'Nauka' isimli çok amaçlı laboratuvar modülü, üretildiği günden bu yana süren 14 yıllık bekleyiş ve 8 günlük uçuşun ardından Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi. Sputnik'in aktardığına göre, 'Nauka', son 11 yılda UUİ'ye gönderilen ilk Rus modülü oldu. En son 2010'da 'Rassvet' adlı küçük araştırma modülü gönderilmişti. 'Nauka' modülü, kozmonotların hayatını daha da rahat yapmak için geliştirildi. Modülde, UUİ'nin Rusya bölümünde üçüncü olacak kamara bulunuyor. Bugüne kadar 3 Rus kozmonottan biri ABD bölümünde gecelemek zorunda kalıyordu. Modülde ayrıca, 'Zvezda'dakine ek ikinci tuvalet bulunuyor. Rusya Federal Uzay Ajansı'nın verdiği bilgiye göre 'Nauka', istasyonun en ağır Rus modülü olacak. İstasyonun en ağır modülü, Japonya'ya ait 'Kibo' iki bölümden oluşuyor. Roscosmos'un açıklamasında, kenetlenme gerçekleştikten yaklaşık 3 saat sonra, kozmonot Oleg Novitskiy ve Petr Dubrov'un 'Nauka'ya girerek kargoyu boşaltacağı belirtiliyor. Modülün istasyona entegrasyonu 6-7 ay sürecek, bunun için 10 kez uzay yürüyüşü yapılacak.


On yıllardan bu yana git gide daha büyük bir istekle evrende yalnız olmadığımızı gösterebilecek işaretler arıyoruz. Araştırma araçları Mars'ın yüzeyinden örnekler alarak inceliyor. Bilim insanları sıvı su barındırdığı sanılan Satürn'ün uydusu Enceladus ve Jüpiter'in uydusu Europa gibi umut verici noktalara görevler planlıyorlar. Uzay teleskopları, astronomlara ötegezegenlerin atmosferlerinde yaşamın kimyasal izlerini bulmak için yardımcı oluyor. Ve radyo astronomlar uzun bir süredir uzaylıların olası yayınlarını dinliyorlar. Şimdiye dek hiçbir şey bulamadık. Ya bu hep böyle kalırsa? Yüzyılın ortalarına dek güneş sistemindeki yaşama elverişli tüm yerleri gezdikten, yüz milyonlarca yıldızla radyo iletişimi kurduktan ve milyonlarca ötegezegeni gözlemledikten sonra tek bir yaşam kırıntısı bile bulamazsak ne olacak? Ne zaman pes edip, yalnız olduğumuzu kabul edeceğiz? Asla diyor aramaya katılanlar. Vazgeçme zamanının geleceğini hayal bile edemiyorum diyor NASA'nın astrobiyoloji programı müdürü Mary Voytek. Diğer tüm yıldızların etrafındaki diğer tüm gezegenlerle, yaşamın herhangi bir yerde ortaya çıkmadığını düşünmek mümkün değil. Bilindiği kadarıyla her biri aşağı yukarı 100 milyar yıldıza sahip, yaklaşık olarak 100 milyar galaksi var. Bu sayılar herhangi bir yerde umulmadık olayların bir yerlerde gerçekleşebileceğini düşündürmekte. Ve yaşamın kökenini bulmak da imkansız olmayabilir. Uzaylı arayışındaki başarısızlık, araştırmacıları, yöntemlerini ve varsayımlarını sorgulamaya itebilirse de hedeflerinin varlığından şüphe etmelerine yol açmayacaktır. Yaşamı nasıl tanımladığımız konusunda ayrıntılı bir şekilde düşünmeliyiz. Bu olay Uzay Yolunda olduğu gibi yaşayan bir şey saptadığında tricorder cihazıyla bir ding sesi vermeye benzemez diyor Victoria Üniversitesi astronomu Jon Willis. Örneğin ötegezegenlerin atmosferlerindeki suya veya oksijene bakabiliriz, ama bu uzaydaki yaşamın bu moleküllere ihtiyacı olduğunu garantilemez. Yerötesi uygarlıkların radyo sinyallerini duyabiliriz ama onların daha iyi yöntemleri olmadığını kim söyleyebilir ki? Eğer bir ötegezegende yaşam varsa bile, tüm atmosferi değiştirebilecek yeterli sürece sahip olacağımızı da bilemeyiz. Günümüzdeki arayışlar sessizlikle sonuçlandığı taktirde araştırmacılar bir dahaki sefere daha iyi görebilmek için daha hassas yöntemler tasarlamak için çalışacaklardır. Elbette onlar hatalı olabilir. Belki de gerçekten tamamen yalnızızdır; şaşırtıcı ve olağanüstü bir şekilde bir defalığına oluşmuş yaşamın temsilcileriyizdir. Eğer böyleyse bilim insanları yaşamın kökeni için gerekli koşullarla ilgili fikirleri üzerinde yeniden düşünmeliler ve dünyayı eşsiz yapanın ne olduğunu da.


Son günlerde ABD ile Kuzey Kore arasında, nükleer füze atılmasıyla ilgili söz düellosu medyanın ilk haberi! Kuzey Kore 3400 km uzaklıkta Pasifik'teki Guam adasında bulunan ABD üssünü vurursa ve buna ABD Kuzey Kore'ye nükleer başlıklı füzelerle karşılık verirse, füzelerin düştüğü bölgelerde insanların ve her şeyin yok olmasının yanı sıra, ortaya çıkacak radyoaktif toz ve duman bulutundan dünyaya olacak 'radyoaktif yağışın' önemi de gözden uzak tutulmamalı. Nükleer başlıklı füze düştüğü yeri ve çevresini yok etmekle kalmayacak, patlama sonrası zamanla atmosferden taşınacak radyoaktif maddelerle dünyanın bir çok bölgesini de etkileyecektir. Bunun ayrıntılarına girmeden önce, dünyadaki nükleer başlıklı füzelerle ilgili durumu gözden geçirelim. Bugün, Atom silahlarını engelleme sözleşmesine göre resmen 5 ülke, atom silahlı devletler olarak kabul edilmiştir. Bunlar: ABD, Rusya, Fransa, Çin ve Büyük Britanya. Bunlar dışında, bu sözleşmede bulunmayan İsrail, Hindistan, Pakistan ve Kuzey Kore'de nükleer silahlar bulunduğu biliniyor. Ayrıca 5 Nato ülkesinde de bunlar yerleştirilmiş durumda. 1991'den önceki Soğuk Savaş döneminde ABD ile Sovyetler arasındaki karşılıklı restleşme sonucu nükleer füzelerin toplam sayısı 70 bin'den fazlayken, 2016'da karşılıklı anlaşmalarla toplam sayı 15.395 adete inmiştir /1/. Toplamın dağılımı şöyle: ABD: 7.000, Rusya: 7.290 , Fransa: 300, Büyük Britanya: 215, Çin: 260, Pakistan:130, Hindistan: 120, İsrail:80 ve Kuzey Kore: 10 adet . Den Haag'da uluslararası mahkemenin 1996'da aldığı bir karara göre, bunların kullanımı yasaklanmıştır. Ancak herhangi bir ülkenin yaşam, kalım durumu söz konusuysa, savunma amaçlı olarak bunlar kullanılabiliyor. Daha önce, 1968'de 170 ülkenin imzaladığı Atom silahlarının kullanımı ve yayılmasını engelleme anlaşmasına göre, yukarıdaki 5 ülke dışındaki ülkeler atom enerjisini sadece barışçı amaçla kullanmayı kabul etmişlerdir . Nükleer enerjinin barışçı amaçlı kullanımını IAEA denetliyor. ABD Başkanı, ülkesinin durumunu kritik gördüğü anda, savunma amaçlı olarak, Kongre'nin onayını almadan da, sivil ve askeri danışmanlarıyla görüşerek, nükleer füze kullanım emrini verebiliyor. Örneğin 10 kilotonluk bir atom bombası patladığı anda, güneşten 1000 kat daha fazla bir parlaklıktaki ışık etkisiyle gözleri kör ederken, sıcaklığı milyon derecede 300 m çaplı bir ateş topu olarak patlıyor ve yakındaki tüm canlıları yok ediyor, çevreyi çok büyük bir basınç dalgasıyla harabeye çeviriyor. Ateş topu genleşerek 5 km kadar uzaklıkta da son derece etkili oluyor. Patlama eğer bulutlu kapalı bir havada olursa etkisi biraz daha az olabiliyor. 30 km uzaklıkta bile deride yanmalar görülebiliyor. Toplamın %50'si basınç dalgasında, %35'i ısıl enerjide , %5'i ani çok parlak ışıkta ve %10'u da daha sonraki yağışlardaki radyoaktif maddelerde toplanıyor. Başlangıç radyasyonu: Bu, patlamadan hemen sonraki ilk dakika içinde ortaya çıkan, daha çok yüksek enerjideki gama ve nötron ışınları ya da radyasyonudur. Bu çeşit ışınlar daha sonraki dakikalarda da etkinliği epey azalarak yayılıyorlar. Bu başlangıç radyasyonu, patlamada ortaya çıkan toplam radyasyonun %5'i kadar olmakla birlikte, çok etkindir. Uzaklarda kurtulan halk ise radyasyonun uzun süreli etkisiyle hasar görebiliyor. Havadaki toz ve duman tanecikleriyle birlikte, etkin atmosferik akımlarlarla, patlamada ortaya çıkan çok çeşitli 300 kadar radyoaktif maddenin çeşitli yöre ve ülkelere taşınması oralarda zamanla çeşitli hastalıklara neden olabilir. Havadaki radyoaktif maddeler daha sonra atmosferden daha üst katmanlara da taşınarak zamanla (20-30 yıl sonra bile) dünyanın çeşitli bölgelerinde yağışlarla yer yüzüne iniyorlar ve besinler yoluyla insanlara etkili olabiliyorlar. Bunlar kanser riskini artırıyor. Pasifikteki adaya ve Kuzey Kore'ye atılabileceği konuşulan nükleer füzelerin o bölgelerle birlikte, dünyanın hangi ülkelerini radyoaktiviteyle etkileyebileceği ise önceden kestirilemez. Bu, o günlerdeki atmosferdeki hareketlere, rüzgarların yönüne ve yağışların olup olmayacağına bağlı olduğu gibi, toplam kaç adet, hangi cins ve kaç kiloton büyüklüğünde uranyum ya da plütonyum bombası atıldığına bağlıdır. Atom bombası patlatıldığında atom çekirdeklerinin bölünmesinden ortaya çıkan uzun yarılanma süreli 300 kadar çeşitteki radyoaktif maddelerin dünyanın bir çok bölgesini daha uzun yıllar (20-30 yıl gibi) az ya da çok etkilemesi beklenmelidir. 1963 öncesi atmosferde yapılan nükleer bomba denemeleri sonucu ortaya çıkan radyoaktif maddelerle yüklü bulutlardan yeryüzüne yağışlarla inen radyoaktif maddeler , daha sonraki yıllarda dünyanın bir çok bölgesindeki besinleri etkilemiştir Özellikle yağışlarıyla şu radyoakatif maddeler yeryüzüne iniyor: Sezyum (Cs 137), Stronsyum (Sr90) , Plütonyum (Pu 239 240), Amerisyum (Am241) ve İyot (I 131). O zamandan kalan radyoaktif maddelerden bazıları bugün bile çok az da olsa toprakta bulunuyor. Umarız nükleer füzeler hiçbir zaman kullanılmaz, gerek patlama bölgesinde çok büyük kayıp ve hasar ortaya çıkmaz, gerekse dünyanın çok uzak bölgelerinde bile insanlar radyoaktif maddelerden olumsuz etkilenmezler. Öte yandan, nükleer santrallere karşı gösterilen duyarlığın, nükleer silahların yayılmasına ve kullanılmasına karşı da gösterileceğini, bu konuda da daha etkin çalışmalar ve etkinlikler yapılacağı beklenir. Nükleer füzeler atılmasa da yer altında yapılan bir dizi atom bombası denemelerinde ortaya çıkan 300 kadar çeşitteki radyoaktif maddenin nerelerde ve ne ölçüde biyolojik sisteme katılabileceğinin de araştırılması önemlidir. Üstelik bunların, nükleer santrallerin atıklarının depolandığı özel varillerde değil, yer altında açık olarak toprağa ve dolayısıyla biyolojik sisteme karıştığı düşünülürse.. Not: Bu yazı HBT dergisinin 77. sayısında da yayımlanmıştır.


Ürdün'de başkent Amman'a 40 km uzaklıkta bir uluslararası sinkrotron ışınımı laboratuvarı olan SESAME , 2. Dünya Savaşı sürecinde Avrupa ülkeleri arasında yıpranan ilişkileri savaş ertesi onarma çabalarının bir parçası olan CERN modeline göre kurgulanmış bir laboratuvar. Amacı Ortadoğu'da uluslararası düzeyde ileri teknoloji kullanan araştırmaların yapıldığı bir ortam oluşturmak ve aynı zamanda Ortadoğu ülkelerindeki farklı kültür ve geleneklerden gelen araştırmacıların farklılıkları bir kenara bırakıp bilim dilini kullanarak birbirlerini tanımaları için fırsat yaratmak. SESAME üyeleri Bahreyn, Güney Kıbrıs, Ürdün, Mısır, İran, Pakistan, Türkiye, İsrail ve Filistin'den oluşuyor. Üyelik devletlerarası anlaşmalarla yapılıyor ve SESAME konseyinde üye ülkelerden gelen delegeler bir masa etrafında toplanıp laboratuvarın işleyişini izleyip geleceğiyle ilgili kararlar alıyorlar. Konsey Başkanı İngiltere'den daha önce CERN direktörlüğü yapmış Sir Chris LLwellyn Smith, laboratuvar Direktörü de Ürdünlü bilim insanı ve Ürdün Atom Enerji Komisyonu başkanı Khalid Toukan. SESAME grubunda üyelerin yanı sıra teknik konular ve eğitimde destek veren ve gerektiğinde üyelerin katılımıyla oluşan bütçeden karşılanamayan birtakım donanım için maddi katkıda bulunan gözlemci ülkeler bulunuyor. Bunlar Brezilya, Çin, Avrupa Topluluğu, Fransa, Almanya, Yunanistan, İtalya, Japonya, Kuveyt, Portekiz Rus Federasyonu, İspanya İsveç, İsviçre, İngiltere ve ABD. SESAME'nin kurulma fikri Nobel ödüllü Pakistan'lı fizikçi Abdus Salam'ın 1980'lerde Ortadoğu'da bir sinkrotron ışınımı kaynağı kurulmasının bölgeye yüksek teknoloji gelmesi ve farklı alanlarda çalışan araştırmacıların bir çatı altında toplaması açısından yararlı olacağını dile getirmesine kadar dayanıyor. Bu düşüncelerin CERN'de çalışan bazı Ortadoğu'lu araştırmacılar tarafından da paylaşılması ve 1997'de de Berlin'de kapatılacak BESSYI sinkrotronunun Almanya tarafından Ortadoğu'ya hibe edilmesi düşüncesinin oluşması projeyi gerçekleşebilir hale getirmiş. SESAME projesi resmen 1999 Haziran ayında Ortadoğu ve diğer bölgelerden gelen delegelerin katılımıyla yapılan toplantıda UNESCO şemsiyesi altında başlatıldı. Diğer bir önemli dönüm noktası da 2002 yılında BESSYI'den gelen 0.8 MeV'luk depolama halkası yerine yeni 2.5 GeV'luk bir halka yapılmasına karar verilerek bunun tasarımına girişilmesi. Bu kararla SESAME'nin uluslararası düzeyde rekabet edebilecek bir 3. kuşak SI kaynağı haline gelmesi sağlandı. ne ışınım gönderdikleri ve veri topladıkları deney istasyonlarına demet hattı ismi veriliyor. Sinkrotron kullanımının avantajı ışınımın yüksek yeğinliği sayesinde örneklerden kısa zamanda kaliteli veri toplanabilmesi, zamana bağlı değişikliklerin izlenebilmesi, deneylerde kolaylıkla geniş enerji aralıklarının taranabilmesi ve başka yöntemlerle görüntülenemeyecek hassas malzemelerle çalışmalar yapılabilmesi. Sinkrotron laboratuvarları çeşitli alanlardan araştırmacıların yoğun olarak çalışabilecekleri, birbirlerini tanıyabilecekleri ve birbirleriyle etkileşim içinde yerine göre ortak projeler üretebilecekleri mekanlar. Avrupa, Amerika ve Asya'da 70 civarında sinkrotron ışınımı üreten laboratuvar olmasına rağmen Ortadoğu'da hiç olmaması dikkati çekiyor. Sinkrotron laboratuvarlarını inşa etmek ve işletmek oldukça yüksek maliyetli olduğundan bazıları örneğin Fransa'da Grenoble'daki Avrupa Sinkrotron Merkezi 'nde olduğu gibi birkaç ülkenin bir araya gelerek bütçeyi paylaşmasıyla kuruluyor ve 24 saat ışınım üretiyor. SESAME'de yürütülecek araştırmaların kapsadığı alanlar ŞEKİL 2'de ve kullanıcıların istekleri doğrultusunda planlanan demet hatları da Tablo 1'de özetlenmiştir. Tıp ve moleküler biyoloji uygulama alanlarından örneklerde moleküllerin 3 boyutlu yapılarında normal ve hastalığa yol açan durumlardaki farklılıkları görebilmek veya ilaç geliştirilirken hedef ve ilaç arasındaki yapı uyumluluk şartlarının belirlenmesi gibi çalışmalar öne çıkıyor. Arkeologlar objelere zarar vermeden kimyasal bileşimini ve yapısal özelliklerini açığa çıkarmak, ne zaman ve nerede yapıldığına dair bilgi edinmek için SI kullanıyorlar. Malzeme bilimciler için yeni oluşturulan malzemelerin özelliklerinin atomik yapılarıyla nasıl bağdaştığını görüp dış etkenler uygulandığında olan değişiklikleri zamana bağlı olarak izlemek önemli. Çevre bilimciler toprak, hava ve su örnek analizlerini yüksek duyarlıkta hızlı ve sistematik olarak yapabiliyorlar. Sinkrotronlarda ayrıca moleküler düzeyden daha büyük ölçeğe geçip doku ve malzeme yapılarını doğrudan görüntülemek için yöntemler de hızla geliştiriliyor. SESAME sinkrotronunun 3 aşamalı bir yapısı var. İlk iki aşama mikrotron ve ön hızlandırıcıdan oluşuyor. Mikrotronda 20 MeV enerjide oluşturulan elektronlar ön hızlandırıcıya transfer edilerek 800 MeV enerjiye yükseltiliyor. Mikrotron ve ön hızlandırıcı BESSYI'den gelen, yeni vakum pompaları ve güç kaynakları ile donatılarak güncelleştirilmiş parçalar. Ön hızlandırıcıda 800 MeV enerjiye yükseltilen elektronlar depolama halkasına aktarılarak 2.5 GeV enerjiye getiriliyor. SESAME'deki depolama halkası, ki bu ışınım kalitesi için en kritik parça, yepyeni. Depolama halkasının tasarımı SESAME mühendisleri tarafından yapılarak üretimi Avrupa Komisyonu desteğiyle CERN öncülüğünde gerçekleştirildi. SESAME mühendisleri CERN araştırmacılarının desteğiyle çalışarak aralarında Türkiye, İspanya, Güney Kıbrıs, Pakistan, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, İsviçre ve İsrail'in bulunduğu gerçek bir uluslararası şirketler kadrosuyla üretilmiş parçaları bir araya getirdiler ve yeni depolama halkasını inşa ettiler (RESİM 1). SESAME'nin yukarıda sözünü ettiğimiz ilk iki bileşkesi şu anda çalışıyor. Depolama halkasının da kurulumu ve vakum, soğutma sistemi gibi ön hazırlıkları tamamlanmış durumda. Elektronların depolama halkasına transferi, depolanmaları ve ışınım optimizasyonu süreci de başlamak üzere. SESAME ilk aşamada Tablo 1'de verilen demet hatlarından X-ışınları absorpsiyon ve kızılötesi mikrospektroskopisi olmak üzere ikisiyle çalışmaya başlayacak. Önümüzdeki iki yıl içinde malzeme bilimi ve protein makromoleküler kristalografi çalışmalarına yönelik en az iki demet hattının daha devreye girmesi bekleniyor. Depolama halkasının tasarımı 20 den fazla demet hattı kurulmasına izin veriyor. SESAME'nin verimli ve yüksek düzeyde çalışmaların yapıldığı bir laboratuvar olabilmesi için kullanıcı grubunu oluşturmak, eğitmek ve SESAME devreye girdiği anda deneylerin başlayabilmesini sağlayabilmek için son 10 yıldır kullanıcı grubu çalışmaları sürdürülüyor. Genç araştırmacılar SESAME kanalıyla elde edilen desteklerle dünyanın çeşitli yerlerindeki laboratuvarlarda eğitiliyor ve projeler geliştiriyorlar. Kullanıcı grubu toplantılarına her yıl katılanların sayısı artıyor ve sunulan araştırmaların kalitesi etkileyici oluyor (RESİM 2). SESAME Projesi'nin bütçesi üyelerin nüfus, ülkedeki kişi başına gayrisafi milli hasıla vs gibi belli esaslara göre hesaplanan katkılarından oluşuyor. Projenin hemen hemen her aşamasında mali sorunlar yaşandı ve bunlar devam ediyor. Sorunlar bazen ülkelerde beklenmedik doğal afetlerin getirdiği mali sıkıntılardan, bazen ülkelerde hükümet değişikliğinden, bazen de İran'la olduğu gibi uluslararası ilişkilerdeki gerginliklerden kaynaklanıyor. Bunları aşmak için şimdiye kadar hep yaratıcı çözümler getirmek mümkün oldu, örneğin en son olarak aralarında Türkiye'nin de olduğu 5 ülke bir kereye mahsus olmak üzere gönüllü katkıda bulunmayı kabul ettiler. Ama bu durumda bile İran uygulanan yaptırımlardan dolayı bu yükümlülüğünü yerine getiremiyor. Laboratuvar çalışmaya başladığında işletim giderlerinde en büyük sorun elektik tüketiminden kaynaklanacak. Bu yüzden hem Ürdün'ün genel enerji ihtiyacına yönelik hem de laboratuvarın ihtiyacını karşılamak üzere bir güneş enerjili elektrik santrali için maddi kaynak sağlanmış durumda ve kurulması için çalışmalar ilerliyor. Bu yazı Ocak 2017'de HBT Dergi'de yayınlanmıştır.


Güneş Sistemi kadar eski olduğu düşünülen kum ve toz parçacıklarını taşıyan bir kapsül, uzayın derinliklerinden gelerek, 24 Eylül 2023 tarihinde ABD'nin Utah kentindeki çöle iniş yapacak. Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi'nin , bir asteroide indirilen Osirix-Rex uzay aracının görevini bu şekilde sonlandırmasını bekliyor. Pazartesi günü Dünya'ya doğru dönüş yolcuğuna başladığı açıklanan araç, içeriği 60 gram ağırlığında olan çok değerli bir kargo taşıyor. Bennu isimli astroide iniş yapan uzay aracı, ilk Ay yolculuklarından bu yana, en büyük araştırma numunelerini Dünya'ya getirecek. Bilim insanları bu kum ve toz örneklerinin, Güneş Sistemi'nin oluşumu hakkında ipuçlarını verebileceğini değerlendiriyor. Florida'dan 2016 yılında fırlatılan araç, Ekim 2020'de 297 milyon kilometre uzaktaki Bennu asteroidine birkaç saniye süren bir örnek toplama 'dokunuşu' gerçekleştirdi. Araç, 500 metre enindeki gök cismine, birkaç saniyelik bir iniş yaptı ve örnekleri topladı. Osiris-Rex'in Pazartesi günü başlayan Dünya'ya geri dönüş yolculuğunun 2.5 sene sürmesi planlanıyor. Bennu çok ilkel bir gökcismi. Bilim insanları bu nedenle asteroidin yüzeyindeki kum ve toz parçacıklarının, Güneş ve gezegenlerin 4 buçuk milyar yıl önceki oluşumunun kimyasına dair çok ilgi çekici ipuçları verebileceğini belirtiliyor. 1999 yılında keşfedilen asteroid, 6 yıllık bir döngüde Dünya'ya en yakın noktaya ulaşıyor. NASA geri dönüş yolculuğunun 2.3 milyar kilometre süreceğini duyurdu. Kurumdan yapılan açıklamada, Osiris-Rex'in dünyanın Eylül 2023 tarihinde bulunacağı noktaya doğru yolculuk ettiği kaydedildi. Asteroid örneklerini taşıyan kargo dünyaya ulaştığında, ileri araştırmalar için Texas'taki uzay araştırmaları merkezine götürülecek. NASA, örneklerin yüzde 75'inin gelecek nesillerin, "şu anda mevcut olmayan teknolojilerle" çalışma yapabilmesi için saklanacağını da duyurdu.


Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı LHC'nin , Fransız enerji sağlayıcısı EDF'nin enerji tasarrufu için baskı yapmasından sonra, planlanandan bir yıl önce kapatılmasına karar verildi. Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı ve Cenevre kenti arasında ne gibi bir ortak nokta olabilir? İkisinin de hemen hemen aynı miktarda elektriğe ihtiyacı var. 200.000 nüfuslu Cenevre, yakınındaki nükleer araştırma merkezi CERN'in büyük hadron çarpıştırıcısının yıllık enerji tüketiminin iki katından biraz fazlasına sahip. Kentin üç terawatt saati, hızlandırıcının 1,3 terawatt saati ile dengeleniyor. Toplamda hızlandırıcı için gereken elektrik maliyeti yılda 90 milyon Avroyu buluyor. Bölgenin enerji tedariği üzerindeki etkiyi en düşük seviyede tutmak için CERN nükleer araştırma merkezi ile büyük boyutlu araştırma laboratuvarına elektrik sağlayan Fransız elektrik tedarikçisi Electricite de France ile bir anlaşma imzalanmıştı. LHC enerji durumuna göre çalışmalarına ara veriyordu. Ölçümler yazın yapılırken, bekleme evreleri elektrik kullanımının daha yüksek olduğu kış aylarında gerçekleştiriliyordu. Fakat bu enerji tasarrufu da enerji piyasasında yaşanan gerilimler yüzünden artık yeterli olmuyor. Bu yüzden bekleme evresinin bu yıl iki hafta öne çekilmesine karar verildi. Önümüzdeki yıl ise dört hafta öncesine çekilecek. Bununla birlikte LHC'yi tamamen kapatmak mümkün değil, çünkü manyetik bobinlerin düzenli olarak soğutulması gerekiyor. Hızlandırılmış protonların vınladığı 27 kilometrelik yeraltı tünelinin neredeyse tüm uzunluğu parçacıkları hızlandırmak ve saptırmak için kullanılan süper iletken manyetik bobinlerle kaplı. Ancak bobinlerin süper iletken olabilmesi için çok olmaları gerekiyor. Bu mutlak sıfırın iki derece altında sabit bir sıcaklıkta tutulan sıvı helyumla gerçekleştirilir. LHC, soğutmak için 40 megavatlık bir çıkış gerektiren toplam 120 ton helyum ile dünyadaki en büyük kriyojenik sistemdir. Bu bir elektrikli lokomotifin yaklaşık on katı gücüne karşılık gelir. Geleneksel olarak CERN'de yeraltı hızlandırıcı tesislerinden ziyade yüzeyden tasarruf edilir. On beş yıl önce LHC hizmete girdiğinde orada bulunanlar, yenileme için hiç parası kalmayan yönetim binasının retro çekiciliğine hayran kalabilirdi. Bu sefer de binalar için bu yılki ısıtma döneminin bir hafta geç başlamasına karar verildi. Bu tasarruf önlemlerinin yeterli gelip, gelmeyeceği belirsiz. Nature dergisindeki bir rapora göre başka önlemler gerekli olacak.


Amerikan Uzay ve Havacılık Dairesi NASA'nın bugün Atlas V roketi ile Mars'a yollayacağı Perseverance adlı robot, kurumuş bir krater gölünü inceleyerek, kızıl gezegende geçmişte hayat olup olmadığını belirlemeye çalışacak. Fakat Mars'ta bir zamanlar gerçekten canlı organizmalar var olduysa, bilim insanları bunu nasıl anlayacak? Projenin bilim danışmanlarından yardımcısı Dr Ken Williford'la konuştuk. Mars bugün canlıların yaşayabileceği bir gezegen değil. Çok soğuk olması nedeniyle yüzeydeki sular sıvı olarak kalamıyor ve atmosferin ince olması yüzünden gezegen yüzeyine ulaşan yüksek radyasyon muhtemelen canlı organizmaların gelişimini engelliyor. Fakat Mars hep böyle değildi. Bundan en az 3,5 milyon yıl önce yüzeyde akarsular vardı. Bunların ve krater ağızlarında oluşturdukları göllerin izi bugün bile görülebiliyor. O dönem karbondioksitli atmosferin daha kalın olması zararlı radyasyonun gezegen yüzeyine etkisini de azaltıyordu. Su, biyolojinin yani canlıların varlığının en temel ortak özelliklerinden. Dolayısıyla Mars'da bir zamanlar yaşam olması ihtimali var. 1970'lerde Viking misyonları, Mars'dan alınan toprak örneklerinde mikrop benzeri canlıların izleri aranmış ama net sonuçlar elde edilememişti. 2000'lerin başlarında NASA'nın Mars Keşif Araçları'na suyun izini sürme görevi verildi. Opportunity ve Spirit adlı araçlar gezegen yüzeyinde geçmişte su bulunduğuna ilişkin çok miktarda jeolojik kanıt buldular. 2012 yılında gezegen yüzeyine inen Curiosity , indiği Gale Krateri'ni bir zamanlar dolduran gölün canlı organizmaların gelişmesine uygun olabileceğini ortaya çıkardı. Curiosity ayrıca canlı organizmaların yapı taşları olan karbon içeren organik moleküller de buldu. Şimdi Perseverance aracı, yine benzer bir alanda, yaşam izlerini tespit etmek üzere tasarlanan aletler kullanarak incelemeler yapacak. NASA'nın California, Pasadena'daki Jet Yakıtı Laborautarı'nda konuştuğumuz misyonun danışmanlarından Ken Williford, "Viking'den sonra doğrudan canlı izinin arandığı ilk sefer bu olacak" diyor. Perseverance, bu incelemeleri, yörüngeden bakıldığında geçmiş su izi Gale Krateri'ne göre daha da belirgin olan Jezero Krateri'nde yapacak. Gezici robot, Mars kayalarını delerek içinden tebeşir büyüklüğünde örnekler alacak. Bunlar yalıtılarak paketlenmiş olarak, gezegen yüzeyine bırakılan kutularda toplanacak. Daha ileri bir tarihte gönderilecek olan bir başka robot da bu kutulardaki örnekleri toplayarak, analizinin yapılması için Dünya'ya getirecek. Bütün bu çalışmalar NASA ile Avrupa Uzay Kurumu ESA'nın Mars Örnek Toplama misyonu adıyla yaptığı işbirliği çerçevesinde gerçekleştiriliyor. Fakat Perseverance, Mars'da bunun dışında bir çok bilimsel çalışma daha yapacak. Jezero Krateri Mars üzerindeki en belirgin ve en iyi muhafaza olmuş delta örneği. Yani akar suların göle döküldüğü yerlere bıraktığı kaya, kum ve muhtemel organik karbon örneklerinin oluşturduğu kat kat jeolojik yapı net bir şekilde görülebiliyor. Williford "Batıdan doğru gelen bir nehir kraterin kenarına kadar yanaşıyor, sonra krater gölünün hemen içinde nehir ağzında harika bir delta oluşturuyor. Perseverance'ı bu deltanın hemen önüne indirip orada inceleme yapmayı planlıyoruz" diyor. Dr Williford, "Bu kumlu tortunun birbirine kaynaşma biçimi çok ilginç. Deltanın oluşması sırasında suyun, getirdiği alüvyonla etkileşiminin tarihini de kayda geçirmiş oluyor. Bu kum taneleri arasında yaşamış olabilecek her türlü canlının potansiyel yaşam alanlarını oluşturuyor. Nehrin üst kısımlarında var olmuş olabilecek her türlü organik maddenin buraya da taşınmış olması lazım" diyor. Jerezo Krateri uzun bir süredir bilim insanlarının dikkatini çeken bir bölgede, uzaydan ölçüldüğü kadarıyla Mars'ta en fazla olivin ve karbonat sinyalleri alınan, dev göktaşı çöküntüsü Isidis'in batı ucunda yer alıyor. Dr Williford karbonatlı minerallerin yaşam izi bakımından önemine dikkat çekerek, bu minerallerin zenginliğinin, incelemenin bu bölgede yapılmasının önemli sebeplerinden biri olduğuna dikkat çekiyor. Kraterin batı ucundaki deltadaki karbonatlı tortular, yine NASA misyonunun bilim danışmanlarından Western Washington Universitesi'nden Dr Melissa Rice ve çalışma arkadaşları tarafından tespit edildi. Rice, bu "marjinal karbonatların" sabunlu su boşaltıldığında banyo küvetine yapışmış olarak kalan sabun köpüğü kalıntılarına benzediğini anlatıyor. Karbonatlar susuz ortamda, canlı yaşam izlerini kristalleri içinde muhafaza edebilme özelliğine sahip. Bu şekilde milyarlarca yıl sonraya kalabilen biri de stromatolitler. Bunlar, milimetrelerle ölçülen bakteri ve diğer tortuların oluşturduğu çok sayıda katman, zamanla daha büyük ve kubbemsi yapılara dönüştüğünde oluşabiliyor. Dünyada da bunun örneklerine suyun ve güneşin bol bulunduğu sahillerde rastlanabiliyor. Milyarlarca yıl önce Mars üzerindeki Jezero Krateri de işte tam olarak bu şekilde stromatolitlerin oluşabileceği -ve bugüne izlerinin kalabileceği- bir ortamdı. Perseverance bu karbonatı bol kalıntıları inceleyecek ve buralarda geçmişte stromatolitler oluşup oluşmadığını belirleyecek. Sherloc adı verilen bir cihaz yardımıyla ilginç taş ve kayaların yakın plan resimleri alınabilecek ve organik maddeler de dahil mevcut minerallerin detaylı bir haritası çıkarılabilecek. Pixl adı verilen bir başka cihat ise bilim insanlarına aynı bölgenin ayrıntılı bir elementsel ya da kimyasal kompozisyonunu verecek. Bu veri setini toplayan bilim insanları, biyolojik olarak önemli elementler, mineraller ve organik maddeler de dahil moleküllerin yoğunlaştığı kısımlara odaklanacak. Dr Ken Williford bu yoğunluk özellikle de belli bir şekil içinde yoğunlaşıyorsa bunun bir canlı formuna işaret edebileceğine dikkat çekiyor. Burada bir çok farklı yolla kanıt toplamak çok büyük önem taşıyor. Yalnızca görüntülü kanıtlar bilim insanlarını Mars'da hayat olduğuna ikna etmeye yeterli değil. Çok büyük bir sürpiz olmazsa, bu son misyonda, kayalardan alınan örnekler Dünya'ya gelip analiz edilene kadar elde edilen bulguların ancak muhtemel canlı organizma izleri olarak tanımlanması bekleniyor. Dr Williford, "Şekiller, belki bir katmandan bir katmana farklılaşan kimyasal yoğunlaşmalar, veya belli katmanlarda organik maddelerin çokluğu gibi canlı organizma izleri... Umduğumuz en büyük keşifler bunlar" diyor. Fakat Mars sırlarını çok da kolay vermiyor. "2019 yılında Mars misyonundan bilim insanları 3,48 milyar yıl önce oluşmuş stromatolit fosil örneklerini incelemek üzere Avustralya'nın Pilbara bölgesine gittiler. Dr Williford Mars'ta stromatolit örneklerini bulmanın Pilbara'dan çok daha güç olacağını çünkü Pilbara'daki oluşumlarla ilgili bilgilerin jeologların yıllarca sürdürdüğü çalışmalara dayandığını söylüyor. Oysa Mars'ta çalışma daha yeni başlıyor. Dünyada fosilleşmiş mikropları tek tek hücrelerine kadar tespit edebiliyoruz. Fakat bunları görebilmek için bilim insanları kayalardan kesitler alıyor onu kağıt inceliğine getiriyor ve mercek altında inceliyor. Perseverance ya da başka bir robotun bunu yapması mümkün değil. Ama yapması gerekmeyebilir. Dr Williford "Bir mikrobun tek başına bulunması çok nadirdir. Bunlar varlarsa, topluluklar halinde yaparlar, birbirine tutundukları yapılar oluştururlar ki bunlar robot tarafından görülebilir. Krater yüzeyini inceledikten sonra bilim insanları robotun kraterin kıyılarına odaklanmasını ve kayalardan örnekleri almasını hedefliyor. Bunların dünyada incelenmesi ile krater gölünün yaşı, ne zaman nasıl bir etkiyle oluştuğu da anlaşılabilir. Fakat kraterin kıyılarının ilginç olmasının bir başka sebebi daha var. Büyük bir uzay cismi içinde su olan kayalara çarptığında büyük bir enerji açığa çıkar ve ısınan suların kayaların içinde dolaşmasını sağlayabilir. Sıcak su kayalardaki bazı minerallerin de erimesiyle yaşam için gerekli ortamı sağlayabilir. Perseverance'ın bu misyon sırasında kraterin kuzey doğusundaki Syrtis bölgesine gitmesi de ana görevler arasında olmasa da hedefleniyor. Syrtis, Jezero'dan da eski bir bölge ve kraterdekinden farklı bir şekilde oluşmuş karbonatlı minerallerin bulunabilmesi ihtimali var. Nihayet, eğer misyonun sonunda geçmişte Mars'da yaşam olduğuna dair işaretler bulunamasa da incelemeler sona ermeyecek. Dünyaya geri getirilecek kaya örnekleri üzerindeki incelemeler bu bakımdan çok önemli olacak. Fakat misyon yeni sorular ortaya atabileceği gibi yeni cevaplar da sağlayabilir. Öyle ki küçük, çalışkan Perseverance robotu bize bildiğimiz her şeyi sarsıcı, komşumuz Mars'ı çok daha iyi anlayabilmemizin yolunu açan yeni ipuçları sağlayabilir, yeni bir sayfa açabilir.


Bir uçağın uzaya çıkması için genellikle bir jet motoru ve dolu bir yakıt deposu gerekir. Ancak bu hafta, Airbus firmasının geliştirdiği dünyanın ilk atmosferik keşif girişimi olan Perlan Misyon II planörü, 23 kilometre üzerinde bir yüksekliğe çıkarak, motorsuz bir hava taşıtı olarak rekoru kırdı. Böylelikle Perlan II Armstrong çizgisini de geçmiş oldu. Armstrong limiti, düşük basınçtan dolayı uzay giysisi giyilmesini zorunlu kılan bir eşiktir. İnsanlar bu sınırın üzerinde hayatta kalamaz. Bu başarıda 1.pilot Jim Payne ve yardımcı pilot Tim Gardner'in de büyük katkısı olduğunu söylemek gerekiyor. Perlan I adı verilen planörle ilk uçuş, 2006'da yapılmıştı. Daha sonra, Arjantin'in Patagonya bölgesinde 2017 yılında yapılan Perlan II uçuşuyla 16 km yükseklik rekoru kırılmış, en son da geçtiğimiz hafta 19 km rekoruna ulaşılmıştı. Oregon'da inşa edilen Perlan II, 816 kilo ağırlığında ve 25 metre uzunluğunda kanatlara sahip. Ekip, araç içinde taşınması gereken oksijen miktarını en aza indirgemek için, içerideki havayı defalarca kez kullanmaya yarayan, benzersiz bir kapalı devre solunum sisteminden faydalanıyor. Planör ilerlemek ve yükselmek için, atmosferik basınç değişimlerinden ve dağ dalgaları olarak adlandırılan bir hava olayından faydalanıyor. Planörün Dünya'da bu şekilde ivme kazandığı birkaç yer var. Bunlardan biri de And Dağları'ndaki El Calafate yakınları. Perlan II, uzayda 27 kilometre kadar yükselecek şekilde tasarlanmış. Mürettebat, Arjantin'de Eylül ortasına kadar yüksek irtifa uçuşlarını sürdürmeyi hedefliyor. Planör bu yükseklikte yaklaşık 450 km/saat'lik bir maksimum hıza ulaşacak olsa da, bu yükseklikte hava çok düşük yoğunlukta olduğundan hız göstergeleri en fazla 66 km/saat değerini gösterecek. Planörün yükseldiği seviyelerde, yıldızlar gün boyunca bile gözlenebiliyor. Bu görev, hava, rüzgar akıntıları, hava trafik kontrolü gibi durumları analiz etmemizi sağlayacak. Planördeki elektronik cihazlar, hava koşullarının ve hava olaylarının incelenmesi için veri toplayacak. Mühendisler, uçakların düşük yoğunluklu havalarda nasıl performans gösterdikleri hakkında daha fazla bilgi sahibi olabilecek.


Plüton donmuş bir gökcismidir. Uluslararası Astronomi Birliği 2006 yılında bu gezegeni yeniden tanımlayana dek güneş sistemimizin en dıştaki gezegeni olarak kabul ediliyordu. Yeni kriterlere sahip olmayan Plüton artık bir Cüce Gezegen. Donmuş metan, azot ve su buzundan oluşan yüzeyindeki sıcaklık -220 derece kadar. Ancak son bir araştırma Plüton'un Kuiper kuşağındaki diğer Cüce Gezegen'ler gibi sıcak bir geçmişi olabileceğini gösterdi. Plüton oluşumu sırasında kendisine çarpan gökcisimleriyle sıvı bir okyanus oluşturacak kadar ısınmış olabilirdi. 2015 yılında NASA'nın New Horizon uzay sondasıyla yapılan gözlemler sonucunda Plüton'un aslında çok daha dinamik bir yüzeye sahip olduğu anlaşıldı. Akan buzullar, beklenmedik yükseklikte dağlar, buz volkanları ve bir de yeraltı okyanusu var Plüton'un üzerinde. Peki ama güneşten bu kadar uzağında yer almasına rağmen bu nasıl mümkün oluyor? Bu konuda şöyle bir teori vardı: Plüton soğuk bir buz ve kaya parçası olarak oluşmuştu. Kayaç çekirdeğinin içindeki radyoaktif elementlerin yarılanması sonucunda git gide dışarı doğru sızabilen sıcaklık oluşmuş ve sonrasında çekirdek ve manto arasındaki geçiş bölgesindeki buz tabakaları yavaş yavaş eritmeye başlamış. İşte bu şekilde Plüton'un yeraltı okyanusu oluşmuş olabilirdi. New Horizon'un görüntüleri sayesinde şimdi farklı öncelemeleri verilerle karşılaştırabildi. Araştırmacılara göre uzay sondasının görüntüleri soğuk Cüce Gezegen tanımlamasıyla pek uyuşmuyor. Bilindiği gibi su buzu erirken hacim kaybettiği için bu tür bir sürecin gökcisminin yüzeyinde sıkışma izleri bırakmış olması gerekirdi. Ancak araştırmacılar genleşmeye işaret eden izlerin kanıtlarını bulamadıklarını belirtiyorlar. Gözlemler daha çok Plüton'un başlarda sıvı bir okyanusa sahip olduğuna dayanan tahminle örtüşüyor. Araştırmacılar Plüton'un oluşum evresinde gezegenin yapı taşlarıyla düzenli olarak çarpışarak iyice ısındığını ve kabuğu altında hızlı bir şekilde sıvı bir okyanus oluşturduğunu düşünüyorlar. Kozmik bombardıman son bulduğunda ise Cüce Gezegen soğumuş, okyanus donmaya başlamış ve genleşme süreci başlamış gibi. Bilim insanların görüşlerine göre Kuiper kuşağındaki Eris ve Makemake gibi diğer gökcisimleri de benzer bir geçmişe sahip olabilirler. Güneşten uzaktaki bu soğuk çevrede bile bu dünyalar bir zamanlar sıcak olabilirdi ve sıvı okyanusla bir başlangıç yapmış olabilirler.


Kırmızı Cüce gezegen Proxima Centauri bizden en az dört ışık yılı mesafede yer alıyor, yani uzaydaki en yakın komşumuz. Bu yüzden yaşama elverişli bir gezegene sahip olabileceği için çok heyecan verici. Yaklaşık olarak dünyamız büyüklüğünde olan Proxima Centauri, yaşama elverişli bölgede dönüyor ve belki de sıvı suya sahip. Bu açıdan bakıldığında bu gezegen, yıldızlararası misyonun ara durağı görevini görebilir. Fakat Proxima b yalnız değil: Astronomlar 2017 yılında komşu yıldızımızda çok sayıda toz halkası buldular. Diğer bir araştırma ekibi ise Ocak 2020'de yıldızın etrafında daha uzak bir mesafede dönen ikinci bir gezegen keşfetti. Verilere göre Proxima c, yaşama elverişli bölgenin çok ötesinde dönen ağır bir süper dünya olabilirdi. Bu konuyu Şili'deki Çok Büyük Teleskoptaki SPHERE spektrometresiyle daha ayrıntılı bir şekilde inceleyen araştırmacılar, Proxima c için hesaplanan yörünge pozisyonuyla göreceli olarak örtüşen bir ışık noktası tespit etmişler. Sinyal yıldızdan 1,5 astronomik birim uzaklığındaydı ve bu açıdan bakıldığında önceki araştırmalarla gerçekleştirilen gözlemlerle de uyuşuyor. Burada ilginç olan şu ki söz konusu ışık noktası süper dünyadan daha parlaktı ve daha çok Jüpiter'in beş misli büyüklüğündeki bir gezegenin varlığına işaret ediyordu. Astronomlara göre bu ancak dıştaki gezegenin bir halka sistemine veya toz halkasına sahip olması halinde açıklanabilirdi. Yani Proxima c'nin etrafındaki bu halka sisteminin Satürn'ünkinden daha büyük olması gerekirdi. İkinci kanıt Hubble uzay teleskopuyla elde edildi. McDonald Gözlemevi'nden Fritz Benedict, araştırma çerçevesinde teleskopun, Fine Guidance isimli sensoruna ait verileri değerlendirmiş. Bu sensorlar normalde parlak yıldızlara doğru sabitlenerek, teleskopun kalibirasyonu için kullanılır. Ancak verilerden aynı zamanda yıldızın hareketlerini takip etmek için de yararlanılır. Dört yıllık analiz sonucunda gerçekleştirilen 105 ölçümle elde edilen sonuçlara göre Proxima c'nin etrafında ikinci bir gezegenin bulunduğu anlaşıldı. 1907 günlük yörünge periyoduna sahip bu gezegenin yıldızına olan uzaklığı ise yaklaşık olarak 1,5 astronomik birimdir. Bu ışık noktasının gözlemleriyle örtüştüğü kadar, ilk radyal hız ölçümüyle alınan verilerle de uyumlu. Üç araştırmanın sonuçlarına göre astronomlar ayrıca, Proxima c'nin olasılıkla dünyamızın yedi katı kütleye sahip olduğunu hesaplamışlar. Buna göre söz konusu gezegen alışılmışın dışında büyük bir süper dünya ve dolayısıyla da bir kaya gezegeni olabilir. Fakat büyük bir gaz kılıfına ve buz veya sudan oluşan küçük bir çekirdeğe sahip bir mini Neptün olma olasılığı daha fazla. Her ne olursa olsun Proxima c, yaşama elverişli koşullar sunmak için çok fazla uzakta yer alıyor. Proxima c'nin tam olarak nasıl bir gezegen olduğu ve hangi koşulların hüküm sürdüğünü, astronomlar yeni gözlemlerle çözebilmeyi umuyorlar.


Radyasyon, enerjinin bir yerden başka bir yere ışınlar ya da tanecikler halinde iletiminden başka bir şey değil. Tüm radyasyonlara, çok çeşitli frekanslarda titreşen enerji paketlerinden oluşan ışınlar gözüyle de bakılabilir. İyonlayıcı radyasyonlar, ya Röntgen ve gama ışınları gibi Elektro Manyetik ışınlardan ya da alfa ve betalar gibi çok hızlı taneciklerden oluşuyorlar. Bu çeşit radyasyonların iyonlayıcı radyasyon olarak adlandırılması, molekül ve atomlardan elektron sökebilecek kadar yüksek enerjide olmaları sonucu bunları iyonlaştırmasından kaynaklanıyor (Bkz Şekil 1). Böylece ortaya, bir serbest elektronla, arta kalan, artı yüklü bir atomdan oluşan bir 'iyon çifti' çıkıyor. Atom çekirdeklerinden kendiliğiden alfa, beta ve gama ışınları yayınlayan maddeler radyoaktif madde olarak adlandırılıyor. Not: Cep telefonları ve baz istasyonlarından yayınlanan, radyo dalgaları olarak da adlandırılan, EM radyasyonlar çok daha düşük enerjileri nedeniyle atomlardan elektron sökemediklerinden iyonlayıcı radyasyonlar değiller. Bunlar, doku ve hücrelere girip aktardıkları enerjilerle çok daha az etkili olabiliyorlar, ancak atom ve atom çekirdeğine girip etkili olamıyorlar. Röntgen filmi çektirirken Röntgen makinesinden vücudumuza giren 'Röntgen ışınları' da, radyoaktif maddelerden yayınlan alfa, beta ve gama ışınları da vücudumuza girdiğinde çok az olasılıkla kanser yapabiliyorlar. Vücudumuzda kanser oluşup oluşmaması, ışınların cins ve miktarıyla, etkilenen organın cinsine ve ışınlanma süresine bağlı. Aktarılan radyasyon enerjisiyle, bunun süresi, aşağıda açıklayacağımız 'Etkin Doz' kavramının temeli olup, bu doz, kanser olasılığı için, önemli bir ölçüt. İyonlayıcı radyasyondan korunmada amaç, doğada, tıp ve teknolojide ortaya çıkan radyasyonlardan insanı ve çevreyi korumanın yanı sıra, radyasyonların tıp ve teknolojideki uygulamalarından da insanlara yarar sağlamaktır. Bu nedenle tıp ve teknolojideki her bir radyasyon uygulamasının daima insana yarar sağlayacak bir gerekçesi olmalı ve uygulama sırasında alınacak radyasyon dozu da, akıl ve mantığımızla uyumlu olacak şekilde 'olduğunca düşük ya da az' olmalıdır. Örneğin tıpta, Röntgen filmi çekiminde ve Bilgisayar Tomografi taramasında, bunlar bize, tanı amaçlı yarar sağladığı ve alınan radyasyon dozları da akıl ve mantıkla uyumlu olacak şekilde düşük tutulabildiği için bu uygulamalar kabul görmektedir. Radyasyonla yapılan araştırmalar, radyasyonun vücuda olabilecek etkisinin, ilgili organın kilogramı başına, o organa aktardığı enerji miktarına bağlı olduğunu göstermiştir ki bu Enerji Dozu'dur Birimi Joule/kg olup, Gray ve miliGray adlarıyla kısaltılmıştır. 1 Gray=1000 mili Gray= 1 Joule/kg . Aynı enerji dozundaki farklı radyasyonlar yolları boyunca, vücuttaki dokularda farklı uzaklıklarda enerjilerini bıraktıklarından, geçtikleri hücreleri yoğun ya da az etkileyebiliyorlar ve böylelikle farklı bozunmaya neden oluyorlar. Örneğin kütleleri büyük olan alfa ışınları, deri yüzeyindeki hücrelerde soğurularak ya da enerjilerini onlara aktararak, aynı enerji dozundaki Röntgen ışınlarından 20 kat daha fazla bozunmaya neden olabiliyorlar. Buradan Eşdeğer doz' kavramı ortaya çıkıyor ki bu da Enerji Dozunun kalite katsayısı' olarak adlandırılan bir katsayı ile çarpımından oluşuyor (Alfalar için kalite katsayısı : 20). Eşdeğer doz birimi Sievert , ancak daha çok binde biri olan mili Sievert kullanılıyor. Vücuttaki çeşitli organ ve dokuların radyasyona duyarlığı farklı olduğundan hem bunların etkilerini karşılaştırabilmek hem de tüm vücudun etkilendiği dozu ve oluşabilecek kanser riskini hesaplayabilmek için Etkin Doz' kavramı türetilmiştir. Genellikle, radyasyondan korunmada, biyolojik bir doz olan etkin doz kullanılıyor. Etkin doz, radyasyonun sadece özelliklerini değil, bunun yanı sıra, ışınlanan organın bu radyasyona olan duyarlığını da içeriyor. Bu nedenle etkin doz, insana, radyasyonun ne derece etkili olabileceğini de göstermiş oluyor. Örneğin aynı eşdeğer doz için akciğerlerdeki kanser olasılığı , tiroid bezindekine oranla 3 kat daha yüksek. Tüm vücudun kanser olasılığını kestirebilmek için ise her bir radyasyon cinsi ve etkilenen her bir organ için kanser olasılıklarının hesaplanıp, toplanması gerekiyor. Etkin doz, bir organın radyasyona duyarlığını hesaba katan Doz Ağırlık katsayısı'yla, eşdeğer dozun çarpımından oluşuyor, birimi Sievert . Organların doz ağırlık katsayıları Çizelge 1'de yer alıyor. Görüldüğü gibi tüm vücut için doz ağırlık katayılarının toplamının 1 olması gerekiyor. Bu değerleri Uluslararası Radyasyondan Korunma Kurulu , zamanla gelişen bilimsel araştırmalara bağlı olarak, ilgili yayınlarında açıklıyor. Son değerler 2007 yılındaki ICRP yayınında bulunuyor. Doz ağırlık katsayısı örneğin Tiroid bezi için 0,04. Bunun anlamı, örneğin tiroid bezinin büyüklüğünü belirleyebilmek için iyot 131 radyoaktiviteli su içirilen bir hastanın tiroid bezi 100 mSv'lik bir tiroid dozu' aldıysa , bu dozun hastada tiroid kanseri oluşturma riskiyle, o kişinin tüm vücudunun 4 mSv'lik doz alması sonucu (100 x0,04= 4 mSv, tüm vücut Etkin Dozu'nun) vücuttaki kanser riskinin aynı olacağıdır. Özetle, Etkin Doz', kavramı ile, çeşitli cins ve kaynaklı radyasyonların vücuttaki etkileri, kanser riskleri karşılaştırıyor, mSv olarak aynı değerler, aynı kanser olasılığını gösteriyor. Radyasyonların vücuda etkileri, ancak 300 - 1000 mSv gibi ve hatta daha yüksek dozlarda gözlenebiliyor . Yüksek dozlarda etkinin, doz arttıkça artmasına karşın, düşük radyasyon dozlarında etki, doz arttıkça değil 'etkinin olasılığı' artıyor. Düşük dozlarda da radyasyon enerjisinin vücuda aktarılması sonucu hedefteki hücre moleküllerinde bozunma ortaya çıkabiliyor. Örneğin hücrelerindeki DNA molekül bağlarının koparılmasyla, hücrenin kendi onarım mekanizmasına rağmen bunların onarılamayarak kanserin ortaya çıkmasıyla sonuçlanabiliyor. Eğer radyasyon dozu belirli bir üst sınırı aşarsa, o zaman dokularda da bozunma başlayabiliyor. Tipik doz üst sınır değeri: bir kaç yüz mili Sievert. Düşük dozlarda vücuda etki istatiksel. Örneğin büyük bir toplulukta (10 bin, 100 bin kişi gibi) her kişi aynı radyasyon dozunu almış ise, bunlardan rastgele bazı kişilerin kansere yakalanması söz könusu olabiliyor. Ancak, bu topluluktan ileride kansere yakalananlar içinde, kimlerin bu düşük dozdaki radyasyonun etkisiyle kansere yakalandığını belirlemek olanaksız. Çünkü kanser yapabilen çok sayıda başka etken olduğunu biliyoruz. Örneğin iyi yanmamış kömür ateşinde pişen bir pirzolada biriken yüzlerce kanser yapabilen madde bulunuyor. Fabrika baca ve otomobil egzos gazlarındaki kimyasallarla kirlenen havayı soluyanlar da kansere yakalanabiliyorlar. Tüm dünyada ortalama olarak insanların % 40'ı çeşitli nedenlerle , yaşamları boyunca kansere yakalanıyorlar ve ölenlerin % 25 kadarı da kanserden ölüyor. Özetle: Çok büyük kanserli sayılarının içinde, radyasyondan ölümler olup olmadığını ve olduysa bunların kaç kişi ve kimler olduğunu belirlemek ise olanaksız. değil. Bu nedenle radyasyona hedef olan bir kisinin bulunduğu yerde, sabit ya da portatif bir aletle radyasyon doz hızı ya da ortam radyasyonu' ölçülerek o kişinin orada ne süre kaldığı da belirlenerek, aldığı eşdeğer doz hesaplanıyor. Eşdeğer ortam dozundan etkin dozun bulunması ise, ilgili radyasyonların cinsleri ve doz ağırlık katsayıları (Çizelge 1) göz önüne alınarak yapılabiliyor ya da bu, ölçüm aletlerinde ilgili iç düzeltmeyle sağlanıyor. Çevremizde bir radyasyon kaynağı varsa, bundan olduğunca uzak durmak ve orada bulunma süremizi kısaltmak, ayrıca kurşun ve demir gibi duvar zırhlar kullanmak vücudumuzun alacağı radyasyon dozunu büyük ölçüde azaltacaktır Ayrıntlar için bkz. /4/. Gerek doğal radyasyonlarla gerekse tıp ve teknolojide kullanılan radyasyon kaynaklarından, özellikle tıptaki gereksinimimize göre, az ya da çok ışınlanmaktayız. Büyük değişimler gösteren doğal radyasyon dozunun dünya ortalaması kişi başına yılda 2,4 mSv . Buna ek olarak tıp ve teknolojide radyasyon kaynakları kullanımı sonucu ortalama olarak da yılda 1,6 mSv kadar etkin radyasyon dozu almaktayız. Böylelikle yılda aldığımız toplam ortalama etkin doz: 4 mSv. Avrupa'dan New York'a yapılan bir uçak yolculuğunda kozmik ışınlardan alınan ortalama Etkin Doz yaklaşık olarak 0,05 mSv. Röntgen göğüs filmi çektirdiğimizde aldığımız ortalama etkin doz 0,02- 0,05 mSv. Bilgisayar Tomografi taramasında alınan etkin doz 1 ile 10 mSv arasındadeğişiyor. Her radyasyon uygulamasının gerekçelendirilmesi ve planlanan işin optimize edilerek daha az radyasyon dozunun alınması gereğinin yanı sıra, radyasyondan korunmada sınır değerlere de uyulması gerekiyor. Radyasyonlarla uğraşanlar sürekli kontrol altında olup gerektiğinde işten bir süre uzaklaştırılabileceklerinden onlar için yılda alabilecekleri radyasyon doz sınır değeri yılda 20 mSv iken, halktan bir kişi için sınır değer sadece 1 mSv. Doğal radyasyonlar için bir sınır değer bulunmuyor. Tıptaki uygulamalar için de sınır değer konulmayarak hastanın iyileştirilmesi ön planda tutularak, radyasyon riski ikinci plana alınıyor. Radyasyondan tedavisinde amaç kanserli hücrelerin öldürülmesi olduğundan, ışınlamanın yaratacağı ek kanser riskini göz önüne almak anlamsız. Burada, 10 ile 50 Gray arasında hatta daha da yüksek enerji dozları kullanılarak tümörlerin öldürülmesi sağlanıyor. Aslında insan, yer yüzünde bulunduğundan beridir, uzaydan gelen kozmik ışınlar ile çevresinde ve vücudunda bulunan Doğal Radyoaktif Maddelerden yayılan radyasyonlarla birlikte yaşamakta. Vücudumuza solunum ve sindirim yollarıyla, hava, su, tüm bitkisel ve hayvansal besinlerde, bulunan, radyoaktif maddeler girmekte, bunlar zamanla çeşitli organlarda birikmekte. Vücudumuzda her saniye 9000 adet kadar atom çekirdeği bozunuyor . Günde 800 milyona yakın! Ve her parçalanmada ortaya çıkan enerjileri yüksek radyasyonlar, insan vücudunu içten ışınlıyorlar. Ayrıca kozmik ışınlarla ve çevremizdeki herçeşit maddenin içindeki radyoaktif maddelerden salınan ışınlara da sürekli olarak dıştan hedef olmaktayız. Vücudumuzdan yayınlanan radyasyonlar da, çevremizde bize yakın kişileri az da olsa ışınlamaktalar. Öte yandan, bir röntgen filmi çektirdiğimizde, vücudumuza 100 milyar kadar ışın girmesine rağmen vücutta belirgin bir hasar ya da hastalık başgöstermiyor. Her ne kadar hücreler, radyasyonlara karşı gerekli savunmayı yaparak kendilerini korumakta iseler de giriciliği yüksek iyonlayıcı ışınların, hücre ve organlarda hasar oluşturabilmesi, düşük dozlarda çok seyrek olarak da kanser gibi ölümle sonuçlanabilecek hastalıklara yol açması olasılığı var. Doğal ve insan yapısı radyoaktif maddelerden, Röntgen aletlerinden yayınlanan ışınlarla, kozmik ışınlarla, etkilenmekteyiz. Bunların vücudumuza aktardıkları enerji miktarı radyasyon dozunu oluşturmakta, bu doz da atom ve moleküllerde değişiklikler yapmaktadır. Yukarıda vurguladığımız gibi, tıp ve teknolojideki her bir radyasyon uygulamasının insana daima yarar sağlayacak bir gerekçesi olmalı ve uygulama sırasında alınacak radyasyon dozu da, akıl ve mantığımızla uyumlu olacak şekilde 'olduğunca düşük ya da az' olmalıdır. Doğal radyasyon dozu da, bize ayrıca bununla ilgili karşılaştırma ve değerlendirme yapmamızı sağlayan önemli bir ölçüt olmaktadır.


Rusya'nın, neredeyse yarım asır sonra yeniden Ay'a gönderdiği Luna-25 uzay aracı, yumuşak iniş yapamadı, Ay yüzeyine düşüp parçalandı. Ay yüzeyine inişi pazartesiye planlanmıştı, ancak bugün Ay'ın yörüngesine girmeye çalışırken "acil durum" bildirildi ve insansız uzay aracıyla bağlantısının kaybolduğu ve bir ön analiz yapılacak aracın yüzeye çarptığı açıklandı. Kazanın, uzay aracının hesaplardan sapması ve kontrolsüz bir yörüngeye girmesinden sonra meydana geldiği bildirildi. Moskova, Ay'ın buzlu güney kutbuna yumuşak iniş yapan ilk ülke olma yarışında tarih yazmayı umuyordu. Ay misyonu, Rusya'nın 1976'dan bu yana, Sovyetler Birliği ve ABD'nin Soğuk Savaş sırasında uzay hakimiyeti için derin bir rekabet içinde olduğu dönemden bu yana ilk kez aya iniş girişimi oldu. Cumartesi günü Roscosmos, Moskova saatiyle 14:10'da aracın iniş öncesi yörüngeye girmesini isteyen bir komut gönderdiğini, ancak "uzay sondasında gerekli parametrelere uygun olarak manevra yapmasına izin vermeyen" bir acil durum meydana geldiğini söyledi. İnsansız uzay aracı, yerel saatle 11 Ağustos'ta Rusya'nın doğu Amur bölgesindeki Vostochny kozmodromundan havalanmıştı.


Ruslar, Ay seyahatlerini kaldıkları yerden, bu kez Luna-25 ile başlattı. İnsansız keşif aracı henüz kimsenin gitmediği ve araştırmadığı Ay'ın güney kutbuna inecek. Luna-25, Moskova'nın yaklaşık 5 bin 550 km doğusundaki Vostoçni Uzay Üssü'nden fırlatıldı. Luna-25'in, 23 Ağustos'ta Ay'a ulaşması bekleniyor. Rus uzay aracının ayın çevresinde seyahati ise yaklaşık 5,5 gün sürecek, ardından yüzeye çıkmadan önce yaklaşık 100 kilometre yörüngede 3 ila 7 gün geçirecek. Daha önce teknik sorunlar yüzünden defalarca ertelenen bu yolculuk, Moskova'nın yaklaşık yarım asır sonraki ilk Ay'a iniş misyonu olma özelliği taşıyor. Misyonun öncelikli hedefinin yumuşak iniş teknolojilerinin geliştirilmesi, Ay'ın iç yapısının incelenmesi ve su da dahil olmak üzere Ay'da bulunan kaynakların araştırılması olduğu ifade ediliyor. Rusya'nın 1976'dan bu yana ilk Ay aracı olma özelliğini taşıyan Luna-25'in bir yıl boyunca Ay yüzeyinde çalışması planlanıyor. Daha önceki inişlerin Ay'ın ekvatorunun yakınında gerçekleştiğini belirten uzay araştırmacıları, yaklaşık 800 kilogram ağırlığındaki dört ayaklı uzay aracının Ay'ın ilk kez güney kutbuna ineceğine dikkat çekiyor. Moskova'nın insansız uzay aracının Ay'a yolculuğu Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Batı ile ilişkilerinde gerginliğin en üst noktaya ulaştığı bir döneme denk geliyor. Rusya'nın Luna-25 insansız hava aracı, Ay'a veya yörüngesine bir kozmonot göndermeyi hiçbir zaman başaramayan ve uzay araştırmalarını son derece gizli tutan Sovyet dönemi çalışmalarını tekrar hızlandırma hevesinin önemli bir adımı olarak görülüyor. Geçen ay Hindistan da Ay'a bir araç göndermişti. Chandrayaan-3, Ay'a yaklaşırken ilk fotoğrafları gönderdi, 23 Ağustos'ta da Ay'a inmesi bekleniyor. Hindistan'ın daha önce Ay'a gönderdiği araç başarısız olmuştu.


Sabancı Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emrah Kalemci önderliğinde tasarlanan ve Yüksek Enerji Astrofiziği Algılayıcı Laboratuvarı'nda geliştirilen x ışını algılayıcısı XRD, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan 26 Mayıs 2017 tarihinde Türkiye saati ile 15:15'de Dünya yörüngesine bırakıldı. Tübitak 1001 fon desteği ile gerçekleştirilen projede ağırlıklı olarak lisans ve yüksek lisans öğrencileri yer aldı. XRD, İTÜ Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi'nden Prof. Dr. Alim Rüstem Aslan önderliğinde geliştirilen ve BeEagleSat adı verilen küp uydu üzerinde gönderildi. XRD'nin devre çizimi, yazılım ve testleri ise üzerinde bulunduğu BeEagleSat uydusunun üretildiği İTÜ Uzay Sistemleri Tasarım ve Test Laboratuvarı'nda yapıldı. XRD, 10cm x 10cm boyutunda bir elektronik devre üzerine yerleştirilmiş x ışını algılayıcısı olarak kullanan bir sistem ve çeşitli yörünge yüksekliklerinde yüksek enerjili x ışın arka alanını ölçecek. Sistem 2 günde bir 30 dakika boyunca çalışıp veri toplayacak ve bu verileri Dünya'ya gönderecek. XRD'nin üzerinde bulunduğu 10 cm x 10 cm x 20 cm boyutlarındaki BeEagleSat küp uydu, Avrupa Birliği 7. Çerçeve Programı projesinin bir parçası ve proje kapsamında 36 küp uydu sistemleri ile alçak termosferde çeşitli bilimsel ölçümler yapmayı amaçlıyor. Filli olarak 2012 yılında başlayan BeEagleSat projesi 2016 yılında tamamlandı. İTÜ USTTL'de Havelsan işbirliğiyle üretilen HAVELSAT ile beraber diğer QB50 uydularının da toplandığı Hollanda'daki merkeze teslim edildi. 18 Nisan 2017 tarihinde ATLAS 5 roketi ile Orbital ATK Cygnus kargo aracı içinde başarılı bir şekilde fırlatıldı ve ISS'e ulaştı. 26 Mayıs 2017 tarihinde Türkiye saati ile 15:15'de ise ISS'den NanoRacks firması tarafından yörüngeye yerleştirme sistemleri ile 408 km yüksekliğindeki yörüngesine yerleştirildi. BeEagleSat'ın sistemi yörüngeye yerleştikten 5 saat sonra açıldı ve ilk sinyal başarılı şekilde alındı. Uydu çalışma hazırlık testlerinin tamamlanmasını takiben İTÜ'deki yer istasyonuna bilgileri indirmeye başlayacak.


Pierre Agostini, Ferenc Krausz ve Anne L'Huillier, elektronları inceleyen çalışmaları nedeniyle 2023 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü. Bilimciler saniyenin milyarda birinin milyarda biri kadar süren ve elektron filmleri yapmak için kullanılabilen attosaniyelik ışık darbelerinin nasıl üretileceğini keşfettiler. Bu buluş onlara 2023 Nobel Ödülü'nü kazandırdı. Pierre Agostini, Ferenc Krausz ve Anne L'Huillier, Nobel komitesine göre insanlığa atom ve moleküllerin içindeki elektronların dünyasını keşfetmek için yeni araçlar sağlayan deneyler nedeniyle onurlandırıldı. Elektronların hareket ettiği veya enerji değiştirdiği hızlı süreçleri ölçmek için kullanılabilecek son derece kısa ışık darbeleri oluşturmanın bir yolunu gösterdiler. Agostini, Ohio Eyalet Üniversitesi'nde emekli profesör. Krausz, Max Planck Kuantum Optiği Enstitüsü'nde ve Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi'nde. L'Huillier İsveç'teki Lund Üniversitesi'nde profesör. L'Huillier, fizik alanında Nobel Ödülü alan beşinci kadın oldu. Salı günü telefonu birkaç kez çaldığında Lund Üniversitesi'nde ders veriyordu ve sonunda Akademi'den gelen çağrıya cevap verdi. Geçen yıl Nobel Ödülü, bir gün bilgi işlemde ve "kuantum ışınlanma" yoluyla bilgi aktarımında devrim yaratmayı vaat eden bir alan olan kuantum bilgi bilimindeki çığır açan buluşlar için üç araştırmacıya verilmişti 2021 ödülü iklim değişikliğiyle ilgili araştırmaları ödüllendirirken, 2020 ödülü kara deliklerle ilgili keşiflere odaklandı.


İki gün önce, 15 Eylül Cuma günü TSİ 14:55'te 13 yıllık muhteşem görevinin sonuna gelen Cassini'ye veda ettik. Hüzünlü bir şekilde ondan son kez sinyal aldık ve Satürn'ün atmosferinde süzülüp bir yıldız kayması misali, göğünde bir parlaklık meydana getirişini hayal ettik. Hatta Satürn'ün yoğun atmosfer tabakasına saatte 112.000 km gibi yüksek bir hızla daldığından dolayı da tahminimiz atmosferde toz parçası haline geldiğidir. Dile kolay, 1997'de fırlatılan Cassini, 2004'te Satürn'e varmıştı. Projenin en az 30 yıllık mazisi var ve üzerinde büyük küçük birçok farklı görevler yapan 5000 kişinin imzası var. Dolayısıyla özellikle onlar için bu veda daha zor oldu, gözyaşlarını tutamayanlar sinyalin kesilişini gördüklerinde duygusal anlar yaşadı. Cassini, Satürn'den sürekli bilgi alabileceğimiz orada her istediğimizi yapan insanlığın bir üssüydü sanki ve bugün itibariyle bu üs kapandı ve uzun bir süre boyunca da Satürn'den bu kadar hızlı ve yakın bilgi alamayacağız. Madem bu kadar önemliydi, peki neden parçalamak zorundaydık, Satürn çevresinde bir yörüngeye oturtsak orada dolansa olmuyor muydu diyebilirsiniz. Cassini'ye vedanın en büyük sebebi yakıtının bitiyor olmasıydı. Cassini, fırlatılışı sırasında 5712 kg idi, bu ağırlığın içine Titan uydusuna iniş yapan Huygens kondusu, yakıt, bilim enstrümanları vs. dahildi ve misyonun bitiminde sadece 2125 kg kalmış oldu. Öte yandan oraya götürdüğü 2978 kg yakıtın 2950 kg'ını kullandı. Bu yakıt, fırlatılışından itibaren geçen 20 yıl boyunca manevralar ya da yörünge düzeltmeleri için kullanılıyordu. Yakıt tankında kalan en son yakıt da, son bir kez daha ateşlendi ve Satürn'e çarpmayı yavaşlatmak için kullanıldı. Her ne kadar bu son yakıt, Cassini'yi düzenli bir yörüngeye oturtup orada uzun bir süre daha kalmasını sağlamaya yeterli olsa da, bir uzay aracını yörüngede tutabilmek için belli zamanlarda yörünge düzeltmeleri yapmak zorundasınızdır. Ancak yakıt bittiğinden bir daha kontrol etme şansımız kalmıyordu, dolayısıyla yaşam olma ihtimali düşünülen Enceladus ve Titan'a belki bir gün kazayla da olsa çarpma ihtimalini engellemek için yok edilmesi uygun görüldü. Bu süreç aslında NASA'nın ilk uzay çalışmaları başladığı sırada kurduğu Gezegen Koruma Ofisinin aldığı karar neticesinde oldu. Böyle bir karar olmamış olsaydı, Cassini sabit bir yörüngeye oturtulur ve halen çalışan bilim enstrümanları belli bir süre daha veri göndermeye devam ederdi. Belli bir süre daha diyorum, çünkü enstrümanların çalışması için gerekli enerji, radyoizotop termoelektrik jeneratörü denen nükleer bir pil ile sağlanıyor. Bu jeneratör, plütonyum-238 kullanarak radyoaktif bozunma yöntemiyle ısının elektriğe dönüştürülmesiyle sağlanıyor. Özellikle dış gezegenlerde, yani Güneş enerjisinin çok daha düşük olduğu uzaklıklarda, RTG uzay aracının günlük aktiviteleri için enerji kaynağı olarak çok iyi bir çözüm olarak kullanılmaya devam ediyor, örneğin Voyager, Mars Curiosity'de de RTG kullanılmıştı. RTG pillerde radyoaktif bozunma devam etse de yıllarca daha elektrik üretecek yakıt vardı. Dolayısıyla bu kadar radyoaktif materyali, üzerinde yaşam olma ihtimali olan bir yere bir gün düşmesini düşünmek bile çok da iyi bir fikir gibi durmuyor. Dolayısıyla Satürn de bugüne kadar hiç bir şekilde bir yaşam barındırma ihtimali de vermediğinden, onun atmosferinde bu şekilde bir parçalanmanın kimseye bir zararı olmayacaktır. Cassini'nin son 4.5 ayında neler yapacağının planları 2011'den beri yapılıyordu . Daha önce halkalara dalma gibi büyük riskli bir manevra yapmadığından, misyon sonunun halkaların detaylı bir şekilde incelenmesi için bir fırsat olduğu kararlaştırıldı. Sonrasında yapılan plan sürecinde, Satürn'ün üst atmosferi ile halkalar arasından Satürn'e 1500-4000 km kadar yaklaşarak her biri 6.5 gün süren 22 kez dalış yapması sağlandı. Bu dalışlar neticesinde halkalarda bulunan maddenin daha önce modellenenden çok daha az yoğun olduğu bulundu. Yani gözle görünen küçük parçacıklar beklerken tam tersine mikron büyüklüğünde yani bir duman kalınlığında parçalara rastlandı. Böylece halkaların toplam kütlesi hesaplanacak ve genç mi yaşlı mı olduğu, yani acaba Satürn ile beraber mi oluştuğu yoksa sonradan mı oluştuğu şeklindeki soruya ışık tutacak. Öte yandan Cassini, ölüm anında bile bize yepyeni bilgiler gönderdi. Satürn'ün üst atmosferine ilk defa bu kadar yaklaşıldığından dolayı tam o anda iyon ve nötr kütle tayf-çekeri veri almaya devam etti ve Dünya'ya dönük olan anteni, aldığı veriyi anında Dünya'ya postaladı. Kısacası atmosferde süzüldüğü her fazladan saniyede biraz daha atmosfer hakkında bilgi almış olduk. Bu veriler yakın zamanda analiz edilip, yine bir basın bülteniyle haberini alacağımıza inanıyorum. Evet, bir devrin sonuna geldik. Bir sonraki Satürn misyonu Satürn'e ulaştığında kim bilir ne zaman olacak bilmiyoruz ama olduğunda biz büyük ihtimalle yaşlanmış olacağız. O nedenle seni özleyeceğiz Cassini... Not: Bu makaledeki düşünceler tamamen yazarın düşünceleridir ve NASA, Jet İtki Laboratuvarı veya Caltech'i bağlamaz.


Satürn, sahip olduğu halkalarıyla Güneş sistemi içerisindeki en göz alıcı ve en eşsiz gezegen olarak görülür. Çıplak gözle görülebilen 5 gezegenden biri olduğu için insanlığın çok eski tarihlerinden itibaren bilinen Satürn gezegeninin ekvator merkezinden 480,000 kilometre yarıçapa kadar uzanan halkalara sahip olduğu ancak teleskobun icadından sonra 17. yüzyılda anlaşılabildi. O günden beri de bu halkaların hangi etki sonucu oluştuğu birçok bilimsel araştırmanın konusu olageldi. SETI'den bir grup bilim insanının yürütmüş olduğu son çalışmada Satürn halkalarının ne zaman oluşmuş olabileceği sorusuna cevap aranıyor. Geleneksel görüş, Güneş Sistemi'nin ve tüm gezegenlerin 4,5 milyar yaşında olduğu dikkate alındığında Satürn'ün uyduları ve halkalarının da yaklaşık yine aynı yaşlarda olabileceği yönünde. Oysa Satürn'ün uydularının yörüngelerinde meydana gelen değişimlerin bilgisayar simülasyonlarıyla analizi sonucu elde edilen yeni bulgulara göre Satürn'ün uyduları ve halkaları yalnızca 100 milyon yıllık bir geçmişe sahip. Jeolojik olarak değerlendirildiğinde bu tarih gerçekten de çok kısa bir zamana işaret ediyor. 100 milyon yıl öncesi Dünya'nın jeolojik tarihinde Mezozozik zamanın Kretase dönemine karşılık geliyor. Kretase dönemi dinozorların altın çağı olarak da bilinir. 65 milyon yıl önce dinozor neslini yok edecek olan göktaşı yeryüzüne düşmeden önce Kretase döneminde dinozorlar biyoçeşitliliğin zirvesinde bulunurken tüm Dünyaya hükmeder vaziyetteydiler. Satürn'ün başta Titan, Rhea, İapetus gibi bilinen büyük uydularıyla birlikte toplamda 62 tane uydusu var. Bu altmış iki uydunun yanına bir de Satürn'ün merkezinden 46 bin ile 480 bin kilometre yarıçaplı daireler arasındaki bölgeyi dolduran irili ufaklı binlerce küçük kaya parçasını eklediğimizde hayli kalabalık bir birliktelikten söz ettiğimizi anlayabiliriz. Bu kalabalık uydu popülasyonunun içinde karmaşık bir kütleçekim etkileşimi mevcut. Uyduların birbirlerine göre olan konumları uydu yörüngelerinin genişlemesine veya daralmasına yol açıyor. Bu çalışmada, Satürn uydularının sahip olduğu günümüz yörünge eğriliklerinin bilgisayar simülasyonlarıyla yapılan geçmişe dönük tahminlerinde sanılanın aksine çok daha az değişikliğe uğradığı görüldü. Bu sonuç uyduların çok daha erken bir dönemde oluştuğu sonucunu ortaya koyuyor. Bu tarihi net bir şekilde belirleyebilmek için araştırma ekibi Satürn'ün uydusu Enceladus'un NASA'nın Cassini uzay aracı tarafından çekilen fotoğraflarını inceleme altına aldı. Enceladus'da bulunan devasa buzul gayzerlerinin enerjisi, uyduların birbirleriyle veya Satürn'le olan gelgitler neticesinde meydana gelmekte. Gayzer enerjilerindeki değişimin yine bilgisayar ortamında yapılan modellemelerinde uyduların yaşının 100 milyon yıl olduğu görüldü. Bu sonuç yeni bir soruyu beraberinde getiriyor. 100 milyon yıl önce ne oldu da bugünkü uydu ve meşhur halkalar meydana geldi? Bu soruya verilen en güçlü cevap Dünya'nın uydusu Ay'ın oluşumunu en iyi açıklayan çarpışma teorisine oldukça benzer. Satürn'ün 100 milyon yıldan öncesinde sahip olduğu ilk dönem uyduları kütleçekim etkileşmeleri sonucu birbirleriyle çarpışmış ve bügünkü uydu popülasyonuyla Satürn'ü görsel yönden eşsiz bir hale getiren halkaları meydana getirmiş olabilir. - http://www.seti.org/seti-institute/press-release/moons-saturn-may-be-younger-dinosaurs - http://www.sciencealert.com/saturn-s-moons-and-rings-might-be-younger-than-the-dinosaurs-study-reveals - http://arxiv.org/abs/1603.07071


Araştırmacılar Satürn halkalarının Neptün gezegeninin etkisiyle oluştuğu teorisini terk ettiler. Şimdi daha olası bir başlangıç hikayesi var. Yeni oluşum öyküsü milyonlarca yıl önce kaybolan bir uyduyu ön plana çıkarıyor. Science dergisinde yayımlanan son bir araştırmaya göre Satürn halkaları, 100 ila 200 yıl önce bir uydunun dağılması sonucunda oluşmuş. Bu aynı zamanda gezegenin dikkat çekici eğimli dönüş eksenini de açıklıyor. Sonuç, Amerikalı bilim insanlarının Cassini uzay sondasının verilerinin yeni analizi ve bilgisayar simülasyonlarıyla elde edildi. Ancak bu modelin doğrulanabilmesi için Satürn'ün içyapısının daha yakından incelenmesi gerekiyor. Ekvator düzlemi ve yörünge düzlemi arasındaki 26,7 derecelik açı, Satürn'ün oluşum aşamasında güneşin etrafında dönen gaz diskinden meydana gelemeyecek kadar büyük. Nitekim açısal momentumun korunması, gelişmekte olan bir gezegenin dönme ekseninin yörünge düzlemine neredeyse dik olmasını sağlıyor. Dolayısıyla bu eksenin eğiminin daha sonraki bir nedeni olmalı. Astronomlar olası bir neden için 20 yıldan bu yana Satürn ve Neptun arasındaki bir rezonansı tartışıyorlar. Çünkü Satürn'ün dönme ekseni, Neptün'ün dönme ekseniyle aynı ritimde salınıyor ki araştırmacılar buna presesyon diyorlar. Sonuç olarak Neptün'den gelen küçük bozulmalar, uzun bir süre boyunca birikmiş ve başlangıçta eksenin küçük bir eğimi olan şey, şimdiki değere yükselmiş olabilirdi. Bununla birlikte Neptün'ün Satürn üzerindeki etkisi, Satürn'ün içindeki kesin kütle dağılımına bağlı. Araştırmacılar Cassini uydusunun dünyaya göndermiş olduğu yörünge verileriyle, gezegenin iyileştirilmiş bir modelini tasarladılar. Ve ilginç sonuca göre Satürn, Neptün'le rezonans alanında değil hemen dışında yer alıyor. Belki de Satürn ilk önce Neptün ile rezonans içindeydi, ama daha sonları yaşanan bir olay nedeniyle bu alandan dışarı çıkmış olabilirdi. Bu teoriyi doğrulamak isteyen araştırmacılar sonunda şöyle bir çözüm buldular: Satürn daha önceleri daha büyük bir uyduya sahip olmalıydı ancak bu ilave uyduyla Satürn uzun bir süre Neptün'le rezonans halinde olabilmişti. Fakat Satürn'ün uydularının yörüngeleri değişiyor. Özellikle de en büyük uydu olan Titan yavaş yavaş dışa doğru hareket ediyor. 100 ila 200 milyon yıl önce, araştırmacılar tarafından Chrysalis olarak isimlendirilen uyduda şiddetli bozulmalar meydana gelmiş. Ve kaotik bir yörünge üzerinde Satürn'e o kadar yaklaşmış ki gezegenin gelgit kuvvetleriyle parçalanmıştı. Chrysalis'in yok olmasıyla da Satürn, Neptün'ün rezonansından çıkmış. Parçaların büyük bir kısmı gezegenin üzerine düşerken, geriye kalanlar günümüzdeki Satürn halkalarını oluşturmuşlar. Bu model de hem halkaları hem de Satürn'ün eksen eğimini açıklıyor. Ama bu senaryo da gezegenin içindeki kütle dağılımına bağlı, yani modelin kanıtlanması için gelecekteki uzay sondalarının verilerine ihtiyaç duyulmaktadır.


NASA, Satürn'ün doğal uydusu olan ve yüzeyi buzla kaplı olan Enceladus'ta hidrotermal bacalar keşfedildiğini ve yaşam olabileceğine dair veriler elde edildiğini duyurdu. Güneş'e olan uzaklığı 1.4 milyar km olan Satürn'ün uydusu Enceladus'un yüzeyi buzla kaplı; çünkü Güneş'in ışık ve ısısından faydalanamıyor. Dünya gibi Güneş'e yakın olsaydı (140 milyon km), yüzeyi buz yerine suyla, yani okyanusla kaplı olabilirdi. 1997 yılında fırlatılan ve 2004'te görev yerine varan Cassini, bir yıl sonra Enceladus'un güney kutbuna ait ilk yakın görüntüleri kaydetti. 2005'te uydunun çok yakınından geçen Cassini'nin kaydettiği verileri inceleyen bilim insanları, bölgede muazzam büyüklükte bir su buharı bulutu tespit ettiler. Uydu yüzeyindeki tektonik hareketlerin izini de süren Cassini, 2008'de buharın hidrojen molekülleri, buz partikülleri ve sair uçucu gazlar içeren bir karışım olduğunu saptadı. Bulgular, okyanus tabanında gaz pompalayan bir hareketi akla getirmişti. Hidrojeni açığa çıkaran bu hareketin magmadan kaynaklandığı düşünülüyor. Dünya'da tektonik hareketler sonucu ortaya çıkan hidrotermal bacalara okyanus tabanlarında sıkça rastlanıyor. Okyanus tabanlarındaki kırıklardan içeri giren su, magma ile buluşunca etkileşime giriyor ve oluşan basınç suyu yüzeye itiyor, yani püskürtüyor. Bu sıcaklıkla beraber bir enerji ve bu enerjinin çevresinde de mikroorganizmalar oluşuyor. Bu mikroorganizmalar hidrotermal bacalardan oluşan enerji ile yaşıyorlar. İlginç olan nokta, güneş enerjisine ihtiyaç duymadan yaşayabiliyor olmaları. Su, birçok yerde var, sadece Dünya'ya ait bir özellik değil. Neredeyse bütün yıldızlar doğum sürecindeyken su püskürtüyorlar. Enceladus gibi, başka bir uydu ya da gezegende bu bacaların bulunması yaşam ile direkt olarak ilişkilendirilmiyor olsa da, olasılık her zaman var. Cassini'nin kaydettiği bulgular ve ölçümler, daha ileri araştırmalar yapılması için önemli. Belki de ileri araştırmalar sayesinde suyu yaşam ile ilişkilendirmek mümkün olacak. Satürn ve uydularını 13 yıldır inceleyen Cassini, 15 Eylül 2017'de görevini tamamlayacak. Enceladus'a düşüp olası bir yaşamı etkilememesi için Satürn'ün atmosferinde yanması planlanıyor.


Arkaplan ışımasından ayırt edemesek de Edward Snowden'e göre uzaylıların kullandığı iletişim sinyalleri Dünya'ya ulaşabilir. Eski CIA çalışanı olan ve gizli NSA belgelerini ifşa ederek ünlenen Snowden, şifrelemenin uzaylılar tarafından fark edilme şansımızı azalttığını düşünüyor. Snowden, Neil deGrasse Tyson'ın 'StarTalk' programına geçici sığınma talebinde bulunduğu Rusya'dan bir video ile katıldı. Uzaylıların bizim yaptığımız gibi iletişimlerini şifrelemeleri halinde onları fark etmenin çok zor olacağını söyledi. Snowden konuşmasında "Şifrelenmiş bir sinyale bakıldığında, eğer tam anlamıyla şifrelenmişse, sinyalin şifrelenmiş olduğunu söyleyebilmenin bile bir yolu yoktur" ve "Düzgünce şifrelenmiş bir sinyali olağan durumdan ayırt edemezsiniz." ifadelerine yer verdi. Dünya dışından gelen sinyalleri yarım yüzyıldır aramaktayız fakat Snowden'a göre Dünya üzerinden açık olarak uzaya yayılan iletişim sinyallerimiz eğer gerçekten var iseler uzaylı toplumlar tarafından tekrarlanmış olabilir. Bunun anlamı ise uzaylı toplumlardan gelen sinyalleri yakalayabilmemiz için küçük bir şansımızın olabileceğidir. Belki gerçekten bir yerlerde gelişmiş bir uzaylı toplumu var fakat onları dinlemeye başladığımız tarihten çok önce iletişim sinyallerini şifrelemeye başlamışlar. Böyle bir durumda tüm bu zamana kadar farkında bile olmadan Office'in uzaylı sürümünü alıyor olabilirdik. Yine de uzaylı müptelalarının hayal kırıklığına uğramasına gerek yok. Eğer elektronik iletişim sistemleri geliştirip şifreleyebilecek kadar ilerlemiş bir uzaylı uygarlığı var ise hiç şüphesiz kendilerine doğrudan ait olan ve şifresiz 'Biz buradayız!' sinyallerini göndermeyi de başarabilirler.


Her şey geçicidir. Fakat ezelden beri var olduğunu düşündüğümüz ve sonsuza dek var olmaya devam edeceğini sandığımız bir takım şeylerin de sona ereceğini kabul etmemiz gerekiyor. Peki, bunlar ne zaman, nasıl ve niçin sona erer? Sona erdikten sonra ne olur? 13 hafta sürecek olan bu yazı dizisinde bu yok oluşların alışık olduğumuz dünya ve evren düzeninde ne gibi değişiklikler yaratacağına bir göz atalım. Güneşimiz, yeterince büyük ve ağır olmadığı için bir süpernova olarak patlamaya mahkum değildir; dolayısıyla sahip olduğu gezegenleri uzaya fırlatıp atmayacak. Bundan 6 milyar yıl sonra hidrojen stoğunu tümüyle tükettiği zaman, sistemin ortasında kocaman sıcak ve parlak bir plazma küre olarak genişleyip kozmik çevremizi sonsuza dek değiştirecek. Pek çok yıldız gibi Güneş'in çekirdeğinde nükleer füzyon, hidrojeni helyuma dönüştürerek enerji üretir. Hidrojen sonuna kadar tüketilince, tam merkezdeki hidrojen tabakası ateş alır ve ortaya ilave bir ısı çıkar. Bu ekstra ısı, Güneş'in bir balon gibi genişlemesini engelleyen kütleçekimini yok eder. Sonuç kırmızı bir devdir: bugünkünden binlerce kez daha parlak, şişmiş bir Güneş'tir; bunun dış tabakası en yakınlarındaki gezegenleri yutar. En parlak döneminde yarıçapı Dünya'nın bugünkü yörüngesinden bir daha geniştir. Yine de Dünyamız kaçabilir. Güneş şişerken, kütlesinin üçte birini yitirir. Bununla birlikte kütleçekimsel kuvvetinin bir kısmını yitirir. Böylece kuyrukluyıldızlar, asteroitler ve gezegenler daha geniş yörüngelere göçer. En yakın gezegenler için zamana karşı yarış başlar. Merkür, Venüs ve Dünya can havliyle Güneş'ten uzaklaşmaya bakar diye konuşan İngiltere'deki Warwick Üniversitesi'nden Dimitri Veras, Merküri ve Venüs'ün kurtuluş şansı olmadığını ve Güneş'in genişlemiş atmosferinde yok olup gideceklerini ileri sürüyor. Dünya'nın kaderi o kadar kesin olmayabilir. Gezegen uzaklaşmaya çalıştıkça, Güneş'in dış tabakaları tarafından geri çekilir. Veras, Dünya üzerinde tutunmaya çalışan yaşamı çok zor koşullar bekler. Dünya'yı içeri çekmeye çalışan dalgalar içini pişirir ve dünya çapında volkanik patlamalar meydana gelir. Dünya'nın ötesindeki diğer gezegenler hayatta kalır, fakat atmosferleri dönüşür veya kaynar. Aşırı ısınan Güneş, asteroid kuşağında her şeyi altüst eder. Güneş ışığı asteroitlere çarptığı zaman daha hızlı dönmeye başlarlar ve sonuçta tuzla buz olurlar. Oort bulutu ise yıldızlararası uzaya saçılıp giderler. Şişik kırmızı bir dev olarak 800 milyon yıl yaşadıktan sonra Güneş bugünkü boyutlarından 11 kez daha küçülür, daha sonra yeniden şişmeye başlar. Nihai olarak atmosferi, arkasında parlayan bir çekirdek bırakarak uçup gider. Artık Güneş beyaz cücedir. Beyaz cüce yıldızdan artakalan korun soğuyup, kristalize olmasıdır. Pluton'un bulunduğu Kuiper Kuşağı yaşama izin vermeyecek kadar soğur.


NASA'dan bir astronot ve 2 Rus kozmonotun bulunduğu 4 kişilik mürettebat Uluslararası Uzay Ajansı'ndan dünyaya döndü. 3 NASA astronotu Michael Hopkins, Victor Glover ve Shannon Walker ile deneyimli Japon Uzay Ajansı astronotu Soichi Noguchi, Crew Dragon kapsülü ile dün öğleden sonra yola çıkmışlardı. 4 astronot bütün geceyi yaklaşık 4 metre genişliğindeki tamamen otonom bir kapsülde geçirdiler. Uluslararası Uzay İstasyonunda 167 gün kalan mürettebat, 'uzayda en uzun süre kalma' (5 aydan fazla) rekoru kırdı. NASA, Amerikan roket, uydu ve uzay mekiği üreticisi SpaceX'e ait Dragon uzay aracı ile Crew-1 adlı 4 kişilik astronot grubunu 16 Kasım 2020'de Florida eyaletindeki Kennedy Uzay Merkezi'nden uzaya göndermişti. NASA'dan astronotlar Mike Hopkins, Victor Glover ve Shannon Walker ile JAXA'dan Soichi Noguchi'nin bilimsel araştırmalar yapmak için ISS'de 6 ay kalacağı belirtilmişti. Crew-1'in uzaya gönderilişine, ABD'nin uzay mekiği uçuşlarını 2011'de durdurmasının ardından ülke toprakları içinden yapılan ilk fırlatılış olması nedeniyle özel ilgi gösterilmişti. ABD, 2011'de Crew-1'in fırlatılışına kadar NASA astronotlarını Ruslara ait Soyuz uzay aracı ile ISS'e gönderiyordu.


SpaceX'in CEO'su Elon Musk geçtiğimiz gün, iki kişiyi Ay'a göndermeyi planladıklarını açıkladı. Bu görev, eğitimli NASA astronotları için değil, ödeme yapan iki müşteriye özel olacak. Musk, yolcuların yüklü miktarda para ödediğini söyledi. Yolculuk, Falcon Heavy roketiyle fırlatılacak olan Dragon 2 -diğer bir adıyla Mürettebatlı Dragon- uzay aracı ile gerçekleşecek. 2018 yılının ikinci çeyreğinde planlanan yolculuğun zamanında yapılıp yapılmayacağı ise tartışmalı. Çünkü Musk, 2011 yılında insanları üç yıllığına uzaya göndermeye söz vermiş ancak bu yolculuk gerçekleşmemişti. İsimleri gizlenen ve birbirini tanıyan iki yolcu, bu yılın sonuna doğru bir ön eğitimden geçecekler. Musk, seyahatin ücreti konusunda bilgi vermedi ancak Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki bir mürettebatın maliyetinden biraz daha fazla olduğunu söyledi. Yani bu seyahat için bir bilet, yaklaşık 80 milyon dolar. Bu da şirket için "önemli bir gelir kaynağı" olabilir. Ayın etrafında yolculuk yaklaşık bir hafta sürecek. Dragon 2 uzay aracı, otomatik ve sürücüsüz bir araç. Ancak, acil bir durum söz konusu olursa yolcular kontrolü ele almak ve sorunu gidermek zorunda kalabilir. Musk'a göre yolcular sorun gidermede başarılı olabilirler. Uzayda daha rahat iletişim kurmak için, Dragon 2'nin iletişim sisteminde bazı değişiklikler yapılıyor. Ödeme yapan müşteriler, yolculuğun riskli olduğunu kabul etmişler. Musk, "Riski en aza indirmek için elimizden gelen her şeyi yapacağız" dedi. Uzay uçuşu, doğal olarak tehlikeli ve ticari uzay yolculuğu için insanların güvenliğini sağlayacak yasal bir düzenleme yok. 2004'te kabul edilen "Space Launch Amendments Act" özel sektöre dair bir düzenleme içermiyor. Federal Havacılık Kurulu, bunun gibi ticari amaçla yapılan insan taşımacılığı konusunda endişe duyduğunu ve gelecekte düzenlemelerle ilgileneceğini açıkladı. Elon Musk, projenin Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi NASA'nın işbirliği ile hayata geçirileceğini söyledi. NASA'ya teşekkür eden Musk, "Onlar olmasaydı bu hayali gerçekleştiremezdik" dedi. SpaceX zaten, NASA'nın 'Ticari Mürettebat Geliştirme Programı'nın parçası olarak, insanlı kullanıma uygun Dragon 2 aracının geliştirilmesi ve başarılı bir şekilde kullanılması için sözleşme imzalamıştı. Dragon 2 uzay aracı, insanları Uluslararası Uzay İstasyonu'na taşımak ve geri getirmek üzere NASA için geliştiriliyordu. SpaceX, birden fazla Ay yolculuğu gerçekleştirmeyi planlıyor. Diğer uçuş ekipleri ise şimdiden gelecek gezilere katılmakla ilgilendiğini belirtti. Musk, "Gelecek yıl uzay turizminin büyük yılı olacak. Bu gerçekten heyecan verici bir görev olmalı. Umarım insanları derin uzaya göndermek, tüm dünyada heyecan yaratır" dedi.


NASA ile SpaceX, Uluslararası Uzay İstasyonu'na dört astronotun bulunduğu Falcon 9 roketiyle Crew Dragon kapsülünü fırlattı. Astronotların salı günü Uluslararası Uzay İstasyonu'na ulaşması bekleniyor. NASA, Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden Uluslararası Uzay İstasyonu'na SpaceX kapsülüyle üç Amerikalı ve bir Japon astronotun gönderimi başlattı. Dört kişilik mürettebatın 6 ay UUİ'de kalması bekleniyor. Florida'da NASA'ya ait olan Kennedy Uzay Merkezi'nden yapılan kalkışın başarılı geçtiği açıklandı. Kalkıştan bir saat sonra Crew Dragon'daki astronot Michael Hopkins açıklamalarda bulundu. Hopkins, Bu çok iyi bir yolculuktu. Herkes gülümsüyordu dedi. NASA'dan bir astronot ve 2 Rus kozmonotun bulunduğu UUİ'ye 4 kişilik mürettebatın yarın sabah saat 07.00 civarında ulaşması bekleniyor. Özel bir şirket tarafından NASA için sağlanan 'ilk tam teşekküllü taksi uçuşu' olma özelliği taşıyan yolculuk yaklaşık 27 saat sürecek. Mürettebat, 3 NASA astronotu Michael Hopkins, Victor Glover ve Shannon Walker ile deneyimli Japon Uzay Ajansı astronotu Soichi Noguchi'den oluşuyor. Uçuşun başarıya ulaşması ve astronotların UUİ'ye ulaşması durumunda, astronotlardan Victor Glover, uzay istasyonunda ilk uzun süreli görev üstlenecek Afrika kökenli ABD vatandaşı olacak.


ABD'li uzay taşımacılığı şirketi SpaceX'in "Dragon Endeveaur" uzay aracı 6 aylık görevini tamamladıktan sonra bugün dünyaya döndü. Uzay aracındaki astronotlar Shane Kimbrough, Megan McArthur, Avrupa Uzay Ajansı'ndan Thomas Pesquet ve Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı'ndan Akihiko Hoshide ABD saati ile 14.05'te Uluslararası Uzay İstasyonundan ayrılarak Florida açıklarına yerel saat ile 22.33'te denize iniş yaptı. Dragon Endeveaur'un uzaydan dünyaya varışı yaklaşık 8 saat sürdü. İlk etapta ISS etrafında dönmeye başlayan uzay aracı, uçuşunun yaklaşık son 1 saatinde dünya atmosferine girdi. Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Ajansı , astronotlarını almak için görevlendirilen teknelerin Meksika körfezinde ilerlediğini bildirdi. Astronotlar yörüngede 199 gün geçirdi. Astronotlar SpaceX'in Falcon 9 roketi ile 23 Nisan'da uzaya gönderilmişti. Uzay aracının Dünya'ya dönüşünün 7 Kasım Pazar günü gerçekleştirilmesi beklenirken, dönüşü kötü hava koşulları nedeniyle 8 Kasım Pazartesi gününe ertelenmişti. SpaceX'in bir sonraki görevi Crew-3 için uzay aracını 10 Kasım Çarşamba günü Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatması bekleniyor.


Çarşamba gecesi uzay keşfinde iki önemli gelişmeye sahne oldu. SpaceX'in Mars uçuşlarında kullanmayı hedeflediği Starship gemisi kalkışın ardından ilk defa patlamadan iniş yaptı. Blue Origin şirketi ise uzay manzarası izlemek isteyenlere yönelik ilk biletini açık artırmaya çıkardı. Amazon.com kurucusu Jeff Bezos'un Blue Origin şirketi, New Shepard adlı roketiyle 20 Temmuz'da ilk insanlı uzay uçuşunu gerçekleştireceğini açıkladı. Roket adını 1961'de Project Mercury Freedom 7 kapsülüyle uzaya çıkan ilk ABD'li astronot olan Alan Shepard'dan alıyor. İlk uçuşta şirket çalışanlarıyla birlikte uzaya çıkacak bir kişiyi belirlemek için ise açık artırma düzenlenecek. Buradan elde edilecek gelirin, çocukların fen bilimleri ve matematiğe ilgisini artırmak için çalışan bir vakıfa aktarılacağı belirtiliyor. Yolcular yörüngeye kadar çıkmadan, uzayın sınırı kabul edilen 100 kilometreye kadar dikey olarak yükseldikten sonra inişe geçecek. Blue Origin Astronot Satışları Direktörü Ariane Cornell, "Bugüne kadar yer yüzünden 100 kilometreden daha fazla uzaklaşan yalnızca 569 kişi oldu. Fakat bunu dramatik bir şekilde değiştirmek üzereyiz" dedi. Uçuşta Jeff Bezos'un da yer alabileceğine dair söylentiler var. Cornell, bu yöndeki sorulara bir yanıt vermedi. Rusya'nın uzay turizmine son vermesinin ardından 12 yıldır bireylerin uzaya para ödeyerek çıkması mümkün olmuyordu. Tesla kurucusu Elon Musk'ın SpaceX şirketi ise Çarşamba gecesi Starship roketini ilk defa patlamadan yeryüzüne indirmeyi başardı. Önceki prototipler ya iniş yapamayarak düşmüş ve patlamış, ya da inişten kısa süre sonra infilak etmişti. ABD'nin Texas eyaletinde Türkiye saatiyle 01.30'da kalkış yapan SN15 kodlu prototip ise ilk defa başarılı bir iniş yaptı. Yaklaşık 10 kilometre yüksekliğe çıkan Starship, fırlatıldıktan altı dakika sonra yere indi. Starship'in Mars yolculuğu için kullanılması planlıyor. SpaceX, Starship'lerin 2024'te insanları aya taşıması için NASA'dan geçen ay 3 milyar dolarlık bir ihale aldı. Elon Musk her yıl 100 Starship gemisi üreterek insanların Güneş Sistemi'ni kolonileştirmesinin önünü açmayı hedefliyor. 2020'lerin ortasında Mars'a ilk insanlı uçuşu yapmak isteyen Musk, insanlığın 2050'den sonra Kızıl Gezegen'de kendine yeten bir koloni oluşturabileceğini düşünüyor.


SpaceX'in Starship SN9 uzay aracı uçuş testini gerçekleştirirken Dünya'ya inişi sırasında patladı. ABD'li roket, uydu ve uzay mekiği üreticisi SpaceX'in Starship SN9 uzay aracı yerel saatle 15.25'te Teksas'taki Boca Chica tesisinden fırlatıldı. Dünya'ya dönmeden önce yaklaşık 10 kilometre yüksekliğe ulaşan Starship, iniş pistine ulaşmadan önce karmaşık bir iniş manevrası gerçekleştirerek iniş pistine düştü ve patlamaya neden oldu. Fırlatmanın ardından planlandığı gibi Dünya'ya dönmesi beklenen roket, gelecekteki görevlerde uzaya yapılacak olan dünya atmosferinden geri dönüşü simüle etmek için yaptığı manevradan sonra iniş hızını yavaşlatamadı. Fırlatıldıktan yaklaşık 6 dakika 26 saniye sonra iniş geçtiği sırada yere çarparak patladı. SpaceX'in Ceo'su Elon Musk, şu anda çok fazla test uçuşu olduğunu ve arızaların beklendiğini belirtti. SpaceX, roket fırlatma lansmanından önce internet sitesinde yayınladığı bir gönderide, Starship için güvenli bir iniş gerçekleştirmenin hem önemini hem de zorluğunu vurgulamıştı. SpaceX'in daha sonra insanları Mars'a götürmek için tasarlanan Starship prototipini fırlatmak ve indirmek için başka bir girişimde bulunulması bekleniyor.


Uzay yolculuğu açısından tarihi bir an. Elon Musk'un SpaceX şirketinin 2 Amerikalı astronotu uluslararası uzay istasyonuna taşıyacak olan roketi fırlatıldı. İlk kez bir özel şirket, uzaya astronot gönderiyor. Astrontları taşıyacak olan SpaceX'in Falcon 9 roketi ve Crew Dragon kapsülü Florida'daki Kennedy Uzay Üssü'nden fırlatıldı.Fırlatmadan sonra astronotları taşıyan kapsülden ayrılan roketler Kennedy Hava Üssü'ne başarılı bir şekilde indi. Uzay aracının, 'Demo2' adı verilen Uluslararası Uzay İstasyonu'na Çarşamba günkü seferi, Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'ndeki hava koşulları nedeniyle geri sayımın tamamlanmasına 16 dakika kala durdurulmuştu. Florida'nın Kennedy Uzay Merkezi'nden yapılan "Crew Dragon" isimli deneme uçuşunun başarılı olması durumunda, ABD topraklarından 9 yıl sonra ilk defa uzaya astronot gönderilmiş olacak. Amerikan uzay mekiği ve roket üreticisi SpaceX'in, ABD Havacılık ve Uzay Dairesi ortaklığıyla dünya yörüngesine göndereceği ilk insanlı uzay mekiği denemesi dakikalar sonra ABD'nin Florida eyaletindeki uzay merkezinden yapıdı. Çarşamba günü uygunsuz hava koşulları yüzünden yapılamayan SpaceX'in "Crew Dragon" isimli uzay mekiğiyle ilk insanlı uçuş denemesi, bugün Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden ABD doğu saati ile 15.22'de gerçekleştirildi. NASA'nın Twitter hesabından yapılan paylaşımda, ''30 Mayıs Cumartesi günü Crew Dragon misyonunun lansman girişimini planlamaya devam ediyoruz. Hava şartlarında iyileşme gözlemlense de ekiplerimiz fırlatma rotasındaki hava durumunu izlemeye devam ediyor'' ifadelerini kullandı. Uzay ajansı, paylaştığı videolu bilgilendirmede ise Doug Hurley (53) ve Bob Behnken (49) isimli astronotların daha önce iki defa uzay uçuşu gerçekleştirdiğini ancak ilk defa bir arada, Amerika topraklarından ve ticari bir firma ile uzay yolculuğuna çıkacaklarını belirtti. 25 Mayıs'ta uçuşa dakikalar kala, test uçuşunu hava şartlarının elverişsiz olduğu gerekçesi ile ertelediğini duyuran NASA yetkilileri, bir sonraki uçuşun cumartesi gerçekleşeceğini bildirmişti.


Spitzer uzay teleskopu 2003 yılında uzaydaki görevine başladığında, teleskoplar için görünür ışıkta gizli kalan kozmik fenomenleri görünür kılacaktı. 3 ila 160 mikrometre dalga uzunluğundaki kızılötesi ışın için son derece hassas sensorları sayesinde Spitzer teleskopu, örtücü tozun arkasını görerek, uzaktaki soğuk ve zayıf ışıklı cisimleri de tespit edebiliyor. Spitzer bize kızılötesi ışının, evreni anlamamız için ne kadar önemli olduğunu gösterdi. Spitzer sayesinde astronomlar son yılların ve son on yılların en önemli keşiflerini yaptılar ve en önemli bilgileri edindiler. Bunların arasında evrenin en eski galaksilerine ait görüntüler de dahil. Örneğin 13,4 milyar yıllık Gn-z11 galaksisi... Bu galaksi ilk patlamadan sadece 400 milyon yıl sonra oluşmuş ve bilinen en eski yıldızlar topluluğu. Hubble Uzay Teleskopu'nun verileriyle birlikte Spitzer verileri, bu ilk galaksilerin beklenenden çok daha kızgın ve yoğun kütleli olduklarını gösterdi. Bu nedenle evrenin yeniden iyonlaşma evresi için önemli bir rol oynamış olabilir. Çünkü bu evrede evrende daha önce nötr olan hidrojen bulutları kuvvetli ışınlarla plazmaya dönüşmüştü. Spitzer, yıldızlararası gaz bulutların bileşimleriyle ilgili de değerli veriler gönderdi. En önemli keşiflerinden birisi ise 2009 yılında Satürn'ün en büyük halkasını bulması oldu. Bu tül inceliğindeki toz halkası 16 milyon kilometre kadar uzaya uzanıyor. Bu Phoebe halkası gezeninin kendisinden beş yüz misli büyük olan bir gökyüzünü kaplıyor. Aynı zamanda alışılmışın dışında eski olan bu halka buz partiküllerinden oluşan diğer halkaların aksine, koyu renkli tozdan meydana gelmiş. Spitzer'in dünyaya benzer yedi gezegen ve Kırmızı Cüce TRAPPIST-1'i de bulması büyük bir sansasyon yaratmıştı. Astronomlar TRAPPIST gezegenleri dışında Spitzer teleskopunun yardımıyla çok sayıda başka ötegezegen de buldular. Beş yıllık bir görev için hazırlanan Spitzer teleskopu on altı yıl kadar görevini sürdürdü. Gerçi 2009 yılında soğutucu olarak kullanılan helyumu bitince bazı bozukluklar meydana geldi, ama dünyaya uzak pozisyonu ve iyi izolasyonu sayesinde Spitzer bundan sonra en az iki kızılötesi alanda çalışmaya devam edebildi. Ancak en sonunda uzaydaki uygun pozisyonunun kurbanı oldu. Çünkü dünyamızı, güneşin etrafındaki yörüngesinde takip ederken daha da geriye düşüyor. Buna bağlı olarak dünyayla açısı değiştiği için Spitzer her veri aktarımı için kendisini güneşten çevirmek zorunda kalıyor. Bu iletişim sırasında ise teleskop bataryalarını tüketiyor ve bu da veri oranı ve bağlantı süresini git gide kısıtlıyordu. İşte bu yüzden Spitzer teleskopu 30 Ocak 2020'de uyutuldu.


Google hazırladığı özel Doodlelar ile sanatçıları, bilim insanlarını ve siyasi kişileri anmaya devam ediyor. Bu isimlerde biri de Stephen Hawking oldu. Hawking, 14 Mart 2018 tarihinde İngiltere'deki evinde 76 yaşında öldü. 12 onur derecesi almış olan Stephen Hawking, 80. yaş gününde Google tarafından hatırlandı. İngiliz fizikçi, evrenbilimci, astronom, teorisyen ve yazar Prof. Dr. Stephen Hawking, 8 Ocak 1942 yılında doğdu. 8 yaşındayken Londra'dan 20 mil uzaktaki St Albans'a gitti. 11 yaşında St Albans okuluna kayıt oldu. Buradan mezun olduktan sonra babasının eski okulu Oxford Üniversitesi kolejine devam etti. Babasının tıpla ilgilenmesini istemesine karşın, o matematiği seviyordu. Fakat okulun matematik bölümü mevcut değildi. Bu yüzden onun yerine fizik öğrenimi görmeye başladı. Üç yıl sonra doğa bilimlerinde birinci sınıf onur madalyasıyla ödüllendirildi. Hawking daha sonra kozmoloji üzerine çalışmak üzere Cambridge'e gitti. O zamanlar Oxford'da evren bilimi üzerine çalışma yoktu. Cambridge'de danışman olarak Fred Hoyle'u istemesine karşın Dennis Sciamaatanmıştı. Doktorasını aldıktan sonra ilk önce araştırma asistanı, daha sonra Gonville and Caius College'de profesör asistanı oldu. 1973'de Gökbilim Enstitüsünden ayrıldıktan sonra Stephen Hawking, Uygulamalı matematik ve Kuramsal fizik bölümüne geçti. 1979'dan sonra matematik bölümünde Lucasian matematik profesörü oldu. Bu profesörlük 1663 yılında üniversite parlamento üyesi olan Henry Lucas tarafından kurulmuştu. İlk olarak Isaac Barrow sonra 1669'da Isaac Newton'a verilmişti. Hawking, evrenin temel prensipleri üzerine çalıştı. Roger Penrose ile birlikte Einstein'ın Uzay ve Zamanı kapsayan Genel Görelilik Kuramının, Big Bang'le başlayıp karadeliklerle sonlandığını gösterdi. Bu sonuç Kuantum mekaniği ile Genel Görelilik Kuramı'nın birleştirilmesi gerektiğini ortaya koyuyordu. Bu yirminci yüzyılın ikinci yarısının en büyük buluşlarından biriydi. Bu birleşmenin bir sonucu da karadeliklerin aslında tamamen kara olmadığını, fakat radyasyon yayıp buharlaştıklarını ve görünmez olduklarını ortaya koyuyordu. Diğer bir sonuç da evrenin bir sonu ve sınırı olduğuydu. Bu da evrenin başlangıcının tamamen bilimsel kurallar çercevesinde meydana geldiği anlamına geliyordu. Stephen Hawking 1960'ların başında 21 yaşındayken tedavisi olmayan Amyotrofik lateral skleroz hastalığına yakalandı. Motor nöronların zamanla yüzde seksenini öldürerek sinir sistemini felç eden; ancak beynin zihinsel faaliyetlerine dokunmayan bu hastalık, Hawking'i tekerlekli sandalyede yaşamaya mahkum etti. Ünlü bilim insanı, 1985 yılından bu yana sesini de yitirmiş olduğu için, koltuğuna yerleştirilmiş, yazıları sese dönüştürebilen bilgisayarı sayesinde insanlarla iletişim kurabiliyor. Şu anda Hawking, bilimsel uğraşlarında ve günlük yaşantısında çevresinden ve ailesinden büyük destek almaktadır. Konuşmak istediği anda, elindeki elektronik aleti sıkarak, sandalyesine bağlı özel bilgisayarının ekranına, dakikada ortalama 10 kelimeyi sıralayabilmektedir. Bu sessiz konuşan dehanın, özel bilgisayarının hafızasında yaklaşık 2600 kelime bulunmaktadır. Böylece herhangi bir kelimeyi söylemek istediğinde ekrana yazabilmektedir. Sağlıklı insanların konuşmalarında kullandığı kelime sayısı da 2500 civarındadır. Dolayısıyla Hawking, duygularını ifade etmede kelime sıkıntısı çekmemektedir. Ünlü fizikçi en son 25 Kasım tarihinde Vatikan'da "Evrenin Kaynağı" başlıklı bir konferans vermiş ve Papa Francis ile görüşmüştü. 1942 yılında İngiltere'nin Oxford kentinde doğan Steven Hawking, kuantum fiziği ve kara delikler üzerine yaptığı çok kapsamlı çalışmalarla tanınıyor. Bilimsel araştırmaları 40'ın üzerinde dünya diline çevrilen Stephen Hawking, bilim çevrelerinde Albert Einstein'dan sonraki en büyük dahi olarak görülmektedir. 21 yaşında iken motor nöron hastalığı tanısı konan ünlü fizikçi Stephen Hawking, beklentilerin aksine yarım yüzyıl daha yaşadı ve bu ay 70. doğum gününü kutladı. Scientific American dergisi, Hawking'in bu kadar uzun yaşamının sırrını Pennsylvania Üniversitesi ALS Merkezi yöneticisi, nöroloji profesörü Leo McCluskey'e sordu. McCluskey bu hastalığın tüm hastalarda farklı bir seyir izlediğini belirtiyor. ALS, Stephen Hawking'in yaşam temposunu hiç düşürmedi. Bilim adamı 30 yılını Cambridge Üniversitesi'nde tam zamanlı matematik öğretim görevlisi olarak çalışarak geçirdi. Ve şu anda okulun Kuramsal Kozmoloji Merkezi'nin direktörü olarak çalışıyor. Hawking'in hastalığı, zekası gibi herkesten farklı ve kendine özgü. ALS hastalarının çoğu 50 yaşından sonra bu hastalığa yakalanır ve genellikle 5 yıl içinde yaşamını yitirir. 21 yaşında iken bu hastalığa yakalanan Hawking'in en fazla 25 yaşına kadar yaşayacağı tahmin ediliyordu.


Tüyden hafif, çelikten güçlü bir süper madde olan harika metal grafen içindeki elektronlar sıvı gibi davranıyor ve ışık hızının 1/300'ü kadar bir hızla hareket ediyor. Teknolojide çığır açacak harika metal olarak tanımlanan grafen'in içindeki elektronların sıvı gibi davrandığı gözlendi ve bu gözde metalin temel özellikleri hakkında çok şaşırtacak yeni bilgiler ortaya çıktı. Bilinen en ince malzeme olmasına rağmen çelikten 300 kez daha güçlü, elmastan daha sert, plastik kadar esnek, suya dayanıklı ve günümüzde kullanılan bakır gibi iletken maddelerin hepsinden üstün bir materyal olarak tanımlanıyor grafen. İlk kez 2004 yılında sentezlenmesinden bu yana bilim insanları ve teknoloji uzmanlarının ilgi odağı olan grafen'in temel özelliklerine ilişkin yeni bulgular ortaya çıktı. Metalin içindeki elektronların sıvı gibi davranması heyecan yarattı. Bu gözlemi gerçekleştirmek için bilim insanları grafeni en saf haline getirecek ve ısı iletkenliğini ölçümleyecek yöntemler geliştirdi. Bu araştırma hem yeni termodinamik aygıtlar geliştirilmesinde hem de kara delikler ve yüksek enerjili plazmalar gibi ilginç olayların aydınlatılmasında bir model sistem sağlayabilir. Ancak grafenin seri üretimde kullanılmasından önce aşılması gereken zorluklar var. Normalde, 3 boyutlu metaller ve elektronlar birbirleriyle etkileşim haline geçer. Ancak grafen 2 boyutlu bir malzeme olduğu için bal peteği yapısındaki tüm parçacıklar aynı şeritte seyahat etmek zorunda olan bir elektron otoyolu gibi davranıyor. Grafen içindeki elektronlar sıfır etkin kütleli göreli parçacıklara benziyor. Elektronlar, ışık hızının 1/300'ü kadar inanılmaz bir hızla hareket ederek oda sıcaklığında birbirlerine saniyede 10 trilyon kez çarpıyor. Bu tip reaksiyonlar daha önce hiç bir metalde gözlenmemişti. Bu sefer araştırmacılar tek atom kalınlığında grafen levhayı grafenin atom yapısıyla benzerlik gösteren ve elektriği çok iyi yalıtan şeffaf kristal tabakalar arasında ezerek ultra temiz numune elde etmeyi başardı. Harvard Üniversitesi ve Raytheon BBN Technology'den araştırmacıların bulguları Science Dergisi'nde yayınlandı. Araştırma John A. Paulson Mühendislik ve Uygulamalı Bilimler Okulu'ndan Fizik Profesörü Philip Kim önderliğinde gerçekleştirildi. Grafen hakkında bu kadar araştırma ve çalışma maddenin gerçek hayattaki uygulama alanlarını ve üretim metotlarını geliştirmek için yapılıyor. Grafenin şu an için yüksek kalitede seri üretimi oldukça zor, bu nedenle gerçek hayattaki uygulamaları henüz çok yavaş. Ancak elektronik aletlerde silikonun yerine geçebilecek, pillerin etkinliğini arttırabilecek, dokunmatik ekranların devamlılığını ve iletkenliğini sağlayabilecek, bükülebilir ekranlar yapılabilecek ve ucuz termal elektrik enerjisinin önünü açabilecek bu eşsiz malzemenin potansiyel uygulama alanları oldukça geniş. Grafen vücut içerisinde bulunan iyonik sıvılarda yapısı bozulmadan kalabildiğinden dolayı biyolojik uygulamalar için de umut vaat eden bir malzeme. Biyonik kulaklar, biyonik gözler grafen teknolojilerinin geliştirilmesi ile mümkün olabilecek. Bilim insanları halen bu eşsiz malzemenin fiziğini anlamaya çalışıyor, ancak bunu anlamak tahmin edildiğinden çok daha fazla zaman gerektirebilir. Bu malzemenin uygulamada ne kadar başarılı olacağını ya da en sık kullanıldığı alanın ne olacağını bizlere zaman gösterecek... Öte yandan grafen üzerinde, vadettiği olanakları ortaya çıkarmak için büyük hacimli araştırmalar yapılıyor. Örneğin; Avrupa Komisyonu Grafen Projesi 2013 yılında başladı ve projede Türkiye'den Sabancı Üniversitesi araştırmacıları yer alıyor. Proje yürütücülüğünü Doç. Dr. Selmiye Alkan Gürsel'in yaptığı ve Dr. Burcu Saner Okan'ın yer aldığı ekip, TÜBİTAK desteği ile grafenin enerji uygulamaları, özellikle de grafenin yakıt pillerindeki kullanımları konusunda yapacağı araştırma çalışmaları ile grafen hakkında yeni bulguların elde edilmesine katkı sağlayacak. Grafen, Prof. Andre Geim ve Prof. Kostya Novoselov'a, 2010 Nobel Fizik Ödülü'nü kazandırdı. Benzersiz ve üstün özelliklere sahip olan grafen, inceliği, elektriği bakırdan daha iyi iletmesi ve çelikten 300 kat daha güçlü yapısı ile dikkat çekiyor. Elektronik kağıt ve bükülebilir kişisel iletişim cihazları gibi hızlı, esnek ve sağlam tüketici elektroniği ürünleri ve enerji verimliliği yüksek uçaklarda kullanılabilecek. Grafenin uzun vadede yeni bilgisayar paradigmalarını ve yapay retina gibi çığır açan tıbbi uygulamaları doğurması da bekleniyor.


Bilim insanları kırk ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın etrafında dönen bir ötegezegenin atmosferini inceledi. Bu süper dünyanın üzerindeki sıcaklık yüksek fırındakinden bile sıcak. Fakat araştırmacıların buldukları bununla da sınırlı değil. Astronomlar Spitzer teleskopuyla bu süper dünyanın sıcaklık haritasını çıkardılar. Janssen isimli gezegende şaşırtıcı bir şekilde gündüz ve gece büyük sıcaklık farklılıkları yaşanıyor. Cambridge Üniversitesi'nden Brice-Olivier Demory ve ekibi Janssen'ın gündüz tarafında 2400 santigrat derece, gece tarafında ise 1100 santigrat derece sıcaklık ölçmüş. Janssen, yengeç takımyıldızındaki Copernicus A yıldızının beş gezegeninden biri. Bizim gezegen sistemimizin dışındakileri arasındaki en büyük sistem olan Copernicus A, 40 ışık yılı mesafesiyle de komşumuz sayılır. Dünyamızdan sekiz misli kütleye sahip olan Janssen ise süper dünya olarak sınıflandırıldı. Çapı dünyamızın iki misli olan Janssen'ın da kaya gezegeni olduğu tahmin ediliyor. Fakat merkezi yıldızını 65 misli daha yakından çevreliyor ve bir dolaşım on sekiz saat kadar sürüyor. Janssen'ın hep aynı yüzü yıldızına dönük olduğu için de gezegenin üzeri çok sıcak oluyor diyor astronomlar. Sürekli yıldızına dönük gündüz tarafındaki sıcaklığın 1300 derece daha sıcak olması, gezegendeki sıcaklık dağılımın beklenildiği gibi işlemediğini göstermekte. Gündüz yüzünde ayrıca 2800 dereceye kadar ısınan bir kızgın nokta da tespit edilmiş. Bu da atmosferdeki kızgın sıcaklık fırtınalarına ya da gezegenin üzerindeki magma akıntılarına işaret ediyor olabilir.


Temmuz ayı sonlarında Koreli araştırmacılar, oda sıcaklığında ve ortam basıncında çalışan LK-99 adlı ilk süper iletkeni keşfettiklerini iddia ettiler. Şimdiye kadar, bu muhteşem bulguyu yeniden üretmeye yönelik tüm çabalar yetersiz kaldı. Süper iletkenlik - elektriği herhangi bir direnç göstermeden taşıma yeteneği - şimdiye kadar yalnızca ultra düşük sıcaklıklara soğutulmuş malzemelerde veya aşırı basınçlarda tanımlanmıştır. İki replikasyon deneyi, yani aynı malzemelerle deneyi doğrulama girişimi herhangi bir süper iletkenlik belirtisi vermedi, deneylerin üçte biri sıfıra yakın elektrik direnci buldu, ancak yalnızca oda sıcaklığının çok altında. Teorik çalışmalar, LK-99'un ilginç özelliklere sahip olabileceğini öne sürüyor, ancak hiçbiri ortam koşullarında bir süper iletken olduğuna dair kanıt bulamadı. Oda sıcaklığında bir süper iletkenlik keşfedilirse, enerji ve pek çok alanda devrim yaratacak bir gelişme olacak.