünü başına 1/38.000 olarak bildirilmekte (4,5). Alloantikoru olan hastalara eritrosit transfüzyonu veya yanlış ABO kan gruplu kanın verilmesi sonrasında görülür. Eritrosit membranının parçalanmasına ve hemolize neden olur. Hipotansiyon , taşipne , taşikardi , ateş, titreme, hemoglobinemi, hemoglobinüri, göğüs ve/veya yan ağrısı, infüzyon yerinde ağrı ile ortaya çıkar. Şüphelenildiği an nakil kesilmeli. Hasta kanı ve şüpheli kan tekrar kan bankasına gönderilerek grup tayinleri yapılmalı. Hemolizi gösteren kan testleri yapılmalı Böbrek yetersizliği gelişebileceği için intravenöz sıvı verilmeli, diürez takibi yapılmalı, gerekirse furosemid ve mannitol verilmelidir. DİC gelişebileceğinden dolayı PT, PTT, fibrinojen, trombosit sayıları takip edilmelidir. Posttransfüzyon örneğinden direkt Coombs testi veya direkt antiglobulin testi bakılmalıdır. Crossmatch tekrar edilmeli. Nonkardiojenik pulmoner ödem: Genellikle kan ürününün verilmesini takiben ilk 6 saatte ortaya çıkan takipne, taşikardi, siyanoz , dispne ve ateşle karakterize bir tablo olup bazı hastalarda hipotansiyon da görülebilir. Daha az sıklıkla görülür (1:5000). Donör plasmasındaki yüksek titredeki anti HLA antikorları alıcının lökositine bağlanır. Akciğer damarlarında lökositlerin çökmesi ve mediatör salınımı damar geçirgenliğini artırır ve akciğer ödemi gelişir. Akciğer grafisinde bilatereal interstisyel infiltrasyon olarak görülür. Transfüzyondan sonraki birkaç saat içinde ani gelişen dispne, ateş, siyanoz ve hipotansiyon ile ortaya çıkar. Destek tedavisi yapılır. Posttransfüzyon purpura : Trombosit veya eritrosit transfüzyonu yapılan alıcıda 7-10 gün sonra trombositopeniye bağlı olarak gelişir. Sıklıkla kadınlarda görülür. Alıcının serumunda trombosit antikorları görülür. Ek olarak trombosit verilmemeli. Trombositopeniyi artırabilir. Tedavide intravenöz immunglobulin veya plasmaferez kullanılır. Graft versus host hastalığı: Allojenik kemik iliği naklinde sık görülür. Donörden gelen lenfositler immun yetmezlikli alıcının kemik iliğine hücumu ile olur. Kan nakli ile gelişen formunda ise vericinin lenfositleri alıcının HLA antijenlerini yabancı olarak algılar. Klinikte 8-10 gün sonra ateş, deri döküntüsü, ishal, karaciğer fonksiyon bozukluğu olarak ortaya çıkar. Üç-dört hafta içinde ölüm görülür. Canlı T lenfositleri bulunan kan komponentlerinin immun yetersizlikli alıcıya verilmesi veya benzer HLA antijeni olan immunokompetent alıcıya verilmesi ile oluşur. Kan ürünlerinin ışınlanması ile bu durum önlenebilir. Volüm fazlalığı: Nakil sırasında veya hemen sonra nefes darlığı, siyanoz, ortopne, şiddetli baş ağrısı, hipertansiyon ve konjestif kalp yetmezliği gelişirse hipervolemi düşünülmeli. Kalp yetersizliği olan hastalarda görülür. Sadece anemi için transfüzyon yapılacaksa eritrosit suspansiyonu tercih edilmeli. Bir ünite iki saat içinde yavaş yavaş verilmelidir. Nakle başlarken 40 mg furosemid vermek ve nakil hızını 1- 3 mL/kg/saat tutmakta fayda vardır. Hastanın aldığı ve çıkardığı sıvı arasındaki dengesizliğin görülmesi tanı koydurucudur. Diüretikler ve oksijen sıklıkla kullanılır. Semptomlar düzelmezse daha agresif bir tedavi gerekebilir. Masif nakil: Hastaya 24 saat içinde total kan volümüne eşit miktarda nakil yapılması, 10 üniteden fazla tam kan veya 20 üniteden fazla eritrosit süspansiyonu verilmesi masif kan nakli olarak adlandırılır. Fazla miktarda ve beklemiş banka kanı kullanan hastalarda şok-asidoz varsa hiperpotasemi yoksa hipopotasemi gelişir. Banka kanında bulunan yüksek asit ve amonyağa bağlı olarak asidoz gelişebilir. İki haftadan fazla beklemiş banka kanında 2-3 DPG düzeyi düştüğünden dolayı kardiak rezervde bozuksa oksijenizasyon bozulur. İnfeksiyon: Hepatit B, hepatit C, hepatit D,Hepatit G, HİV-1, CMV, EBV, HTLV-1, parvovirüs B19, bakteriler bazı parazitler nakille bulaşabilirler. Hipotansif reaksiyonlar: Son yıllarda tanımlandı. Sistolik veya diastolik kan basıncının nakil öncesi ölçümlere göre 10 mmHg veya daha fazla düşmesi olarak tanımlanır. Hipotansiyon nakil sırasında başlar. ACE inhibitörü kullanan hastalara negatif yüklü lökosit filtreleri ile eritrosit veya trombosit süspansiyonu verilmesiyle açığa çıkan bradikininin hastada metabolize olamaması sonucu ortaya çıkmakta. Bu nedenle ACE inhibitörü kullanan hastalarda nakil esnasında lökosit filtreleri kullanırken hipotansif reaksiyon gelişme olasılığı nedeniyle dikkatli olmalı.


Hücre, The Cell olarak bildiğimiz ünlü kitapta, tüm canlılar hücrelerden yapılmıştır denildikten sonra, kimyasallar içeren konsantre bir sıvının doldurduğu, büyüyüp ikiye bölünerek kendi kopyalarını oluşturma gibi olağanüstü yeteneği bulunan, küçük, zarla çevrili birimdir olarak tanımlanmıştır (1). Yani hücre proteinler sentezler, büyür ve çoğalır. Bütün bunları, çekirdeklerindeki DNA'da kodlanmış olan bilgileri kullanarak yapar. Eritrositler: Kan hücrelerinin %90'ını oluşturan eritrositler herhangi bir protein sentezlemez, çoğalamaz, sadece glikozu parçalayarak enerji elde ederler. Yukarıdaki hücre tarifine pek uymuyorlar... Eritrositlerin görevi, oksijeni akciğerlerden doku hücrelerine, karbondioksiti de doku hücrelerinden akciğerlere taşımaktır. Memelilerde, eritrositler olgunlaşırken çekirdek ve tüm organellerini kaybederler. Yani görevini en iyi şekilde yerine getirmek için, gençken tam bir hücre olan eritrosit, olgunlaşırken, deyim yerindeyse hücrelikten çıkar. Biyokimyasal aktivitelerde kullandığı enzimleri de çekirdekli olduğu dönemde edinir ve ölene kadar kullanır. Bir eritrositin ömrü ortalama 100-120 gündür. İhtiyaç duyulan eritrositleri üretmek için, kemik iliği devamlı olarak eritrosit sentezler. Lökositler, çekirdekli, çoğalabilen tipik hücrelerdir. Bağışıklık sisteminin fonksoniyel hücreleridir. Nötrofiller en fazla sayıda bulunan lökosit çeşididirler. Eozinofiller, bazofiller, monositler ve lenfositler diğer lökosit çeşitleridir. Lökositler ben olmayanı tanır ve onunla, onu yok edene kadar savaşır. Her bir çeşit lökositin uzmanlaştığı bir yabancı vardır: Nötrofiller bakterilerde, lenfositler virüslerde ve eozinofiller de parazitlerde uzmanlaşmıştır. Trombositlerin çekirdekleri yoktur ve çoğalamazlar. Trombositler hücre değil, hücre parçacıklarıdır. Kemik iliğinde bulunan megakaryosit olarak adlandırılan hücrelerin sitoplazmasından koparlar ve hücre gibi davranırlar. Trombositler kanın pıhtılaşmasında, yani kanamanın durmasında aktif rol oynarlar. Enflamatuar cevapta ve yara iyileşmesinde de rolleri vardır. Doğal bağışıklık sistemini, hastalık yapan yabancıları tanıyarak aktifleştirdiklerini de biliyoruz. Kan hücrelerinin içinde bulunduğu sıvı plazmadır. Plazmada ayrıca pek çok protein, şeker ve atık madde de bulunur. Kanamanın durmasında trombositlerle birlikte plazmadaki proteinler de görev alır. Yaşamak için kan çok önemli. Kanda kan hücrelerinin gerek duyulan miktarda bulunması çok önemli. Bir kazada ya da bir ameliyatta kan kaybedildiğinde, kaybedilen kanın yerine konması çok önemli. Bu durumda olan hastalar için acil kan arayışına girilir. Bazı hastalıklarda belirli bir hücre tipinin eksikliği olur. Mesela anemi denilen hastalıkta eritrositler azalmıştır. Idiyopatik trombositopenik purpura ya da trombotik trombositopenik purpura hastalıklarında trombositlerin sayısı azalmıştır. Azalan hücrelerin normal sayıya ulaştırılması gerekmektedir. Doktor kararıyla bu hastalara kan verilmesi gerekli olabilir. Modern tıpta sadece ihtiyaç duyulan hücre süspansiyonu transfüze edilir. Son 40 yıldır yapay kan üretilmeye çalışılmaktadır, yapay kan olarak adlandırılan ürünler elde edilmiştir fakat hiçbiri insanlara kullanım için onay alamamıştır. Temel olarak iki çeşit yapay kandan bahsedebiliriz: perflurokarbon bileşikleriyle yapılanlar ve hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılarıyla yapılanlar. Perflurokarbon bileşikleriyle yapılan kanlar tamamen sentetiktir, flüorin ve karbon içeren kimyasallardan yapılmışlardır. Bu kimyasal moleküller akciğerdeki oksijeni absorbe edip vücuda taşıyabiliyor. Bu ürünler beyaz renklidir, oda ısısında uzun süre muhafaza edilebilir. Rusya ve Meksika'da perflurokarbon bazlı bir ürün onay almıştır ve halen kullanılmaktadır (2). Hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılarıyla yapılan sentetik kan ürünleri gerçek kan görünümündedir ve son kullanım tarihi geçmiş insan kanından, insan plasentasından, inek kanından ya da genetik olarak modifiye edilmiş bakterilerden üretilmektedir. Güney Afrika'da bu şekilde üretilmiş bir ürün onay almış ve kullanılmaktadır (3). Gelecekte yapay kan üretimi için farklı teknolojilerden faydalanılacaktır, bunlardan biri blood pharming olarak adlandırılan kordon kanından alınan kök hücrelerinin çoğaltılmasıyla yapılan kan, bir diğeri de nanoteknolojik olarak üretilecek olan plastik kandır. Bütün bu yapay kan çalışmaları bir yana, günümüzde kan ihtiyacı insan donörlerden karşılanmaktadır. Bir donörden alınan tam kan santrifüj edilerek üç farklı komponente ayrılır: eritrosit süspansiyonu, trombosit süspansiyonu ve plazma. Komponentlere ayırmanın temel amacı, her bir komponentin farklı optimum saklama koşullarına gereksinim duymasıdır. Eritrositler buzdolabında 4oC'de, trombositler oda ısısında, 25 oC'de, plazma da dondurularak -80 oC'de en uzun şekilde bozulmadan saklanabilir. Daha önce bahsi geçen yapay kan daha çok eritrosit süspansiyonuna eşdeğerdir. Plazma dondurulduğunda 2 yıl gibi bir süre saklanabildiğinden eksikliği en az olan komponenttir. Eritrosit süspansiyonları da 40 güne kadar saklanabilir. Trombosit süspansiyonlarının ömrü 5 gündür. Donörden kan, doğrudan bir torbaya alınıp sonra komponentlerine ayrılabilir ya da donör aferez cihazına bağlanıp sadece istenilen komponent elde edilebilir. Kan ürünlerinin güvenli bir şekilde hazırlanması, uygun ortamda saklanması ve ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması kan bankalarında yapılır. Kan ürününün gittiği hastanın hayatı kurtulur diyebiliriz, ama her zaman değil... Doğru endikasyon ve başka pek çok faktör hasta hayatında etkilidir. Kaliteli kan ürünü hazırlama, kan ürününün doğru kullanımı, kan bankacılığında etik gibi konular da üzerinde çalışılan ve tartışılan konulardır ve tartışılmaya devam edilecektir. Bu yazı HBT'nin 59. sayısında yayınlanmıştır.


Kan, damarlarımızda dolaşan kırmızı renkli, sıcak, tuzlu bir sıvı. Kanda üç çeşit hücre bulunur: Eritrositler , lökositler ve trombositler . Bunlar gerçekten de hücre midir? Hücre, The Cell olarak bildiğimiz ünlü kitapta, tüm canlılar hücrelerden yapılmıştır denildikten sonra, kimyasallar içeren konsantre bir sıvının doldurduğu, büyüyüp ikiye bölünerek kendi kopyalarını oluşturma gibi olağanüstü yeteneği bulunan, küçük, zarla çevrili birimdir olarak tanımlanmıştır (1). Yani hücre, proteinler sentezler, büyür ve çoğalır. Bütün bunları, çekirdeklerindeki DNA'da kodlanmış olan bilgileri kullanarak yapar. Kan hücrelerinin %90'ınını oluşturan eritrositler herhangi bir protein sentezlemez, çoğalamaz, sadece glikozu parçalayarak enerji elde ederler. Yukarıdaki hücre tarifine pek uymuyorlar... Eritrositlerin görevi, oksijeni akciğerlerden doku hücrelerine, karbondioksiti de doku hücrelerinden akciğerlere taşımaktır. Memelilerde, eritrositler olgunlaşırken çekirdek ve tüm organellerini kaybederler. Yani görevini en iyi şekilde yerine getirmek için, gençken tam bir hücre olan eritrosit, olgunlaşırken deyim yerindeyse, hücrelikten çıkar. Biyokimyasal aktivitelerde kullandığı enzimleri de çekirdekli olduğu dönemde edinir ve ölene kadar kullanır. Bir eritrositin ömrü ortalama 100-120 gündür. İhtiyaç duyulan eritrositleri üretmek için, kemik iliği devamlı olarak eritrosit sentezler. Lökositler, çekirdekli, çoğalabilen tipik hücrelerdir. Bağışıklık sisteminin fonksoniyel hücreleridir. Nötrofiller en fazla sayıda bulunan lökosit çeşididirler. Eozinofiller, bazofiller, monositler ve lenfositler diğer lökosit çeşitleridir. Lökositler ben olmayanı tanır ve onunla, onu yok edene kadar savaşır. Her bir çeşit lökositin uzmanlaştığı bir yabancı vardır: Nötrofiller bakterilerde, lenfositler virüslerde ve eozinofiller de parazitlerde uzmanlaşmıştır. Trombositlerin çekirdekleri yoktur ve çoğalamazlar. Trombositler hücre değil, hücre parçacıklarıdırlar. Kemik iliğinde bulunan megakaryosit olarak adlandırılan hücrelerin sitoplazmasından koparlar ve hücre gibi davranırlar. Trombositler kanın pıhtılaşmasında, yani kanamanın durmasında aktif rol oynarlar. Enflamatuar cevapta ve yara iyileşmesinde de rolleri vardır. Doğal bağışıklık sistemini, hastalık yapan yabancıları tanıyarak aktifleştirdiklerini de biliyoruz. Kan hücrelerinin içinde bulunduğu sıvı plazmadır. Plazmada ayrıca pek çok protein, şeker ve atık madde de bulunur. Kanamanın durmasında trombositlerle birlikte plazmadaki proteinler de görev alır. Yaşamak için kan çok önemli. Kanda kan hücrelerinin gerek duyulan miktarda bulunması çok önemli. Bir kazada ya da bir ameliyatta kan kaybedildiğinde, kaybedilen kanın yerine konması çok önemli. Bu durumda olan hastalar için acil kan arayışına girilir. Bazı hastalıklarda belirli bir hücre tipinin eksikliği olur. Mesela anemi denilen hastalıkta eritrositler azalmıştır. Idiyopatik trombositopenik purpura ya da trombotik trombositopenik purpura hastalıklarında trombositlerin sayısı azalmıştır. Azalan hücrelerin normal sayıya ulaştırılması gerekmektedir. Doktor kararıyla bu hastalara kan verilmesi gerekli olabilir. Modern tıpta sadece ihtiyaç duyulan hücre süspansiyonu transfüze edilir. Son 40 yıldır yapay kan üretilmeye çalışılmaktadır, yapay kan olarak adlandırılan ürünler elde edilmiştir fakat hiçbiri insanlara kullanım için onay alamamıştır. Temel olarak iki çeşit yapay kandan bahsedebiliriz: perflurokarbon bileşikleriyle yapılanlar ve hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılarıyla yapılanlar. Perflurokarbon bileşikleriyle yapılan kanlar tamamen sentetiktir, flüorin ve karbon içeren kimyasallardan yapılmışlardır. Bu kimyasal moleküller akciğerdeki oksijeni absorbe edip vücuda taşıyabiliyor. Bu ürünler beyaz renklidir, oda ısısında uzun süre muhafaza edilebilir. Rusya ve Meksika'da perflurokarbon bazlı bir ürün onay almıştır ve halen kullanılmaktadır (2). Hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılarıyla yapılan sentetik kan ürünleri gerçek kan görünümündedir ve son kullanım tarihi geçmiş insan kanından, insan plasentasından, inek kanından ya da genetik olarak modifiye edilmiş bakterilerden üretilmektedir. Güney Afrika'da bu şekilde üretilmiş bir ürün onay almış ve kullanılmaktadır (3). Gelecekte yapay kan üretimi için farklı teknolojilerden faydalanılacaktır, bunlardan biri blood pharming olarak adlandırılan kordon kanından alınan kök hücrelerinin çoğaltılmasıyla yapılan kan, bir diğeri de nanoteknolojik olarak üretilecek olan plastik kandır. Bütün bu yapay kan çalışmaları bir yana günümüzde kan ihtiyacı insan donörlerden karşılanmaktadır. Bir donörden alınan tam kan santrifüj edilerek üç farklı komponente ayrılır: eritrosit süspansiyonu, trombosit süspansiyonu ve plazma. Komponentlere ayırmanın temel amacı, her bir komponentin farklı optimum saklama koşullarına gereksinim duymasıdır. Eritrositler buzdolabında 4oC'de, trombositler oda ısısında, 25 oC'de, plazma da dondurularak -80 oC'de en uzun şekilde bozulmadan saklanabilir. Daha önce bahsi geçen yapay kan daha çok eritrosit süspansiyonuna eşdeğerdir. Plazma dondurulduğunda 2 yıl gibi bir süre saklanabildiğinden eksikliği en az olan komponenttir. Eritrosit süspansiyonları da 40 güne kadar saklanabilir. Trombosit süspansiyonlarının ömrü 5 gündür. Donörden kan, doğrudan bir torbaya alınıp sonra komponentlerine ayrılabilir ya da donör aferez cihazına bağlanıp sadece istenilen komponent elde edilebilir. Kan ürünlerinin güvenli bir şekilde hazırlanması, uygun ortamda saklanması ve ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması kan bankalarında yapılır. Kan ürününün gittiği hastanın hayatı kurtulur diyebiliriz, ama her zaman değil... Doğru endikasyon ve başka pek çok faktör hasta hayatında etkilidir. Kaliteli kan ürünü hazırlama, kan ürününün doğru kullanımı, kan bankacılığında etik gibi konular da üzerinde çalışılan ve tartışılan konulardır ve tartışılmaya devam edilecektir. Bu yazı HBT'nin 113. sayısında yayınlanmıştır.


Kanser tedavisi sırasında ameliyat, kemoterapi, radyoterapi, immünoterapi gibi yöntemler tek başına veya birlikte kullanılabiliyor. Buna ek olarak hastalar veya hasta yakınları, en kolay kontrol edebildikleri kısım olan beslenme işini çok önemsiyor. Tedaviler sırasında doğru beslenme yöntemlerini bilmek hastanın tedaviyi rahat geçirmesi ve konforu açısından oldukça önemli. Ancak bazen hastalar veya yakınları sadece doğru beslenmeyle yetinmek istemeyebiliyor. Destek ürünler, bitki kürleri gibi yöntemlerden de fayda sağlamak isteyenler oluyor. Ancak bu gibi bilinçsizce veya kulaktan dolma olarak uygulanan yöntemler hastanın tedavisini daha da zorlaştırabiliyor. Örneğin kemoterapiye bağlı bulantı yaşarken bir de kaynatılmış bazı bitki suları gibi şeyleri içmeye zorlanıyor ve bu durumda bulantıları daha da artabiliyor. Hastaları, tedaviye destek olduğuna dair kanıtı olmayan veya içinde ne olduğundan emin olunmayan bitki özleri gibi ürünleri kullanmaya teşvik etmemek, zorlamamak gerekiyor. Çünkü bu tip durumlar bazen hastaya yarardan çok zarar getirebiliyor. Bazı bitkiler ve gıdalar bazı kemoterapilerle etkileşime girebiliyor. Bu durumda tedavinin etkisi bozulabiliyor. Örneğin; greyfurt ve narın içinde bulunan bazı maddeler çoğu kemoterapi ajanıyla etkileşiyor ve ilaçların etkilerini istenmeyen şekilde arttırabiliyor veya azaltabiliyor. Dolayısıyla kemoterapi alırken aynı esnada bol miktarda greyfurt ve nar suyu içmek yarardan çok zarar getirebiliyor. Kaynatılarak veya tablet formunda bilinçsizce kullanılan bazı bitkiler kanda bazı değerlerin artmasına neden olup, kemoterapinin aksamasına bile sebep olabiliyor. Bu durumda her doğal olana zararsız demek yanlış olur. Birçok ilaç da aslında bitkilerden elde edilmektedir, ancak bu ilaçlarda doz, kullanım şekli, olabilecek yan etkiler bilinir. Hekimler bu yan etkilerle karşılaştıklarında ne yapacaklarını bilir ama bitkisel ürünlerde doz, yan etki gibi önemli noktalar soru işaretidir. Bu sebeple bilinçsizce, tedavi edici amaçlarla kullanılmamalıdır. Kanser tedavisinde kullanılan bazı ilaçların bitki kökenli olduğunu biliyoruz, örneğin vinka alkoloidleri gibi. Ancak herhangi bir diyet modelinin herhangi bir kanser türünü tedavi ettiğine yönelik hiç bir kanıt yoktur. Elbette ki bazı kanserin önlenmesinde beslenme şekli son derece önemli yer tutar. Kanser tedavisi sırasında da, bazı yan etkilerin azaltılmasında beslenme önemlidir. Kanser tedavisinden sonra da sağlıklı beslenme sürdürülmelidir. Örneğin meme kanserinin tekrarlamasını önlemede yardımcı faktörlerden biri sağlıklı kiloda olmaktır. Ancak sadece beslenmenin kontrol edilmesi ve diğer faktörlerin önemsenmemesi kanserden korunmak için tek başına yeterli olmayabilir. Bu yazı HBT'nin 106. sayısında yayınlanmıştır.


Bilim insanlarına göre kansere yol açan mutasyonların üçte ikisi rastlantısal ve bunlar hücre bölünmesi sırasında kopyalama hatalarıyla ortaya çıkıyor. Kalıtsal özellikler ve çevresel faktörler bu durumda daha az etkili. Fakat bu her kanser türü için geçerli değil. Baltimore Howard Hughes Tıp Merkezi'nden Bert Vogelstein yönetiminde çalışan ekip, altı kıta üzerindeki 69 ülkenin kanser verilerini inceleyerek ilginç bir sonuca ulaştı: Kansere en iyi zemini hazırlayan, bu ülkelerdeki farklı yaşam ve çevre koşulları veyahut da genetik farklılıklar değil kök hücrelerindeki hücre bölünme sayısı. DNA'daki yaklaşık 3,3 milyar baz çiftinin kopyalandığı her hücre bölünmesinde matematiksel olarak aşağı yukarı üç hata meydana geliyor. Bu rastlantısal mutasyonların kanser oluşumundaki katkı oranını öğrenmek isteyen bilim insanları ilk önce 17 kanser türündeki kök hücre bölünmesini incelemişler. Bu verilerse altmış dokuz ülkedeki kanser kayıtlarındaki tümör sıklığıyla karşılaştırılmış. İşte bu şekilde tümörlerin özellikle de kök hücre bölünmesinin daha fazla olduğu doku tiplerinde ortaya çıktığı anlaşılmış. İstatistiksel olarak bakıldığında, kalıtım bilgilerinin kopyalanması sırasında meydana gelen normal kopyalama hatalarının üçte ikisi genetik değişime ve nihayetinde de bir tümörün gelişimine yol açıyor. Hesaplamalara göre tümör mutasyonlarının yüzde 66'sı rastlantısal kopyalama hatalarına, yüzde 29'u yaşam biçimi gibi çevresel faktörlere ve yüzde 5'i ise kalıtım faktörlerine uzanıyor. Ancak bu tablo kanser türüne göre çok değişiyor. Prostat, beyin ve kemik tümörü mutasyonlarının yüzde 95'i, pankreas tümörlerinin ise yüzde 77 oranında rastlantısal kopyalama hatalarından kaynaklanıyor. Fakat akciğer kanserinde durum farklı, burada mutasyonlardan sigara içimi gibi çevresel faktörlerin etkisi yüzde 65 iken rastlantısal kopyalama hatalarının payı yüzde 35. Bir tümörün gelişmesi için genelde çok sayıda mutasyonun bir araya gelmesi gerekiyor. Bu yüzden önlenebilir kanser hastalıklarının yüzdesi, rastlantısal mutasyonlardan daha yüksek de olabilir diyor araştırmacılar. Epidemiyolojik hesaplamalara göre tümörlerin aşağı yukarı yüzde 40'ı önlenebilir. Bilim insanları bir kanserin oluşumunu çevreye bağlı mutasyonlarla da tetiklenebileceğini düşünüyorlar. Akciğer kanserinin aksine, beyin, kemik ve prostat tümörlerinde, çevrenin etkisi çok düşüktür ve çevre ne kadar mükemmel olursa olsun bu tür tümörler hep ortaya çıkacaktır. Yani bir insan ne kadar sağlıklı yaşarsa yaşasın kansere yakalanabilir, hastalık kişinin yaptıklarıyla veya yapmadıklarıyla ilgili olmayabilir diyen araştırmacılar kanseri önlemede iki öneri sunuyorlar: Çevresel faktörlerin önemli bir rol oynadığı tümör türleri için korunma için bilgiler verilmeli. Ama rastlantıya bağlı tümörler için çok iyi erken tanı yöntemlerinin bulunması gerekiyor. Bu konuda hemfikir olan Alman kanser araştırmacısı Andreas Trumpp, matematiksel olarak tümör gelişiminin ayrıntılarını vermemesine rağmen, son araştırmanın kök hücre bölünmesindeki sayının kanser riski üzerinde çok etkili olduğunu kanıtladığını söylüyor. Mutasyon kök hücredeki önemli bir gene denk geldiğinde, ömür boyu milyarlarca ardılına geçebilir ve kanser hastalığının tohumunu oluşturabilir. Çevrenin, kalıtsal faktörlerin ve hücre bölünmesinin ne derece etkili olduğu sonuçta tümör türüne bağlıdır. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


Neden kanser türlerinde yaygınlık oranları birbirinden çok farklı? İki zıt görüş tartışıyor. Uzmanlar arasında güncel bir tartışma sürüyor: kanserden çevresel etkenler mi yoksa rastlantılar mı sorumlu. Bilim insanları diyor ki, kanser hücredeki düzenin raydan çıkmasıdır. Fakat bu değişim her organda aynı sıklıkta gerçekleşmiyor. Mesela bir insanın hayatı boyunca tiroit kanserine yakalanma olasılığı istatistiklere göre yüzde birdir. Gırtlak kıkırdağı kanserinde ise bu oran yüzde 0,0007 civarındadır. Peki bunun sebebi ne olabilir? Bilindiği gibi sigara ve alkol, tümörlerin oluşumunu tetikliyor ama aynı şey yüksek enerjili ışın veya bazı virüs enfeksiyonları için de geçerli. Bu yüzden kanser türlerini karşılaştırmak için her şeyden önce zararlı çevre faktörlerine bakmak gerekiyor. Biyoistatistikçi Christian Tomasetti ve onkolog Bert Vogelstein, bu yılın başında şimdiye dek pek üzerinde durulmayan bir ilişkiye dikkat çekti: Kalın bağırsakta, ince bağırsağa kıyasla 24 misli tümör oluşuyor. Tomasetti ve Vogelstein'a göre bunun nedenlerini, bazen hızlı bazen de daha yavaş olarak her dokuyu yenileyen kök hücrelerinde aramak gerekiyordu. Science dergisindeki araştırma yazısında, kalınbağırsakta çok daha fazla hücre bölünmesi meydana geldiğinden ve bölünmelerde DNA kopyasında hatalar oluşabileceğinden daha fazla tümör oluşmakta, deniyor. İki bilim insanı bu ilişkiyi meme kanseri ve prostat dahil, 31 kanser türünde inceledi. Sonuca göre bir dokudaki bölünme oranı ne kadar yüksek ise, kanser riski de o denli yüksek. Bu sonuç birçok araştırmacı tarafından kabul edilebilirdi. Ancak sayılar yüzünden itirazlar geldi. Mesela Amerikalı bilim insanları, incelenen tüm kanser türlerinin yüzde 65'inin hücre bölünmesiyle açıklanabileceğini hesaplamışlardı. Yani vakaların üçte ikisinde kanser oluşumu rastlantısaldı, kanserden çevresel faktörler sorumlu değildi. Science dergisinde yayımlanan Kötü şans hipotezi büyük eleştiriler almıştı. Açıklanan sayılar yüksek bulunmuştu, ayrıca kansere karşı hiçbir şey yapılamaz gibi bir etki bırakıyordu. Stony Brook Üniversitesi'nde Yusuf Hannun ve ekibi şimdi Nature dergisinde yeni bir araştırmanın sonuçlarını sundu. Araştırmacılar Tomasetti ve Vogelstein'ın verilerini yeni bir istatistiksel yöntemle inceleyerek bambaşka bir sonuca ulaştı. Buna göre kanserin oluşum nedeni yüzde 10-30 arası iç faktörlere geriye kalan kanserler ise zararlı çevre faktörlerine bağlı. Aynı veri malzemesine sahip iki araştırmanın bu kadar farklı sonuç vermesinin nedeni larak, iki ekibin iç ve dış için farklı görüşlere sahip olmaları gösteriliyor. Tomasetti ve Vogelstein için kök hücrelerin bölünmesi sırasında meydana gelen her hata bir iç süreç. Oysa kök hücreler de dış etkenlere tepki verir. Mesela UV ışını bir kök hücrede mutasyona neden olduğu zaman bunun sorumlusu çevredir, hücre bölünmesi değildir diyor Hannun. Fakat araştırmacı bununla birlikte iç ve dış arasındaki sınırın her zaman net olmadığını da itiraf ediyor. Tomasetti ve Vogelstein ise kendi sonuçlarını savunmaya devam ediyor. Hücre bölünmesinin sayısı kanser riskinin büyük bir kısmını açıklayabilir diyen araştırmacılar, Hannun'un mutlak ve göreceli kanser riskini birbirine karıştırdığını iddia ediyor. Bu şu anlama geliyor: Her ne kadar kanser türleri birbirleriyle karşılaştırılabilse de, x türü bir kanserin şu kadar yüzdesinin iç faktörlerle açıklanabilmesi mümkün değil. Bununla birlikte iki araştırma ekibi bir konuda hemfikir. Rastlantının oranı ne kadar büyük olursa olsun, bu sonuçtan, kanserin bir kader olduğu anlamı çıkarılmamalı.


1971'de ABD Başkanı Richard Nixon en önemli icraatım diye nitelendirdiği ulusal kanser yasasını çıkartmıştı. Başkan Nixon, bu yasa ile kanserle savaşı başlatmış olduğunu ilan etmişti. Böylelikle kansere ayrılan bütçede ve kanser araştırma enstitü sayısında önemli artış sağlanmış oldu. Başkan Nixon atomu parçalayan, 1971'den 2 yıl önce Ay'a insan yollayan bilim camiasının kısa sürede kansere çözüm bulacağını inandığını ifade etmişti. Aradan geçen 46 senede ne Amerika'da ne de dünyanın başka bir ülkesinde kansere çözüm maalesef henüz bulunmuş değil. Tabii ki kanser tedavisinde ilerlemeler kat edilmektedir. Birçok kanser hastası iyileşmektedir. Ancak, bilimin veba, tifo gibi enfeksiyon hastalıklarına karşı gösterdiği başarı kanser için söz konusu değildir. Türkiye'de 1960'larda her dört ölümden biri enfeksiyon hastalıklarına bağlı iken bugün bu oran her on ölümden bire düşmüştür. Ölüm nedenlerinin birincisi durumundayken sonlara doğru ötelenmiştir. Bu başarı 1928'de Alexander Fleming'i mucizevi penisilin antibiyotiğini keşfetmesi ile başlamıştır. Türkiye'de 1980'lere kadar sistematik olarak kanser vaka kaydı tutulmadığı için 1980 öncesi kanserden muzdarip olmuş hasta sayısını bilmek pek mümkün değildir. 1990'lardan beri kalp ve damar hastalıklarından sonra ölüm nedenleri sıralamasında kanser ikincidir. Her beş ölümden biri kanser kaynaklıdır. ABD'de ve dünyanın birçok ülkesinde benzer bir trend hakimdir. Kanserin ikinciliği ABD'de 1930'larla başlar. 1900- 1930 arası ABD'deki ölüm nedenleri sıralamasında zatürre, grip, böbrek iltihabı, ishal, bağırsak iltihabı gibi enfeksiyon hastalıkları ile kalp ve damar hastalıkları ilk sıralardadır. Bu istatistiki verileri düşündüğümüzde ABD'de 1930'lardan sonra, Türkiye'de ise resmi verilere göre 1990'lardan sonra kanser vakalarında ciddi bir artış olmuştur. Bu artışı neye bağlamak lazım? Kansere sebep sanayileşme sonrası gelen modern yaşam mıdır? Kanserin birçok çeşidi hastanın farkında olmadan yavaş yavaş, sinsice vücutta ilerlemesini sürdürür. Bu ilerleme kanser çeşidine göre aylar, yıllar alabilir. Örneğin, akciğer kanseri tümörünün X-Ray'de tespit edilecek büyüklüğe ulaşması birkaç yılı bulabilir. Ancak enfeksiyon hastalıklarında yüksek ateş, aşırı terleme, titreme, ağrı, halsizlik, iştah kaybı gibi hastalık belirtileri birkaç gün içinde kendini gösterir ve hasta tedavi edilmezse ölümü birkaç gün veya hafta içerisinde gerçekleşir. Dolayısıyla enfeksiyon hastalıklarının aradan çekilmesi ve beklenen yaşam süresinin 1900'larında başında 40 iken 1930'larda 60'a, 1970'lerde 70'e ve 2017'de 80'e kadar ulaşması kanser hücrelerin gelişmesine ve çoğalıp koloniler kurmasına yeterince süre vermektedir. Bulunan çareler sayesinde enfeksiyon hastalıkların büyük ölçüde azalması ile kanserin önü açılmıştır. Ayrıca, kanser sanayileşme ile ortaya çıkmış bir hastalık değildir. Kanserin antik çağlara kadar uzanan bir tarihi vardır. Kanser ile ilgili ilk kayıtlar milattan önce 2600'lerde Antik Mısırlı hekim İmhotep tarafından yazılmıştır. İmhotep, meme kanseri kistini soğuk ve sert bir kitle olarak tarif etmekte ve tedavisinin olmadığını eklemektedir. Bir diğer örnek ise, 2016 yılında büyük insansı maymunlar familyasına ait Australopithecus sediba türü 1.7 milyon yaşında bir fosilinin ayak kemiğinde ayak kanseri tümörü tespit edilmesidir. Bu örnek kanserin tarihinin çok daha gerilere gittiğini göstermektedir. Antik çağda, ortaçağda meme, deri kanseri gibi gözle gözlenebilecek kanser çeşitleri bilinmekteydi. İç organları saran mide, karaciğer, böbrek kanser tümörleri ancak X-Ray'in 20. yüzyılda tıbbi kullanımı ile teşhis koymak mümkün hale geldi. Dolayısıyla, X-Ray öncesi iç organları tahrip eden kanser kolonileri sessizce ne olduklarını belli etmeden birçok insanın canını almaktaydı. X-Ray'in yanı sıra kullanılan diğer aygıtların, kan testinin, idrar tahlillerinin devreye girmesi hekimlerin kanser teşhisi koymasında yardımcı etkenler olmuşlardır. Haliyle kanser vakaların artmasının bir diğer sebebi kanser teşhisinde kullanılan araçların artması ve gelişmesidir. Kanser, çağımızın korkulu illetidir. Ancak, kanserin sebebi olarak modern yaşam stilini öne sürmede tereddüt göstermek gerekmektedir. Enfeksiyon hastalıklarına çare bulunması, beklenen yaşam süresinin son yüzyılda 40'dan 80'e çıkması, kanserin insan türünün ortaya çıkmasından bu yana bizimle birlikte olduğunun tespit edilmesi, kanser teşhisinin gelişmesi kanserin ölüm nedenleri sıralamasında ikinci olmasındaki sebep olarak tümüyle sanayileşme sonrası gelen modern yaşam olduğunu iddia etmenin yanlış olduğunu göstermektedir. Bu yazı HBT'nin 81. sayısında yayınlanmıştır.


Erken teşhis hayat kurtarır! Geliştirilen test sayesinde yüksek risk taşıyan kişiler önceden belirlenebilecek. Kolon ve meme kanserine yakalanma riski olan kişilerin Genetik Dizilenme Testi sayesinde belirlenmesi ve uygulanacak önleyici tedavi ile hem risk faktörünün ortadan kaldırılması, hem de tedavide başarı şansının yükseltilmesi hedefleniyor. İTÜ Genomik Laboratuvarı 'nın gerçekleştirdiği proje, genetik faktörler nedeniyle ortaya çıkan ve toplumda sıkça görülen kolon ve meme kanserine yakalananlar ve yakınları için uygulanabilecek. GLAB'dan yapılan açıklamada Test sayesinde, halka kolon ve meme kanserinde önleyici tedavi sunabileceğiz. Çalışmalarımız kapsamında bugüne dek 4000 kanser hastasından kan alındı ve 300 hastanın 'Genetik Dizilenme Testi' tamamlandı. Test sürecinde, risk grubuna giren kişilerin bu hastalıklar yönünden kritik genlerine bakılıyor ve bu genlerin mutasyon durumunu inceleniyor denildi. Elde edilen verilerle Türkiye'nin 'mutasyon haritası' çıkarılacak. Ümraniye Eğitim Araştırma ve Göztepe Eğitim Araştırma Hastanelerine meme ve kolon kanseri sebebiyle başvuran bütün hastalar, GLAB tarama ağına dahil ediliyor. Klinisyenler bu ağ üzerinden hastalarla iletişime geçiyor ve mevcut bilgilere göre hastaların profilleri inceleniyor. Sağlık Bakanlığı ve Kalkınma Bakanlığı'nın öncülüğünde başlatılan 'Bireye Özgü Ailesel Kanser Sendromlarını Taramaya Yönelik İleri Düzey Genetik Analiz Laboratuvarı Projesi', İTÜ ve İstanbul Anadolu Kuzey Kamu Hastaneleri Birliği işbirliği ve İstanbul Kalkınma Ajansı 'nın desteği ile gerçekleşiyor.


Karın yağlarının kalp için zararlı olduğu biliniyor. Peki aynı zamanda beyniniz için de zararlı olabileceğini biliyor muydunuz? Neurology dergisinde yayınlanan araştırma sonuçlarına göre obez kişilerde görülen yüksek bel-kalça oranı beynin küçülmesine yönelik risk unsuru oluşturuyor. Özellikle de fazla miktarda karın yağı, gri maddenin yani sinir hücrelerini içeren beyin dokusunun azlığı ile bağlantılı. İngiltere Leicestershire'daki Loughborough Üniversitesi'nin Spor, Egzersiz ve Sağlık Bilimleri Okulu'ndan araştırma başyazarı Mark Hamer, obezitenin, özellikle de vücudun orta bölümlerindeki kilo fazlasının, beynin küçülmesiyle bağlantılı olduğunu bulduklarını belirtiyor. Düşük beyin hacmi ya da beynin küçülmesi, aynı zamanda hafıza gerilemesi ve demans riskinin artmasıyla da bağlantılı. Araştırmada yalnızca karın yağı ile düşük beyin hacmi arasında bir bağlantı bulundu. Bu durumda bel kısmında fazla yağ bulunmasının beynin küçülmesine sebep olduğu kanıtlanabilmiş değil. Bu durum, bazı beyin bölgelerinde daha az gri madde bulunan kişilerin obez olma riskinin daha yüksek olması şeklinde de açıklanabilir. Bu bağlantının sebeplerinin kesin olarak öğrenilebilmesi için ileri araştırmaların yapılması gerekiyor. Karın yağı, karın boşluğunun derinlerine depolanmış yağdır ve hemen derinin altında biriken yağa oranla daha büyük sağlık riskleri oluşturabilir. Önceden yapılan araştırmalar karın yağının kalp krizi ve beyin kanaması da dahil olmak üzere kalp hastalıkları, tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ve erken ölüm gibi durumlarla bağlantılı olduğunu ortaya koymuştu. Başka araştırmalarda ise karın yağı ya da yüksek bel kalça oranı ile beyin hacminin düşüklüğü arasında bağlantı bulmuştu, fakat bu bağlantılar genellikle önemsiz boyutlardaydı. Yapılan yeni araştırmada Birleşik Krallık'ta yaşayan ve yaş ortalamaları 55 olan 9.600'den fazla insanın verileri incelendi. Katılımcıların vücut kitle endeksleri ve bel kalça oranları ölçülmüş, ardından beyin hacimlerini belirlemek amacıyla MRI taramaları yapılmıştı. Araştırma sonucunda hem vücut kitle endeksleri, hem de bel kalça oranı yüksek olan kişilerin beyin hacimlerinin düşük olduğu gözlemlendi. Yalnızca yüksek vücut kitle endeksine sahip kişilerde beyin hacmi daha yüksekti. Benzer şekilde sağlıklı kilodaki kişilerde de beynin küçüldüğüne ilişkin bir bulgu gözlenmedi. Bu bulgular, araştırmacılar yaş, sigara içme ya da yüksek tansiyon gibi beyin hacmini etkileyebilecek diğer etkenleri de göz önünde bulundurduklarında bile aynı kaldı. Her ne kadar araştırma, karın yağı ile beyin küçülmesi arasındaki olası mekanizmaları incelememiş olsa da bu tür yağların beynin küçülmesine rol oynayan iltihaplı maddeler üretiyor olabileceğine ilişkin bir varsayım söz konusu. New York'taki Lenox Hill Hastanesi'nden nörolog Dr. Gayatri Devi bulgulara katıldığını, beyindeki gri maddenin küçülmesinin, obezite ve yüksek karın yağı ile bağlantılı olabileceğini belirtiyor. Devi, bütün bu çalışmanın genel sağlığımızın beyin sağlığımız için de ne kadar önemli olduğunu gösterdiğini vurguluyor. Araştırmacılara göre araştırmanın sınırlamalarından biri, katılımcı olmak isteyen kişilerin istemeyen kişilere oranla d aha sağlıklı olmasıydı. Yani elde edilen bulgular bütün nüfus için geçerli olmayabilir.


Genetik faktörlerin başlıca rolü oynadığı düşünülse de radyasyon, güneş, sigara ve C vitamini eksikliğinin katarakt oluşumunu hızlandırdığı gösterilmiştir. Gözün içerisinde aynı fotoğraf makinesi gibi özellikle yakın ve orta mesafede bulunan cisimlere odak yapmamızı sağlayan lens adında bir organ bulunmaktadır. Lens her insanda bulunur ve tamamen şeffaftır. Herhangi bir nedenle lens adı verilen organın şeffaflığını kaybetmesine yani ışığı geçirmemesine katarakt adı verilmektedir. Katarakt çoğunlukla yaşlılıkta, özellikle 60 yaşından sonra ortaya çıkmaktadır. Ancak katarakt her yaşta, yeni doğmuş bebeklerde dahi görülebilmektedir. Kataraktın neden oluştuğu ne yazık ki halen bilinememektedir. Ama bazı genetik hastalıklar, yüksek miyopi, steroid içeren ilaçlar, diyabet , farklı göz hastalıkları ve travmanın katarakta yol açtığı kesinlikle bilinmektedir. Başlıca belirtisi görme azalmasıdır. Bununla beraber bulanık görme, görme alanında karaltılar, çift görme, parçalı görme, renkli görmede bozukluklar, gece veya ışıkta görmede azalma ve özellikle 40 yaşından sonra miyopinin artışıyla yakını görmede düzelme kataraktın belirtileri olabilmektedir. Genetik faktörlerin başlıca rolü oynadığı düşünülse de radyasyon, güneş, sigara ve C vitamini eksikliğinin katarakt oluşumunu hızlandırdığı gösterilmiştir. Kataraktın bilinen ilaçla tedavisi yoktur. Tek tedavi ameliyattır. Katarakt hastalarının görmeleri günlük hayatlarını etkiliyorsa ameliyat olmaları gerekir. Katarakt bekledikçe sertleşir, taş hatta kaya sertliğinde olur, bu durumda da ameliyat zorlaşır. Ayrıca çok ilerlemiş ve tam olarak beyazlaşmış kataraktlar ameliyat edilmezlerse sızdırma yapıp göz tansiyonuna neden olabilir. Katarakt ameliyatı çoğunlukla 15 dakika içinde biter. Özellikle gecikmiş olanlar başta olmak üzere bazı cinsleri çok daha uzun sürebilir. Anestezi olarak günümüzde çoğunlukla damla kullanılır, iğne dahi yapılmaz. Ameliyat sırasında ağrı hemen hemen hiç olmaz. Katarakt ameliyatı için günümüzde hastaneye yatmak gerekmemektedir. Katarakt ameliyatının süresinin değil, hasta için sonucunun önemi vardır. Kalite hızdan daha önemlidir. Fako cerrahisi günümüzde oldukça yaygın ve en güvenilir yöntemdir. Çoğunlukla kataraktlar dünyada bu sistemle ameliyat edilmektedir. Katarakt ameliyatı sonrasında bakım oldukça kolaydır. Pansuman gerekmez. Ameliyattan 1 gün sonra göz açılır ve normal hayata dönülür. Herhangi bir kısıtlama yapılmaz. Sadece gözün ovuşturulmaması ve bir kaç hafta damla damlatılması gerekir. Katarakt ameliyatından sonra hasta genellikle çok iyi bir görmeye kavuşur. Bu iyi görme genellikle ömür boyu kalıcıdır. Hastaları en çok mutlu eden ameliyatlardan biridir. Ameliyat sırasında bozulmuş doğal lens alınır, yerine yapay lens yerleştirilir. Yerleştirilmezse bardak altı olarak tabir edilen çok kalın gözlüklerin kullanılması gerekir. Lens ile mercek aynı şeydir. Katarakt ameliyatında kullanılan merceklerin çok farklı türleri bulunabilmektedir. Torik denilen astigmatı düzelten mercekler, multifokal denilen uzak ve yakını görmemizi sağlayabilen mercekler bunların arasındadır. Evet, özel yöntem ve merceklerle gözlük ihtiyacınız giderilebilir. Bu konuda doktorunuzun ayrıntılı bilgi vermesi çok önemlidir. Trifokal mercekler, akıllı mercek olarak da bilinir ve sayesinde hem uzak hem yakın hem de ara mesafeyi görmek mümkün olabilmektedir. Katarakt ameliyatında uzağı, yakını, orta mesafe görmeyi ve astigmatı veya bunların birlikteliğini düzeltmek mümkündür. Katarakt ameliyatının yapıldığı yerde sinir bulunmamaktadır. Bu nedenle yerleştirilmiş olan merceğin hissedilmesi mümkün değildir. Katarakt lensi hiçbir şekilden gözden çıkıp düşmez. Bakım gerektirmez. Ameliyat çoğunlukla ömür boyu kalıcıdır ve değişme gerekmez. Ameliyat olunduğu gün göz kapatılır, sonra kapatılmaz. Ameliyat sonrasında bir kaç hafta damla kullanılması gerekmektedir.


Katarakt, göz bebeğinin arkasında bulunan ve görmeyi sağlayan doğal göz merceğinin saydamlığını kaybederek matlaşmasıdır. Başka bir deyişle; görüşün, buğulanmış bir camın arkasından bakıyormuşçasına bozulmasıdır. Katarakt, sonucu en körlük olabilecek bir rahatsızlık olmanın yanısıra dünyadaki körlüklerin en büyük nedenidir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre tüm körlüklerin %40 dan fazlası katarakta bağlıdır. Katarakt ileri yaş hastalığıdır ve 2020 yılında Dünyada 60 yaş üzerinde 54 milyon insanın katarakt dolayısıyla kör olacağı tahmin edilmektedir. Yaşa bağlı katarakt, yaşlı insanların görme problemlerinin en sık nedenidir. 65 ile 74 yaşları arasında insanların %50'sinde katarakt gözlenirken, 75 yaşının üzerindeki insanlarda bu oran %70'lere kadar yükselir. Bebeklerde görülme sıklığı %0.4 dür. Katarakt en sık yaşa bağlı olarak ortaya çıkar. Bilinen bir sebebi olmamakla birlikte beslenme, güneşten gelen ultraviyole ışınları gibi birçok risk faktörü bulunmaktadır. Diabetik hastalarında katarakt daha genç yaşlarda görülür. Sigara içenlerde katarakt görülme oranı, içmeyenlerden daha fazladır. Uzun süre kortizonlu ilaç kullananlarda katarakt oluşma riski daha yüksektir. Katarakt doğuştan görülebileceği gibi , göz yaralanmalarından sonra da oluşabilir. Kataraktın şu ana kadar bilinen tek tedavi yöntemi cerrahidir. Ameliyatta doğal göz merceği yapay bir mercekle değiştirilir. Ameliyat olana kadar ki sürede katarakta bağlı yaşanılan sorunları azaltabilecek öneriler sadece güneş ışığı gibi kuvvetli ışıkta kamaşmayı azaltmak için polaroid camlı güneş gözlükleri kullanmak, kitap ve gazete okurken güçlü aydınlatma altında okumaktır. Kök hücreler üzerine çalışan California San Diego Üniversitesinden Prof. Zhao ve ekibi son zamanlarda göz hekimlerini hayrete düşüren bir klinik yöntem üzerine yoğunlaştılar. Doğuştan kataraktı olan 2 ailenin çocukları üzerinde yaptıkları çalışmalarda lanosterol adı verilen küçük bir molekülü üreten gende mutasyon tespit ettiler. Bu molekülün sağlıklı tipi katarakta neden olan proteinlerin bir araya gelmesini engeller. Ancak bu anormal tipi katarakt oluşturan proteinlere yani göz merceğinin buğulanmasına neden olur. Yapılan deneylerde kataraktlı tavşan merceklerini izole edip 6 gün boyunca lanosterol içeren solüsyonda tuttular ve kataraktın azaldığını, lensin şeffaflığının arttığını buldular. Daha sonra kataraktlı köpeklere 6 hafta boyunca günde iki kez lanosterollü göz damlası damlattılar ve yine kataraktın azaldığını tespit ettiler. Damla kesilince kataraktın tekrar oluşma eğiliminde olduğunu buldular. Ekip erken dönemde tespit edilen kataraktların damla ile engellenebileceğini düşünüyor. Hatta daha önce katarakta yol açtığı bulunan kolesterol üretim yolundaki bir gen gibi farklı yollardan katarakt oluşumuna engel olabilecek damlaların hepsinin birlikte etki edebileceği kombine çok fonksiyonlu bir damla üzerinde çalışmakta faydalı olacağını belirtiyorlar. Kök hücre tedavisine dayanan bu yeni yöntemin çok daha güçlü ve net bir görüntü gibi avantajlar sağladığı ve ameliyat sonrası çıkabilecek problemlerden kaçınılabileceği belirtiliyor. Yeni yaklaşım, bu kadar iyi şekillenmiş ve saydam bir lens elde edilmesi bakımından birçok göz hekimini heyecanlandırırken bir kısmını da şüphe içerisinde bıraktı. Çünkü bu yöntem yıllar önce denenmişti ve hasarlı dokudan yeni ve iyi bir mercek oluşma ihtimali deneylerle negatif sonuca ulaşmıştı. Shanmugham ve ekibi 44 hastanın katarakt ameliyatı sırasında alınan doğal merceklerini Zhao'nun çalışmasında yaptığı gibi lanosterollü solüsyonda 6 gün bırakarak deneyi tekrarladı ve sonuçta hiçbir değişikliğin olmadığını gözlemledi. Bu da damlanın etkinliği ile ilgili şüpheleri artırdı. Lanosterol damlanın piyasaya verilme sürecinde olduğu bu günlerde bilim insanları ilacın etkinliği konusunda daha çok çalışma yapacaktır. Günümüzde oldukça sık karşılaşılan ve hastaların yaşam kalitesini düşüren bu hastalık alanındaki yeni gelişmeler her ne kadar göz hekimlerini ikileme düşürse de yeni yöntemlerin denenmesi ve hastaların yaşam kalitesinin klasik yöntemde olduğundan daha yukarılara taşınmasının hedeflenmesi birçok hasta için umut vaat eder boyuttadır. Zhao L, Chen XJ, Zhu J, Xi YB, Yang X, Hu LD, et al. Lanosterol reverses protein aggregation in cataracts. Nature. 2015;523:607 11. Shanmugam PM, Barigali A, Kadaskar J, et al. Effect of lanosterol on human cataract nucleus. Indian Journal of Ophthalmology. 2015;63(12):888-890. doi:10.4103/0301-4738.176040. Bu yazı HBT'nin 73. sayısında yayınlanmıştır.


Katarakt göz bebeğinin arkasında bulunan ve görmeyi sağlayan doğal göz merceğinin saydamlığını kaybederek matlaşması sonucunda ortaya çıkar. Hastalar dünyayı buğulanmış bir camın arkasından bakar gibi görür. Katarakt genelde orta yaş üstü ve yaşlı insanlarda görülen bir göz hastalığı olsa da yenidoğanlarda, şeker hastalarında, göze gelen fiziksel darbeler sonrasında ve uzun süreli kortizonlu ilaç kullananlarda da görülebilir. Kataraktın 60 yaş ve üzerinde görülme oranı aşağı yukarı %20 ila 30'dur. Hastalığın tedavisi için saydamlaşan göz merceği ameliyatla yapay bir mercekle değiştirilir. Kısa bir süre önce çocuklarda kök hücre terapisinin de etkili olduğu anlaşılmıştı. Fakat en iyisi tabii ki kataraktın hiç ortaya çıkmaması ve bu konuda da doğru beslenmenin sanılandan daha önemli bir rol oynadığı keşfedildi. Bununla ilgili kanıtları şimdi King's College London'dan Kate Yonova-Doing ve ekibi ortaya çıkardı. Araştırmacılar 364 ikiz kadın çiftinin beslenme alışkanlığını ve mercek sağlığını altmış yaşından itibaren on yıl boyu takip etmiş. Elde edilen sonuçlara göre düzenli olarak bol miktarda C vitamini içeren meyve ve sebze yiyen kadınlarda katarakt riski %33 daha az görülüyor. Ayrıca katarakt olan hastaların merceklerindeki matlaşma daha az belirgin olduğu gibi matlaşma daha yavaş ilerliyor. Araştırmayı kaleme alan Christopher Hammond, anlaşıldığı üzere yiyeceklerle alınan C vitamininin kataraktı önleyici etkisi var diyor. Tek yumurta ikizlerinin karşılaştırılmasına dayanan araştırma, beslenmenin dolayısıyla da çevre etkisinin %65'lik bir oranla genlerden daha etkili olduğunu göstermiş ki bu hiç beklenmeyen bir sonuçtu. Araştırma katarakt hastalığında kalıtsal donanımın sanılandan daha önemsiz bir rol oynadığını göstermesi açısında önem taşımakta. Bununla birlikte C vitamininin koruyucu etkisi sadece besinlere alındığında ortaya çıkıyor, C vitamini hapları ve benzer takviyeler aynı etkiyi göstermiyor. Bilim insanları C vitamininin koruyucu etkisinin antioksidan etkisine dayandığını düşünüyorlar. Çünkü katarak, normalde mercekteki sıvı ve saydam proteinlerin oksidasyon nedeniyle kristalleşerek, matlaşması sonucunda gelişmektedir.


Hastalar hazmedilebilir kapsül içinde yuttukları minik robotların midelerinde açılmasıyla tedavi olabilir. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'ndeki bir araştırma ekibi biyo-uyumlu ve biyo-çözünür özelliği olan, insan vücudunda görev yapmaya programlanmış minik robotlar üzerinde çalışıyor. Japon kağıt katlama sanatından esinlenerek tasarladıkları minik robotlar tırtıl veya akordeona benziyor. Daha çok Batı ülkelerinde sosis kaplamada kullanılan kuru domuz bağırsağından yapılan robotlar, minik bir mıknatıs ile yönlendirilebiliyor. Katmanlardan oluşan robotun çekirdeğindeki madde, ısınınca küçülen bir yapıya sahip. Isınmayla beraber, dış katmandaki yarıklar, aslında düz olan robotun bir dizi kutu gibi açılmasını sağlıyor. Bu tasarımın robota kazandırdığı harekete tut-bırak hareketi deniyor. Sürtünmeye bağlı olarak bazı bölümleri yüzeye tutunan robotun her hareketinde ağırlık merkezi değişiyor ve böylelikle robot bükülerek ilerliyor. İçi sıvı dolu olan midede çalışabilmesi için tasarlanmış olan robotun, emeklediği gibi, yüzebilmesi de gerekiyor. Bunun için ekip, minik robotu bir yüzgeç gibi hareket edecek biçimde yeniden tasarladı. İsveç'te yapılan sunumda bilim insanları, robotun, yapay bir mideye yerleştirilmiş olan saat pilini çıkarışını ve pilin neden olduğu yarayı iyileştirme sürecini uygulamalı olarak iki aşamada anlattılar. Uygulama sırasında, 3D yazıcı ile hazırlanmış olan ve gerçek mide özelliklerini taşıyan, silikon kaplı mide ve yemek borusu modeli ve mide özsuyuna benzer bir sıvı kullanıldı. İlk aşamada bir robot, hap kadar ve buzla kaplı bir kapsüle yerleştirildi. Kapsül mideye ulaştıktan sonra da, harici metal bobinlerin oluşturduğu manyetik alan ile robotun mıknatısı etkileşime girdi. Bu etkileşim sayesinde robot mideye yerleştirilmiş olan pile doğru yönlendirildi. Mıknatıs, robotu taşıyan kapsülün pile tutunmasını sağladı. Böylece, robot hareket ettiğinde pili de beraberinde yuvarlayarak mide zarından ayırdı. Sonrasında robot ve pil, sindirim sisteminden geçerek doğal yolla dışarı atıldı. İkinci aşamada ise, bir başka robot aynı yolla mideye gönderildi, fakat bu kez buz kapsülü eritildi ve robot ortaya çıktı. Aynı manyetik etkileşim ile yaralı olan bölgeye yönlendirilen robotun, yaranın iyileşmesine yardımcı olması için ilaçlanmış, çözünebilir bir katmanı var. Bu sayede, mide tabakası zarar görmeden, yaralar iyileştirilebilecek. Araştırmacılara göre, biyo-çözünür özelliği ile doğada yok olabilen minik robotu, bir buz kapsülü içinde yutmak, cerrahi tedavi yöntemine alternatif olarak kullanılabilir. Böylece, uzun vadede etkiler azaltılmış olur. Miyashita'ya göre bu robotların kullanılmaya başlanmasına en az 6-8 yıl daha var. Öncelikle kontrol mekanizmasının geliştirilmesi ve bir takım testlerden geçmesi gerekiyor.


Kefir geleneksel olarak inek ya da keçi sütü ile yapılan fermente bir içecektir. Kefir tanelerine süt eklenir. Fakat bu taneler tahıl taneleri gibi değil, görüntü olarak karnabaharı andıran, maya ve laktik asit bakterilerinden oluşan topluluklardır. Yaklaşık 24 saat içerisinde kefir tanelerinin içerisindeki mikroorganizmalar çoğalarak sütün içindeki şekerleri fermente hale getirir ve kefiri oluşturur. Ardından taneler daha sonra tekrar kullanılmak üzere sıvının içinden çıkarılır. Yani içtiğiniz içeceğin adı kefirdir fakat bu içeceği oluşturmada kullandığımız kültür kefir taneleridir. Tanelerdeki laktik asit bakterileri, sütün içindeki laktozu da laktik aside dönüştürdüğünden kefirin tadı da yoğurdu andırır. Kefir hindistan cevizi sütü ya da başka şekerli sıvılar kullanılarak, süt ürünü içermeyecek şekilde de yapılabilir. Fakat bunun besin profili sütle yapılan kefirle aynı olmayacaktır. Bazı mikroorganizmalar ancak sindirildiğinde yarar sağlar.. Probiyotik olarak bilinen bu mikroorganizmalar sindirim, kilo alıp-verme ve zihinsel zindelik gibi konularda büyük fayda sağlar. Batı beslenme düzeninde bilinen en iyi probiyotik yoğurttur, fakat aslında kefir yoğurttan çok daha etkilidir. İçerisinde 61 çeşide yakın bakteri ve maya bulunan kefir çok daha zengin ve çeşitli bir probiyotik kaynağıdır. Diğer fermente süt ürünleri çok daha az çeşit içerdiği gibi içlerinde maya da bulunmaz. Kefirde bulunan bazı probiyotiklerin enfeksiyonlara karşı koruma sağladığı düşünülüyor. Bu probiyotikler arasında, yalnızca kefirde bulunan Lactobacillus kefiri de bulunur. Yapılan araştırmalar bu probiyotiğin Salmonella, Helicobacter pylori ve E. coli de dahil olmak üzere birçok zararlı bakterinin gelişimini durdurduğunu gösteriyor. Kefirin içinde bulunan bir tür karbohidrat olan kefiranın da bakteri karşıtı özellikleri olduğu biliniyor. Osteoporoz kemik dokusunun bozulmasıyla oluşan, Batı ülkelerinde sıklıkla karşılaşılan bir sorundur. Özellikle yaşlı kadınlarda sıklıkla görülür. Kırık riskini de artırır. Yeterli kalsiyum alımı sağlamak kemik sağlığını geliştirmenin ve osteoporozun ilerlemesini yavaşlatmanın en etkili yolarından biridir. Tam yağlı kefir hem çok iyi bir kalsiyum kaynağıdır hem de içerisinde kalsiyum metabolizmasında merkezi bir rol oynayan K2 vitamini bulunur. K2 vitamini takviyesinin kırık riskini %81 oranında azalttığı biliniyor. Yakın zamanda hayvanlar üzerinde yapılan deneylerde kefirin kemik hücrelerindeki kalsiyum emilimini artırdığı görüldü. Bu da kemik yoğunluğunu artırdığından kırılmalara karşı da koruma sağlar. Fermente süt ürünlerinin içindeki probiyotiklerin bağışıklık sisteminizi harekete geçirerek tümor gelişimini azalttığı düşünülüyor. Bu sonuç deney tüplerinde yürütülen birçok araştırmada elde edilmişti. Yapılan araştırmalardan birinde kefirin insanlardaki meme kanseri hücrelerini %56 oranında azalttığı gözlemlendi. Bu oran yoğurtta ise %14'tü. Ancak bu sonuçların kesin olarak doğrulanması için insanlar üzerinde de ileri araştırmalar yürütülmesi gerekiyor. Kefir gibi probiyotikler bağırsaklarınızdaki faydalı bakterilerin dengelenmesine yardımcı olur. Bu sebeple birçok ishal türünü tedavi etmede oldukça etkilidirler. Dahası, probiyotiklerin ve probiyotik içeren besinlerin birçok sindirim sorununu ortadan kaldırabildiği birçok araştırma sonucunda gözlemlendi. Bu sorunlar arasında irritabl bağırsak sendromu, H. pylori enfeksiyonun yol açtığı ülser ve daha birçok sorun yer alır. Normal süt ürünlerinde laktoz denilen doğal bir şeker bulunur. Çoğunluk, özellikle de yetişkinler laktozu düzgün bir şekilde parçalayıp sindiremezler. Bu duruma laktoz intoleransı denir. Kefir ve yoğurt gibi fermente süt ürünlerinde bulunan laktik asit bakterileri ise laktozu laktik aside çevirdiğinden laktoz oranları normal süte göre çok daha az olur. Aynı zamanda bu probiyotiklerde laktozun iyice parçalanmasına yardımcı olan enzimler de bulunur. Bu nedenle kefir, laktoz intoleransı olan kişiler için çok iyi bir seçenektir. Kefir, hindistan cevizi suyu, meyve suyu ya da başka bir süt ürünü içermeyen sıvı ile yapılarak %100 laktozsuz üretilebilir. Alerjik reaksiyonlar bazı gıdalara veya maddelerine karşı gerçekleşen enflamasyon tepkileri sonucu oluşur. Bağışıklık sistemleri çok hassas olan kişiler alerjiye daha yatkın olduğudan astım gibi rahatsızlıklara daha sık yakalanabilirler. Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda kefirin alerji ve astıma bağlı enflamasyon tepkilerini baskıladığı gözlemlendi. Fakat bu sonuçların kesinleşmesi için insanlar üzerinde de deneyler yapılması gerekecek.


İnsan vücudu, kimyasalların tam zamanında ve şaşmaz koordinatlar ile birbirine karıştığı, hatıralardan terlemeye dek her şeyi yapan büyük ve içi sıvı dolu bir makine gibidir. Karmaşık, güzel ve kimi zaman mide bulandırıcı taraflarına bir göz atalım. Aslında cilt, kremsi beyazdır. Yüzeye yakın kan damarlar hafif kırmızılık, sarı bir pigment ise ton verir. Son olarak, ultraviyole ışınlarına karşı üreyen melanin, normalde sepya tonundayken, yoğun güneşe maruz kalınca siyah renk verir. Farklı oranlarda karışan bu dört ton, dünya üzerindeki insanların ten renklerini oluşturur. Gülmek de, esnemek gibi bulaşıcı ve sosyal bir etkileşim sağlar. İşitilen bir kahkaha, beynin yüz hareketlerini kontrol eden bölgesini uyarır ve taklit edilebilir. Taklit, sosyal ilişkilerde önemli rol oynar. Hapşırmak, gülmek, ağlamak ve esnemek, grup içinde güçlü bir bağ kurmanın yolları olabilir. Evrim mükemmel değil. Eğer olsaydı, yirmi yaş dişlerimiz yerine kanatlarımız olurdu. Gereksiz olduğu için çene cerrahının müdahale ettiği yirmilik dişlerimiz eskiden etleri çiğneyebilmek için azı dişi yerine kullanılırdı. Beynimiz geliştikçe çene kemiğimizin yapısı da değişti. İşlevini kaybeden bu dişler, ağzımızın içinde hem kalabalık yapıyor hem de bize pahalıya mal oluyor. Sindirimden işitmeye kadar birçok fonksiyonun çalışmasına yardımcı olan ve siliya denen ince tüylü organeller, vücudumuzun birçok hücresinde bulunur. Örneğin, burnumuzdaki tüyler, sümüğü burun boşluğundan boğaza doğru çeker. Soğuk havada görevini yapamayan tüyler, kışın akan bir burunla gezmemize neden olur. Hormonların öncülük ettiği değişimlerin vücudumuzun gelişimi ve üremeye hazırlanması için gerekli olduğunu biliyoruz. Peki, ergenlik neden bu kadar rahatsız edici bir süreç? Testosteron gibi hormonlar beyindeki nöronların gelişimini etkiler ve beynin yapısındaki değişiklikler de davranışlara yansıyabilir. Apati , doğru karar verememe ve duygusal karmaşa görülebilir. 40-50 yaşlarına ulaşan çoğu kadında hormon seviyelerini kontrol eden ve yumurtayı döllenmeye hazırlayan aylık adet döngüsü durur. Yumurtalıklar gün geçtikçe daha az östrojen üretmeye başlar, vücutta fiziksel ve duygusal değişimler gözlenir. Gelişmesini tamamlamamış yumurta foliküllerinin yumurta salımı düzensizleşir. Ortalama ergen kız çocuğu 34,000 gelişmesini tamamlamamış yumurta folikülüne sahiptir, bunların sadece 350 kadarı yaşamı boyunca olgunlaşır . Kullanılmayan yumurta folikülleri ise zaman içerisinde bozulur. Ufukta potansiyel bir gebelik görünmeyince, beyin yumurta salımını durdurabilir. Beynimiz, toplam vücut ağırlığımızın %2'sini oluşturmasına rağmen vücudumuzdaki besin ve oksijenin %20'sini kullanır. Bu ihtiyacı karşılayabilmek için üç ana atardamar sürekli olarak beyni besler. Bu damarlarda oluşabilecek bir tıkanma, beyin hücrelerini aç bırakarak işlevlerini zayıflatır. Buna inme denir. Kemiklerimiz, organ ve kasları destekler, aynı zamanda kalsiyum seviyesini dengeler. Kemikler, sinir ve kasların çalışmasını sağlayan fosfor ve kalsiyum içerir. Eğer bu mineraller yetersizse, bazı hormonlar kemiği parçalayarak vücudun kalsiyum ihtiyacını buradan karşılar. Anılar, çoğunlukla duyularımız vasıtası ile somutlaşır. Bir koku, bir ses insanı çocukluğuna geri götürebilir. Bağlantılar net veya anlaşılmaz olabilir. 2007'de yapılan bir araştırma, geçmişinizde yaşadıklarınızı daha hızlı ve iyi hatırlayabilmek için o anki poza benzer bir pozisyonu almanız gerektiğini söylüyor. Hiçbir havaalanı güvenliğinin el koyamayacağı tehlikeli bir sıvı bulundururuz sindirim sistemimizde. Mide hücrelerimiz, sanayiide metal işlemede kullanılan hidroklorik asit adlı aşındırıcı bir sıvı salgılar. Mide duvarımızın mukus tabakası, çeliğin pas tutmasını engelleyen bu zehirli sıvının sindirim sistemimize zarar vermeden yediklerimizi öğütmemizi sağlar.


Onlarca yıldır halk arasında yaygın görüş, kilo vermede en etkili yöntemin bedendeki istenmeyen yağları yakan kardiyo alıştırmaları olduğu yönündeydi. Ardından, metabolizmayı hızlandırması ve uykuda bile kilo vermeye olanak tanıması nedeniyle, kilo vermede olmazsa olmazlardan sayılan güç artırıcı beden çalışmaları araya girdi. Durum böyle olunca, birkaç yıl önce Duke Üniversitesi araştırmacıları bu iki yöntemi karşılaştırmak ve hangisinin daha etkili olduğu sorusuna kesin bir yanıt getirmek amacıyla türünün en büyük çalışmasını yapmaya koyuldular. Araştırmada aşırı kilolu ve önceden devinimsiz bir yaşam sürdüren 119 gönüllü denek, kas gücünü arttırıcı kardiyo alıştırmaları, aerobik çalışmaları, ya da her ikisinin birlikte uygulandığı 8 aylık bir süreçten geçirildi. Bu sürecin sonunda araştırmacılar, aerobik alıştırmalarının kilo verme konusunda öteki yöntemleri büyük bir farkla gölgede bıraktığına tanık oldular. Kardiyo alıştırmaları yapanlar bu süre içinde yaklaşık 1,8 kilo verirlerken, güç arttırıcı alıştırmalar yapan öteki deneklerin yaklaşık 1 kilo aldıkları görüldü. Alınan bu kilo yağsız beden kütlesindeki artışa bağlandı. Ne var ki, bu kas kütlesinin araştırma süreci içinde kayda değer bir yağ yitimine neden olmadığı görüldü. Nitekim, araştırmacılar kendilerine yalnızca aerobik çalışmaları uygulanan deneklerin 1,5 kilodan fazla yağ yakarlarken, ağırlık kaldırma alıştırmaları yapanların, gerçekte kardiyo alıştırmaları yapanlara kıyasla haftada 47 dakika daha fazla çalışmalarına karşın, tek bir kilo bile veremediklerine tanık oldular. Beklendiği gibi, beden bileşimi açısından en büyük gelişmenin kardiyo alıştırmalarının yanı sıra güç arttırıcı beden çalışmaları da yapanlarda meydana geldiği -bu kişilerde yağ yitimi en üst düzeye ulaşırken, yağsız beden kütlesinin de arttığı- görüldü. Ancak araştırmacılar bu kişilerin spor salonunda geçirdikleri sürenin ötekilerin iki katı olduğuna da dikkat çekiyorlardı. Araştırmanın eş yazarlarından Duke Üniversitesi Tıp Fakültesi öğretim üyelerinden Cris Slentz burada basit bir matematiğin söz konusu olduğuna dikkat çekerek, Kardiyo alıştırmaları dakika başına daha çok kalori yakılmasını sağladığından, yağ kütlesi ve beden kütlesinin düşürülmesi bağlamında en etkili yöntem olarak öne çıkıyor, diyor. Ancak bunun ağırlık kaldırmaktan vazgeçmek gerektiği anlamına gelmediğinin de altını çizen Slentz, Güç arttırıcı beden çalışmaları yağsız beden kütlesinin korunması, bedenin direnci ve işlevi açısından büyük bir önem taşıyor. Günlük yaşamımızda bedenin işlevsel zindeliği önemli bir yer tutuyor, diye ekliyor. Uzmanlar bedenin zinde kalması ve kilo verme konusunda en çarpıcı sonuca ulaşmak için bu iki farklı alıştırma türünün birlikte uygulanması gerektiğine dikkat çekiyorlar. Bu bağlamda, kişilere önce güç arttırıcı alıştırmalar yapmalarını ve ardından kardiyo alıştırmaları uygulamalarını öneriyorlar. ABD Beden Alıştırmaları Konseyi tarafından yapılan alıştırmaların sıralamasıyla ilgili bir araştırma, kardiyo alıştırmaları sırasındaki kalp atış hızının, öncesinde ağırlık çalışması yapıldığında, dakikada yaklaşık 12 atım daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Bu da, daha çok kalori yakıldığı anlamına geliyor. Slentz, beden alıştırmaları ve kilo verme konusunda can alıcı bir gerçeği de unutmamak gerektiğine parmak basarak, Yalnızca beden alıştırmaları yaparak çok kilo vermeyi beklemek yersiz olur. Nelerle beslendiğiniz ve bu besinleri ne miktarlarda tükettiğiniz kilo verme konusunda çok daha etkili bir unsur, diyor. Bunun nedeni, kalori alımını azaltmanın kalori fazlasını yakmaktan çok daha kolay olmasından kaynaklanıyor. Beden alıştırmaları yaparak yakılmaya çalışılan birkaç yüz kaloriyi aradaki tek bir atıştırmalıktan vazgeçerek almamak çok daha kolay bir yöntem. Bu yazı HBT'nin 64. sayısında yayınlanmıştır.


Bağırsaklarınızdan beyninize açlık sinyallerini gönderen sinirleri dondurarak, vücudunuzu kandırabilir, açlık hissinizi durdurabilirsiniz. Atlanta'daki Emory Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden radyolog Dr. David Prologo'nun yürüttüğü dar kapsamlı pilot çalışmada 10 katılımcının iştahının kesildiği ve belirgin ölçüde kilo verdiği tespit edildi. Bu işlem şöyle uygulanır: Vagus sinirinin arka vagal trunk denilen bölümünü, yani yemek borusunun sonunda bulunan ve midenin boş olduğu sinyalini beyne gönderen bölüm hedef alınır. Bu siniri dondurmak için doktorlar hastanın sırtına iğne benzeri bir sondayla girerek, bilgisayarlı tomografi yardımıyla iğnenin dondurulması istenilen noktaya ulaştığından emin olur. Daha sonra cerrahlar iğnedeki argon gazını verir. Gaz bu siniri dondurur, felç eder ve böylece beyne sinyal göndermesini önler.Araştırmaya katılan 10 katılımcı, 27 ila 60 yaş arası, vücut kitle indeksi 30 ila 37 yani düşük ve ortalama obezite arasındaydı. Prologo katılımcıların 90 günlük süreç içerisinde fazla kilolarının %14'ünü, yani toplam kilolarının %3,6'sını verdiklerini belirtiyor. Bunun 90 gün için oldukça sağlıklı bir kilo verme hızı olduğunu belirten Prologo, çok hızlı bir şekilde kilo verenlerin, aynı hızla geri alacağına dikkat çekiyor. Vagus sinirinin bu bölgesinin tek işlevi açlık hissini beyne iletmek değil; bu bölge aynı zamanda besinlerin midedeki hareketine de yardımcı oluyor. Sinir dondurulduğu zaman ise yiyeceklerin aktarımı yavaşladığından kişi daha uzun süre tok hissediyor, böylece daha az sıklıkla yemek yeme ihtiyacı hissediyor. Vagus sinirinin bağırsakların sinir sistemini kontrol etmek gibi başka işlevleri de olduğunu belirten Prolongo, bu sinirin dondurulmasının mide bulantısı ve kusma da dahil bazı yan etkileri olabileceğini söylüyor. Ancak araştırmada bu gibi yan etkilerin görüldüğü rapor edilmedi. Sinirin dondurulması etkisinin de sekiz ay ile bir yıl arasında bir sürede geçeceğini belirten Prolongo, uyguladıkları işlemin yemek yeme ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmadığını, asıl amaçlarının açlık hissini yok etmek değil azaltmak olduğunu söylüyor. Prologo'ya göre etkisi sekiz ila on iki ay süren bu işlem kişinin kilo vermesi için olduğu kadar kişinin vücudunun düşük bir kiloya alışması için de uygun olduğunu vurguluyor. Araştırma sonuçları henüz hakemli bir dergide yayımlanmış değil. Araştırma yazarları da diğer uzmanlar da bu konuda daha fazla araştırma yapılması gerektiğinde hemfikir. Bu yazı HBT'nin 111. sayısında yayınlanmıştır.


Kasım ayında Cell dergisinde yayımlanan yeni araştırma kapsamında İsrailli araştırmacılar yaşları 18 ile 70 arasında değişen 800 kişinin farklı biyogöstergelerini incelediler. Araştırmaya katılan kadın ve erkek denekler bir hafta boyunca beş dakikada bir kan şekeri düzeylerini ölçen aygıtlar taşıdılar. Deneklere tükettikleri besinleri, uyku ve beden alıştırma düzenlerini kaydeden taşınabilir bir aygıt da yerleştirildi. Bunun dışında denekler sağlık durumlarıyla ilgili soruları yanıtladılar ve incelenmek üzere kan ve dışkı örnekleri verdiler. Araştırmacılar yemek sonrası kan şekeri düzeylerinin kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterdiğine ve bu farklılıkların tam tamına aynı besinleri tükettiklerinde de geçerliğini koruduğuna tanık oldular. Kimi zaman bir kişide kan şekeri düzeyini düşüren bir yiyeceğin başka bir kişide kan şekerini artırdığı görüldü. Araştırmacılara göre bu durum insanların nasıl beslenmeleriyle ilgili genel geçer kuralların pek bir işe yaramadığına işaret ediyor. Araştırmayı yürüten Weizmann Bilim Enstitüsü uzmanlarından Eran Segal ve Eran Elinav TIME dergisine verdikleri demeçte, yıllar boyunca insanların önerilen beslenme düzenlerine uymadıkları için obezite, şeker ve beslenmeye bağlı başka sorunlar yaşadıklarına inanıldığına, oysa yaptıkları çalışmaların insanların önerilen kurallara uysalar bile bu önerilerin kimilerine uygun olmadığı gibi bir başka seçeneği de gözler önüne serdiğine dikkat çekiyor. Araştırmacılar bu farklılıkların mikrobiyomdan-bağırsaklarımızda yaşayan ve kişiden kişiye çarpıcı farklılıklar gösteren trilyonlarca bakteriden-kaynaklanabileceğine inanıyorlar. Obesity Research&Clinical Practice dergisinde yayımlanan bir başka araştırma da bir erişkinin eşit miktarda yemesi ve egzersiz yapması durumunda bile 2006 yılında 1988 yılına kıyasla çok daha kilolu olduğunu ortaya koymaktaydı. Bu araştırmayı yapanlar da, başka olası nedenlerin yanı sıra, mikrobiyomun etkili olabileceğine dikkat çekmekteydiler. York Üniversitesi kinesiyoloji ve sağlık bilimi profesörlerinden Jennifer Kuk, Mikrobiyomun karmaşık yapısının kişinin fizyolojisini ve sağlığını nasıl etkilediğini daha yeni yeni anlamaya başlıyoruz diyor. Kuk, bu yeni araştırmanın mikrobiyomun kiloların düzenlenmesinde önemli bir rol oynayabileceği konusunda umut verici kanıtlar sunduğuna ve gelecekte kilo verme ile ilgili çözümlere yeni bir ışık tutabileceğine dikkat çekiyor. Segal ve Elinav bu verileri şimdiden değerlendirmeye başladıklarını belirtiyorlar. Araştırmacılar yaptıkları çalışmada topladıkları tüm verilerden yola çıkarak bir kişinin kan şekerinin yediklerine nasıl bir tepki verebileceği yönünde algoritmalar oluşturduklarını da belirtiyorlar. Segal ve Elinav tüm bunların enine boyuna ele alınması sayesinde oluşturdukları algoritmaların kişiye özel beslenme düzenlerinin belirlenmesine yardımcı olabileceğine inanıyorlar. Araştırmacılar, Ölçümler sonucunda ulaştığımız kişiyle ilgili kapsamlı bilgiler kişiye özel beslenme düzenleri oluşturmamıza olanak tanıyabilir. Kişilerin soru formlarını doldurmak suretiyle elde edeceğimiz bir dizi veriden ve tek bir mikrobiyom örneğinden yola çıkarak onlarla ilgili birtakım kestirimlerde bulunmayı ve kişiye özel beslenme düzenleri oluşturmayı tasarlıyoruz. Maliyeti de oldukça uygun olacak böyle bir yöntemi yakın bir gelecekte yaşama geçirebileceğimize inanıyoruz diyorlar. Obezliğin giderilmesi amacıyla mide ve bağırsaklara uygulanan işlemler diyet ve egzersiz gibi başka yöntemlerle kilo veremeyenler için bir seçenek olabilir. Beden kitle indeksi 40 kg/m2 ya da daha fazla olanlar, ya da BKI 35 ya da üzerinde olup obezliğe bağlı sağlık sorunları yaşayanlar (tip 2 şeker gibi) A.B.D Ulusal Sağlık Enstitüsü ölçütlerine göre bu işleme aday kişiler kapsamına giriyorlar. Uzmanlar bu tür ameliyatların uygulandığı kişilerin kilolarını korumak için yine de, sağlıklı bir beslenme düzenine uymak, düzenli egzersiz yapmak gibi, yaşam biçemlerinde birtakım değişiklikler yapmaları gerektiğine dikkat çekiyorlar. 2009 yılında yapılan ve obezite ameliyatı uygulanan 11 bini aşkın kişinin incelendiği bir araştırmada hastaların genelde kilolarının yaklaşık %56'sını (yaklaşık 38,5 kg) verdikleri ve en az iki yıl boyunca bu kilolarını koruduklarına tanık olundu. Obezite ameliyatından sonra kilo yitimiyle ilgili 89 araştırmanın sonuçlarını gözden geçiren uzmanlar BKI 40 ya da üzerinde olan kişilerin, ortalama 20-30 kilo verip aynı kiloyu 10 yıl boyunca koruyarak, bu işlemden en çok yarar sağlayan kesimi oluşturduklarını gördüler. - Ameliyat bağırsakların besinleri soğurma yetisinde değişikliklere neden olduğundan, kişi kötü beslenmeden korunmak için vitamin ve mineral desteğine gerek duyabilir. - Ameliyat olan kişi büyük öğünler yiyemez. - Ameliyat sonrasında kişi birkaç hafta boyunca sıvı ya da püre haline getirilmiş besinlerle beslenmek zorunda kalır.


Obezitenin yıllardır yaygın bir biçimde görüldüğü ABD'de, milyonlarca kişinin kilo verme yönündeki çabaları uzun erimde başarısızlığa uğruyor. Günümüzde ABD nüfusunun yaklaşık % 40'ının obezlerden oluştuğu ve kadınlarda 76 kiloya ulaşan ortalama ağırlığın, erkeklerin 1960 yılı ortalamasıyla eşit düzeye geldiği görülüyor. Ancak bu durum erkeklerin kilo almadıkları anlamına gelmiyor. Erkeklerin ortalama kilolarında da 1961 yılından bu yana 14 kiloluk bir artışa tanık olunuyor. 1976-1980 yılları arasında ABD'de erişkin nüfusun yalnızca %15'i aşırı kilolu iken, şimdilerde bu oranın %40'lara ulaştığı ve çocukların da %18,5'inin obez oldukları görülüyor. Bu da, ABD'de erişkin nüfusun kabaca yüzde 30'unun aşırı kilolu olduğu 2000 yılından bu yana, %30'luk bir artışa işaret ediyor. Obezite, ABD ve giderek dünyanın öteki ülkelerinde ciddi bir salgına dönüşüyor. Bir araştırma, 2030 yılına dek ABD'de yaklaşık 65 milyon kişinin daha obezlere katılacağını ve bu durumun da sağlık harcamalarında yılda 48-66 milyar dolarlık bir artışa yol açacağını ortaya koyuyor. Obezite konusundaki araştırmalarıyla tanınan Florida Üniversitesi endokrinoloji uzmanlarından Kenneth Cusi, çalışmaları süresince tanık olduğu ve soruna çözüm getirilmesine katkıda bulunabilecek birtakım ayrıntılara dikkat çekiyor. Beden kitle endeksinin en az 30 olmasıyla tanımlanan obezite, kişinin yalnızca dış görünümünü etkilemekle kalmayan, çok daha ciddi boyutlarda bir sorun. Aşırı kilolu olmak kişinin nitelikli bir yaşam sürdürmesini önlüyor ve gerek çocuklarda, gerekse yetişkinlerde çok ciddi sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabiliyor. Aşırı kilolu insanların sağlık harcamaları çok daha yüksek, yaşam süreleri daha kısa oluyor. Bu kişiler işgücü yitimine bağlı olarak ekonomiye de zarar veriyorlar. Obezitenin yol açtığı sağlık sorunları arasında safra kesesi hastalıkları, kireçlenme, gut, uyku apnesi, polikistik yumurtalık sendromu, kalp ve damar hastalıklarının yanı sıra, pankreas, karaciğer, meme ve böbrek gibi çok çeşitli kanser türleri de yer alıyor. Obezite, yüksek tansiyon, Tip 2 şeker hastalığı ve alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanması gibi metabolik bozukluklara da neden olabiliyor. ABD'de obezitenin kökleri, iş ortamındaki gerginlikleri, besin sektöründeki abartılı tanıtımları ve bayramlara düşkünlüğüyle bilinen kültüründe yatıyor. Küçük yaşta abur cuburlar ve şekerli yiyeceklerle tanışan damaklarda kötü yeme alışkanlıkları çocukluktan yetişkinliğe dek uzanıyor. Amerikan kültürünün üretkenlik ve uzun çalışma saatlerine dayalı yapısı, dengesiz ve sağlıksız yaşamlara yol açıyor ve insanları mutsuzluğa sürüklüyor. Gerginlik ve uykusuzluk da obeziteyi tetikliyor olabilir. Gün boyu çalışıp didinen insanlar bütçelerini sarsmayan işlenmiş, bol yağlı ve bol kalorili hazır yiyeceklerle beslenmeyi yeğliyorlar. Kimileri bu durumu mikrodalganın yaşamımıza girmesine ve hazır yemek seçeneklerinin 1970'lerden bu yana giderek artmasına bağlıyorlar. Beslenmede seçimlerin de değişime uğradığı görülüyor. Ayrıca, Amerikalılar eskisine kıyasla çok daha devinimsiz bir yaşam sürdürüyorlar. Yetişkinler ve çocuklar yaşamlarının büyük bir bölümünü ekran başında geçiriyorlar. Çocuklar açık havada top oynamak yerine, ellerinden eksik etmedikleri aygıtlarla internet üzerinden oyunlar aracılığıyla akranlarıyla bağlantı kuruyorlar. Kilolara karşı verilen savaşımda çoğu kişi iradeden dem vurup, kilo veremediklerinden ötürü kendilerini ve başkalarını suçluyorlar. Birçok kişi kısa zamanda kilo verebilse de, yeme bağımlılığından ve sağlıksız yiyeceklerle beslenme alışkanlığından bir türlü kurtulamıyor. Ne var ki, bilim insanları bu durumun irade eksikliğinden değil, bedeni yağları bünyesinde tutmaya iten bir yığın fizyolojik unsurdan kaynaklandığını artık biliyorlar. Yalnızca irade ve belli bir beslenme reçetesine bel bağlamak zorunda bırakılan insanlar, obezite gibi karmaşık bir hastalıkta çok ciddi güçlüklerle karşılaşıyorlar. Kişinin bu süreci tek başına yaşaması, sorunun çözüme kavuşturulması açısından çok daha etkili olabilecek davranış değiştirici danışmanlık, obezite karşıtı ilaçlar ve bariatrik cerrahi gibi yöntemlerin uygulanmasını önleyebilir. Önceden tasarlanmış beslenme düzenlerine uymak uzun vadede pek de kolay olmadığından, verilen kiloların yeniden alınması son derece yaygın bir durumdur. Beden, uzun süreli kalori kısıtlamasına beyne açlığı tetikleyici sinyaller göndermek suretiyle direnç gösterdiğinden, bu türde beslenme reçetelerinin başarısız olmaları kaçınılmazdır. Başarısızlığın yarattığı düşkırıklığıyla çoğu kişi kilo vermekten vazgeçip, obeziteyi toplumsal bir norm olarak kabullenmeye başlıyorlar. Bir araştırma, bir olasılıkla tüm çabaların başarısızlığa uğramasının verdiği yılgınlıkla, kilo vermeye çabalayan kadın ve erkeklerin sayısında 1988'den bu yana giderek bir azalma olduğunu ortaya koyuyor.


Bilim insanlarının yarı insan yarı hayvan kimeralar oluşturmak istediği yönündeki haberler ateşli tartışmalara yol açtı. Bu haberler Frankeştayn yaratma deneyini akla getirebilir. Ne var ki kimera illa insan eliyle yaratılmaz. Dünyada çoktandır var olan birkaç kimerik insan örneği de var! Kimera, temelde iki ya da daha çok sayıda "bireyin" hücrelerinden oluşan, bir başka deyişle, iki farklı organizma oluşturmak üzere kodlanmış iki DNA dizgesini içeren tek bir organizmadır. Kimeraların, doğal süreç ile meydana gelmesinin bir yolu embriyonik ikizini içine almasıdır. Çift yumurta ikizlerinde, embriyolardan biri gebeliğin çok erken bir döneminde ölürse, böyle bir durum söz konusu olabilir ve ölen ikizin kimi hücreleri öteki kardeş tarafından "emilir". Hayatta kalan embriyoda, hem kendi hücreleri, hem de ikizinden aldığı hücreler bulunur. Bazı insanlar kimera olduklarını çoğu zaman bilmezler. Örneğin, 2002'de böbrek nakli bekleyen Karen Keegan ile böbrek bağışlamak isteyen aile bireylerinin birtakım genetik incelemelerden geçtiği ve Keegan'ın kendi çocuklarının annesi olamayacağına dair bulgular elde edildiği haberi yayınlanmıştı. Uzmanlar, Keegan'ın kan hücrelerinde iki farklı DNA dizisi bulmuş ve onun bir kimera olduğunu ortaya çıkarmışlardı. Bir kişi, kendisine kemik iliği aktarılması durumunda da kimeraya dönüşebilir. Genellikle löseminin sağaltılması amacıyla uygulanan bu tür işlemler sırasında kişinin kendi kemik iliği yok olur ve yerini bir başkasından aktarılan kemik iliği alır. Kemik iliği alyuvarlara dönüşen kök hücreler içerir. Böylece kişi, kemik iliğini veren kişiyle özdeş kan hücrelerine sahip olur. Kimi durumlarda ise, kemik iliği aktarılan kişinin tüm kan hücreleri vericinin DNA'sıyla uyumlu olurken, Bone Marrow Transplantation dergisinde 2004 yılında yayımlanan bir rapora göre, alıcı kimi zaman hem kendi kan hücrelerini, hem de vericiden aldığı hücreleri taşıyabilir. Kan nakli sırasında da kişiye geçici olarak bir başkasının hücreleri aktarılabilir. Ancak uzmanlar kemik iliği sırasında aktarılan yeni kan hücrelerinin kalıcı olduğuna dikkat çekiyor. İnsanlarda çok daha yaygın olarak - bir bireye ait az sayıda hücre ya da DNA'nın başka bir bireyde bulunması biçiminde tanımlanan - mikrokimerizm durumuna tanık olunabilir. Bu durum gebelik sırasında az sayıda hücrenin embriyodan çıkması ve annenin kanına karışarak farklı organlarına taşınması durumunda görülebilir. 2015 yılında yapılan bir araştırma bu sürecin, en azından geçici olarak, hemen hemen tüm gebe kadınlarda yaşandığına işaret ediyor. Araştırma kapsamında uzmanlar, gebelik sırasında ya da doğumu izleyen bir ay içerisinde hayatını kaybeden 26 kadının böbrek, karaciğer, dalak, akciğer, kalp ve beyinlerinden aldıkları doku örneklerini inceledi. Sonuçta, tüm bu dokularda embriyodan gelen hücreler olduğunu gördüler. Nedeni ise, bu hücrelerin yalnızca erkekte bulunan bir Y kromozomunu içermesiydi. Ayrıca bu kadınların tümü erkek çocuğa gebeydi. Kimi zaman embriyodan gelen hücreler uzun yıllar annenin vücudunda kalabilir. 2012 yılında yapılan bir araştırmada, yaşları 32 ile 101 arasında değişen 59 kadının ölümden sonra beyinleri incelendi ve %63'ünün beyninde embriyodan gelen ve erkeğe ait DNA izleri görüldü.