Yapılan bir araştırmaya göre mavi ışığa maruz kalmak, uyku hormonu olan melatonin üretimini diğer bütün ışık türlerinden daha fazla azaltıyor. Floresan lambalar ve ışık yayan diyotlar daha tasarruflu oldukları ve daha fazla aydınlatma sağladıkları için artık klasik elektrik ampullerine tercih ediliyor. Ancak normal aydınlatmadan tutun televizyonlarda ve akıllı telefonlarda da kullanılan bu ampullerin faydalarının yanı sıra uykuya zararlı etkileri de mevcut. LED'ler, floresanlar ve klasik elektrik ampulleri dahil bütün yapay ışıklar uyku düzenini bozabilir. Vücudumuzun biyolojik saati, maruz kaldığımız ışık ve karanlık miktarına göre düzenlenen ritme göre çalışır. Bu, vücudumuzun günlük ritmi yani sirkadyen ritimdir. Sirkadyen ritim, birçok fizyolojik işlemin zamanlamasını kontrol etmekle birlikte uyku, yemek yeme düzenlerini, beyin aktivitelerini, hormon üretimini ve hücre yenilenmesini de belirler. Amerikan Uyku Vakfı'na göre vücut yalnızca doğal güneş ışığına maruz kaldığında beynin hipotalamus bölgesi uyku düzenini ışığa ve karanlığa göre ayarlayabilir. Retina ışığı algılayarak hipotalamusa sinyal gönderir, böylece karanlık çöktüğünde hipotalamus, vücuda melatonin gibi uyku hormonlarını üretmesi sinyalini verip uykuya hazırlık olarak vücut sıcaklığını düşürür. Sabah olduğunda ise vücudun ısınması ve kortizol gibi vücudu uyandıracak hormonların üretilmesi mesajı verilir. Gün içine yapay ışıklar dahil edildiğinde ise vücudun doğal ritmi bozulur. Retina, günün hangi zamanı olursa olsun bir ışık algılayabildiğinden vücut ne zaman uykuya hazırlanması gerektiğini bilemez. Endokrin Cemiyeti'nin Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism isimli dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre gece vakti kısık değil aydınlık bir oda ışığına maruz kalmak melatonin üretimini % 85 oranında azaltıyor. Floresan ve LED ampulleri iki farklı sorun yaratıyor: Birincisi, yapay ışık üretiyorlar, ikincisi ise ürettikleri ışık mavi. Harvard Tıp Fakültesi'ne göre elektroniklerin ve lambaların ürettiği mavi ışık dalga boyları dikkati, tepki sürelerini ve enerjiyi arttırıyor. Bu, vücudun uyanık olması gereken gündüz vakitleri için son derece uygun olsa da gece olduğunda bir sorun haline geliyor. Araştırma sonuçlarına göre mavi ışık, melatonin üretimini diğer bütün ışık türlerinden daha fazla etkiliyor. Mavi ışığın kısa dalga boyu, vücut bu tür ışıklara daha duyarlı olduğundan melatonin üretiminin azalmasına sebep oluyor. Texas A&M Sağlık Bilim Merkezi Tıp Okulu'ndan sirkadyen ritim uzmanı David Earnest'a göre ışık ile beynimiz arasındaki ilişki söz konusu olduğunda, mavi ışık dalga boyu yelpazesinin en duyarlı kısmında yer alıyor. Toronto Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırmaya göre gece vardiyalarında mavi ışığın dalga boylarını engelleyen gözlük takan kişilerin melatonin üretimi, mavi ışığa maruz kalanlara göre daha fazlaydı. Başka bir araştırmada ise mavi dalga boylarının uykuya neden olan delta beyin dalgalarını bastırdığı, uyanıklığa sebep olan alfa dalgalarını ise arttırdığı görüldü. Daha iyi bir uyku sağlamak için yapay ışıklardan kurtulmak gerekiyor olsa da günümüzde bunu sağlamak mümkün değil. Yine de daha akılcı çözümler mevcut. Yaşam için Uyku Enstitüsü yöneticisi Dr. Robert Oexman'a göre uyku sorunu yaşamamak için yatmadan 30-60 dakika kadar önce mavi ışığa maruz kalmamak önemli. Bu da televizyondan, tabletlerden, bilgisayarlardan veya akıllı telefonlardan uzak durmak anlamına geliyor. Ayrıca etrafınızdaki ışığın oldukça kısık olması da vücudunuzun doğal olarak melatonin üretmeye başlamasına yardımcı olacaktır. Bastyr Doğal Sağlık Merkezi'nden Andrew Simon ise mümkünse tavan lambalarının tam spektrum aydınlatmayla değiştirilmesinin ve belirli bir saatte ışıkların giderek azalarak sönmesini sağlayan akıllı ev teknolojisi çözümlerinin kullanılmasının vücudun uyku düzenine yardımcı olacağını belirtiyor. Bu çözümlerin sağlanamadığı durumlarda ise ışık karartma cihazları veya mavi ışığı filtreleyen gözlükler kullanmanız da faydalı olabilir.


Maymun çiçeği virüsü; birçok Avrupa ülkesinden sonra ABD, Kanada ve Avustralya'da da görüldü. Virüsün yayılması endişe yarattı. ABD'deki Jackson Laboratuvarı'nda bağışıklık sistemi profesörü Derya Unutmaz, BBC Türkçe'nin virüsle ilgili sorularını yanıtladı. Yeni bir virüs değil. Maymun adını alması da 1958 yılına dayanıyor. O sırada maymunlardaki bir salgın sonrası keşfedildi. Ancak çoğunlukla maymunlardan insanlara geçmiyor. Daha küçük; sincaplar, fareler, sıçanlar gibi hayvanlardan insanlara geçişi daha sık görülüyor. Virüsün özelliği, çiçek virüsüne benzemesi. Tabii çiçek virüsü artık dünyada yok. Aşılarla yok edildi. Ona bir miktar benziyor ama o onun kadar ölümcül veya tehlikeli değil. Aynı aileden geliyor. Genel olarak Orta ve Batı Afrika'da görülüyor. Başka virüslerde olduğu gibi çoğunlukla hayvandan insana geçişler oluyor. Afrika'daki virüsün de iki tipi var. Bunlardan biri Orta Afrika'da Kongo civarında olanı. Bu biraz daha tehlikeli. Ölüm oranı yüzde 10'lar civarına çıkabiliyor. Diğeri de Batı Afrika'da Nijerya civarında olan. Ölüm oranı yüzde bir ya da daha altında. Genel olarak daha hafif geçen bir varyant oluyor. Maymun çiçeği virüsü insandan insana vücut sıvılarından geçebiliyor, buna solunum yoluyla ağızdan çıkan sıvılar da dahil. Ama bu virüs koronavirüs gibi havada asılı kalabilen bir virüs değil o. Çok yakın bir temasta olmak lazım. Yani enfekte olmuş ve semptom gösteren kişiyle fiziksel bir ilişkide olmanız lazım. Virüsün bir kuluçka evresi var. Bu kuluçka evresi 21 güne kadar çıkabiliyor. Ama virüs kuluçka devresinde bulaşıcı olmuyor. Bu, bu virüsü koronavirüsten ayıran çok önemli bir özellik. Virüsün bulaşması için semptomların bir miktar başlamış olması lazım. Virüsün cinsel ilişki sırasında geçme olasılığı da var. Şu son vakaların biraz ona yönelik olduğu da düşünülüyor. Bunun nadir nadir bir durum olduğunu düşünüyoruz. Bir süre sonra vücutta zaten lezyonlar, döküntüler oluşuyor. İçi sıvı dolmaya başlıyor genelde. Biraz suçiçeğine de benzer ama çiçeğe daha çok benziyor. Lenf bezleri büyüyor. Bu önemli bir semptom. Virüs, o lezyonların içindeki sıvılardan da geçebilir. Genel halk sağlığı açısından şu anda bunu bir riski olarak görmüyoruz. Çünkü insandan insana bulaşma olasılığı çok düşük. Fakat şu anki durum biraz garip. Garip kelimesini kullanıyorum çünkü virüsün bulaşma yolları ile uyumlu bir bulaş gözükmüyor. Çünkü daha önce de Avrupa ve Amerika'da 6-7 kere böyle ufak salgınlar oldu. Ama bu şu ana kadarki en büyüğü, yani en fazla yaygın olanı. Örneğin Amerika'da lokal bir bölgede, Afrika'dan getirilen hayvanlardan bir sıçrama oluyor. O bölgede 20-30 kişi enfekte oluyor. Hemen hızlı bir şekilde takip edip birinci hastayı bulabiliyorsunuz. Şu anda olan durumda, örneğin İngiltere'de ilk gün 9 vaka görülmüştü. Birisi Afrika'dan gelmiş, Nijerya'dan. Ama diğerlerinin o yolcuyla bir ilişkisi yok. Ve onlar nereden bu virüsü kaptı belli değil. Virüsün böyle izole olarak görülmesi oldukça garip bir durum. Bu kişilere kimden bulaşıyor, nasıl bulaşıyor? Daha yaygın bir durum mu var? Bu bizi birazcık şaşırtıyor ama bunu söylerken de, Covid gibi bir pandemi oluşturacak bir durum olduğunu hiç zannetmiyorum. Çünkü virüsün bulaşma yolları belli. Ne kadar da mutasyona uğrasa onu çok fazla değiştiremez. Fakat bir gariplik var, bunu söyleyebilirim. Belki bir miktar değişti virüs. Cinsel yolla daha kolay bulaşmaya başladı. HIV gibi bir duruma geçmiş olabilir. Onu da önlemek mümkün tabii ama bunlar şu anda araştırma safhasında. Eğer ki virüs, ilişki sırasında geçiş sağlayabiliyorsa, ki bu normal yolu değil aslında, evet yarayabilir. Eğer böyle bir şey varsa HIV'de olduğu gibi korunma işe yarayabilir. Ama cinsel ilişki sırasında diğer vücut sıvılarından da elbette bulaşma olasılığı var. Virüsün asemptomatik zamanda ve kuluçka sürecinde kişiden kişiye bulaşmadığını biliyoruz. Semptomlar ise çok net. Döküntüler ve yüksek ateş. Bu sırada da kişilerin cinsel ilişkide bulacağını zannetmiyorum. Ama semptomsuz zamanda eğer cinsel ilişkiyle geçiyorsa tabii bunu korunmayla önlemek mümkün olabilir. Bir garip nokta da vakaların çok büyük bir çoğunluğu erkek olması. Bu da başka ilginç bir durum. Bilim insanları virüsü sekanslamaya başladı. Sekanslama demek virüsün tüm genomlarını çözmek demek. Virüsün görüldüğü yerlerde virüsün bulaştığı kişilerde ortak bir taraf var mı? Bunlar aynı virüsler mi ve aynı kişiden mi çıkmış? Bunu oradan tespit etmek mümkün olabilecek. Afrika'ya ziyaret etmiş bir kişi Kanada'ya, başka bir kişi de Avrupa'ya da getirmiş olabilir. Ya da virüs bir kişiden de üremiş olabilir. Bunu açıklamak zor olur ama bunlara dedektif gibi bakmak gerekiyor. Ülkeler bazında çıkmış olması bizi biraz şaşırtıyor. Hiç normale uymayan bir bulaşma biçim olduğu için devletleri bir miktar endişelendirdi. Spesifik bir tedavi yok bu virüse karşı. Doğrudan bir ilaç yok şu anda ama virüse yakalananların büyük çoğunluğu hastalığı hafif geçiriyor. Hafif olanların Batı Afrika'dan geldiğini varsayıyoruz. Ama orada bile yüzde 1 bile olsa ölümcül bir durum olabilir. Binlerce kişiye bulaşırsa o zaman ölümler başlayabilir. Genel olarak palyatif denilen, semptomlara yönelik bir bakım, tedavi oluyor. O lezyonların enfekte olmamasını sağlamak lazım. İki aşı var. Bunlardan birisi çiçek aşısı. Ama bu aşı artık kullanılmıyor. 80'li yıllarda dünyadan çiçek virüsü yok edildi aşıyla. 50 yaşın üstünde olanlar çiçek aşısı oldu. Örneğin benim kolumda hala izi duruyor. 1970'li yıllarda çocukken olmuştum. Sonra çiçek aşısı bırakıldı. Ama çiçek aşısı bu virüse karşı yüzde 85 oranında etkili. Çünkü iki virüs de benzer ve aynı aileden geliyor. Bu bakımdan bazı ülkeler çiçek aşısı depolamaya başladılar ya da üretim yapılıyor. Şu anda herkese aşı yapılacak bir durum yok. Ama bağışıklığı bastırılmış kişilere veyahut belli bölgelerde aşı yaptırılabilir. İkinci olarak da maymun çiçeği virüsüne karşı da bir aşı geliştirildi. Çok nadir görüldüğü için yaygın olarak kullanılmıyor. Ancak Afrika'yı ziyaret edecek kişilere yapılıyor. Bunun da hızlı bir şekilde üretime geçmesi mümkün olabilir. Şu an için endişelenecek bir noktaya geleceğini zannetmiyorum. Ama dediğim gibi garip bir durum da söz konusu. Bu yüzden temkinli olmakta fayda var. Mümkün elbette. Afrika'da da çeşitli varyantlar tespit edildi. Covid gibi insandan insana çabucak bulaşabilecek bir hale gelemeyebilir ama örneğin cinsel ilişki sırasında bulaşma özelliği kazanmış olabilir. Ya da insandan insana geçişi biraz daha hızlandırmış olabilir. Ama önümüzdeki haftalar içerisinde sekanslama neticesinde daha iyi anlayacağız. Açıkçası bireysel olarak şu anda panik yapacak, endişe edecek bir durum yok. Böyle bir durumda tek yapabileceğimiz önlem sosyal mesafe ve maske olacaktır. Ama vakaların ortaya çıkması durumunda da mevcut koşullarda bulaşma olasılığı çok yüksek değil. Onun dışında sağlık personelinin dikkat etmesi lazım. Lezyonlu hastaların hastaneye yatması durumunda sağlık çalışanlarının lezyonlara doğrudan temas etmemesi lazım. Hastaları dikkatli bir şekilde izole etmek lazım. Orada riski biraz daha büyük. Bu yüzden sağlık personeli daha iyi önlemler alması lazım. Ancak şimdilik halk düzeyinde Covid'de olduğu gibi önleme şu anda çok gerek yok. Ama tabii ki riskini sıfıra düşürmek istiyorsanız uçak yolculuklarında maske takılabilir. Doğrudan bir ilişki olduğunu zannetmiyorum. Ama pandeminin sonuna doğru geldiğimiz için seyahatlerde bir artış oldu. 2 yılın ardından Afrika'ya daha fazla seyahat yapıldı. Bu geçiş olasılığını artırmış olabilir. Öte yandan koronavirüs nedeniyle insanlar hala tetikte. Eskiden de maymun çiçeği virüsünü görülürdü. Ancak bu kadar çok fark edilmiyordu. Bunlar gibi dolaylı neden olabilir. En büyük soru, epidemiyolojik olarak virüsün bulaşma biçimi biraz garip geliyor. O yüzden sekansları bekliyoruz. Aynı virüsler mi, yoksa farklı virüsler mi oluştu? Virüs bağışıklık sisteminden mi kaçabiliyor? Neden şu ana kadar çoğunlukla erkeklerde görüldü? Vakalar daha genç bir nüfustan; bu, çiçek aşısının 50 yaşın altında çok nadiren yapılması nedeniyle aşılama ile alakalı olabilir mi? Bu soruları zannediyorum çok hızlı bir şekilde cevaplamaya başlayacağız.


Amerikalı bilim insanlarının son bir araştırmasına göre maymun çiçeği virüsü testislere ve epididime yerleşiyor. Daha sonra ise sperma ve meni yoluyla diğer insanlara bulaşabiliyor. Maymun çiçeği aslında insanda çok ender görülen ve daha çok Afrika'da sınırlı kalan bir hastalık. Fakat Mayıs 2022'den bu yana 120 ülkede en az 50.000 kişiyi etkisi altına alan bir maymun çiçeği salgın sürüyor. Kökeni Nijerya'ya uzanan virüs, mutasyonlar sayesinde insanlara daha kolay bulaşır hale geldi. Virüsü taşıyanlar arasında özellikle de genital bölgede cilt lezyonları olan çok sayıda genç eşcinsel erkeğin bulunması dikkat çekici. Maymun çiçeği virüsünün sadece beden sıvıları ve cilt lezyonları ile değil, aynı zamanda sperma ve meni yoluyla da bulaşabileceği şüphesi bir süredir vardı. Fakat bu tahmini destekleyecek kanıtlar eksikti. Amerikan Ordusu Enfeksiyon Hastalıkları Araştırma Enstitüsü'nden Jun Liu ve ekibi, virüsü taşıyan 21 uzun kuyruklu makak maymununun testis dokusunu analiz ettiler. Bu maymun türü, bu virüs hastalığına karşı insana benzer bir şekilde reaksiyon verdiği için uygun bir model olarak kabul edilir. Bununla birlikte enfeksiyon makaklarda insana kıyasla biraz daha ağır geçer. Araştırmacılar virüs antijeni için flüoresan işaretleyicisi ve virüsün RNA'sı için kanıtlama yönteminden yararlandılar. Ve bu şekilde, incelenen 21 testisin on sekizinde maymun çiçeği antijeni tespit edildi. Virüs öncü sperm hücrelerinde olduğu kadar seminifer tübüllerde ve testislerin interstisyel hücrelerinde de yer alıyordu. Virüs ayrıca sperm üretim ve olgunlaşma bölgeleri olan epididimin epidim kanallarında da saptandı. Araştırmacıların görüşüne göre bu da virüsün, enfeksiyonun akut evresinde sperma ve sperma sıvısıyla bulaşabileceği anlamına geliyor. Testisler Zika, Ebola, Marburg ve Kırım Kongo ateşi gibi birçok enfeksiyonda etkileniyor. Bununla birlikte testisler ve sperma görünüşe göre, akut bir enfeksiyon sırasında maymun çiçeği virüsü için sadece bir sığınak değil. Araştırmacılar iyileşmekte olan makakların testis örneklerinde de maymun çiçeği patojeni tespit ettiler ve bunların enfeksiyondan 37 gün sonrasına kadar kalıcı olduğu anlaşıldı. Bu açıdan bakıldığında veriler, maymun çiçeği virüsünün hem akut enfeksiyon aşamasında hem de iyileşme aşamasında sperma yoluyla geçebileceğine kanıtlıyor. Aynı şeyin insanlar için de geçerli olup, olmadığı bundan sonraki araştırmalarla belli olacak.


Tek tük görülen vakalar kısa bir süre içinde binlerce vakaya dönüştü. Portekizli bilim insanları bunu, virüsün sanılandan çok daha fazla mutasyon geçirmiş olmasına bağlıyorlar. Maymun çiçeği aslında insanda ender görülür ve hastalık Afrika ile sınırlı kalır. Ve enfeksiyon genelde bir kişinin bulaşık kemirgen veya maymunla temasta bulunması halinde gelişiyor. Fakat Mayıs ayından bu yana Afrika dışında alışılmışın dışında çok sayıda vaka tespit edildi. Mayıs ayının sonunda vakalar birkaç yüze ulaşmıştı, şimdi ise dünya genelinde bilinen en az üç bin vaka var. Bu daha önce görülmemiş bir durum. 'Burada Batı veya Orta Afrika ile bilinen hiçbir epdimiyolojik bağlantısı olmayan ilk ülke dışı bir salgınla karşı karşıyayız' diyen araştırmacılar, insandan insana çok zor bulaşan maymun çiçeğinin bu kadar çok yayılmasını tetikleyenin ne olduğunu bilemiyorlardı. Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen Lizbon Ulusal Sağlık Merkezi'nden Joana Isidro ve ekibi, Avrupa'nın farklı ülkelerindeki, Kuzey Amerika'daki ve Avustralya'daki hastalardan 15 maymun çiçeği virüsü örneği aldıktan sonra DNA karşılaştırması yaptı. Bu analiz sayesinde araştırmacılar hem virüsün genetik gelişimini hem de mutasyon türlerini ve sayısını da inceleyebildiler. Sonuç şöyle: Ayrıştırılmış tüm virüsler genetik açıdan birbirlerine çok benziyor; bu da güncel salgının ortak bir kökene uzandığı anlamına geliyor. Şu sıralar yayılmakta olan maymun çiçeği virüsünün kökeni, Nijerya'da 2017 ve 2018 yılında büyük bir salgına yol açan virüse uzanıyor. Bu virüs varyantı tek tük de olsa İsrail, Singapur ve ABD'de görülmüştü ama daha sonra ortadan kalkmıştı. Araştırmacılar bu virüsün Nijerya'daki salgından sonra sinsice gelişmeye devam ettiğini tahmin ediyorlar. Bu sessiz enfeksiyonlar olasılıkla Afrika'nın endemik bölgesinde yaşanmış. Afrika dışında sessiz enfeksiyonların varlığı tamamen olmamış sayılmıyorsa da daha az olası kabul ediliyor. Fakat maymun çiçeği virüsü sürpriz bir şekilde mutasyon geçirmiş. 2017/2018 yıllarında ortaya çıkan varyant ve günümüzde görülen virüsün kalıtımı arasında 50 nokta mutasyon farkı var. Söz konusu elli mutasyon arasında bazıları, insanın bağışıklık sistemini maymun çiçeği virüsüne karşı bağışıklık tepkisini etkileyebilecek türden. DNA karşılaştırmaları öte yandan maymun çiçeği virüsünün güncel salgın sürecince de gelişmeye devam ettiğini ortaya koyuyor. İlk ve son virüs örneklerinin incelenmesi arasında sadece birkaç hafta bulunmasına karşın, bilim insanları virüs kalıtımının on beş yerinde DNA farklılıkları saptadılar. Bu on beş nokta mutasyonun insandan insana bulaşması sırasında meydana gelmiş olabileceği sanılıyor. Bu veriler virüs evriminin devam ettiğini ve insana uyum sağlama potansiyelini gösteriyor. Bu da maymun çiçeği virüsünün insandan insana bulaşma yetisini geliştirdiği anlamına gelmekte. Bunun ne kadar doğru olduğu bundan sonraki araştırmalar gösterecek.


Gözlerinizi kapatıp avuç içleriniz yukarı bakacak şekilde sessizce oturmak ve o geleneksel Ommmmm sesini çıkarmak, yalnızca keşişlerin ya da dünyadan elini eteğini çekmiş insanların yapacağı bir şeymiş gibi gelebilir. Bunun için Tibet tapınaklarından birinde bulunmanız gerekmiyor. 9-5 saatleri arasında çalışan birinin de meditasyon yapacak zaman bulması mümkün. Bilimsel araştırmalar meditasyonun insan sağlığına pek çok açıdan yarar sağladığını da gösteriyor. Her ne kadar ağrıyı vücudun herhangi spesifik bir bölgesindeymiş gibi hissetseniz de bu ağrının bir kısmı aslında psikolojik olabilir. 3 Nisan 2011 yılında Journal of Neuroscience dergisindeki bir araştırmada, 80 dakikalık bir meditasyon egzersizinin ağrı algısını neredeyse yarıya indirdiği görüldü. Araştırmada katılımcılara meditasyon egzersizi öncesinde ve sonrasında acı testi yapılmış, MRI ile yapılan beyin taramalarında beynin acı algısıyla bağlantılı bölgelerinde meditasyon öncesi ve sonrası önemli değişiklikler tespit edilmişti. Pain dergisinde 2010 yılında yayınlanan başka bir araştırmaya göre ise düzenli olarak meditasyon yapan insanlar acıyı daha az rahatsız edici buluyor. Bunun sebebi ise beyinlerinin o ana odaklanarak acı beklentisini düşük tutması ve dolayısıyla acının duygusal etkisini de azaltması. Psychosomatic Medicine dergisinde 2011 yılında yayınlanan bir araştırmada farkındalık meditasyon egzersizlerinin, yani düşüncelerini şimdiki zamana odaklama çabasının, kadınların cinsel tecrübelerini geliştirdiği görüldü. Nasıl mı? Zihinlerini tamamen boşaltmalarını sağlayarak. Yeni araştırmada, erotik fotoğraflar gösterilen katılımcılar arasında meditasyon yapan kadınların, yapmayanlara göre cinsel olarak daha önce uyarıldıkları görüldü. PLoS ONE dergisinin internet sitesinde 15 Mayıs 2012 tarihli bir makaleye göre farkındalık meditasyonu, insanların sorun çözme sürelerini uzatan zihinsel tuzaklardan da korunmasını sağlıyor. Yalnızca birkaç haftalık farkındalık meditasyonu eğitiminden sonra bile katılımcıların, bu tekniği öğrenmeyen katılımcılara göre sorun çözme stratejilerini değiştirdikleri görüldü. İsrail Negev'deki Ben-Gurion Üniversitesi'nden Jonathan Greenberg'e göre sürekli olarak aynı tartışmalara giren evli bir çift meditasyon sayesinde bu çemberi kırabilir; klinik tedavi uzmanları klinik sorunlara farklı açılardan bakabilir; siyasi parti delegeleri tartışmaları sona erdirecek yeni fikirler bulabilir ya da yöneticiler sorunları alışılmışın dışında bir yaklaşımla ele alabilir. Emotion dergisinde Şubat 2010 tarihinde yayınlanan bir rapora göre meditasyon, savaşa gitmek gibi duygusal olayların etkisini azaltabiliyor. Yapılan araştırmada konuşlanmaya hazırlanan Amerikalı denizciler, sekiz hafta boyunca her gün iki saat süreyle farkındalık meditasyonu eğitimi aldılar. Meditasyon yapmayan denizcilere oranla yapanların duygudurumlarının daha iyi olduğu ve kısa süreli geri alma ve bilgi depolamadan sorumlu çalışma belleklerinin de daha sağlıklı olduğu görüldü. Meditasyon eğitimi, adeta bir zihinsel kalkan görevi görerek kişilerin duygusallaşmaksızın tetikte ve bulundukları anda olmalarını sağlıyor. Dalai Lama'nın, ülkesini kasıp kavuran şiddete rağmen nasıl şefkatli ve merhametli kalabildiğini merak ettiniz mi hiç? Sürgün yemiş Tibetli liderin daimi yüce gönüllü olmasının anahtarı meditasyonda yatıyor olabilir. PLoS ONE dergisinde yayınlanan 26 Mart 2008 tarihli araştırmaya göre meditasyon, kişinin başkalarına karşı empati duyma ve cömert davranma yetisini geliştirebiliyor. Bir araştırmada, uzman ve acemi denekler bir arada merhamet meditasyonu yaptılar. Genellikle Tibet liderlerinin usta olduğu bu meditasyonda, kişinin sevdiği kişilere odaklanıp sevgi ve şefkatini onlara yönlendirmesi, ardından bu iyi niyetini ayrım yapmaksızın bütün varlıkları kapsayacak şekilde genişletmesi şeklinde gerçekleştiriliyor. Katılımcıların, beyinlerindeki empatiyle bağlantılı bölgelerde meditasyon esnasında, meditasyon yapmadıkları sırada olduğundan daha çok beyin aktivitesi gözlemlendi. Günümüzde cep telefonları, iPad'ler, dizüstü bilgisayarlar ve her an herkese ulaşabilme imkanı derken dikkatimiz sürekli olarak dağılabiliyor. Peki odaklanma sorunumuzu nasıl çözeceğiz? Psychological Science dergisinde 2010 yılında yayınlanan bir araştırmaya göre bunun için Budist meditasyon yöntemlerine başvurabilirsiniz. Araştırmada, öncelikle Budist meditasyon eğitimi almış katılımcıların, zahmetli ve can sıkıcı bir bilgisayar görevi sırasında görsel dikkatlerini sürdürmede daha başarılı oldukları görüldü. PLoS ONE dergisinde yayınlanan 3 Eylül 2008 tarihli bir beyin tarama araştırmasına göre Düşünmemeyi düşünmeye odaklanılan bu Zen sanatı sayesinde zihninizi dikkat dağıtıcı etkenlerden kurtararak dikkat sürenizi de artırabilirsiniz. Frontiers in Human Neuroscience dergisinde Mart 2012 tarihinde yayınlanan Los Angeles'teki Kaliforniya Üniversitesi'nin bir araştırmasına göre uzun süre meditasyon yapan kişilerin beyin korteksinde, meditasyon yapmayan kişilere göre daha çok kıvrım mevcut. Bu fazladan kıvrımlar sayesinde kişiler bilgiyi diğerlerine göre daha hızlı işliyor olabilir. Başka bir UCLA araştırmasında ise meditasyon yapan kişilerde beynin bölgeleri arasında daha sağlam bir iletişim bulunduğu ve yaşa bağlı beyin küçülmesinin daha az olduğu görüldü. NeuroImage dergisinde Temmuz 2011 tarihinde yayımlanan bir makalede araştırmacılar, bu kişilerin beynindeki beyaz maddenin de beyin boyunca daha gelişmiş olduğunu açıkladı. Bazı geçmiş araştırmalarda da meditasyon yapan kişilerin beynindeki bazı bölgelerde, yapmayan kişilerinkine göre daha fazla gri madde bulunmuştu.


Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre meme kanseri halen kadınların ölüm nedenleri arasında akciğer kanserinden sonra ikinci sırayı tutmaya devam etmekte. Meme kanseri kadınlardaki tüm kanserlerin yüzde 30'unu oluşturuyor. Meme kanserine yakalanma riski yaşın ilerlemesiyle artmaktadır. 30-35 yaş arası kadınlarda hastalığa yakalanma riski, 25/100.000 olarak bildirilmektedir. Bu risk oranı 45-50 yaş arası kadınlarda 200/100.000'e yükselmektedir. 4) Şişmanlık (Obez kadınlarda meme kanserine yakalanma oranı zayıflara göre 3 kat daha yüksektir). Ailesel öyküsünde meme kanserli olan akrabaların yakınlık derecesi ve sayısı, ayrıca kansere yakalanma yaşları önemlidir. Ayrıca ailede yumurtalık, pankreas, tiroid, beyin, deri ve kalınbağırsak kanserlerinin varlığı da meme kanserine yakalanma riskini artırmaktadır. Anne veya kız kardeşte menopoz öncesi meme kanseri oluştuysa meme kanserine yakalanma riski 6 kat artar. Birinci derece akrabada iki tarafta da meme kanseri saptanmışsa risk 10 kat artar. Kadınlık hormonuna ne kadar çok ve ne kadar uzun süre maruz kalınırsa memede kanser gelişme riski o kadar artar. Buna göre erken yaşta adet görmeye başlamak, kısa aralıklarla adet görmek, erken yaşta (17 yaşın altında) hamilelik ve doğum, riski artırmaktadır. Doğum yapmamak ve emzirememek, düşük ve kürtajların çokluğu ve menopoz yani adetten kesilme yaşının geç olması meme kanserine yakalanma riskini olumsuz yönde etkilemektedir. Yağlı gıdalar ile beslenme, meme kanseri riskini artırırken, bol lifli gıdalar içeren rejimler ise meme kanseri riskini azaltmaktadır. Sigara içimi aktif veya pasif olsun meme kanserine yakalanma riskini artırabilmektedir. Alkol tüketimi düzenli ve alışkanlık halinde olduğunda meme kanseri oluşması üzerine sigaradan daha etkili bir rol oynamaktadır. Fiziksel aktivite ve spor yapma alışkanlığı özellikle menopoz öncesi ve gençlik yıllarında meme kanserine karşı koruyucu etkiye sahiptir. Radyasyon, bazı kimyasal maddeler ve ilaçların da meme kanserinin oluşumunda etkili olduğu bilinmektedir. 1994-1995 yılında meme kanserinin oluşumuna neden olan iki genin bulunması hem meme kanserinin tanı ve tedavisinde hem de genetik biliminde bir devrime neden oldu. Bu genlerin varlığında bir kadında 70 yaşına varana kadar meme kanserine yakalanma riski yüzde 85'e kadar yükselmektedir. Öte yandan ailesel meme kanseri öyküsü olan kadınların yüzde 16'sında bu sorumlu genlerin varlığı saptanmaktadır. Bu gerçeklere paralel olarak yüksek risk faktörleri bulunan kişilerin öncelikle bir genetik danışmanlık programına dahil edilmeleri ve normal popülasyona göre daha sıkı bir takip programına dahil edilmeleri gerekmektedir. 40 yaşın altında meme kanseri tespit edilen ailelerde, yakın akrabaları arasında erkekte meme kanseri teşhisi konulduğunda, ailesel meme kanseri öyküsü bulunanlarda, kendisinde veya ailesinde yumurtalık kanseri öyküsü varlığında, her iki memede veya bir memede birden fazla odakta kanser saptandığında genetik danışmanlık ve araştırmalar gündeme gelmelidir. Belirtileri: Meme kanseri, memede kitle, cilt veya meme ucunda çekilmeler, meme ucundan kanlı akıntı, deride değişiklikler, koltuk altında şişlik veya meme ağrısı gibi işaretlerle kendini gösterebildiği gibi hiçbir yakınma veya muayene bulgusuna neden olmadan sadece kontrol amaçlı çekilen filmlerde de saptanabilmektedir. ErkenTanı ve Takip: Meme kanserinden tam anlamıyla kurtulan hastaların yüzde 90'ı erken evrede tanısı konulan gruptandır. Erken tanıdaki en önemli basamak ise kadınların düzenli ve doğru bir şekilde kendilerini muayene etmeleridir. Rutin kontrol kurallarına göre risk gurubunda olmayan kadınlarda, 20 yaşında kendini muayene başlanmalı ve her 3 yılda bir doktor muayenesinden geçilmelidir. 30 yaşından sonra senelik doktor muayenesi ve 2-3 yılda bir mammografi / ultrasonografi önerilmektedir. 40 yaşından sonra ise aylık muayeneye ilaveten senelik doktor muayenesi ve mammogram şarttır. Yüksek riskli kadınlarda, takip programı doktorun tavsiyesine göre yapılmaktadır. Tedavi: Erken evrede tespit edilen ve halen memeyi terk etmemiş meme kanserleri tedaviye en yüz güldürücü yanıtları vermektedirler. Burada ilk basamak tedavisi cerrahidir. Kitlenin büyüklüğü, kitle/meme oranı, kitlenin yerleştiği meme kadranı, kitlelerin sayısı, biopside saptanan kitlenin hücresel tipi ve bir çok diğer değişkene bağlı olarak memenin bir bölümü veya hepsi cerrahi ile alınabilmekte, kanserin tedavisini sağlayabilmektedir. Çoğu zaman hastalığın koltuk altındaki lenf bezelerine yayıldığını anlamak cerrahi ve diğer tedavilerin seyrini değiştirmektedir. Bu nedenle çeşitli teknikler kullanılarak kitlenin yayılması halinde hangi koltuk altındaki lenf bezesine yayıldığı biyolojik boyalar veya radyoaktif maddelerle saptanabilmektedir. Sentinel lenf nodu örneklemesi denilen bu teknikle çıkarılan lenf nodunda kanser hücresi saptanması halinde koltuk altı lenf bezeleri temizlenmelidir. Sentinel lenf nodunun temiz olması durumunda ise koltuk altındaki lenf nodlarının çıkarılmasına gerek yoktur. Bu aşamadan sonra yine kitle ve kişiye ait bir çok faktör göz önüne alınarak kemoterapi yani kanserin sistemik ilaçlarla tedavisi, radyoterapi yani bölgeye verilen radyoaktif ışınlarla tedavisi, hormon ve antihormon tedavileri ve bazı immün sistem güçlendirici ve biyolojik tedaviler uygulanmaktadır. Hastalığın bölgesel veya sistemik yaygınlığına göre kemoterapi ve/veya radyoterapi cerrahiden önce verilerek cerrahi ile iyileşme şansını artırmak mümkündür. Elle muayenede meme dokusunda farkedilmesi mümkün olmayan kanserlerin cerrahisinden önce ise kitlenin ultrasonografi veya mammografi eşliğinde cilt üzerinden işaretlenmesi, içine bir telin ucu yerleştirilerek işaretlenmesi veya içine radyoaktif madde zerk edilerek işaretlenmesi ile meme dokusunun tamamını çıkarmadan ve hastanın estetiğini koruyarak kanserin tedavisini yapmak günümüzde sılıkla baş vurulan yöntemlerdir. İleri görüntüleme teknikleri ile çok küçük kitlelerin yerinin tespit edilmesi, frozen seksiyon yani cerrahi sırasında hızlı patolojik tetkik, ameliyat sırasında uygulanabilen bölgesel radyoterapi ve eş zamanlı estetik cerrahi gibi tekniklerin kullanılmasıyla cerrahinin başarısı ve kalitesini günümüzde belirgin bir şekilde artmıştır. Önlemler: Beslenme de az yağlı ve bol sebzeli rejimler tercih edilmelidir. 17 yaşından önce hamileliğin önlenmesi, doğum sonrası uzun süreli (en az 6 ay) emzirme meme kanserine yakalanma riskini azaltmaktadır. Ağır olmayan uzun süreli egzersiz ve özellikle menapoz çağında kilo almaktan kaçınmak, ayrıca uzun süreli kadınlık hormonu içeren ilaçların kontrolsüz kullanımından kaçınılmalıdır. Yüksek risk grubundaki kadınlar için ise sık kontroller, östrojen inhibitörleri denen koruyucu ilaçların kullanılması ve çok yüksek risk gurubundakiler için de koruyucu mastektomi yani meme dokusunun tamamen cerrahi olarak alınması ve estetik yöntemlerle yeni meme oluşturulması operasyonları gündeme gelebilmektedir. Bu yazı HBT'nin 83. sayısında yayınlanmıştır.


Herkesin bir tür alerjisi vardır: Costa ilkyaz mevsiminde gül nezlesi güz mevsiminde saman nezlesi olarak da bilinen alerjik rinitin ABD'de her beş kişiden yalnızca birinde görülen bir durum olduğunu belirtiyor. Costa herhangi bir alerjisi olmayanların bu duruma yakalanma korkusu taşımadıklarına ve mevsimsel alerjisi olanların çektikleri o korkunç sıkıntılardan gerçekte habersiz olduklarına dikkat çekiyor. Çocukluğunda alerjisi olmayanlar erişkinlikte de alerjik olmazlar: Beden sürekli olarak yeni unsurlarla karşılaşır ve her an bunlardan birine alerjik bir tepki gösterebilir. Costa, örneğin ağaçlardaki çiçektozlarının doğasında zararlı hiç bir şey olmadığını, ancak kimi insanların bağışıklık sistemlerinin onlara tepki vermeyi seçebileceğini belirtiyor ve Çocukluğunuzda alerjinizin olmaması erişkinlikte de olmayacağı anlamına gelmeyeceği gibi, çocuklukta yaşanan alerjiler de zamanla ve önceden kestirilemeyen bir biçimde yok olabilir, diyor. Yerel bal yemek mevsimsel alerjilerin yatıştırılmasına yardımcı olur: Costa'ya göre, arıların bitkilerden çiçektozu topladıkları ve bu yüzden balın o yöreye özgü çiçektozları içerdiği bir gerçek. Ancak Costa rüzgarın etkisiyle ağaçlardan, ot ve çayırlardan taşınan ve mevsimsel alerjilere neden olan çiçektozlarının çok hafif olduklarına ve uzun süre havada uçuştuklarına dikkat çekiyor. Arıların ürettikleri balın içindeki çiçektozlarının çiçeklerden geldiğini ve bunların çok ağır oldukları için yere düştüklerini belirtiyor. Kısacası, Costa bu tür çiçektozlarının mevsimsel alerjilere yol açmadığını söylüyor. Bilim insanları kötü bir çiçektozu mevsimini tam olarak kestirebilirler: Costa, Çiçektozu mevsimleriyle ilgili kestirimler üstünkörü olduklarından bu tür kestirimlerde bulunmaktan hep kaçınmışımdır diyor ve ancak meteoroloji uzmanlarının günlerce yağışsız geçecek bir dönem kestiriminde bulunduklarında çiçektozuyla ilgili kestirimler yapılabileceğine dikkat çekiyor. Böyle dönemlerde bitkilerde hiç bir gelişme olmadığından çiçektozlarının da bu koşullardan payına düşeni alabileceğini belirtiyor ve Ciddi iklim değişiklikleri dışında, çiçektozu mevsimi konusunda anlamlı bir şeyler söylenmesi çok güç diyor. Başka bir coğrafi bölgeye taşınmak mevsimsel alerjileri hafifletebilir: Costa başka bir yere taşınmanın mevsimsel alerjileri olan kişilere pek bir yarar sağlamayacağını, çünkü çiçektozlarının gerçekte çok geniş alanları eşit oranda etkilediğini söylüyor. New England bölgesindeki kanaryaotunun Texas bölgesindeki kanaryaotundan hiç bir farkı olmadığına, bu tür çiçektozunun çapraz tepkimeye inanılmaz derecede açık olması yüzünden, otlara alerjik kişilerin bu sıkıntıları nerede olurlarsa olsunlar aynı biçimde yaşayacaklarına dikkat çekiyor. Çiçekler mevsimsel alerjilerin en yaygın tetikleyicisidirler: Costa çiçek polenlerinin çok ender olarak mevsimsel alerjilere yol açabileceğini, bu tür çiçektozlarının ötekilere göre daha ağır olduklarından ötürü, havada uçuşmak yerine yere düştüklerini belirtiyor. Tam tersine, ağaçlardan, çayır ve otluklardan gelen çiçektozları çok hafif olduklarından uzun süre havada uçuşabiliyorlar. Costa, uzun süre havada kalabilen bu çiçektozlarının tersine, insanların kendilerini çiçek polenlerinden uzak tutabileceklerine dikkat çekiyor. Tüm burun spreyleri kötüdür: Costa alerjik hastaların kimi burun spreylerini titizlikle ve sağduyulu bir biçimde kullanmaları gerektiğine inanıyor ve mevsimsel alerjileri olan kişiler için en iyi çözümün genelde topikal burun steroitleri olduğunu belirtiyor. Ne var ki, burun spreylerinin de olumsuz etkileri olabileceğine, burun tıkanıklıklarını gidermeye yarayan bu spreyleri art arda beş günden çok kullanan kişilerin burunlarındaki kan damarlarında bağımlılık yaratabileceğine dikkat çekiyor. Gerçekten de, burun tıkanıklığını önlemek amacıyla bu tür spreyleri çok kullananlarda tıkanıklığın geri teptiğine ve bu kişilerin ilaca giderek daha çok gereksinim duyarak kısır bir döngü içine girdiklerine sıklıkla tanık olunuyor. İnsanlar alerji ilaçlarını yalnızca çok kötü hissetmeye başladıklarında kullanmalıdırlar: Costa alerjilerin yangısal bir tepki olduğuna ve etkilerinin haftalarca sürebileceğine dikkat çekerek, Ilımlı ve şiddetli alerjik tepkilerin denetlenebilmesi için alerji ilaçlarını düzenli bir biçimde kullanmak gerekir diyor. Costa insanların kendilerinde alerjiyi tetikleyen unsurları ve bunların mevsimlerini bilmelerinin ve o çiçektozlarının havada uçuştukları dönemlerde ilaçlarını düzenli almalarının yararlı olacağına inanıyor. Alerji aşılarının pek bir yararı yok: Costa son 20 yılda alerjiye karşı uygulanan aşıların giderek geliştirilip çok daha etkili duruma getirildiklerine dikkat çekiyor. Bu aşılar genelde şiddetli alerjik belirtileri olan kişilere uygulanıyor. Costa 2014 yılında alerjilere çözüm getirme konusunda sahip olduğumuz olanakların dedelerimizin yaşadığı döneme kıyasla çok daha fazla olduğunu belirtiyor. Alerji aşılarına farklı bir seçenek olarak sunulan günlük dilaltı tabletler kısa bir süre önce Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi tarafından onaylanmakla birlikte, bu tabletlerin yalnızca kanaryaotu ya da çayır polenlerinden kaynaklanan alerjilere karşı etkili oldukları belirtiliyor.


Vücudunuza bol miktarda vitamin ve mineral girmesini sağlayan meyve suları elbette yeteri kadar meyve ve sebze tüketmeyen insanlar için son derece faydalı. Ancak uzmanlara göre meyve suları sanıldığı kadar sağlıklı olmayabilir. Journal of the American College of Cardiology dergisinde geçtiğimiz kış yayınlanan bir makalede uzmanlar meyve suları da dahil, moda olan bazı diğer gıdaları ayrıntılı inceleyerek sıvı ağırlıklı bir beslenme yerine besinlerin tam olarak tüketilmesinin tercih edilmesi gerektiğini belirtti. Her ne kadar meyve sularında taze gıdalarda bulabileceğiniz vitamin ve mineraller bulunsa da, en önemli olumsuz yanı lif içermemesi. Vücutlarımızın, yiyeceklerin içerdiği lifini sindiremediği bir gerçek. Ancak vücudunuzun fiberi absorbe etmemesi bunları kullanmadığı anlamına gelmiyor. Mayo Clinic'e göre lif, sindirim sistemi boyunca ilerleyerek sindirimi düzenlediği gibi uzun süre tokluk hissetmenize de yardımcı oluyor. Ayrıca lif oranı yüksek besinler tüketmenin diyabet, kalp hastalığı ve obezite riskini azalttığı da gözlemlenen faydaları arasında. Meyve sularında lif bulunmaması, tokluk hissine ulaşamamanıza sebep oluyor. New York'tan diyetisyen Cynthia Sass, her ne kadar içeriğinde vitamin, mineral ve antioksidanlar bulunsa da meyve sularında lif bulunmamasının ve çiğnemeyi gerektirmemesinin, doyurucu özelliği de olmamasına sebep olduğunu söylüyor. Çoğu taze meyve ve sebzede zaten şeker bulunur, meyvelerde ise çoğu sebzeye göre daha fazla şeker vardır. Washington'daki National Center for Weight and Wellness'ın yöneticisi Scott Kahan'a göre lif de içerikten çıkartılınca geriye yalnızca doğal şeker ve içerdiği besinlerin suyu kalıyor. Her ne kadar doğal şeker zararsız görünse de vücudumuz elmadaki şekerle, örneğin çubuk şekerde bulunan şekeri birbirinden pek ayırmıyor. Kahan, şekerin meyveden mi sebzeden mi yoksa ayrıca mı katılmış olduğundan ziyade, bu şekerle birlikte neyin tüketildiğinin daha önemli olduğunu söylüyor. Örneğin muz yediğiniz zaman içerisinde bulunan lif sayesinde şeker içeriğinin kana emilimi yavaşlıyor ve kan şekerinizde ani artışlar olmasını önlüyor. Ancak meyve suyu içtiğinizde şeker aniden ve hafifletilmeden emildiğinden ani insülin yükselmesi ve dolayısıyla düşmesi de görülüyor. Kısa vadede bakıldığında bunun etkisi enerji seviyenizde ani iniş çıkışlara yol açmasıdır. Uzun vadede bakıldığında ise kilo alımı, tip 2 diyabet ve benzeri birçok sorunla karşılaşılabilir. Ayrıca Sass'a göre, aşırı şeker alımına yol açan etmen, normal besin tüketimi değil, aşırı meyve su tüketimidir. Yalnızca 470 ml civarı bir meyve suyunda bile birkaç kase meyvenin şekeri bulunuyor, ki normalde kimse bir kerede bu kadar fazla meyve tüketmiyor. Ayrıca konsantre oldukları için meyve sularında vücudumuzun bir kerede kullanabileceğinden de çok fazla şeker karbonhidratı bulunuyor. Kahan, sebzelerde meyvelere oranla çok daha az miktarda şeker ve kalori bulunduğundan, yeşil meyve sularının, yani sebze sularının daha mantıklı bir seçim olduğunu belirtiyor. Kahan, meslek hayatı boyunca meyve suyu diyetlerinin ve detokslarının kilo kaybı üzerine olumlu bir etkisi olduğunu kanıtlayan herhangi bir araştırmaya rastlamadığını belirtiyor. Her ne kadar meyve suyu detoksları uzun vadede kilonuzda azalmaya sebep olsa da, bu tür diyetlerin yağ yaktığına ya da düzenli kilo kaybına yardımcı olduğuna dair herhangi bir veri yok. Aslına bakılırsa meyvelerin kilo vermenize asıl yardımcı olabilecek kısmı, lifin bulunduğu posa kısmı. Lif uzun süre tok kalmanıza ve dolayısıyla aşırı yemek yememenize yardımcı olurken kilo kaybına da bir miktar yardımcı oluyor. Sass, kilo kaybı bir kenara, meyve suyu detokslarının son derece sağlıksız olduğunu, bunun sebebinin de içerisinde lif, protein ve sağlıklı yağlar gibi çok önemli besin maddelerinin bulunmaması olduğunu ekliyor. Çok fazla miktarda şeker tükettiğinizde, vücudunuz kalori bombardımanına uğrar. Bol şekerli bir meyve suyu içtiğinizde aynı zamanda tok kalmanıza yarayacak lif tüketmediğiniz için vücudunuzun dengesi bozulabilir ve açlık duygusu artar. Kahan, sıvı gıdalar yerine katı tam gıdalar tüketmenin tok kalmaya dolayısıyla daha az sıklıkta yemek yemeye yardımcı olduğunu söylüyor. Meyve püreleri de aynı şekilde bir seferde çok fazla meyve, dolayısıyla çok fazla şeker tüketmemize sebep olduğundan mükemmel bir besin kaynağı sayılamaz. Yine de en azından meyve püresi yapımında tam meyve ya de sebze kullanıldığından en azından içlerinde dengeyi sağlayacak miktarda lif bulunuyor. Sass, makul ölçülerde meyve ve sebze, sağlıklı protein, bitki proteini tozu ve avokado ya da badem yağı gibi tam yağlar içeren meyve pürelerinin tercih edilebilir olduğunu belirtiyor. Meyve suyu her ne kadar sanıldığı kadar sağlıklı olmasa da çok seviyorsanız dengeli bir beslenmenin parçası haline getirebilirsiniz. Bunun için içtiğiniz meyve miktarını abartmayın, karışımınıza bol miktarda şekersiz sebzeler katın, yaptığınız meyve suyunun içine ya da yanına lif bakımından zengin yiyecekler de katmayı unutmayın. En önemlisi de meyve sularının normal bir öğün değil bir atıştırmalık olduğunu da unutmamakta yarar var.


Beyin taramaları damarların çevresinde ve beynin beyaz maddesindeki değişimleri ortaya çıkardı. Şiddetli baş ağrısı nöbetleri, ışığa karşı duyarlılık ve bulantı: Bunlar migren hastalarının başlıca şikayetleridir. Fakat kısmen genetik olan bu hastalığın nasıl ortaya çıktığı ve beyinde kendini nasıl gösterdiği hala tam olarak açıklanamamıştır. Fakat bilindiği kadarıyla, migrenin kendini sadece baş ağrısı atakları sırasında göstermediği açıktır. Migren hastalarının beyin etkinliklerinde, serebral korteks anatomisinde ve kandaki bazı zar lipidlerinde de anormallikler görülür. Güney Kaliforniya Üniversitesi'nde Wilson Xu ile çalışan ekip şimdi migrenin yeni bir özelliğini keşfetti. Araştırma çerçevesinde kronik migren ağrısı çeken on kişinin, episodik migren atakları geçiren diğer on kişinin ve beş sağlıklı kişinin beyni yüksek çözünürlüklü beyin taramasıyla görüntülendi. Manyetik rezonans tomografisiyle alınan görüntülerde özellikle de kan damarlarının çevresindeki küçük değişimler dikkat çekiciydi. Araştırmacıları göre son çalışma, migren hastalarındaki mikrovasküler değişimlerin inceleyen ilk araştırma özelliğini taşıyor. Bilim insanları migren ataklarının, beyindeki kan akışını etkileyerek, ağrılara neden olabileceğini uzun bir süredir tahmin ediyorlardı. Akut nöbetler dışında herhangi bir değişimin meydana gelip, gelmediğini öğrenmek isteyen Xu ve ekibi, incelemeler sonucunda kronik ve episodik migren ağrısı çeken kişilerin perivasküler alanlarında belirgin değişimler olduğunu fark etti. Bunlar beynin kan damarlarını çevreleyen ve lenflerin oluşmasında rol oynayan içleri sıvı dolu kanallar. Genişlemeleri bu damarlarda patolojik bir değişikliğin veya iltihaplanmanın bir göstergesi olabilir. Analizlerden anlaşıldığı üzere migren hastalarında özellikle de Centrum semiovale denilen bölgedeki perivasküler alanlar genişlemiş. Korteks ve beynin ana ventrikülleri arasında yer alan bu beyin bölgesi, her şeyden önce sinir uçlarından oluşan beyaz maddeyi kapsar. Beynin iki yarımküresinde bulunan bu hilal şeklindeki alanda, araştırmacılar ayrıca kan kılcal damarlarındaki en küçük sızıntıların neden olduğu, çok sayıda küçük yoğunlaşmış alanlar ve mikro lezyonlar bulmuşlar. Xu ve ekibine göre bu değişiklikler migrenin glifatik sistemdeki bozulmasıyla alakalı olduğunu gösteriyor olabilir. Bununla birlikte tüm bu gözlemlerin migrenin bir sonucu mu olduğu yoksa nedeni mi olduğu kesin olarak bilinmiyor. Bilim insanları bu sorunun yanıtını, daha çok katılımlı ve daha uzun süreli araştırmalarla bulabilmeyi umuyorlar.


Migrenli hastalar genelde ışığa karşı çok duyarlıdırlar ve loş ortamlarda bulunmayı tercih ederler. Amerikalı bilim insanları şimdi ışık duyarlılığının her renkte aynı olmadığını buldular. Harvard Tıp Okulu'ndan Rami Burstein, donuk yeşil ışığın bazı hastalarda migren ağrısını azalttığını buldu. Türkiye Baş Ağrısı ve Migren Epidemiyolojisi Çalışması verilerine göre ülkemizde 12 milyon migren hastası bulunuyor. Kadınlarda migren oranı %21,8 iken erkeklerdi %10,9. Buna göre Türkiye'de her beş kadından ve her on bir erkekten birinde migren görülmekte. Ağrı nöbetlerinde hastaların yüzde sekseni ışığa karşı duyarlılık gösteriyorlar. Gerçi ışığa duyarlılık ağrının kendisi kadar kötü değil ama insanlar loş ortamlara çekildikleri için çalışma ve iş hayatından hatta gündelik uğraşlardan da uzaklaşıyorlar. Burstein birkaç yıl önce görme engelli migren hastalarının mavi ışığa duyarlı olduklarını tespit etmişti. Son çalışmasında ise farklı frekanslardaki ışığın, migren nöbeti geçiren sağlıklı insanlar üzerindeki etkisini araştırmış. Araştırmaya katılan migren hastalarının yüzde sekseni aydınlık bir büro ışığında ağrıların kötüleştiğini söylemiş. Yeşil ışıkta bu oran %40 kalmış. Elde edilen verilere göre orta yoğunluktaki mavi ve kırmızı ışıkta ağrı %19 oranında, sarı ışıkta %15, yeşil ışıkta ise %5'ten daha az artıyor. Düşük yoğunluktaki yeşil ışıkta ise ağrının şiddeti %15 kadar azalmış. İkinci bir deneyde ise gözün ağtabakasında ve büyük beyin kabuğundaki elektrik sinyalleri ölçülmüş. Buna göreyse mavi ve kırmızı ışık iki bölgede de en güçlü sinyallere neden olurken yeşil ışıkta en zayıf sinyaller görülmüş. Üçüncü deneyde araştırmacılar farelerde, beyin kabuğundaki ağrı dağılımdan sorumlu olan talamus bölgesindeki sinir hücrelerinin etkinliğini kontrol etmişler. Buradaki nöronlar yeşil ışığa tüm diğer renklere kıyasla daha zayıf tepki veriyor. Sonuçlar migrendeki ışık duyarlılığının ağtabakada oluştuğunu ve talamusta ayarlandığını gösteriyor. Oysa bugüne kadar beyin kabuğunda ayarlandığı varsayılıyordu. Yeşil ışığın migren tedavisindeki kullanılabilirliği daha geniş kapsamlı araştırmalarla belli olacak. Son araştırma göreceli olarak küçük bir grupla yapıldığı için sonuç pek güvenilir değil. Yeni araştırmalarla yeşil ışığın belli başlı hastalara daha iyi gelip gelmediği öğrenilebilir.


Migren dünya genelinde en yaygın rahatsızlıklardan biri. İnsanların yaklaşık yüzde 12'si tekrarlayan baş ağrısı nöbetlerinden şikayetçi. Bununla birlikte migrenin sebebi hemen hemen hiç bilinmiyor. Aile içinde tekrarlanması ve ikiz araştırmalarından, hastalığın en azından kısmen de olsa genetik olduğu biliniyor. Ayrıca migreni tetikleyen bazı genler de tespit edildi. Fakat halihazırdaki bilgiler migrenin kadınlarda niçin iki kat daha fazla görüldüğünü açıklamıyordu. Kaliforniya Üniversitesi'nden Morgan Fitzgerald ve ekibi bu yüzden dünyanın en büyük ikiz kayıtlarından birinde yanıtlar bulmaya çalıştılar. İsveç bankasında 51.000'i aşkın tek ve iki yumurta ikizinin sağlık ve gen verileri kayıtlıdır. Ekip migren için cinsiyetler arasında niceliksel veya niteliksel farklılıklar olup, olmadığını, yani bazı tetikleyici genlerin sadece kadınlarda mı yoksa yalnızca erkeklerde mi bulunduğunu inceledi. İkizler öte yandan anne karnındaki hormon ortamının, daha sonraki migren oluşumunda hangi rolü oynadığıyla ilgili bilgiler de verdi. Bu örneğin, kız ve erkekten oluşan aynı yaştaki ikizlerin karşılaştırılmasıyla belirlenebiliyor. Çünkü farklı cinsiyetlere sahip ikizlerde, bir çocuğun cinsellik hormonu diğerini etkileyebiliyor. Tamamen genetik açıdan bakıldığında kadın ve erkek arasında hiçbir fark yok. Verilere göre migren riskinde, kalıtımın payı cinsiyet fark etmeksizin yüzde 45 civarında. 'Kadın ve erkek arasında ne niceliksel ne de niteliksel genetik farklılıklar bulamadık' diyor bilim insanları. Ancak bu durum, araştırmacıların aditif ve aditif olmayan genetik faktörleri ayrı ayrı incelediklerinde değişiyor. Aditif olmayan faktörler, dominant olan ve tek başına bile migrene neden olabilen risk genleridir. Aditif faktörler ise ancak toplu olarak migren riskine katkıda bulunan genlerdi ki bu grupta araştırmacılar aradıklarını buldular: Cinsiyetler arasında önemli farklılıklar. Bu da kalıtsal migren riskinde hafif de olsa cinsiyetlere göre farklılıkların olduğunu gösteriyor. Böylece son araştırma, kalıtsal migren riski için bu tür farklılıkları gösteren ilk çalışma oldu. Ancak bunun arkasında hangi genetik faktörlerin yer aldığı henüz belirsiz. Analizler öte yandan ilginç bir sonucu daha ortaya çıkardı: İkizleri erkek olan kadınlarda migren daha sık görülüyor. Bu araştırmacıların hiç beklemediği bir sonuç oldu. Geçerli hipotezlere göre, yüksek migren riskinde kadınlarda daha yüksek olan östrojen seviyesi rol oynamakta. Bunun nedeni ise şu: Anne karnını erkek kardeş bulunduğunda hormonsal ortamı az da olsa erkekleştiriyor. Yüksek testosteron seviyesi de migrene karşı koruyucu olarak bilindiğinden, varlığı kız çocuğunun migren riskini de düşürmesi gerekiyordu. Oysa tam tersi, erkek kardeşin varlığının riski daha da artırdığı anlaşıldı. Bu nedenle sonuçlar bilim insanlarının tahmin ettiklerinin tam aksini söylüyor. Fakat yine de bunu açıklayabilecek fizyolojik süreçler var. Örneğin doğmamış kız bebeklerde anne testosteronu bir enzim tarafından östrojene dönüştürülüyor. Teorik olarak bu aynı zamanda ikiz erkek kardeşin testosteronu için de geçerli olabilir. 'Doğum öncesi testosteron etkisinin, kadın sistemini, östrojene daha duyarlı hale getirdiği de düşünülebilir' diye açıklıyor araştırmacılar. Diğer bir açıklamayı ise epigenetik getiriyor: Genetik etkinliği etkileyen, DNA kalıtım molekülündeki metil uzantıları. İkiz erkek kardeşi olan kadınlarda doğum öncesi erkek cinsiyet hormonlarının, DNA metilasyonunda kalıcı değişikliklere neden olduğuna dair kanıtlar var. Testosteronla ilgili bu değişikliklerden bazıları sinir sistemini de etkiliyor diyor araştırmacılar. Tüm bu bilgiler bir araya getirildiğinde, genlerin ve anne karnındaki ortamın bile kadınların migrene daha yatkın olmalarını gösteren ilk kanıtları sunuyor. Karşılaştırmalar öte yandan cinsiyet hormonunun, migren üzerinde ergenlikten sonra rol oynamadığını da ortaya koymuş oldu. Anlaşıldığı üzere doğu öncesi hormon ortamı da migren riski için önemli bir rol oynuyor ve bu ikiz olmayanlar için de geçerli diyor bilim insanları.


Küçük-ölçekli akıllı sistemler veya minyatür robotlar her geçen gün daha hassas, daha iyi iletişim kurabilen ve daha hareketli hale geliyor. Mikro-robotlar gözlerdeki oksijen miktarını ölçmekten sindirim sistemindeki hastalıkları teşhis etmeye veya insanların ulaşamadığı bölgelerde keşif yapmaktan çevre temizliğine dek çok sayıda uygulamada başarılı bir performans sergiliyor. Boyutları 1mm'den birkaç cm'ye kadar değişen mikro-botlar veya mikro-robotlar genel olarak minyatür robotlar olarak tanımlanır. Bu sistemler ancak ultra-küçük sistemlerin başarabilecekleri yeni uygulamalar için geliştirilmekte. Örneğin göze enjekte edilen 2 mm uzunluğunda oksijene duyarlı mikro-botlar, cerrahlara gerçek zamanlı oksijen miktarını bildiriyor; on yıldır kullanılmakta olan hap-kameralar ve robotik kapsül şeklindeki endoskopik tasarımlar sindirim sistemini hiç olmadığı kadar büyük bir hassasiyetle incelebiliyor; santimetre ölçeğindeki sürünebilen ve uçabilen mikro-botlar depremde çökmüş binalarda canlı arayışında kullanılıyor. Mikro-robotik, nanorobotik ile karıştırılmamalıdır. Nanorobotlar veya nano-botlar nanometre ölçeğindedir ve mikro-botların sahip olduğu sisteme bağlı görüntüleme/açma-kapatma/hissetme becerilerinden yoksundur. Nano ölçekteki moleküler makineler de nanorobotik kategorisi altında değerlendirilir. Mikro-botlar varlıklarını 20. yüzyılın son 10 yılında geliştirilen mikro-kontrolörlere ve silikon üzerinde minyatür mekanik sistemlere borçludur. Bu arada pek çok mikro-bot, sensörler dışında mekanik parçaları için silikondan yararlanmaz. Bir mikro-botun geliştirilmesinde karşılaşılan en büyük güçlük, çok sınırlı güç kaynağı kullanarak hareket becerisi kazandırmaktır. Mikro-botlar, hareket edebilmek için ya küçük ve çok hafif pil kaynağından yararlanabilirler, ya da çevredeki titreşim veya ışık enerjisi şeklindeki güçle beslenirler. Mikro-botlar şimdilerde güç kaynağı olarak biyolojik motorlardan da yararlanıyor. Bu biyolojik motorlara en güzel örnek kamçılı bir bakteri olan Serratia marcescens'dir. Bakteri, robotik cihazı hareket ettirmek için çevre sıvılardan kimyasal enerji çeker. Son yıllarda Wi-Fi gibi kablosuz bağlantılar sayesinde, mikro-robotların iletişim kapasitesi son derece artmıştır. Dolayısıyla diğer mikro-botlarla işbirliği içine girerek daha karmaşık görevlerin altından da başarıyla kalkabiliyorlar. Max Planck Enstitüsü Akıllı Sistemler Bölümü yöneticisi Prof. Dr. Metin Sitti, küçük-ölçekli fiziksel akıllı sistemler, gezgin mikro-robotlar, tıbbi ve doğadan esinlenen minyatür robotlar, mikro/nano-malzemeler ve mikro/nano-manipülasyon konularında dünya çapında ses getiren araştırmalar yapıyor ve bunların bazılarını halihazırda ürün haline getirmiş durumda. Öncelikle bu küçük-ölçekli sistemlerin dünyasını kısaca tanıttıktan sonra Prof. Sitti'nin dergimizin sorularına verdiği yanıtlara bir göz atalım. Doğa gibi karmaşık ve değişken ortamlarda çalışabilmek için biyolojik ve robotik sistemler metre/santimetre boyutlarından mikrometre boyutlarına kadar farklı ölçeklerde akıllılığa sahip olmak zorunda. Mikrometre boyutlarında hücreler ve mikroorganizmalar etrafını algılayıp, hareket edip, adaptasyon sağlayarak hayatta kalacak fonksiyonları gerçekleştirebilmekte. Milimetre boyutlarında böcekler, kertenkeleler ve diğer canlılar daha ileri algılama, hesaplama, hareket etme ve öğrenme yeteneğine sahip. Büyük ölçeklerde akıllı sistemlerle ilgili birçok ilerleme kat edildiği halde küçük ölçekli robotlarda ve biyolojik sistemlerde bilmediğimiz çok araştırma konusu var. Ayrıca akıllı küçük robotlar tıbbi uygulamalar gibi insanlık için çok önemli konularda çok ümit verici ve gerekli. Bu yüzlerden araştırmalarımda küçük-ölçekli akıllı sistemlere odaklanmış bulunmaktayım. Robotları küçük ölçeklerde üretip akıllı hale getirebilmek için makine, elektrik, biyomedikal ve bilgisayar mühendislikleriyle, temel bilimlerle , malzeme bilimleriyle ve tıbbi bilimlerle yakından işbirliği yapmaktayız. Yani çok disiplinlerarası bir araştırma konusu, çağımızdaki birçok araştırma konusu gibi. Geko'dan esinlenen yapıştırıcı tüyler konusunda 10 yıldan fazla bilimsel çalışmalar yaptık ve yapay tüyleri laboratuvarda ürettik. Sonuçlar çok olumlu ve 2009 yılında nanoGriptech adında startup şirketi kurdum Amerika'da ve bu şirket şu an bu malzemeyi ticari olarak üretmeye odaklanmış durumda. nanoGriptech, Geko'dan esinlenen yeni yapıştırıcı mikro tüyleri, Setex ürünü adı altında, önümüzdeki birkaç yılda piyasaya çıkaracak. Spor, giyim, robotik, araba, uzay ve tıbbi cihazlar gibi endüstri alanlarında bu yeni yapıştırıcı çok yenilikçi radikal etkiler ve yeni ürünler yaratacak. Bu ürün başarılı olduktan sonra ve araştırma sonuçlarımız yeterince olgunluğa ulaştığında önümüzdeki yıllarda tıbbi minyatür robotlarla ilgili startup şirketleri kurup bunları kliniklerde kullanılacak şekilde ürüne dönüştüreceğiz. Su an için mikro robotların çoğunu uzaktan kumanda edip öğrenme yeteneğini dışarıdan sağlıyoruz. Bu robotların algılamalarını da ya dışarıdan yapıyoruz ya da robotların üstüne hücreler yapıştırıp bu hücrelerin algılama yeteneğinden yararlanıyoruz. Tıbbi uygulamalarda çok sayıda mikro robotun kanser ve diğer hastalıklar için ilaçları hedefli bölgelere vermeleri için çalışıyoruz. Yeterli dozajda ilaç verebilmek ve uzaktan tıbbi görüntüleme yöntemleriyle robotları kolayca takip edebilmek için sürü halinde olmaları gerekiyor. Bu sürü halindeki robotları ya uzaktan manyetik alanlarla ya da akustik dalgalarla hareket ettirip yönlendiriyoruz ya da onlara yapışmış hareketli biyolojik hücreler sayesinde hareket ettirip uzaktan manyetik alanla yönlendiriyoruz. Çalışma konularımla ilgili olarak şu an tüm dünyada mikro robotik, akıllı sistemler, tıbbi cihazlar, biyoteknoloji, yapay zeka, yeni minyatür enerji kaynakları ve doğadan esinlenen ve yumuşak yeni malzemeler ve robotlar çok sıcak konular. Yakın zamanda bu konulara ilgi giderek daha da artacak. Koç Üniversitesi'nde Tıp Fakültesi ve Mühendislik Fakültesi'nde ve Boğaziçi Üniversitesi'nde Mühendislik Fakültesi'nde değişik gruplarla ortak çalışmalara başlıyoruz. Umarım böyle ortak çalışmalar Türkiye'deki diğer araştırma kurumlarıyla da mümkün olur. Ülkemizde başarılı çalışmalar yapan değerli birçok bilim insanımız ve araştırmacımız var. Ama ne yazık ki dışarıdan görülebilen Türkiye'deki başarılı çalışmaların sayısı var olan potansiyelle karşılaştırıldığında görece az. Daha ileri gelişmiş bir ülke düzeyine gelebilmemiz için bilime ve teknolojiye daha çok yatırım yapıp var olan altyapısal, sistemsel, maddi, insan kaynağı ve idari zorlukları ortadan kaldırıp dışarıdan görülebilen başarılı çalışmalarımızı çok daha fazla arttırmamız geleceğimiz için çok önemli. Bilimsel ortam farklılıkları görece az. En büyük farklılık olarak, Almanya'daki Max Planck Topluluğu dünyada çok özel bir sistem ve ABD'ye ve tüm diğer ülkelere göre temel ve uygulamalı araştırma konularında çok daha fazla miktarda, daha özgürce ve çok daha uzun vadeli araştırma maddi ve altyapı desteği veriyor. Ayrıca Avrupa'nın bilim, akademik ve sanat tarihi ABD'ye göre çok daha uzun ve derin ve bunun getirdiği olumlu bilim kültürü ve geleneği farklılıkları var. Fakat Avrupa'nın bu uzun ve derin bilim geleneği bazen ABD'ye göre yeniliklere uyum sağlamakta yavaş kalmasına neden olabiliyor. ABD, bilimsel araştırmalardaki genel liderliğini, köklü, uluslararası ve güçlü eğitim ve araştırma sistemiyle kolayca kimseye kaptıracağa benzemiyor. Ama son yıllarda dengeler yavaş yavaş değişiyor. Bir kere 15 yıldır ABD'deki bazı araştırma kurumları uluslararası araştırmacı istihdam etme konusunda daha çekimser. Öte yandan Çin, Hindistan, Avrupa ve diğer ülkelerdeki bilimsel ve ekonomik gelişmelere bağlı olarak birçok uluslararası araştırmacı kendi ülkesine geri dönmeye ve Avrupa'daki ve Çin'deki araştırma programlarına daha çok katılmaya başladı. Dolayısıyla uzun vadede gözle görülür değişmeler olabilir. Bu yazı HBT'nin 72. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanoğlu çeyrek yüzyılda iki dev genom projesini gerçekleştirmiştir. Bunlardan ilki olan 'İnsan Genom Projesi'nin 13 yılda (1990 2003) tamamlanmasının ardından, bilim insanları gözlerini bir başka büyük genom projesine çevirmiştir. Bu ikinci genom projesi, Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Sağlık Enstitüsü tarafından 2008 yılında 200 bilim insanı ve 80 Enstitünün katılımı ile başlatılan ve sağlıklı erişkinlerde 18 farklı vücut bölgesinin incelendiği 'İnsan Mikrobiyom Projesi ' olarak adlandırılmıştır. 2015 yılında tamamlanan, ABD, bazı Avrupa ve Asya Ülkelerini de kapsayan ve dünya çapında disiplinler arası bir araştırma olan ve İnsan Mikrobiyom Projesi'inde, mikropların 16S ribozomal RNA genleri hedeflenmiş ve metagenomik yaklaşımla tüm mikrobiyal genom tanımlanmıştır. Mikrobiyom tanımı ilk olarak ABD'li ve Nobel Ödüllü moleküler biyolog Joshua Lederberg tarafından 2001 yılında yapılmıştır ve insan vücudunda yaşayan trilyonlarca bakteri, arkea, mikroökaryot ve virüs gibi mikrop topluluklarına ait gen, gen ürünleri ve biyomoleküllerin tamamını ifade etmektedir. Farklı kişilerde ve farklı vücut bölgelerindeki mikrobiyomda, mikrop türleri ve miktarları açısından farklılıklar vardır. Örneğin bağırsağı kolonize eden mikropların ağız, deri ve diğer vücut bölgelerinden farklı olması gibi. Bu farklılıklar, metabolik kapasiteyi ve mikrobiyomunun fonksiyonunlarını etkilemektedir. İnsan vücudundaki hücre sayısı yaklaşık 100 trilyondur. İnsan Genom Projesinin tamamlanması sonucunda, insan DNA'sında 23.000'den fazla protein kodlayan genin varlığı ve bu genlerin yaklaşık 3 milyar nükleotid sekansını tanımladığı saptanmıştır. İnsan Mikrobiyom Projesi ile mikrobiyotadaki mikroorganizma sayısının, insan hücre sayısına göre 10 kattan daha fazla olduğu (10:1), yani her bir insan hücresine karşı 10 mikrobiyal hücre bulunduğu; mikrobiyal genomun ise, insan genomunun 300 katından daha fazla olduğu açıklanmıştır. Böylesine büyük bir mikrobiyal genetik materyal, vücudumuzdaki genler ile sürekli etkileşim halindedir. Kor mikrobiyom, insanların özel vücut bölgelerinde ortak olarak paylaşılan mikrop türlerini içerir ve mikrop türü ve sayısı çok fazladır. Kişiye özgün çeşitlilik gösteren sekonder mikrobiyom ise daha az sayıda mikrop ve çeşitlilik göstermektedir. Bu mikrop popülasyonları kendi aralarında bir denge halinde ve insan konakları ile simbiyotik olarak yaşamakta; normal metabolik fonksiyonları sağlamakta, doğal bağışıklığı uyarmakta ve bağışıklık aktivitelerinin esas fonksiyonlarını düzenlemekte, deri ve mukoza yüzeylerine istenmeyen patojenlerin kolonizasyonunu önlemektedir. Örneğin bağırsak mikrobiyotasının bağışıklıktaki rolü şöyle açıklanmaktadır; mikrobiyota müsin ve immunoglobulin A üretimini ve antimikrobiyal peptitleri uyararak doğal bağışıklığı ve enflamatuvar hücrelerin gelişimini başlatmakta, epitelyal direnci ve İntelökin-1 üretimini artıran İntelökin-22 ekspresyonunu uyarmaktadır. Beslenme şekli ve bozuklukları, antibiyotik kullanımı, yaşam şekli, hijyenik koşullar gibi nedenlere bağlı olarak mikrobiyotadaki mikroorganizmalar arasındaki denge bozulmakta ve buna bağlı olarak çeşitli hastalıklar ortaya çıkmaktadır. Geniş spektrumlu antibiyotiklerin kullanımına bağlı olarak baskılanan barsak mikrobiyotasında Clostridium difficile denilen bakteri aşırı miktarda çoğalmakta ve enterotoksinler oluşturmaktadır. Bu durum kolonun enflamasyonuna neden olmaktadır. Diğer bir kolon hastalığı olan ülseratif kolit, müsini parçalayan sülfatazları oluşturan bakteri miktarlarının artmasına bağlıdır; bu artış koruyucu bağırsak mukozasının parçalanmasına ve enflamatuvar yanıtın uyarılmasına neden olmaktadır. Crohn hastalığının da benzer bir mekanizma ile geliştiği bildirilmektedir. Obez ve tip 2 diyabetli hastalarda da disbiyozis oluşmakta, barsakta bulunan Bacteriodetes grubu bakterilerin artmasına karşın Firmicutes grubu azalmakta; Prevotella genusu artarak Bifidobacterium miktarındaki azalmaktadır. Yapılan araştırmalar 'İkinci beyin' olarak da adlandırılan bağırsak mikrobiyomundaki değişikliklerin, otizm, kronik ağrı, stres, depresyon ve Parkinson hastalığının da içinde bulunduğu çok geniş nörolojik ve psikolojik bir etki alanına sahip olduğunu göstermektedir. Fizyolojik ve psikolojik stres, bakterilerin aşırı üremesini sağlayarak disbiyozis oluşturmakta ve intestinal geçirgenliği arttırarak enflamasyonu başlatmaktadır. Depresyonda Lactobacillus farciminis gibi probiyotik bakteriler barsak bariyerindeki sızmayı engelleyip, barsak-beyin ekseninde rol oynayan stres bağımlı moleküllerin etkilerini tersine çevirmektedir. Diğer taraftan Lactobacillus helveticus anksiyete benzeri davranışların etkilerinin azaltılmasında ve serum kortizol seviyesisinin düşmesinde rol oynamaktadır. Stres ve onunla ilişkili olan hipotalamus-hipofiz-adrenal ekseni barsak mikrobiyotasının kompozisyonunu etkilemektedir. Bugün bilinen diğer bir gerçek ise birçok mikroorganizmanın sinir sisteminin önemli bileşikleri olan nörotransmitter ve nöromodülatör bileşiklerini sentezliyor olabilmesidir. Lactobacillus ve Bifidobacterium cinsi GABA; Escherichia ve Bacillus cinsi noradrenalin; Candida, Streptococcus ve Enterococcus cinsi serotonin; Bacillus cinsi dopamin ve Lactobacillus cinsi ise asetilkolin sentezlemektedir. Bu bileşikler bağırsak epitel hücrelerini indüklemekte ve buradan salınan moleküller nöral sinyal götüren aksonları direkt veya ikincil mekanizmalarla etkilemektedir. Mikrobiyotanın disbiyozisi ve intestinal bariyerin bozulması sonrası hemopoetik hücrelerle direkt teması kanserogenezisde enflamatuvar süreci başlatmaktadır. Enterococcus faecalis, enterotoksijenik Bacteroides fragilis, enteropatojenik Escherichia coli, Fusobacterium nucleatum'un kanserogenezisdeki rolü tanımlanmıştır. Mikrobiyota sadece lokal etki ile kanserogenezisi uyarmaz. Aynı zamanda tümör nekroz faktörü tarafından düzenlenen sistemik enflamasyon ve oksidatif stres ile uzak organlardaki kanserogenezise katkıda bulunmaktadır. Antibiyotik kullanımına bağlı olarak değişen mikrobiyota östrojen metabolizmasında değişimlere neden olarak meme kanseri gelişiminde risk faktörü olmaktadır. İnsan Mikrobiyom Projesi sayesinde içimizde var olan yepyeni bir dünya tüm ayrıntıları ile keşfedilmiş, in vitro koşullarda üretilebilen ve üretilemeyen binlerce mikrop türü ortaya çıkarılmıştır. Mikrobiyomun insan sağlığı için ne kadar önemli olduğunun yanısıra, mikrobiyomdaki değişikliklerin çok sayıdaki önemli hastalıklarlarla ilişkili olduğu saptanmıştır. Mikrobiyoma ulaşılması kolaydır ve insan genomuna yapılması mümkün olmayan değişiklikler mikrobiyom için uygulanabilmektedir. Örneğin fekal mikrobiyom transplantastonu bazı bağırsak ve bağırsak dışı hastalıklarda etkili bir tedavi girişimi olarak ve kabul edilmeye başlamıştır. Bu konularla ilgili araştırmalar tüm hızıyla devam etmektedir. - Murry PR, Rosenthal KS, Pfaller MA. Human Microbiome in Health and Disease. In Medical Microbiology p: 5-10, Eighth Edition. Philadelphia, 2016 by Saunders, an imprint of Elsevier Inc. - Khosravi A, Mazmanian S. Distruption of the gut microbiome as a risk factor for microbial infections, Curr Opin Microbiol 16: 221-227,2013 - Aagaard K, Luna RA, and Versalovic J. The Human Microbiome of Local Body Sites and Their Unique Biology. In Mandell, Douglas, And Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. p: 11-18, Eighth Edition. 2015 by Saunders, an imprint of Elsevier Inc. - Hoban, A. E., et al. (2016). Regulation of prefrontal cortex myelination by the microbiota. Transl. Psychiatry, DOI: 10.1038/tp.2016.42


Sosyal medyada dolaşan bir yazıda, sözde Hiroşima Üniversitesi'ndeki bir araştırmaya dayanılarak Japon hükümetinin mikrodalga fırınların insana etkilerinin 1945'de Japonya'da atılan atom bombalarının insanda kanser yapma etkisinden çok daha fazla olduğu gerekçesiyle 2019 yılı sonuna kadar yasaklanacağı ve buna uymayanların 5-15 yıl arasında cezalandırılacağı yer alınca bir çok kişinin buna inandığı söyleniyor. Sonradan bu yazının asılsız olduğu, Japon hükümetinin böyle bir karar almadığı, açıklandı ama mikrodalga fırınlarla ilgili kafalarda sorular oluştu ve hatta bize de sorular gelmeye başladı. Bu nedenle biz bu yazımızda bu konuyu biraz ayrıntılarıyla açıklamaya çalışacağız. Mutfak fırınlarında kullanılan mikrodalgalar frekansındaki Elektro Manyetik radyasyonun, radyoaktif maddelerden yayınlanan çok daha girici alfa, beta ve gama iyonlayıcı radyasyonlarıyla bir ilgisi bulunmuyor. Bu nedenle bunlar birbirlerine karıştırılmamalı. Fırınlardaki besinlerin radyoaktif olmaları ya da radyasyon yaymaları da söz konusu değil (Ayrıntılı bilgiler için bkz./6/). Mikrodalgaların besinleri çabuk ısıtma ve pişirme özelliğini ilk kez ABD'li Percy Spencer 1940'lı yıllarda, radar sistemleri için vakum tüpleriyle mikrodalga üretirken, cebindeki çukulatanın eridiğini gördüğünde, rastgele, buluyor. İlk okuldan diploma almadan 12 yaşında ayrılarak çalışmaya başlayan, kendi kendini yetiştiren ve meslek yaşamında 150 patent alan Spencer, daha sonra çeşitli besinleri mikrodalgalara tutarak deneyler yapıyor. Sonunda, aşırı büyüklükteki ilk mikrodalga fırın 1947 yılında 5000 dolar fiyatla piyasaya çıkıyor ve bir lokantaya konuyor. Bugün neredeyse her evde bulunan mikrodalga fırınların masa üstüne de konabilen çok daha küçük modellerinin çok daha ucuza satıldığını biliyoruz. İçinde su bulunan maddeler örneğin besinler, vücut dokuları, sıvılar mıkrodalgaların enerjilerini soğurup ısıya dönüştürüyorlar. Bir mikrodalga fırın, bunu üreten şirketin kullanım kılavuzuna göre çalıştırıldığında güvenli olmakla birlikte bazı önlemlerin alınması yararlı olabiliyor. Fırınlarda mikrodalgalar ancak fırının kapısı kapatılıp, şalteri çevrildiğinde ve çalıştığı sürece ortaya çıkıyor ve mikrodalgalar fırın içinde kalıyor. Fırının kapısının sıkıca kapandığı kontrol edilmeli ve kapı iç çevresinin bozuk olmamasına, temiz olmasına da dikkat edilmelidir. Fırının mikrodalga kaçağı, uluslararası standartlara göre sınırlanmış olup, genellikle çok azdır. Bununla ilgili Dünya Sağlık Örgütü Sınır Değeri , fırından 5 cm uzaklıkta 50 Watt/m2 dir. Yapılan ölçümler, ortalama olarak, fırından 50 cm uzaklıktaki değerin, 5 cm uzağı için geçerli olan sınır değerin sadece %1'i kadar olduğunu gösteriyor. Buradan, bir mikrodalga fırının, uzun süre çok yakınında durulmadıkça, vücuda olumsuz bir etkisi beklenmiyor. Epey eski, çok kirli ve hasarlı bir fırının, örneğin kapağı yerine iyice oturmuyorsa, kullanılmaması, servisine bildirilerek onarılması ya da yenilenmesi gerekir. Şekil 3'deki bir aletle, mikrodalga fırınlar çalışırken 1-2 m uzağında yaptığımız ölçümler yukarıdaki sınır değerin çok altında kalındığını göstermiştir. Fırının kapağı açıldığında EM radyasyonun üretilip yayılması anında kesiliyor. Bugüne kadar yapılan bilimsel araştırmalara göre sınır değerlerin altında kalındığında, mikrodalga fırınlardaki az miktarlardaki kaçaklar nedeniyle insan sağlığına olumsuz bir etki beklenmiyor. Bu sonuç, hamileler ve küçük çocuklar için de geçerli olmasına rağmen, koruyucu bir önlem olarak hamilelerin ve çocukların fırın çalışırken çok yakınında kalmamaları öneriliyor /1/. Yeni fırınların zırhlama ve ilgili güvenlik önlemlerinin sağlanmasından fırınları üreten şirketler sorumlu. Bugüne kadar yapılan bilimsel araştırmalar mikrodalga fırınlarda ısıtılan ya da pişirilen besinlerin, normal mutfak fırınlarındakinden daha fazla zararlı olduğunu göstermemiştir. Ancak, mikrodalga fırınlarda, ısı yayılması besinlerin dış yüzeyinden iç yüzeyine doğru ardı sıra olmadığından, mikrodalga radyasyon besinin iç bölgelerine aniden girip, bir bölümünü ısıtırken, besinin diğer bazı bölümleri ısıtılmayabiliyor. Buralardaki zararlı mikro organizmalar öldürülemediğinden mikrodalga fırınlardaki besinler zararlı olabiliyor. Bunu önlemek için, besinlerin pişirilirken, ara sıra fırının durdurulup, besinin karıştırılması ya da besinlerin cinslerine göre ilgili kılavuzlardaki pişirilme sürelerine uyularak fırında daha uzun süre tutulmaları öneriliyor /2/. Mikrodalgalar içinde su olan maddelere enerjilerini aktarıp bunları ısıtırlarken, cam, seramik ve plastik maddelerden enerjilerini pek yitirmeden geçiyorlar, metallerden ise yansıyorlar. Bu nedenle mikrodalga fırınlarda metal kapalı kaplar kullanılmamalı. Üstü açık aluminyum folyelerde yiyecekler ısıtılabilir. Mikrodalga fırınların endüstride, büyük ölçeklerde, kağıt, tekstil, deri, şişe mantarları, kurşun kalem ve çiçeklerin kurutulması gibi daha birçok kullanım alanları da bulunuyor. Aşağıdaki Şekil 4, EM radyasyonu, çeşitli dalga boyu ve frekans aralıklarında adlarıyla birlikte gösteriyor. Görüldüğü gibi mikrodalgalar da güneş ışınları gibi, EM spektrumda yer alıyorlar, sadece dalga boyu ve frekans aralıkları farklı. Aslında 'mikrodalga' adından 'milyonda bir dalga' anlamı çıkarılabilirse de böyle olmayıp, gelişigüzel takılmış bir addır. Mikrodalgaların frekansları çok yüksek olup 100 Megahertz ile 1 Terahertz (=1000 Megahertz) arasındadır. Dalga boyları da 30 cm ile 1 mm arasında değişiyor ve bunlar Şekil 4'den de görüldüğü gibi Radyo Dalgaları denilen bölgede bulunuyorlar. Mikrodalgalar, TV, FM radyo, cep telefonları ve baz istasyonlarında, radarlarda ve daha başka yerlerde de kullanılıyor /2-5/. Mutfak fırınları çok çeşitli olmasına karşın bunlarda kullanılan mikrodalgaların frekansı 2,45 Giga Hertz (2,45 milyar Hertz) ve dalga boyları da 12 cm. Bugünkü mikrodalga mutfak fırınları 100 ile 1300 Watt arasındaki bir elektrik güçte çalışıyorlar. Fırında bulunan Magnetron adındaki alette , bu gücün bir miktarı kullanılarak, mikrodalga frekansında EM radyasyon üretiyor (Şekil 5). Mikrodalgalar, ısıtılan bir katot telinden yayılan elektronların, magnetronda bulunan mıknatısların yarattığı manyetik alanla etkileşmesi sonucu üretiliyor (Şekil 6). Mikrodalgalar endüksiyonla fırın içinde alternatif bir elektrik alan yaratıyorlar. Fırına konan bir besinin içindeki su molekülleri, bir ucu biraz artı, diğer ucu da biraz eksi elektrik yüklü, iki kutuplu bir pusula iğnesi gibi, zaten kararsız titreşirlerken, mikrodalgaların endüksiyonla ürettiği değişken elektrik alandan aldıkları enerjiyle titreşimleri son derecede artıyor. Moleküllerin artan aşırı hareketleriyle, ya da kinetik enerjileriyle, birbirleriyle çarpışmaları ve sürtünmeleri artıyor ve kinetik enerjinin ısı enerjisine böylece dönüşümüyle besin ısıtılmış ya da daha uzun süre fırında tutularak pişirilmiş oluyor. Fırının tavanındaki, mikrodalgaları yansıtıp dağıtan, pervane (Şekil 5) ile yemeğin konduğu alttaki döner tabla, mikrodalgaların besinin her yerine ulaşarak ısı enerjisinin homojen dağılmasına yardımcı oluyor. Mikrodalga fırında pişirilen yemeklerde ısı yayılması homojen olmadığından, yemeğin bazı bölümlerinde zararlı mikro organizmalar öldürülmemiş olabiliyor. Bunu önlemek için pişirilme sırasında, karıştırılabilecek yemeklerde, fırının durdurularak, yemeğin karıştırılması ve yemek pişirildikten sonra da bir kaç dakika beklenmesi ısının yayılarak mikro organizmaların öldürülmesini sağlayabiliyor. Bugüne kadar yapılan bilimsel araştırmalar, bakımlı ve kullanım kılavuzuna uyularak çalıştırılan fırınlardaki mikrodalgaların, gerek besinlere etkileri, gerekse fırından kaçaklar sonucu vücuda zararlı olabileceğini kanıtlamaktan uzaktır /1,2/.


Uçuşup duran polenler kimimiz için kabus olabilir. Ancak bu toz bulutları ekolojinin sağlığı için büyük önem taşıyor. Polenlerin dünyasına giriyor; tarih boyunca hem insan hem de diğer canlıları nasıl etkilediğine bakıyoruz. Martın sonu bahar. Rengarenk açan bahar çiçekleri, baharı müjdeliyor. Ancak milyonlarca insan için bir kabusun da başlangıcı. Çünkü bahar mevsimi, alerji ve astım mevsimi demek. Kaşıntılı ve sulu gözler, hapşırma, burun akıntısı; öksürük ve hırıltı, vücudun polenlere verdiği aşırı reaksiyonlar olarak karşımıza çıkıyor. Her baharda ağaçlar ve çimler, rüzgarı ve böcekleri kullanarak çoğalmak amacıyla havaya milyarlarca polen granülü salıyor. Her şey hayatta kalmakla ilgili; zira daha fazla polen salmak bitkilerin hayatta kalma şansını artırıyor. Avustralya'daki Adelaide Üniversitesi'nde bitkiler üzerine çalışan moleküler genetikçi Deborah Devis, alerjisi olanlar tarafından Bitkiler bizi öldürmeye mi çalışıyorlar? sorusuyla sıklıkla karşılaştığını söylüyor. Devis çimler, ağaçlar ve hatta yosunlar tarafından etrafa saçılan polenlerin insanların günlerce hapşırmasına, gözlerinin şişmesine ve sulanmasına neden olmasını polen proteinlerine bağlıyor. Devis, bitkilerin sadece hayatta kalma güdüsüyle polen saçtıklarını ifade ediyor: Çoğu durumda, diyor, bitki sağlığı için alerjen proteinleri kesinlikle şarttır. Polenlerin bitkilerin çoğalmasını sağlamasının yanı sıra ekolojik açıdan besin kaynağı rolü de var. Sözgelimi polen, bal arılarının gelişimleri, üremeleri ve kovandaki faaliyetlerini sürdürebilmeleri için gerekli bir besin. Ayrıca çeşitli böceklerin, kuşların, yarasaların ve diğer bazı memelilerin de poleni sindirebildiği ve beslenmelerinde kullandıkları biliniyor. Bu fenomenin nedenini anlamak için bitkilerle ilgili bazı temel bilgilerimizi tazelemek yararlı olacaktır: Bal arılarının bir çiçekten diğerine polen transfer etmesi, 1750'li yıllarda Arthur Dobbs tarafından keşfedildi. Bitki fizyolojisine dayanan bilgilere göre, yüksek yapılı bitkilerde çiçek; çanak yaprak, taç yaprak, dişi ve erkek organlardan oluşuyor. Erkek organlar , filament ve onların ucundaki anterlerden meydana geliyor. Polenler, anterler üzerinde bulunan polen kesecikleri içerisinde gelişmelerini tamamlıyor ve tozlaşmayı sağlamak üzere anterlerin açılmasıyla serbest kalıyor. Salınan bir polen tanesinin görevi, erkek hücrelerini çiçeklerin dişi kısımlarına taşımak. Aslına bakılırsa bu çok zor bir iş. Ancak evrim sayesinde polenler, güçlü bir yapıya sahip. Londra'daki Kew Bahçeleri'nden Hannah Banks, Bir polen tanesinin dış katı, binlerce yıl sürebilen olağanüstü sert polen sporunu içerir. diyor. Sağlıklı bir polen tanesi, bir çiçeğin dişi kısmına indiğinde, bitkinin yumurtasını döllemek için tahıldan bir tüp, dişi dokuya doğru yarışmaya başlıyor. Devis, rüzgarla taşınan polenlerin özellikle rekabetçi olduğunu söylüyor. Hücre çekirdeğiyle tüm yaşam formlarında bir aşamada ortaya çıkan profilinler, alerjenler içeren bir grup bitki proteini olarak biliniyor; bu proteinler, bitkilerin çoğalması için çok önemli. Kısacası bitkiler, çoğalmak için profilinlere ihtiyaç duyuyor. Devis, polen proteinlerinin bitkiler için önemine vurgu yapıyor. Diğer bir alerji kaynağı ise hücre duvarlarını gevşeten, böylece bir polen tüpünün yumurtalığa doğru itilmesini kolaylaştıran, expansins adı verilen polen proteinleri. Bitkilerin faydalı buldukları diğer polen protein grupları da insanlarda alerjenleri tetikleyebiliyor. Finlandiya'daki Turku Üniversitesi'nden aerobiyolog Annika Saarto, bitkilerin stres tepkilerinde aktif olan proteinlerin veya bir hücrenin kalsiyum kullanımının insan için alerjik olabileceğini belirtiyor. Ancak bu proteinler, insanlarda alerjiye neden oluyor. Güney Kore'deki Pusan Üniversitesi'nden araştırmacılar, 2018'de profilinlerin insanlarda alerjik cilt reaksiyonları tetikleyebilen bir profiline sahip olduklarını ve farelerde soluk yolu iltihabına bile neden olabileceğini buldular. Ohio State Üniversitesi'nden pediatrik bir alerji-immünolog olan Dr. Kara Wada, baharın başlangıcıyla birlikte yüzlerce hastayı mevsimsel alerji ve astım semptomları nedeniyle tedavi ettiğini söylüyor. Sezon boyunca acı çekiyorsanız, yalnız olmadığınızı bilin. diyen Wada, bu hastalığın tarihi bir geçmişi olduğunu ama modern zamanlarda, tıp biliminin, bu semptomları azaltma ve tedavi etmeye yardımcı olacak uygulamaları geliştirmiş olduğunu söylüyor. Fosilleşmiş polen granülleri numunelerinin, dinozorlardan da önce, neandertallerde tespit edildiği biliniyor. Sinüs ve astım semptomları ve tedavileri ise tarih boyunca birçok kaynakta yer alıyor. Örneğin, 5.000 yıldan fazla bir süre önce, Çin, at kuyruğu bitkisinin meyvesini, tıkanıklığı gidermek ve sonbaharda insanları etkileyen bir durum olan bitki ateşi ile ilişkili mukoza üretimini azaltmak için kullanıyordu. Mısır'da ise M.Ö. 1650 yıllarında yazılmış olan Papirüs Ebers, bal, hurma, ardıç ve bira da dahil olmak üzere öksürük veya solunum zorluğu için 20'den fazla tedavi öneriyordu. Kolomb, Yeni Dünya'ya ayak bastığında ise Orta ve Güney Amerika'daki yerli nüfus Brezilya'da balgam söktürücü ve emetik özellikleri olan balzamı ve bugün halen bazı soğuk ilaçlarda kullanılan bir kök olan ipecacuanha'yı kullanıyordu. İnkalar tarafından tıbbi olarak kullanılan koka ve tütün yaprakları da daha sonra alerji ve astım tedavisi için ek deneyler yapmak üzere Avrupa'ya ihraç edilecekti. Örneklerden de anlaşılacağı üzere tarihte tedaviler önerilmiş ama onlara neyin sebep olduğu bilinmiyordu. Çocukluğundan beri yaz nezaketinden mustarip olan John Bostock (1772 1846), tıp camiasındaki tepkisizliğe rağmen, çalışmalarına devam edecekti. İlk ve ikinci yayınları arasındaki dokuz yıl içinde, mevsimsel alerji semptomlarıyla uyumlu olan 28 vakanın, o sırada durumun prevalansını belki de daha düşük gösterdiğini ortaya koydu. Soyluların ve ayrıcalıklı sınıfların mevsimsel alerjilerden daha fazla etkilendiğini belirtti. Bunun zenginlik, kültür ve iç mekan yaşamının bir sonucu olduğu düşünüyordu. Artan hava kirliliğine maruz kalma, açık havada daha az zaman geçirme, artan polen sayısı ve iyileştirilmiş hijyen gibi nedenlerle birlikte toplumsal değişiklikler, bugün görmeye devam ettiğimiz alerji prevalansının artmasına katkıda bulunuyordu. Ayrıca, belirli bakteri ve enfeksiyonlara kısmen maruz kalmanın, alerjik ve otoimmün hastalıklarda artışa yol açabileceğini belirten hijyen hipotezinin oluşturulmasına yardımcı oluyordu. O zamanki mevsimsel belirtilerin kaynağının da saman kokusundan kaynaklandığı düşünülüyordu. Bu, saman nezlesi teriminin kullanılmasına yol açıyordu. Bostock bunun yerine, tekrar eden semptomların yaz sıcağında tetiklendiğinden şüpheleniyordu, çünkü semptomları, yazı kıyıda geçirdiği zaman artıyordu. Daha sonra, soyluların ve aristokratların, rahatsız edici semptomlardan kaçınmak için kıyı veya dağ tatil yerlerinde alerji mevsimi geçirmeleri yaygınlaşıyordu. Metodik çalışma ve kendi kendine deneyimler yoluyla, Dr. Charles Blackley (1820-1900), polenlerin alerji semptomları için suçlu olduğunu tespit etti. Çeşitli polenleri topladı, tanımladı, tarif etti. Alerjik özelliklerini ise gözlerine sürterek ya da derisini çizerek belirledi. Daha sonra hangilerinin kızarıklık ve kaşıntı ile sonuçlandığını buldu. Bu teknik, bugün alerji uzmanları tarafından da testlerde kullanılıyor. Aşılama ile ilgili keşiflerden ilham alan Dr Leonard Noon ve John Freeman, 1900'lerin başlarında alerjik hastaları duyarsızlaştırma çabasıyla enjeksiyon için polen özü dozları hazırlayacaktı. Alerji immünoterapisi adı verilen ve ayrıca alerji aşısı olarak da bilinen bu etkili tedavi günümüzde halen kullanılıyor. Antihistaminikler ise ilk kez 1940'larda kullanılacaktı. Günümüzde kullanılan ve daha az yan etkiye sahip olan formülasyonlar ise yalnızca 1980'lerden beri mevcut. Mevsimsel alerji ve alerjik astım, bugün dünya nüfusunun %10-30'unu etkiliyor. Daha yüksek sıcaklıklar ve artan karbondioksit seviyeleri ile beslenen polen mevsimlerinin daha uzun olduğu biliniyor. Pek çok uzman, iklim değişikliği nedeniyle önümüzdeki yıllarda bunun daha da kötüleşeceğine inanıyor.


Dünyada olduğu gibi ülkemizde de son yıllarda çeşitli hastalıkların tedavisinde alternatif tedavi yöntemlerine ilgi artmıştır ve giderek artmaya devam etmektedir. Özellikle dünyada ikinci sıklıkta ölüme neden olan kanserin modern tıbbın kabul ettiği kemoterapi & radyoterapi, cerrahi uygulamaların çok az kanserde tam iyileşme sağlaması, bir çok ölümcül kanserde hala geçerli bir tedavi yönteminin olmayışı, alternatif tedavi arayışlarının güncel kalmasını sağlamıştır. Bu alternatif tedavi yöntemleri, bilimsel olarak birçok bakımdan test edilmiş ve kanıta dayalı olarak kabul edilse de hala bazı önemli tereddütleri içermektedir ve birçok yönüyle yetersiz kalmaları nedeniyle uygulayıcıları ve hastaları tam olarak rahatlatamamaktadırlar. Alternatif tıp uygulamalarının ne kadar işe yaradığı ile ilgili hala çok sayıda belirsizlik olması nedeniyle bilim insanları tarafından kabul edilmeleri zor olmaktadır. İş böyle olunca da tamamiyle olmasa da bu alan yetkisiz, bilgisiz, belki art niyetli kişilerin eline terk edilmiş durumdadır. Hukuki alt yapısı yeteri kadar oturmadığı için bu durumun doğurduğu toplumsal sorunun, sorunun kendisinden daha büyük olduğu bir gerçektir. Bilimsel temelli alternatif tıp yöntemleri olarak aşağıdaki bazı örnekleri verebiliriz. Nöral Terapi, Hipnoz, Akupunktur, Refleksoloji, Mezoterapi, Manyetik Alan Tedavisi, Manuel Terapi, Kinezioloji, Fitoterapi, Homeopati, Oksijen, solunum ve ozon terapisi. Her biri bilimsel olarak tam açıklanamamış farklı çalışma prensibine dayandırılmaktadır. Bazılarının çalışma prensibi şu şekilde ifade edilmeye çalışılmıştır. Akupunktur: Vücutta anatomik karşılığı da olan noktalara batırılan iğnelerle bedenin enerji akışını düzenler. Dünya Sağlık Örgütü bir çok hastalıkta kullanılabilirliğini kabul etmiştir. Nöral terapi: Nöral terapinin ise cilde yapılan kısa etkili lokal anestezik iğnelerin bedenin birbiriyle iletişim halinde olan sistemini düzelttiğine inanılır. Bilimsel olarak ispatlanmamıştır ancak beyin tabanlı bir düzenleyici mekanizmayı içerdiği düşünülmektedir. Fitoterapi: Binlerce yıllık deneyimle biriktirilen bilgiler ışığında insanların kullandığı bitkilerin, bilimsel düzeyde etkilerinin tanımlanarak tedaviye dahil olmasıdır. Günümüzde popülaritesi gittikçe artmaktadır. Ancak doğal ürünlerle tedavi konusu bilim insanları ve geleneksel tedavi ile uğraşanları karşı karşıya getiren bir konu olmaya devam etmektedir. Bu sorunun kökünden çözülmesinde üniversitelerin önemli bir görevi olduğunu düşünmekteyiz. Tarihten gelen tedavi edici bilgiler modern tıbbın gelişmesiyle tamamıyla bir kenara bırakılmasa da son on yıllara kadar bilim insanlarının fazlaca ilgi alanına girmemiştir. Ancak modern tıptan beklediğini bulamayan insanlık, son zamanlarda alternatif tedavi yöntemlerine ve doğal ürünlere ilgiyi artırmış ve bu sektör büyük bir ekonomik pazar haline gelmiştir. Bir kısım insanlar doğal ürünlerle tedaviyi modern tedaviye alternatif olarak kullanmakta beis görmemektedir. Geleneksel yöntemde doğal ürünün kendisi veya ekstraktları tedavi amaçlı kullanılırken modern teknoloji, ilaçları tek molekül düzeyine indirmiş ve standart bir üretim ve hedefe yönelik tedavi imkanı sağlayabilmiştir. Ancak özellikle kemoterapötik ilaçların yan etkilerinin fazla oluşu insanlarda doğal ürünlere olan ilgiyi canlı tutmaktadır. Bu şekilde halkta doğal ürünler zararsız, ilaçlar ise zararlıdır şeklinde doğru olmayan düşünceyi oluşturmuştur. Uzun deneyimler sonucu elde edilmiş bilgilerin bilim insanları tarafından modern deneylerle test edilmesi gerekmektedir. Toksik özellikleri araştırılmamış, optimizasyonu yapılmamış bitkisel ürünlerin doğal ürün adı altında sanki zararsızmış gibi gösterilip halk tarafından mucizevi bir karışım olarak kullanılması sağlık başta olmak üzere maddi ve manevi bir çok problemi de beraberinde getirdiği bir gerçektir. Bu tür ürünlerin yaygınlaşması maalesef bilimle uğraşanların kontrolü dışındadır ve maddi ve manevi suistimale açık bir alandır. Özellikle modern tıp tedavilerinin yetersiz kaldığı kanserin ilerlemiş evrelerinde ve umutsuz hastalıklarda insanlar bu ürünlere kurtarıcı olarak sarılmaktadır. Bu ürünlerin daha yaygın kullanım alanı bulmadan biyo özelliklerinin, toksisitesinin belirlenmesi ve bilimsel özelliklerinin araştırılması biz bilim insanlarına düşmektedir. Bu amaçla etik kurul onayı alarak daha önce yaptığımız bir hayvan deneyinde farelerde kanser oluşturduktan sonra piyasada kanser tedavisinde çok etkili olduğuna inanılan bir doğal ekstrakt kullanılmış ve belirgin bir düzelme sağlamadığı görülmüştür. Sadece kanserde değil, birçok endikasyonlar belirlenip bunlara etkili olabilecek bitkisel ekstraktlar test edilmelidir. Bitkisel kaynaklı ürünlerin özellikle doğu ülkelerinde yaygın kullanıldığı ve hatta dünyanın her yerinden bilimsel çalışmaların yapıldığı ve dergilerde yayımlandığı görülmektedir. Ancak bu çalışmalar büyük oranda invitro çalışmalar olup deney hayvanlarında ve insanda yapılan çalışma sayısı oldukça azdır. Üstelik bu çalışmalar bilimsel etkisi yüksek dergilerde yayımlanma imkanı bulamamaktadır. Her şeyden önce bu formüller önce canlı dışında test edilmeli ve iyi sonuç alınması durumunda hayvan deneyleri yapılmalıdır. Daha sonra insan kullanımına faz çalışmalarından sonra sunulmalıdır. İlaç üretiminin bir çok basamağı olduğu bilinen bir gerçektir ve bu tür ürünleri üretenlerin bu yollardan haberi olmadığı gibi maddi olarak da buna imkanları yetmemektedir. Üstelik bunu yapabilme bilgi, beceri ve yetkinlikten de uzaktırlar. Piyasada satılan bir çok ürünün Sağlık Bakanlığı'ndan izinli laboratuvarlarda toksisite çalışmaları yapılmaktadır, ancak bu çalışmaların dahi ürünlerin güvenli kullanımını sağlayamayacağı bir gerçektir. Birkaç çalışma ile ürünlerin ilaç gibi kullanılması söz konusu olmamalıdır. Bu amaçla birçok üniversitede araştırma laboratuvarı kurulmuş ve bitkisel ürünler araştırılmaktadır. İlaca dönüşme sürecinin bazı mevzuatlar gereği de zor olduğu göz önünde bulundurulursa, bu tür karışımların optimizasyon ve endikasyon çalışmalarının yapıldıktan sonra ilaca giden yolda diğer çalışmalarının yapılması daha uygun gözükmektedir. Ancak bu yollar da büsbütün kapalı değildir. Sonuç olarak modern tıbbın alternatif tedavi yöntemleriyle barışması söz konusu mu, sorusuna Evet demek durumundayız. Modern tıp, kontrolü eline almalı ve bu alanı yetersiz ve ard niyetli kişilere bırakmamalıdır. Bu şekilde geleneksel yöntemlerin modern tedavi yöntemleri ile karşılaştırmalı test edilmesi ile, yeni ve doğal ilaçların kullanıma sunulabileceğini düşünmekteyiz. Bu yazı HBT'nin 84. sayısında yayınlanmıştır.


Bilim insanları morfin yerine ağrı kesici olarak kullanılabilecek bir molekül geliştirdi. Yeni molekülün, bin yıllardan bu yana kullanılan uyuşturucu ilaç gibi yan etkileri de yok. Nature dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, yeni madde ne nefes darlığına yol açıyor ne de bağımlılık veya kabızlık yapıyor. Bu yan etkileri nedeniyle morfin alımı riskli sayılıyor. Nobel Kimya ödüllü (2012) araştırmacı Brian Kobilka , bilgisayarda üç milyon maddeyi inceleyerek bunların arasındaki en iyi ağrı kesici birleşimlerini elemiş. PZM21 olarak isimlendirilen molekül, beyinde ağrıları baskılayan bölgeyi etkinleştiriyor. Bu yapay madde morfine kıyasla daha uzun süre etkili. Morfin ve diğer ağrı kesicilere çabucak bağımlı olan fareler üzerinde gerçekleştirilen deneylerde yeni molekülün yan etkilere neden olmadığı görülmüş. Uzun süre etkili olan molekül nefes darlığını da ortadan kaldırıyor. Afyondan elde edilen morfin dört bin yıldan bu yana ağrı kesici olarak kullanılıyor ve modern tıptaki yerini de koruyor. Fakat riskli olduğu için bilim insanları on yıllardan bu yana özellikle de yan etkileri ortadan kaldıracak alternatifler üzerinde çalışıyordu. Son araştırmada ağrının baskılanmasıyla tetiklenen opioid reseptörlerine odaklanarak, reseptöre tutunan uygun molekülü buldular. Morfindeki gibi yan etkiler yapmaması için de molekülün beyindeki başka bir reseptöre tutunmaması gerekiyor. Bilim insanları yeni yöntemi "mükemmel ilacı doğru giden bir adım" olarak tanımlıyor. İlacın ilk önce insanlar üzerinde etkisinin ve tolere edilebilirliğinin öğrenilmesi gerekiyor.


Nörodejeneratif bir hastalık olan ve gizemini hala koruyan ALS üzerine yeni bir çalışma, ALS'nin mikrobiyotadaki değişikliklerle ilişkili olabileceğine işaret ediyor. Fareler üzerinde yapılan çalışmada, Akkermansia muciniphila adı verilen bakterinin hasta farelerin sağlık durumunu iyileştirdiği ve ömürlerini uzattığı belirtildi. Araştırmacılar, söz konusu etkiyi doğrulamak için çok daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunun altını çiziyor. İsrail'deki Weizmann Bilim Enstitüsü'nden Eran Elinav'ın yürüttüğü çalışmada ilk olarak, hasta farelerdeki bağırsak mikrobiyotasının güçlü antibiyotikler nedeniyle yok olmasının farelerin sağlık durumlarını kötüleştirdiği tespit edildi. Araştırmada, Akkermansia muciniphila'nın ürettiği nikotinamid molekülünün etkileri dikkat çekti. Bu molekülün verildiği farelerde hastalığın seyrinde belirgin iyileşmeler görüldüğünü ifade eden Elinav, mikrobiyotaları ailelerindeki sağlıklı bireylerininkilerle karşılaştırılan 37 ALS hastası kişide, nikotinamid seviyesinin düşük olduğunun tespit edildiğini belirtiyor. Elinav, çalışmanın henüz erken bir aşamada olduğunu, söz konusu ön bulguların hiçbir şekilde bir tedavi tavsiyesi olmadığını özellikle vurguluyor. İngiltere'deki Motor Nöron Hastalıkları Derneği'nin araştırma direktörü Brian Dickie, bağırsaklarımızdaki bakterilerin çeşitli nörolojik hastalıklarda rol oynayabileceğini işaret eden çalışmaların sayısında artış görüldüğünü ve beslenme düzeni ile egzersizin ALS ile muhtemel ilişkisini aydınlatmaya yönelik devam eden çalışmalar olduğunu belirtti.


mRNA teknolojisini Covid-19 aşılarıyla daha yakından tanıma fırsatını bulduk. Kanser aşısı için de test edilen bu yöntemden gelecekte kalp hastalarının da yararlanabilecek. Amerikalı araştırmacılar, bu teknolojinin kalp fibrozu tedavisinde kullanılabileceğini gösterdiler. Kalp fibrozu, kalp yetersizliğinin yaygın bir özelliğidir. Yeni yöntemin, CAR-T hücre tedavisiyle birleştirildiğinde farelerin kalp hasarlarını önemli ölçüde iyileştirdiği anlaşıldı. CAR-T hücre tedavisi birkaç yıldır kanser tıbbında uygulanıyor ve özellikle lösemi ve lenfoma tedavilerinde etkili olduğu biliniyor. Önce hastanın bağışıklık sisteminden T-hücreleri alınır. Bunlar, üzerlerinde belli başlı reseptörü taşıyacak şekilde genetik değişimden geçirilir. Kimerik antijen reseptörü olarak isimlendirilen bu reseptör, hastalara transfüzyon yoluyla geri aktarılır. Bedendeki CAR-T hücrelerinin, reseptörün yardımıyla kanser hücrelerini tespit edip, yok etmeleri beklenir. Aynı yöntemin kalp fibrozu gibi diğer hastalıklarda da kullanılabileceğini düşünen uzmanlar, bu yöntemi mRNA teknolojisiyle kombine ettiler. Bu durumda T-hücrelerine, istenen reseptörün yapı planı aktarılıyor. Bunlar bedende kendi kendine yani laboratuvarda işlemden geçirilmesine gerek kalmadan oluşuyorlar. Ve mRNA çok kısa ömürlü olduğu için de istenilen etki geçici. Analizler, intravenöz enjeksiyonun gerçekten de 48 saat sonra birçok T hücresini yeniden programladığını gösterdi. İki hafta sonra farelerde kalp fibrozu düzeldi ve organın boyutu ve işlevi normale döndü. Enjeksiyondan bir hafta sonra da araştırmacılar, hayvanların omuriliğinde fibroblastlara karşı yönlendirilen T hücrelerine dair herhangi bir kanıt bulamadılar. Uzmanlar insanlar üzerindeki ilk araştırmaların önümüzdeki beş yıl içinde başlamasını bekliyorlar. CAR-T hücre tedavisinden bağımsız olarak da mRNA teknolojisinin bir zaman sonra kalp-dolaşım hastalıklarında kullanılabileceği sanılıyor.


Bazı virüsler kanser gibi ağır hastalıklara neden olabilirler. Dünyada yaygın olan Epstein-Barr virüsü de bunlardan biri. Milyonlarca kan örneğinin incelenmesine dayanan son bir araştırma, bu virüsün Multiple Skleroz'dan da sorumlu olabileceğini gösterdi. İnsanların yüzde 90'ından fazlasına çocukluk döneminde Epstein-Barr virüsü bulaşır. Özellikle de yaşamın ilk yıllarında enfeksiyon hemen hemen hiç belirti göstermez. Gençler ve genç yetişkinlerde ise ateş, yorgunluk, boğaz ağrısı gibi öpücük hastalığı belirtileri görülür. Diğer herpes virüsleri gibi Epstein- Barr virüsleri de bedende kalıcı olur. 1960 yılında keşfedilen virüs, lenf düğümü kanseri gibi kanser hastalıklarıyla da ilişkilendiriliyor. Ayrıca kansere neden olan başka virüsler de biliniyor. Örneğin rahim ağız kanserine neden olan insan papiloma virüsüne karşı artık bir aşı var. Ama sadece kanser değil, diğer bazı ağır ve tedavisi olmayan bazı hastalıkların da virüs kaynaklı olabiliyor. Epstein-Barr virüsü kronik yorgunluk sendromunun olası bir nedeni olarak kabul edilir ki benzer bir bağlantı, şu sıralar SARS_CoV-2 ve Long Covid için de tartışılıyor. Epstein-Barr virüsünün Multiple Skleroz hastalığında da rolü olduğu uzun bir süredir tahmin ediliyordu. Science dergisinde yayımlanan son bir araştırma, birçok uzmana göre şimdiye kadar en kapsamlı kanıtları sunuyor. Araştırma çerçevesinde on milyondan fazla ABD ordusu çalışanından alınan kan örnekleri incelendi. Bu kişilere kariyerleri boyunca her yıl düzenli olarak kan örneği alınarak HIV testi yaptırılır. Harvard Halk Sağlığı Okulu'ndan Alberto Ascherio liderliğindeki araştırmacılar, incelemeler sonucunda profesyonel yaşamları boyunca, Multiple Skleroz tanısı konan 801 kişi tespit ettiler. Bununla birlikte Epstein-Barr virüslerinin gerçekten de neden veya tetikleyici olup olmadıkları henüz kesin olarak bilinmiyor. Ayrıca araştırma çerçevesinde semptom göstermeyen enfeksiyon ve öpücük hastalığı arasındaki fark da tam olarak açıklanamadı. Çünkü bilindiği kadar öpücük hastalığı MS riskini daha da artırmakta. Bazı uzmanlar ise araştırmanın gerçekten de bilinen risk faktörü için en kapsamlı kanıtlarını sunduğu ama yine de Epstein-Barr virüslerini MS'nin ana tetikleyicisi olarak gösterilemeyeceği görüşündeler. Son yirmi yılın verileri MS'nin sadece genetik olmadığını gösteriyor. MS uzmanlarına göre genler dışında, bir dizi çevresel faktör de etkili: D vitamini eksikliği, sigara içimi, çocukluk ve erken yetişkinlik döneminde şişmanlık, vardiyalı çalışma ve belli başlı bağırsak bakterileri gibi. Epstein-Barr virüsünü önlemek için en ideali bir aşı. Ancak şimdilik bu pek mümkün görünmüyor, ama en azından semptomlu süreci yani öpücük hastalığını aşıyla önlemek mümkün olabilir.


Virüsler evrimin başarılı bir modelidir. Mutasyonlar ve hızlı çoğalma yeteneği sayesinde yeni konakçılara sızarak, biyolojilerine en iyi şekilde uyum sağlayabiliyorlar. Bu stratejinin ne kadar etkili olduğunu korona pandemisi ve çok bulaşıcı olan Omikron varyantıyla öğrendik. Geçerli teoriye göre virüsler için mümkün olduğunca bulaşıcı olmak ama çabuk öldürmemek en avantajlısı. Oxford Üniversitesi'nde Chris Wymant ile çalışan ekip, Aids virüsü HI'nın da sanılandan çok daha fazla geliştiğini tespit ettiler. Bununla ilk kanıtlar, Avrupa ve Afrika'dan alınan virüs örneklerinin gen diziliminde bulundu. 17 HIV pozitif kişide daha önce bilinmeyen bir alt tip tespit edilmiş ve bu kişilerden on beşi Hollanda'dan. Araştırmacılar yeni virüs varyantı hakkında daha fazla bilgi toplayabilmek için Hollandalı HIV pozitif kişilerden aldıkları 6700 kan örneğini incelemişler ve bu şekilde yeni HI virüs varyantını taşıyan 92 kişi daha saptamışlar. Genetik analizler yeni alt tipin kalıtımında 509'dan fazla mutasyon taşıdığını ve proteinlerinde değişime uğramış 250 aminoasidin bulunduğunu göstermiş. VB olarak isimlendirilen HIV alt tip son derece ölümcül. Virüs çok hızlı çoğalıyor ve tedavi görmeyenlerde virüsün yükü 3,5 ila 5,5 misli artıyor. Bu da yeni HIV varyantının diğer alt tiplerden daha bulaşıcı olduğu anlamına geliyor. Korona virüsten farklı olarak bu HIV varyantı hava ve havada asılı parçacıklarla değil sadece beden sıvılarıyla bulaşıyor. Fakat yeni HIV varyantı aynı zamanda agresif de: Çünkü diğer varyantlara kıyasla CD4 savunma hücrelerini çok daha etkili bir şekilde bozuyor. Orta yaşlı erkeklerde bu yardımcı T hücrelerinin sayısını mikrolitre kan başına 350 hücre eşiğine ulaşması normalde 36 ay alırken, yeni VB alt tipi bunun için sadece dokuz aya ihtiyaç duyuyor. Hatta yaşlılarda bu süreç çok daha hızlı işliyor. Bu gruplarda daha virüsün teşhisi sırasında bile çok düşük CD4 değerleri tespit edilmiş. CD4 hücrelerinin mikrolitre başına 350 hücreye düşmesi halinde antiviral tedavi yapılmadığı taktirde hastada ağır enfeksiyon riski dolayısıyla da AİDS riski artar diyor araştırmacılar. Tedavi olmaksızın diğer varyantlarda AİDS'in oluşması altı ila yedi yıl sürerken, bu süre yeni varyantta sadece iki ila üç yıl sürüyor. Bununla birlikte yeni varyantın niçin daha bulaşıcı/ölümcül olduğu ve bunun temelinde hangi mekanizmaların yer aldığı henüz bilinmiyor. Virüs çok fazla mutasyon geçirdiği için sadece güncel verilerden yola çıkarak genetik nedeni bulmak zor diyor araştırmacılar. VB alt tipinin ne kadar yaygın olduğu bilinmiyorsa da analizler özellikle de Hollanda'da daha yaygın olduğunu gösteriyor. Virüs soyağacının rekonstrüksiyonuna göre araştırmacılar, VB alt tipinin 1980'li yılların sonunda ya da 1990'lı yılların başında Amsterdam'da ilk kez ortaya çıktığını tahmin ediyorlar. Mutasyona uğrayan virüs 2000'li yıllarda Hollanda'nın diğer bölgelerinde yayılmaya devam ettikten sonra 2013'te az da olsa azalmış. Ancak son veriler pek güvenilir değil diyor araştırmacılar. Araştırmacılar VB alt tipinin zaman içinde daha bulaşıcı ve öldürücü hale gelmesini ilginç buluyorlar. Çünkü geçerli olan teoriye göre bir virüsün bulaşıcılığı ve hasta edici etkisi pandemi sürecinde zayıflıyor. Ama VB alt tipi bu durumun programlanmış olmayabileceğini göstermiş oldu diyor araştırmacılar.