Adı: Sarah Al Amiri Bir kadın. Birleşik Arap Emirlikleri'nin Mars misyonunun başında. 33 yaşında. Göreve dört yıl önce 29 yaşında atandı. Bilgisayar mühendisi. Kariyerine mühendis olarak başladı ama uzay bilimlerine olan ilgisi onu BAE'nin İleri Bilim ve Teknoloji Enstitüsü bünyesindeki uzay teknolojilerine yöneltti. Burada, BAE'nin uzay uyduları üzerine çalıştı. 2016'da Bilim Konseyi'nin başına getirildi. 2017 yılından beri de kabinede İleri Bilimler Bakanı olarak görev yapıyor. Herhalde önümüzdeki günlerde harıl harıl uzaya gönderilecek bayan arayışları da başlar... Bilimi ve bilim dünyasını her fırsatta yanına değil de karşısına alan, tüm politikalarını bilimsel gerçekliklerden uzak şekilde oluşturan, üniversitelerin temel bilimler programlarını azaltan Erdoğan başkanlığındaki AKP iktidarının uzay müjdesini verdiği anlarda, Boğaziçi Üniversiteli gençler sadece ve sadece dayatılan atama rektörü kabul etmedikleri için sopalanıyor, tutuklanıyor, terörist ilan ediliyorlardı. Türkiye'nin en parlak, en zeki, başarılı gençlerinin sosyal medyada paylaştıkları videoda, Artık ülkemde dinlenmediğimi ve istenmediğimi düşünüyorum. Ülkem adına çok üzgünüm sözleri yürekleri dağlıyordu. Dolayısı ile uzay programı daha çok, gündem değiştirme çabası olarak algılandı haliyle.. Doğru yönetilemeyen ekonomik kriz, artan yoksulluk, işsizlik anketlere çoktan yansıdı. AKP'nin oyları düşüyor. Hayal tacirliği ve gündem değiştirmek için fırsat. Bir taşla iki kuş: Ülke içine, daha doğrusu kendi seçmenine, kararsızlara yeni bir gelecek hedefi. Dış dünyaya ise Ortadoğu'nun yeni yükselen gücü olarak gösterilen BAE'nin karşısına rakip olarak çıktığını göstermek. Önemli bir nokta. Hayal tacirliğini Türkiye uzayda bir halt edemez diye algılamayalım lütfen. Aman dikkat. Çünkü atılan adımlar yok değil. Örneğin, Türkiye'nin, son birkaç yılda yerel olarak üretilen drone ve roket teknolojisinde hızlı bir başarı elde etmesini küçümsemeyelim. Roketsan, geçen yıl kasım ayında uzaya bir sondaj roketini başarıyla test ederek fırlattığını duyurdu. Erdoğan geçen ay SpaceX'in CEO'su Elon Musk ile Türk şirketleriyle teknolojik işbirliği konusunda bir telefon görüşmesi yaptı. Aynı ay içerisinde yine SpaceX ile ortaklaşa, hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılacak yeni nesil Türksat 5A haberleşme uydusu fırlatıldı. Yani doğru ve gerçekçi hedef konulup o doğrultuda yeterli bütçe ve insan kaynağı bulunursa neden olmasın. Sorun Erdoğan ve Erdoğan AKP'sinin göstermelik bir seçim malzemesi yapmasında. 2023 yılı dediğimiz, iki yıl sonrası... Bilimden bir yandan uzaklaşırken bir yandan uzaya, Ay'a, Mars'a uzay aracı, astronot gönderemezsin.. BAE'nin Mars projesi, ülkedeki toplumsal normları yıkıyor olması açısından da önemli. Özellikle toplumsal cinsiyet eşitliği açısından ezber bozucu. Üstelik bir Arap ülkesi için. Bilim dergisi Nature'a göre BAE'nin Mars projesindeki kadın çalışan oranı yüzde 34. Hatta projenin bilimsel kanadında çalışan kadınların oranı yüzde 80. Bu yazı 12.02.2021 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayınlandı.


2200 yıl önceden bahsediyoruz! Avrupa henüz bilimde yaya iken, Babilliler bugünkü çağdaş gökbilimin temellerini atıyordu. Jüpiter'in hareketleri tabletlerde bulundu! Ayrıca geometri bilgisini de kullanmışlar. Londra'daki Britisch Museum'daki çivi yazılarını inceleyen Mathieu Ossendrijiver Babillilerin en azından Jüpiter'in yörüngesindeki hareketi geometri yardımıyla hesapladıklarını buldu. Bugüne dek bu tür hesaplamaların 14.yy'da yapıldığı ve eski Doğu'daki astronomların sadece aritmetik hesaplar yaptıkları sanılıyordu diyor Ossendrijiver, Science dergisinde. Araştırmacı, İ.Ö.350-50 yıllarına ait kil tabletlerini inceledi. Gerçi tabletlerde çizimler bulunmuyor ama metinlerde, alanı hesaplanan biçimin trapez olduğu anlaşılmakta. Babilli astronomların en azından zaman zaman geometriden yararlandıkları görüldü. Tabletler üzerinde Jüpiter'in yörüngesi üzerindeki pozisyon değişimi günden güne hesaplanarak, kaydedilmiş. Diğer gezegenler de kil tabletlere yazılmı mı bilinmiyor. Ama Babillilerin o zamanki koruyucu tanrıları Marduk idi ve Marduk'un da göksel göstergesi Jüpiter gezegeniydi. Bu nedenle Jüpiter'in hareketlerini izliyorlardı. Babilliler gezegenin devinimini izleme konusundaki ustalaştıkları anlaşılıyor. Babilli gökbilimciler tarihleri İ.Ö 350 ile İ.Ö 50 yılları arasında değişen küçük kil tabletler üzerindeki yazıtlardan yola çıkarak gezegenin izlediği yol ile ilgili değerlendirmelerde bulunuyorlardı. Babilli gökbilimcilerin Jüpiter'in geceleri gökyüzünde arka plandaki yıldızlara göre devinimini tanımlamada ileri düzeyde bir tür geometri ve trigonometriden yararlandıkları belirtiliyor. Bugüne dek bu türde bir matematiksel yöntem Babillilerden yaklaşık 15. yüzyıl sonra yaşayan Avrupalılara mal edilmekteydi. Science (29 Ocak 2016) dergisindeki makalesinde, Berlin Humboldt Üniversitesi profesörlerinden Mathieu Ossendrijver, Gerçekten de son derece şaşırtıcı bir bulgu bu. Zamana karşı hızın bir grafikle tanımlandığı bu hesaplama yöntemi oldukça çağdaş bir yöntem, diyor. Başka dört tablet üzerindeki matematiksel hesaplamalar, Babillilerin böyle bir grafik eğrisinin altındaki alanın yol alınan uzaklığı temsil ettiğinin ayırdında olduklarını gösteriyor. New York Üniversitesi Antik Dünya Araştırma Enstitüsü profesörlerinden Alexander Jones, New York Times'a verdiği demeçte, Kanımca bu olağanüstü bir buluş. Metin bunu açıkça gözler önüne seriyor, diyor. Babil, Irak sınırları içinde Bağdat'ın güneyinde bulunuyor. Ticaret ve bilimin merkezlerinden, son derece gelişmiş büyük bir kentti. İ.Ö 1800-1600 yılları arasında yaşayan erken dönem Babilli matematikçiler, örneğin, bir yamuğun alanını hesaplamayı, dahası bir yamuğu, alanları eşit iki küçük yamuğa bölmeyi bile biliyorlardı. Babilliler matematiksel becerilerinden çoğunlukla, bir arazinin büyüklüğünü hesaplamak gibi, günlük sıradan işlemlerde yararlanıyorlardı. Ancak daha geç döneme ait Babil tabletlerinde gökbilimsel gözlemlerle ilgili birtakım yamuk hesaplamaları olduğu görülüyor. 1950'lerde Avusturya kökenli Amerikalı matematikçi ve bilim tarihçisi Otto. E. Neugebauer bu tabletlerden ikisindeki metinleri çözdü. Ossendrijver da son araştırmasında iki tableti daha çözdü. Ne var ki, Babilli gökbilimcilerin neyin hesaplamasını yaptıkları konusu yine de açıklığa kavuşturulamadı. Geçtiğimiz yıl Ossendrijver'i ziyaret eden bir kişi ona şimdilerde Londra'daki British Museum'da bulunan Babil tabletlerinin fotoğraflarını gösterdi. Ossendrijver bunların arasında daha önce hiç görmediği bir tablete tanık oldu. Üzerinde çivi yazıları olan bu tablette yamuklardan söz edilmiyor, ancak Jüpiter'in devinimiyle ilgili kayıtlara yer veriliyor ve buradaki sayılar yamuk hesaplamalarını içeren tabletlerdeki sayılarla eşleşiyordu. Ossendrijver bu hesaplamaların Jüpiter ile ilgili olduğundan artık emindi. Jüpiter geceleri gökyüzünde ilk belirdiğinde arka plandaki yıldızlara göre belli bir hızla yol alır. Jüpiter ile Dünya sürekli olarak kendi yörüngelerinde yol aldıklarından, Dünya'dan bakıldığında Jüpiter'in hızı yavaşlamış gibi görünür ve gökyüzünde belirmesinden 120 gün sonra duruşa geçerek ters yönde yol almaya başlar. Ossendrijver geçtiğimiz Eylül British Museum'a giderek 19.yüzyılın sonlarında yapılan kazılarda bulunan tabletleri yakından izledi. Yeni tabletin yakından incelenmesi sonucunda Babillilerin Jüpiter'in gökyüzünde belirmesinden 60 gün sonraki konumuna dek izlediği yolu hesapladıklarını doğrulamış oldu. Yamuğu alanları eşit iki yamuğa bölme yönteminden yararlanarak, Babilliler daha sonra Jüpiter'in bu yolun yarısını ne kadar zamanda tamamladığını hesaplamışlardı. Ossendrijver bu hesaplamaların ardında yatan gökbilimsel, ya da yıldız bilimsel dürtünün ne olduğu konusunda bir bilgisi olmadığını belirterek, O dönemde başka yerde bilinmeyen soyut bir kavramdı bu. Eski Yunanlı gökbilimciler ve matematikçilerde hız, zaman ve alınan yolu birbirine bağlayan bu türde soyut yapılandırmalara hiç tanık olunmadı. Bugüne dek bu tür hesaplamaların ancak 14.yüzyılda İngiliz ve Fransız bilim insanları tarafından yapıldığına inanılıyordu. Ortaçağ matematikçileri ya henüz bilinmeyen Babil metinlerini görüp esinlenmiş, ya da aynı yöntemi kendi başlarına geliştirmiş olmalılar, diye ekliyor.


Burak Yeşilmen hem bankacı hem amatör astronom, aynı zamanda gezegen fotoğrafçısı. Öyle dağlara falan tırmanmıyor, evinin balkonunda kurduğu teleskop ve bilgisayar sistemiyle çok güzel işler yapıyor. Sorduk yanıtladı, bu iş nasıl oluyor diye... Çok küçük yaşlardan itibaren gökyüzü merakım mevcuttu. Sanırım bunda babamın abonesi olduğu Tübitak Bilim&Teknik dergilerinin uzay temalı yazılarının ve Bu ay gökyüzünde neler var bölümlerinin payı büyük. O yazıları büyük bir merakla incelediğimi hatırlıyorum. İlerleyen yıllarda ise popüler bilim kitaplarının sayısının artması ile birlikte okuduğum kitaplardan işin bilimsel yönünü anlamaya çalışırken, basit bir dürbünle de uzunca bir süre gökyüzünü gözlemledim. Gezegen fotoğrafçılığına nasıl başladın? Kent içinde ışık kirliliği engel olmuyor mu, balkonundan fotoğraf çekmene... Maalesef şehirlerimizde kullandığımız yanlış aydınlatma teknikleri nedeniyle yeryüzünü aydınlatması gereken ışık kaynakları aynı zamanda gökyüzünü de aydınlatıyor ve adına ışık kirliliği dediğimiz ve yıldızları görmemizi engelleyen bir soruna yol açıyor. Gezegenler ise Dünya'ya nispeten daha yakın oldukları için ışık kirliliğinden şimdilik etkilenmiyorlar. Şehirden Ay, gezegen ve elbette filtre kullanmak şartıyla Güneş fotoğrafı çekmek için bir engel yok denilebilir. Daha az aydınlık olan gök cisimlerini fotoğraflamak istersek mecburen şehirden oldukça uzaklaşmak gerekir. İstanbul'un komşu illeri de metropol sayılabilecek büyük illerdir ve yoğun ışık kirliliği altındadırlar. Özetle güzel bir derin uzay fotoğrafı çekebilmek için şehirden uzaklaşmak ve saatler süren yolculuk yapmak gerekiyor. Ama şehirden de görüntülenebilecek derin uzay cisimleri var, örneğin avcı bulutsusu şehirden de çok rahatlıkla fotoğraflanabilir, ancak karanlık bir yerden çekilen fotoğrafın ulaşabileceği kaliteye ulaşmak oldukça zor. İşte hem günlük yaşantımı fazla etkilemeden hem de gökyüzünden kopmadan heyecan verici fotoğraflar çekmenin en güzel yolu gezegen fotoğrafçılığı yapmak. Hem yakınımızda oluşları nedeniyle yüzey detayı görebilmek hem de dönem dönem yüzeylerinde gelişen değişimleri takip etmek oldukça heyecan verici. Fırsat yaratabilirsem haftada 2 ya da 3 gece mutlaka çekim yapmaya gayret ediyorum. Çekim yerim evimin balkonu olduğu için bu konuda çok zorlanmıyorum. Kayda başlamadan önce çeşitli cep telefonu uygulamalarından faydalanarak hangi hedefi saat kaçta, hangi tarihte en uygun konumda çekebileceğimi tespit ediyorum. Bazen aylık, yıllık planlar bile yaptığım olur. Bu hobi de dünyadaki tüm olgular gibi sürekli gelişiyor. Kullanılan ekipmanların yetenekleri artıyor. Bunun yanında gökyüzünden aldığımız kayıtlar ham kayıtlar. Bir manzara fotoğrafı çekmek gibi fotoğrafı çekince iş bitmiyor, fotoğraf çekimi sonrası yine bilgisayar başında mesai harcamak gerekli. Bu ham fotoğrafları/videoları yine uygun yazılımlar ile işleyip üzerinde çalışıp nihai sonuca ulaşıyoruz. Dolayısıyla bu yazılımları da iyi bilmek ve güncellemeleri yakından takip etmek gerekiyor. Yani insanı sürekli araştırmaya ve gelişime sevk eden zorlayıcı ama çok keyifli bir hobi. Dikkat edilmesi gereken bir nokta da, fotoğrafları çekim sonrasında işlerken aslına sadık kalmak... Son zamanlarda bu konuda göze hoş gelen ancak aslında o cismin doğal yapısında kesinlikle bulunmayan eklemelerin yapıldığına şahit oluyoruz... Bu yöntem çoğu zaman izleyenlerden beğeni toplasa da fotoğrafçının bu bilgiyi mutlaka not olarak açıklama kısmında paylaşması gerekir. Gezegenlerin yapıları çok net ve belirgin olduğu için orada olmayan bir şey fotoğrafa eklemek bu alanda zaten pek de mümkün değil. Gezegen fotoğrafçılığında aslında direkt fotoğraf değil video çekiyoruz. Bildiğiniz gibi, video da, peş peşe çekilmiş fotoğraf karelerinin akıcı bir şekilde oynatılmasından ibaret bir dosya türü. Bunu yapma nedenimiz ise atmosferimizin hareketli yapısı. Gezegen fotoğrafçılığında çok yüksek odak uzunluklarında video çekiyoruz çünkü ana hedefimiz gezegenin yüzeyinden maksimum düzeyde detay alabilmek. Ben genellikle 6.000 mm (6 metre) odak uzunluklarında kayıt alıyorum. Büyütme çok yüksek olunca tıpkı sıcak havalarda uzakta görülen yerlerin dalgalanması gibi atmosferin de hareketli yapısı çekmiş olduğunuz gezegenden gelen ışığı inanılmaz derecede deforme ediyor; bu deformasyon videoda daha fazla belli oluyor. Bunu dalgalı bir denizde denizin dibi görünmezken dalgasız sakin bir denizde dipteki taşları saymaya benzetebiliriz. Yani mümkünse sakin bir atmosferde çekim yapmak isteriz. Bunu takip edebildiğimiz meteoblue.com gibi siteler mevcut fakat biz bu işe olan sevgimizden dolayı atmosferin sakin olmayacağını bilsek bile kayıt alırız. Atmosfer her ne kadar çok hareketli olsa da bazen saniyenin 1/100'ü kadar bir sürede çok sakin görünebilir. İşte biz de bu çok kısa sakinlikte maksimum düzeyde video çekebilmek için yüksek hızlı çekim yapabilen, saniyede tercihen 50-100 kare kayıt alabilen kameralar kullanırız. İyi bir amatör astronom için gökyüzünü öğrenmek, gökyüzünün temel hareket mantığını anlamak, mevsimler boyunca, Güneş, Ay, takımyıldızlar ve gezegenlerin hareketini öğrenmek çok önemli. Bu temel bilgileri edinmeden alınacak bir teleskop kişiyi hayal kırıklığına uğratabilir. Bu nedenle bu hobiye yeni başlayacak olanlara önce kitaplar, internet ya da cep telefonu uygulamaları vasıtasıyla gökyüzünü öğrenmelerini ve önce bir dürbünle gökcisimlerinin yerlerinin öğrenerek başlamalarını tavsiye ederiz. Sonuçta bu cihazlar maalesef çok ucuz değil. Kısıtlı bütçemizi en çok keyif ve verim alacağımız cihaza aktarmadan önce iyi bir araştırma yapmak ilerle bu hobiden alacağımız zevki oldukça yükseltecektir. Bugünkü bilimsel veriler ışığında evrenimizin 13,7 milyar yaşında olduğunu biliyoruz. Bu çok yaşlı evrende tahminen 200 milyar gökada/galaksi ve bu galaksilerin her birinde tıpkı bizim Güneş'imiz gibi 200 milyar yıldız olduğu tahmin ediliyor. Rakamlar gerçekten hayal gücümüzün ötesinde tabiri caizse astronomik büyüklükler. Bu kadar büyük bir evren olgusu zihninize oturduğu zaman açıkçası insan ister istemez biraz daha alçak gönüllü oluyor. Bu konuda okuyucularımıza Gökbilimci Carl Sagan'ın Soluk Mavi Nokta isimli yazısını internette bulup okumalarını şiddetle tavsiye ediyorum. Burak Yeşilmen kimdir: 38 yaşında, evli ve 4 yaşında bir kız çocuk sahibi. 15 yıllık bankacı. Amatör astronomi hobisi. Bu hobinin özel bir alt dalı olan gezegen fotoğrafçılığı ile 2010'dan beri ilgileniyor. Fotoğraf ve deneyimlerini www.balkondanevrene.com isimli bloğunda ve sosyal medya hesaplarında paylaşıyor. Bu yazı HBT Dergi 229. sayıda yayınlanmıştır.


Güney Karolina'da Clemson Üniversitesi'nden felsefeci Kelly Smith, Hepsinin geri planındaki fikir şu: Bu evrenin doğal bir süreci, insanlar da içeri dalar ve dağıtırlar. Ancak Smith şunu da ekliyor: İnsanlar da doğal hayatın bir parçası ve yaptığımız her şey o kadar da kötü değil. Dolayısıyla başka bir gezegene insanların yerleşmesi doğanın görkemini bozmak yerine daha da yüceltebilir. Tabii bu dikkatli olduğumuz anlamına gelmiyor. Şimdi bile bir uzay aracını Ay ya da başka bir gezegene gönderirken temizlik ve hijyene çok özen gösteriliyor çünkü Dünya yaşamı ile kirlenmesinden kaçınmak gerekiyor. Başka bir gezegene insanları yerleştirmek insanlık açısından büyük bir adım. Hatta sıçrama olarak da adlandırabiliriz. Ama sorun kirlilikten öte...Bu kolonileşme beraberinde o gezegendeki yerli organizmayı aşırı derecede zorlamak ya da ortadan kaldırmak anlamına da geliyor. Mars'ta, en olası yaşam biçimleri mikroplar. Kaliforniya'da SETI Enstitüsü'nden biyolog Margaret Race, biz kendi dünyamızdaki mikropları zaten sürekli olarak böcek ilaçları, antibiyotikler ve sabunla öldürmüyor muyuz? diye soruyor Dünya dışındaki gezegenlerdeki mikropların yok edilmesi insan uygarlığının genişlemesinin yanında sadece küçük bir bedel gibi görünüyor. Zaten Smith de Marsta yeni bir insan topluluğu yaratmak uğruna Marslı mikropları yok ettiğimizde, elde ettiğimiz, kaybettiğimizin o kadar üzerinde bir değer olacak ki sözü edilmeye bile değmez diyor. Yine de başarılı bir uygarlık yaratma sorumluluğumuz var ve bu, bizi kendi şimdiki dünyamıza nasıl davrandığımızı, onu nasıl değiştirdiğimizi sorgulamaya da yöneltiyor. Eğer tüm gezegeni sadece kendi yaşam alanlarımız uygun hale getirmek için dönüştürürsek o zaman doğru olanı yapmamış oluruz. Dünyayı önce yaşanmaz hale getirip ardından cansimidi gibi başka bir gezegene sarılmak etik olarak kabul edilebilir bir şey değil.


Big Bang, evrenin geçmişi, uzay-zamanın tarihi ve madde-enerjiyle ilgili ortaya atılmış bir fikirdir. Evren şu anda yaklaşık 13.8 milyar yaşında. Teleskoplarla yapılan gözlemlemelere dayanarak, evrenin 13.8 milyar yıl önce çok küçük olduğunu söyleyebiliyoruz. Aynı zamanda bu bulgular saniyenin küçük bir bölümünde evrenin çok hızlı bir şekilde genişlediğini fakat daha sonra bu genişlemenin yavaşladığını gösteriyor. Birkaç yüzbin yıl sonra, en basit atom tipi olan hidrojen oluşuyor. Hidrojen de yıldızları ve galaksileri oluşturmaya başlıyor. Milyarlarca yıl sonra, yıldızların içindeki atomlar Dünya'yı oluşturuyor. Vücudumuzda her biri hidrojenden daha da karmaşık olan atomlar, son 13.8 milyar yıllık sürenin bir noktasında bir yıldız tarafından oluşturuluyor. Bütün bu süreç boyunca, evren genişlemeye devam ediyor. Aslında, gözlemler bugün evrenin genişlemesinin giderek hızlandığını gösteriyor. Big Bang fikri bütün bu gözlemlerle uyum içinde. Dolayısıyla bilim adamları Big Bang'in evrenin geçmişini en iyi açıklayan fikirlerden biri olduğunu düşünüyor. Fakat tabi ki bu fikir tamamen mükemmel değil. Evrenin neden ilk saniyede bu kadar çabuk genişlediğini ve daha sonra neden yavaşladığını bilmiyoruz. Evrenin neden hızlanarak genişlediği konusunda da bir kesin bir bilgimiz yok. Niçin evreni kontrol altında tutan belirgin sayıda kuvvete sahip olduğumuzu da bilmiyoruz. Kısacası Big Bang'i neyin başlattığını bilmiyoruz. Murchison Widefield Array gibi çok büyük teleskoplar, evrenin nasıl evrildiğini anlamamız için gözlemler yapmamıza yardımcı olabilir. Big Bang fikrinin oluşumu yıllar sürdü. Dolayısıyla da bu fikri geliştirmek veya daha iyisini bulmak için yıllar gerekecek. Bilimadamları, Big Bang'i neyin başlattığı ile ilgili çok sayıda fikir ortaya atıyorlar, fakat bütün bu fikirlerin kabul görmesi için gözlemlerle desteklenmesi gerekiyor. Evreni neyin başlattığı sorusunu araştıranları çok heyecanlı bir gelecek bekliyor. İleri teknoloji, Big Bang'den hemen sonra neler yaşandığını ortaya çıkartmak için parçacıkları birbiri ile çarpıştıracak makineler inşa edebileceğimiz anlamına geliyor. Halihazırdaki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı işte bunu yapıyor. Evrendeki yıldızları ve galaksileri çok daha detaylı inceleyebilecek yeni ve güçlü teleskoplar inşa edebileceğiz. Bu makinaları ve teleskopları kullanarak, Big Bang ile fikirlerin hangilerinin doğru ya da yanlış olduğuna karar verebileceğiz. Bazen yeni fikirlerin oluşması çok uzun zaman alabiliyor. Bazen de yeni fikirler insanların aklına aniden gelebiliyor. Evreni neyin başlattığı ile ilgili yeni fikirleri heyecanla bekliyoruz.


Nükleer fisyon keşfinin gerçek hikayesi ve Nobel'den dışlanan kadın... Otto Hahn ile Lise Meitner bundan 82 yıl önce, nükleer fisyon keşfini birlikte gerçekleştirdi. Ancak Meitner hem Yahudi hem de bir kadın bilimci olduğu için tarihin tozlu raflarında kalırken Otto Hahn, 1944'te tek başına Nobel'e layık görüldü. Yüzleşmeleri ise yıllar sonra gerçekleşti. Bilim tarihinin karanlık sayfalarından birini daha aralıyoruz. Lise Meitner , okul öğretmeni olmasına yönelik tüm baskılara rağmen bilim kadını olmak istiyordu. Tutkusunun peşinden koştu, Naziler ve yalnızlık dahil tüm zorluklara göğüs gerdi ve bugün fiziğin saygın isimlerinden biri olarak tanınıyor. 1878'de satranç ustası avukat bir baba ve yetenekli bir müzisyen olan annenin sekiz çocuğunun üçüncüsü olarak dünyaya gelen Lise'ye, piyanoya yeteneği olmasına karşın okul öğretmeni olması tavsiye edildi. Ancak Lise, bilimi büyüleyici bulacak ve Viyana Üniversitesi'nin kapılarını 1897'de kadın öğrencilere açmasıyla birlikte kabul edilmek için yoğun bir eğitim alacaktı.1905'te bilim doktorası yapan Lise'nin tezi, çeşitli ortamlarda termal iletim üzerineydi, ancak onun asıl ilgisi radyoaktiviteydi. Ertesi yıl Meitner, fizikteki son gelişmeleri incelemek için Berlin'e gitti. Max Planck'ın kuantum teorisi derslerine katıldı. Bir kadın olduğu için ne yazık ki üniversite laboratuvarlarına erişimi engellendi. Neyse ki bilim tutkusu yasak dinlemedi ve radyokimya laboratuvarına dönüştürülmüş bir mahzende çalışmalarını sürdürdü. Mimar olmasını isteyen Frankfurt bir iş adamının oğlu olan Hahn ise Marburg Üniversitesi'nde kimya tutkusunun peşinden gitmişti. Buradan mezun olduktan sonra bir yıl zorunlu askerlik hizmetinde bulundu ve Eylül 1904'te, yabancı dil becerilerini geliştirmek için gittiği Birleşik Krallık'taki University College London'da radyokimyanın öncü isimlerinden William Ramsay'in araştırma merkezinde asistan olarak çalıştı. Hahn'ın tezi organik kimya üzerine olmasına karşın Ramsay ona organik radyum bileşikleri hazırlama talimatı verdi. Hahn bu sırada toryum izotopunu keşfetti. Ramsay'in tavsiyesi ile Hahn, Kanada Montreal'deki McGill Üniversitesi'nde yine önemli bir bilim insanı olan Ernest Rutherford'un yanında bir yıl kadar radyokimya çalışmalarında bulundu. 1906'da Berlin Üniversitesi'ne döndüğünde ise organik kimyager Emil Fischer'e asistanlık yaptı. 1907'de lisansını aldı ve o yılın kasım ayında Meitner ile karşılaştı; uzun yıllar sürecek hikaye başlamış oldu. Kimyacı Otto Hahn ve fizikçi Lise Meitner 30 yıl bir arada çalıştı ve birbirlerini tamamladılar. Tüm hayatını fiziğe ve belki de daha fazlasını Otto'ya adayan ve hiç evlenmeyen Lise, akademik ilişkileri için Bir madalyonun iki yüzü gibiydik. Bir tarafta fizik bir tarafta kimya vardı ifadelerini kullanacaktı. 1910'da profesör unvanı alan Hahn, 1912'de, Berlin banliyösündeki bağımsız bir araştırma enstitüsü olan ve Alman sanayicileri tarafından finanse edilen Kaiser Wilhelm Gesellschaft'ta radyokimya bölümünün başına atandı. Meitner'le bir fizik kolokyumunda tanışmalarından sonra Hahn, kendi yaşı ondan küçük olmasına rağmen akademik açıdan daha üst bir unvana sahip olarak Meitner'e asistanı olması için teklifte bulundu. Lise, bilime olan tutkusuyla bu teklifi kabul etti. Lise Meitner ile Otto Hahn, Almanlar'ın bilim ve teknolojideki ilerlemelerinde tam bir okul misyonu üstlenen Kaiser Wilhelm Enstitüsü'nde 1907'den 1938'e kadar, dile kolay 30 yılı aşkın bir süre birlikte çalışacaktı. Yazar Cyril Gely'nin bilim tarihine ışık tutan Ödül kitabında da bu birlikteliği çok iyi özetleyen bir ifade var: Tüm hayatını fiziğe ve belki de daha fazlasını Otto'ya adayan ve hiç evlenmeyen Lise, Bir madalyonun iki yüzü gibiydik. Bir tarafta fizik bir tarafta kimya vardı diyecekti. Alanlarında çalışan diğerleri gibi Hahn ve Meitner de yakın zamanda keşfedilen çok sayıda radyoaktif maddeye düzen getirmek için iş birliği içinde mücadele etti. Yeni bulunduğu iddia edilen elementlerden bazılarının kimliği belirsizliğini korurken, Hahn'ın adayları element olarak tanımlamak için izole etme ve kimyasal olarak karakterize etme becerisi, Meitner'in radyasyon imzalarını tespit etme ve yorumlama yeteneğiyle bir araya geliyordu. Birbirlerini tamamlıyorlardı. 1. Dünya Savaşı onlara başka öncelikler verene kadar önemli birtakım araştırma makaleleri yayımladılar. İlk Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Hahn, 1914'te askere alındı. İsteksiz olmasına rağmen zehirli gazlar üzerinde çalışmak zorunda bırakıldı. Meitner ise Avusturya ordusunda bir radyografi uzmanı olarak gönüllü hizmette bulundu. 1918'de savaş bitip yeniden barış ortamı sağlandığında iş birlikleri yeni bir temelde yeniden başladı. Meitner artık Hahn'ın asistanı değil, KWG'nin fizik bölümünün başındaydı. Meitner, 1926'da Berlin Üniversitesi'nin ilk kadın profesörü olma başarını gösterdi. Bu Almanya için bir ilkti. Ancak bu başarı, enstitüden yorgun argın çıktığı bir gün, sırf bilimle uğraşan bir kadın olduğu için yüzüne tükürülmesini engelleyemedi. Meitner güçlü bir kadındı, yılmadı. Bu süreçte, yani 1920'lerde Schrödinger, Heisenberg ve diğerlerinin şaşırtıcı teorik yenilikleriyle atomaltı fizik devrimi yaşanıyordu. Bu arada, radyoaktif elementlerin özelliklerinin araştırılması çok da önemli değil gibi görünüyordu. Fakat Hahn ve Meitner, dipten gelen dalgaydı. Zira ilerleyen on yıl içinde, Fritz Strassman ve Meitner'in yeğeni Otto Frisch'in de desteğiyle sadece fizik değil dünyadaki siyasi ve stratejik dengeleri değiştirecek devasa bir atılım yapacaklardı. Ancak bu dönem sıkıntılı bir dönemdi. Meitner'in önüne taş koyacak bir süreç yaşanıyor, Yahudiler hiçbir yerin vatandaşı damgası yiyerek vasıfsızlaştırılıyordu; Nazi karanlığı bilimin üzerine de çöküyordu. Yahudi kökenli meslektaşına bir şey olmasından korkan Hahn, üniversite yönetiminin baskısına rağmen pasif direnişi seçerek Nazi partisine katılmayı ve Lise'in enstitüdeki görevine son vermeyi de reddedecekti. Aynı zamanda diğer Yahudi meslektaşlarının işten çıkarılmasını protesto etmek için de istifa edecekti. Avusturya vatandaşı olan Meitner, ülkesi 1938'de Alman devletine dahil olduktan bir süre sonra pasaportunun geçersiz hale getirilmesiyle zor günler yaşamaya başladı. Albert Einstein'ın Bizim Marie Curie'miz dediği Meitner, Nazi tehdidi dayanılmaz bir hal alınca -Otto Hahn'ın da baskısıyla - 12 Temmuz 1938 gecesi ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Hatta Otto, Lise'in yurt dışına kaçabilmesi için annesinin elmas yüzüğünü bir sınır muhafızına rüşvet olarak verecekti. Lise, Hollanda'daki bilim insanlarının da yardımıyla sınırı güvenli bir şekilde geçerek Stockholm'e iltica etti. Ancak Lise için asıl sarsıntı bundan sonra gerçekleşecekti. Meitner'in gidişinin ardından Hahn çalışmalarını sürdürdü. Atılımının anahtarı ise ilk kez 1932'de İngiliz fizikçi James Chadwick tarafından tanımlanan nötron olacaktı. İtalya'da Enrico Fermi, uranyumun nötronlarla bombardıman edilmesiyle daha önce bilinmeyen daha ağır elementler yarattığını açıkladı. İddiaları Alman fizikçi Ida Noddack tarafından tartışılsa da atom çekirdeğinin genel olarak kabul edilen modeliyle uyumlu olduğu için bu fikir geniş destek gördü. Bilim dünyasını değiştirecek keşfe bir kalmıştı. Meitner'in gidişinden tam beş ay sonra Hahn ile asistanı Fritz Strassmann, uranyum çekirdeğinin nötron bombardımanına tutulması sonucunda baryum çekirdeğinin ortaya çıktığını gözlemledi. Fakat sonucun tam olarak ne olduğunu açıklayamadılar. Neden sonra yeğeni Otto Robert Frisch'le birlikte sürecin ayrıntılarını açıklayan Lise Meitner oldu. Meitner'in açıklamasına göre uranyum ikiye ayrılarak baryum ve kripton olmak üzere iki atomun oluşmasına neden oluyordu. Bu sırada açığa çıkan enerji ise döneme adını verecekti: Nükleer fisyon çağı! Kim ne derse desin Meitner ile Otto, ayrı yerlerde olsalar da nükleer fisyonu birlikte bulmuştu. Bu buluş, ikilinin yıllardır birlikte çalışmasının eseri olmasına rağmen Nobel Komitesi sadece Otto Hahn'ı ödüle layık görecekti. Meitner, otuz yıl birlikte çalıştığı dostu Hahn'ı zamanının en alçak radyokimyacısı olarak görüyordu artık. Hahn'ın kimyadaki, Meitner'in ise fizikteki uzmanlığının bir araya gelmesi, nükleer fisyonun kapısını açmıştı. Onların çalışmalarına taban oluşturan ise Niels Bohr'un çalışmalarıydı. 1920'lerde atomların periyodik cetveline dair tutarlı bir kavrayış elde etme çalışmaları kapsamında farklı hallerdeki elektronları geliştirecek tekniklere öncülük yapan Bohr, 1930'larda nükleer fizik çalışmalarına yoğunlaşmasının bir sonucu olarak Hahn ve Meitner'in nükleer fisyon keşfine temel oluşturacak çekirdeğin sıvı damlacığı modelini oluşturmuştu. Her nasıl ki bir su damlacığı ortadan ikiye ayrılıyorsa atom çekirdeği de bir boğaz oluşturup ikiye ayrılabiliyordu. Bohr, keşfi Ocak 1939'da ABD'de bir fizik konferansında duyurdu ve kısa süre sonra diğerleri, Hahn ile Strassman'ın elde ettiği sonuçları ve Meitner ile Frisch'in hesaplamalarını doğruladı. Uranyumun 235 izotop fisyonunun, muhtemelen bir zincir reaksiyonu başlatarak daha fazla nötron sağlayacağı hemen anlaşıldı. Başka bir savaşın arifesinde, nükleer çağ başlamıştı. Uranyumun zenginleştirilmesi çalışmaları, atom bombasında ve nükleer enerji üretiminde kritik bir rol oynayacaktı. Bu buluşta Lise Meitner'in anahtar niteliğindeki rolünün göz ardı edilmesi, bilim tarihinin gölgede kalan hikayelerinden biridir. Bu durumun iki büyük nedeni vardı. İlki Lise Meitner'in Yahudi olması, bir diğeri ise bir kadın olmasıydı. Hahn, laboratuvarı Müttefik bombalaması sonucu yıkılana kadar radyokimyasal araştırmalar yapmaya devam etti. Almanya'nın nükleer bomba projesine katılmak istemedi ve bir süreliğine İngiltere'ye gitti. Hahn Ruslar tarafından kaçırılacağı şüphesiyle gözaltındayken, Nobel Kimya Ödülü'nü yeni kazandığını duysa da ödül bir yıl ertelenmek zorunda kaldı. 1946'da Berlin'e döndükten sonra, yeni kurulan Max Planck Gesellschaft'ın başına getirildi. Burası, işgalci güçlerin Nazi rejimi ile bağlantıları nedeniyle dağıtılan KWG'nin yerini alacaktı. Yetkililer, Hahn'ın 10 Aralık 1946'da ödülü almak için Stockholm'e gitmesine izin verse de Otto Hahn'ın ödül alacağı gün, otel odasının kapısında iki İngiliz askeri nöbet tutacaktı. Hahn'ın ödül alacağı sabahki ziyaretçisi, daha doğrusu yüzleşeceği isimse tam sekiz yıldır yüz yüze görüşmedikleri Lise Meitner'den başkası değildi. Daha sonra Hahn nükleer silahların yayılmasına karşı kampanya yürüttü ve birkaç kez Nobel Barış Ödülü için de aday gösterildi. Hahn, özellikle Nobel'den sonra tüm dünyada ün kazanarak atom bombasının teorik anlamda yaratıcısı olarak tarihe geçse de Otto'nun hayatında o yüzleşmenin büyük bir etkisi olduğunu söyleyebiliriz. Otto, zaten Hiroşima ve Nagazaki'de binlerce insanı öldüren bir bombanın teknik gelişimine büyük katkısı olması sebebiyle intihar etmeye kalkışırken, belki de onun için en yıkıcı darbe, Lise tarafından bencillik ve alçaklıkla suçlanmasıydı. Meitner ise emekli olana kadar İsveç'te kaldı ve sonra İngiltere'ye yerleşti. Asla bir Nobel ödülü almamış, ancak 109. element olan Meitnerium'a onun adı verilmişti. Otto Hahn ile Lise Meitner'in perde arkasında kalan bu hikayesi, 2. Dünya Savaşı ve sonrasında bilim insanlarının nasıl kullanıldığını, özellikle de kadın bilimcilerin nasıl göz ardı edildiğini ve yalnızlaştırıldığını açıkça gösteriyor. Ve tarih, birçok şeyi açığa çıkarıyor.


Gökbilimciler ilk kez, yaşanabilir bölge içinde olup atmosferinde su bulunan bir gezegen keşfettiler. Bu büyük keşif, "K2-18b" isimli gezegeni dünya dışı yaşam arayışında uygun bir aday haline getiriyor. 10 yıl içinde yeni uzay teleskopları, K2-18b'nin atmosferinin canlı organizmalar tarafından üretilen gazları içerip içermediğini belirleyebilir. Nature Astronomy'de yayınlanan keşfi yapan ekibten Giovanna Tinetti , sıcaklığın yaşam varlığını izin verdiği yaşanabilir bölge içinde yer alan bir gezegende ilk kez su tespit edildiğini ifade ederek, bu keşfi "akıllara durgunluk verici" olarak nitelendirdi. Yaşanılabilir bölge, bir yıldızın yörüngesindeki bir gezegenin yüzeyinde bulunan suyun sıvı halde kalabilmesini destekleyecek oranda ısı aldığı bölgeye verilen isim. Yeni gezegen, Dünya'nın yaklaşık iki katı büyüklüğünde ve suyu sıvı halde tutacak seviyede, 0 ile 40 C arasında bir sıcaklığa sahip. K2-18b, 111 ışık yıllık mesafe ile Dünya'dan bir sonda göndermek için çok uzakta. Dolayısıyla, hakkında daha çok bilgi edinebilmek için tek seçenek 2020'lerde yeni nesil uzay teleskoplarının faaliyete geçmesini beklemek ve gezegenin atmosferinde yalnızca canlı organizmalar tarafından üretilebilecek gazları aramak. Keşfi yapan ekip, 2016 ve 2017 yılları arasında Hubble Uzay Teleskobu tarafından tespit edilen gezegenleri araştırdı. Araştırmacılar, güneşleri etrafında dönerken yıldız ışığında meydana gelen değişiklikleri inceleyerek atmosferlerindeki bazı kimyasalları belirlediler. Gezegenlerin atmosferlerinden süzülen ışık, atmosferin bileşiminin etkisiyle değişime uğruyordu. Yıldız ışığındaki değişim, incelenen gezegenler arasında sadece K2-18b'nin atmosferinde su bulunduğunu işaret etti.


İster kumsalda, ister havuz başında ya da bahçede olsun, yaz aylarında güneşlendiğimizde tam anlamıyla ışın bombardımanına tutuluruz. Saniye başı vücudumuza yaklaşık bir trilyon proton ulaşır. Bu elektromanyetik paketler bronzlaşmamızı sağlasa da fazlası güneş yanığına neden olabilir. Bize ulaşan protonların çoğu güneşten gelir, gökyüzü tarafından saçılır veya güneş sistemindeki tozla yansıtılır. Elbette bunlar yeni bilgiler değil, fakat Western Üniversitesi astronomu Simon Driver şimdi ilginç bir şey buldu. Anlaşıldığı üzere bize ulaşan ışınların bir kısmı Samanyolu'muzun uzağından geliyor. Driver ve ekibi çeşitli uzay teleskoplarının yardımıyla gökadalar arası arka plan ışığını büyük bir dalga boyu alanında yakalamaya başardı. Bu ışık uzaktaki galaksilerdeki yıldız oluşumları sırasında veya maddenin kara deliğe düşmesi sırasında açığa çıkar. Hubble ve diğer teleskopların ölçümleriyle, umulmadık uzaklıklara ait ne kadar ışının bize ulaştığı ilk kez net olarak açıklandı. Buna göre açık havada bulunduğumuzda ister gündüz olsun ister gece her saniye başı on milyar kadar galaksiler arası protona maruz kalıyoruz. Bronzlaşmamızı sağlayan ışının küçük bir parçası, evrende milyarlarca yıl yolculuk ettikten sonra cildimize dokunuyor. Fakat bizim galaksimizin dışından gelen ışın bize ancak çok uzun vadede zarar verebilir. Yalnızca trilyonlarca yıl bu ışının etkisinde kaldığımız zaman zarar görebiliriz diyor araştırmacılar. Çünkü evren bir koruma işlevine sahip. Galaksilerin morötesi ışınına ait enerji, toz taneciklerinin yardımıyla daha az zararlı dalga boylarına dönüştürülüyor. Bilim insanları galaksiler arası arka plan ışığını araştırmaya devam edecek, çünkü bu enerjinin tam olarak nasıl açığa çıktığı fiziksel olarak tamamen anlaşılmış değil.


Bir ötegezegen ne kadar büyük ve ağırsa, halihazırdaki yöntemlerle tespit edilmesi o kadar kolay olur. Çünkü o zaman gezegen, yıldızının önünden geçerken ışık eğrisinde açıkça fark edilebilir bir eğri yaratır ve yerçekimi etkisi de ana yıldızın karakteristik bir şekilde sallanmasına neden olur. Dünyamız büyüklüğüne ya da daha küçük olan gökcisimlerinde bu sinyalleri görmek zordur. Astronomlar 2011 yılında Dünyamızdan daha küçük olan bir ötegezegen buldular, 2013'te ise bunu Merkür'den bile küçük olan Kepler-37b cismi izledi. Bu cücelerin yeni bir temsilcisini son olarak Berlin Teknik Üniversitesi'nden Kristine Lam ve ekibi keşfetti. Araştırmacılar TESS uzay teleskopu tarafından tespit edilen gezegen sinyalinin izini sürdüler. Kırmızı cücenin gerçekten de bir gezegeni var. Bu Gj 367b olarak isimlendirilen gezegen, 9000 kilometrelik çapıyla neredeyse Mars kadar ve bu açıdan bakıldığında Dünyamızdan küçük gezegenler sınıfına giriyor. Ayrıca Dünyamızın kütlesinin sadece yüzde 55'ine sahip olduğu için de bilinen en hafif ötegezegen. Gj 367b'nin bir kaya gezegen olması gerektiğini düşünülüyor. Bu küçük gezegen yıldızının çevresinde çok yakın mesafede dönüyor; bu yüzden iklimi Dünyadan çok farklı. Gj 367b yörüngeyi sadece 0.32 gün içinde tamamlarken, yıldızından, Dünyamızın 576 katı kadar radyasyon alıyor. Sonuçta gündüz tarafındaki sıcaklıklar neredeyse 1.500 santigrat dereceyi buluyor. Astronomlar bu sıcaklıkta silikatların ve metalik demirin eriyebileceğini söylüyorlar. Bu nedenle yeni keşfedilen bu ötegezegen ender bir grup olan ultra kısa periyotlu gezegenler grubuna giriyor. Daha da ilginç olansa şu: Yüksek yoğunluk demir bir çekirdeğin varlığına işaret ediyor. Hesaplamalara göre bu metal çekirdek, çekirdek çapının yüzde seksen beşi kadar olabilir. Bu nedenle de bu cüce kaya gezegen büyük ölçüde demirden oluşuyor ve bu açıdan büyük bir demir-nikel çekirdeğiyle güneş sisteminin diğer gökcisimlerinden ayrılan Merkür'e benziyor. Astronomlar Merkür'ün kayamsı mantosunun çok eski bir çarpışmayla büyük oranda parçalandığını düşünüyorlar. Fakat Gj367b'nin niçin bu kadar büyük bir demir çekirdeğe sahip olduğunu, bunun nasıl oluştuğunu ve gezegenin niçin yıldızına bu kadar yakın olduğunu araştırmacılar henüz çözebilmiş değiller.


Bu sözler, 1964 A. Einstein Ödülü ve 1965 Nobel Fizik Ödülü sahibi Profesör Richard Feynman'a ait. Ünlü fizikçi Feynman, sadece fizik yasalarının bugünkü kavranışına yaptığı katkılarla değil, fiziği fizikçi olmayanlar için de çekici kılma yeteneği ile tanınıyor. Her ne kadar toplum tarafından Albert Einstein kadar ismi duyulmamış olsa da, bilim dünyasının etkileyici insanlarından biri olarak görülmüştür. Fizik okuyanlar onu Feynman Diyagramları'ndan tanıyabilir. Yaptığı röportajlarıyla, okuması keyifli kitaplarıyla ve verdiği dersleriyle bütün bilim severler için ilham kaynağı olduğu kesin. 20. yüzyılın en önemli fizikçilerinden biri olan Richard Phillips Feynman, 11 Mayıs 1918'de New York eyaletindeki Far Rockway adlı küçük bir kasabada dünyaya geldi. Feynman da, Einstein ve Teller gibi konuşmayı geç öğrenenlerdendi. Üçüncü yaş gününde, ancak bir kelime mırıldanabilmişti. Henüz çocukken mühendislik yeteneğine sahipti. Bu yetenek, evindeki laboratuvarında yaptığı deneyler sayesinde gelişmişti. Bozulmuş radyoları tamir etmekten zevk alıyordu. İlkokuldayken, ailesi için bir hırsız alarmı bile yapmıştı. Richard, kendisinden 9 yaş küçük kız kardeşi Joan ile çok vakit geçiriyordu. Çünkü ikisi de dünya hakkında doğal bir meraka sahipti. Ancak anneleri, Joan'a bilimsel düşünemeyeceğini çünkü bunun kadınların kafatası yapısına uygun olmadığını söyledi ve Joan'ın astronomi konusunda çalışmak istemesine karşı çıktı. Richard ise annesinin itirazlarına rağmen Joan'ı evreni keşfetmesi için destekledi. Joan'ın bir astrofizikçi olmasına yardımcı oldu. Lisenin hemen başında Feynman hızla üst matematik derslerine girmeye başladı. 15 yaşına geldiğinde, kendi kendine trigonometri, ileri cebir, sonsuz seriler, analitik geometri ve hem türev hem de integrali öğrenmişti. Üniversiteye girmeden önce, kendi yöntemiyle yarı-türev gibi konuları türetiyor ve deneyler yapıyordu. Feynman okuldaki son yılında, New York Üniversitesi Matematik Olimpiyatları'nı kazandı. En yakın rakibiyle arasında olan büyük fark jüri üyelerini çok şaşırttı. 17 yaşındayken doğduğu kasabadan ayrılıp, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'ne gitti. 1939 yılında lisans derecesini kazandı. Daha sonra doktorası için Princeton Üniversitesi'ne kabul edildi. Feynman'ın ilk bilimsel seminerine katılanlar arasında ünlü fizikçiler Albert Einstein, Wolfgang Pauli ve John von Neumann da vardı. Feynman'ın tezi kuantum mekaniğinde statik hareket prensiplerine uygulandı, Wheeler-Feynman diyagramını kuantize etme arzusuna ilham oldu. 1942'de doktorasını aldıktan sonra, birçok başka genç fizikçiyle birlikte, New Mexico'da, atom bombasının geliştirilmesinde çalıştı. Üretilen atom bombasının Hiroşima'yı yerle bir etmesinin ardından depresyona girdi. Çok kompleks fizik problemlerine odaklanmaya başladı. Bu şekilde vicdan azabı çekmiyordu. Savaş bittiğinde 1951'de California Teknoloji Enstitüsü'ne gitti ve 1945'ten 1950'ye kadar teorik fizik öğretti. Feynman, 1940'ların sonunda, yüklü parçacıklar arasındaki elektromanyetik ilişkiyi betimleyen ve göreli kuantum kuramı olan kuantum elektrodinamiğine önemli katkılarda bulundu. Fotonların, kütlesi bulunmayan "ışık parçacıkları" olarak açıklanmasında, kuantum elektrodinamiğinin ortaya çıkışı önemli bir rol oynar. Kuramın genel kabulune ilişkin kuşkular olmasına ve hala bazı fizikçiler tarafından kabul edilmemesine rağmen; kuramın son halinin, bütün öngörülerinde çok başarılı olduğu gösterilmiştir. Feynman "Peşinde olduğumuz felsefe değil, gerçek nesnelerin davranışı" demiş ve kuantum elektrodinamiği ile deney arasındaki uyumu; New York ile Los Angeles arasındaki uzaklığı, bir tek saç telinin kalınlığına eşit bir sapmayla bulmaya benzetmişti. Kuantum elektrodinamiği, Feynman'ın doğru hesaplamaları sayesinde Nobel Ödülü kazandığı teorisidir. Feynman öğrencilerin birer ilham kaynağı olduğunu düşünüyordu ancak öğretmek onun için yaratıcı olmayan bir heceleme yönteminin bir başka türüydü. Düşünmeden ezberlemeye ya da ezberleyerek öğrenmeye ve diğer kalıplaşmış ifadelere dayanan öğretim metotlarına karşıydı. Dikkatini çeken temel şeyler temiz düşünmek ve anlatabilmekti. Feynman'ın çok iyi bir anlatıcı olduğu söylenir. Öğrencilerine yaptığı makul açıklamaları ve onlara önem vermesi nedeniyle büyük bir itibar kazanmıştır. Ayrıca açıklamaların yaparken, karşı tarafın da anlayabileceği bir dil kullanırdı. Onun esas prensibi, eğer bir konu ilk yıldaki bir öğrenciye anlatılacak kadar basit anlatılamıyorsa, o konu henüz tam öğrenilmemiş demekti. Feynman, 1988'de 69 yaşındayken Los Angeles'ta hayatını kaybetti. Ölmeden önce söylediği son sözün "İki defa ölmekten nefret ederdim, çok sıkıcıymış" olduğu rivayet edilir. Feynman'ın ayrıca bir öğrenme ve öğretme tekniği de var. Kendi buluşu olan ve Feynman Tekniği denilen bu yöntem, yeni bir şey öğrenirken, bir konuyu hatırlamaya çalışırken ya da sınavlara hazırlanırken kullanılan çok basit ama oldukça etkili bir yöntem. Boş bir kağıt alın. Öğrenmek istediğiniz konunun başlığını kağıdın en üstüne yazın. Kağıdın geri kalanına konuyu hiç bilmeyen birine anlatıyormuşçasına, mümkün olduğunca karmaşık ifadeler kullanmaktan kaçınarak öğrendiklerinizi yazın. Bir çocuğun bile anlayabileceği kadar basit bir dil kullandığınızda kendinizi de konuyu daha derin bir seviyede anlamaya ve konular arasındaki ilişki ve bağlantıları basitleştirmeye zorlamış olursunuz. Aynı zamanda yazdığınızı sesli olarak tekrar etmek çok daha etkili olacaktır. 4. adımda hatırlamakta ya da anlatmakta zorlandığınız yerler olduğunu fark ettiğinizde konu hakkında çalıştığınız kaynaklara geri dönün. Öğrendiklerinizi kağıda aktarabilecek hale gelinceye kadar tekrar tekrar okuyun ve çalışın. Söz gelişi biyolojiden yazılınız var ve evrimi basit cümlelerle açıklamakta zorlanıyorsunuz. Biyoloji kitabınızı açın ve evrimle ilgili kısmı yeniden okuyun. Şimdi kitabı kapatın ve yeni bir boş kağıt alarak evrimle ilgili öğrenmiş olduklarınızı yazın. Bu aşamayı sorunsuzca hallettiyseniz, asıl çalışma kağıdınıza dönerek çalışmaya devam edebilirsiniz. Einstein'ın "Bir şeyi 6 yaşında bir çocuğa anlatamıyorsanız, siz de anlamamışsınız demektir" sözünden de anlayabileceğimiz gibi karmaşık bir jargon kullanıp kafa karıştırıcı açıklamalar yapmak yerine, dilimizi basitleştirmek ve benzerlikler kurmak anlamayı kolaylaştıracaktır. Bu harika yöntem yalnızca öğrenmeyi ve hatırlamayı kolaylaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda farklı düşünme şekillerine pencere açarak fikirleri baştan aşağı yeniden inşa etmemizi sağlıyor. Fikir ve konuları daha derinden anlamamızı kolaylaştırıyor. Hepsinden önemlisi, sorunlara bu şekilde yaklaşarak, ne konuştukları hakkında en küçük bir fikri bile olmayanları anlamamızı sağlıyor.


Geçen sayılarımızda ABD'de çalışan astrofizikçi Bülent Kızıltan'ın karadelikler üzerine yaptığı ilk keşiften, orta kütleli karadelik gözlemlediğinden bu olayın bilim camiasında büyük yankı yarattığından söz etmiştik. Kızıltan HBT'nin sorularını yanıtladı.. Uzaydaki ayrıcalık ve önem hiyerarşisi, insan sosyolojisinden çok daha farklı olarak, büyüklüğe bağlı ve bağımlı olarak gerçekleşmiyor. Bazan çok büyük olgular uzayın genel oluşumu ve evrimi açısından önemsiz kalırken, çok küçük ve insana önemsiz gibi görünebilecek fiziksel süreçler uzayın var olup olamayacağında belirleyici rol oynayabiliyorlar. Bunu söyledikten sonra karadelikler bağlamında bunu ele alacak olursak, küçük, orta veya büyük kütleli karadeliklerin birbirine göre bir ayrıcalığı yok. Şunu söyleyebiliriz; karadelikler çok gizemli olgular. Bilerek cisim demiyorum, çünkü 'cisim' denilen kavram normal şartlarda kavrayabildiğimiz bir nesneyi çağrıştırır. Karadelikler kavranması çok güç olgular. Buna karşın, bilim insanları karadelikleri hem kuramsal hem de gözlemsel olarak anlama noktasında çok mesafe katettiler. Astronomlar galaksilerin merkezlerinde süper kütleli karadelikler buluyor ve güneş kütlesinin birkaç milyon ile birkaç milyar katı büyüklüğünde olan bu karadeliklerin uzayın yapı taşları olan galaksileri şekillendirmekte olduğunu görüyorlar. Güneş kütlesinin 10'larca katı büyüklükte olan küçük karadelikler de bize yıldızların evriminin nasıl sonlanacağı, yıldızların birbiri ile nasıl etkileşeceği gibi birçok konuda ışık tutmakta. Aynı olgunun küçük ve büyüğü olunca, bu iki cins karadeliğin birbirine evrimsel olarak bağlı olabileceği fikri on yıllardır bilim camiası tarafından tartışılmakta. Durum böyle ise, küçük karadelikler büyüyerek süper kütleli karadeliklere dönüşebiliyorlarsa, orta kütleli karadeliklerin de bir yerlerde var olması gerekir diye düşünülüyordu. Bu düşünceden hareketle, astronomlar on yıllardır bu orta kütleli karadelikleri aramak için çaba sarfetmektedir. Uzaydaki başka gözlemsel olgular daha önce acaba orta kütleli karadelikler bunlar olabilir mi? diye incelendi, ve incelemeler devam etmekte. Fakat genel kabul, bu orta kütleli karadeliklerin var olduğu konusunda bizleri ikna edici bir delilin olmadığı yönünde ağır basmaktaydı. Bu yaptığımız çalışmamızın ve bulduğumuz sinyalin, var olagelen bu tartışmaya mütevazı bir katkı sağlayacağını ve süregelen tartışmalara yeni bir perspektif katacağını düşünüyorum. Karadelikler aslında çok kara değiller. En azından bizim gözlemleyegeldiğimiz karadelikler etraftaki maddeyi soğururken oluşan sıcak plazmadan dolayı, değişik dalga boylarında oldukça parlaktırlar, ve gözlemlenmesi o nedenle çok zor değildir. Orta kütleli karadeliklerin çok yoğun yıldız kümelerinin merkezinde olabileceği düşünülmekte olduğundan, on yıllarca yoğun yıldız kümeleri bu parlaklıkları görebilme ümidiyle gözlemlendi. Fakat herhangi bir ipucuna rastlanılamadı. Ben kozmik atom saatleri olarak tanımlayabileceğimiz pulsarları kullanarak farklı astrofiziksel olguları çalışıyorum. Kendi ekseni etrafında hızlıca dönem nötron yıldızları olan pulsarların özellikle radyo sinyalleri çok hassas bir şekilde ölçülebilmektedir. Yoğun yıldız kümeleri galaksilerin evrimini anlama noktasında çok önemli ipuçları içeriyor. Bunların özelliklerinin anlaşılması ve ölçülmesi normal şartlarda çok uzun gözlemsel efor gerektiriyor. Ben, bu yıldız kümelerinin özelliklerini bu kozmik atom saatlerini kullanarak nasıl ölçebiliriz düşüncesi ile yaklaşık 5 yıldır çalışmalarımı sürdürüyordum. Bu konuda çalışan dünyanın en önde gelen bilim insanları ile bir takım kurup çalışmalarımıza devam ettik. Bu süreçte, çok farklı disiplinlerde uygulanagelen yöntemleri ilk defa karadelikleri anlama noktasında uyarladık. Sonra bu yöntemleri etkin biçimde birleştirdiğimizde tahmin etmediğimiz bir sinyalin var olduğunu gördük. Öncelikle karadeliğin parlak olması gerekmiyor. O nedenle karanlık bir karadeliği gözlemleyebilme imkanı sağlıyor. Karadeliğe çok yakın bir mesafedeki astrofiziksel süreçleri gözlemleme zorunluluğu taşımıyor. Çünkü kalabalık bir yıldız kümesinin merkezinde saklı bulunan bir karadeliğe yakın mesafedeki yıldızları gözlemlemek, olanaksız olabiliyor. Karadelikler yıldız kümelerinin içinde evrimleşirken, kazanı karıştıran kocaman bir kaşık gibi küçük kütleli yıldızları savurmakta ve yıldızların dağılımını şekillendirmekte. İlk defa şunu net bir biçimde gösterdik bu çalışmamızla: yıldızların dağılımına bakarak ortada bir karadeliğin olup olamayacağını, var ise kütlesinin ne olması gerektiğini gösterdik. Dinamik sinyali bu kadar güçlü olan bir orta kütleli karadeliğin diğer yöntemlerle bulunamamış olması bize şunu gostermekte: Büyük olasılıkla etrafı kalabalık bir yıldız kümesi tarafından örtülü bu karadelik etrafında oluşturduğu koza içerisindeki gazı ve diğer maddeleri evriminin ilk dönemlerinde yutarak temizlemiş bulunmakta. O nedenle bu orta kütleli karadelik büyük olasılıkla, artık soğurabileceği maddeden yoksun bir şekilde, on yıllardır en çok gözlemlenmiş yıldız kümesinin merkezinde gözler önünde saklanmaktaydı. On yıllardır bu önerme üzerinde durulmuyor, ve teorisyenler tarafından özellikle yoğun yıldız kümelerinin merkezinde olması gerektiği düşünülüyordu. Fakat gözlemsel deliller o yönde ip uçları vermiyordu. Şimdi, yoğun yıldız kümelerinin merkezlerinde gazdan yoksun koza şeklinde bir alanda karadeliklerin saklı bir şekilde var olabileceğini düşünüyoruz. Bunu öngörmek zor. Ama varolagelen tartışmaları hareketlendireceği kesin. Bu yeni yöntemi daha da rafine edip başka kümelere uygulamak istiyoruz tabii ki. Stephen Hawking'in de onursal kurucuları arasında olduğu Harvard bünyesinde faaliyete başlamış olan Black Hole Initiative te bu çalışmamın ilk resmi duyurusunu yapmak ve detaylı bir sunum için davet edilmiştim. Yeni bir yöntem olması nedeniyle anlaşılması biraz zaman alacak. Hem gözlemsel hem teorik çalışan meslektaşlarla çok yoğun kollaboratif çalışmaların içerisindeyiz. Yapılacak çok iş var. S. Hawking karadeliğin evriminden ziyade, karadelikler ve bilginin matematiksel ilişkisi üzerine çalışıyor. O nedenle bu çalışmanın kendisi tarafından nasıl değerlendirileceğini bilemiyorum. Bence bilimin aydınlatıcılığında ilerleyen genç arkadaşlarımın başka bir mesaja ihtiyacı yok. Herkes için genel geçer kuralların olmadığına inanıyorum. Herhangi bir alanda belli bir başarı veya tecrübe kazanmış kimselerin de hayatın her alanına ait mesaj vermelerini garipsiyorum doğrusu. Hayatta herkesin kendine has bir yolculuğu olduğunu düşünüyorum. TR'de de insanların başkalarının fikirlerine hakettiğinden fazla önem ve değer verdiklerini görüyorum. Bunu derken de başka alanlara ait mesaj vermiş oluyor muyum? 🙂 Bundan kaçınmak istiyorum elimden geldiğince. Bu söyleşi HBT Dergi 52. sayıda yayınlanmıştır.


Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi CERN'in Bilimi Hızlandırıyoruz sergisi bugün İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde açıldı. Serginin amacı evreni anlatmak, sloganı ise Hepimiz 13 milyar yıl yaşındayız". Evrenin var olmasının ilk anından, yani büyük patlamadan itibaren bugüne kadarki süreci özetleyen sergi, CERN'deki deneylerin evrenin bazı sırlarını nasıl çözdüğünü ve geçmişteki temel araştırmalar ile günümüz teknolojileri arasındaki ilişkiyi gösteriyor. Serginin önemli bir bölümü dokunmatik paneller ve oyunlar gibi etkileşimli medyalardan oluşuyor. Sergideki tüm metinler ve medyalar hem Türkçe hem de İngilizce. Ayrıca 12 yaş ve üzeri tüm ziyaretçiler için uygun. Sergi, girişte ziyaretçileri Büyük Patlama anına geri götürüyor. Büyük Patlama sahnesi bölümü, evrenin tarihini anlatıyor. Parçacık kuşağı bölümü maddenin temel yapısını gösteriyor. Gizem alanı, evrenin ve maddenin sırlarından bahsediyor. CERN araştırma alanı, Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'ndaki araştırmanın nasıl yapıldığını gösteriyor. Teknoloji tohumları alanı ise temel araştırmaları günlük hayatımızla ilişkilendirerek dünyamızın nasıl temel araştırmalar üzerine kurulduğunu gösteriyor. Bu bölümde ziyaretçiler Büyük Hadron Çarpıştırıcısı tünelinden geçerken her şeyin ilk anına geri götürülüyor. Burada, Büyük Patlama'nın ilk anlarından günümüze kadar evrenin evrimini anlatan 5 dakikalık heyecan verici bir görsel ve işitsel gösteri yer alıyor. Duvarlardaki metin ve grafikler ise bu öyküyü daha detaylı bir şekilde anlatıyor. Bu bölümde ziyaretçiler, Parçacıklar ne kadar büyük? ya da Parçacıklar nedir? gibi soruların rehberliğinde parçacıkların dünyasını keşfe çıkıyor. Ziyaretçiler farkına bile varmadan atom, çekirdek ve parçacıkların mikroskobik dünyasına bir animasyon yardımıyla taşınıyor. Bu alan, evrenin en ilgi uyandıran gizemlerinden bazılarını anlatıyor. Bu gizemlerin neden olduğu büyük sorunlardan bazıları bilim insanlarının açıklamalarını içeren etkileşimli panellerle derinlemesine ele alınıyor. Sergi 23 Mart'tan, 23 Temmuz'a kadar haftanın her günü 9:00 18.00 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor, fakat resmi tatillerde kapalı. Giriş ise ücretsiz.


ABD patentli Batı'daki nükleer reaktörlerin gerek teknik tasarımları gerekse güvenlik standartları Çernobil tipi bir reaktörle karşılaştırılamaz. Ayrıca personelin yapabileceği hataları, çok katlı güvenlik sistemleri ve otomatik sistemler anında önlediğinden Çernobil tipi kazalar Batı'da ortaya çıkmadı ve çıkmıyor. İlk neden: Batı reaktörlerinde (Şekil 1,3,4) bildiğimiz su, hem reaktörü soğutmada hem de nötronları yavaşlatıp uranyum çekirdeklerini bölmede ve böylelikle enerji üretmede 'moderatör' olarak kullanılıyor. Bilindiği gibi nötronların Uranyum 235 (U 235) atom çekirdeklerini bölebilmeleri ve enerjinin ortaya çıkabilmesi için reaktörde ortaya çıkan hızlı nötronların moderatör'e çarptırılarak yavaşlatılması gerekiyor. Eğer Batı tipi bir reaktörde, su herhangi bir nedenle gereğinden fazla ısınırsa, suyun bir miktarı buharlaşıyor ve nötronları yavaşlatacak su miktarı azaldığından, daha az sayıda yavaş nötron açığa çıkıyor ve böylelikle daha az sayıda U 235 çekirdeği bölünerek daha az enerji ortaya çıkmış oluyor ve reaktör yakıt elemanlarının daha da ısınması ve ergime durumu kendiliğinden önlenmiş oluyor. Böylelikle reaktörün güvenliği, kendiliğinden daha ilk aşamada, sağlanmış oluyor. Çernobil tipi bir reaktörde (Şekil 5) ise moderatör olarak su değil, yanabilen grafit, nötronları frenlemede kullanılıyor. Reaktörü soğutan su, herhangi bir nedenle aşırı ısınıp buharlaştığında , reaktör gitgide ısınıyor ve aşırı sıcaklıkta grafit moderatör de yanarak büyük bir kaza ortaya çıkıyor ki Çernobil'de bu oldu. İkinci neden ise, Batı tipi reaktörlerde enerji üretimini ayarlayan kontrol çubukların (Şekil 2) anormal bir durumda, hatta elektrik olmasa da, otomatikman düşerek nötronların soğurulmasıyla aşırı ısınmanın ve kazanın önlenmesidir. Ayrıca batıdaki reaktörlerde kontrol çubukları belirli bir düzeyde içten kilitlidir ki bu mekanizma Çernobil reaktöründe bulunmuyordu. Böylelikle Çernobil'deki personelin kontrol çubuklarını elle mekanik olarak yukarı çekmeleri Batı reaktörlerinde söz konusu olamaz. Çernobil'de personel hem kontrol çubuklarını elle, mekanik olarak yukarı çekerlerken, hem de reaktörü soğutan suyu basan popaları durdurarak büyük kazaya yol açmışlardır. Üçüncü neden ise, batı tipi reaktörlerde reaktör binasını içine alan çelik güvenlik kılıfı ya da Güvenlik Kabı'nın bir kaza olsa bile açığa çıkan radyoaktif maddeleri bu kılıfın içinde tutarak çevreye yayılmasını önlemesidir (Şekil 4 Güvenlik Silindiri). Çernobil tipi bir reaktör binasında ise sadece yağmur, kar, fırtınaya karşı dayanıklı olabilecek bir çatı vardı ve bu çatı, kazada ortaya çıkan aşırı sıcaklık ve basınç nedeniyle yanarak havaya uçtu, radyoaktif maddelerin havaya yayılması önlenemedi. Batı tipi bir reaktörde bir kaza olsa bile, açığa çıkan radyoaktif maddelerin güvenlik kılıfı içinde kaldığı, 1978'de ABD TMI Harisburg kazasında görüldü . Tüm bu önlemlerin ötesinde örneğin Almanya'daki reaktörlerde kullanılan tüm sistem ve parçalarda kalitenin ilgili uluslararası ve ulusal standartlara göre en üst düzeyde olması ilgili bilirkişilerce sürekli denetlenerek sağlandığı gibi personel de ilgili teknik dallarda üstün bilgi ve deneyim kazandıktan sonra reaktörlerde sorumluluk üstlenebiliyorlar. Bu nedenlerle Batı tipi reaktörlerde 1986'da Çernobil'deki gibi bir kaza olmuyor ve beklenmez de.. Batı tipi reaktörlerin güvenlik sistemlerini temelde örnek alarak geliştirilerek projelendirilmiş Rus VVER-1200 tipi Akkuyu Basınçlı Su Reaktörlerinde (Şekil 1) de yukarıda batı tipi reaktörleri için yaptığımız açıklamalar geçerlidir. Bu nedenle Çernobil kazası gibi bir kazanın Akkuyu reaktörlerinde olması söz konusu olamaz. Bu yazımız, sadece Batı tipi reaktörleri Çernobil ile karşılaştırıyor. Reaktörlerdeki diğer kazalar, bunlara yol açan olumsuzluklar ve kazaların ortaya çıkmamalarıyla ilgili olarak alınması gereken radyasyon güvenliği önlemleri için Kaynak'lardaki diğer yazılarımıza ve yazılarımızda verilen referanslara bkz. BUGÜN RUSYA'da ÇERNOBİL KAZASINDAN ALINAN DERSLERLE TEKNOLOJİSİNDE BAZI İYİLEŞTİRMELER YAPILARAK İŞLETİLEN VE DAHA UZUN YILLAR İŞLETİLMELERİ PLANLANAN ÇERNOBİL TİPİ 9 REAKTÖR BULUNUYOR. AŞAĞIDAKİ LİSTEYE BKZ. Not: Örneğin Almanya'da bugün değil, 70'li yıllarda bile Çernobil tipi bir reactor, henüz proje döneminde onay alamaz ve kurulamazdı. Çernobil tipi reaktörlerin büyük bir kazayı önleyecek güvenlik sistemlerindeki eksikliklerine rağmen, 1986'daki kaza, normal reaktör personelinin yapmayacağı çok büyük bir hata sonucu ortaya çıkmıştı. Reaktör personeli bir deney sırasında, hem kontrol çubuklarını yukarı çekerek reaktörün gücünü artırmış hem de reaktörün soğutma suyu pomplarını durudurarak reaktörün aşırı ısınmasına ve sonunda büyük karayıkıma neden olmuştu. Böyle bir hatayı ise değil normal reaktör personeli, bu konuda temel bilgileri olan herhangi bir kişi dahi yapmazdı. Bu nedenle Çernobil kazası, kendine özgü olarak değerlendirilmesi gerekirken, bu konudaki teknolojiyi bilmeyenlerin ya da kasıtlı olarak, Batı reaktörlerinde de böyle kazalar olur gibi örnekleme yapmaları hiç doğru değildir. - Ülkemizde Kurulacak Nükleer Santralların Radyasyon Güvenliğiyle İlgili Öneriler Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan - Radyasyon Güvenliği Yüksek Bir Nükleer Santral Kurulabilmesi İçin Neler Yapılmalı? Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan - Güvenli Bir Nükleer Santral ve Güvenlik Kültürü Nasıl Sağlanabilir? Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan - Çernobil Nükleer Santral Kazasının 30. Yılında Durum Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan - Fukuşima Kazasının 10. Yılında Yeni Nükleer Santralların Fukuşima Kazasından Alabilecekleri Dersler Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan - AKKUYU NGS CONTROL ROD DESIGN EMAIL FROM ROSATOM Fizik Y. Müh. Yüksel Atakan - AKKUYU NGS İLE İLGİLİ OLARAK ROSATOM KAYNAKLI BİLGİLER Fizik Y. Müh. Dr. Yüksel Atakan


Çernobil'de 1986 kazası sırasında 4 çalışan ve 2 yeni yapılmakta olan reaktör bulunuyordu. 4 nolu reaktörde kaza sonrası reaktör kalıntısı, daha sonra bir lahit şeklinde kapatılmış olup, diğer 3 reaktör de artık çalışmıyor. 2 yeni yapılacak reaktörlerin ise yapımı daha o zaman durdurulmuştur. 25 Şubat 2022 günü haberlerinde, Çernobil çevresinde saatte 10 mikro Sievert'lik oldukça yüksek radyasyon doz hızının ölçüldüğü bildirildi. Ukranya yetkilisi bunun bugün dahi 1986 kazası sonucu kirlenen yüksek radyoaktiviteli toprağın çok sayıda askeri araçla toz duman edilmesiyle olabileceğini, halk için herhangi bir etkinin olmayacağını bildirdi. Bunu Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu da doğruladı /6,7,8/. Rusya/Ukranya 2022 savaşında Çernobil'deki radyasyon aletlerinin kontrolünü önce Rusya üstlenmiş ise de sonradan kontrol tekrar IAEA'ya devredildi. Gerek kazanın oluşumu gerekse daha sonraki gelişmeler ve ölçümler Çernobil kazasının 30. yıl dönümündeki yazımızda ayrıntılarıyla bulunuyor. Son yıllarda bu durumda önemli bir değişiklik olmadığından 30. yıl yazımızı biraz değiştirerek aşağıda sunuyoruz. Bilindiği gibi, 26 Nisan 1986 günü Ukrayna Çernobil'deki 4 No.lu reaktörde çok büyük bir kaza oldu. Kazadan sonraki 10 gün içinde büyük miktarda radyoaktif madde atmosferde hava akımlarıyla kuzey yarım küreye dağıldı. Radyoaktif maddeler özellikle Avrupa'nın çeşitli ülkelerine ve bu arada Türkiye'ye de ulaştı. O günlerdeki yağış durumuna göre bu ülkelerin çeşitli bölgeleri radyoaktif maddelerden az ya da çok etkilendi. 26 Nisan 1986'daki Çernobil kazasından bugüne kadar geçen zaman içinde birçok ülkede, UAEA , UNSCEAR , TAEK kurumlarında, üniversitelerde ve bir çok bilimsel araştırma merkezlerinde sayısız çalışma, araştırma ve yayın yapıldı, yapılıyor. Çernobil karayıkımı özellikle Ukrayna, Beyaz Rusya ve Rusya halklarında onarılması güç radyolojik, sağlık ve sosyoekonomik sonuçlar doğurdu. Daha düşük miktardaki radyoaktif maddelerin etkilediği diğer ülkelerde ise Çernobil kazası, elektriğin, nükleer santrallar yoluyla üretimindeki riski ortaya çıkararak bu konuda tüm dünyada tartışmalar başlattı. Bir çok ülke nükleer enerji programını yeniden gözden geçirdi ve değişiklik yaptı. Olabilecek benzer kazalara karşı alınacak önlemleri belirledi, yeni ivedi savunma programları hazırladı, yasa ve yönetmelikleri değiştirdi. Örneğin Türkiye, diğer ülkelerdeki olası kazalar sonucu ülkemize ulaşabilecek radyoaktif maddeleri tüm illerde ölçebilen ve ölçüm değerlerini anında Ankara merkeze aktaran bir Radyasyon Erken Uyarı Sistemini gerçekleştirdi. Çernobil'de, her biri 1000 MW gücünde, kaynar sulu ve grafit moderatörlü RBMK 1000 tipi 4 reaktör bulunuyordu. 26 Nian 1986'daki büyük kaza bunlardan 4 No.lu olanı, reaktör, yıllık normal bakım çalışmaları için planlı bir şekilde durdurulmaya çalışılırken yapılan bir deneme sırasında oluştu. Kaza, işletme personelinin yaptığı büyük yanlıştan kaynaklanmış, reaktöre soğutma suyu basan ana pompalar durdurulurken, grafitli kontrol çubukları da yukarı çekilerek reaktör kritik üstü duruma sokulmuştur. Kesinlikle uyulması gereken güvenlik uyarıları ekip tarafından etkisiz duruma sokulmuş ve kaza ardı sıra iki patlamayla başlamış, kontrolsüz haldeki zincirleme nükleer tepkimeler sonucu bir anda çok büyük bir enerji ortaya çıkarak reaktördeki su buharlaşmış ve reaktör silindiri tepesinden patlamış ve binayı da çatıdan delmiştir. Bu sırada reaktörün gücünün bin kat arttığı hesaplanmaktadır. Yüksek sıcaklık nedeniyle reaktörün yakıt elemanları ergimiş, uranyum lava gibi santralın alt katlarına akarak taban ve duvarlardaki betonla kaynaşmış, ayrıca çok miktarda çeşitli radyoaktif madde santral içine, çevreye ve havaya ulaşmıştır. O zamanki Sovyetler Birliği yönetimi Çernobil'deki kazayı saklamış ve kaza ancak 2 gün sonra İskandinav ülkelerindeki radyasyon ölçüm aletlerinin yüksek değerler göstermesiyle ortaya çıkmıştır. Kaza saklandığı için yakın çevredeki evler boşaltılmamış ve bu nedenle Çernobil çevresinde yaşayanlar radyasyondan aşırı ölçüde etkilenmişlerdir. Özellikle radyoaktif iyotun, çevrede yaşayan çocuklarda tiroit kanserine yol açtığı sonradan ortaya çıkmıştır. 2011deki Fukuşima kazasında ise, Çernobil'deki yanlış yapılmamış, çevre, kazanın olduğu gün boşaltıldığından yakınlarda yaşayan halkın etkilenmesi önlenmiştir. Çernobil tasarımlı bir NGS, daha proje döneminde yapım için onay' alamadan geri çevrilirdi. Ayrıca, Batı NGS'larındaki otomatik sistemler, nötron akısını soğuran ve reaktörün kritik üstüne çıkmasını önleyen kontrol çubuklarını otomatikman kilitleyerek, personelin bunları yukarı çekmesi kendiliğinden engellenirdi. Çernobil'de kaza geçiren 4 No'lu reaktör binası kazadan sonraki yıllarda kalın beton duvarlarla çevrilerek kapsüllenmişti. Sarkofag denilen bu yapının duvarları aradan geçen 30 yılda yavaş yavaş dökülmeye yüz tuttuğundan bunu tümüyle içine alacak yarım silindir biçimindeki kalın çelik bir kılıfın yapımı bugün sürüyor. 2017'de bitirilmesi planlanan bu yapının maliyeti 2,1 milyar Avro'yu geçecek (Önce hesaplananın 3 katı). Bu paranın büyük bir bölümünü G7 ülkeleriyle Rusya karşılıyor. Çernobil reaktörünin 30 km yarıçaplı çevresi yasak bölge olup buranın toprağında, yerine göre farklı miktarlarda, en çok bulunan radyoaktif madde sezyumun Cs 137 radyoizotopudur. 30,5 yıl yarılanma süresi olan Cs 137, aradan geçen 30 yılda yarıya inmiştir. Bunun, zamanla gitgide azalarak, doğal düzeye inebilmesi için daha 200 yıl gerekiyor. 30 km yarıçaplı yasak bölgeden 400.000 kişi uzaklaştırılmıştı. Cs 137, eskiyen lahitten bugün de Cs 137 toz tanecikleri halinde çevredeki havaya sızıyor. Saç çatının çökmesi de söz konusu. Reaktör binasının yeni kılıfı, 25.000 ton çelikten olacak ve 100 yıl dayanacak şekilde yapılıyor. Şekil 2'de görüldüğü gibi devasa kılıf, parçalar bitirilince raylar üzerinde yürütülerek, eski yapının üzerine yerleştirilecek. Yeni güvenlik kılıfı denilen bu devasa yarım silindirin genişiliği 260 m, uzunluğu 165 m ve yüksekliği de 110 m. Bunun silindirik tavanında, bir çok sanayi binalarında olduğu gibi raylı vinçler bulunacak ve ileride yeni kılıf yerine konulduktan ve dışarıyla ilişkisi hava kaçırmayacak şekilde kesildikten sonra, eski binanın sökülmesine ve içindekilerin taşınmasına başlanabilecek. Bu işlerle ilgili yeni teknikler geliştirilecek. etkilenirken buralarda yaşayan insanlarda da özellikle besinlerdeki Cs 137 radyoaktif maddesi nedeniyle sağlık sorunları ortaya çıkmıştır. Çernobil santral bölgesinde, kazanın ortaya çıkardığı yıkımları onarmak için uzun süre çalışmış olan liquidator denilen 240.000 işçinin 100 mSv, çevreden boşaltılan 116.000 kişinin 30 mSv ve radyoaktif maddelerle bulaşmış çevrede oturmayı sürdürmüş olan kişilerin de ilk 10 yılda 10 mSv toplam doz aldıkları hesaplanıyor. Bunlar kişi başı ortalama dozlar olup maksimum değerlerin 10 kat daha fazla olabileceği kestiriliyor. UNSCEAR 2008 Teknik Raporu'na göre ilk yardım işçilerinden 134'ünde ani radyasyon hastalığı görüldü. Tüm iyileştirme çabaları ve omurilik aktarımına rağmen bunlardan 28'i ölümle sonuçlandı.1987-2004 arasında ayrıca 19 kişi çeşitli nedenlerle öldü . Yetişkinler için yaşam boyu (ortalama 70 yıl göz önüne alınıyor) dozu olarak, Doğu Karadeniz'in kırsal kesimi için hesapladığımız 6 mSv'lik ortalama değerin /bkz.5/, daha düşük dozların alındığı diğer bölgeleri de kapsadığı varsayılarak, Türkiye geneli için 'bu güvenlik eklemesiyle' birlikte, Çernobil radyoaktivitesinin Türkiye'deki insanların vücutlarında oluşabilecek yaşam boyu doğal radyasyon dozunu: 6 / (2,4 x 70) = % 4 kadar yükseltebileceği beklenebilir. % 4'lük bu ek miktar ise bir yıllık ortalama doğal radyasyon dozunun değişim aralığında kalıyor (1-10 mSv). Ancak bunlar ortalama değerler olup önemli olan aşırı dozların oluştuğu çay ve fındık işçilerinin aldığı dozlardır. Sayıları 100.000 varan bu işçilerin gerçekten almış oldukları dış ve iç radyasyon dozları, böyle büyük bir kazaya hazır olunmaması sonucu sistematik ve kapsamlı olarak ilgili bölgelerde belirlenememiştir. Almanya ve Türkiye genelinde Çernobil'in etkisinden kaynaklanan radyasyon dozu miktarı, doğal radyasyon dozunun % 1,5 ve % 4'ü dolayında olduğu kestirilebilir. Bir başka deyişle, Çernobil radyoaktivitesi sonucu, halkın sürekli etkilendiği doğal radyasyon dozuna bu miktarda ek bir radyasyon dozu oluşmuştur (Ayrıntılar için Bkz /5/). Bu doz miktarları, vücudun doğal kaynaklardan sürekli aldığı dozun değişim aralığında (kişi başına yılda:1-10 mSv) kaldığından, Çernobil'in vücutta belirgin bir hasar oluşturması beklenmiyor. Ancak aşırı radyoaktivitenin ölçüldüğü belirli yörelerdeki insanlarda etkinin ne ölçüde olduğunun belirlenebilmesi için, bilimsel araştırmacıların katılımıyla kapsamlı, uzun süreli (10-30 yıl gibi) epidemiyolojik çalışmaların yapılmasını gerekiyordu. Bu gibi bilimsel çalışmalar ve araştırmalar ise Türkiye'de bugüne kadar yapılmamıştır. Doğu Karadeniz bölgesinde bulunan çok sayıdaki çay fabrikasında çalışan sayıları 100.000'i geçen çay işçilerinin sırtlarında taşıdığı çuvallardan (bkz.Şekil 3) ya da fabrikalardaki bantlardaki yüksek radyoakitiviteli çaylardan 'doğrudan radyasyonla' ne kadar etkilendiği, o zamanlar Çernobil kazasına hazırlıksız yakalanan Türkiye'de personel ve alet yetersizliğinden ölçülememiş, doz ve riskler hesaplanamamıştır. Öte yandan vücudumuzdaki doğal radyoaktif maddelere rağmen hücreler, başlangıçtan beri sağlıklı olarak yaşamayı sürdürüyorlar. Çernobil kaynaklı, genellikle düşük düzeyde ve yıllar geçtikçe gitgide azalan dozların etkisiyle hücrelerde olabilecek bozulmaların, doğal radyasyon dozlarındaki değişimlerle ortaya çıkabilecek bozulmalarla birlikte gözönüne alınması gerekir ki böyle bir bozulma gözlenemiyor. Buradan hücrelerin bu çeşit küçük doz değişimlerine karşı koruyucu mekanizmaları olduğu, bunları etkisiz bıraktığı ve belki de bu nedenle sağlıklı yaşadığımız sonucu çıkarılabilir (Düşük dozlarla ilgili ayrıntılar için bkz./5/). Bu sonuç kuşkusuz, aşırı dozlar için geçerli değil. Örneğin, Çernobil çevresindeki çocukların kazanın ilk günlerinde aşırı iyot 131 dozu almaları ve sonraki yıllarda tiroit kanserine yakalanmaları gibi. /7/European Radiological Data Exchange Platform . Becquerel: Radyoaktivite birimi: 1 Bq: Saniyede 1 atom çekirdeği bozunumu olup çok küçüktür. Sievert : Radyasyon doz birimi olup 1 Sv= 1Joule/kg; Aslında 1 Sievert'lik doz, günlük yaşamda çok küçük bir doz olmakla birlikte, hücrelere enerji aktarımında ise çok büyük etkisi olduğundan bunun binde biri olan miliSv kullanılıyor. Örneğin 1 yılda vücudumuzun aldığı doğal radyasyon dozu ortalama olarak kişi başına 2,4 mSv'dir.


Çin, Ay'ın karanlık yüzüne keşif aracı indirdiği Chang'e 4 ile yüzeyden kaya ve toprak örnekleri toplamayı amaçlayan Chang'e 5 görevlerinin ardından 2023 ve 2024 yıllarında yeni Ay görevine daha başlayacağını duyurdu. Çin mitolojisindeki Ay tanrıçasının adını taşıyan görevlerinde kullanılacak uzay araçları için ihale duyuruları CNSA tarafından yayımlandı. İhale belgelerine göre, Chang'e 7 görevi için bir yörünge uydusu, bir aktarım uydusu, bir iniş aracı, bir robotik gezginci araç ve bir insansız hava aracının tasarlanması öngörülüyor. Öte yandan belgelerde, kamera ve optik donanımlar, haritalama sistemleri, radar, manyetometre ve spektometre gibi donanımlara dair bilgiler yer alıyor. Chang'e 6 görevinin 2023 veya 2024 yıllarında başlatılması öngörülürken, Chang'e 7 keşif araçlarının 2024'te uzaya fırlatılması planlanıyor. 2019'da Chang'e 4 robotik aracını Ay'ın karanlık yüzüne indiren Çin, bunu başarabilen ilk ülke olmuştu.


Bir metrenin altında yüksek çözünürlükte fotoğraf alarak dünyaya göndereceği belirtilen uydu, yer gözlem, şehir planlama, yol şebeke tasarımı, tarım ve afetle mücadele gibi alanlarda kullanılacak. Fırlatma işlemi, Long March roket serisinin 345'inci misyonu olarak kayıtlara geçti. Öte yandan ülke basınındaki haberlere göre Çin Uzay-Havacılık Bilim ve Sanayi Şirketi gelecek yıl uzaya nesnelerin interneti ağını kurmak için Şingyün projesi kapsamında 12 uydu göndereceklerini duyurdu. CASIC, üç aşamada oluşturulacak uydu tabanlı nesnelerin interneti sisteminin 80 uydudan oluşacağını belirterek, söz konusu internet ağının tamamını 2023'e kadar tamamlamayı planladıklarını aktardı. Çin, Gaofın projesini, yerküre üzerinde daha net görüntü sağlayabilmek amacıyla 2010 yılında başlatmıştı. Bu bağlamda Gaofın-1 2013'te, Gaofın-2 2014"te, Gaofın-3 2016'da, Gaofın-4 2015'te, Gaofın-5 Mayıs 2018'de, Gaofın-6 ise Haziran 2018'de yörüngelerine gönderilmişti.


Çin'in Ay'dan kaya örnekleri getirilmesini içeren Chang'e-5 Ay keşif programının en üst düzey sorumlusu 24 yaşındaki kadın astronot ülkede büyük ün kazandı. Wenchang uzay aracı fırlatma tesisindeki en genç kumandan olmasına rağmen Zhou Chengyu'ya işyerinde herkes saygı göstergesi olarak "Abla" diyor. Chang'e-5, Çin'in son yedi yıl içinde gerçekleştirdiği üçüncü Ay'a iniş misyonu oldu. Zhou, misyonda kritik bir yer tutan roket bağlantı sisteminden sorumluydu. Ay'da kaya parçaları toplayıp getirecek olan robotun bulunduğu uzay aracının 23 Kasım'da başarılı bir şekilde fırlatılmasında rol alan kadınlardan biri olarak Çin devlet medyasında yer verilmesi üzerine genç kadın astronotun ismi, Çin arama motoru Weibo'da en çok söz edilen isim oldu. Genç yaşta gösterdiği başarı nedeniyle sosyal medya kullanıcıları onu kutluyor ve ülkenin "gurur kaynağı" olarak görüyor. Guizhou eyaletinde yaşayan Zhou, bütün bu ilgiden pek etkilenmemiş görünüyor. Duocai Guizhou Net haber sitesine göre, Zhou, röportaj taleplerini reddetmiş ve ünlenmesinin işini etkilemesini istemiyor. Çin Ay tanrıçasından ismini alan Chang'e-5 misyonunun amacı, Ay'dan taş ve toprak örnekleri alarak bilim insanlarının Dünya'nın uydusunun yapısı hakkında daha fazla bilgi edinmesini sağlamaktı. Ay'dan en son numune alınması üzerinden 40 yılı aşkın bir süre geçmiş durumda. Bu misyon ile Çin, ABD ve Sovyetler Birliği'nin ardından bunu başaran üçüncü ülke oldu. Bu misyon, Pekin'in uzayda süper güç haline gelme hedefi yolunda atılmış bir adım. Çin devlet medyası, Devlet Başkanı Şi Jinping'in ifadesiyle "uzay düşü" olarak adlandırdığı bu girişimi, "ulusal canlanma" yolunda atılmış adım olarak niteledi. Çin uzay araştırmalarını, teknolojik gücünü ve dünya sahnesinde oynadığı rolü sergilemesinde önemli bir araç olarak görüyor. Ülkenin önde gelen bilim insanlarından Prof. Ouyang Ziyuan, 2006'da resmi People's Daily gazetesine yaptığı bir açıklamada, "Ay'ın keşfi ile ilgili çalışmalar bir ülkenin toplam gücünü yansıtır" diyordu. Geçen yıl Çin, Ay'ın karanlık yüzü olarak adlandırılan bölgeye robot indiren ilk ülke oldu. Önümüzdeki yıllarda da Ay'da araştırma istasyonları kurmayı ve Mars'a insan göndermeyi planlıyor.


Çin, geçen hafta Mars'a başarıyla indirdiği Zhurong uzay aracının Kızıl Gezegen'de çektiği ilk fotoğrafları paylaştı. Altı tekerlekli araç Cumartesi sabahı Mars'ın kuzeyindeki Utopia Planitia bölgesine inmişti. Çin, böylece ABD'nin ardından Kızıl Gezegen'e uzay aracını başarıyla indiren ikinci ülke oldu. Çinli bilim insanları, gezegenin kuzey yarımküresine indirilen aracın en az 90 Mars günü incelemelerini sürdürmesini planlıyor. Dünya'nın yaklaşık yarısı büyüklüğündeki Mars'ın, kendi etrafında dönmesi 24 saat 39 dakika sürüyor. Görüntüler, aracın inişten sonra hayati önem taşıyan cihazlarda gerekli işlemlerin başarıyla tamamlandığına işaret ediyor. Bu işlemler, robota enerji sağlayacak güneş enerjisi cihazlarının harekete geçmesini, keşif aracı Tianwen-1 ve Çin'deki kontrol merkezi ile iletişimi sağlayacak antenin devreye girmesini, Zhurong'un keşif aracından inip dolaşmasını sağlayacak rampanın konum almasını içeriyor. Zhurong, ABD'nin Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi'nin 2000'li yıllarda sahip olduğu Spirit ve Opportunity araçlarını andırıyor. 240 kg ağırlığındaki uzay aracına bağlı uzun antenin ucundaki kamera fotoğraf çekmeye ve navigasyona yarıyor. Gezegendeki kayaların mineral yapısını, genel ortamı ve hava koşullarını incelemek üzere beş ayrı donanım da bulunuyor. Amerikan uzay araçları Curiosity ve Perseverance gibi Zhurong'un da kayaların yapısını incelemek üzere parçalayan lazer aygıtı da var. Yer altında su-buz aramayı sağlayan radarı ise diğer araçlarda yok. Zhurong'un indiği Utopia Planitia, gezegenin ilk dönemlerinde çarpma etkisiyle oluşmuş 3000 km çapında dev bir havza. NASA'nın 1976'daki Viking-2 uzay aracı da bu bölgeye inmişti. Uzun zaman önce burada bir denizin olduğuna işaret eden veriler var. Uydu verileri de derinlerde buz olduğunu gösteriyor. ABD, bir ton ağırlığındaki Perseverance uzay aracını Şubat'ta gezegene indirmişti. Daha önce iki girişimi başarısızlıkla sonuçlanan Avrupa Birliği ise Rusya ile ortak bir proje kapsamında, Rosalind Franklin adlı uzay aracını 2022'de Mars'a göndermeyi planlıyor.


Pink Floyd'un The Dark Side of the Moon albümündeki favori parçanız hangisi bilmiyoruz ancak Çin Ulusal Uzay İdaresi , Ay'ın karanlık yüzünden ilk görüntüleri Dünya'ya ulaştırdı. Proje, ismini Çin Ay Tanrısı Chang'e'den alıyor. 3 Ocak'ta iniş yapan Chang'e-4, Ay'ın güney kutbu-Aitken havzasında bulunan ve bir çarpışmanın yarattığı en büyük, en derin ve muhtemelen bilinen en eski kraterinde keşif yapmaya başladı. Görüntü alması için 3 adet kamera yerleştirilen Chang'e-4'ün odak noktası, 186 kilometre genişliğindeki Von Karman krateri. Söz konusu arazi, 8.2 kilometre derinliğinde ve 2,500 kilometre genişliğinde. Bu da söz konusu alanda bir keşif yapmayı kolaylaştırıyor. Chang'e-4 ayrıca, olası yaşam koşullarıyla ilgili gözlem yapmak için böcek yumurtaları ve tohumla dolu bir konteynırı da yanında götürdü. Çin, Ay'ın karanlık yüzünde olunması sebebiyle iletişim sağlanamama riskine karşı Queqiao isimli yapay uydusunu iletişimde aracılık yapmayı kolaylaştıracak bir noktaya mayıs ayında fırlatmıştı. Çin'in Ay'a ilk inişi 2013 yılında gerçekleşmiş, Chang'e-3, ay toprağının bileşimini ve kalınlığını ölçtüğü ve yeni bir bazalt türü veya lav temelli kaya olabileceğini keşfettiği devasa tabakada bilgi toplamıştı. Her ne kadar Ay'a daha önce gitmiş olsak da insan ırkı olarak 1976'dan beri yegane uydumuza ayak basmış değiliz. Hal böyle olunca da dünyanın dört bir yanından uzaybilimciler, toplanacak kaya örneklerinin evrenin gizemine dair önemli sırlar verebileceği görüşünde. Johns Hopkins Üniversitesi'nden gezegenbilimci David Blewett de bunlardan birisi; bugüne kadar elimizde bulunandan farklı örnekler toplamamız gerektiği konusunda şüphe olmadığını söylüyor. Daha önce, ABD'nin U.S. Apollo (1972) ve Sovyetler Birliği'nin Luna (1976) projeleri kapsamında Dünya'ya 380 kilogram civarında kaya örneği getirilmişti. Bu yıl aralık ayında fırlatılacak olan Chang'e-5'le Ay'a iniş yapacak olan yüzey aracı ise Rümker adı verilen bölgede 2 metre derinliğe inebilen sondasıyla kazı çalışması yaparak yaklaşık 2 kilogramlık kaya örneğini Dünya'ya geri getirecek. 2018 yılının haziran ve temmuz aylarında Journal of Geophysical Research: Planet dergisinde Çin'in Ay projesi kapsamında fırlatmayı hedeflediği Chang'e-4 ve Chang'e-5'in iniş noktaları üzerine iki makale yayımlayan Çin Üniversitesi'nden gezegenbilimci Long Xiao, Ay'la ilgili yapılan onca araştırmaya rağmen güneş sistemimizle ilgili birçok gizemi hala içinde barındırdığını söylüyor. Bilim insanları arasında Ay'ın manto yapısı konusunda tam bir uzlaşma olmadığını da sözlerine ekleyen Xiao, Apollo'un topladığı örneklere göre Ay'ın 3 milyar yıl önce öldüğünü ve eğer yeni örnekler getirilebilirse, söz konusu ölümün daha geç bir dönemde gerçekleşmiş olabileceğinin altını çiziyor. 2019 yılı Ay'da trafik biraz yoğun olacak. Zira Çin'in yanı sıra Hindistan, İsrail ve Almanya'nın da önümüzdeki yıl Ay'a gitme planı yapıyor. Uzay araştırmalarında bu ülkelere göre her zaman bir adım önde olan NASA ise 2023 yılında Ay'a yeniden astronot indirmeyi ve ilerleyen yıllarda Mars ile Ay arasında sürdürülebilir gidiş-dönüş projesi gerçekleştirmeyi düşünüyor.


Çinli taykonotların, Pekin yönetiminin kurmakta olduğu Tianhe Uzay İstasyonu'nda ilk uzay yürüyüşünü gerçekleştirdiği bildirildi. Çin Ulusal Uzay Dairesinden yapılan açıklamada, Çinli 2 taykonot Liu Boming ve Tang Hongbo'nun, 15 metrelik robotik kolu kurmak ve bazı teknik çalışmalar için uzay istasyonunun dışına çıktığı duyuruldu. Açıklamada, taykonotların, robotik kolun kurulumunu başarıyla gerçekleştirdiği kaydedildi. Üçüncü taykonot Nie Haisheng'in ise istasyon içerisinde kalarak, robotik kolun kurulumuna destek verdiği belirtildi. Robotik kolun ileriki süreçlerde istasyon dışındaki ekipmanların kurulumu gibi çeşitli görevlerde kullanılacağı ifade edildi. Taykonotlar, Tianhe Uzay İstasyonu'na, 3 aylık bir görev kapsamında 17 Haziran'da ulaşmıştı. Çin Ulusal Uzay Dairesi, uzay istasyonuna iki modül daha eklemek için 2022 sonuna kadar toplam 11 fırlatış yapmayı planlıyor. Çin, ABD'nin uzay araştırmaları alanında iş birliğini yasaklaması ve Uluslararası Uzay İstasyonu programına katılımını engellemesi nedeniyle 2022'ye kadar kendi uzay istasyonunu kurmak için çalışmalar yürütüyor. Bir çekirdek modül, iki laboratuvar modülü ve bir uzay teleskobundan oluşan istasyon tamamlandığında, Rusya'nın artık faal olmayan Mir Uzay İstasyonu ile yaklaşık aynı boyutlarda olacak. Çin, Tienhı adı verilen istasyonun çekirdek modülünü 29 Nisan'da fırlatmıştı. Ardından 29 Mayıs'ta Tiencou-2 (Gök Gemisi-2) kargo mekiği ile istasyona bir ikmal seferi düzenlenmişti. Çekirdek modüle ek olarak "Vıntien" ve "Mıngtien" adlarını taşıyan laboratuvar modülleri de 2022'de uzaya yollanacak. Ana iskeletin oluşmasının ardından, sonraki yıllarda "Şüntien" adı verilen uzay teleskobu, ayrı bir modül olarak istasyona eklenecek. "Tiengong" adı verilen istasyonun, 2022'de tamamlanabilmesi için 4 insanlı sefer ve 4 kargo seferi yapılması planlanıyor.


Amerikalı astronotlar Doug Hurley ve Bob Behnken'i taşıyan SpaceX'in uzay aracı Crew Dragon, Uluslararası Uzay İstasyonu'yla kenetlendi, astronotlar Crew Dragon'dan Uluslararası Uzay İstasyonu'na sorunsuz bir şekilde geçti. Crew Dragon dün Falcon-9 roketiyle Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılmıştı. Amerikan Uzay ve Havacılık Dairesi'nin astronotları ilk kez özel bir şirketin kapsülüyle uzaya gitti. Doug Hurley ve Bob Behnken, yaklaşık 19 saat süren yolculuk sonrası kapsülde yapılacak bazı kontrollerin ardından Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotlara ve Rus kozmonotlara katılacak. İstasyondaki görevleri 4 ay sürebilir. Önce Çarşamba günü planan sefer olumsuz hava koşulları nedeniyle fırlatmaya 16 dakika kala durdurulmuştu. NASA, uzay araçlarını emekli ettiği 2011'den bu yana Uluslararası Uzay İstasyonu'na astronot göndermiyordu. Daha önce hiç uzay yolculukları için özel bir şirketle anlaşmamıştı. Elon Musk'ın sahibi olduğu SpaceX şirketi ile NASA 2,6 milyar dolarlık sözleşme yaptı. Sözleşme kapsamında şirket uzay istasyonuna altı astronot seferi düzenleyecek. Hurley ve Behnken'in misyonları başarılı olursa bir sonraki uzay yolculuğu Ağustos ayı sonunda gerçekleşecek. Boeing şirketi de NASA ile bir sözleşme yaptı ama zamanlama olarak SpaceX'in bir yıl gerisinden geliyor. Crew Dragon'un fırlatılmasına saatler kala, SpaceX'in Starship SN4 prototipi Teksas'ta yapılan bir motor testi sırasında patladı. Starship SN4 uzay aracı, SpaceX'in büyük ölçekli uzay fırlatma sistemi için gerekli teknolojileri test etmek üzere ürettiği bir dizi prototipin en yenisiydi. SpaceX tek seferde 100'e kadar kişiyi uzaya taşımayı ve nihayetinde Mars'a yolculuğu hedefliyor. Starship serisinin ilk prototipi Mk1, Kasım 2019'daki bir basınç testi sırasında patlamıştı. Halefleri SN1, SN2 ve SN3 de denemelerde başarısız olmuştu. ABD 2000 yılından bu yana uzay araçlarında, üst düzey performansa sahip ve görece ucuz Rus yapımı RD-180 roket motorları kullanıyordu. Şubat 2019'da Elon Musk, SpaceX'in Starhip uzay aracı için ürettilen Raptor motorunun testlerde başarılı olduğunu ve basınca karşı dayanıklılıkta "müthiş Rus RD-180"dan daha iyi bir performans sergilediğini duyurdu. ABD Kongresi 2018'de kabul edilen yasayla 2022 sonrasında Rus yapımı motorların Amerikan roketlerinde kullanımını yasakladı. Bu yasa ile ABD'nin RD-180'e alternatif arayışları hızlandı. SpaceX'in Crew Dragon aracında kendi üretimleri Merlin motoru kullanırken, Starship serisinde Raptor motorları kullanıyor.


Bilim insanlarını bilime bağlayan şey, dünyanın en zor zamanlarında sekteye uğrasa da terk edemediği doğuştan gelen bir merak, bir aşk belki de. Bilim insanı bir problemi çözmeye ya da bir olguyu açıklamaya çalışırken sorular sorar ve sorularına yanıtlar arar. Bazen son derece uzun soluklu olabilen bu süreçte kendi bilgi birikimini, gözlem gücünü ve mantıksal çıkarım yeteneğini kullanmanın yanı sıra, bazı bilim insanları takım çalışmasının verdiği destekten de faydalanmıştır. Sonuçta bilim insanı kendini, küçücük bir kar topundan, devasa bir çığ yığınına dönüşebilen bir işe adamıştır. İşte bilimde adanmışlığın ve iş birliğinin en güzel örneğini bir aile ancak bu kadar güzel anlatabilir. Bilimden ve insancıllıktan başka bir hayali olmayan Curie ailesi. Marie Salomea Sklodowska (1867-1934) Polonya'da doğmuştu. Temel eğitimden sonra Varşova'da Endüstri ve Tarım Müzesi adı altında, gizli eğitim veren bir okula gitti. Bu müze, o dönem Rus işgalinde olan Polonya'da genç Polonyalıların zorunlu Rusça eğitim yerine Lehçe eğitim alabildiği ve bilim öğrenebildiği gizli bir yerdi. O dönemde Polonya'da kadınların üniversiteye gitmesi mümkün değildi ve bu isteğini gerçekleştirebilmesi için Marie'nin yurt dışına çıkması gerekiyordu. Bu nedenle, Fransa Sorbonne'da tıp eğitimi alan ablası Bronya'nın yardımıyla Fransa'ya giderek fizik ve matematik alanlarında eğitim aldı. Önce sınıf birincisi olarak fizik, ardından da matematik diploması sahibi oldu. 1894 yılında, 27 yaşındayken Marie'nin bir sonraki hedefi öğretmenlik diploması almaktı. Aynı yıl bir arkadaşı vasıtasıyla Pierre Curie ile tanıştırıldı. Aslen Fransız olan Pierre Curie (1859-1906), tıp doktoru babasının verdiği eğitim sırasında erken yaşlarda matematik ve geometriye ilgi duymaya başladı. Öyle ki, 16 yaşına geldiğinde matematik derecesini eline almış, 18 yaşında yüksek lisansını tamamlamıştı. 1880'de ağabeyi ile beraber bazı kristallere mekanik basınç uygulanmasıyla kristallerin elektrik potansiyelinde meydana gelen değişimi keşfetti. Henüz 20'li yaşlarındayken Fizik alanında ünü çoktan Fransa'yı aşmıştı. Fransa'da tanışan Marie ve Pierre 1895 yılında evlendiler. Bu dönemde Marie'nin desteğiyle Pierre Curie ferromanyetizm ve paramanyetizmi konu alan doktora tezinde, şimdi Curie yasası olarak bilinen manyetizma ile sıcaklık arasındaki bağıntıyı gösterdi. Bir sonraki yıl Marie öğretmenlik diplomasını aldı. 1897'de kızları Irene'in doğmasından sonra Pierre başkanlık yaptığı Endüstriyel Fizik ve Kimya okulunun laboratuvarına Marie'yi aldırdı. O sıralar Henri Becquerel'in uranyum tuzlarının ışın yaydığına dair yaptığı gözlemler Marie'nin dikkatini çekti ve bu konu üzerine araştırma yapmaya koyuldu. Bunun için de Pierre'in ağabeyi ile bulduğu piezoelektrik etkisine dayanan zayıf elektrik akımı ölçümünde kullanılabilen elektrometreyi ölçüm aracı olarak kullandı. 1898'e kadar uranyum bilinen tek radyoaktif maddeydi ancak önce uranyumun bozunmasıyla ortaya çıkan polonyumun ve sonrasında toryumun radyoaktif olduğunu keşfetti. Oysa Gerhard Schmidt isimli Alman fizikçi toryum bulgusunu çoktan yayımlamıştı. Bir sonraki hedefleri uraninit doğal cevherinden, bilinen tüm radyoaktif maddeleri çıkartmaktı. İşlem sonunda kalan maddeye radyum diyerek izolasyona başladılar. Büyük ölçekli uraninit kullanma ihtiyacını Avusturya-Macaristan'daki Joachimsthal madenlerinden çıkarılan uranyumun istenmeyen kalıntılarından sağladılar ve dört ton malzeme kullandılar. İzolasyon için uyguladıkları işlemler gözle görülür radyoaktif işaretler gösteriyordu. 1902'de bir gramın onda biri kadar radyum klorür ayrıştırdıklarında Fransa ve Britanya'da meşhur olmuşlardı. Bu araştırmayla doktora unvanı alan Marie eşiyle beraber ağır sağlık sorunları yaşamaya başladı. 1903'te radyasyon çalışmalarından ötürü Curie çiftine ve Henri Becquerel'e Nobel Fizik Ödülü verildi. Böylece Marie Curie, Nobel ödülü alan ilk kadın oldu. Ödülle gelen ün yerine, her daim mütevazı hayatı tercih eden Pierre, Sorbonne'da fizik öğretmenliğine başladı ve çiftin ikinci kızları Eve dünyaya geldi. 1906'da Pierre Curie at arabası çarpması sonucu öldü. Zor zamanlar geçiren Marie, Pierre'e ait çalışmaları yayımladı. 1908 yılında Sorbonne'a ilk kadın profesör olarak atandı. 1911 yılında polonyum ve radyumun keşfinden ötürü Nobel Kimya Ödülüne layık görüldü ve ödülü iki kez alan ilk bilim insanı oldu. 1914'te Radyum Enstitüsü kuruldu ve Marie müdür olarak atandı. I. Dünya Savaşı yıllarında 200'den fazla taşınabilir röntgen cihazıyla ve kızı Irene ile X-ışını teknolojisini genç kadınlara ve uzmanlara öğretti. Bu süreçte radyoaktif ışından çokça etkilendi. Sağlık sorunları git gide artsa da öğrenmekten ve öğretmekten vazgeçmedi. 1934 yılında yüksek enerjili radyasyona maruz kalmaktan kaynaklanan kan kanserinden öldü. Marie Curie'nin not defterleri de maruz kaldığı yüksek doz radyasyon sebebiyle kurşun kaplarda korunmaktadır. Büyük kızları Irene Curie (1897-1956) Sorbonne Bilim Fakültesinde lisans eğitimi aldı. I. Dünya Savaşı sırasında annesiyle beraber yaralıların vücutlarındaki şarapnel parçalarının yerlerini bulmaya yardım eden radyograf hemşiresiydi. Bu süreçte annesiyle çokça radyoaktif ışınına maruz kaldı. 1925 yılında ebeveynlerinin keşfi olan polonyumun alfa ışınları üzerine bir doktora tezi hazırladı. Bu dönemde Kimya mühendisi Frederic Juliot'a radyokimya araştırmalarında laboratuvar yöntemlerini öğretti. 1926 yılında evlenen çift çalışmalarını atom çekirdeği üzerine yoğunlaştırdı. Alüminyumun doğal kararlı izotopuna alfa ışınları gönderildiğinde kararsız fosfor izotopunun elde edildiğini buldukları çalışmayla tıpta radyoaktif maddelere hızlı ve kolay ulaşılmasını sağladılar. Bu çalışmalarıyla çift 1935'te Nobel Kimya ödülü aldı. Irene Juliot-Curie bu ödül sonrası bilim fakültesinde profesör oldu ve nükleer füzyon çalışmalarına öncülük etti. Kan kanseri teşhisinin ardından hayata veda etti. Küçük kızları Eve Curie ise felsefe ve bilim lisansını tamamladıktan sonra bilim yerine gazeteciliği seçti. Annesinin ölümünden sonra Madame Curie isimli bir biyografi hazırladı. 1960 yılında UNICEF ile çalışmaya başladı. UNICEF adına Nobel Barış Ödülünü alan Henry Richardson Labouisse ile evlendi. Beş Nobel ödülü sahibi ailenin Nobel Ödülü almamış tek üyesidir ve 102 yaşında hayata veda etmiştir.


Amerika'da giyilebilir kalp pili tasarımı ve ürünüyle yıldızı parlayan genç bilimcimiz Canan Dağdeviren, Harvard Üniversitesi'nde bir konuşma yapan ünlü İngiliz teorik fizikçi Hawking ile bir araya geldi. Kozmolog Stephen Hawking, Harvard Üniversitesi'nde verdiği derste, kara delikler 'düşündüğümüz kadar kara değil', demiş ve çevresinde, ışık dahil her şeyi içine çeken kara delikler paralel evrenlere açılan kapılar olabilir iddiasını ileri sürmüştü. Bini aşkın akademisyen ve öğrencinin dinlediği ve internet üzerinden de canlı olarak yayınlanan ders, uzmanı olduğu ve üzerine kitaplar yazdığı kara delikler ve enformasyon paradoksu üzerine idi. Kara deliklere giren nesnenin sanılanın aksine kaybolmadığını, kara deliklerin bilim kurgu yazarlarının hayal edebileceğinin ötesinde bir gizemi barındırdığının belirten Hawking, "Kara deliklerin nasıl bu kadar büyük bilgiyi bünyesinde barındırdığı sorusu, çözmek için son derece sıkı bir biçimde çalıştığımız konulardan biri.. Eğer kara deliğe düştüğünüz hissine kapılırsanız korkmayın, bir çıkış var" esprisini yaptı. Canan Dağdeviren de Hawking'in verdiği bu ilginç dersi izleyenler arasındaydı. Dağdeviren, Harvard Topluluğunda "o benim kahramanım" dediği Hawking ile bir araya geldi ve çektirdiği fotoğrafını sosyal medyada paylaştı. Canan Dağdeviren özellikle giyilebilir kalp pili tasarımı ile birden gözleri üzerine çekti ve Forbes'un 30 yaşındak küçük 30 bilim insanı listesine girdi. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'ndeki bilimsel araştırmalarla duyurdu ve son olarak da Harvard Üniversitesi'nin Genç Akademi Üyeliği'ne seçilen ilk Türk oldu. Hacettepe Üniversitesi Mühendislik Fakültesini bitirdikten sonra, Sabancı Ünivresitesi'nde yüksek lisans ve ABD'de doktora yapan Dağdeviren'in kalp ile ilgisi, küçük yaşta dedesini kalp krizinden kaybetmesi üzerine başladı. Normal şartlarda ömrü 5-7 yıl arasında değişen kalp pillerini, giyilebilir kalp pili projesi ve tasarımı ile ölümsüz hale getirdi, Dağdeviren, şimdi de Parkinson, Alzheimer ve farklı beyin hastalıklarına yardımcı olabilmesi için iğne şeklinde bir pil tasarlıyor.


Parlaklıklarını döngüsel olarak değiştiren yıldızlar evrende çok da ender değil. Bunlar genelde eşlerini dönüşümlü olarak örten çift yıldızlar. Fakat bir yıldızı düzenli olarak karartan özel süreçler de var. Cambridge Üniversitesi astronomlarından Leigh Smith ve ekibi, bugüne kadar hiçbir sınıfa girmeyen bir yıldız keşfetti. Gizemli cisim VISTA teleskopu ile gökyüzü taraması yapılırken bulundu. Bu projeyle neredeyse on yıldan bu yana bir milyara yakın yıldızdaki parlaklık değişimi takip ediliyor. Bu gözlem sırasında hiçbir kategoriyle girmeyen değişken yıldızlar bulunuyor ve bunlar araştırmacılar tarafından WIT olarak isimlendiriliyor. Bu WIT yıldızlarından biri dünyamızdan yaklaşık olarak 25.000 ışık yılı uzaklıktaki dev yıldız VVV-WIT-08. Güneşinki kadar büyük bir kütleye sahip olmasına rağmen ondan yüz misli büyük. Spektrasyonu, yaklaşık 3.600 Kelvin'lik etkili bir sıcaklığa sahip oldukça soğuk bir dev olduğunu gösteriyor. Burada ilginç olan şu: Bu dev yıldız uzun yıllar hiçbir değişim göstermezken, 2012 ilkbaharında birden bire kararmış ve ışıma gücünün yüzde 97'sini kaybetmişti. 200 gün kadar devam eden bu karanlığın ardından yıldız yeniden daha önce olduğu gibi parlamaya başladı. Kararmanın bu kadar uzun ve yoğun olması son derece ender. Teleskop gözlemleri sadece 17 yıl kadar geriye uzandığı için bunun bir seferlik mi yoksa düzenli olarak tekrarlanan bir olay olup olmadığı bile bilinmiyor. Astronomlar bugüne dek düzenli olarak tekrarlanan uzun karanlık dönemlerine sahip iki yıldız biliyorlar. Bunlardan biri 27 yılda bir eş yıldızının toz diski tarafından örtülen Epsilon Aurigae iken diğeri de 69 yılda bir kararan Kırmızı Dev TYC 2505-672-1 olarak bilinir. Fakat VVV-WIT-08 farklı: Daha önce bilinen değişen yıldızların hiçbirinde, görünür ve kızılötesi ışığın tüm dalga aralıklarını eşit olarak etkileyen bu kadar büyük bir parlaklık kaybı görülmedi. Bununla ilgili veriler ekibe, Varşova Üniversitesi'ndeki OGLE teleskopundan alınan görüntülerle sağlandı. Araştırmacılar bu fenomenin nedenini bulmak için, sistematik olarak akla gelen tüm nedenleri kontrol etmelerine rağmen, herhangi bir açıklama bulamadılar. VVV-WIT-08'in ışık eğrisi, bilinen hiçbir yıldızın değişkenliğiyle örtüşmüyor. Işık eğrisinin simetrisi Kırmızı Dev'deki oynamalara uymuyor ve genç bir yıldız için cisim bu olayın dışında çok düzenli ve istikrarlı ışıyor. Bu yüzden karartmanın dışarıdan gelmesi gerekiyor. Mesela yıldızı örten karanlık ve büyük bir gökcismi gibi. 'Söz konusu gökcismi dev yıldıza yerçekimiyle bağlı olmalı, çok zayıf ışımalı ve dünyanın yarıçapından daha büyük bir yarıçapa sahip, eliptik görünümlü olmalı' diyen araştırmacılar bir model yardımıyla olası tüm adayları kontrol ettiler. En olası karartıcı yıldız, yoğun bir toz diskiyle çevrili olan bir eş yıldız olabilirdi. Ancak bu tür çevresel disklerin tipik özellikleri gözlemlerle uyuşmuyordu. 'Diğer bir açıklama dev yıldızın malzemesini soğurarak, geniş bir gaz diski oluşturan bir eş yıldız olabilirdi' diyor araştırmacılar. Dev yıldızdan, eş yıldızın yerçekimi alanın madde transferi örtülü bir diskin varlığını açıklayabilir ve bu senaryo yıldızın beklenenden niçin daha küçük olduğuyla ilgili bir açıklama da sunuyor. Ancak araştırmacılara göre bu senaryolardan hiçbiri dev yıldızın ne ile bu kadar uzun süre karartıldığını tam olarak açıklayamıyor. Kararmanın süresi, derinliği ve akromatikliği bu olayı olağanüstü ve sıra dışı kılıyor, yani gizi hala çözülmüş değil. Fakat araştırmacılar buna benzer olaylar keşfetmeyi umuyorlar. Hatta VISTA- araştırması çerçevesinde iki aday bulunmuş bile olabilir.


Bu da sürtünme sebebiyle orman yangınlarını başlattı ve canlı hayvanları küle çevirdi. Bu parçacıklar atmosfere de süzüldü ve yıllarca güneş ışınlarının gelmesine engel oldu. Böylelikle bitkileri ve onları yiyen hayvanları da öldürdü. Dinozorların nasıl yok olduğuna yönelik farklı teoriler bulunsa da bilim insanları tarafından en çok kabul göreni, yaklaşık 65 milyon yıl önce Dünya'ya çarpan bir asteroitti. Yapılan yeni bir çalışmaya göre, söz konusu çarpışma, Meksika Körfezi'nden yayılan devasa bir tsunamiye de neden oldu. Çarpmanın etkisi büyük bir ekolojik yıkıma yol açtı. Cretaceous-Paleogene olarak adlandırılan 14 kilometre genişliğindeki Chicxulub asteroidinin böylesi bir yok oluşa sebep olduğu zaten biliniyordu. Ancak tsunami bulgusu çok yeni. Michigan Üniversitesi'nden dünya ve çevre bilimleri araştırmacısı Molly Range, Chicxulub asteroidinin Dünya üzerinde çok büyük bir tsunamiye neden olduğunu söylüyor. Range'e göre tsunami o kadar büyüktü ki modern tarihte eşi benzeri görülmemişti. Çalışmanın yürütücüsü olan Range ve arkadaşları, bulguları Amerikan Jeofizik Birliği'nin yıllık toplantısı sırasında hakemli dergide yayımladı. Live Science'a konuşan Range, Bildiğimiz kadarıyla, çarpma anından dalga yayılımının sonuna kadar tsunaminin küresel modelini çıkaran ilk biz olduk dedi. Araştırmacılar bu asteroidin Meksika Körfezi'ndeki sığ suya çarptığını biliyorlardı. Bulguya göre, söz konusu asteroit Dünya'nın kabuğunda 1.5 kilometrelik bir krater açtı. Bununla birlikte büyük dalgalar dünya genelindeki okyanuslara yayıldı. Öyle ki Güney Pasifik ve Kuzey Atlantik'te dalgalar 14, Kuzey Pasifik'te ise 4 metreye ulaştı. Bu arada, Meksika Körfezi'nin bazı yerlerindeki dalgalar 100 metreye kadar yükselmişti. Böylesi bir tsunamiyi hayal etmek zor olabilir, bu yüzden araştırmacılar bu tsunamiyi, en az 225 bin kişiyi öldüren 2004 Hint Okyanusu tsunamisi ile karşılaştırdılar. İki tsunami, gece ve gündüz kadar farklıydı. Range, her iki tsunaminin ilk 7 saatine bakıldığında Chicxulub'un etkisinin, 2004'te Hint Okyanusu'nda gerçekleşen tsunamiden 2 bin 500 ile 29 bin kat daha büyük olduğunu söylüyor. Hatırlatmak gerekirse Güney Yarımküre'de şimdiye kadar kaydedilen en büyük dalga Mayıs 2018'de Yeni Zelanda'nın yakınında ölçülen 23.8 metre yüksekliğindeydi. Ekolojik açıdan büyük bir yıkım.