11 Mart 2011 tarihindeki Fukuşima nükleer santralindeki büyük kazadan hemen sonra Almanya, nükleer enerjiden çıkış kararı aldı ve ülkedeki tüm nükleer güç santrallerini 2023 tarihine kadar kapatmayı planladı. Almanya kapsamlı bir programla ileride oluşacak elektrik açığını nasıl kapatacağını belirledi. Bu programın en önemli bölümü rüzgar ve güneşten elektrik üretimini büyük ölçüde artırmaktı. Türkiye'de de, Almanya'daki kadar olmasa da, özellikle rüzgardan elektrik üretiminde sevindirici gelişmeler oldu. Bu yazımızda, önceki yıllardaki ilgili yazılarımızı, aradan geçen 7 yılda, Almanya'daki ve Türkiye'deki gelişmelerin ve verilerin ışığında güncelleyerek son bilgileri aktarmaya çalışacağız. Almanya'da hedef, toplam elektriğin 2030 yılında %50 ve 2050 yılında ise %80'inin yenilenebilir enerjilerden üretilmesidir. Bu hedefe ulaşılıp ulaşılamayacağı ise bilinemiyor. Hükümetin 2011 yılında kabul ettiği enerji dönüşümü planıyla ilgili olarak ortaya çıkan çok çeşitli sorunların ayrıntılarını başka bir yazımızda ele alacağız. Almanya'da 2017 yılında fosil, nükleer ve yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilen toplam 654 Milyar kWh'lık elektriğin, 105 Milyar kWh'lık bölümü (%16,1) rüzgar, 40 Milyar kWh'lık bölümü (%6,1) ise güneş kaynaklıdır . Yaklaşık aynı nüfusu bulunan ülkemizde 2017 yılında, daha çok doğalgaz, kömür ve barajlardan üretilen toplam 280 Milyar kWh kadar elektrik enerjisinin (Almanya'dakinin %43'ü kadar), 16 Milyar kWh (% 6) kadarı rüzgar (Almanya'nın %15'i) ve 1,1 Milyar kWh'ı (% 0,4) da Güneş (Almanya'dakinin %3'ü kadar) kaynaklıdır. Buradan, ülkemizde rüzgardan elektrik üretiminin daha da artırılmasının yanı sıra, güneşli günleri ve saatleri Almanya'ya göre bol olan ülkemizde, özellikle güneş enerjisinden elektrik üretimine çok daha fazla hız verilmesi gereği açık. Almanya'da, rüzgar ve güneş enerjilerinden elektrik üretimiyle ilgili bu büyük atılıma rağmen, ileride nükleer enerjinin tümüyle yokluğundan doğacak elektrik açığı kapatılamayacağı için, kömürlü ve doğal gazlı yeni santralların yapımı da sürüyor. Resmi bir raporda 1 linyitli (1100 MW), 2 taşkömürlü (Toplam 2052 MW) ve 19 doğal gazlı (Toplam 9500 MW) olmak üzere 2025 yılına kadar ve sonrasında, çeşitli yıllarda, işletmeye açılacak fosil yakıtlı santralların yapılmakta olduğu ya da planlandığı yer alıyor /1/. Buna karşın, 2020 yılına kadar, toplam 1800 MW gücünde fosil yakıtlı 8-10 adet eski santralın da kapatılacağı bildiriliyor /1/. Buradan fosil yakıtlı santral gücünün ileride net 11000 MW kadar artacağı anlaşılıyor ki bu 10 adet nükleer santral gücüne eşdeğerdir. Greenpeace'in bir raporunda ise 13 adet kömürlü santralin yapımı açıklanıyor /2/. Fosil yakıtlı santrallerin saldığı gazlarla yavaş yavaş sağlığı, çevreyi ve iklimi olumsuz etkilediği ise biliniyor. Aşağıdaki Sekil 1 ve alt yazıda kömürlü bir santralin durumu gösteriliyor. Şekil 2'de Almanya'da 2016 ve 2017 yıllarında üretilen brüt elektriğin enerji kaynaklarına göre dağılımı gösteriliyor. Yenilenebilir enerjilerle elektrik üretiminin, toplam elektrik üretimi olan 654 Milyar kWh'a oranı 2017'de %33,1 değerine yükseldiği görülüyor . YE içinde rüzgar ve güneş enerjilerinin toplam payı %22 kadardır. Şekilde, rüzgar %13,3 , rüzgar %2,8 , güneş %6,1, su / barajlar %3; taşkömürü %14,4, linyit %22,6, nükleer %11,6, doğalgaz %13,1 ve diğerleri gösteriliyor. Almanya'da 2017'de, fosil kaynaklı enerjiler toplamda %50,1 ile yine en büyük katkıyı sağlıyor. Öte yandan büyük ölçekli endüstrinin kullandığı enerji kaynakları gözönüne alındığında (Şekil 4), Yenilenebilir Enerjilerin payı sadece %3,2 ile çok düşük kalıyor. Bu değer, yenilenebilir enerjilerin her an endüstrinin gereksinimini karşılayamadığını gösteriyor. Bu nedenle, yenilenebilir enerjilerin elektrik üretimine katkısı, ileride daha çok artsa dahi, büyük endüsti için bunların her an sunum ve büyüklüklerinin yetersiz kalacağı ve fosil yakıtlı enerjilere gereksinim duyulacağı gözden kaçırılmamalı ya da yenilenebilir enerjilerle büyük ölçekli endüstrinin beslenemeyeceği görülüyor. YE'lerin, diğerleri kadar yüksek olan kurulu güçleriyle üretilen elektrik, YE'lerin verimliliklerinin fosil ve nükleer yakıtlılara oranla, çok düşük kalması nedeniyle çok daha az. Örneğin: Almanya'da 2017'de 104.462 MW kurulu güçteki yenilenebilir enerjilerle üretilen toplam elektrik 654 x 0,331 = 216 Milyar kWh iken, yaklaşık aynı toplam kurulu güçteki fosil, nükleer ve diğer yakıtlarla üretilen elektrik miktarı ise 654 x 0,669= 438 Milyar kWh ya da YE'lerle üretilenin iki katı olmuştur (Bkz.Çizelge 1). Bunun başlıca nedeni YE'lerin günün 24 saati devreye girememeleri ve çok daha sık durdurulmaları sonucu verimlerinin düşük olmasıdır (YE verimi: ortalama %24, diğerlerinin ortalama verimi ise: %67). Çizelge 2: Türkiye'de 2016'da elektrik üretiminin kaynaklara göre dağılımını Milyar kWh ve toplam üretimdeki payları gösteriliyor (2017 değerleri henüz tam olarak açıklanmadığından, 2016 değerleri kullanılmıştır). 2016'da Toplam Kurulu Güç: 78.497 MW, Rüzgar: 5.751 MW,Güneş: 832 MW. 2017 Kurulu Gücü: 83.000 MW /3/. Türkiye'deki elektrik üretimi 2016 ve 2017 yıllarında, yaklaşık olarak, Almanya'dakinin %43 kadarıdır. Türkiye'de rüzgar enerjisinin toplam elektrik üretimindeki payı %6 kadar, güneş enerjisinin payı ise %1'in altındadır (sadece % 0,4). Rüzgar ve Güneş enerjilerinden elektrik üretim değerleri 2017 yılı için karşılaştırılırsa, Türkiye değerlerinin çok düşük kaldığı görülür: Almanya'da rüzgardan elektrik üretimi: 105 Milyar kWh; Türkiye'de rüzgar: 16 Milyar kWh güneş enerjisinden ise Almanya yaklaşık 40 Milyar kWh elektrik üretirken, Türkiye sadece 1 milyar kWh üretiyor. (1/40). Rüzgar ve güneş enerjileri için verilen, kurulu güç ya da kapasite artımı değerleri oldukça yüksek olmasına rağmen, bunlardan üretilen elektrik enerjisi değerlerinin düşük olması, YE'lerin verimlerinin düşük olmasındandır (ortalama %24 kadar). Almanya örneğiyle, gerek rüzgar, gerekse güneş enerjisiyle üretilen elektrik enerjisinin, ülkemizde de, toplam elektrik üretimine olan katkısının çok daha fazla artması ve buna uygun elektrik şebekesinin kurulması umulur. 1 Watt: Elektrik güç birimi 1 saniyede üretilen ya da tüketilen 1 Joule'lük enerji (= 100 gramlık çikolata paketini yerden 1m yukarıya kaldırmak için gereken enerji). 1 kWh, örneğin 100 Watt'lık bir ampülün 10 saat yanmasıyla tükettiği enerjidir. Örnek:1 milyar 100 Watt'lık ampulü 10 saat yakabilmek için 1 milyar kWh'lık enerji gerekecek.


1950'li ve 1960'lı yıllarda büyük devletler tarafından gerçekleştirmiş olan nükleer silah denemeleri yüzünden, üst atmosfer tabakasına muazzam miktarda radyoaktif parçacıklar savrulmuştu. Bu yoğun enerjili radyonüklidler dünyanın her tarafına yayılarak, dünyamızın etrafında yapay bir ışın kuşağı oluşturmuşlardı. Bunlar tropikal bölgelerde bile kutup ışıkları üretiyordu. Bu nükleer atığın büyük bir kısmı artık indirgendi ama bir kısmı hala tespit edilebiliyor. Fakat atom bombası testlerinin başka etkileri de oldu. Reading Üniversitesi'nden Giles Harrison İskoçya'daki Shetland adaları ve Londra yakınlarındaki Kew hava istasyonlarına ait ölçüm verilerini (1962 -1964) ve farklı zaman dilimlerine ait diğer diğer verileri inceledi. Veriler arasında bulut yoğunluğu, yağışlar, elektrik yükü ve havada radyoaktif kirlenmeyle ilgili bilgiler de var. Değerlendirmelere göre havadaki radyoaktif kirlenme arttığında Shetland Adaları'ndaki hava koşulları da kötüleşmiş. Nükleer silah testlerinin yapıldığı zamanlarda bulutlar yoğunlaşmış ve günlük yağış miktarı ortalama olarak yüzde 24 artmış. Bu artışlar atom bombası testlerinin sona ermesinden sonra yaşanmamış. Hava koşullarındaki değişimin nedeni şuydu: Yoğun enerji yüklü radyonüklidler havadaki gaz parçacıklarını iyonize edince atmosfer elektriksel olarak yüklenmiş. Bulutları oluşturan minik damlacıklar da fazladan elektrikle yüklenmişler. Halihazırdaki teoriye göre bu tür ilave iyonlaşma su bulutlarında mikrofiziksel değişimlere yol açabiliyor. Elektriksel yük minik yağmur damlacıklarının üst üste binerek daha hızlı büyümelerini sağlıyor diyor araştırmacılar. Bunun sonucunda da damlacıklar daha çabuk büyüdükleri için havada asılı kalamayarak yere düşüyor yani yağmur yağıyor. Soğuk Savaş dönemine ait hava verileri, atom bombası testlerinin binlerce kilometre uzaklıktaki hava motifleri üzerinde dahi etkili olduğunu göstermiş. Radyoaktif kirleme ve buna bağlı iyonlaşma Avrupa üzerindeki bulutları ve yağışları güçlendirmişti.


Okyanuslar ve denizler günlük yaşamımızda çok önemli bir yer tutar. Küresel iklimin düzenlenmesi, deniz ulaşımı, deniz turizmi ve balıkçılık kısaca mavi ekonomi ve mavi büyümenin motorudur. Ayrıca, denizler ve okyanuslarda yaşayan fitoplanktonlar soluduğumuz havadaki Oksijenin yarısını üretir. Yani bizim gözle göremediğimiz küçücük bitkisel canlılar denizlerde bir oksijen üretme fabrikası gibi çalışırlar. Bu nedenle de okyanuslardaki fitoplankton üretimi ve değişimi deniz bilimcilere denizel ekosisemlerin sağlığını anlamak açısından yol göstericidir. Çiçekli bitkiler ise denizlerimizin Akciğeri olarak bilinir. Akdeniz'de endemik olarak bulunan bu deniz çayırlarının kıyılarımızdan azalma ve çekilmesinin ise durdurulması gerekir. Çünkü bu çayırlar yabancı istilacı türlere ve iklim değişikliğine karşı bizleri koruyan ana habitatlar yani yaşam alanlarıdır. Her ne kadar koruma altında olsalar bile deniz çayırları yani Posidonia oceanica isimli çiçekli bitkiler başta kıyılardaki turizm faaliyetlerinden olumsuz etkileniyorlar. Banket oluşturarak kıyı erozyonunu önleyen bu çayırlar aynı zamanda birçok sucul canlıya da ev sahipliği yapıyor. Ayrıca suda O2 ürettiği ve Co2 emdiği için iklim değişikliğine karşı da bizleri koruyor. Dolayısıyla, koruma tedbirlerini ciddiye almamız gerekiyor. Science dergisinin Mart 2019 sayısındaki bir makalede insan etkinlikleri sonucu Atmosferde ortaya çıkan Co2 miktarının 1994 -2007 arası yaklaşık yüzde 30'unun okyanuslar ve denizler tarafından emildiği ortaya çıkarıldı. Bu bilgiler iklim değişikliği konusunda okyanusların sera etkisini azaltma konusundaki önem ve etkisini tekrar gözler önüne serdi. Esasında, okyanusların Co2 emerek iklim değişikliğinin etkisini azaltmada önemli bir işlevi olduğu biliniyordu ancak bunun devasa boyutlarda olduğu bilinmiyordu. Şimdi soru şu ; acaba bu oran gelecekte de acaba devam edecek mi? Bunu bilmiyoruz, ancak bu deniz ve okyanusları nasıl koruduğumuza bağlı olacak. Çünkü yeni yaklaşım ;iklim değişikliğinin etkisinin azaltılması için denizlerin en az %30'nun koruma altına alınmasını gerektiriyor. Pekiyi bu nasıl sağlanacak ve bunu kim denetleyecek veya bütün ülkeler bunu kabul edecek mi? Bu konuda ki çalışmalar sürüyor. Koruma alanları için okyanusların %64'ünü oluşturan açık denizler hedefte. Zaten açık denizlerin korunması ve yönetilmesi için mevcut Uluslararası Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin dışında yeni bir uluslararası sözleşme yapılması için düğmeye basıldı bile. Açık denizler şimdilik adeta kimsesiz ve sahipsiz durumda ve bu durum bizim de içinde bulunduğumuz canlılar alemi için açık bir tehdittir. Dolayısıyla küresel anlamda yeni bir yönetim, koruma ve sürdürülebilirlik sözleşmesine ihtiyacımız bulunuyor. Bunu sağlayabilirsek iklim değişikliğinin biyosfere dolayısıyla okyanus ve denizlere olan etkisini azaltılması için daha ümitli olabiliriz. Bu yazı HBT'nin 182. sayısında yayınlanmıştır.


Okyanuslar gezenimizin en önemli iklim düzenleyicisidir. Su kütleleri halihazırda insana bağlı sera etkisiyle oluşan sıcaklığın yüzde doksanını soğururlar. Öte yandan denizler durmadan ısınıyor. Ayrıca denizlerde aşırı sıcak dönemler çoğalıyor ve oksijen miktarı azalıyor. Isınma yüzünden deniz suyundaki katmanlaşma da arttığından, dikey sıcaklık ve besleyici madde alışverişi de bozuluyor. Çin Bilimler Akademisi'nden Lijing Cheng yönetiminde çalışan uluslararası bir ekip, yeni veriler ışığında dünya denizlerinin ateşini ölçtü. Araştırma için deniz suyunun sıcaklığı yüzeyden, 2000 metre derinliğe kadar ölçüldüğü gibi, tuz oranı ve diğer parametreler de değerlendirildi. Bunun için de 1955-2021 arasında kaydedilen iki farklı veri dizisinden yararlanıldı. Elde edilen sonuçlara göre 2021 yılında dünya denizleri, ölçümlerin başlamasından beri en yüksek seviyeye ulaştı. Bölgesel ve küresel ölçüm dizilerine göre, 1950'den bu yana okyanuslar önemli ölçüde ısındı. Bununla birlikte 2021 yılında okyanuslar bir önceki yıla göre altı kez daha fazla sıcaklık soğurdu. Üstte kalan 2000 metrelik kısım sadece geçen yıl sıcaklık enerjisi biçiminde 14 Zettajoule sıcaklık çekti. Bu 14 trilyon joule ya da insanların bir yıllık enerji tüketiminin 28 katına denk. Bu da okyanusların sıcak soğurmasının ve dolayısıyla da ısınmasının, uzun vadeli ortalamasına göre önemli ölçüde arttığı anlamına geliyor. '1958 yılından sonraki her on yıl bir öncekinden daha sıcaktı' diyor araştırmacılar. Sıcaklık artışı 7 büyük deniz havzası için geçerli ve kısa vadeli oynamalarla, doğan iklim fenomenlerin dışına taşıyor. Yılın ilk yarısında Pasifik'te La Nina koşulları hüküm sürdü ve bu durum normalde daha düşük sıcaklıklara neden oldu gerçi, ama bu bile yeni sıcaklık rekorunu engellemeye yetmedi. Deniz sıcaklığındaki artış özellikle de yarımkürenin 40. Enlem derecesinde çok belirgin. Ama Atlantik ve Güney Okyanus'un bazı kısımları da son on yıllarda olağanüstü derecede ısındı. Bunlardan deniz akıntıları sorumlu olduğu kadar yangınlara, endüstri emisyonlarına ve insana bağlı diğer olumsuz koşullar yüzünden serinletici aresollerin eksikliği de etkili oldu. Denizlerdeki sıcaklık artışının bitmesi henüz mümkün görünmüyor. En azından insana bağlı iklim değişimi durmadıkça. Bu aynı zamanda doğanın ve insanların bu gelişmenin sonucuyla yaşamak zorunda kalacakları anlamına geliyor. Çünkü okyanusların ısınması sonucunda sadece denizlerdeki ekosistemler değişmekle kalmıyor, deniz seviyesi de yükseldiği için küresel hava durumu motifi de değişiyor. Isınan su, hava sistemlerine davetiye çıkararak, daha kuvvetli fırtınalara ve kasırgalara neden oluyor. Ayrıca aşırı yağışlar da sel riskini arttırıyor.


Velidedeoğlu'nun bu açıklamasına tümüyle katılmış, yıllarca da sözü edilen durumun değiştirilmesi gerektiğini savunmuştum. Yaşasaydı, bu olumsuzluğun günümüzde büyük ölçüde aşıldığını görüp mutlu olurdu. Gerçekten de, yurttaşlarımızın çoğunluğu günümüzde orman deyince artık hem okuyor, hem de ormanlara zarar verebileceğini düşündükleri hukuksal düzenlemeler ile uygulamalardan kaygılanıyor ve elinden geldiğince bunları önlemeye çabalıyor. Öyle ki, kimilerinin bu yolda canını yitirmesi bile onları yıldıramıyor. Ancak, bu kez de çoğu, ormancılık deyince, okumuyor! Ormancılığı yalnızca teknik bir etkinlik alanı olarak anlıyorlar. Bu da artık aşılması gereken bir yanılsamadır. Orman ekosistemi bir arazi üzerinde bulunuyor ya da oluşturulabiliyor. Öyle olduğu içindir ki, hem 1937 yılında çıkarılan 3116 sayılı, hem de 1956 yılında çıkarılan ancak tam 29 kez değiştirilmesine karşın günümüzde de yürürlükte olan 6831 sayılı Orman Kanunu'nda, hukuksal olarak orman sayılacak yerler tanımlanırken: "... Ağaç ve ağaççıkların toplu halleri yerleriyle beraber ..." vurgusu yapılmıştır. Bu nedensiz değildir: Cumhuriyet dönemi boyunca hukuksal olarak orman sayılan yerlerle ilgili toplumsal, dolayısıyla siyasal, hukuksal ve ekonomik amaçlı yönelimlerin neredeyse tümü bu yerlerin arazi bileşeni üzerine odaklanmıştır. Ayrıca, ormancılığımızın temel sorunları, günümüzde de yoksul köylüler, egemen sınıflar ve siyasal iktidarların, orman sayılan arazileri ormancılık dışı amaçlarla kullanma çabalarından kaynaklanmaktadır. Kısacası, üzerindeki orman ekosistemi kaldırılan, devlet ormanı sayılan araziler, deyim yerindeyse kapanın elinde kalmıştır. 2000 yılından sonra ise devlet ormanı sayılan arazilere yönelimin amaçları değişmiş, büyük sermaye gerektiren yatırımlara arazi tahsis, kiralama vb uygulamalar ağırlık kazanmıştır. Bu çabalar, özellikle 2000'li yıllarda görülmedik boyutlara ulaşmış, 1937 yılından bu yana yürürlükte olan devlet ormancılığı düzeni de bu yönelimin yüklenicisi konumuna indirgenmiştir. Devlet ormancılığı düzeninin özelleştirilmesi de bu bağlamda anımsanmalı, çünkü çoktan unutuldu: Başlangıçta Orman Genel Müdürlüğü tarafından devleştirilen, 1970'ten sonra ise Orman Ürünleri Sanayi Genel Müdürlüğü tarafından kurulan yirmiyi aşkın tümleşik orman ürünleri sanayi işletmesinin tümü özelleştirildi. Artık çoğu çalışmayan bu tesislerin arazileri ise kapanın elinde kaldı. Ancak, 2000'li yıllarda bunlarla da yetinilmedi, bu kez de planlama, ağaçlandırma, inşaat, orman ürünü hasadı, orman sayılan yerlerden yararlanma vb temel ormancılık etkinliklerinin özelleştirilmesine başlandı. Özel ağaçlandırma adı altında, orman ekosisteminin içinde badem, ceviz, kestane, zeytin vb ağaçlıkların oluşturulmasına izin verilir oldu. Teknik ve ekolojik gerekler doğrultusunda yönetilemediğinden, orman ekosistemi, yoğun kar yağışına, rüzgara, böcek ve mantarlara karşı doğal olarak direnebilme yetisini büyük ölçüde yitirdi. Sonuç olarak... Kimlerin mülkiyetinde olursa olsun, orman ekosistemi de kamusal varsıllıktır. Dolayısıyla, en geniş anlamda kamusal yararı ençoklayacak biçimde yönetilmesi ve hiçbir nedenle savsaklanmaması gereken bir zorunluluktur. Açıktır ki, bu zorunluluğun yerine getirilmesinin öncelikli koşullarından birisi, ormancılık çalışmalardır. Gerektiği gibi yapılmadığında ya da yapılamadığında ormancılık çalışmaları da orman yıkımlarına yol açabilmektedir. Bu nedenle, orman ekosistemine zarar verebilecek etkinliklerin, kesilecek ağaç sayısına ya da ormansızlaştırılacak alan genişliğine indirgenmesi, yaşamsal önemde bir yanılsamadır. Bunca yıldır, üstelikte orman ekosistemine yönelik duyarlılıkların son derece gelişip yaygınlaştığı günümüzde bu gerçeğine ayırdına varılamamış olması ise üzüntü ve kaygı verici bir durumdur. Bu yazı, Ord. Prof. Dr. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu'nun anısına yazılmıştır.


Başka kim sorar, kim yanıtlar bilmiyorum ama da ben yine de, onyüzbindördüncü kezdir soruyorum, bir umutla, bir inatla... Bakarsınız ilgisiz ilgililer başta olmak üzere birileri daha sorar, dahası yanıtlar. Yanarak yakılarak geçen şu günlerde kimileri gibi fırsatçılık yapmaya, bulanık suda balık avlamaya çalışmıyorum. Yarım yüzyıllık bir orman mühendisi olarak kol kırılır yen içinde kalır tutumundan da hep nefret etmişimdir. Ek olarak, güncelleşen yıkımları deyim yerindeyse, sıcağı sıcağına tartışmamayı ilke edinmişimdir. Ancak, şimdilerde yakın dönemde görmediğimiz boyutlarda bir yıkım yaşıyoruz. Öyle ki, nasıl olduysa bu kez başsavcılarca da soruşturma açılacakmış; açılsın. Bu da yetmez bence: TBMM, Devlet Denetleme Kurulu, Sayıştay vb kurumlar da araştırıp soruştursun. Ancak bu soruşturmalar yalnızca kundaklama vb nedenlere indirgenirse, süreç yine topun taca atıldığı yazanaklarla, dolayısıyla raflarda tozlanan dosyalara bir yenisi daha eklenmesiyle sonuçlanabilir. Yaşadığımız yıkımlar yalnızca bir sonuç çünkü. Bu nedenle yapılabilecek soruşturmalara katkısı olabilir düşüncesiyle bence sorulması ve yanıtlanması gereken soruların başlıcalarını bir kez daha anımsatmak istedim. ...Sessiz Tartışmaları izleyeler anımsayabilir: Şimdi bir kez daha soracağım soruları daha önce kim bilir kaç kez gündeme getirmişimdir. Ne yazık ki ne ilgisiz ilgililer ne çok daha duyarlı ve bilinçli duyarlı olması gerekenler, ne de kitle iletişim araçlarındaki her şeye maydanoz olanlar gereğini gerektiği gibi yaptılar. İşte bakın yine para toplama etkinlikleri düzenliyorlar, belki siz de çağrılara uyup üç-beş kuruşla katkı da bulunuyorsunuz? Aman ne iyi?...Yahu hiç olmazsa 2019 yılında başta İzmir olmak üzere çıkan büyük yangınlarda toplanan paraların nerelere, nasıl harcandığını bir sorgulasanız ya ! Ben size yalnızca şunu söyleyeyim: Gerek 2019 gerekse 2020 yılında ülke genelinde ağaçlandırılan alanın genişliği önceki on yılın yıllık ortalamasını yarısını bile bulamadı ! Oysa durum bu kez gerçekten de çok vahim; bunu görüyorsunuz. Ama bir şey daha yapmanız gerekiyor bence; sizin de ilgisiz ilgililere inatla sormanız gereken sorular var; sızlanmayı, ağıtlar yakmanın yanı sıra sorun; bu Anayasal bir hakkınız ve görevinizdir ! Ülkemizde her zaman çıkan, bundan sonra da çıkabilecek olan orman yangınlarıyla ilgili sorulması ve yanıtlanması gereken o denli çok soru var ki... Ancak, bunların çoğu ya hiç sorulmuyor ya da soruluyormuş gibi yapılıyor. Varsa yoksa Orman Genel Müdürlüğü neden uçak almıyor, THK'nun uçaklarından neden yararlanılmıyor, helikopterler, uçaklar neden bu denli gecikiyor, son zamanlarda da bir de küresel ısınmaya karşı önlemleri alınıyor mu vb... Bu türden soruların önemini yadsımıyorum kuşkusuz ama bence öncelikle ve ısrarla sorulması gereken çok daha önemli başka sorular var. En masumunu örnekleyeyim: İklimbilimcilerinin küresel ısınma öngörüsünün gerçekleşme olasılığı hiç de az değil; belirtileri çoktandır gündemde. Peki, ormancılığımızın bu olasılığa karşı şimdiden gerçekte çok önceden...- geliştirdiği ekolojik, ekonomik, toplumsal ve kültürel somut önlemleri var mı; daha da önemlisi, varsa bu önlemler belirli bir düzen içinde kararlılıkla uygulanabiliyor mu? Öte yandan, özellikle 2000'li yıllarda iyiden iyiye pekiştirilip yaygınlaştırılan ormancılık ideolojisi, başta OGM olmak üzere ilgili kuruluşlar yönetsel yapıları, gelenekleri ve olanaklarıyla bu gereği yerine getirebilir mi? Son orman yangınları da gösteriyor ki, hayır; kesinlikle yerine getiremez. Çünkü, günümüzde ormancılığımızın, daha geniş bir söylemle de kamu yönetiminin orman yangınlarının daha çok çıkmasına, daha hızlı yayılmasına, daha büyük yıkımlara yol açmasına neden olabilecek politik, yasal, kurumsal ve teknik sorunları, yetersizlikleri var. Ben bu kez yalnızca göreceli olarak daha önemli bulduklarımı sormakla yetineceğim. 31/12/1981 tarihinden önce bilim ve fen bakımından orman niteliğini tamamen kaybetmiş yerlerin değerlendirilmesi; bilim ve fen bakımından orman olarak muhafazasında yarar görülmeyen yerlerin tespiti ve orman sınırları dışına çıkartılması; orman içindeki köyler halkının kısmen veya tamamen bu yerlere yerleştirilmesi için Devlet eliyle anılan yerlerin ihya edilerek bu halkın yararlanmasına tahsisi kanunla düzenlenir. Devlet, bu halkın işletme araç ve gereçleriyle diğer girdilerinin sağlanmasını kolaylaştırıcı tedbirleri alır. Orman içinden nakledilen köyler halkına ait araziler, Devlet ormanı olarak derhal ağaçlandırılır. - 15334 memur, - 5564 sözleşmeli, - 9089 sürekli işçi, - 8197 geçici işçi - 3,7 milyar TL genel bütçe ödeneğinden, - 3,9 milyar TL özel gelirlerden ve - 6,6 milyar TL de döner sermayeden olmak üzere toplam 13,7 milyar TL harcamıştır. - orman işletme müdürlüklerinin sorumlu oldukları orman sayılan alan genişliği 87,4 bin hektar, - orman işletme şefliklerinin genişliği ise 10,7 bin hektardır. - Orman işletme müdürlüklerinde 100,5 bin hektar ! - Orman işletme şefliklerindeyse 9,8 bin hektar ! - 2750 orman muhafaza memurunu, - 1150 orman mühendisi ile - 1146 öteki alanlardan işgöreni OGM bir yandan da, kural durumuna getirilen ama uygulamada çeşitli haksızlıklara, keyfi görevlendirmeleri önleyemeyen rotasyon düzenini sürdürmektedir. - 6831 sayılı Orman Kanunu'nun orman yangınlarının önlenmesi ve söndürülmesiyle ilgili 68-76 maddeleri, - 6302 sayılı Orman Yangınlarıyla Mücadele Tamimi (2003), - OGM'nin Orman Yangınlarıyla Mücadele Esasları ; - Yine OGM'nin Orman Yangınları İle Mücadelede Organizasyon başlıklı açıklamaları (2015) - Orman Yangınlarıyla Mücadelede Görev Yapan Gönüllüler Hakkında Yönetmelik (2019) - Dış İlişkiler, Eğitim ve Araştırma Dairesi Başkanlığı ile bu daire Başkanlığı'nın yönlendirmesindeki ormancılık araştırma enstitüleri, - Orman Yangınları ile Mücadele Dairesi Başkanlığı ile - orman bölge müdürlüklerindeki orman Yangınları ile mücadele şube müdürlükleri Söz sizin duyarlı yurttaşlarım; devlet ormanı sayılan yerler ile buralardaki her türlü doğal süreçler, ortamlar ile varlıklar da ! - Tarım ve Orman Bakanı Dr Bekir Pakdemirli, - Orman Genel Müdürü ile yardımcıları, - OGM'nin özellikle ilgili daire başkanlıkları, - Orman bölge müdürleri ile yardımcıları, - Ormancılık araştırma enstitü müdürlükleri, - Orman fakülteleri, - Soruşturma açan ya da açacak olan başsavcılıklar, Bu bağlamda TMMMOB Orman Mühendisleri Odası'nın yöneticilerini saymadım; saymadım çünkü, onlar web sitelerinde 30 Temmuz 2021 günü ne söyleyebileceklerini,


Her yıl binlerce kilometrekare orman, çayır ve meralık alan yanarken, dünya genelde karasal yüzeyin yaklaşık yüzde 4'ünde yangın çıkıyor ve tüm bu yangınlardan geriye en az 250 megaton karbonlaşmış bitki kalıyor. Ancak kömürleşmiş bu bitki kalıntılarında önemli miktarda zararlı, serbest radikal tespit edildi. Bu durumun ekosistem üzerinde negatif etki yapmasından endişe ediliyor. Viyana Üniversitesi'nde Gabriel Sigmund ve Thilo Hofmann ile ekibi, farklı iklimsel bölgelere ait orman, çayır ve mera yangınlarından kalan kömür örneklerini analiz ettiler. 10 farklı bölgeden alınan 60 örneğin tümünde, topraktaki normal seviyenin 10 ila 1000 katı serbest radikal saptandı. Araştırmacıların tahminlerinin aksine bu yoğunluk en az beş yıl istikrarlı kalıyor. Sonuç bir orman yangınından yıllar sonra aynı yerden toplanan kömür örneklerinin analizleriyle elde edildi. Çevrede yok olmayan serbest radikaller, hücre üzerinde oksidatif strese yol açan oksijen radikallerinin potansiyel öncüleridir. Örneğin bitkilerin üremelerini engelleyebilir, hücre zehirleri üretebilir veya omurgasız hayvanlar için zehirli olabilirler. Araştırmacılar serbest radikal yoğunluğunun kömürleşme seviyesine göre arttığını da fark ettiler. Özellikle odunsu maddeler orman yangınlarında yüksek yoğunluğa neden oluyor. Aslında yangınlar birçok ekosistemde doğal bir döngünün parçasıdır ve yangın riskinin sınırlandırılmasında yardımcı olabilirler. Fakat araştırmacılar iklim değişimine bağlı olarak daha sık yaşanan çok büyük yangınlarda durumun farklı olduğunu söylüyorlar. Örneğin geçen yıllarda Kaliforniya ya da yangınlara uyum sağlamamış olan yağmur ormanları ve arktik tundra gibi bölgelerdeki orman yangınları çok fazla zarar verebilirler.


Kaz Dağları'nda 198.000 ağaç kesildi. Ve bu katliam, Kanadalı Alamos Gold şirketinin Kirazlı'daki altın madenciliği projesinin sadece ilk adımı. Doğaseverler ve bilim insanları bu projenin ekosistemi mahvedeceğini uzun süredir dillendiriyor. Kaz Dağları'ndaki haklı mücadele de bu savunuyla devam ediyor. Geçtiğimiz gün Yavuz Dedegil'in altın ve gümüş madenciliğiyle ilgili aydınlatıcı çevirisini paylaşmıştık. Bilgiye göre, altın ve gümüş madenlerinde cevherin taş-toptaktan ayrılması çoğunlukla Siyanid ve cıvayla yapılıyor ve bu maddelerin ikisi de bitki ve hayvanlar için çok zehirli. Çalışmaların sonunda altın bitip maden kapanınca orada canlı yaşamı için hayat da bitiyor. Wohlleben ayrıca, ormancılık ruhsatı kapsamında ödedikleri 5 milyon doların bir kısmını ağaçlandırma çalışmaları için kullanacaklarını söyleyen Alamos Gold şirketi CEO'su John McCluskey'ye, bunun sadece "göz boyama" olduğunu ima ederek karşı çıkıyor: 100 genç ağaç, birkaç asırlık tek bir ağacın yerini tutmuyor. Şu anda Türkiye'de kesilen ağaçlar birkaç asırlık ağaçlar. Ve yerine dikilecek fidanlar önümüzdeki yüz yıllar boyunca ormanı eski niteliğine kavuşturamayacak diyor ve ekliyor: Bir ormanın yeniden oluşumu en az 500 yıl sürer, ki başarı garantisi yok... Oysa şu anda iklim değişikliği, erozyon gibi akut ve çok büyük sorunlarla karşı karşıyayız ve 500 yıl bekleyecek vaktimiz yok. En iyi çözüm ormanların korunmasıdır.


Ormansızlaşma , ormanların veya dikili alanların tahrip olarak ormansız alanlara dönüşmesidir. Ormanlık alanların tarlalara, çiftliklere veya kentsel kullanım alanlarına dönüştürülmesi örnek olarak gösterilebilir. Yalnızca nefes almakla kalmayıp vahşi yaşama da yuva olan ormanlar yeryüzünün %31'lik bir bölümünü kaplamakta. Öyle ya da böyle her yıl ortalama 16 milyon hektar orman yok olmakta. Bilim insanları ormansızlaştırma ve küresel ısınma arasında doğrudan bir korelasyon bulunduğunu ileri sürüyor. Dört yıl süren bir ormansızlaştırma operasyonunun yarattığı karbon ayak izi, havacılık tarihinde her bir uçuşun 2024 tarihine dek yarattığı ayal izine eşit.. Bunun nedeni ağaçların karbondioksiti emmesi. Dolayısıyla daha az ağaç havada daha fazla miktarda karbondioksitin serbest kalması demek. Daha fazla karbondioksit, sera gazı etkisini artırır ve bu da küresel ısınmayı tetikler. Biyo-çeşitlilik ormansızlaştırmanın bir diğer olumsuz etkisi. Ormansızlaştırmanın en büyük kurbanı yağmur ormanlarıdır. Dünya'nın % 7'sini kaplayan yağmur ormanları dünyada yaşayan bitki ve hayvanların yarısını barındırır. Son 50 sene içerisinde Amazon ormanları %17'sini kaybetti. Ormanlar yok oldukça bazı bitki ve hayvanların yaşama şansı da yok olur. Minicik bir çiçekten devasa orangutanlara dek çok sayıda tür bu nedenle yok olmak üzere. Ormansızlaştırmanın bir etkisi de toprak erozyonu. Ağaçlar ve bitkiler topraktan akıp giden sular için bir bariyer oluşturur. Kökler toprağı tutar ve toprağın akıp gitmesini önler. Bitkisiz kalan toprağın özellikle üst tabakası akar. Geride kalan toprakların besleyici özelliği düşük olduğu için ekinlerden verim alınmaz. Bir diğer etki de yağmurların azalması. Ağaçlar atmosfere su buharı saldığı için bölgeye daha az yağmur düşer ve sonuçta yeraltı suları azalır. Böyle kurak topraklarda çiftçilerin verim alması olanaksızdır. Bir olumsuzluk da su baskınlarıdır. Kıyı bölgelerindeki bitkiler dalgaların etkisini azaltır. Bu bitkilerin olmaması kıyılardaki yerleşim alanlarının sular altında kalmasına yol açar. Bilim insanlarına göre kıyı bölgelerindeki mangrov ormanlarının son on yıllarda yok edilmesi siklonların şiddetlenmesine yol açtı. Yağmur ormanlarında yaşayan yerli halklar da ormansızlaştırmadan fi ziksel ve kültürel olarak büyük zarar görüyor. Bu halkların yaşadıkları bölge üzerinde yasal hakları bulunmadığı için, bu topraklardan yararlanmak isteyen hükümetler bu kişileri bir anlamda göç etmeye zorluyor. Ormanları terk eden bu insanlarla birlikte kültürleri de yok oluyor.


İklim değişimi sadece küresel ortalama sıcaklığı yükseltip, uç hava koşullarını sıklaştırmakla kalmıyor, koskoca iklim bölgelerinin de genişlemesine yol açıyor. Ekvator'un etrafındaki tropikal kuşak daha şimdiden ölçülebilir şekilde genişledi. Örneğin Kuzey Amerika'daki Great Plains ekosistemleri 590 kilometre kadar kuzeye genişlerken, Orta Avrupa'da yazlar uzadı, kışlar ise kısaldı. İklim değişiminin kendini iyice hissettirdiği diğer bir bölge de Orta Asya. Kafkaslar ve Batı Çin arasında bozkırlarla ve çöllerle biçimlenen bu bölge bir zamanlar, Avrupa'ya kadar giren ve Avrupa tarihini biçimlendiren göçebe bozkır halklarının vatanıydı. Bölgenin kurak iklimi günümüzde su kıtlığına neden olduğu gibi mahsulde de verim kaybına yol açıyor. Mahsulün büyüme mevsiminde beklenen yağışta meydana gelen küçük sapmalar bile bu bölgenin tarımsal ve sosyal istikrarı için önemli ölçüde kötü etki yapabiliyor. Daha önceki araştırmalar iklim değişiminin, Orta Asya'nın iklimini tamamen değiştirdiğini ve her şeyden önce sıcaklık ve kuraklık evrelerini sıklaştırdığını göstermişti. Son araştırma ise iklim değişiminin Orta Asya'nın iklim bölgelerini de önemli ölçüde değiştirdiğini ve genişlettiğini gösterdi. Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nden Qi Hu meslektaşı Zihang Han çalışmaları için, 1960 yılından bu yana Orta Asya'da kaydedilen sıcaklık ve yağış verilerini değerlendirdi. Araştırmacılar ayrıca 1960-1980 yılları arasındaki iklim bölgelerinin genişlemesini 1990-2020 yılları arasındaki genişlemelerle karşılaştırdılar. Sonuçlara göre diğer yerlerde olduğu gibi Orta Asya'daki yıllık ortalama sıcaklıklar artmış. Şöyle 1990 yılından sonraki 30 yıl içinde 0,6 ile 17 derece artmış sıcaklıklar. Buna paralel olarak yağışlar da birçok bölgede önemli ölçüde azalmış. Bilim insanlarının açıkladığı gibi sıcaklık artışı ve kuraklık kombinasyonunun iklim bölgeleri üzerinde büyük etkisi var. 1980'den bu yana yaşanan en önemli değişim, çöl ikliminin Kuzeye ve Doğuya kayması. Bu değişim, Kuzey Özbekistan ve Kırgızistan'ın ılıman enlemleri, Güney Kazakistan ve ayrıca Batı Çin'deki Junggar Havza'sının kuzey ve doğu kenarları boyunca belirgindir diyor araştırmacılar. Bu bölgelerde yazlar iyice kurak geçmeye başladı ve yağmur ise sadece soğuk kış aylarında yağıyor. Buna paralel olarak kuzeydeki bozkır iklimi de aynı oranda kuzeye doğru genişlemiş. Özellikle de Çin'deki Xinjiang bölgesinin kuzeyinde bozkırlar genişlemiş ya da çöle dönmüş. Fakat bilim insanlarının fark ettikleri gibi bazı bölgelerde yağışlar az da olsa artmış. Dağların yüksek kesimlerinde artan yağışlar kulağa olumla gelse de pek öyle değil. Çünkü bu şekilde daha dar alanda sıkışıp kalan yağışların ve sıcaklıkların gradyanları, kurak ve sıcak bozkır ikliminin, serin ve nemli iklime geçişi daha kısa bir mesafede gerçekleşmekte ki bu da hava basıncı dağılımını etkileyerek, bu geçiş bölgelerindeki batı rüzgarlarını güçlendiriyor. Bu da daha kuru havanın girmesine ve yağmur bulutlarının azalmasına yok açıyor. Diğer bir sorun da şu: Dağların yüksek kesimlerinde kar yerine daha çok yağmur yağdığında, ilkbaharda eriyen buzullardan akan su miktarı da azalmaktadır. Bu durum 20 ila 30 yıl kadar devam ettiği taktirde dağdaki buzullar ve kar örtüsü tamamen kaybolabilir. Bu da bölgede yaşayanların, ciddi bir susuzlukla karşı karşıya kalacakları anlamına geliyor.


Önce alışveriş poşetleri kalktı, sonra tek kullanımlık plastik tabak, çatal gibi piknik ürünleri. Hatta plastik pipetler de. Tabii ülkemizde bunlar hala kullanılmaya devam ediliyor ama birçok Avrupa ülkesinde artık bu yasaklar var. Amaç daha temiz bir çevre. Sonuçta mikroplastik havaya, suya ve toprağa hatta bedenlerimize kadar girdi. Avusturyalı bilim insanları son araştırmalarıyla otomobil lastiklerinin çevreye yaydığı mikroplastiği hesapladılar. Sonuç gerçekten endişe verici. Evironmental Pollution dergisinde yayımlanan araştırmaya göre Avusturya'da sadece bir araçtan her yıl 2,4 kilo mikroplastik yayılıyor çevreye. Elbette bu değer çok kullanılan bir aile otomobiliyle ortaya çıkmıyor. Analizlere göre 8 kiloluk bir tekerlek üç yıl içinde 60.000 km yaptığı zaman kütlesinin beşte birini kaybediyor. Araştırmaya ilk kez tüm araç türleri ve transit trafiği de dahil edildi. Ağır vasıtalar ince toz üretimindeki yüzde 57'lik katkıyla birinci sırada yer alıyor. Yüzde 41'lik katkı ile ikinci sırada hususi araçlar yer alıyor. Motosiklet, moped veya bisikletlerin bu konuda etkileri çok az. Ancak toplam mikroplastik emisyonunun yüzde altmışı, analizlere göre trafikteki otomobillerin lastiklerinden kaynaklanıyor. Çapı beş milimetrenin altındaki plastik parçaları mikroplastik olarak tanımlanıyor. İnce toz ve ultra toz parçacıkları küçüldükçe akciğer ve bunun sonucunda kan dolaşımına sızmaları kolaylaşıyor. Nano-plastik parçacıklarının yüzde 0,3'ü lastiklerin sürtünmesiyle ortaya çıkıyor. Kauçuk parçacıklarına ek olarak, toplamda 5500 ton katkı maddesi, dolgu maddesi ve hepsinden önemlisi kurum gibi lastik bileşenler yayılıyor her yıl çevreye. Araştırmacılar bu nano partiküllerinin gebe kadınların solunum yolları üzerinden doğmamış bebeklerine kadar ulaştığını göstermiştir. Bazı lastik taktı maddelerinin bozunma ürünleri de hormonlar üzerinde etkili olabiliyor. Araştırmacılar daha sonraki çalışmalarda, toprakların yanı sıra nehir ve göl çökeltilerindeki birikimlerin etkilerini simüle ederek, bu tür maddelerin çevreyi ve insanları tam olarak nasıl etkilediklerini öğrenmeye çalışacaklar. Lastik aşınmasına karşın daha sağlam lastikler üretilebilir. İnsanlar daha az otomobil kullanmalı diyor araştırmacılar. Ağır vasıta trafiği yavaş yavaş demiryoluna kaysa bile tahminler, otomobil trafiğinin daha da artacağı yönde. Elektrikli otomobillerin de bu konuda pek çözüm olması beklenmiyor. Nitekim elektrikli otomobillerdeki lastikler de aynı şekilde aşınarak mikroplastik üretiyorlar.


Bilim insanları dünya atmosferinde, ozon tabakasına zarar veren CFC seviyesinin azalmaya başladığını açıkladı. Gezegenimizi Güneş'ten gelen zararlı ışınlardan koruyan ozon tabakasının iyileşme süreci geçen dönemde tehlikeli bir şekilde duraklama noktasına gelmişti. 2018 yılında yayımlanan atmosferik ölçümlere göre, Doğu Çin'de yasa dışı bir şekilde kloroflorokarbon kimyasalı salınımı olduğu ortaya çıktı. Çevresel Araştırma Ajansı, kimyasalın bölgedeki firmalar tarafından üretilen ev yalıtımında kullanılan poliüretan yalıtım köpüğü sebebiyle artış gösterdiğini gözlemledi. Ardından Montreal Protokolü çerçevesinde zararlı kimyasalın üretimi durduruldu. Bilim insanları CFC kimyasalının azaltılması ile birlikte ozon tabakasının artık iyileşmeye başladığını açıkladı. Araştırmayı yürüten Dr. Western, "Atmosferdeki zararlı madde seviyesinin 2019 yılında düşmeye başladığını gözlemledik. İyileşme hızının bu yüzyılın sonuna kadar 1980 yılındaki seviyeye gelmesi gerekiyor" dedi. CFC yani kloroflorokarbon gazları olarak bilinen madde buz makinesi gibi soğutucularda kullanıldığı gibi ayrıca deodorant gibi püskürtme bazlı kutularda da kullanılıyor. Ozon tabakasına zarar verdiği 1980 yılına kadar bilinmeyen kimyasalın salınımı, 1987 yılında imzalanan çokuluslu Montreal Protokolü çerçevesinde yasaklandı.


Plastikler doğada uzun süreler çözülmeden kalabildiği için plastik çöpleri dünya çapında doğaya zarar veriyor. Bazı hayvanların midelerinde birikerek veya bedenlerine dolaşarak ölümlerine yol açabiliyor. Ayrıca mikroplastik denen küçük parçacıklara ayrılarak suya, hayvanlara ve bu iki kaynaktan da insan bedenine geçiyor. Mikroplastiklerin insan sağlığına nasıl etkileri olabileceği ise henüz bilinmiyor. Bunun önüne geçmek için tek kullanımlık plastik ürünler yerine, geri dönüşümlü plastik ürünlerin kullanımı artırıldı. Bu ürünler çöpe atılmak yerine geri dönüşüm kutularına atılarak, geri dönüşüm tesislerinde yeniden kullanılabilir birer plastik haline getiriliyor. Science Advances dergisinde 2017 yılında yayımlanan bir araştırmaya göre 2015'te üretilen plastiklerin yüzde 55'i çöpe atıldı, yüzde 25,5'i enerji üretim tesislerinde yakıldı, yüzde 19,5'i ise geri dönüştürüldü. Fakat dünyada en çok plastik tüketen ülkeler arasında yer alan bazı gelişmiş ülkelerde bunu sağlayabilecek yeterli geri dönüşüm tesisi bulunmuyor. Bazı yönetimler de atık yakma tesislerinin havaya kirletmesi nedeniyle bunları kendi ülkelerinde veya bölgelerinde kurmak istemiyor. Eurostat verilerine göre Avrupa Birliği'nde plastik paketlerin yüzde 78,5'i ayrıştırıp toplanıyor fakat bunların yalnızca yüzde 41,5'u AB sınırları içinde geri dönüştürülüyor. Bu ülkeler plastik atıklarını geri dönüştürülmek üzere diğer ülkelere gönderiyor ve bunun için para ödüyor. Bunu genellikle yoksul ülkeler tercih ediyor. Fakat bu uygulama söz konusu ülkelerde "zengin ülkelerin çöplüğü haline gelmekle" eleştiriliyor. Atıkların her zaman geri dönüştürülmediği, denetimin az olduğu bu ülkelerde bazen yakıldığı, bazen de çöpe atıldığı belirtiliyor. AB plastik atıkların yalnızca geri dönüşüm için diğer ülkelere gönderilmesine izin veriyor. Fakat bunun denetlenmesi pek de mümkün olmuyor. Avrupa Çevre Ajansı, "AB'nin ihraç ettiği plastik atıkların vardıkları ülkelerde nasıl işlendiğine dair neredeyse hiçbir bilgi yok" diyor. Dünyanın en büyük plastik atık ithalatçılarından Çin'in 2017'de çöp ithalatını yasaklaması, bu alanda yeni ülkelerin öne çıkmasına yol açtı. AB'ye aday ülkeler de 2020'de 2016'ya kıyasla Türkiye'ye 20 kat daha fazla plastik atık gönderdi. "Hükümet ciddi bir teşvik verdi, biri Adana'da olmak üzere birçok yerde plastik organize sanayi bölgeleri kuruldu. "Yatırım teşviki verildi, ithalat yapan firmalara vergi muafiyeti getirildi, ithal ettikleri atıkların vergisini devlet ödüyordu, böyle enteresan bir teşvik süreci yaşandı ve mantar gibi türediler. Veri sitesi Statista'nın Birleşmiş Milletler Comtrade Veritabanı'ndan derlediği bilgilere göre Türkiye 2019 yılında dünyanın en çok plastik atık ithal eden ülkesi oldu. Plastik atıklar bazı ülkelerde ayrı geri dönüşüm kutularında toplanarak atılıyor. Fakat bazı ülkeler kağıt, cam, metal ve plastikleri aynı kutularda topluyor ve geri dönüşüm için diğer ülkelere karışık bir şekilde gönderiyor. Bu karışık çöpleri ayıklamak ve geri dönüştürmek ise daha zor oluyor. Türkiye'nin yurtdışından aldığı çöplerin miktarı arttıkça bu konu kamuoyunda daha sık gündeme gelmeye başladı. Son yıllarda plastik atık ihracatına dair eleştirilerin artmasının ardından Ticaret Bakanlığı 1 Ocak 2021'den itibaren bazı plastik atıkların ithalatını yasakladı. Bunlar içinde karışık toplanmış ve evsel atık bulaşma riski olan plastikler de var. Yasaklanmayan bazı plastiklerin ithalatı ise denetime bağlandı. Yasağın ardından Dünya gazetesine konuşan geri dönüşüm ve plastik üretimi sektöründen temsilciler hammaddeye ulaşmakta zorluk yaşayacaklarını söylemiş ve yasayı eleştirmişti. Türk Plastik Sanayicileri Araştırma, Geliştirme ve Eğitim Vakfı Başkanı Yavuz Eroğlu, "İthal edilen toplam 150 tür plastik atık hammaddeden en çok ithal edilen etilen, stiren, pet ve PVC'nin ayrı ayrı kodları olduğu için bu ürünlerin ithalatına dokunulmadı; ancak geri kalan 145 çeşit ürün 'diğer' kodu altında tasnif edildiğinden tümden yasaklandı. Bir başka anlamda çöpün ülkeye girişini engelleyelim derken ihtiyaç duyduğumuz hammaddenin ithalatını da yasakladık" demişti. Diğer kodu altındaki atıkların ithalatı kısıtlamaların ardından Ocak ve Şubat'ta düşse de Mart'ta tekrar artışa geçti. "Aralık ayında yasak geleceği öğrenilince firmalar bir anda tonlarca atık getirdiler. "Yasak devreye girince bir karışıklık oldu önce, hangi plastik atıkların yasaklandığına dair. "Sonra sistemi çözünce tekrar artış gösterdi. Örneğin sadece Şubat'ta İngiltere'den 30 bin ton plastik atık getirilmiş. "Burada da ilginç bir durum var. Plastik polietilen film şeklinde getirilmişler. Beklenmedik bir artış var ama İngiltere'den bu kadar polietilen film çıkışı olmamış daha önce. Bu da akla yanlış beyanı getiriyor. Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum ise hedeflerinin zamanla plastik atık ithalatını tamamen sıfırlamak olduğunu söyledi. Kurum, Türkiye'deki geri dönüşüm tesislerinin yeterli hammaddeye ulaşamaması nedeniyle ithalat yapıldığını, fakat bu yıl tesislerin yurt dışından getirebileceği hammaddenin kotasını yüzde 80'den yüzde 50'ye düşürdüklerini söyledi ve "Üretilen malın hammaddesinin yüzde 50'sini Türkiye'den toplamak zorundalar" dedi. Öte yandan Greenpeace'in 17 Mayıs'ta yayınladığı bir araştırma, İngiltere'nin 2020'de Türkiye'ye ihraç ettiği plastik atıkların 210 bin ton civarında olduğu ve bunların bir kısmının yollara, tarlalara ve su kaynaklarına atıldığını veya yakıldığını tespit etti. 1950'den 2015'e kadar dünyada 8,3 milyar ton plastik üretildiği ve bunun 4,9 milyar tonunun çöpe atıldığı, 800 milyon tonunun da yakıldığı tahmin ediliyor. "Türkiye 2018 yılında 32 milyon ton belediye çöpü üretmiş. Tahminlere göre belediye çöplerinin yüzde 10-15'i plastikten oluşuyor. Bu da 3-3,5 milyon ton demek. "Bunun 1,5-2 milyon tonu geri dönüştürülemeyecek plastikler olsa bile geriye en az 1 milyon ton plastik atık kalır. "Bu da Türkiye'nin yurt dışından ithal ettiği 750 bin tondan daha fazla. Türkiye bunları ithal etmek yerine 'yerli ve milli' plastik atıklarını dönüştürmeli. "Ama Türkiye'de 250 bin tonu ancak toplanıp geri dönüştürülebiliyor. "İçerde plastik atıkları toplamak dışardan ithal etmekten daha masraflı. Şirketler karını düşündüğü için bunu tercih ediyor. Türkiye'nin Akdeniz'e en fazla plastik atık bırakan ülke olduğunu belirten Gündoğdu ülkenin plastik atık ithalatını denetlemeye enerji harcamaktansa ülke içinde üretilen atığı dönüştürmeye enerji harcamasının daha faydalı olacağını söylüyor. "Kıvılcım sıçradı, elektrik kontağından ya da bilinmeyen bir sebepten yılda 70-80 tane yangın çıkıyor geri dönüşüm tesislerinde. Türkiye'de yurt dışından ithal edilen plastik atıkların yakılması yasak. Bu atıklar yandığında çevreye büyük miktarda karbon ve mikroplastik salıyor, bunun yanı sıra zehirli olabilecek metallerden pestisitlere kadar çok sayıda kirleticinin havaya ve su kaynaklarına karışmasına yol açabiliyor. Bu atıklar kurallara uygun dönüştürüldüğünde bile geri dönüşüm tesislerinin çevreye mikroplastik salması riski sürüyor.


Dünyamız bugüne dek hiç olmadığı kadar büyük bir plastik atık sorunu yaşıyor. Bu biraz da tüm plastik atıkların yüzde yirmisinin bile yenilenememesiyle de ilgili. Ama bu konuda karışık plastiğin yeniden değerlendirmeye izin verecek yöntemlerin eksikliği de rol oynuyor. Bununla birlikte artık örneğin mikroplar, enzimler veya özel katalizörlerle plastik atığın indirgendiği ve başka alanlarda kullanılabilir hidrokarbona dönüştüren yöntemler var. Washington Eyalet Üniversitesi'nde Hongfei Lin ile çalışan ekip, şimdi yeni bir yöntem keşfetti. Araştırmacılar birkaç yıldan bu yana polietilen gibi plastikleri kimyasal olarak ayrıştırabilen ve onları daha kısa hidrokarbon zincirlerine ayırabilen, karbon içerikli katalizörler üzerinde çalışıyorlardı. Bu yöntemle plastikten, jet yakıtı olan keroseni bile üretmeye başarmışlardı. Fakat kimyasal dönüşüm için çok yüksek sıcaklıklar ve uzun zaman gerektiğinden yöntem pek kullanışlı değildi. Ekip şimdi süreci, kimyasal dönüşümün 220 derecede ve bir saat içinde gerçekleştirecek şekilde iyileştirdi. Yeni yöntemde polietilen yüzde 90 oranında sekiz ila on altı karbon atomlu zincirlere bölünüyor; ki bu birimler jet yakıtı ve kayganlaştırıcı için tipik. Araştırmacılar bu yüzden bu sürecin atık polietilen ve benzer polimerlerden değerli ürünler üretmeye izin veren bir yöntem olabileceğini söylüyorlar. Polietilenin bu hızlı ve nispeten verimli parçalanması, hidrojen gazı ve bir çözücünün yanı sıra özel bir katalizörün eklenmesiyle mümkün oluyor. Bu katalizör, bir karbon yüzeyine dağılmış rutenyum nanopartiküllerinden oluşuyor. Bilim insanları bu parçalanmayı optimize etmek için önce polietileni yaygın bir organik çözücü olan n-hekzan içinde çözdüler. Daha sonra ise bu çözeltiyi katalizöre eklediler ve hepsini ısıttıktan sonra 30 bar basınç altında hidrojen gazı verdiler. Böylece iki saat içinde katalizör, polimer zincirlerini çok verimli bir şekilde parçalayarak, plastiğin yüzde 90'ını sıvı yakıt olarak kullanılabilecek hidrokarbon zincirlerine dönüştürdü. Araştırmacılara göre yeni yöntem, polietilen gibi plastik atıkları, göreceli olarak basit bir şekilde yakıt, kayganlaştırıcı madde veya kimya endüstrisi için gerekli hammaddelere dönüştürecek yeni olanaklar sunuyor. Yöntemin en olumlu tarafı ise çok az enerji gerektiriyor oluşu.


Kazadan 7 yıl sonra bugün Fukuşima santral alanında 5000 işçi çalışıyor. Santralı işleten TEPCO şirketi nükleer santralin ilk 3 reaktör blokunun yakıt elemanları, bekletme havuzlarındaki yakıt elemanlarını dışarı çıkarabilmek için hazırlıklar yapıyor. Bu yıl ilk iş, 3. blokun bekletme havuzundaki 586 yakıt elemanının, reaktör binasının çatısından özel bir vinçle çıkarılması olacak . Ayrıca, çok yüksek radyasyon dozu nedeniyle içine girilemeyen reaktör binalarında uzaktan komutlu robotlar ve kameralarla reaktör binasının içinin ne durumda olduğu, ergimiş nükleer yakıt maddesinin bina içinde nerelerde ne miktarda dağıldığı araştırılıyor. Kameralar yüksek radyasyon dozu nedeniyle birkaç saatte bozulduğundan / ergidiğinden sık sık değiştirilmeleri gerekiyor /5/. Bu bilgiler elde edildikten sonra ergimiş nükleer yakıt maddesinin nasıl dışarıya çıkarılacağıyla ilgili uzaktan komutlu araç ve gereçlerin projelendirilip işe nasıl girişileceğinin iyice planlanması işçilerin fazla radyasyon dozu almamaları için gerekiyor. Temmuz 2017'de robot kameralarla 3. reaktör blokunun içinden ilk resimler alınarak yakıt maddesinin saçılımı görüldü. Benzer görüntüler 2. blokta Ocak 2018'de alındı. Tepco, reaktör binalarının iç durumunu daha iyi görüntüleyebilmek için myonentomografi denilen yeni bir teknik deneyerek bir çeşit taramayla röntgen benzeri filmler de çekiyor. Böylelikle ergiyen yakıt maddesinin reaktör binasının içinde kaldığı, dışarı pek sızmadığı bilgileri elde ediliyor. Bu araştırmalar ve hesaplar sonunda Tepco, 1. blok reaktör kabında pek yakıt maddesi kalmadığını, yakıt maddesinin containment'a dağıldığını öngörüyor. 2. reaktör blokunda ise nükleer yakıt maddesinin daha çok reaktör kazanında kaldığı, 3 no'lu blokta ise yakıt maddesinin bir miktarının reaktör kazanında, bir miktarının da containment'a dağıldığı hesaplanıyor. Soldaki görsel: Kazadan sonra depremle harabeye dönen Fukuşima çevresinde radyoaktif madde de olabileceği nedeniyle koruma giysilerle arama yapan ekip. Sağdaki görsel: Son yıllarda yerin üst yüzünden sıyrılarak çuvallara doldurulmuş radyoaktiviteli toprak. Tepco şirketi, 1. ve 2. Reaktör bloklarındaki nükleer yakıt elemanlarının dışarı çıkarılma işlerine ise ancak 2023 yılında başlayabileceğini açıklıyor. Reaktör binalarının dış duvarları zaten daha önce mantolanmış durumda ve metal örgülü ağlarla kaplı. Kaza geçirmeyen 4. reaktör blokundaki yakıt elemanları 2014'de ara depoya aktarılmıştı. Yağış miktarına bağlı olarak Fukuşima santral alanında günde 50-100 ton arasında radyoaktif maddelerle bulaşmış suyun temizlenip depolanması gerekiyor. Bugüne kadar depolanan su miktarı 1 milyon ton kadar olup bundan 10 bin tonu çok yüksek radyoaktif maddeli (bu su tanklarının dış yüzlerindeki radyasyon doz hızı epey yüksek: 200-300 mSv/h dolayıda). Santral alanında 1000 kadar su deposu var ve alan 2021'de dolacak. Sonra biriken depoların nereye konacağı henüz belli değil. Yeraltı suyunun reaktör binalarına girmemesi için, 2017 yılında binalar, toprak altından çepe çevre soğutmalı koruma duvarıyla çevrildi. 'Buz duvarı' denilen duvar soğutularak yeraltı suyunun donarak binaya girmesi önlenerek içeride günde 140 ton kadar yeni radyoaktif maddelerle bulaşmış suların oluşmaması düşünüldü ama şimdiye kadar bu pek işe yaramadı. Bu duvarın yapımının ve soğutulmasının gideri epey yüksek. Duvarın yapım giderlerinden başka, duvarın soğutulması için gereken elektrik 15 bin nüfuslu bir yerleşim yerinin kullanabileceği elektrik miktarı kadar yüksek (44 milyon kWh). Fukuşima santralında depolanan sulardaki radyoaktif maddeler, trityum dışında temizleniyor. Trityumlu suların okyanusa verilip verilemeyeceği ise ilgili balıkçılık örgütleri, yetkili kurumlarca ve Tepco uzmanlarıyla birlikte görüşülüyor. Temizlenerek sınır değerlerin altına inen suların depolardan denize verilmesini balıkçılık örgütlerinin sonunda kabul ettikleri medyada yer alıyor. Fukuşima santralından 10-50 km uzaklıktaki yerleşim yerlerine yavaş yavaş halkın geri dönmesine izin veriliyor. Daha önce belirttiğimiz gibi /5/ evlerinden uzaklaştırılan insanlar içinde birçok kişinin depresyon geçirdiği hatta intiharlar olduğu medyada yer alıyor. Santral alanında çalışan Tepco ve diğer personelin aldıkları radyasyon dozları değişiyor ancak kontrollü olduğundan pek yüksek değil. Ayda 5-10 mSievert dozu aşan personel sayısı oldukça az ve yıllık sınır değerlere ulaşılmadan personel değiştiriliyor. Fukuşima santral bölgesinin tümüyle temizlenmesinin daha 30-40 yıl süreceği ve giderlerin 100 milyar doları aşacağı tahmin ediliyor. Becquerel: Radyoaktivite birimi: 1 Bq: Saniyede 1 atom çekirdeği bozunumu olup çok küçüktür. Sievert : Radyasyon doz birimi olup 1 Sv= 1Joule/kg . Aslında 1 Sievert'lik doz, günlük yaşamda çok küçük bir doz olmakla birlikte, hücrelere enerji aktarımında ise çok büyük etkisi olduğundan bunun binde biri olan miliSv kullanılıyor. Örneğin 1 yılda vücudumuzun aldığı doğal radyasyon dozu ortalama olarak kişi başına 2,4 mSv'dir. - Ülkemizde kurulacak nükleer santrallarla ilgili radyasyon güvenliği (FMO Teknik Raporu, Y. Atakan, 50 sayfa, fmo.org.tr) - Fukuşima kazasının 4. yılında durum (Bilim ve Gelecek dergisi Nisan 2015) - Radyasyon ve Sağlığımız kitabı: https://www.nobelkitap.com/kitap_113005_radyasyon-vesagligimiz.html (Nobel yayınları 2014, Y. Atakan) - http://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/surdurulebilirlik/fukusima-kazasindan-5-yil-sonra-bugun-neler-biliyoruz - https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/toplum/kazadan-6-yil-sonra-fukusimada-durum-alinacak-dersler


Salda Gölü'nü özel kılan beyaz kumu ve karnabahar yapılı stramatolitleri artık olmayacak. Salda göl suyundaki syanobakterilerin yıllar süren emeği boşa gitti. Syanobakteriler yıllarca çalışıp, karnabahar yapılı hidromagnezit oluşturmak için çaba sarf ettiler. Ama bu çabaları bugünlerde, yüzbinlerce insanın onları ayakları altına alıp, çiğnemeleriyle son bulmuş oldu. 6 Eylül 2019 tarihli HBT Dergisi 180. sayısında, Eşref Atabey'in "Dünya'da tek olan Salda Gölü'nün önemi" başlıklı makalesinde Salda Gölü'nün özellikleri, onu önemli kılan şeyin ne olduğunu ve önlemlerle ilgili öneriler sıralanmıştı. Aradan geçen bir yıllık zaman diliminde Salda Gölü'nde bilim insanlarının önerileri bir tarafa bırakılarak, adete Salda Gölü'nün tahrip olması için davetiye çıkartıldı. Önce Millet Bahçesi yapma amacıyla bir özel şirket Salda Gölü beyaz kumlarının bir bölümünü taşıdı, tepkiler üzerine bir ekip kurularak günlerce şirketin taşıdığı kumlar geri, sahile alındığı yere titizlikle serildi. Sonrasında ise Burdur Valisi, ''beyaz kumsalı ve turkuaz suyuyla ''Türkiye'nin Maldivleri'' olarak ünlenen Salda Gölü'ne gelin çağrısında bulundu. Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesinin sosyal medya hesaplarından birinde yaptığı Salda Gölü paylaşımına dikkati çekerek, insanoğlunun henüz Mars'a gidemediği, "Salda Gölü, Mars'taki Jezero Krateri ile jeolojik benzerliklere sahiptir; diyor; NASA diyerek, İnsanoğlu henüz Mars'a gidemiyor ama siz çıkın çıkın Salda Gölümüze gelin" ifadelerini kullanmasından sonra, insanların merakı bir kat daha artmış, bir ayda 250.000 kişi gölü ziyaret etmiş. 2019 yılında Salda Gölü'nü ziyaret edenlerin sayısı 1.400.000 kişiymiş. Salda Gölü'ne gelen bu insanlar hidromagnezit oluşumlarının bulunduğu sahil kumu üzerinde yürüyerek, bebek arabalarıyla dolaşarak, şifalı diye kıyıya çukurlar açarak, kıyıda suyun içine girerek stromatolitleri, oluşmakta olan magnezyumlu çamurları, syanobakterileri çiğnediler, ezdiler adeta yok ettiler. Doğal güzelliği, bembeyaz kumsalı, beyaz, mavi, yeşil ve turkuaz rengi, güncel hidromanyezit oluşumu, fauna ve flora açısından, Dünyada tek olan Salda Gölü can çekişiyor. Salda Gölü'ne davet çağrısına, HBT Dergisi, 14 Ağustos 2020 tarih, 229'uncu sayısında yayımlanan, ''Jezero Krateri'ndeki yaşam arayışında'' başlıklı Nurgül Çelik Balcı tarafından kaleme alınan makalede belirtilen ''Mars'a gönderilen keşif aracı ile Jezero Krateri'nde yaşamın izleri aranacak. Mars'ta Jezero Krateri'ndeki yaşam arayışında Salda Gölü'nün önemi neden büyük? İkisi arasında benzer mikrobiyal işaretlerin varlığı tartışılıyor. Ülkemiz ve tüm dünya için öncelikli korunması gereken Salda Gölü, bizleri zamanda yolculuğa çıkararak 4 milyar yıl önceki Jezero Krateri'nin kenarına taşıyabilir. Salda Gölü sayesinde insanoğlunun merak ettiği en gizemli soruların cevabına ulaşmak için kapılar aralanıyor diyebiliriz'' öngörüsü de Salda Gölü'ne ilgiyi daha da artıracağa benziyor. Bu yazıda Salda Gölü ile Jezero Krateri şekli ile benzerlik sunabilir, ancak kayaç tipi, oluşum mekanizması, fiziko-kimyasal şartları ve mikrobiyolojik yönüyle tartışma götürür düzeydedir. Anolojik yönden benzerlik kurulabilir, ancak homoloji yapılamaz. Çünkü zaman bakımından, çevre taşlarının yapısı bakımından böyle bir benzetmeyi yapamayız. Derinliği ve şekli benzetilebilir. Türkiye'de farklı jeolojik zamanlarda syanobakteri etkinliğinde oluşmuş stramatolitler ve mikrobialitler vardır. Örneğin Salda Gölü gibi bazik olan Van Gölü'nde dev mikrobialit sütunları gölün dibinde bulunmaktadır. Salda Göl suyu pH'ı 8,5-9,2 ile baziktir. Ortalama toplam alkalinite yaklaşık 1700 mg/l; magnezyum 321,5 mg/l, sodyum 344,1 mg/l ve kalsiyum 16,9 mg/l'dir. Bu bazik ortamda syanobakteriler kıyıda güneş ışığı fotosenteziyle yana doğru büyüyen karnabahar yapılı stramatolitleri, göl dibinde ise derinlerde gün ışığına doğru büyüyen yukarı doğru sütunsu yapılı stramatolitleri oluştururlar. Nitekim göl dibinde sütunsu mikrobialitler bulunmaktadır. İnsanların kıyıda dolaşmaları, suya girmeleri suyun alkalitesini de bozmakta, kirliliğe yol açmakta, hidromagnezit oluşumu için gerekli olan magnezyumlu çamuru çiğneyerek, ezerek syanobakterilerin stramatolit yapıları oluşturması engellenmiş ve yok edilmiş olmaktadır. Hidromanyeziti oluşturan çamurların kaynağı magnezyum ve kalsiyumca zenginleşen yüzey sularıdır. Bu meteorik sular aracılığıyla göl ortamına taşınan magnezyum, mavi-yeşil algler olarak bilinen syanobakteri ve diyatoma florası tarafından fotosentez yoluyla hidromanyezit olarak çökeltilir. Göl suyunun yüksek alkali değeri hidromanyezit çökelimi için uygun koşullar oluşturmaktadır. Magnezyumlu çamurlar gölde hemen oluşan bir jeolojik olay değildir, yıllarca süreç devam etmektedir. Salda Gölü'ndeki insan trafiği engellenmezse, eğer bu şekilde tahribat devam ederse göl kıyısındaki beyaz kumları ve karnabahar yapılı stramatolitleri bir daha göremeyebiliriz. Eylül 2019, sayı: 180, sayfa: 16-22. Salda Gölü'nün önemi. HBT Sayı 229 - 14 Temmuz 2020 12-13. jeomikrobiyolojisi ve güncel stromatolit oluşumunda mikrobiyal etkiler. Yerbilimleri, 39 (1), 19-40. Elife Akgül, Korhan Çakır, Hafize Funda Kavurmacı, Bilge Karaman, Devrim Erşen ve Yıldırım Güngör. 2017. Güncel hidromanyezit stromatolitleri ve Salda Gölü. 70. Türkiye Jeoloji Kurultayı 10-14 Nisan 2017. Erol Kesici, Kutsal Kesici ve Cevdan Kesici. 2018. Salda gölü korunan alanının sürdürülebilirliği. Doğanın sesi. Yıl:1 Sayı:1, Sayfa: 3-11.


Daha önceki yazılarımızda doğa ve insan kaynaklı sera gazlarının etkilerinin fiziğini ve Dünya'da 1-2 derecelik sıcaklık artımının nasıl ölçülüp, hesaplandığını açıklamıştık. Bu yazımızda, Dünya'da ve Türkiye'de sera gazlarıyla ilgili gelişmeleri, geçmişten bugüne, şekillerle aktararak okuyucuların genel bir bilgi edinmelerine katkıda bulunmaya çalışacağız. Berkeley Earth analizlerine göre Şekil 1'de, Haziran 2021'de, dünyanın çeşitli bölgelerindeki ortalama sıcaklıklardaki değişimler gösteriliyor. Haziran 2021, 1850'den beri gözlenen dördüncü en sıcak ay olmuştur. Almanya ve daha birçok ülkede, Türkiye'nin doğusunda da sera gazlarının etkisiyle ortalama sıcaklıkta 2 oC derecenin üstünde artımlar Şekil 1'de kırmızı renkte gösteriliyor. Diğer yazılarımızda çizelgelerle de verdiğimiz gibi, YY'lar boyunca atmosferdeki CO2 miktarında 200 ile 300 ppm arasında değişimler olmuşken, CO2 miktarı son yıllarda 400 ppm'e yükselmiştir . Diğer yazılarımızda da vurguladığımız gibi aşırı artan nüfus, konfor ve savurganlık dizginlenmedikçe, daha fazla enerji gerekecek ve sera gazları salınımı sürecek. 2050'de Dünya nüfusu 10 milyar kişiyi bulurken, Türkiye 100 milyon kişiyi geçecek. Yenilenebilir enerjilerin kullanımının artmasına karşın, artan nüfusa ve yaşam tarzına bunlar yetmeyeceğinden fosil yakıtların kullanımının pek azalmadan 2050'de bile süreceği kestirimi yapılan bilimsel araştırmaların sonucu! /1-5/.


Susuz ancak 14 gün yaşamımızı sürdürebiliriz. Bir başka deyişle, insanın var oluşu tükenebilir tek bir kaynağa bağlı. Herkesin kendini savunmasız hissettiği ve sanıldığından çok daha fazla dış sistemlere bağlı olduğu bir dönemde, yaşanan bu olağandışı salgın, insanı insan yapan unsurları ve insanların dikkatlerini nereye odaklamaları gerektiği gibi konuları da bizlere anımsatıyor. Sayısal değerlere bakıldığında, dünyanın her yerinde çölleşmenin giderek arttığı görülüyor. Avrupa'da çölleşme şimdiden anakaranın yüzde 8'ini etkilemiş durumda. Afrika'nın yaklaşık yüzde 70'i çorak ya da yarı-çorak topraklardan oluşuyor. Kuzey Amerika topraklarının da yaklaşık yüzde 40'ı çölleşme tehlikesiyle karşı karşıya. Veriler ise bu durumun giderek daha kötüleşeceğine, 2030 yılına gelindiğinde dünya nüfusunun yüzde 47'sinin su sıkıntısı yaşayacağına işaret ediyor. Yeryüzündeki suların sadece 2,5'i tatlı su kaynaklarından oluşuyor ve insanlar kendileri için yaşamsal bir önem taşıyan bu kaynakların yalnızca binde 1'ine ulaşabiliyorlar. Bu gerçek, 2010 yılında BM tarafından içme suyunun neden resmen evrensel bir insan hakkı olarak tanındığını ve suyun Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri kapsamına alındığını da açıklığa kavuşturuyor. Son 100 yılda küresel su tüketimini 6 katına çıktı, bunun büyük bir bölümü (%70) bizleri besleyen tarım ürünleri ve hayvanlara, ya da giysilerimize harcanıyor. Yüzde 30'unu da sanayi ve evsel kullanımın oluşturuyor. Suyun büyük bir bölümü insanların beslenmesine harcanırken, besin ürünlerine harcanan suyun miktarı da ürünün türüne göre değişiyor. Bir kilo domates üretmek için 214 litre su gerekirken, 1 kilo pirinç için 2500 litre, 1 kilo peynir için 3180 litre, 1 kilo sığır eti için de 15,400 litre su harcanıyor. Bu durum su kıtlığı karşısında besin ürünlerindeki olası fiyat artışlarını ve bireyin satın alma gücündeki değişimi çok daha anlaşılır kılıyor. Tüm dünyanın korkunç bir felaketin etkilerini yaşadığı günümüzde seçimlerimizi yeniden değerlendirme olanağına sahibiz. COVID-19 salgınının gündelik yaşamımızda yarattığı değişimin etkilerini şimdiden görebiliyoruz. Bu süreç, başka şeylerin yanı sıra, bizlere öncelikle yaratma arzumuzun gezegenimizin yıkımıyla sonuçlanmaması gerektiğini de öğretiyor. Aşağıda gelecekte çevreyle ve suyla daha iyi bir ilişki kurmak amacıyla herkesin yapabileceği beş basit şeye yer veriliyor. 1-Akdeniz beslenme düzeninin temelini oluşturan besin piramidini izleyin. Buna göre, haftalık besin alımı ağırlıklı olarak sebze, meyve ve tahıllardan, az miktarda hayvansal proteinlerden oluşmalıdır. 2-Besinlerin nasıl üretildiklerine bakın. Onarıcı tarım, permakültür ve organik tarım toprağın nitelik ve üretkenliğini artırmaya yönelik, nemi koruyucu ve sulama gereksinimini azaltıcı girişimlerdir. Hidroponik, akuaponik, aeroponik gibi topraksız tarım yöntemleri ve dikey tarım da üretimi çok daha verimli kılan yöntemler. 3-İşlenmemiş besinlerle beslenin. İşlenmemiş besinlerin su ayak izi yalnızca bunların yetiştirilmesine harcanan sudan oluşurken, işlenmiş besinlerde temizleme, ön-pişirme ve paketleme malzemeleri için de ek bir su harcanıyor. 4-Nerede yaşayacağınız ve nerelerden alışveriş yapacağınız konusunu yeniden düşünün. Besin ve öteki ürünler ticari ürünler olduklarından, ithal bir ürünü tükettiğimizde bu ürünün taşınmasına harcanan su da onun su ayak izine ekleneceği gibi, ürünün yerel halkına ait suyu da onlardan esirgemiş oluruz. Evde, çevrenizde ve kentinizde besin ürünleri yetiştirilmesini desteklemek de su ayak izinde olumlu bir etki yaratacak ve mevcut yerel üreticilere de bir destek oluşturacaktır. Evlerimize kapandığımız, sevdiklerimizi yitirmekten korktuğumuz ve önüne geçilmesi olanaksızmış gibi görünen dünya çapında bir salgın karşısında kendimizi savunmasız hissettiğimiz bu günlerde tek yaşam kaynağımız olan ve ciddi güçlüklerle karşı karşıya kalan ekosistemimizi korumak da bizlere düşüyor. Bu yazı HBT'nin 215. sayısında yayınlanmıştır.


İklim değişikliğine bağlı suların yükselmesi, dünyanın dört bir yanında denize kıyısı olan bölgeler için büyük tehdit oluşturuyor. Ancak bazı ada sakinleri için artık çok geç; evleri şimdiden sular altında kalmış durumda... Beş bölge yaşam alanlarını kurtarmak için bir B planını uygulamaya koymaya hazırlanıyor. Pasifik Okyanusu'ndaki deniz seviyesindeki alçak adalar, yükselen deniz suları yüzünden tehlikede. Kiribati isimli küçük ada ülkesi özellikle zor durumda... Kiribati'nin eski başkanı Anote Tong uzun zamandır adanın sular altında kalmasını engellemek için yoğun bir kampanya yürütüyor. 2014 yılında Fiji'den bir büyükçe bir toprak satın alan Tong, Kiribati yaşanılamaz duruma geldiğinde 100.000 kadar vatandaşını buraya yerleştirmeyi planlıyor. Ne yazık ki Fiji'de de bazı topluluklar yükselen deniz sularının tehdidi altında. Bu tehlike o kadar ciddi ki 2014 yılında Vunidogoloa Köyü'nün sakinleri evlerini terk ederek adanın iç kısımlarına yerleşmek zorunda kaldı. Yüzbinlerce dolara mal olan bu taşınma sonucunda 30 kadar yeni ev inşa edildi: Ayrıca yanlarında balık çiftlikleri kuruldu ve ekime uygun alanlar tahsis edildi. Vunidogoloa, Fiji hükümetinin iklim değişikliği programı çerçevesinde taşımayı planladığı 30 köyden ilki. 2016 yılında Avustralyalı bilim insanları Solomon Adaları'nda yerleşimi olmayan 5 adanın yükselen sular ve erozyona bağlı olarak yok olduğunu keşfetti. Taro adındaki atol deniz seviyesinden 2 metre yüksekte ve burada yaşayan adalılar çeşitli kereler yaşanan tsunamilere bağlı olarak tahliye edilmişti. Şimdi başkent Choiseul'un da daha yüksek alanlara taşınması planlanıyor. Pasifik takımadalarının ısınmasının yanı sıra Alaska kıyılarına yakın küçük bir ada olan Shishmaref'in yaklaşık 600 sakini de iklim değişikliği yüzünden evlerini terk etmek zorunda. 2016 yılında yapılan bir referandum sonucunda köylüler, kıyı bölgelerinin ısınarak erimesi ve suya batması sonucu başka bölgelere taşınma kararı aldılar. Kuzey Kutbu Daire'sine yakın olan adanın sakinleri çoğunlukla Eskimolardan oluşuyor. Güneydoğu Louisiana'daki Jean Charles Adası'nda kalan 29 ev, Meksika Körfezi'ne batmak üzere. Biloxi-Chitimacha- Choctaw ve Birleşik Houma Ulusu kabile üyelerinin yaşadığı ada, 1955'ten bu yana topraklarının % 98'ini kaybetti. 2016'nın başlarında Amerikan Hükümeti Jean Charles sakinlerini daha yüksek bölgelere taşımak için Louisina'ya 48 milyon dolar yardımda bulundu.


150 yıldan uzun bir süredir görülmeyen nadir bir Ay tutulması, bugün (31 Ocak 2018) gerçekleşecek. Ay her zamankinden daha parlak ve kızıl görünecek. Ay tutulması Güneş, Ay ve Dünya aynı hizaya geldiğinde ve Dünya, Ay ile Güneş arasında konumlandığında meydana gelir. Bu tutulma, hem 2015 yılından beri gerçekleşen ilk ay tutulması hem de 1982 yılından bu yana gerçekleşen ilk Mavi Ay tutulması. Ancak bu olayı en özel kılan şey, 31 Mart 1866'dan bu yana ilk kez, Süper Ay'ın, Mavi Ay ile aynı zamana denk gelmesi. Olayın hem süper, hem kanlı hem de Mavi Ay olarak isimlendirilmesinin de üç ayrı sebebi var. Bir ay içerisinde iki kere dolunay gerçekleşirse ikinci dolunaya Mavi Ay deniyor. Bu tutulma da 1 aylık zaman dilimi içinde Ay'ın ikinci kez dolunay halinde olduğu bir zamana denk geliyor. Olay, Kanlı Ay" olarak da biliniyor. Çünkü Ay, dünyanın gölgesinden geçerken, kızıl bir renge dönüyor. Süper Ay ise, Ay'ın dolunay ya da yeniay sırasında Dünya'ya en yakın konumda bulunması anlamına geliyor. Yaklaşık 2 aylık sürede art arda gerçekleşen üç dolunay da Süper Ay olduğundan bu seriye 'Süper Ay Üçlemesi' deniyor. Süper Ay üçlemesinin ilki 3 Aralık 2017'de, ikincisi 1 Ocak'ta gerçekleşti. Ay, bu tutulma sırasında Süper Ay üçlemesini tamamlamak için, kendi yörüngesinin Dünya'ya en yakın noktasında olacak. Ay ile Dünya arasındaki mesafe 360 bin 198 kilometreye kadar inecek. NASA yetkilileri, Süper Ay sırasında Ay'ın normalden %14 daha büyük ve %30 daha parlak görüneceğini belirtiyor. Süper Mavi Kanlı Ay, ABD'nin batı sahilinden ve Pasifik Kıyılarından net şekilde gözlenebilecek. Hava bulutlu olmadığı sürece, bu bölgelerdeki izleyiciler tutulmanın her aşamasına tanık olacak. Ay, önce Dünya'nın penumbra olarak da bilinen kısmi dış gölgesine girecek. Dünya yavaş yavaş ayı örtmeye başladığında, kısmi ay tutulması gerçekleşecek. Bu kısmi tutulma 1 saatten uzun sürecek. Daha sonra başlayacak olan tam tutulmayla da Ay kan kırmızı bir renge bürünecek. Tutulma, saat 18.34'te Türkiye'den kısmen de olsa izlenebilecek. Türkiye'deki izleyiciler, Dünya'nın gölgesinin Ay'ın neredeyse yarısını örttüğünü görecek. Türkiye'den net biçimde gözlenemese de NASA, tutulmayı canlı yayınlayacak.


Yediklerimiz sadece kendi sağlığımıza değil, gezegenimize de zarar verebilir. Her yıl atmosfere salınan sera gazının yaklaşık dörtte biri gıda üretim faaliyetlerinden kaynaklanıyor. Söz konusu gazların büyük kısmını büyükbaş hayvanların ürettiği metan, kimyasal gübrelerden gelen azot oksitler ve tarım veya hayvancılık için ormanların tahrip edilmesinden kaynaklanan karbondioksit oluşturuyor. Bu gazlar ısıyı atmosferde hapsediyor. Sel ve kuraklık gibi aşırı hava olayları, ısınan dünyamızda daha sık ve şiddetli görülür hale geliyor, mahsulleri yok edip mevsim düzenini bozuyor. Sonuç olarak, iklim değişikliği halihazırda sorunsuz olmayan gıda tedariğini tamamen alt üst edebilir. Tarım alanında karşı karşıya olunan güçlükler önemli boyutlarda ve dünya nüfusu arttıkça sorunların da büyüyeceği açık. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin iklim ve toprağa ilişkin yeni özel raporu, toprak kullanımında, tarımda ve beslenmede keskin değişiklikler olmazsa, küresel sıcaklık artışını 1,5 derecenin altında tutma hedefine ulaşmanın oldukça güç olacağı uyarısında bulunuyor. Milyarlarca insanı biyoçeşitliliğe ve çevreye zarar vermeden besleyebilecek bir gıda üretim sistemine şiddetle ihtiyaç var. Eski tarım yöntemleri üzerine çalışan araştırmacı Kelly Reed , geleceğin sürdürülebilir tarım sistemlerini bulmada geçmişteki ziraat uygulamalarının katkı sunabileceğini düşünüyor. Kadim tarım yöntemleri her zaman doğa ile uyum içerisinde değildi. İlk çiftçilerin yanlış sulama nedeniyle toprakta tuzlanmaya sebep olduğuna dair bulgular mevcut. Öte yandan, toprak kalitesini iyileştirmiş, mahsul verimini artırmış ve mahsulleri sel ve kuraklığa karşı korumuş eski yöntemler de var. Kelly Reed, İnka öncesi dönemde Güney Amerika'da ortaya çıkan ve MÖ 300 ile MS 1400 yılları arasında yaygın kullanılan bir su kanalı sisteminin başarılı tarım uygulamalarına iyi bir örnek olduğunu belirtiyor. Waru Waru sistemi olarak adlandırılan bu yöntemin başarısız örnekleri olsa da, uygulamaların çoğunluğunda çiftçilerin kimyasal ilaç kullanmadan mahsul ve toprak verimliliğini artırması sağlanmış. Yöntem, diğer yerel tarım yöntemleriyle karşılaştırıldığında sulama açısından önemli avantaj sağlıyor. Mahsulleri kuraklık ve aşırı yağıştan korumaya katkı sağlayan kanal sistemi, bitkileri dondan da koruyor. Kanallarda yaşayan balıklar da ek bir besin kaynağını oluşturuyor. Waru Waru kanal sistemi, dünyanın en büyük sulak alanlarından biri olan Llanos de Moxos da dahil olmak üzere Gü İnka yöntemi veya çeltik tarlasına balık ney Amerika'daki çiftçiler tarafından günümüzde kullanılıyor. Reed, bu tarım yönteminin, iklim değişikliği nedeniyle artması beklenen sel ve kuraklıklara karşı mahsullerin daha dayanıklı olmasını sağlayabileceğini ifade ediyor. Waru Waru sistemi, mevcut yaygın yöntemler açısından tarıma elverişli olmayan arazilerde de tarım yapılmasını sağlayarak ormanların korunmasına yardımcı olabilir. Günümüzde yaygın olan tarım yöntemlerinden biri de monokültür tarım. Bir tarım ürününün iklim, toprak şartları, kolaylık veya ekonomik nedenlerle diğer ürünlere göre baskın olarak yetiştirilmesi olan bu uygulama, toprak verimliliğini düşürebiliyor ve doğal yaşam alanlarına ve biyolojik çeşitliliği zarar verebiliyor. Monokültür tarım yapılan büyük ölçekli tarlalarda kullanılan kimyasal gübreler nehirlere ve okyanuslara sızıyor, zirai ilaçlar doğal yaşama zarar veriyor. Oysa birden fazla mahsulün yetiştirilmesi ve hayvancılığın çeşitlendirilmesi, gıdaların besin değerlerinin artırılmasını, gıda tedariğinin hava koşullarından daha az etkilenmesi ve biyoçeşitliliğin yeniden canlandırılmasını sağlayabilir. Oldukça basit yöntemlerle tarımda doğa ile uyumu sağlayan birçok kadim uygulamaya bir örnek de, Çin'de çiftçilerin bugün dahi uyguladığı, geçmişi Han Hanedanlığı'na (MS 25220) kadar uzanan bir yöntem olarak, çeltik tarlalarına balık bırakmak. İlave bir protein kaynağı oluşturan balıklar, çeltik tarlalarını daha verimli hale getiriyor. Bu uygulamanın pirinç monokültür tarımına kıyasla avantajı da, çiftçilerin kimyasal gübre ve böcek ilacı kullanımından tasarruf etmeleri. Zararlı otları ve haşereleri yiyen balıklar doğal bir haşere kontrolü sağlıyor.


Son zamanlarda, Kızıldeniz'den Akdeniz'e giren canlı türlerini anlatmak için kullanılan "lesepsiyen göç" sıkça gündemimize giren bu kavram oldu. Bu kavram Süveyş Kanalı'nın açılmasına öncülük eden Fransız mühendis Ferdinand de Lesseps'e ithafen verilen isimdir. Esasında Akdeniz ile Kızıldeniz'i birbirine bağlayan Süveyş Kanalı, 163 km uzunluğunda ve 350 metre genişliğinde ve 24 metredir derinliğindedir. İsmailiye şehrinden , Timsah, Büyük ve Küçük Acı Göl aralığından Süveyş'e ulaşır ve Hint Okyanusu ve Akdeniz'i birbirine bağlar. Kızıldeniz ile Akdeniz arasında kanal açarak Hint Okyanusu'na açılmak fikri yeni değildir. Bu fikir firavunlar döneminden beri vardır ancak gerçekleşememiştir. Osmanlı döneminde ise Süveyş Kanalı'nın açılması girişimi Sultan 2. Selim'le başlar ve Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa döneminde yeniden tartışmaya açılır. Sadrazam Sokullu'nun esas amacı Hindistan'dan Hicaz'a gelecek hacı olacak Müslümanlar'ın yolunu kısaltmak, Yemen üzerinden ticareti kolaylaştırmak ve bu dönemde Portekizliler'in bölgedeki etkinliğini azaltmaktır. Bu amaçla 1568 yılında Mısır Beylerbeyi'ne görüş sorulmuş ancak bir uzlaşmaya varılamadığından projeye başlanamamıştır. Daha sonra Venedikliler işin önemini kavramalarına ve yapılmasını çok istemelerine rağmen masrafların fazlalığı nedeniyle projeden vazgeçmişlerdir. Kanalın açılması için çabalayan bir başka isim ise Fransız diplomat Ferdinand Marie de Lesseps'tir. Mısır'da görev yaparken Mısır'ı yönetenlerle tanışır ve projeyi onlara kabul ettirmeyi başarır. Özellikle Said Paşa projeye 1854 yılında çıkardığı emirle açık destek verir ve bugünkü Port Said'in doğuşu böyle başlar. Lesseps, projeye para bulmak için bir şirket kurarak hisseleri satışa çıkarır ve böylece başlangıç parası elde edilerek, 200 milyon Frank'lık bir sermaye ile La Compagnie universelle du canal maritime de Suez kurulmuş olur; ama bu para yetmez. Araya insanlar koyarak İmparator Napolyon'dan 100 milyon Frank borç alarak projeye devam edilir. Uzun uğraşlardan sonra 1869 yılında on yıllık bir çalışmadan sonra kanal açılır. İnşaat sırasında 125.000 Mısırlı işçi ve köylü, kötü çalışma koşulları ve salgınlardan dolayı ölür. Projede toplam 2.400.000 kişi inşaatın kazı çalışmalarında görev alır. Mısır hükümeti, ekonomik kriz kapıya dayanınca elindeki hisseleri İngilizler'e satarlar ve böylece kanalın en büyük ortağı İngilizler olur. Daha sonra kanal 1956'da Cumhurbaşkanı Nasır tarafından millileştirilir. Bugün Mısır ekonomisinin en büyük gelir kaynağı Süveyş Kanalı'dır. Büyük çaplı gemilerin geçmesi için birkaç kez genişletilir ve derinleştirilir. En son 2015 yılında genişletilerek tankerlerin de kanaldan geçmesi sağlanmıştır. Kanalın açılmasından sonra Akdeniz'deki ekolojik değişiklikler önce pek fark edilmese de,1924 yılında İngilizler'in düzenlediği "Cambrigde Expedition" seferiyle, aslında birçok canlı türünün Süveyş Kanalı'nı kullanarak Akdeniz'e girdiği ortaya çıkmıştır. Oysa bu olasılık hiç düşünülmemişti. Türkiye'de hidrobiyoloji biliminin öncülerinden olan Prof. Curt Kosswig de bu konularda önemli araştırmalar yaptı. Nihayetinde Prof. Francis Dov Por, 1964 yılında Lesseps'in adına ithafen lesepsiyen göç tanımını kullandı. Ferdinand de Lesseps, Süveyş Kanalı'nı açtıktan sonra aynı başarıyı Panama Kanalı'nda da göstermek istedi ama başarısız oldu. Panama Kanalı'nın açması sırasında salgınlarla, bütçe ve ödeme zorluklarıyla karşılaştı. Hatta oğlu 4 yıl hileli iflas davasından hapiste yattı. Kanalı 1914 yılında Amerikalılar bitirdiler. Ne olursa olsun, Süveyş Kanalı'nın o devirde şaşalı bir biçimde açılması ve Port Said limanı başta olmak üzere birçok yere Lesseps'in heykelinin dikilmesi, Panama'daki fiyasko ve başarısızlığını örttü. Günümüzde, 1869 yılında açılan kanaldan sonra, Hint Okyanusu kökenli binlerce yabancı deniz canlısı Akdeniz'e girerek ekosistemi önemli ölçüde olumsuz etkilemektedir. Kanalın Mısır ekonomisine katkısı tartışılmaz olsa da, Akdeniz'de kıyısı olan, başta Doğu Akdeniz ülkelerine verdiği zararı ise kimse tahmin edememekte veya konuşmamaktadır. Mısır'ın BM'de Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'ni imzaladığını da burada hatırlatalım. Sözleşmeye göre bu tür mega projelerin yapılması veya genişletme aşamalarında komşu ülkelere zarar vermemesi için şeffaf bir ÇED süreci başlatması gerekirken, bunların hiçbirisi yapılmadı. Daha vahimi, bu konuda Avrupa Birliği'ne yapılan şikayetler de bir işe yaramadı! Şimdi zehirli aslan balıkları, balon balıkları ve zehirli denizanalarıyla baş başayız. Mısırlı hacılar ise Dolar saymaya devam ediyor! Bu yazı, HBT Dergi 227. sayıda yayınlanmıştır.


Bugün Dünya Su günü. Birleşmiş Milletler'in hayatımızda suyun önemini vurgulayarak içilebilir su kaynaklarının korunması ve çoğaltılması amacıyla ilan ettiği Dünya Su Günü, bu sene 23. yılında. Yaklaşık 1,1 milyar kişinin temiz su kaynaklarına ulaşmada sorun yaşadığı, 2,4 milyar kişinin ise yeterli sağlıklı suya sahip olmadığı dünyada doğaya ve topluma yönelik baskı giderek artarken bilim insanları uyarıyor: Temiz su kaynaklarının azalması dünyanın karşı karşıya olduğu tehdit ve tehlikeleri daha da arttıracak. -Son 100 yılda dünyada su tüketimi 10 kat artarken, kişi başına düşen su miktarı yarı yarıya azaldı. -Sanayileşme, çarpık kentleşme, nüfus artışı ve atık su sorunu nedeniyle temiz suya ulaşmak gittikçe zorlaşırken, dünya nüfusunun yüzde 20'si içilebilir temiz sudan mahrum. -Dünyada 748 milyon kişi, bir başka deyişle her 10 kişiden biri güvenilir suya erişemiyor. -Dünyadaki okulların 1/3'ünde güvenilir su bulunmuyor. -Düşük ve orta gelirli ülkelerde, sağlık tesislerinin 1/3'ü güvenilir su kullanamıyor. -Dünyada 470 milyonu aşkın kişi su kıtlığı çeken bölgelerde yaşarken, her yıl başta çocuklar olmak üzere 10 milyon kişi sudan kaynaklanan salgın hastalıklar sebebiyle hayatını kaybediyor. -2030 yılına kadar küresel su talebinde yüzde 55'lik bir artışın yaşanması beklenirken, söz konusu yılda mevcut su kaynakları toplam su talebinin yalnızca yüzde 60'ını karşılayabilecek. -İklim değişikliği sebebiyle yağışların düzensizleşmesi ve yeraltı su kaynaklarının gittikçe azalması dünyada yaşanacak olan su kıtlığının en büyük sebepleri arasında yer alırken, 2030 yılında dünya yüzde 40 oranında bir su kıtlığı ile karşı karşıya kalacak. Türkiye, sahip olduğu 112 milyar m3 hacmindeki su kaynaklarının yüzde 36'sını kullanabiliyor. Bu miktarın ise yüzde 74'ü sulama, yüzde 11'i sanayi ve yüzde 15'i kentsel ihtiyaçlar için tüketiliyor. -Türkiye genelinde ortalama yıllık yağış miktarı 643 mm ile dünya ortalaması olan 800 mm'nin altında -İklim sebebiyle iç ve batı bölgelerde yüzde 40' aşan oranda su stresi yaşanacağı öngörülüyor. -Ülkenin su tüketim ihtiyacı önümüzdeki 25 yılda 3 kat artacak. Türkiye'de kullanılabilir su potansiyeli 112 milyar metreküp. Bu rakamın yaklaşık 7 milyar metreküpü içme ve kullanma suyu olarak, 5 milyar metreküpü sanayide, 32 milyar metreküpü de tarımda kullanılıyor. Türkiye'de kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı 1.519 metreküp civarındayken, 2030 yılında ülkemizde artan nüfus nedeniyle bu rakamın 1.120 metreküp seviyelerine gerilemesi bekleniyor.


Dünya Okyanus ve denizleri son yıllarda kirlenme konusunda yeni bir tehditle karşı karşıyadır. Bu yeni tehlike ise plastiklerdir. Plastiklerin deniz ve okyanuslardaki kalış süreleri yıllarla ifade edilecek kadar uzundur. Özellikle plastiklerin deniz suyunda parçalanmasıyla oluşan mikroplastikler son zamanlarda bilim dünyasında sıkça tartışılıyor. Çünkü bu plastik parçacıklar besin zinciri yoluyla insana kadar ulaşabiliyor. Dünya çapında üretilen yılda 300 milyon ton plastiğin yaklaşık %2'sinin, yani 6 milyon tonunun denizlere ulaştığı tahmin edilmekte. Denize taşınan veya doğrudan atılan bu plastik atığın bir bölümü, akıntılarla açık denize sürüklenerek büyük girdaplar oluşturup toplanırlar. Pasifik Okyanusunda yüzen plastiklerin oluşturduğu girdaplar uzun zamandır hafızalarımızda kalacaktır. Yıllarca sürebilen bu yolculuk esnasında büyük plastik parçaların sürtünmeyle ufalanması, güneş ile parçalanması ve bakteriler tarafından absorbe edilmesiyle atıklar, mikroplastik tabir edilen, beş milimetreden küçük parçacıklara dönüşüyor. Bilindiği gibi plastiklerin deniz suyunda çözünmesi yıllar alıyor. Üstelik bu plastik kökenli maddeleri başta da şişeleri, yunuslar, balinalar ve deniz kuşları besin zannederek ağızlarına aldıkları için boğularak ölebilmektedir. Araştırmalarımızda, ülkemiz denizlerinde karaya vuran balinaların ve yunusların midelerinde ciddi oranda naylon poşet ve başka plastik kökenli malzemeye rastladık. Bu plastiklerin bir kısmının deniz araçlarından atıldıklarını biliyoruz. Örneğin Karadeniz'e atılan 10 kg plastiğin yarısı yabancı gemilerden. Ancak, yine de %70'lik kısmı karalardan, başta da nehir ve dereler yoluyla denizlere ulaşıyor. Sorun öyle önemlidir ki, Birleşmiş Milletler her yıl düzenlediği 8 Haziran Okyanuslar gününün konusunu 2018'de Plastik ve Mikroplastiklerle Mücadele Günü olarak belirledi. Her gün en az 10 kamyon plastik çöp nehirlerden, karalardan ve gemilerden denizlerimize ulaşıyor. Bu ise yılda binlerce ton plastik demektir. Öyle ki plastikler denizlerin en verimli ilk 200 metre derinliğinden 2000 metrede olan Finike Denizaltı Dağları'nda bile bulunabilmektedir. Denizlerimize tam olarak yılda ne kadar plastik atıldığı bilinmiyor. Ancak kıyılarımızda, sahillerimizde, denizlerimizde artan plastiklerin azaltılması için öncelikle plastik atıkların kaynağında ayrılmaları için çaba sarf etmeliyiz. Ardından, denizlerimize atılan plastiklerin miktarını azaltmalıyız. Bunun için Marpol 73-78'in yani daha sıkı uygulanması için yetkilileri göreve davet ediyoruz. Plastik atıkların geri dönüşümü ve alımı konusunda ülkemizde yeterli denetim yok. Aslında gıda ve içecek amaçlı plastik kutu, şişe ambalajlı malzeme satan kuruluşların bunları toplaması yani tam olarak geri alımlarını yapması ve takip etmesi gerekmekte. Ancak bu ne yazık ki tam olarak yerine getirilmiyor. Tabi kişisel olarak yapacaklarımız da var. Günlük hayatımızda plastik kullanımını ve tüketimini azaltmalıyız. Cam veya dönüşebilir malzeme kullanmaya gayret etmeliyiz. Hopa'dan İskenderun'a kadar olan sahillerde ve deniz içinde plastik çöpler, naylonlar vs., kıyılarımızı çirkinleştiriyor, biyoçeşitliliği bozuyor, turizmdeki mukayeseli temiz kıyı imajımızı da yok ediyor. Bu nedenle, çöplerin denizlere atılmaması ve düzenli toplanması, naylon poşetlerin yasaklanması veya parayla satılması konusunda bütün belediyelerin ve bakanlıkların üzerine düşeni yapması gerekmektedir. Her ne kadar son zamanlarda plastik konusu toplumumuzda gündem gelse bile bu konuda genel bir seferberliğin başlatılması ve geniş kitlelere plastik ve miskroplastikler konusunda bilgilendirici kampanyalarının yapılması da gerekmektedir. Karar bizimdir: Ya gelecek kuşaklara temiz ve sağlıklı bir deniz ekosistemi bırakacağız veya onları plastik çöpler, poşetler ve naylonlar içinde yüzdüreceğiz. Bu yazı HBT'nin 139. sayısında yayınlanmıştır.


Avrupa'yı ısıtan Körfez Akıntısı yavaşladı. Grönland'ın güneyinde kalan Atlantik soğurken, Amerikan sahilleri gitgide ısınıyor. Yavaşlamanın nedeni olasılıkla küresel ısınma. Kuzey Atlantik, küresel deniz akıntıları olduğu kadar Avrupa'nın ikilimi için de önemli bir rol oynamaktadır. Nitekim burada okyanuslardaki en büyük devridaim pompalarından biri işlemektedir. Grönland'da derine çöken sıcak ve tuzlu su, soğuduktan sonra güneye doğru akar. Bu süreç körfez akıntısının ve Kuzey Atlantik akıntısının motorudur ve tropikal bölgelerdeki sıcaklığı yüksek enlemlere taşıyarak küresel iklimi önemli ölçüde etkilemektedir. Ne var ki bu devridaim pompası çok hassas. İklim bilimciler uzun bir süredir, denizlerdeki ısınma ve daha fazla erime suyu akıntısıyla, Kuzey Atlantik'teki sıcak suyun dibe çökmesinin engelleneceğini, dolayısıyla da tüm Atlantik Meridyen Devrilme Dolaşımı'nın önleneceğini düşünüyorlardı. Geçerli olan teoriye göre bu akıntı iklim sisteminin kırılma noktasıdır: Belli bir sınırı aşan süreçler durumlarını geriye çevrilemez bir şekilde değiştirirler. Devrilme akıntısının yavaşlayışıyla ilgili ilk işaretler 2015'te görülmeye başlanmıştı. Körfez akıntısı 1950 yılından bu yana %15 oranında yavaşlamış. Araştırmacıların hesaplamalarına göre bu devridaim pompası 1500 yıldan bu yana hiç bu kadar yavaşlamamış. Ve bu anormallik bir rastlantı da değil, tamamen insana bağlı iklim değişiminin bir sonucu. Ölçümlerle elde ettiğimiz sonuç, akıntı sisteminin yavaşlamasını önceleyen bilgisayar simülasyonlarıyla birebir örtüşmekte. Bilim insanları Kuzey Atlantik'te 1870-2016 yılları arasında yaşanan sıcaklıkları analiz ederken, devrilme akıntısının yavaşlamasıyla ilgili bir parmak izi olabilecek iklim motifleri aramışlar. İşte bu şekilde okyanusun Grönland'ın güneyinde soğuduğunu ve Amerika sahillerinde alışılmışın dışında bir ısınma tespit edilmiş. İkisi de Atlantik'teki akıntının yavaşlaması için son derece karakteristik diyor araştırmacılar. Çünkü Grönland önlerindeki akıntı yavaşlarsa, Kuzeye daha az sıcak deniz suyu akacak ki bu da Kuzey Atlantik'in soğumasına yol açar. Aynı zamanda ise Amerikan sahillerinde git gide daha fazla sıcak su birikir diyor araştırmayı yazıya alan Vincent Saba . İkinci araştırmada son 1500 yılın körfez akıntısı hakkında bilgi edinmek isteyen David Thornalley ve ekibi Kuzey Atlantik'ten tortul karot örnekleri almış. Birikimlerdeki tane büyüklüğü derindeki akıntıların kuvveti hakkında, tabakalardaki foraminifer fosilleriyse deniz sıcaklıkları hakkında bilgi verirler. Elde edilen sonuçlara göre Kuzey Atlantik'teki deniz sirkülasyonu 1850'lerdeki Küçük Buz Devrinden itibaren güç kaybetmiş. Bir araya getirilen verilen bu önemli akıntının son 150 yıl içinde yüzde 15-20 oranında yavaşladığını göstermekte. Akıntının yavaşlaması Avrupa iklimi için ilk sonuçlarını doğurmuş olabilir. Örneğin Avrupa'da 2015 yılında yaşanan sıcaklık dalgası ve Kutup Altı Atlantik'teki olağanüstü soğuklarla ilişkilidir ki bu durum yavaşlayan körfez akıntısıyla bağlantılı diyor uzmanlar. Yavaşlama devam ettiği takdirde, Avrupa'nın iklim motifi tamamen değişebilir. Özellikle de fırtına riski artabilir diyor uzmanlar. İşin can sıkıcı tarafıysa küresel ısınmanın biran önce engellenmemesi halinde, körfez akıntısının daha da yavaşlayacak olmasıdır.


HBT'nin 17. sayısındaki 'Yenilenebilir Enerjilerde Rekor Yıl' başlıklı yazımızda, 2015 yılında küresel ölçekte yüz güldüren birçok gelişmeyi incelemiştik. Söz konusu gelişmeler, artan bir hızla sürmekte. Örneğin, ABD elektrik üretimine, 2016 yılının ilk çeyreğinde, 1.291 MW gücünde temiz enerji ekledi. Bunun 707 MW'ı rüzgar, 522 MW'ı da güneş enerjisinden sağlanıyor. ABD, Paris iklim zirvesinde sera gazı üretimini 2025 yılına kadar %25 azaltmayı taahüt etmişti. Yeni bir inceleme ise, ülkenin elektrik şebekesi güncellenip yenilebilir enerji kaynaklarının elektrik üretiminin tüm ülkeye dağıtılması durumunda, elektrik enerjisi üretiminin atmosfere saldığı karbon gazlerinin 2030 yılına kadar %80 azaltılabileceğini gösteriyor (1). Günümüzde güneş panellerinini üretiminde en yaygın biçimde kullanılan fotovoltaik hücreler, bilindiği gibi silikon güneş hücreleridir. Silikon hücrelerin teorik maksimum verimleri %33.7 olup, laboratuarlarda bu verime çok yaklaşılsa bile günümüzde ticari güneş panellerinin verimi %20 yi geçmemektedir. Öte yandan, üzerinde yoğun çalışmalar yapılan bir diğer güneş hücresi türü perovskit temelli güneş hücreleri. Perovskit, kurşun ya da çinko halid bazlı organik-inorganik hibrit türden bir malzeme. Konuya ilginin önemli bir nedeni perovskit'in doğada bol bulunan ve çıkartılması ucuza malolan bir mineral olması. Bir diğer neden de ve peroksit temelli güneş hücresi üretim sürecinin basitliği. Klasik bir kimya laboratuarı ortamında çeşitli sıvıların karıştırılması ile yapılıyor söz konusu üretim. Araştırıcılar, perovskit hücrelerinin 2009'da %4 olan verimini bu yıl %22'ye kadar artırmayı başardı. Bu teknoloji böylelikle en hızla gelişen fotovoltaik teknoloji oldu (2). Halen ancak laboratuarlarda üretilebilen bu tip güneş hücrelerinin endüstriyel üretimi başarılırsa fiyatlar çok düşük düşecek. Ama rüzgar ve güneş enerjisi sürekli değil ki !.. Yeşil enerji kaynaklarının, özellikle rüzgar ve güneş enerjilerinin üretimi ne yazık ki sürekli değil. Tüketicilere sürekli enerji sağlayabilmek için bu enerjilerin başka kaynaklarla dengelenmesi ya da bir şekilde depolanarak enerji aktarımının sürekli olmasının sağlanması gerekiyor. Günümüzde henüz 100% temiz enerji hedefine ulaşılmadığından bu dengeleme şebekeye bağlı diğer santrallar tarafından sağlanıyor. Bunların başta geleni ve tabii en çok tercih edileni, bir temiz enerji kaynağı olan hidroelektrik santrallar. Güneş ve rüzgar enerjisi santrallarının ürettiği elektrik enerjisi yeterli olduğunda, şebekedeki hidrolik santralların üretimi durduruluyor ya da azaltılıyor, böylece onları besleyen barajların suyu azalmıyor ve enerji depolanmış oluyor. GES ve RES üretimleri yetersiz kaldığında ise, gereken ek enerji yeniden devreye giren hidroelektrik santrallardan alınıyor. Örneğin, tüm elektrik enerjisinin %99'unu hidroelektrik santrallardan sağlayan Norveç, diğer ülkelere bağlı elektrik şebekesi sayesinde onların temiz enerji üretimlerini bu yöntemle dengeliyor. Başta, toplam elektrik enerjisinin %42'sini rüzgar enerjisinden sağlayan Danimarka'nın enerji üretimini. Bu arada Danimarka'nın, AB'nin, tüm üyeleri için geçerli olan, 2020 yılında en az %20 temiz enerji kullanımı direktifinin de çok ötesinde, yine 2020'de (2 yıl sonra!) yalnız rüzgardan, enerji gereksiminin %50'sini sağlama ve 2050 yılında da %100 temiz enerji kullanma hedeflerine doğru yol almakta olduğunu hatırlatalım... Öte yandan, hedef 100% temiz enerji olduğuna göre, doğal gaz, kömür, petrol ve nükleer enerji ile çalışan santralların, birçok ülkenin halen yapmakta olduğu gibi, aşamalı olarak durdurulması gerekiyor. Cevap hayır! Ayrıca birçok ülkenin enerji dağıtım şebekelerinin kapsamı çok yetersiz. Bu nedenle, elektrik enerjisini şebekeden bağımsız biçimde üreten ve yakın çevresini besleyen temiz enerji sistemlerine de çok gerek var. Bu sistemler için de enerji depolama yaşamsal önemde. Elektrik enerjisinin en yaygın kullanılan depolama biçimi akümülatörler . Bunlar her gün kullandığımız tüm araç ve aygıtlarda bol bol mevcut ama geniş çaplı ve endüstriyel kullanımları çok daha yüksek kapasiteler gerektiriyor. Akümülatör teknolojileri gelişmelerini sürdürüyorlar, lityum-iyon polimer bataryalar en yüksek enerji yoğunluğunu sağlıyorlar ama maliyetler yüksek olmaya devam ediyor. Akülerin dolma-boşalma döngülerinin ve ömürlerinin sınırlı olması da ayrı bir sorun. Diğer enerji depolama yöntemlerinin başında mekanik depolama sistemleri geliyor. Bunların başta geleni, Pompalamalı Depolama adı verilen yöntem. Elektrik şebekesini besleyen temiz enerji üretimi tüketilen enerjiden fazla olduğunda, enerji fazlası alçak seviyede bulunan bir havuzdaki suyu yüksekteki bir diğer havuza pompalıyor. Tersi durumda ise yüksekteki havuzdaki su, barajlarda olduğu gibi, aşağı seviyedeki havuza boşaltılarak jeneratörleri çalıştırıyor ve elektrik enerjisi üretiyor. Sistem günümüzde çok yaygın biçimde kullanılıyor ve %80 verime ulaşıyor. Bu arada havuz denince yüzme havuzu büyüklüğünde bir rezervuar anlaşılmasın. Bazı pompalamalı depolama sistemleri devasa boyutlarda da olabiliyor ve genelde göl ya da nehirlerin yakınında, yükseklerdeki vadilerden yararlanılıyor. Bu sistemler, güneş enerjisini, binlerce hareketli ayna aracılığı ile bir kulede odaklıyor. Oluşan ısı enerjisi de, kulenin içinde bulunan sodyum ve potasyum nitrattan oluşan tuzu 500-600 derece santigrada kadar ısıtarak eriyik haline getiriyor. Kapalı devrede dolaştırılan bu tuz eriyiği yüksek sıcaklık ve basıçta yani yüksek verimle su buharı üretiyor. Söz konusu buhar da türbinler aracılığı ile jeneratörleri çalıştırarak elektrik üretiyor. Sistemde tuz eriyiğinin kullanılma nedeni ise tuzun yüksek ısıl kitlesi olması yani sıcaklığını uzun süre saklaması. Santraldaki dolaşım çevriminde yüksek sığalı ve iyi yalıtılmış rezervuarlarda tutulan eriyik, 1GW-saatlik, yani 75.000 eve yetecek kadar elektrik enerjisini 10 saat süreyle üretebilecek ısı enerjisi saklayabiliyor (3). ABD ve İspanya, odaklamalı güneş enerjisi sistemlerini geliştirme ve uygulamada öncü ülkeler. Görüldüğü gibi, uzun erimli ve gerçekçi hedefleri olan, yenilikçi ülke ve kuruluşlara temiz enerjilerin üretilmesi, aktarımı ve depolanması alanlarında büyük perspektif ve potansiyel var. Güzel ülkemizde de, gündemin ve koşulların bir gün bu konulara öncelik vermeye el vermesi umuduyla... - http://www.takepart.com/article/2016/05/18/us-renewable-energy-outpaces-natural-gas - http://inhabitat.com/korean-researchers-develop-most-efficient-solar-cell-to-date/ - http://www.scientificamerican.com/article/new-concentrating-solar-tower-is-worth-its-salt-with-24-7-power/?WT.mc_id=SA_ENGYSUS_20160721


Atlantik, siklon fırtınaları açısından 2019 yılında rekor kırdı. Uzmanlara göre birden fazla 5.kategoride fırtına olan ender sezonlardan biri oldu. Bu şiddetli fırtınalar serisi, uzmanlar arasında altıncı kategori tartışmasını da açtı. Wisconsin-Madison Üniversitesi ve Amerikan Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi bilim insanları dünyanın hemen hemen her bölgesinde git gide şiddetlenen siklon fırtınalarının meydana geldiğini tespit ettiler. Bu şiddetlenmenin sebebi küresel ısınma olabilir. NOAA'da James Kossin ile çalışan ekibin 28 yıllık verilerin incelenmesine dayanan araştırma da, küresel ısınmayla ilgili tahminlerle örtüşüyor. Kossin'in daha önceki araştırmaları fırtınalarla ilgili çok sayıda davranış değişimleri göstermişti. Örneğin tropikal kasırgalar hep kutuplara doğru ilerleyerek daha önce pek fırtına almayan sahil bölgelerinde bile riski artırıyorlar. Kossin 2018 yılında da kasırgaların iklim değişimi yüzünden karalar üzerinde daha yavaş hareket ettiklerini göstermişti. Bu durum fırtınaların kentlerin ve diğer bölgelerin üzerinde daha uzun süreli etkili olmaları nedeniyle sel riskini de yükseltmişti. Araştırmalar fırtınaların küresel ve yöresel olarak şiddetlendiğini gösteriyor; bu da ısınmış dünyaya tepki gösteren kasırgalar ilgili beklentilerle örtüşüyor. Bu eğilimlerin hangisinin ne derece insanların etkinliklerine bağlı olduğu ve ne derece doğal oynamalar olduğu şimdilik tespit edilebiliyor. Bu konu gelecekteki araştırmalarla açıklanabilecek.


Türkiye, önce 7.8 ardından 7.6'lık iki büyük depremle sarsıldı; Cumhuriyet tarihinin en büyük afetini yaşadı. Etkisi, merkez üssü Kahramanmaraş'ın yanı sıra Hatay, Adıyaman, Adana, Gaziantep, Malatya, Batman, Bingöl, Elazığ, Kilis, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Şırnak, Van, Muş, Bitlis, Hakkari ve Osmaniye'de de yoğun bir şekilde hissedildi. 20.000'i aşan can kaybı, on binlerce yaralı, 50 milyara yakın ekonomik kayıp var. Ertesi yıl ise College de France'den saygın bilim insanı Prof. Dr. Xavier LePichon'la İTÜ'ye gelmesi vesilesiyle konuştuğumuzda (HBT Sayı 193), sorunun sadece Ana Marmara Fayı'nda olmadığını, diğer fayların da tehlikeli olduğunu savunmuş ve Sürpriz büyük depremler de olabilir demişti. Yani bu deprem bekleniyordu. Yer bilimci profesörümüz Celal Şengör de Kahramanmaraş'ta 1910 ve 1941'de bu boyutta olmasa da büyük depremler yaşandığını ancak 1513'ten beri (500 yılı aşkın süredir) çok büyük bir depremin olmadığı ifade ederek bu deprem için Beklenmeyen bir deprem değildi demişti Fatih Altaylı'nın programında. Bu deprem, Arap, Anadolu ve Adana levhalarının kesiştiği, üçlü eklemin olduğu Kahramanmaraş'ta gerçekleşti. İki fay arasındaki çökmüş alana graben deniyor. Hatay'da da böyle bir üçlü eklem noktası var. Yani depremlerin olduğu noktalarda iki ayrı kavşak noktası vardı. Depremler buradaki fayların kırılmasıyla gerçekleşecekti. Bu depremin ilginçliğinin, üçlü eklem etrafında iki büyük depremi tetiklemesi olduğunu söyleyen Şengör, programda basit bir modelle iki büyük depremi anlattı. Yeşil levha Anadolu, mavi olan Anadolu ve kırmızı olan iki parçalık Arap levhası. 6 Şubat'ta ilk olarak Arap levhası aşağıya doğru kaydı, 7.8'lik deprem oldu. Anadolu levhası da oluşan boşluğun kapatmak için batıya doğru kaydı. 7.6'lık deprem meydana geldi. Yani söz konusu levha hareketleri iki büyük depreme neden oldu. Solda Altaylı'nın parmağıyla işaret ettiği nokta Kahramanmaraş Ovası. Sarı olarak işaret koyduğumuz kısım ise 3 metrelik yanal atımı gösteriyor. Şengör, bu depremlerin, üçlü eklem açısından ders kitaplık bir örnek olduğunu dile getirdi. Bölgedeki büyük deprem tehlikesi, maalesef bitmiş değil. Bu depremlerin, Akdeniz boyundaki fayları da etkileyebileceğini düşünen Şengör'e göre bu son hareketler, Doğu Anadolu fayının üzerine yeni bir yük bindirmiş oldu. Arap levhasındaki hareket devam ettiği için de Adana bu hareket yüzünden hem sıkışıyor hem Doğu-Batı yönünde açılıyor. Adana ve Akkuyu taraflarında tehlike var! Hatta Şengör'ün bir modeline göre bu Antalya'yı bile etkileyebilir. Şimdiden önlem almak lazım; binaları, altyapıları kontrol edip sağlamlaştırmak lazım. Kurtarma ekiplerin kifayetli midir? Bir deprem olduğunda hastalara ve çocuklara nasıl ulaşacaksın, en önemlisi milleti nasıl doyuracaksın? Müteharrik fırınlar, sahra hastaneleri bunların hazır olması lazım. Bunların yapılabilmesi için de planlama olmalı. Bir de şu unutulmamalı; önlem alabilmek için önce bu olayların ne olduğunu bilmek lazım. Bu doğal bir olay. Tabiatı tanıman lazım. Tabiatı tanımak ilkokuldan başlar. Liselerden coğrafya dersini kaldırırsan karşına bu facialar çıkar. Coğrafya dersini kaldırmak cinayettir. Eskiden lisede jeoloji dersi vardı. Onu da kaldırdılar. Niçin kaldırıyorsun jeolojiyi? Üzerinde yaşadığın gezegen yahu! Uzmanlara göre bu kadar yıkıcı olmasının ana nedenlerinden biri, 10 kilometrelik sığ derinliğiydi. Bunların yeryüzü üzerindeki yıkıcı etkisi çok çok fazla. Derinliği 50 km ve daha fazla olan büyük depremlerde ise sismik dalgalar, insanlara ulaşmadan en az 50 km yol aldığı için sarsıntının yoğunluğu da azalıyor. Bu tür depremler, nadiren büyük ölümlere neden oluyor. USGS'e göre 6 Şubat'ta Türkiye'de yaşanan son büyük depremlerin derinlikleri: 7.8'lik depreminki 17.9 kilometre; 7.6'lık depreminki ise 10 kilometre. Yani bunlar da sığ depremlerdi ve zaten büyüklükleri de çok fazlaydı. 17 Ağustos 1999 tarihli ve merkez üssü Gölcük olan depremin büyüklüğü 7.8 olarak ölçülürken derinliği 17 kilometreydi. Resmi rakamlara göre, bu depremde 18.373 kişi hayatını kaybetti, 48.901 kişi de yaralandı. 5.840 kişi ise kaybolmuştu. Ardından 12 Kasım 1999'da yaşanan Düzce Depremi'nde ise büyüklük 7.2 ve odak derinlik 14 kilometreydi. Toplam 782 kişi hayatını kaybederken 2.678 kişi de yaralanmıştı. Bu depremlerin hem büyüklükleri fazla hem de derinlikleri yeryüzüne yakındı. Bu yüzden büyük tahribat yarattılar. Büyüklüğü bu depremlere göre düşük olan 23 Ekim 2011 tarihli Van Depremi ise 6.6 büyüklüğe sahipti ve 5 kilometre kadar yakın bir derinlikteydi. Bu yüzden bu deprem de yıkıcı olmuş, 644 canımız yitmişti. Meksika, 1985'te 8.1 büyüklüğündeki depremle sarsılmış ve 9.000'den fazla insan hayatını kaybetmişti. Aradan 30 yılı aşkın bir süre geçti ve Meksika bu sefer de 2017'deki iki büyük depremle sarsıldı. Ülkenin sismoloji otoritesi Centro de Instrumentacion y Registro Sismico , etkili bir deprem erken uyarı sistemi geliştirdi. 5.0'ın üzerindeki büyüklükleri bildiren sistem, okullardaki, devlet dairelerindeki ve TV ile radyo istasyonlarındaki özel alıcıların, yaklaşan sarsıntı uyarısını alması ve yayması yoluyla işliyor. Bu uyarı sistemi, deprem bölgesindeki insanlara, önce 10 saniyelik bir zaman tanırken bugün geldiği noktada 60 saniye önceden haber verebiliyor. Bu da depremin yıkıcı etkilerinden kurtulabilmek için kritik önemde bir süre. Buna benzer sistem ABD'de de var. MyShake ve ShakeAlert gibi telefon aplikasyonları, 5.0 büyüklüğünün üzerinde bir deprem gerçekleşmeden 20 saniye kadar önceden uyarı gönderebiliyor. Veriler, West Coast'un yukarısında ve aşağısında yer sensörleri bulunan ABD Jeolojik Etütleri ağından alınıyor. Tabi bu önceden bildirme süresi, deprem odağının yakınlığı ve uzaklığı vb ile ilişkili olarak artıp eksiliyor. Bu yazı 16.02.2023 tarihli HBT Dergi'nin 359. sayısında yayınlanmıştır.