Almanya, ABD ve İngiltere üniversitelerinde yapılan bilimsel araştırmalar, güneşten elektrik enerjisi üretilirken, her panelin çevre dostu olmadığını, içinde kanser yapabilen ağır metalleri az ya da olmayanların seçimine özen gösterilmesi gerektiğini gösteriyor. Panellerde kullanılan kristal silikonun içindeki silikon tetra klorürün çok zehirli olduğunu, bitki ve hayvanları öldürdüğünü, insan sağlığını tehdit ettiğini araştırmacılar açıklıyorlar. Temiz enerji olarak bilinen güneş enerjisinin bu kirli yanıyla ilgili yönetmelikler olmadığından özellikle Çin'de güneş panellerinin üretildiği yerlerde, zehirli kimyasalların toprak ve havadaki tanecikleri insanların sağlığını tehdit ettiğini araştırmacılar bildiriyorlar. Kadmiyum telüridli ve kurşunlu güneş panelleri ise başlı başına bir sorun. Bunlar, böbrek ve kemiklerde hasar ve kanser yapabiliyorlar. Panellerdeki kimyasallar, parçalanan, kırılan, eskiyen panellerden 5-6 ay içinde yağmurla yıkanıp çevreye ve insana ulaşabileceği gibi, milyonlarca panel ileride (20 yıl kadar sonra) sökülüp çöpe atıldığında, özellikle çöp ayrımı ve işlemi yapılmayan az gelişmiş ülkelerde büyük sorunlar yaratacağını araştırmacılar vurguluyorlar. Başta kurşun ve kadmiyum olmak üzere panellerindeki zehirli ağır metallerin önlenmesi gerektiğine verilen önemi gösteren Stuttgart Üniversitesi'nde 800.000.- Avro devlet desteğiyle, 2014'ten beri yapılmakta olan bilimsel bir araştırmayla ABD ve İngiltere'deki başka araştırmaların sonuçları da bu yazıda özetle yer alıyor. Türkiye'de pek bilinmeyen bu konunun ilgililerin dikkatini çekeceğini ve gereken önemin gösterilerek ilgili önlemlerin alınacağını ve yurdumuzun bir de 'Güneş Panelleri Kimyasalları Çöplüğüne' dönüşmeyeceğini umuyoruz. Daha önceki yazılarımızda ve seminerlerimizde Almanya ve Türkiye'de elektrik üretiminde güneş enerjisinin önemini ve Türkiye'de de artımı gerektiğini vurgulamış, Türkiye yüz ölçümünde metrekareye düşen ortalama kWh güneş enerjisi miktarının yılda Almanya'dakinin iki katı kadar olmasına rağmen, Türkiye'de, Almanya'dakinin sadece 40'ta biri kadar (2017 değeri) güneşten elektrik üretilebildiğini belirtmiştik /1/. Bugünkü yazımızda, güneş enerjisinden elektrik üretiminin pek bilinmeyen bazı ayrıntılarına girerek, özellikle, milyonlarca metre karelik güneş panelleri 20 yıl kadar sonra sökülüp çöpe atılırlarken, bunların yapısındaki, insana ve doğaya zararlı zehirli kimyasalları ele alacağız. 2017 yılı sonunda tüm dünyada güneş enerjisi kurulu gücü 400 Giga Watt'ı geçti . Bu kapasite, ilk bakışta her biri 1000 MegaWatt'lık 400 adet kömür ya da nükleer santrale eşdeğer görünse de, güneş enerjisinden elektrik üretiminin verimi çok düşük olduğundan (ortalama %10-20), bu kapasiteyle üretilebilecek elektrik diğer santrallerden çok daha azdır. Grafikte tüm dünyada 1992'den 2017'ye kadar güneş enerjisi kurulu gücündeki artım görülüyor /2/. Sağda, bir panelin ilerleyen yıllarda artan gücü görülüyor. 400 GW'lık dünya toplam kurulu gücünün içinde en büyük pay 131 GW ile Çin'in, sonra ABD 51, Japonya 49, Almanya 42, İtalya 20 GW ile başta yer alıyorlar /2/. Türkiye'nin kurulu gücü 2017'de 2,9 GW ile büyük bir artım göstererek toplam 3,4 GW'ı buldu (2015'te toplam sadece 249 MW idi / Birimler için yazının sonuna bkz). Elektrik üretiminde fotovoltaik yöntemin önemi her geçen yıl artarken fiyat da düşüyor. 2000 yılından beri dünyada güneş hücrelerinin/panellerinin fiyatı %90 daha azalarak, her Watt kurulu güç için 50 Cent'e geriledi. Silisyumlu güneş hücreleri, dünya pazarının %90'nını kapsarken bunların verimi %21 ile %26 arasına yükseldi . 400 GW için ise yaklaşık olarak 50 milyon ton kadar toplam güneş hücresi / paneli gerekiyor . Fotovoltaik yöntemle elektrik üretimindeki politik ve teknik başarı sonucunda güneş panelleri gitgide daha geniş alanlara yayılıyor (Dünya'da 2018'de 3700 km2 yer kapladığı kestiriliyor). Ayrıca evlerin çatılarında gitgide artan milyonlarca güneş paneli var. Güneş panellerinin cam ve alüminyum malzemesi çevre için büyük bir sorun yaratmamasına karşın, güneş hücrelerinden oluşan paneller çeşitli ağır metaller, katkı maddeleri genellikle insan sağlığına ve doğaya zararlı olabilecek kimyasal maddeler içeriyorlar. Kanser yapabilen ve oldukça zehirli olan bu maddelerin başlıcaları: arsenit, kurşun, bakır, galyum, kadmiyum tellürid, kadmiyum sülfid, polyvinül florür, selenyum, kristal silikon'daki silikon tetraklorür. Kuşun, panellere, artık gerekmeyen lehimleme maddesiyle birlikte giriyor. Paneller/güneş hücreleri, daha çok kristal silisyum ya da çok ince film kadmiyum tellürid ya da kadmiyum sülfid tabakalardan yapılıyor. Saf kadmiyum böbrek ve kemiklere zararlı, kansere yol açabiliyor. Bu nedenle panellerin hem yapımı hem de ileride 20 yıl kadar kullanıldıktan sonra sökülüp ortadan kaldırılmasında ilgili koruyucu önlemlerin alınması gerekiyor. 20 yıl kadar sonra bunlar yenileriyle değiştirilmek zorunda olduğundan üretimin sürmesi ve bunlardaki ağır metallerin dolaşımı da söz konusu. Paneller yapılırken, zararlı ağır metallerden korunmak için koruyucu giysilerle çalışılıyor . İleride bakım, onarım çalışmalarında, kuvvetli dolu, kaza ve yangınlarda da panellerdeki ağır metaller çevredeki toprak ve sulara, besinlere ulaşabileceğinden araştırmacılar şimdiden önlem alınmasını öneriyorlar /3/. Bugün dünyada kullanılan güneş hücrelerinin %90 gibi büyük bir bölümü, doğadaki kum ve kuvarsdan elde edilen silikon yapılı. Silikon, doğadaki kum ve kuvarstan, çok yüksek sıcaklıklarda, eritme, temizleme ve oksijeni çıkarılarak %99,6 oranındaki saflıkta büyük enerji kullanılarak elde edilebiliyor. Ancak bu saflık, yarıiletken maddenin işlevi için yeterli olmadığından silikonun, ikinci bir kimyasal yöntemle daha da saflaştırılması gerekiyor. Dünyadaki güneş panellerinin %3 kadarı da zehirli kadmiyum telürid zehirli maddesini içeriyor. Bunların üretimi daha ucuz ve dünya pazarındaki payı 3 milyar ABD kadar. Ancak kadmiyumun aşırı zehirli olması nedeniyle üretim sırasında koruyucu giysilerin içinde ancak havalandırmayla çalışılabiliyor. Öte yandan Liverpool üniversitesinde geliştirilen bir teknikle, çok ince tabakalı güneş hücrelerinin hem çok daha ucuza hem de zehirli kadmiyum yerine, zehirli olmayan ve yenmesine bile izin verilen magnezyum klorür kullanılarak üretilebileceğini denendi. Ayrıca magnezyum klorür, kadmiyumdan hem çok daha ucuz hem de güneş hücresi olarak ince tabaka şekline getirilmesi çok daha kolay /4/. Stuttgart araştırmacıları, 2016 yılında dünyada, içlerinde çeşitli ağır metaller bulunan toplam 3700 km2 panel bulunduğunu ve buna her gün 3 km2 kadar güneş paneli eklendiğini açıklıyorlar. 2016 yılı sonuna kadar, panellerde toplam 11.000 ton kurşun ve 800 ton da kadmiyum bulunduğunu belirtiyorlar. Bunların ileride toprak ve sulara karışmaması için yıkama filtreleme dahil çeşitli önlemler alınması düşünülse de bunların büyük ölçüde kontrol edilemeyeceği ve gerçekleşemeyeceği de belrtiliyor /3/. Stuttgart araştırmacıları güneş panellerindeki zehirli maddelerle ilgili sınırlamaların AB standartlarına alınmasını öneriyor. Sadece panellerde hücreler lehimlenirken, kurşunun kullanılmaması, panellerin içindeki kurşunu %97 oranında azaltacaktır diyor araştırmacılar. Ayrıca, ağır metallerin panellerden sızmasını önlemenin ya da durdurulmasının yollarını aradıklarını da belirtiyorlar. İleride çok daha büyük toprak yüzeylerini kaplayacak paneller büyük sorun yaratacaklarından şimdiden çeşitli bilimsel araştırmalar yapılıyor. Bunlardan kanser yapabilen kurşun ve kadmiyumun 2006'dan beri AB ilgili yönetmeliğine göre elektronik aletlerde kullanımı yasaklanmış olmasına karşın, bu kimyasalların 'yeşil ürün' olarak çevre dostu sayılan güneş panellerinde/hücrelerinde kullanımı serbest bırakılmıştır. Kurşun, güneş hücrelerini birbirlerine ve panelin kenarlarına bağlamada kullanılan lehimde bulunuyor. Aslında otomobil sanayinde ve diğer aletlerde artık kurşun kullanılmıyor. Güneş hücrelerinde de kurşun kullanılmayabilir. Çok ince tabakalı güneş hücrelerinde ise daha çok kadmiyum tellürid kullanılıyor. Çeşitli tipteki güneş hücrelerindeki kadmiyum, kurşun ve diğer zehirli kimyasalların dışarıya sızması ya da ileride doğaya ulaşması olasılığı ve miktarlarıyla bunların nasıl ortadan kaldırılacağıyla ilgili 2014 yılından beri Stuttgart Üniversitesi Fotovoltaik bölümünde bilimsel çalışmalar yapılıyor ve yukarıda belirttiğimiz gibi bunlar ilgili Bakanlıkça destekleniyor /3/. Güneş panelleri toprak yüzeyinde hektar başına (100 m x 100 m= 10.000 m2) genellikle 3.000 m2'lik bir alana kuruluyor. Bu alandaki panellerdeki güneş hücrelerinde toplam 20-25 kg kurşun bulunduğu hesaplanıyor. Bu büyüklükte bir alanda, 3 mikrometre kadar ince film tabakalı güneş hücrelerinde ise, suda zor çözünen kadmiyum tellürid ve kadmiyum sülfid toplam 25 kg miktarında bulunuyor. Güneş hücreleri ince folye ve cam levha ile korunmalı olduğundan, kurşun ve kadmiyumun normal olarak dışarıya ulaşması beklenmiyor. Ancak kuvvetli dolu, kaza ve yangında bunlar dışarıya çıkabileceğinden bu gibi durumlarda bozulmuş panellerin sökülüp ilgili yönetmeliklere göre işlenmesi gerekiyor. İçinde kurşun ve kadmiyum olmayan güneş hücrelerinin/panellerinin yapılabileceğini ileri süren araştırmacılar var. Ancak bunlar olmayınca panellerin verimi düşüyor. Bu nedenle bilimsel araştırmaların geliştirilerek panellere zehirli olmayan maddelerin konulması gerekiyor /4,5/. AB ilgili yönetmeliği, elektrik ve elektronik aletlerde kurşun ve kadmiyum için sınır değer olarak sırasıyla, aletin toplam ağırlığının %0,1 ve %0,01'ni belirliyor. Ancak, güneş panelleri bu yönetmelik dışında tutulduğundan herhangi bir sınırlama bulunmuyor. Dünyadaki güneş panellerinin yaklaşık üçte ikisi Çin kaynaklı. Nedeni, Çin'de hem iş gücü ücretlerinin düşük olması hem de Çin hükümetinin üretimi desteklemesi sonucu panellerin dünya pazarlarına düşük fiyatla sunulması . ABD Illinois eyaletindeki Northwestern Üniversitesi'nde Argon Milli Laboratuvarıyla birlikte yapılan bir bilimsel araştırma, Çin kaynaklı, kristal silisyumlu güneş hücrelerinin hiç de doğa dostu olmadığını gösteriyor /4/ . Resimde gösterilen, Almanya'daki yarı saydam bir güneş hücre sisteminin Çin kaynaklı olanla karşılaştırıldığında çok daha doğa dostu olduğu belirlenmiş. Çin kaynaklı olanın doğa dostu olmayışının en önemli nedeni, bu hücrelerin Çin'de üretimleri sırasında çok daha fazla enerjiye gerek bulunması sonucunda havaya salınan CO2 miktarının fazlalığı.Bu araştırmanın sonucuna göre Çin'de yapılan güneş panellerinin AB'de kullanılmasıyla gereken enerji ve havaya salınan CO2, AB'de yapılıp kullanılan panellere oranla iki kat daha fazla doğaya zarar veriyor. Berlin'deki bir tren istasyonu çatısında bulunan yarı saydam, doğa dostu, güneş panelleri Almanya'da fotovoltaik, yenilenebilir enerjiler yasasıyla destekleniyor. Güneş hücrelerinin Almanya'da ya da başka bir ülkede üretiminin ayrımı yasada bulunmadığından, Almanya bunları daha ucuz ülke olan Çin'de yaptırıp Almanya'da kullanırken, enerji ve CO2 giderini Çin'e aktarmış oluyor. Kaldı ki Çin'de üretimde kullanılan enerji, çevreye zararlı, kalitesi düşük kömürlü elektrik santrallarından kaynaklanırken oradaki silisyum ve diğer zararlı maddeli güneş panelleri üretimindeki standartlar da AB ülkelerindekilerle karşılaştırılamayacak kadar kötü diyor ilgili araştırmacı Seth Darling /4/. Özetle, zehirli kimyasallar güneş panellerinin yapımında ve bunların ileride sökülüp yok edilmesinde büyük bir sorun olarak çözüm bekliyor. Özellikle azgelişmiş ülkelerde çöp ayrımı ve panellerle ilgili teknik işlemler yapılmadığından, ileride bunların sökümü sırasında, doğanın zehirli kimyasallarla kirletilmesi ve insanların etkilenmesi söz konusudur.İlgili önlemler, paneller daha kurulurken planlanmalıdır. Panellerdeki zararlı ağır metallerin önemi, panellerin kapladığı ve gitgide artarak kaplayacağı çok büyük alanlardan kaynaklanıyor. Örneğin 1350 MW gücünde bir fosil yakıtlı santral, yılda 9000 GigaWattSaat elektrik üretebiliyor. Güneşten buna eşdeğer elektrik ancak yaklaşık olarak 3 milyon m2'lik alana kurulan güneş panelleriyle sağlanabiliyor. Bu ise 1,5 km x 2,0 km'lik bir kent merkezi kadar alanın, kent dışında panellerle kaplanması demek. İleride güneş enerjisinden elektrik üretimi çok arttığında örneğin Türkiye'de toplamda bunun 50 katı kadar bir alanın, çeşitli birimler halinde, kentlerin dışında kurulması gerekecektir. 20 yıl kadar sonra panellerin sökülüp ortadan kaldırılması gerektiğinde 150 milyon m2'lik panellerin içindeki kimyasalların ne olacağı önceden düşünülmeli ve panel seçimine başlangıçta özen gösterilerek, içinde kimyasalları az olanları seçilmeli diyor araştırmacılar /3,4,5/. Öte yandan güneş panellerinin yapımı sırasında oldukça fazla enerji gerekiyor. Yapılan bilimsel araştırmalar, bir güneş kollektörünün yapımında kullanılan enerjiyi, ancak ortalama 3 yıl çalıştırıldıktan sonra üretebileceğini gösteriyor. Güneşin geceleri olmadığı ya da bazen çok, bazen az olduğu biliniyor. Bu nedenle, kurulu elektrik gücünün yıllık ortalama olarak ancak %10-20'si kadarıyla enerji üretilebildiğinden verim diğer santrallara göre çok daha düşük. Üretim giderleri, diğer elektrik enerji üretim türlerine göre kWh başına 10-20 Eurocent daha yüksek. Almanya'da, elektrik faturalarına eklenen çevre vergisi ve devlet desteğiyle güneş enerjisi üretimi, yılda ancak 15 milyar Avro ek bir giderle sağlanabiliyor.Özellikle sanayinin gece gündüz sürekli elektrik gereksinimini karşılayabilmek için güneşin az ya da olmadığı zamanlarda genellikle fosil yakıtlı elektrik santrallarının devreye girmesi gerekiyor. Bilindiği gibi sanayi tüm elektrik üretiminin % 75''ini kullanıyor. Bunun içinde yenilenebilir enerjilerin payı ise önemsiz oranda az, sadece % 3. Bunların çeşitleri ve güneş enerjisini elektriğe çevirmedeki verimleri aşağıdaki grafikte ayrıntılarıyla bulunuyor /6/. Yarı iletken madde temelde ya kristalin silisyum ya da ince tabaka olarak, cinsine göre çeşitli katkı maddeleriyle ve ilgili yöntemlerle hazırlanıyor . Konya Karatay Kızören santralı 430.000 m2'lik bir alana kurulmuştur . Kabaca 656m x 656m boyutlarındaki bu büyük alanda 18 MW'lık kurulu güçle yılda üretilebilecek elektriğin 30,73 MilyonkWh kadar olacağı hesaplanıyor. Bu üretim miktarı, bu kurulu gücün %19'u kadardır. Konya Karapınar'da 1000 MW'lık bir fotovoltaik santral projelendirildiği Enerji bakanlığınca açıklanmıştır . Bitirildiğinde Türkiye'nin en büyük güneş enerji santralı olacaktır. Türkiye'de 20'ye yakın sayıda güneş paneli yapan fabrikalar ya da dışarıdan getiren şirketler var /8/. Bunların hangi cins güneş hücreleri ürettikleri, içlerinde ne miktarda kurşun ve kadmiyum gibi ağır metallerin bulunup bulunmadığı internet sitelerinde yer almıyor. Perowskit aslında kalsiyum titanat'ın bir kristalidir. Perowskit adına rağmen 2009 dan beri verimi gitgide artırılan ve %22'e ulaşan bu cins panellerde aslında perowskit kristaliyle aynı kristal yapısındaki kurşunlu metilamonyum kullanılıyor. Bu cins kristaller mikrometre inceliğinde olup bir altlık üzerine sürülebiliyor ya da baskı şeklinde damgalanabiliyor. Diğerlerine göre perowskit panellerin üstünlükleri, kristale gelen güneş ışınlarının tümünü soğurup elektron akımına dönüştürebilmeleri ve çok daha ucuza üretilebilmeleridir. Gitgide geliştirilmekte olan perowskit panellerine geleceğin panelleri olarak bakılıyor. Avusturalya Dyesol şirketinin önümüzdeki yıllarda Türkiye'de perowskit panellerinin üretimine geçmeyi planladığı şirketin duyurusunda yer alıyor. Watt başına üretim fiyatı 40 Cent'in altına düşürülebilir ve bunlar 20 yıl süreyle sorunsuz çalışabilirlerse silisyumlu panellerin sonunun geleceği belirtiliyor. Perowskit panellerindeki kurşunun kapsüllenip çevreye ulaşmaması için çalışmalar yapılıyor. Kristaldeki kurşun azaltılır ya da yerine başka bir madde konursa kristalin verimi düştüğünden şimdilik vazgeçilemiyor ama araştırmalar sürüyor. Kule tipi güneş enerjisi santralinin Türkiye'de ilk örneği Mersin'de kurulmuştur. 100 dönümlük arazinin 30 dönümü aynalarla kaplanmıştır. 510 adet ayna 50 metre yüksekliğindeki kuleye güneş ışınlarını yansıtıyor. Burada ısınan sudan elde edilen buhar türbinleri çevirerek elektrik enerjisine dönüştürülüyor. Günün saatine göre güneşin konumunu hesaplanıp, yansıtıcı aynalar o yöne çevriliyor. Bu santral, 1500 evin elektriğini sağlayabiliyor/9/. Her güneş paneli insan ve çevre dostu olmadığından, ucuzuna gidilmemeli, içinde ne gibi kimyasal maddeler bulunduğu iyice bilinmeli, mümkünse kadmiyumlu olanlar yerine magnezyumlu olanlar kullanılmalı. Perowskit tipi güneş panelleri geliştirilip içindeki kurşun insan ve çevreye zarar vermeyecek başka bir maddeyle değiştirilebilir ya da kurşun dışarıya sızmayacak şekilde kapsüllenebilirse perowskit panellerinin kullanımı yararlı olabilir. Türkiye'de 15 kadar şirketin işyerlerinde güneş panelleri yapılmaktadır ve bu gibi iş yerlerinin sayısının ileride çok artacağı beklendiğinden gerek buralarda çalışan işçilerin koruyucu giysilerle çalışmalarının sağlanmasını, gerekse üretilmekte olan panellerdeki kurşun, kadmiyum gibi ağır metal taneciklerinin havaya ve çevreye yayılmasının önlenmesini düzenleyen bir yönetmeliğe gerek vardır. Çatılarda ve geniş alanlarda kurulmuş ve kurulacak olan panellerin bakım, onarım, kaza, kuvvetli yağış hasarı, yangın, ileride panellerin sökümü sırasında ve çöpe atılmasında bunlardaki zehirli ağır metallerin toprak ve sulara karışmaması için daha başlangıçta planlama yapılmalı, ileride gerekli önlemlerin alınması için bir yönetmelik hazırlanmalı ve yönetmeliğin uygulanması kontrollarla sağlanmalıdır. Güneş panellerindeki insan ve çevreye zararlı olabilecek maddelerin azaltılmasıyla ilgili dünyada yapılmakta olan bilimsel araştırmalar ve gelişmeler izlenmeli, bunların sonuçları ilgili yönetmeliğe aktarılmalıdır. - Güneş termik santralları yoluyla (Güneş ışınlarının içbükey aynalarla demetler halinde soğurulacak bir noktaya odaklanması ve oluşan ısı enerjisinin elektrik enerjisine dönüştürülmesi, ya da güneş enerjisiyle ısıtılan havanın bir bacaya yönlendirilip, hava akımının çevirdiği pervanenin hareket enerjisinin bir dinamoya aktarılmasıyla elektrik elde edilmesi - Fotovoltaik yöntemiyle güneş enerjisinin doğrudan elektrik enerjisine dönüştürülmesi Güneş termik santralleri, özellikle güneşi bol önceleri daha çok yapılırken, bugün fotovoltaik olanları, solar modüllerinin 2011'den sonra ucuzlamasıyla yaygınlaşıyor. Fotovoltaik sistemlerin güçleri, bir kaç kW'tan (1kW= 1000 Watt, çatılarda), bir kaç yüz MW'a (1 MW = 1 milyon Watt, santrallerde) kadar uzanabiliyor. 2017 Ocak ayında en büyüğü 850 MW peak ile Çin'de bulunuyor. Almanya'da ise en büyük güneş panel parkı Brandenburg Neuhardenberg'de. 2012'de yapılan ve 145 MWp gücündeki bu santral 240 Hektar'lık (2,4 milyon m2) bir alana yayılan panellerle donatılmış (yaklaşık 1,5 km x 1,6 km boyutlarında). 48.000 evin elektriğini karşılıyor ve elektrik enerji deposu da santralın yanı başında 2015 yılında yapılmış. Kristal Silisyulu, kadmiyum tellüridlü yarı iletken bir güneş hücresi, modülü güneş ışığını doğrudan elektrik enerjisine çeviriyor. Bunlar birbirlerine seri ya da paralel bağlanabiliyor. Güneş ışını taneciklerinin , solar hücrelere çarptıklarında harekete geçirdikleri elektronlarla elektron akımının oluşması fotovoltaik yöntemin temeli olan ve Einstein'a Nobel kazandıran 'Fotoelektrik olay' diye bilinen fizik olayına dayanıyor . 1 kWh, örneğin 100 Watt'lık bir ampülün 10 saat yanmasıyla tükettiği enerji. Örneğin 1 milyar adet, 100 Wattlik ampulü 10 saat yakabilmek için 1 milyar kWSaat 'lık ya da 1 TeraWh'lık enerji gerekecek.


Tüm ülkeler, güneş ve rüzgardan elektrik üretimini artırma çabasında. Ancak güneş ve rüzgar santralleri sadece 25 yıl verimli çalışabiliyor. Daha sonra ve hatta bozulmalar sonucu her yıl, bunlar kullanılamaz duruma gelip hurdaya çıktıklarında, milyonlarca panelin ve binlerce rüzgar santrallerindeki kule ve rotor kanatlarının, eğer geri dönüşümleri yapılmazsa, çöplüklerde dağlar oluşturacağını ise pek kimse bilmiyor! Bunlar çöplüklere atıldığında ise, içlerindeki zehirli maddelerin doğaya, iklime ve insana zararlı olacağı da hesaplanmalı, ona göre önlemler şimdiden alınmalı. Güneş ve rüzgar santrallerinden dünyada, Almanya ve Türkiye'de kaç adet hurda beklenebilir hesapları ve yapılması gerekenler bu yazımızın konusu... 2022 yılında dünya güneş enerjisi kapasitesi ya da kurulu gücü: 1.1 TW oldu (TeraWatt olarak güç: 1'den sonra 12 sıfırlı Watt değeri). Güneş enerjisinden elektrik elde etmek için bu kadar fazla kurulu güç kuşkusuz hepimizi sevindirir! Şimdi bu büyük kurulu gücün nasıl oluştuğuna bir bakalım: Bu kurulu gücün ortalama 300 Watt'lık panellerden oluştuğunu varsayalım. 1.1 TW kurulu güç için bu panellerden 1.1.000.000.000.000 Watt/ 300Watt = 3,6 milyar adet panel ile bu kurulu güç sağlanmış demektir. Bir panel ortalama 20 kg kadardır. Bu ise toplamda 72 milyon ton panel eder. Gözümüzde canlandırmak için bunları 36 tonluk kamyonlara yükleyip 100 m aralıklı bir konvoy oluşturulursa, konvoyun uzunluğu dünyayı 5 kez dolaşabilir. Kuşkusuz 72 milyon ton panelin tümü hep birden bozulup ya da aynı yıl hurdaya çıkmayacak. Kabaca her yıl bunların %3 kadarı hurdaya çıkarsa, yılda 2 milyon ton panelin çöplüğe gitmemesi için hazırlık yapmak ve bunların geri dönüşümlerini planlamak gerekir. Türkiye'nin güneş enerjisi kurulu gücü 2023 yılında 9,43 GigaWatt . Dünyadaki duruma benzer hesaplarsak: 9,43(9)Watt/300 Watt = 31 milyon panel sonunda hurdaya çıkacak. Her yıl bunların %3 kadarı bozulma ya da ömürleri dolarak kullanılmaz duruma gelirse 1 milyon kadar hurda panel şimdi bile, çöplüklerde olabilir. Kullanılmadan, kötü montaj nedeniyle hurdaya çıkanları saymadık bile! - Elektrik tüketiminin 510,4 TWh seviyesine ulaşması, - Elektrik kurulu gücünde toplamda 189,7 GW'a, - Güneş enerjisinde 52,9 GW'a, rüzgar enerjisinde 29,6 GW'a, - Nükleer enerjide 7,2 GW'a yükselmesi öngörülüyor /3/. Bu senaryoya göre güneş santralleri kurulu gücü 2035 yılında yaklaşık olarak: 53 GW = 53(9) Watt, 53(9) Watt /300 Watt=177 milyon panel bulunacak ve bu toplamdan daha ileriki yıllarda örneğin her yıl %3 kadarı hurdaya çıkarsa yılda 5 milyon kadar hurda panelin geri dönüşümleri yapılamazsa bunlar çöplüklerde dağlar oluşturacak ve büyük olasılıkla ehliyetsiz hurdacıların elinde parçalanıp zehirli maddelerden hem kendileri hem de çevre ve hatta iklim zarar görecektir. Türkiye'de güneş enerjisiyle ilgili önemli yayınlara bakıldığında yakın gelecekte ortaya çıkacak dağlarca hurda panelin kapalı depolarda saklanıp, geri dönüşümlerinin yapılacağına ilişkin yol, yöntem ve yaptırımlara Enerji Bakanlığı internet sayfalarında da TÜBA'nın Güneş Enerjisi 2018 raporunda da rastlanmıyor /3-6/. Güneş ışınları elektriğe çevrilirken, ışınların yıl boyunca aynı şiddette olmadıklarını, geceleri ise hiç olmadıklarını biliyoruz. Bu nedenle GES'in kurulu MW gücünden yıl boyunca toplam olarak ancak oldukça düşük verimde elektrik üretilebiliyor. Bu verim Almanya'da ortalama olarak sadece %11, daha güneşli Türkiye'de ise %18'dir. Örneğin Konya Karapınar santralinin kurulu gücü 1000 MWpeak . Bundan yıl boyunca üretilebilecek elektrik ise sanki 180 MW'lık net bir kurulu güçten elde edilebilecek kadar azdır: 1,58 TWh. Aynı 1000 MW'lık kurulu güçteki bir kömür santralinde ve nükleer santralinde ise yıl boyunca üretilen elektrik miktarları, bunların verimleri sırasıyla %50 ve %90 kadar yüksek olduğundan 3 ile 5 kat kadar daha fazladır. Karapınar GES'in yıl boyunca ürettiği 1,58 TWh elektriğe karşın, aynı kurulu güçteki bir kömür santrali 4,38 TWh ve nükleer santral ise 7,88 TWh elektrik üretebilirler. Konya Karapınar 1000 MW'lık güneş santralinde, diğer santrallere göre ancak 1,58 TWh kadar az elektrik elde edebilmek için bile 3,3 milyon kadar çok güneş paneli gerektiği görülüyor. Daha az panel sayısı ise bundan da daha az elektrik üretimi demek. Bu nedenle GES'lerinde çok panele gereksinim olduğu görülüyor. Öte yandan, güneş enerji santralleri çok fazla malzeme üretilerek yapılabiliyor. İleride üretecekleri TeraWattSaat başına karşılaştırma yapılırsa: GES için kabaca 16.000 ton malzeme kullanılırken, bu miktar bir nükleer santralde 100'de biri kadar daha azdır: 160 ton. Bu nedenle bir güneş santrali, yapımı için kullanılan malzemenin üretimi için gereken enerjiyi, ileride ancak 3-4 yıl çalışarak ancak çıkarabiliyor. Rüzgar santrallerinin yapımında kullanılan malzeme miktarı GES'den daha az: 10 000 ton/TWh. Bir güneş santralindeki panellerin ancak 25 yıl çalışmalarına karşın, diğer santrallerin 50-60 yıl çalıştıkları da göz önüne alınmalıdır. Bunun sonucu, güneş santralleri malzemelerinin üretiminin 2-3 kez tekrarlanması gerekecek, malzemelerin üretimi için de 2-3 kez daha fazla enerji gerekecek ve havaya 2-3 kat daha fazla CO2 salınacaktır. Bunlar ise hiçbir yerde açıklanmıyor. Güneş çiftliklerinde panellerin zamanla tozlanma nedeniyle verimleri düştüğünden, yıkanarak temizlenmeleri için ise çok fazla su gerekiyor. Örneğin çorak ve kurak arazide kurulan Konya Karapınar santralindeki 3,3 milyon panelin, tozlanma sonucu verimi düşeceğinden yılda 2-3 kez yıkanması gerektiğinde, suyun birkaç yüz metre derinlikteki yeraltı suyundan pompalanarak çıkarılması zorunlu olacak ve bu pompalamada büyük elektrik harcanmasına yol açacaktır. Örneklersek: 2 m2 alanı olan 1 panelin yıkanması için 2 litre su kullanılırsa, Konya Karapınar güneş tarlasındaki gibi 3,3 milyon panel bulunan bir güneş çiftliği için 6,6 milyon litre = 6 600 ton ve yılda 2 kez yıkama yapılırsa 13 200 ton su gerekecektir. Suyun yeraltından çıkarılmasının yanı sıra 3,3 milyon panelin yıkanması için pompalanmasında da büyük enerji kullanılacağı gözönüne alınmalı. Almanya'da 2022 yılı için yapılan hesaplamada endüstride harcanan kWh başına 434 gram CO2 salındığı hesaplanıyor/5-12/. 1 GES kurulmadan önce yapımı için harcanan enerjiyi, ileride üreteceği 3,5 yılda geri alabiliyorsa bu sürede harcanan enerji miktarı: 1000 MW x 1000 kW/1MW x 3,5 yıl x 24 saat x 365 gün x 0,18 kapasite katsayısı = 5 519 milyar kWh. Bu miktar enerji 0,434 gram/kWh ile çarpılırsa: 2,4 milyon ton CO2 , Karapınar santrali kurulmadan önce, panellerin yapımı sırasında havaya verilmiş demektir. Bu miktar CO2'ın en az yarısının da 3,3 milyon panelin geri dönüşümleri yapılırken havaya salınacağı hesaplanabilir. Ana sorun, gitgide artan nüfus, konforlu yaşam ve savurganlığımız sonucu daha fazla elektriğe ve elektriğin üretildiği santrallere gerek duymamızdır ama bunlara, bizi etkilediğinden, kimse değinmiyor. Dünya nüfusu bugün 7.8 milyar, 2050'de 10 milyara yaklaşacak. Her şeyin üretim ve kullanımının birkaç yerine elektriğe gerek olduğunu ise biliyoruz. Buna paralel olarak konfor ve savurganlık da artınca daha fazla elektrik gerekeceği açık. 2020 yılında dünyada üretilen elektrik miktarı 25 000 TeraWattSaat iken bunun 2050 yılında 42.000 TeraWattSaat'e yükselmesi bekleniyor . Artan elektriğin büyük bir bölümünün de güneş ve rüzgar enerjilerinden sağlanacağı düşünülürse, Çizelge 1 ve 2'deki 2050 yılı için hesapladığımız çok büyük hurda sayı ve miktarlarıyla uyumlu olduğu görülür. Güneş ve rüzgar santralleri kurulurken ileride her yıl bunların hiç de az olmayan önemli bir miktardaki panellerinin ve diğer malzemelerin hurdaya çıkacağı da hesaplanarak, geri dönüşümlerinin yapılması için gerekli önlemler alınmalı. Binaların çatılarındaki paneller, kulanım sürelerinin sonuda ya da daha önce bozulduklarında bunlar toplatılmalı ya da kapalı depo yerlerine teslim edilmeli, ilgili yönetmelikte yapılması gerekenler bulunmalıdır. Eğer Türkiye'de her yıl ortaya çıkmakta olduğunu hesapladığımız bir milyon kadar hurda panel, kapalı depo yerlerinde korunmaz, içlerindeki zararlı ve zehirli maddelerin geri dönüşümleri yapılmaz ise, gelecek kuşaklara daha da kirli bir miras bırakacağımız açık! Enerji birimi: WattSaniye = Güç x Saniye . 1 WattSaniye (1Ws): 1 saniyede üretilen ya da tüketilen 1 Joule'lük enerji, elektrikte, 1 Ws'dir. 1 Joule: Örneğin 100 gramlık çikolata paketini yerden 1m yukarıya kaldırmak için gereken enerji. 1 WattSaat (1 Wh) = Güç x Saat . Örneğin 1 milyar 100 Watt'lık ampulü 10 saat yakabilmek için 1 milyar kWh'lık enerji gerekecek.


Tüm dünya güneş ve rüzgar enerjilerinden elektrik üretimini artırma çabasında. Bu durum özellikle son yıllarda fosil yakıtlı santrallerden salınan CO2'in iklimi bozması ve Rusya'nın Ukrayna'ya Şubat 2022 'de saldırmasıyla Avrupa'ya gelen doğal gazın kesilmesi sonucu, hız kazandı. Dünyada bugün güneş ve rüzgardan elektrik üretimini artırmayı planlamayan ülke yok gibi. Güneş enerjisinin olumlu ve olumsuz yanlarını son 5 yıldır yayınlanan bir dizi yazımızda ele aldık /1,2/. Bu yeni yazımızda, önceki yazılarımızdan bazı bölümleri güncelleyerek güneş ve rüzgar enerjileriyle elektrik üretiminin sınırlarını ve sorunlarını anlaşılır bir şekilde açıklamaya çalışacağız. Önce dünyanın bugün ve gelecekteki elektrik gereksinimini gözden geçirerek sorunların nerelerde ve neler olduğunu açıklayalım. 2021 yılında Dünya 27.500 TWh elektrik üretti (Şekil 1) . Dünya'da 2021'de güneş enerjisinden elektrik üretimi %23 büyürken, rüzgar enerjisinde büyüme %14 kadar oldu. Güneş ve rüzgardan birlikte elektrik üretimi, dünya toplam elektrik üretiminin %10,3 kadarı oldu. Ancak kömür enerjisinden elektrik üretimi de %9 büyüdü. Yani fosil yakıtların katkısı azalacak yerde, daha da arttı. Toplam elektrik üretiminde, fosil yakıtlar %61 oranla yine baştaydılar. Düşük karbonlu yakıtlar ise %35'te kaldılar. 2040 yılında dünya elektrik gereksiniminin günümüze göre %30 kadar artacağı ve 35 TWh'i geçeceği kestiriliyor /3-7/. İklimin korunabilmesi amacıyla, dünya ortalama sıcaklığının en fazla 1,5 C derece artımını aşmamak için enerji kaynaklarının katkıları ne kadar olmalı? Bu senaryoya göre hesaplanan katkılar Şekil 2'de gösteriliyor. Gerçekten bu sıcaklık artımı aşılmayacaksa Yenilenebilir enerjilerin elektrik üretimine katkısı 2030 yılında %65 ve 2050 yılında ise %90 olmalı. Ancak dünyanın bugünkü gidişine göre bu değerlere ulaşabilmek hiç gerçekçi görünmüyor. Fosil yakıtlarda ileride bir miktar azalım olsa da, nüfus artımı, konforlu yaşamın ve savurganlığın da artması nedenleriyle dünyanın enerji gereksiniminin de çok artacağını hesaplamak doğru olur. Çeşitli senaryolara göre, fosil yakıtların katkıları, toplam elektrik üretiminin %20 - %40 arasında olması bekleniyor /3-7/. Örneğin, Mc Kinsey araştırmasına göre fosil yakıtların 2050'deki katkısının 2016'daki %66' dan, %38'e inmesi öngörülüyor ama bu da, iklimin bozulmasını engelleyemeye önemli bir katkı sağlayamıyor /8/. Güneş ve rüzgar elektriği tertemiz ve bedava mı? Sorunlu, verimsiz ve kirli yanlarının da göz önüne alınması, gerçeklerin bilinmesi doğru olur. Güneş ve rüzgar enerjilerinden elektrik üretirken havaya çok az CO2 salınıyor olması nedeniyle bunların temiz enerjiler olduğu ve doğanın sunduğu bu enerjilerin ayrıca yenilenebilir enerjiler olduğu da biliniyor. Şekil 3'de güneş, nükleer ve rüzgar santrallerinden salınan CO2 miktarlarının çok az olduğu görülüyor. Ancak bu gerçekler madalyonun parlak yüzünü gösterirken, bir de pek görülmeyen arka yüzündeki gerçeklerin de bilinmesi, durumun gerçekçi olarak değerlendirilmesini sağlayacaktır. Güneş ışınlarının ve rüzgarın enerjileri kuşkusuz bedava. Ancak bunları elektriğe dönüştürürken kurulan düzenekler, tesisler, alet ve sistemler büyük yatırım gerektiriyor ve diğer enerji santrallerine göre, yıl boyunca ürettikleri elektrik miktarları göz önüne alındığında, epey pahalı. Bunlar, aşağıdaki açıklamalardan da görülecektir. Güneş Enerji Santralleri'nde arazi fiyatı dışında, hafriyat, arazinin temizlenmesi, panellerin satın alınması, taşınması, yerlerine sabitlenmesi ve diğer tüm gerekli malzemeler ve işçilik gibi giderlerle birlikte toplam kurulum gideri, 1 MW başına, 1,2 milyon USD kadar hesaplanıyor. Buradan, örneğin 1.000 MW bir Güneş santrali kurmanın gideri, en az 1,2 milyar USD kadardır. Güneş çiftliklerindeki milyonlarca panelin, rüzgar türbinlerindeki binlerce kule ve pervanelerin ömrü ortalama 25 yıl kadar kısa. Hatta bunların %3 kadarı, çok önceden bozulup hurdaya çıktıkları da göz önüne alınmalı. Diğer enerji kaynaklı santraller ise aynı inşaat malzemesiyle 50-60 yıl çalışabiliyorlar. Rügar ve güneşten her an enerji üretilemiyor . Bu nedenle yıl boyu verimleri çok düşük. Güneş enerjisiyle elektrik üretiminde yıl boyunca üretimdeki verim ortalama %10-20 (Türkiye'de ortalama %18, Almanya'da %11), rüzgarda %20-30 kadar. Halbuki kömür ve nükleer santrallerde sırasıyla %60 ve %90 kadar yüksek. Bu önemli fark gözardı edilerek, aynı kurulu güçte, ama farklı yakıtlı iki santral, sanki net aynı miktarda elektrik üretirmiş gibi sunuluyor. Bu yanlış düzeltilmeli. Örneğin 1000 MW'lık bir güneş santrali Türkiye'de yıl boyunca net 180 MW'lık bir santral gibi elektrik üretirken, 1000 MW'lık bir nükleer santral yıl boyunca 900 MW'lık bir santral olarak net elektrik üretebiliyor. YE'lerde kullanılan malzeme miktarı, üretilen elektrik enerjisi başına diğer santrallere göre çok daha fazla (Şekil 4):yaklaşık olarak Güneş: 15.000 ton, rüzgar 10.000 ton, nükleer 160 ton . Ayrıca, diğer santrallere oranla, ek malzemelerin fabrikalarda üretimi ve tonlarca malzemenin yerlerine taşınması için de hem enerji gerekiyor, hem de havaya CO2 salınıyor. Bu önemli farklılık da gözardı edilmemeli. Aşırı malzeme kullanımı ve üretiminde ayrıca, bunların içlerindeki değerli metallerin aşırı miktarda kullanıldığı da göz önüne alınmalı. Tüm bu nedenlerle, güneş ve rüzgar santrallerinin yapımı, kurulumu için kullanılan enerjiyi, bunların çalışırlarken geri alabilmeleri ancak 3-5 yılda olabiliyor (Santral 3-5 yıl kendine çalışmış gibi oluyor). Güneş enerjisini elektriğe çeviren panellerde kurşun, kadmiyum ve antimon gibi doğa ve insan için zararlı olabilen, çeşitli ağır metaller kullanıldığına yukarıda değinmiştik. Örneğin, paneller güneş çiftliklerinde bozulduklarında ya da 20-25 yıl sonra hurdaya çıktıklarında ve büyük oranda açık çöplüklere atıldığında, bu maddelerin doğa, iklim ve insana zararlı olacaklarını da gözardı edilmemeli bunlar önce kapalı depolarda saklanmalı, sonra da geri dönüşüm yerlerinde içlerindeki değerli ama zararlı maddeler geri kazanılmalıdır. Ancak çöpe atmak bedava olduğundan, bunların geri dönüşümlerinin özellikle az gelişmiş ülkelerde ve Türkiye'de büyük oranda yapılacağı ise beklenmemeli. Güneş enerjisinin son 20-30 yıldır Türkiye'de de kullanıldığı düşünülürse, bugün çöplüklerde binlerce panelin bulunduğu kestirilebilir ama bu konuya üretenlerin de politikacıların da değindikleri görülmüyor, sadece GES'ler 'Tertemiz' deniyor!! Gündüzleri özellikle öğlen saatlerinde üretilen, ancak kullanılamayan fazla elektrik büyük bataryalarda depolanıp, sonra kullanılabiliyor. Örneğin ABD ve Avustralya'da Güneş tarlalarının yanına 'Batarya tarlaları' yapılıyor ve böylelikle depolanan fazla elektrikle geceleri, birkaç saat de olsa, yakınlardaki yerleşim yerleri aydınlatılıyor. Ancak batarya tarlaları, ek büyük bir yatırım gerektiriyor ve her yere uygun olmadığı için de yapıl mıyor. Bkz. Şekil 5. Güneş ve rüzgar enerjileriyle elektrik üretimi sınırsız değil. Güneş santrallerinin 'tarlalar' şeklinde kurulması, hem her yerde uygun olmuyor hem de milyonlarca panelin kurulacağı çok büyük alanlar gereği, tarım arazileri gitgide daralıyor. İleride güneş enerjisinden elektrik üretimi bir çok ülkede iki, üç katına çıkarılacağından tarım arazilerinin iyice daralıcağı beklenir. Ayrıca tarım arazileri, zaten biyoyakıtların işgal ettiği alanlar nedeniyle daraltılıyor. Bu ve başka nedenlerle güneş ve rüzgar enerjileri istenildiği kadar fazla artırılamıyor. Ayrıca bunların kurulacağı yerlerin uygunluğunun, çevrede yaşayanlardan izin alınması ve çok çeşitli yönetmeliklerin yerine getirilip onaylanması gereği örneğin Almanya'da 3 ile 7 yıl sürdüğünden her şirket bu işe girişmek istemiyor. Tarım arazilerinin daraltılmaması ve elektrik enerjisin son kullanıldığı yerde üretilmesi amacıyla Almanya'da olduğu gibi güneş panellerinin güneş çiftlikleri yerine, daha çok binaların çatılarına kurulması yararlıdır (Almanya'da GES enerjisinde bu oran %70). Sonuç olarak güneş ve rüzgar enerjilerinin, tüm yenilenebilir enerjilerle birlikte, ileride çok artırılması, iklimin korunması ve enerji açığının kapatılması sorunlarını çözebileceği, yukarıdaki grafikler, veriler ve sonuçları göz önüne alındığında, beklenmemeli. Güneş ve rüzgar enerjileriyle elektrik üretiminin tertemiz olmadığı, örneğin güneş panellerinin içlerindeki zararlı maddelerle birlikte doğayı ve insanı etkilememesi için önlemler alınmalı, bunlar açık çöplükler yerine, kapalı depolarda saklanmalı ve geri dönüşümleri planlanmalı ve uygulanmalıdır. Güneş ve rüzgar santrallerinde ortaya çıkan atık dağlarının ve bunların içlerindeki zararlı maddelerin çok yakında dünyanın başına büyük sorun olacağı bugün anlaşılmış değil. Bu çok önemli konuyu ayrıntılarıyla ayrı bir yazımızda ele alacağız. Ana sorun ise, gitgide artan nüfus, konforlu yaşam ve savurganlık sonucu daha fazla elektriğe gerek duymamızdır ama bunlara, bizi etkilediğinden, 'tabu' gibi değinilmiyor. Dünya nüfusu bugün 7,8 milyar, 2050'de 10 milyara yaklaşacak. Buna paralel olarak konfor ve savurganlık da artınca daha fazla elektrik gerekecek. Her şeyin üretim ve kullanımının birkaç yerine elektriğin gidiğini de biliyoruz. Bunun sonucu daha fazla enerjİ gereği, daha çok elektrik santrali demek. Hangi cins santral kuralım diye tartışılıyor ama ana sorunu çözmeye hiç kafa yorulmuyor! Eve giren 3 torba yiyecekten ortalama olarak, 1 torbanın çöpe gittiği de biliniyor. Türkiye de, savurganlıkta başı çeken ülkeler arasında. Bu çeşit önlem ve planlamalar ilgili devlet kurumları ve politikacılarca yapılmalı ama bu konuda kayda değer hiçbir hareket yok. Örneğin nüfus planlaması, ailede, okullarda enerji tasarrufu öğretilmesi, sık sık araç gereçlerimizi, giysi ve telefonlarımızı değiştirmek yerine, bunları daha uzun kullanmamız gibi daha birçok örnek sayılabilir. Ancak görünen, ne yazık ki, o ki insanlar bugünkü yaşam tarzını değiştiremeyecekler ve enerji gereksinimi, artan nüfusla birlikte gitgide artacak. Hükümetler de enerji açığı olmaması için palyatif önlemlerle sorunu çözmeyi bugünkü gibi yeğleyecekler. Örneğin Alman hükümeti, 2022'de Rusya'dan doğalgaz almayınca, daha önce kapatmayı planladığı kömür santrallerinin işletilmesine çaresiz kalarak izin verdi ve iklimin korunması önlemleri böylelikle gözardı edilmiş oldu! /1/ HBT'nin Ocak-Mart 2020 , 198, 205, 206, 207, 208 sayılarında yayınlanan güneş enerjisiyle ilgili diğer yazılarımız. /2/ www.radyasyonyatakan.com, 2 ve 3. Bölüm Enerji Sorunları / Güneş enerjisiyle ilgili bir dizi yazıya bkz.


Science Advances dergisinde yayınlanan bir araştırmada, 21. yüzyılın sonlarında Pakistan, Nepal, Hindistan, Bangladeş ve Sri Lanka'da iklim değişikliğinin çok şiddetli seyredebileceği, bu sebeple de sıcaklık ve nem oranının insanların dayanabileceğinden çok daha yüksek bir seviyelere çıkabileceği belirtiliyor. Böyle bir durum, bölgede yaşayan 1.5 milyar insan için ölüm fermanı anlamına geliyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden inşaat ve çevre mühendisi Elfatih Eltahir, bu bölgede yaşayan yoksul insanların çoğunun tarımla geçindiğini, bu nedenle sürekli olarak açık havada çalıştığını ve doğal sıcaklıklara maruz kaldıklarını söylüyor. Eltahir, bu üç unsura aşırı sıcaklıklar, yüz milyonlarca fakir insan ve dış mekanda çalışma zorunluluğu bağlı olarak bölgenin ne denli savunmasız bir halde olduğuna dikkat çekiyor. Araştırmaya göre daha yalnızca iki yıl önce görülen ve tarihte kaydedilen en ölümcül beşinci sıcak hava dalgası, Hindistan ve Pakistan'ın büyük bölümünü etkisi altına alarak 3500 kişinin ölümüne sebep olmuştu. Araştırmada iklim üzerine mevcut olan en yeni veriler kullanıldı. Bu veriler 25 kilometre karelik bir alanda arazi yüzeyini ve bitki örtüsü çeşitliğini tanımlıyordu. Ardından bu verileri, daha ayrıntılı bilgisayar simülasyonları oluşturmak üzere küresel sirkülasyon modellerine aktardılar. Sonuçta ortaya çıkan tahminlerde Güney Asya'daki ıslak termometre sıcaklıklarında aşırı artış olacağı gözlemlendi. İlk olarak Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayınlanan 2010 tarihli bir araştırmada tanımlanan bu ıslak termometre sıcaklıkları, sıcaklık ve nemin bir arada ölçümünden oluşur. 35 santigrat dereceden yüksek ıslak termometre sıcaklıklarında insan vücudu ısıyı doğal olarak dağıtamaz. Araştırmacılar iyi havalandırılan bir ortamda bile olsa, 35 santigrat dereceden yüksek ıslak termometre sıcaklıklarına birkaç saat maruz kalan birinin öleceğini belirtiyor. Bugün ıslak termometre sıcaklıkları 31 santigrat dereceyi geçmese de, 2015 yazında aşırı bir sıcak hava dalgası Basra Körfezi'nin bir bölümünü vurduğunda 35 santigrat derecelik sınır neredeyse aşılacaktı. Eltahir ve meslektaşları daha önceki araştırmalarında da Basra Körfezi'nin çevresindeki ve yakınlarındaki bölgelerin dünyadaki en sıcak ıslak termometre sıcaklıklarına maruz kalacağını tespit etmişti. Her ne kadar Ortadoğu'nun bu bölgesi, tehlike büyük olmakla birlikte, yüksek sıcaklıklara karşı Güney Asya kadar savunmasız değil. Bir kere en sıcak bölgeler okyanusun üzerine denk geliyor; aynı zamanda Basra Körfezi çevresindeki topraklar tarım için uygun olmadığı için bu bölgede Güney Asya'dakinden daha az insan yaşıyor ve görece olarak daha varlıklı oluyorlar. Araştırmacılar, ıslak termometre sıcaklıklarının bu yüzyılın sonunda mevsimsel sıcak hava dalgaları sırasında kuzeydoğu Hindistan ve Bangladeş'in büyük bir bölümünde eşiği aşabileceğini söylüyor. Yapılan son araştırmada kullanılan bilgisayar modellerine göre ise ikinci en yüksek ıslak termometre sıcaklıkları Güney Asya'da görülecek. Bu yakıcı koşullar karalar üzerinde meydana gelecek. Ne yazık ki bu bölgede dünya nüfusunun beşte biri burada yaşıyor; çoğu yoksul ve açık havada çalışıyor. Bu yazı HBT'nin 117. sayısında yayınlanmıştır.


'Güvenli bir nükleer güç santralı'ndan , nükleer ve radyasyon güvenliği en üst düzeyde olan ya da arıza ve kaza olasılığı en az düzeye indirilmiş bir nükleer santral anlıyoruz. NGS'nin, teknolojideki gelişmelerle uyumlu olarak ilgili uluslararası standartlara göre, güvenlik sistemlerini kapsayacak şekilde kurulmuş ve işletiliyor olması gerekir. Bu ise, santralin, plan, proje ve hesaplarının doğru yapılmasından başlanılarak, reaktör binasının 'beton ve çelik güvenlik kılıfından' , reaktör kazan ya da kabından , pompalarından, vana ve dübellerine kadar santralin güvenliğiyle ilgili tüm parçalarının kalite kontrollarının, ilgili uluslararası standartların ön gördüğü şekilde yapılmasına bağlı olacaktır. Kalite ve uygunluk kontrolları, ilgili parçaların fabrikalarda üretiminden, oralarda testlerinden ve daha sonra da santralda işletme öncesi denenmesine kadar tüm kontrolları kapsamalı ve deneyimli uzman ya da bilirkişilerce yapılmalıdır. Örneğin Almanya'da nükleer santralların bulunduğu her eyalette sadece nükleer santralların yapım ve işletmesini sürekli denetleyen TÜV ve başka kurumların geniş kadrolu bölümleri vardır. Bu konulardaki ayrıntılar, Fizik Müh. Odası'na 2015 yılında verdiğimiz teknik raporda, çeşitli yazılarımızda bulunuyor ve bunları seminerlerimizde de sunmaktayız /1,2,3/. Bilindiği gibi her biri 1200 MW elektrik gücünde çalışacak 4 bloklu Akkuyu NGS projesi, 'yap işlet ve bize elektrik sat' diyebileceğimiz bir modelle, Rusya hükümetiyle yapılan ve TBMM'den 2010 yılında geçen bir yasaya dayanılarak, Rosatom şirketine bir andlaşmayla verilmiştir. Santralin yapım gideri 20 milyar usd olarak başlangıçta kestirilmiş olup bunu tümüyle Rosatom Rus şirketi üstlenmiştir. Rosatom, santralin yapımından, işletilmesinden ve ileride sökümünden sorumludur. Türkiye buna karşın, ilk reaktör için 12,35 dolar Cent/ kWh fiyatla 15 yıl boyunca alım garantisi vermiş ve santralin yapılacağı Akkuyu'daki alanı Rosatom'a bırakmıştır. Santralin, alışılmamış genişlikte ve pek kimsenin okuyamayacağı 3500 sayfalık bir çevre değerlendirme raporu hazırlanmış, nükleer karşıtların açtıkları dava danıştayda red edilmiş, ancak bugün temyiz aşamasındadır (Aralık 2018). Andlaşmanın yapılmasından ancak 7-8 yıl sonra Nisan 2018'de santralin temeli atılabilmiştir. Medyada Rosatom'un % 49 hisseyle ortak aramayı sürdürdüğü ve santralin geleceğinin belirsiz olduğu yer almaktadır. İlk blokun 2025 yılından önce işletmeye açılması beklenmiyor. Diğer blokların daha sonraki yıllarda bitirilebileceği sanılıyor. Daha önceki yazılarımızda /1,4/da ayrıntılarıyla açıklamaya çalıştığımız, görebildiğimiz ana sorun, Rosatom'un, santralin yapımı sırasında, kendi alışılagelmiş reaktör teknolojisine göre Rusya'da üretilmiş olan her sistemin, parçanın kalite kontrolunu uluslararası standartlara uyacak şekilde nasıl yapacağıdır ve bunu, ilgili uzmanları olmayan bizim belki 5-10 yıllık uzun santral yapım süresince sürekli olarak nasıl denetleyeceğimiz ya da denetleteceğimizdir? Rusya standartlarına göre yapılagelen örneğin reaktör kabı uluslararası standartlara nasıl uydurulacak ya da uyumsuzluk ortaya çıkarsa milyonlarca dolarla mal olan reaktör kabı yenilenecek midir ve büyük ek giderleri Rus şirketi üstlenecek midir? . Bu konularda andlaşmada hiç bir madde bulunmuyor. Ayrıca, bu değişiklik nedeniyle olacak aylarca sürebilecek santralin gecikme zararını şirket kabul edecek midir ya da bunun yerine Rusya yapımı reaktör kabı olduğu gibi '-zaten benzerleri Rusya'da başka reaktörlerde denendi, sorunsuz çalışıyorlar, birşey olmaz, kaygılanmayın mı denecektir ve santralin bir an önce elektrik üretmesini isteyen biz, buna onay verecek miyiz? Bu örnek güvenlikle ilgili diğer önemli parçaların denetimi için çoğaltılabilir. Öte yandan bunların denetimini, fabrika kabulünü ve santralda testlerini hangi tarafsız bilirkişiler yapacaklar? Santralin en üst düzeyde güvenliğinin sağlanması ise yukarıda beirttiğimiz gibi bu denetimlerin başarıyla geçilmesine bağlıdır. Çelik yapıdaki bir reaktör kabınınn ölçüleri, büyüklüğü çizelgede ve fotoğraflarda görülüyor . Sadece uranyum yakıtının kullanıldıktan sonra Rusya'ya geri götürüleceğinin bilinmesine karşın, bunun nasıl ve hangi yolla taşınacağı, yol kazalarının olmaması için ne gibi güvenlik önlemlerinin kimin tarafından nasıl alınacağı, ayrıca diğer orta ve az radyoaktiviteli çok miktarda ortaya çıkacak radyoaktif atıklarla ilgili de ne gibi bir yol ve yöntem izleneceği, bunların nerelerde depolanacağı gibi daha bir dizi konuda da Akkuyu anlaşmasında bir madde bulunmuyor. Eğer 'güvenlik kültürü', ülkemizde de ileride işletilecek nükleer santrallerde de uygulanabilirse, kazaların önlenmesine büyük katkılar sağlanabilir. Güvenlik kültürünü personele vermek hatta aşılamak kuşkusuz önemlidir. Ancak her şeyden önce nükleer santral personelinin yaptıkları, yapacakları işlerde çok iyi yetişmiş, deneyim kazanmış kısacası 'kalifiye' elemanlar olması ve kendilerine belirli aralıklarla gelişen teknolojinin yeni bilgilerinin, ileri kurslarla ve yerinde pratikle benzer nükleer santrallerde ya da ilgili tesislerde kazandırılması gerekir. Bu nedenle 'Güvenlik kültürü', yukarıda vurguladığımız gibi eğer santral, 'güvenliği en üst düzeyde' olacak uluslararası standartlarla kurulmuş ve kalifiye personelle çalıştırılabiliyorsa işlevini görecek ya da bir işe yarayacaktır. Güvenlik kültürünün önemini vurgulayanlar, zaten santralin güvenliğinin en üst düzeyde ve personelin de kalifiye olması gerektiğini varsayıyor olmalılar. Ancak gerçek durum her yerde ve her zaman böyle olmayabilir. Nütekim, bugüne kadar olan Çernobil ve Fukuşima kazalarının her ikisinde de santrallerin yapısında önemli eksiklikler vardı ve kazalar küçük bir grubun ya da yönetimin hatalarının bu eksikliklere eklenmesiyle oluşmuştu. Bu santrallerde çalışan tüm personel güvenlik kültürünü benimsemiş olsaydı da teknik eksiklikler ve Çernobil'de olduğu gibi bilgisiz, deneyimsiz 2-3 kişinin hatası nedeniyle kazalar yine de olacaktı. Başka bir örnek, tren kazasından verilebilir: Siz eğer elektrikli demiryolu makasını hiç görmemiş bir makasçıyı, elektrikli makasın başına koyarsanız, tüm demiryolu personeline güvenlik kültürü bilgilerini sık sık seminerlerle, vermeye çalışmanızın, kazaları önlemede bir yararı olmayacağı açıktır. Ya da elektrikli demiryolu makasını çalıştıran aletlerin bakımları uzun süre yapılmamış ve bunlar demode olmuşlarsa, personele güvenlik kültürü bilgileri vermeniz bir işe yaramayacak ve kazalar olacaktır. Çeşitli güvenlik sistemleri bulunan bir Nükleer Güç Santralinda Güvenlik Kültürünün, 200 kişiyi geçen çeşitli eğitim ve deneyim düzeyindeki personele aktarılmasının ise pek kolay olmayacağı da açık (Nükleer santrallerde yakıt elemanlarının değiştirildiği, bakım ve onarım çalışmalarının, her yıl yapıldığı 1-2 aylık sürede ise personel sayısı 1000 kişiyi geçmektedir). Yüksek radyasyon altında çok yüksek doz almamak için kısa sürelerle sık sık değiştirilen personelden öncelikle beklenen, ilgili güvenlik önlemlerini alarak, bakım ve onarım çalışmalarını, planlandığı gibi iyi ve çabuk yapmalarıdır. Bununla ilgili olarak kendilerine radyasyon fizikçileri yardımcı olmakta, çalışma süresince alınan radyasyon dozları sürekli ölçülmekte gerektiğinde çalışma durdurulmaktadır Bu gibi çalışmaların verimi, çok kez, deneyimli personelin, önceden modellerde ekzersiz yapmasıyla artırılıyor ve çok daha az doz alınıyor. Reaktörün normal işletilmesi sırasında ise reaktör binasına ve radyasyonu yüksek diğer bölümlere girilmesi yasaklanmış olduğundan ve sistemler otomatik çalıştığından santralin güvenliğiyle ilgili , bir sorun beklenmiyor. Radyoaktif maddelerden korunmak için plastik tulumlar içinde reaktör binasında 60 dereceye varan sıcaklıkta, zor koşullarda çalışan personelden güvenlik kültürüyle lgili kuralların aynen yerine getirilmesini beklemek her zaman gerçekçi olmayabilir ya da bunlardan bu nedenle bazı sapmalar olabilir. Geçmişte dünyada üç büyük nükleer santral kazası olmuştur. İlki, 1979 yılında ABD'de Harrisburg kentinde Three Mile Island 'daki iki reaktörden birinde olmuş ve yakıt elemanlarının bir bölümü susuz kalarak radyoaktif maddeler, ergiyen yakıt elemanlarından sızmıştır. Reaktör binasını çevreleyen çelik ve beton silindir radyoaktif maddelerin bina dışına yayılmasını önlemiş, böylelikle bu kazanın çevre halkına ve çevreye bir radyasyon etkisi olmamıştır. İkinci büyük kaza 1986 yılında Ukrayna'da Çernobil NGS'nda olmuş, santralda reaktör binasını çevreleyen güvenlik kabı olmadığından, kazada çatısı uçan reaktör binasından dışarı saçılan radyoaktif maddeler, hava akımlarıyla Türkiye dahil olmak üzere, uzaklardaki bir çok ülkeye taşınarak, yağışlarla toprağa inmiştir. Radyoaktif maddeler, bitkiler ve hayvanlar yoluyla insan vücuduna, az ya da çok ulaşarak insanları etkilemiştir. Personel, kontrol çubuklarını sadece yukarı çekmekle kalmamış, aynı zamanda reaktöre su basan pompaları da durdurarak reaktörün aşırı ısınmasına, yüksek sıcaklık ve basınç altında reaktör kazanının patlamasına yol açmıştır. Bu büyük personel hatasıyla ortaya çıkan Çernobil kazası, batıdaki o zamanki teknikle yapılmış olan nükleer santrallerde dahi ortaya çıkmazdı, çünkü Çernobil tasarımlı bir NGS, daha proje döneminde yapım için onay' alamadan geri çevrilirdi. Batı'daki NGS'ndaki otomatik sistemler, nötron akısını soğuran ve reaktörün kritik üstüne çıkmasını önleyen kontrol çubuklarını otomatikman kilitleyerek, personelin bunları yukarı çekmesini, engellerdi. Çernobil'de o zamanki Sovyetler Birliği yönetimi kazayı saklamış ve kaza ancak 2 gün sonra Finlandiya'daki radyasyon ölçüm aletlerinin yüksek değerler göstermesiyle ortaya çıkarılabilmiştir ve bu nedenle Çernobil çevresinde yaşayanlar radyasyondan etkilenmişlerdir. Özellikle radyoaktif iyotun, çevrede yaşayan çocuklarda tiroit kanserine yol açtığı sonradan ortaya çıkmıştır /5/. Üçüncü büyük kaza 2011 yılında Japonya'da Fukuşima'da olmuş, büyük depremde elektrik hatları kopmuş ve Tsunami sonucu sular altında kalan dizel jeneratörleri de çalışmayınca, reaktörleri soğutması gereken su basılamamış, yakıt elemanlarının bir bölümü ergiyerek radyoaktif maddeler santral içine ve dışına ulaşmış ve 20 km'lik çevreye yayılmıştır. Çernobil'deki durumun aksine, Fukuşima'da çevre hemen boşaltılarak halkın, radyoaktif maddelerle bulaşan sular ve besinler yoluyla radyasyondan olumsuz etkilenmesi önlenmiştir. Sürekli yapılan ölçüm ve bilimsel değerlendirmeler Fukuşima'daki kazanın etkilerinin, santraldan 20 km'den daha uzakta yaşayanlarda çok az olduğunu kazadan sonraki 3. yılda göstermiştir (20 km'lik bölge içindedeki halk boşaltıldığından, burada sadece kontrol altında çalışanlara /işçilere sınırlı bir radyasyon etkisi olmuştur). Fukuşima NGS 1970 /1971 yıllarının General Electric tasarım ve teknolojisiyle yapılmıştır. Her ne kadar bu santrallerde zaman zaman yenilemeler yapılmış ise de, 40 yıl öncesinin proje tasarımında, ivedisoğutma su devrelerini çalıştıran dizelli elektrik jeneratörlerinin zemin altındaki konumları değiştirilmemiştir. Halbuki bunlar, üst katlara konuşlandırılsaydı, suların altında kalmayacak ve çalışacaklardı. Böylelikle reaktörlere ve kullanılmış yakıt elemanları havuzuna su basılacak, nükleer yakıt elemanları ergimeyecek ve kazalar ortaya çıkmayacaktı. Bilindiği gibi deprem sonucu otomatikman durdurulan santrallerin gerekli elektriği dışarıdan sağlayıp pompaların reaktörlere soğutma suyu basması gerekirken, Fukuşima çevresinde depremden kopan elektrik hatları nedeniyle, santrallere elektrik sağlanamayınca dizelle çalışan ivedi elektrik üreteçlerinin devreye girmesi gerekiyordu. Kazadan sonraki yıl, Japonya'daki tüm nükleer santrallerdeki dizel üreteçleri üst katlara yerleştirildi. Tüm endüstri dallarında olduğu gibi nükleer santrallerde da, geçen yarım yüz yıllık uzun sürede çok çeşitli kazalar olmuştur. İlgili kazalar, önem durumlarına göre sınıflandırılarak yetkili kurumlara bildiriliyor. Örneğin: Almanya'daki nükleer santrallerde da son 40 yılda, denetleyici kurumlara bildirilmesi zorunlu olan bir dizi küçük kaza olmuş olmasına rağmen çeşitli bağımsız laboratuvarlarca yapılan ölçümlerde , gerek santrallerde gerekse çevrelerinde, radyoaktivite ve radyasyon doz düzeyinin ilgili sınır değerlerinin çok altında kaldığı saptanmış, kısacası çevre ve orada yaşayanlar bunlardan, doğal radyasyon düzeyiyle karşılaştırıldığında etkilenmemişlerdir denebilir (Almanya'daki ölçümlerle ilgili olarak /1/ deki Şekil 2 - 6'ya bakılabilir). Ülkemizde kurulacak nükleer santraller bugünkü geliştirilmiş teknolojiye göre yapılacağından Çernobil ve Fukuşima'da, yukarıda kısaca açıkladığımız kazaların benzerinin olması, normal olarak, beklenmemeli. Her konuda olduğu gibi nükleer santrallerde de kaza riski sıfır ya da yok denemiyor. Ancak alınacak önlemlerle risk sıfıra yaklaştırılabilir. Deprem riski başta olmak üzere, nükleer santral proje ve yapımında, ilgili uluslararası standartlara uyulması, yapım süresince santralin nükleer ve radyasyon güvenliğiyle ilgili tüm önemli sistem ve aygıtların kalite kontrollarının deneyimli uzmanlarca yapılması, santral personelinin önceden çok iyi yetiştirilmesi sağlanabilirse, ülkemizdeki santrallerin de güvenliği en üst derecede olacağından büyük kaza olasılığı da son derece az olacaktır. Deprem bölgesi olan Japonya'daki 55 adet NGS bugüne kadar önemli bir hasar görmemiştir ve ülkemizdeki santrallerin de depreme aynı şekilde dayanıklı yapılması sağlandığında kaza riski çok azalacaktır. Bilindiği gibi Fukuşima'da santraller deprem nedeniyle hasar görmemiş, deprem sonrası oluşan Tsunami'nin binaların alt katlarını su basması ve dizel jeneratörlerin su altında kalması sonucu, reaktörlere ve yakıt elemanları bekletme havuzuna su basılamadığından kazalar ortaya çıkmıştır. Yukarıdaki açıklamalardan görüldüğü gibi geçmişteki kazaları tetikleyen unsurlar, Çernobil'de ehliyetsiz küçük bir grup, Fukuşima'da ise zemin altındaki ivedi elektrik üreteçlerini yıllardır önerildiği halde üst katlara aktartmayan santral yönetimi olmuş ve üreteçlerin de Tsünami suları altında kalması ve depremde yıkılan elektrik direkleri sonucu santralin elektriksiz kalmasıyla reaktör yakıt elemanlarının soğutulamamasıdır . Fukuşima'da radyoaktivitenin çevreye yayılmasının nedeni de, 70'li yıllarda ABD Atom Enerjisi kurumunun teknik raporunu gözardı ederek dayanıksız reaktör binası çelik kılıfını kuran şirket ve bunu onaylayan bilirkişilerle, yetkili kurumdur. Bu örneklerden görüldüğü gibi, bu santrallerin daha yapımında güvenlikle ilgili uluslararası standartlar ve kalifiye personel gereği gözardı edilmiştir. Kazalar, küçük bir personel grubunun ve yönetimin hataları da, teknik eksikliklere eklenince ortaya çıkmıştır. - /1/ http://www.fmo.org.tr/wp-content/uploads/2018/07/FMO-NGS-TEKNIK-RAPOR-20151.pdf - /2/ fmo.org.tr/wp-content/uploads/2016/01/Çernobil-30-YIL-ATAKAN-FMO1.pdf - /3/ http://www.fmo.org.tr/wp-content/uploads/2018/03/FUKUSIMA -7.YIL_-1.pdf - /4/ Radyasyon ve Sağlığımız, y.atakan, Nobel yayınları, 2014 - /5/https://static1.squarespace.com/static/53b78765e4b0949940758017/t/5876f6cf197aea0e713442df/1484191/Achieving+a+safe+culture-James+Reason.pdf - /6/ Toryum Ender Topraklar Platformu, 18 Aralık 2018, Prof.Dr. Şarman Gençay'ın yazısı


Depremlerin heyelanları tetiklediği zaten biliniyordu. Ancak heyelanların depremleri tetikleyip tetiklemediği bir muammaydı. Şimdi bu muamma çözüme kavuşuyor olabilir. 2009'da Tayvan'ı vuran ölümcül tayfun, birkaç gün içinde binlerce heyelanı tetiklemişti. Bilim insanlarını şaşırtan asıl şey ise Typhoon Morakot'un tetiklediği heyelanları takip eden depremler oldu. Şimdi, yeni bir çalışma, bu depremlerin niçin ortaya çıktığını gösteriyor: Tayvan'daki heyelanlar, o kadar çok toprak ve kayayı aşındırmıştı ki yerkabuğundaki bükülmelerle yeni yollar ortaya çıkmıştı. Typhoon Morakot'u takip eden günlerde meydana gelen yaklaşık 10.000 toprak kayması 1,2 kilometreküp toprak ve kayayı yerinden oynattı. Nehirler, zamanla enkazın çoğunu ortadan kaldırdı. Fransa'daki Rennes Üniversitesi'nden jeobilimci Philippe Steer, yüz milyonlarca ton tortunun kalıcı olarak süpürüldüğünü söyledi. Bu miktar, Tayvan'ın tüm yüzeyini 3 santimetre kazımaya eşdeğerdi. Steer ve meslektaşları, 1995 ve 2015 yılları arasında Tayvan'da meydana gelen 340.000'den fazla depremi inceledi ve sonuç, bu tektonik kaymanın, sismik aktiviteyi etkilemiş olabileceği yönündeydi. Scientific Reports'ta yayımladıkları makaleye göre, Typhoon Morakot kaynaklı toprak kaymalarından etkilenen alanlarda meydana gelen depremlerde önceye göre üç kat artış vardı. Ekip, bu bölgedeki sismik aktivitenin yaklaşık 2,5 yıl boyunca normalden daha yüksek seyrettiğini belirtti. Söz konusu artışın, büyük olasılıkla Tayvan civarındaki yerkabuğunun hafifçe yukarı doğru esnemesine neden olan büyük miktardaki tortunun süpürülmesiyle açıklanabileceğini söyleyen araştırmacılar, bu hareketin kabuktaki gerilmeleri değiştirdiğini ve kırılma noktasına yakın olan fayları etkilemiş olabileceğini düşünüyor. Georgia Teknoloji Enstitüsü'nden sismolog Zhigang Peng, bunun mantıklı olduğunu, çünkü heyelanın kendisi olmasa da sonraki sürecin stres yarattığını ifade ediyor. Steer ise Bu tür değişiklikleri gözlemlemek çok nadirdir diyor. Ancak iklim değişikliği aşırı iklim olaylarına daha sık yol açabileceğinden, gelecekte daha fazla heyelan ve dolayısıyla depremler olabileceğinin de altını çiziyor.


KÜRESEL ISINMAYI ÖNLEMEK İÇİN YARGI'YA UMUT BAĞLANMASI: Mahkemeler ve davaları bu organlara taşıyan çevreciler, çevre hukukunun temel esaslarının yerleşmesinde, dünya ölçeğinde, önemli rol oynamışlardır. Buradaki odak noktası, yöneticilerin mahkemeler aracılığıyla, çevrenin bozulmasını önleyici adımlar atmaya zorlanmalarıdır. İşte bu çabalar, son on yılda, özellikle iklim değişikliği sorununu önleme hedefinde odaklanmış, çeşitli kıtalardan değişik ülkelerde çok sayıda dava (iklim davaları ) açılmıştır. Bunların bir kısmı ulusal düzeylerle sınırlı kalırken, bazıları bölgesel düzeye taşınmıştır. Bu bağlamda Avrupa ölçeğindeki önemli örneklerden en yenisi, Portekiz vatandaşları tarafından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvurudur. AİHM, 13 Ekim 2020'deki ilk incelemesinde, şikayet edilen devletlere, şikayetçilerin savlarına yanıt vermeleri için Şubat 2021 sonuna kadar süre vermiştir. BAŞVURUCULAR VE ŞİKAYET EDİLEN ÜLKELER: Başvuru, dördü çocuk, ikisi yetişkin olmak üzere, 21, 20, 17, 15,12 ve 8 yaşlarında altı kişidir. Başvuru, Avrupa Birliğinin 27 Üye Devleti ile AB üyesi olmayıp Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine taraf 6 devlet olmak üzere, toplam 33 devlet aleyhine yapılmıştır. TÜRKİYE'nin de dahil olduğu Taraf Devletler, Norveç, Rusya, İngiltere, İsviçre ve Ukrayna'dır. BAŞVURUNUN KONUSU -İDDİALAR-: Başvurunun konusu, şikayet edilen devletlerin sera gazı emisyonları yayarak küresel ısınmaya sebep oldukları, bu yüzden başvurucuların sağlık ve yaşam koşullarının olumsuz etkilendiği, çeşitli haklarının ihlal edildiği savıdır. Başvurucular, küresel ısınmanın Portekiz'deki doğrudan ve en çarpıcı olumsuz sonuçları olan, sıcak hava dalgalarının yarattığı orman yangınları ile çok güçlü fırtınaları vurgulayıp, bunlar yüzünden yaşadıkları somut rahatsızlıkları ortaya koymuşlardır. Kimi zaman aynı yıl içerisinde birçok kez gözüken yangınların sebep olduğu çok yüksek ısı nedeniyle, nefes darlığı, alerji, uyku bozukluğu sorunları yaşama; açık hava olanaklarından yoksunluk, okula gidememe; kül emisyonları ve yüksek kuraklık yüzünden bostanlarında sebze yetiştirememe başlıca mağduriyetler olarak belirtilmiştir. Evleri denize çok yakın olan başvurucular, güçlü fırtınalardan birebir etkilenmelerini vurgulamışlardır. Mağduriyet durumları, hem riske maruz kalma hem de fiilen etkilenme şeklinde gösterilmiştir. BAŞVURUDAKİ HUKUKİ DAYANAKLAR-İNSAN HAKLARIYLA İLİŞKİ: Başvurunun hukuki dayanağı kuşkusuz AİHS'dir. Şikayet edilen devletler iklim konusundaki yükümlülüklerini yerine getirmemekle bu sözleşmedeki hakların korunmasındaki pozitif yükümlülüklerini de yerine getirmemişlerdir. Böylece burada, küresel ısınma ile insan hakları arasındaki sıkı bağlantı da ortaya konulmaktadır. Başvurucular bu bağlamda yaşam hakkı (madde 2) ile özel yaşama saygı hakkı (madde 8) ihlalini öne sürmüşlerdir ki bu haklar, esasen çevre sorunları nedeniyle yapılan insan hakları ihlali savlarının onsuz olmazı haline gelmiştir. Buradaki önemli yenlik, başvurucuların, sürdürülebilir kalkınma kavramının tanımında da yer alan, çevre hukukunun kuşaklararası hakkaniyet ilkesine dayanarak bu maddeler kapsamında AİHS'nin, ayırımcılığa ilişin 14. maddesinin de ihlal edildiğini öne sürmeleridir. Ayrıca çocuk başvurucular açısından bir özellik, Türkiye'nin de taraf olduğu, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesinin de hukuki dayanak gösterilmesidir. Bu bağlamda, çocuğun menfaatini her şeyden önce dikkate alma yükümlülüğü (madde 3.1) vurgulanmıştır. Devletlerin iklim konusundaki yükümlülüklerinin hukuki dayanakları olarak da bu alandaki uluslararası sözleşme ve bildirgeler ele alınmıştır. BAŞVURUYA İLİŞKİN ÖNEMLİ ÖZELLİKLER: AİHM'nin başvuruyu, başvurucuların istemleri doğrultusunda, öncelikli mesele olarak ele olması çok önemli bir adımdır. Öyle ki, bu durumun AİHM'nin sonuçta alacağı karardan bağımsız şekilde, özellikle Üye Devletler için bir baskı oluşturduğu ve/veya oluşturacağı söylenebilir. Diğer bir özellik, başvurucuların iç hukuk yollarını tüketmelerinin aranmamasıdır. Buna ait dayanaklar, elverişli bir iç hukuk yolunun bulunmaması ve bu tür bir yükümlülüğün başvurucular üzerinde aşırı ve orantısız bir külfet oluşturacağıdır. AİHM'nin şikayet edilen devletlere yolladığı ve yanıtlanmasını istediği sorularda da önemli noktalar vardır. Bir kere Mahkeme, 2. ve 8. madde ile yetinmemiş, bunlara, AİHS'nin 3. Maddesi ile Ek 1 Numaralı Protokoldeki mülkiyet hakkına ilişkin maddeyi de eklemiştir. Bu hak da çevreyle ilgili kararlarda ihlalin varlığına sıklıkla konu olmuştur. Buradaki önemli yenilik, insanlık dışı ve kötü muameleye tabi tutulmamak hakkını düzenleyerek taraf devletlere bu tür durumları önleme yükümlülüğünü getiren 3. maddenin de müdahale ve ihlal savının olduğu haklar arasına katılmasıdır. BAŞARI ŞANSI: AİHM'nin yanıtlanmasını istediği, birbirine bağlı üç soru vardır. Bunlar, başvurucuların AİHS kapsamında (madde 1), şikayet edilen ülkelerin yetki alanlarına girip girmedikleri; giriyorlarsa güncel-doğrudan- ya da dolaylı mağdur olup olmadıkları; mağdur sayılıyorlarsa, eylem ya da eylemsizlik nedeniyle, AİHS'nin 2, 3 ve 8. maddeleri ile Ek Protokol madde 1'in ihlal edilip edilmediğidir. AİHM, verilen yanıtları tatmin edici bulmazsa , devletlerin yükümlülüklerini yerine getirmemeleri yüzünden hak ihlalinin oluştuğu sonucuna varacaktır. Bunun somut anlamı, şikayet edilen devletlerin sera gazı emisyonlarını azaltmada etkili ve somut önlemler almaları gerektiğidir. Başvurucuların savlarını, AİHM kararlarına da dayanan sağlam verilerle ortaya koymaları böyle bir sonucu güçlendirmektedir. AİHM'nin karar gerekçesinde, ihtiyat ile kuşaklararası hakkaniyet ilkelerini sadece dayanaklar arasında belirtmekle yetinmeyip, belli ölçüde de de olsa, bunlara açıklık getirmesi çevre hukukuna önemli katkı yapacaktır. Şikayet edilen devletlerin yapacakları, küresel ısınmada bütün ülkelerin katkısı olduğu, buna bağlı olarak nedensellik bağının oluşmadığı şeklindeki bir savunmanın kabul edilmesi pek mümkün değildir. Çünkü bu tür davalarda, açıkça kanıtlanmış bir nedensellik aranmamakta, makul önlemleri almak mümkün iken bunların alınmaması halinde de ihlalin oluştuğu kabul edilmektedir. Ayrıca devletlerden her birinin ihlal sonucuna katkısı olduğu böyle durumlarda, paylaşılmış sorumluluk ilkesi kapsamında değerlendirme yapılmaktadır. Türkiye için yapılacak bir saptama, onun, Paris Sözleşmesine taraf olmadığı yolunda ileri sürebileceği bir savın dikkate alınmayacağıdır. AİHM'nin, özellikle çevreyle ilgili konularda verdiği kararlarda bu saptamayı doğrulayacak açık veriler vardır. Üstelik bu kararların en önemlileri Türkiye aleyhine yapılan başvurularda alınmıştır. Kaldı ki, AİHM'nin yanıtlanmasını istediği sorularda, devletlerin yükümlülüğünün dayanağı olarak sadece Paris Sözleşmesi değil, iklim konuşundaki diğer uluslararası metinler de dikkate alınmıştır ki Türkiye Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesine taraftır. Ayrıca soru metninin Paris Sözleşmesine ilişkin kısmında, sadece taraf olmanın değil, imzalamanın getirdiği yükümlülüklere de vurgu yapılmıştır. Öte yandan, devletlerin emisyon yayılımına ait yükümlülükleri kapsamında, fosil yakıtların üretim, tedarik ve kullanımına izin vermemek de vurgulanmıştır ki Türkiye'nin bu yükümlülüğün aksine bir politika izlediği bilinmektedir. Bu konuda, N. Turgut'un makaleleri için bkz. Cumhuriyet Bilim Teknoloji sayı 1491, 1493,1497 ve 1498. Bunun önemli bir örneği Hollanda Yüksek Mahkemesinin de onadığı Urgenda diye bilinen davada görülmüştür. bkz. Yuk. note 1, Bilim Teknoloji, sayı 1498. Bkz. Öneryıldız v. Turkey (app. no.48939/99) ; Demir and Baykara v. Turkey (app. no. 34503/97); Taşkın and Others v. Turkey (app.no.46117/99). Ayrıca bkz. N. Turgut Çevreyi Koruyucu Uluslararası Sözleşmelerin Yadsınamaz önemi. Uluslararası Çevre Koruma Sözleşmeleri. TBB. 2014, s. 11-38.


İklim değişikliğinin küresel gıda üretimi üzerindeki etkisi de göz ardı edilemeyecek kadar büyük. The Lancet dergisinde yayımlanan yeni bir araştırmaya göre gıda stoğundaki azalmaya ve yetersiz beslenmeye bağlı olarak 2050 yılına doğru 500.000'den fazla kişi ölecek. Bu çalışma daha önceki araştırmaların sonuçlarını doğruluyor. İklim değişikliğinin yarattığı kuraklıklar, seller ve diğer aşırı iklim olayları, tarımda verimi düşürüyor. Tarım ürünlerinin yalnızca miktarı değil, içindeki besleyici bileşenlerin de kalitesi azalıyor. Çalışmanın öncekilerden farkı, iklim değişikliği kaynaklı yetersiz beslenme yüzünden ölme riskinin iki katına çıkabileceğine dikkat çekmesi. Yetersiz beslenmenin ana nedeni sağlıklı besin miktarındaki azalma. Araştırmacılara göre ortalama olarak meyve ve sebze tüketimi iklim değişikliğine bağlı olarak 2050 yılı civarında % 4 oranında azalacak. Bu azalma en fazla Batı Pasifik bölgesindeki düşük-orta gelir grubunu etkileyecek; ancak dünyanın dört bir yanındaki yüksek gelir grubu da bu olumsuzluktan nasibini alacak. Çalışma ayrıca açlığa bağlı ölümlerin daha çok Güneydoğu Asya ve Afrika'da meydana geleceğini öngörüyor. Bu etki şimdiden bu bölgelerde hissediliyor. Doğu ve Günel Afrika'daki kuraklık yüzünden bu yıl bir milyon çocuk açlık çekiyor. Bu bölgelerde yiyecek fiyatları aşırı yükseldi ve pek çok çiftçi yeterince ürün alamadı. Oxfam International yöneticilerinden Heather Coleman, En yoksul kesimden gelen aileler gelirin en büyük kısmını yiyeceğe harcıyor diyor. Çalışmayı yürütenler, siyasileri Paris Antlaşması'nda alınan kararlar doğrultusunda sera gazı emisyonlarını azaltmaya çağırıyor. Paris hedefine ulaşmakta zorlansalar bile hükümetlerin, yetersiz beslenmeyi azaltacak başka önlemler de alabileceğine dikkat çeken bilim insanları, yiyeceklerin ziyan edilmesi ABD gibi gelişmiş ülkeler yenilebilir nitelikteki yiyecekleri çöpe atıyor- konusuna çare bulunmasını istiyor. Columbia Üniversitesi'ne bağlı Lamont-Doherty Dünya Gözlemevi paleoiklim uzmanlarından Peter deMenocal De- Menocal, iklim değişikliğinin ekosistemleri etkilediğine dikkat çekiyor. Söz gelimi, okyanusların insanların protein gereksinimlerinin yaklaşık yüzde 20'sini karşıladığını, ancak iklim değişikliğinin okyanuslarda yol açtığı asitlenme nedeniyle istiridye, yengeç ve mercanların da aralarında yer aldığı, binlerce canlı türünün koruyucu kabuklarını oluşturamadıklarını ve bunun da sonuçta besin ağına zarar verdiğini belirtiyor. Kuzey enlemlerinde, kısmen sıcaklıkların daha yüksek olması ve kısmen de karbondioksit artışı, bitkilerin gelişimine yardımcı olması nedeniyle, soya ve buğday yetiştiriciliğinde geçici bir canlanma meydana getirebilir. Ne var ki, 2 derece santigratlık bir artışa erişildiğinde, soya ve buğdayın gelişmeleri de sekteye uğrayabilir. Bu yazı HBT'nin 83. sayısında yayınlanmıştır.


Felaketler zinciri...Rapor, iklim değişikliğinin riskleri ile bu değişikliğin, üretkenlik ve sağlık, gıda ve su, göçler, ekonomi ve ticaret üzerindeki etkilerini inceliyor. Eğer sera gazı salımları 2030'dan önce çok önemli biçimde azaltılmaz ise bu etkiler 20-30 yıl içinde tamamen kontrolden çıkıyor. BM'in bir önceki 2015 Paris (COP21) toplantısında alınan 'bağlayıcı' kararlara ülkelerin çoğu uymadı, 'Ulusça Belirlenmiş Katkılar' neredeyse hiçe sayıldı. Chatham raporu eğer böyle devam edilirse 2030 da karbon salımı azalmasının yalnızca %1 olacağı ve yüzyıl sonu küresel ortalama sıcaklık artışının COP25 de belirlendiği gibi 1.5 derece santigrad değil 2.7, hatta 3.5 derece olacağı sonucuna varıyor! Eğer ulusal katkılar yani ülkelerin iklim değişikliğini durdurmak için yapacakları etkinlikler hemen köklü biçimde artırılmaz, bunu sağlamak için gerekli politikalar ve mekanizmalar da hızla değiştirilmez ise, söz konusu rapordaki etkiler 2040 dan sonra kalıcı olacak, değiştirilemeyecek ve onlara uyum sağlamak olanaksız olacak. Günümüzde: COVİD-19 un yol açtığının yüzde 50 sine denk iş saati kaybı, ölümlerde yüzde 54 artış: 2020 de küresel ısınma sonucu 580 milyar iş saati kaybedildi, ısınmaya bağlı ölümler yüzde 54 arttı. Avustralya'daki 2019-20 orman yangınlarının ısı dalgasının şiddeti geçen yüzyıl başına göre 10 kat arttı ve 70 milyar dolar kayba yol açtı. 2020 de Sibirya'daki ısı dalgası, geniş ölçekte orman kaybına, permafrost toprakların erimesine, metan gazı salmasına ve zararlı böcek akınına yol açtı. İklim değişikliği böyle bir sıcaklık dalgasını tam 600 kez daha olası kıldı. Yakın gelecekte: 3.9 milyar insan, ısı dalgalarının etkisinde, yılda 400 milyon işsiz ve 10 milyon ölü: Eğer salınımlar 2030 dan önce çok önemli ölçüde azaltılmaz ise, 2040'larda 3.9 milyar insan, yani dünya nüfusunun yaklaşık yarısı 4-5 gün sürecek çok büyük sıcaklık dalgalarının etkisinde kalacak. Bunların arasında Türkiye' de bulunuyor. 2050'de tüm dünyadaki insanların yüzde 70'i şiddetli ısı dalgalarından etkilenecek, başta da, yaşam savaşı verecek olan büyük şehirler gelecek. Küresel olarak, 2030'larda her yıl 400 milyon insan dışarıda çalışılamayacak kadar yüksek sıcaklıklarla karşılaşacak, yılda 10 milyon insan için ise bu sıcaklıklar hayatta kalma eşiğini aşacak. Günümüzde: Yüzde 50 hasat azalması: Geçtiğimiz yıllarda bölgesel kuraklıklar ve sıcaklık dalgaları tarım ürünleri hasatının yüzde 20 ila 50 arasında azalmasına yol açtı. Avrupa, Çin, Avustralya en çok etkilenenler oldu. 2007 ve 2008'deki küresel gıda krizi ve bunun doğurduğu ihracat yasakları birçok ülkede ayaklanmalara yol açtı. Yakın gelecekte: Yüzde 50 daha fazla gıda maddesi gerekecek, 2040'a kadar kuraklıklar 3 kat artacak: Küresel gereksinimi karşılamak için tarım sektörü üretimini 2050'ye kadar yüzde 50 artırmak zorunda. Öte yandan, salımlarda çok önemli bir azalma olmazsa tarımda verimin yüzde 30 düşeceği hesaplanıyor. Ayrıca, 2030'a gelinceye kadar, küresel tarım alanlarını etkileyen sıcaklık dalgalarının her yıl yüzde 32 artması bekleniyor. Buğday ve pirinç ikilisi insanların kalori ihtiyaçlarının yüzde 37sini karşılıyorlar. 2050'ye kadar bu ürünlerin ekildiği alanların yüzde 35'inden fazlası her yıl hasata zarar verecek ve üretimi azaltacak sıcaklık dalgaları ile karşılaşacaklar. Güney Asya'da bu oran yüzde 60'ları bulacak. 2050'ye gelindiğinde ülkemizde de ekilebilir arazilerin yüzde 30 ila 40'ının kuraklıklarla karşılaşacağı öngörülüyor. Günümüzde: Büyük sahrada 13.4 milyon kişiye kuraklık sonucu insani yardım gerekti: 2019'da dünyamızda kuraklıktan etkilenen toprakların yüzeyi tarihi ortalama seviyeye göre tam iki kat arttı. 2020 kuraklığında Çin'in Yunnan bölgesinde 1.5 milyon kişi kuraklıktan etkilendi. Aynı bölgede 100 nehir ve 180 su rezervuarı kurudu, 140 sulama kuyusunda da yetersiz su birikti. Yakın gelecekte: 2040'a yaklaşırken 700 milyon kişi kuraklıktan etkilenecek: 2040'a kadar her yıl 700 milyon kadar insan en az 6 ay sürecek çok ciddi kuraklıklarla karşı karşıya kalacak. Bu kuraklıkların süresi ve ciddiyeti ABD'yi 1930'larda kavuran meşhur 'Toz Kasesi' kuraklığını geçecek. 2040'a yaklaşırken Kuzey Afrika, Orta Doğu, Avrupa ve Orta Amerika toplumlarının yüzde 10'u böyle kuraklıklardan etkilenecek. Kuzey Afrika ve Orta Doğu, kişi başına yılda 500 m3'ün altında su ile, toplumlarının yüzde 17 ve yüzde 14'ünün çok ciddi su kıtlığı yaşayacağı bölgeler olacak. Günümüzde: 2020 de su baskınlarında yüzde 23 artış: Dünyada 1 milyar insan gelgit sırasında yükselen deniz seviyesinin yalnızca 10 metre üstünde yaşıyor, 230 milyon kişi ise 1 metre üstünde. 2020 yılında ortalamaların yüzde 23 üzerinde su baskınları yaşandı, buna bağlı ölümler de yüzde 18 arttı. Yakın gelecekte: 200 milyon kişi su baskınları altında kalacak Küresel sıcaklık artışı 2 derece ile sınırlı kalsa bile uzun vadede (>500 yıl) denizlerin yükselmesi 12 metreyi bulacak. 2100 yılında 200 milyon kişi su baskını seviyelerinin altında yaşayacak, nehirlerin taşması ise 60 milyon kişiyi etkileyecek. Bu eşiklerin aşılması kartopu etkisi yaparak büyük küresel felaketlere yol açacak. Permafrost kaybı CO2 ve metan gazları yayarak küresel ısınmayı hızlandıracak, bu da permafrostu daha çok eritecek.. Okyanus akıntıları , kuzey atlantiğe arktik buzların erimesi nedeniyle dolan tatlı suların etkisi ile yavaşlayacak hatta kesilecek. Bu da, okyanusların ısıyı tüm planete dağıtmasını engelleyerek dengeleri altüst edecek. Amazon yağmur ormanlarının hızla yok olması büyük miktarda CO2 salınımına yol açacak. Ayrıca saydığımız bütün bu olumsuzluklar ve risklerin birbirlerini besleyerek zincirleme felaketlere de yol açacağı kesin gibi. Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin etkilerini her gün daha çok yaşıyoruz ve bu değişiklik hızlanarak artıyor. Onlarca yıl sonra ortaya çıkacağı sanılan etkilerin birkaç yıl içinde görülmesi artık olası. Bizler, ailelerimiz, çocuklarımız, torunlarımız ve tüm toplum çok büyük felaketler ve yaşamsal tehditlerle karşı karşıyayız. İşte bütün bu nedenlerle COP26 zirvesi çok çok önemli. Küresel ısınmayı sınırlamak için tüm ülkelerin çok kökten ve hepimizin yaşamımızı değiştirecek kararlar alıp hemen uygulamaya koymalarından başka seçenek yok. Bu yazı HBT'nin 292. sayısında yayınlanmıştır.


İyi haber: İklim değişikliğinin gerçek olup olmadığı artık tartışılmıyor. Kötü haber: Bu gidişatı durdurmak ne yapılması gerektiğine karar verilemiyor, harekete geçilemiyor. Ve bizler tartışırken dünya ısınmaya devam ediyor. Kuşkusuz bu konuda nasıl düşünülmesi gerektiğini bilen bir grup var. Bu grup iklim bilimcilerden oluşuyor. Fakat bu insanların geliştirdiği modeller ve senaryolar o kadar karmaşık ki sokaktaki adam için bunlar hiçbir şey ifade etmiyor. Ayrıca bütün bu bilimsel bulguları, iklim değişikliğinin yarattığı büyük ve kalıcı kayıpları önleyecek acil ve pratik adımlara dönüştürecek bir irade henüz yok. Aklı başında çok sayıda insan çok fazla miktarda karbon yaktığımızın farkında. Ancak bu farkındalık onların karbon yakmaya devam etmesini engellemiyor. Kaldı ki iklim değişikliği ile ilgili soyut düşüncelerimiz ile somut eylemlerimiz arasında çok büyük bir uçurum var. Ne yazık ki farkı yaratan iyi niyet değil, somut eylemlerdir. Bu arada sera gazı salımı tam gaz sürüyor. Bazı durumlarda önlem almayı engelleyen şey ise çaresizlik. Örneğin herkesin çatısına güneş panelleri yerleştirmeye mali gücü yetmeyebilir, kentlerde yaşayan herkes işe giderken metroyu kullanamayabilir, soğuk iklimlerde yaşayanlar ısınmak için fosil yakıt yakmak zorunda kalabilir. Bütün bunlar insanların kontrolü dışındaki yapısal engellerdir. İnsanlar sanıldığı kadar akılcı değildir. Konu iklim değişikliği olduğunda bazı insanların sağduyudan uzak, mantık dışı davranışlar sergilediklerine tanık oluyoruz. Arkaik beyin: Fiziksel beynimizin son 30.000 yıldır ciddi bir evrim geçirdiğini söyleyemeyiz. Afrika'nın savanlarında dolanırken bizleri ilgilendiren yalnızca en yakın hısım ve akrabalarımız, karşılaştığımız tehlikeler ve ihtiyacımız olan yiyecekti. Az da olsa diğer insanları düşünmeye başlamış olsak bile, uzaktaki tehditler, tükenmeyecekmiş gibi duran kaynakları düşünmeye fazla zaman ayırmıyorduk. Kısaca önemli olan bulunduğumuz yer ve yaşadığımız andı. Bu düşünce tarzının bugün de çok fazla değiştiğini söyleyemeyiz. Dolayısıyla iklim değişikliğini uzak bir tehdit olarak algılamamız çok doğal. "Bize bir şey olmaz" deyip, endişelenmeye gerek görmüyoruz. Cehalet: Cehalet, üç nedene bağlı olarak eyleme geçmeyi engelliyor. - İklim değişikliğinin varlığından haberdar değiliz. - Sorunun farkında olsak bile ne yapmamız gerektiğini bilmiyoruz. - Yanlış bilgilendirilme sonucu doğru adımları atmıyoruz. İklim değişikliği varlığını, artan doğal felaketlerle artık herkese kabul ettirdiği için ilk sorunun ortadan kalkmak üzere olduğunu söyleyebiliriz. Yine de olaylara dayanan bilginin güncellenmediği biliniyor. İkinci sorunla ilgili olarak hangi adımın daha yararlı olduğu konusu hala tartışmalı. Yine öğrenmemiz gerekenler çok fazla. Bunun bir nedeni de alınacak önlemlerin evrensel olmaması. Örneğin Londra'da alınacak önlemlerin İstanbul'da uygulanabilirliği olmayabilir. Üçüncü sorunun en büyük sorumlusu, sera gazı salımını azaltmak ekonomik çıkarlarına ters düştüğü için gerçekleri ters yüz eden çıkar grupları. Bu gruplar hala iklim bilimini çarpıtmaya çabalıyor. Çevresel duyarsızlık: Duyarsızlık iki şekilde karşımıza çıkıyor. İlkinde, tehlikeli bir gidişatın özel yaşantımızda hemen-bugün bir felakete yol açmayacağı bilindiği için göz ardı edilmesi. İkinci duyarsızlık ise uyarı bombardımanlarından bıkkınlık şeklinde kendini gösteriyor. Örneğin insan bir reklama sıklıkla maruz kalırsa bir süre sonra alışır ve dikkatini çekmez. Benzer şekilde iklim değişikliği konusunda hep aynı şeyleri duymaktan bıkan insanlar da mesajlara karşı duyarsızlaşır ve sorunu çözecek davranışlarda bulunmaya gerek görmez. Belirsizlik: Yapılan deneylerde belirsizliğin, çevreyi korumaya yönelik davranış sıklığında azalmaya yol açtığını gösteriyor. Bu konuda düzenlenen uluslararası konferansların raporlarında büyük olasılıkla, belki, olası gibi sözcüklerle ifade edilen tehlikeler ne yazık ki kamuoyu tarafından düşük olasılık olarak değerlendiriliyor. Tehlikeyi küçümseme: Uzaktaki ve gelecekteki tehlikeleri küçümsemek çok iyi bilinen bir psikolojik eğilimdir. Bu eğilim iklim değişikliği için de geçerlidir. Pek çok ülke çevresel koşulların başka ülkelerde daha kötü olduğuna inanıyor. Öyle ki aralarında yalnızca birkaç kilometre olan köyler bile çevresel koşulların bir diğerine daha acımasız davrandığını düşünebiliyor. Gelecekte iklim değişikliğinin yalnızca uzaktaki bölgeleri vuracağına inanan insanlar bugün hiçbir şey yapmamayı tercih ediyor. İyimserlik eğilimi: İyimserlik genellikle olumlu bir bakış açısıdır; kişilerin sağlıklı bir psikolojiye sahip olmasına yol açar. Ancak aşırıya vardırıldığında zarar verir. Örneğin sağlık sorunları olduğu halde sağlıklı olduğunu iddia edenler tedavi açısından çok değerli zamanlarını boşa geçirmiş olurlar. Çevresel önlemler konusunda da benzer sonuçlarla karşılaşıyoruz. Karamsarlık: İklim değişikliği çok yaygın ve küresel bir sorun olduğu için pek çok insan kendi davranışlarının iklim üzerinde etkisi olmadığını düşünür. Buna benzer bir başka yaklaşım da kaderciliktir. Öyle ki bu insanlar kendi davranışlarının değil, toplumsal davranışların daha etkili olduğuna inanırlar. Ama toplumsal davranışların bireysel davranışların toplamı olduğunu düşünmezler. Onaylanma arzusu: Hepimiz görüşlerimizin doğrulanmasını isteriz. Dolayısıyla insanlar kendi görüşlerini destekleyen medya kanallarını tercih eder. İklim değişikliği konusunda kuşkusu olanlar kendi düşüncelerini doğrulayan gazeteleri okuma, TV kanallarını izleme eğilimindedirler. Bu da sonuç olarak iklim değişikliği konusunda eyleme geçmeyi engeller. Zamanı parayla değerlendirme eğilimi: Yapılan araştırmalar zamanlarını parayla değerlendiren insanların çevreyle ilgili önlem almaya isteksiz olduklarını ortaya koyuyor. Acizlik algısı: Çevreci eylemlerde bulunmak bilgi, yetenek ve beceri ister. Bazı insanlar fiziksel engelli olduklarından eylemde bulunamayabilir; ancak bazıları fiziksel engelleri olmadığı halde sorumsuzluklarını acizlik perdesi ardına gizlerler. Bu kategoriye giren dört inanç sistemi, iklim değişikliği ile mücadelede engel oluşturur. Dünya görüşü: Bir sistemden beslenenler o sistemin içindeyken eleştirel bir dünya görüşüne sahip olamazlar. Dolayısıyla kapitalist örgütlere her açıdan sımsıkı bağlı olanların iklim değişikliği ile mücadele içinde yer almaları neredeyse olanaksızdır. İnsanüstü güçler: Bazı insanlar dini inançlarına koşut olarak Tanrı'nın kendilerini koruyacağını ve kollayacağını düşünürler ve kadercidirler. Seküler bir dünya görüşüne sahip olanlar ise doğa ananın kendi sorunlarını insan müdahalesi olmadan da çözeceklerine inandıklarından çevre sorunlarıyla ilgilenmezler. Teknolojiyi her derde deva görenler: Teknolojinin iklim değişikliğinin yol açtığı tüm olumsuzlukları ortadan kaldıracağına inanlar, bu konuda mücadeleyi de gereksiz görüyor. Statükoyu mazur göstermek: İnsanlar yaşam standartlarından hoşnut ise var olan sistemin tekerine çomak sokmak istemezler. Daha da önemlisi başkalarının da rahatlarını kaçıracak değişiklikler yapmalarına izin vermezler. Oysa iklim değişikliği köklü değişiklikler gerektirir. Statükocular bu müdahalelere karşı çıkıp, uygulamaları engellemeye çalışırlar. İnsanlar sosyal hayvanlardır. Kendi durumumuzu başkalarıyla karşılaştırma eğilimi genlerimize işlemiştir. Sosyal karşılaştırma: İnsanlar rutin olarak yaptıklarını başkalarıyla karşılaştırırlar eğer hayranlık duyduğumuz bir kişiyle kendimizi karşılaştırıyorsak, onun düşüncelerini taklit etmeye çalışırız. O kişi iklim karşıtlığını savunuyorsa bizler de iklim karşıtı olarak muhalefetin yanında yer alırız. Bunun tam tersi daha sık görünür. Sosyal normlar ve ağlar: Normlar eylemlerimizin izlediği yoldur. Sosyal ağlar yeni normlar yaratma ve bu normları güçlendirme potansiyeli taşır. Eğer ağlardaki genel yaklaşım çevreci ise yaygınlaşma olasılığı çok güçlüdür. Eşitsizlik algısı: Görünürdeki eşitsizlik, genellikle eylemsizlik için uydurulmuş bir mazerettir. Çoğunlukla bir kişi veya bir hükümet, harekete geçmemelerinin gerekçesini, komşularının eylemsizliğine dayandırırlar. Bilimsel araştırmalar eşitsizliğin olduğu her yerde işbirliğinin azalma eğilimi taşıdığını gösterir. İnsanlar daha rahat ve öngörülebilir bir yaşam için eşya satın alırlar. Satın alınan bu malların bir kısmı iklim değişikliğine etki etmezken, pek çoğu olumsuz etkiler. Dört türü vardır. Mali yatırımlar: Yatırım yapıldığı zaman, iklimi olumsuz etkilediği gerekçesiyle geri çekilmez. Buna en iyi örnek otomobil sahibi olmaktır. Eğer yığınla para verip bir otomobil satın aldıysam, bakımı ve sigortası için her yıl para ödüyorsam, çevre kirliliği yaratıyor diye satmam akıllıca bir davranış olmaz. Bu durumda inanışı değiştirmek, davranışı değiştirmekten daha kolaydır. Alışkanlık: İklim değişikliği bağlamında alışkanlık, çevreye zarar veren, rutin, düşünülmeden yapılan olumsuz davranışlar anlamına gelir. Kuşkusuz iklim değişikliğini önleyen alışkanlıklar da söz konusudur. Alışkanlıklar iklim değişikliği konusundaki ataletin en önemli nedenlerinden biridir, çünkü alışkanlıkları kırmak çok zordur. Buna en iyi örnek beslenme alışkanlıkları ve ulaşımdır. Birbiri ile çelişen hedefler, değerler ve özlemler: Herkesin yaşamında birden fazla hedef vardır ve bunların iklim değişikliği üzerindeki etkileri her zaman olumlu değildir... Örneğin daha büyük bir ev, araba satın almak, egzotik tatillere çıkmak gibi... Ne yazık ki çevre kirliliğini azaltma, hedef sıralamasının altlarında yer alır. Yaşanılan mekana bağlılık: İnsanlar yaşadıkları yerle aralarında bir bağ oluşturur. Ne var ki bu bağın zayıf olması da güçlü olması da çevre açısından zararlıdır. İnsanlar başkaları için olumsuz duygular besledikçe o kişilerin ifadelerine ve davranışlarına güvenmezler. Bu olumsuz bakış açısı çeşitli şekillerde karşımıza çıkar. Güvensizlik: Güven sağlıklı bir ilişki için gereklidir. Vatandaşlar ile bilim insanları veya kamu çalışanları arasında güven kurulamamışsa, direnç, çeşitli şekillerde kendini gösterir. Bugüne dek vatandaşların bilim insanları veya kamu görevlilerinden gelen mesajlara güven duymadığı konusunda çok sayıda kanıt mevcuttur. Güven azaldıkça, davranışlarda olumlu değişiklikler söz konusu olmaz. programlara inanmadıkları için katılım genellikle düşük olur. Yadsıma: Belirsizlik, güvensizlik ve batık maliyet kolaylıkla sorunun reddine yol açabilir. Çoğunluk iklim değişikliği gibi bir sorunun yaşandığını, yaşansa bile insan faaliyetleri sonucu ortaya çıktığını inkar eder. Pek çok ülkede yalnızca çok küçük bir azınlık gerçeklerle yüzleşir.


Bilim insanları, kişilerin karakterlerinin şekillenmesinde yetiştikleri bölgede hüküm süren sıcaklığın önemli bir rol oynadığına dikkat çekiyor. Bu durumda küresel ısınmanın kişilik üzerinde değişiklik yaratıyor olması güçlü bir olasılık. Son yıllarda yapılan araştırmalar bir insanın kişiliğinin, yetiştiği bölge tarafından şekillendiği fikrini destekliyor. İnsan kişiliğinin bir coğrafi bölgeden diğerine farklılık gösterdiği fikri bu son bir araştırma ile netlik kazandı. Bu araştırma kişilik farklılaşmasına hangi faktörlerin yol açtığını açıklıyor. Pekin Üniversitesi'nden sosyal ve kültürel psikolog Lei Wang'a göre bunun olası açıklamalardan biri sıcaklık. Sıcaklık, dünyada bölgeden bölgeye belirgin farklılıklar gösterdiğine göre alışkanlıklar üzerinden insanların kişiliklerini de değiştiriyor olabilir. Bunu anlamak için insanların sıcak iklimlerde mi yoksa soğuk bölgelerde mi yaşadığına bakmak yerine, araştırmacılar daha nüanslı bir yaklaşımı tercih etti. Bunun için ılıman iklimlerde (ortalama sıcaklığın 22 C olduğu bölgeler) yaşayanlarla, çok düşük veya çok yüksek sıcaklıkların hüküm sürdüğü bölgelerdeki insanları karşılaştırdılar. Söz konusu araştırmada kültürel olarak çok büyük farklılıklar içeren ABD'de Ve Çin'de yaşayan insanlar gözlemlendi. Bu iki ülkeye ait verilerde, kişiliği etkileyebilecek diğer unsurları ayıklamaya çalışan bilim insanları, ılıman iklimlerde yaşayan insanların daha uyumlu, daha merhametli, duygusal açıdan dengeli, dışa dönük ve yeniliklere açık kişiliklere sahip olduğunu ortaya koydu. Bu bulgular cinsiyet, yaş ve ortalama gelirden bağımsız olarak iki ülkedeki insanlar için de geçerliydi. Ilıman iklimlerdeki insanların böyle olmasının nedeni sıcaklığın sosyal ilişkileri tetiklemesi, farklı faaliyetlere katılımı kolaylaştırması olabilir. Bu yeni bulgular iklimin insan karakterini şekillendiren tek unsur olmadığını gösteriyor. Kaldı ki Çin ve ABD'de daha sert iklim koşullarının yaşandığı bölgelerdeki insanların kişilikleri birbirinden çok farklı. Örneğin Çin'de Heilongjiang gibi sert iklim koşullarında yaşayan insanlar, ılıman iklimlerde yaşayan vatandaşlarına oranla daha işbirlikçi ve yardımsever. Oysa ABD'nin Kuzey ve Güney Dakota gibi sert iklimlerde yaşayanlar ılıman iklimlerde yaşayan vatandaşlarından daha bireyci bir yapıya sahip. Bilim insanları sıcaklık farklılıkları ve insan kişiliği arasındaki neden sonuç ilişkileriyle ilgili daha ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor. Ayrıca dünya çapında iklim değişikliği sürdükçe buna bağlı olarak kişilik değişikliklerinin de gündeme geleceğine inanıyorlar. Bu değişikliklerin boyutu ve nerelere uzandığı konusu ise ileri araştırmaları bekliyor.


Kopenhag Üniversitesi'nden Kelton Minor'un çalışması, özellikle de kadınlarda ve yaşlı insanlardaki uyku bozuklukların iklim değişimine bağlı olarak ortaya çıktığını gösterdi. Küresel sıcaklık artışının sadece gün içinde değil geceleri de etkili olması dünya genelinde milyonlarca insanı uykusuz bırakıyor. Sıcaklık artışı yüzünden ortalama bir dünya vatandaşı yılda 44 saat daha az uyumaya başlamış. İklim değişiminin bu olumsuz etkisinden kadınlar daha çok etkilendikleri gibi 65 yaş üzeri ve çok sağlıklı ortamlarda yaşayamayanlar ise daha da olumsuz etkileniyorlar. Araştırmacılar, 68 ülkede 47.000 kişi tarafından kullanılan uyku takibi bilekliklerinin verilerini değerlendirmişler. Hayatımızın neredeyse üçte birini uyuyarak geçiriyoruz. Fakat dünyanın birçok ülkesinde giderek daha fazla insan uykusuzluk çekiyor. Bu çalışmada ortalamanın üzerinde sıcaklıkların, uykumuzu olumsuz etkileyebileceğini gösteren dünyanın ilk verilerini sunuyoruz diyor Minor. Uykusuzluk, presomnik , intrasomnik ve postsomnik bozuklukların tekrarlanmasıyla tanımlanmaktadır. Uzmanlar tedavi edilmesi gereken durumları şöyle sıralıyorlar: Uykunun bölünmesi/ uyku kalitesinin kötü olması, ayda üç kez yaşanan uyku bozukluğu, uykusuzluk ve sonuçları için kaygılanmak, uykusuzluk ve kötü uyku kalitesi yüzünden sosyal yaşamda ve iş hayatında zorluk yaşamak ve derin uyku evresi olarak bilinen REM evresinin kısalması.


Coğrafi kutuplar dünyanın rotasyon eksenini belirledikleri gibi değişimlerini de gösteriyorlar. Dünyamızın ekseni gerçekten de gidip, geliyor ve yıl içinde veya daha uzun bir süre içinde hafif sarkaç hareketleri yaşanıyor. Bunun nedeni dünyanın içindeki kütle dağılımları. Örneğin: yer mantosundaki konveksiyon akımları ya da yerkabuğunun yavaş yavaş son Buz devrindeki konumuna dönmesi... Ayrıca yeryüzündeki diğer süreçler de dünya ekseninin kaymasına yol açıyor. En önemli faktör dünyadaki su kütlelerinin dağılımı. Buz örtüsünün, buzulların, okyanusların ve yeraltı su rezervlerinin ağırlığı ve konumları su kütle dağılımını dolayısıyla da gezegenimizin dengesizliğini etkiliyor. Bu noktada insan ve dünya sistemine müdahaleleri de oyuna giriyor. İnsanın dünyamızın kütle dengesi üzerindeki etkisinin, dolayısıyla da dünyanın ekseni üzerindeki etkisini Çin Bilimler Akademisi'nden Shanshan Deng ve ekibi araştırdı. Uzmanlar 1970'li yıllardan bbu yana ki kutup hareketlerinin hızını ve büyüklüğünü belirlemeye izin veren Earth Rotation and Reference Systems Service verilerinden yararlandılar. Tamamlayıcı verilerle de bilinen jeolojik faktörlerin etkisini öğrendiler. Buna göre 1990'ların ortalarından bu yana kutup hareketleri önemli ölçüde değişmiş. Yönleri daha çok güneyden, doğuya doğru değişirken, kutup kaymasının hızı da 17 kat artmış. Sürpriz bir biçimde bu değişim ne buz devrinin izostatik dengesi ne de manto konveksiyonuna bağlı olarak gerçekleşmiş. Okyanusların ve atmosferin etkileri de gözlemlenen değişimleri tümüyle açıklamıyor. Bu da dünyadaki su dağılımının önemli bir rol oynadığını akla getiriyordu. Bunun gerçekten doğru olup olmadığı ve etkinin tam olarak nerede olduğunu araştırmacılar GRACE ve GRACE-FO uydu misyonlarının verileriyle belirlemişler. Bunların uyduları 2002 yılından bu yana dünyanın yerçekimini ölçüyor ve örneğin buz kütleleri, yeraltı su kaynakları veya diğer hidrolik faktörlerin değişip, değişmediği hakkında bilgi veriyorlar. Sonuçlara göre dünya üzerinde su dağılımı gerçekte 1990'lardan önce de kutup hareketleri üzerinde etkili olmuş ama kutup kayması o zamandan bu yana yılda ortalama olarak 3,26 milimetre doğuya doğru kayıyor. Uzmanlar en önemli etki faktörü olarak küresel ısınmaya bağlı büyük buz kütlelerinin kaybını gösteriyorlar. Çünkü küresel ısınma yüzünden her şeyden önce Kuzey Kutbunda buz kaybı yaşandığı için dünyadaki su dağılımı, dolayısıyla da kütle dengesi değişmiş. Küresel ısınma yüzünden buzların daha hızlı erimesi 1990'lı yıllardaki kutup hareketlerindeki yön değişiminin en olası nedeni diyor araştırmacılar. Alaska, Grönland ve Antların güneyi en fazla buzul kaybının yaşandığı bölgelerdir ve bu durum hidrolik kütle dağılımıyla da anlaşılmakta. Ve bu da Grönland'daki eriyen buzulların kutup kaymasını etkilediği şeklinde sonuçlanan araştırmayı da destekliyor. Ne var ki buz kaybı tek başına tüm değişimleri açıklayamıyor. İnsanların su rezervlerine doğrudan müdahaleleri de oyuna giriyor. Yeraltı su kaynaklarının çok fazla kullanılması yeraltı su rezervlerinin boşalmasına neden oluyor. Veriler örneğin Kuzey Hindistan ve Yakındoğu gibi bölgelerdeki yeraltı su kıtlığının da kutup kaymasını önemli ölçüde tetiklediğini göstermiş. Araştırma özellikle de insanın müdahalesine bağlı kütle değişimlerinin, dünyanın eksenini kaydırmaya yetecek kadar büyük olduğunu göstermesi açısında önem taşıyor.


Özellikle megakentler küresel ısınmadan daha kötü etkilenecek. şehirler on yılda bir 0,5 derece ısınıyor. Ancak bu gelişmeyi yavaşlatacak çözüm de var. Yazı artık geride bırakmış görünüyoruz. Ancak Avrupa'da bu yıl 2003 ve 2019'dan sonraki en sıcak üçüncü yaz mevsimiydi. Avrupa'nın bazı ülkelerinde ise sıcaklık rekorları kırıldı. Bununla birlikte 2100 yılında geriye bakıldığında 2022 yılı büyük bir olasılıkla 21.yy'ın serin geçen yazı olabilir. Çünkü dünyamızdaki ortalama sıcaklık artmaya devam ediyor. Ve son bir araştırmaya göre şehirlerde daha hızlı bir sıcaklık artışı söz konusu. Şehirlerdeki yüzey sıcaklığı kırsal bölgelere kıyasla çok daha fazla artıyor. Bu da şehirlerde yaşayan insanların sıcaklık dalgalarından çok daha fazla etkilendikleri anlamına geliyor. Bu her şeyden önce kentsel ısı adasının etkisiyle alakalı. Ayrıca araştırmalar şehirlerdeki iklim değişikliği ve nüfus artışının kentsel ısı adası etkisini daha artıracağını düşünüyorlar. Ama artık sıcaklıkların ne kadar artacağıyla ilgili tahminler kadar etkili bir önlemle bu olumsuz gelişmenin ne kadar yavaşlatılabileceğiyle ilgili somut tahminler var. Nanjing Üniversitesi'nde Wenfeng Zhan yönetiminde çalışan uluslararası bir ekip, dünya genelindeki 2000'i aşkın şehir merkezine ait, 2002 2021 yılları arasındaki uydu sıcaklık verilerini analiz ettikten sonra kırsaldaki yüzey sıcaklıklarıyla karşılaştırdı. Araştırmaya Abujia , Phoenix , Londra, Sao Paolo , Peking ve Moskova gibi çok büyük megakentler de dahil edildi. Araştırmacıların tahminlerine göre dünya genelinde şehirler on yılda bir 0,5 derece ısınıyor. 'Bu da kırsal bölgelere göre yüzde 29 daha hızlı' diyor araştırmacılar. Şehirlerdeki ısınmanın en büyük tetikleyicisi, yüzey sıcaklığını on yılda bir ortalama olarak 0,30 derece ısıtan iklim değişikliği. Çin'deki ve Hindistan'daki şehirlerde ise şehirlerin genişlemesi, kentlerdeki yüzey sıcaklığının 0,23 derece artmasından sorumlu. Araştırma öte yandan en önemli önlemlerden birinin tahminlerini de sağlıyor: Avrupa şehirlerinde yeşillendirme yüzey sıcaklığını, on yılda bir 0,13 derece dengeleyebilir ki bu da kentlerdeki yeşillendirmenin ketsel yüzey sıcaklık artışını yavaşlatabileceğini gösteriyor. Mesela Amerika'nın Chicago kentinde gerçekleştirilen yoğun yeşillendirme sonucunda her on yıl için yüzey sıcaklığı 0,084 derece kadar düşürüldü.


Bitki dünyası olmasaydı iklim bilançomuz çok daha vahim olurdu. Çünkü bitki örtüsü fotosentez sayesinde büyük miktarlarda karbondioksit yutarak, iklim sisteminin bir tür CO2 toplayıcısı görevini görmekte. Dahası CO2 değerlerinin yükselmesi de bitkilerin büyümelerini, dolayısıyla da bitkilerin hafifletici etkisini de tetikliyor. Ama bu etki gerçekte ne kadar işe yarıyor? Ve iklim değişimi yüzünden değişmiş olabilir mi? Bu konuda birbirinden farklı tahminler var. İklim modellerine göre son yüz yıl içinde karasal birincil üretim artmış ve dolayısıyla da CO2'nin fotosentezle bağlanması yüzde beş ila otuz dört arasında hesaplanmıştır. Tutarsızlığın nedeni şu: Fotosentez ölçümleri genelde her yaprak için ayrı ayrı yapılır ve bu şekilde genel bir tablo elde edilmiyor diyen California Üniversitesi'nden Elliot Campbell, farklı bir yol denedi. Araştırma için buz karotları, uydu ölçümleri ve arazi çalışmalarının verilerini değerlendirerek, karbonil sülfitin son yüz yıllarda atmosferdeki oranını hesaplamış Campbell. Bu eser gaz da tıpkı CO2 gibi bitkilerin fotosentezi sırasında alındığı için küresel birinci üretim hakkında bilgi verir. Sonuçlara göre mevsimsel oynamalar bir kenara bırakılırsa, COS değerleri ve küresel fotosentez verimi göreceli olarak sabit kalırken, endüstri devriminden itibaren değişmeye başlamış bile. Açıklamalara göre fotosentez son iki yüz yıl içinde en az yüzde 30 oranında artmış. Bunun sebebi hem artan CO2 değerleri hem de ısınan iklim diyor araştırmacılar. Yani bitki dünyası 200 yıl öncesine kıyasla çok daha fazla CO2 soğuruyor. Fakat bu yine de rahatlatıcı bir haber değil sonuçta atmosferdeki CO2 yoğunluğu bu hafifletici etkiye rağmen artamaya devam ediyor diyor uzmanlar. Gerçek mesaj şu ki, fotosentez artışı, fosil yakıtların daha fazla yakılmasını dengelemek için yeterli olmamıştır. Doğanın frenleri yetersiz kalmıştır ve şimdi atmosferdeki CO2 değerinin nasıl düşürüleceği üzerinde düşünüyoruz diyor araştırmacılar. Sonuçta bitki örtüsünün dengeleyici etkisi sonsuza kadar artmayacaktır. Ayrıca iklim dönüşümünün birçok yerde bitkiler üzerinde olumsuz etki yaptığı da bilinmekte. Mesela artan kuraklıklar özellikle de büyük ağaçları tehdit ediyor ve sıcaklıkların artışı öte yandan mesela kentlerdeki ağaçların daha az CO2 soğurmalarına yol açmakta.