Doğal bir madde olan spermidin, buğday rüşeymi, fındık, mantar ve diğer birçok yiyecekte bulunur ve uzun bir süredir sağlığa yararlı tarafları araştırılmaktadır. Birkaç yıl önce gerçekleştirilen hayvan deneyleriyle, spermidinin zengini yiyeceklerin ipliksi kurtların ve sineklerin yaşamını uzatabildiği ve beyin yetisini olumlu yönde etkilediği görülmüştü. 2017 yılında gerçekleştirilen ilk pilot araştırma da insanın bellek yetisi için de olumlu etkilerle ilk kanıtları ortaya koymuştu. Graz Üniversitesi'nden Sabrina Schroeder ve ekibi ise spermidinin yaşlılıktaki bellek kaybına karşı iyi gelip, gelmediğini araştırdı. İlk deneyde yaşlı farelerin yemine altı ay kadar spermidin katıldı. Deneyden önce farelerin öğrenme durumları ve bellekleri çok sayıda standart testle kontrol edildi. Oral yoldan verilen spermidinin farelerin beynine ulaştığı ve bu farelerin yaşlandıktan sonra kontrol grubundakilere kıyasla bellek testlerinde daha başarılı oldukları görüldü. Anlaşıldığı üzere bu doğal madde hayvanlarda görülen tipik zihinsel bozulmayı etkisiz hale getiriyor. Aynı etkinin insanda da ortaya çıkıp çıkmayacağını görmek isteyen araştırmacılar 800 yaşlı katılımcıyla uzun vadeli bir araştırma gerçekleştirdiler. Katılımcılar 1995- 2000 yılları arasında tıbbi ve fizyolojik açıdan takip edildiği gibi, bilişsel yetileri de kontrol edildi. Ayrıca katılımcıların yiyeceklerle ne miktarda spermidin aldıkları da kaydedildi. Daha fazla spermidin alan katılımcılarda beş yıl sonra daha az bilişsel körelme olduğu saptandı. Bu bağlantı hem kadınlarda hem de erkeklerde geçerli ve çeşitli yaş gruplarında ve kategorilerde de tutarlı kaldı. Spermidinin zihinsel yetiler üzerindeki olumlu etkisi ayrıca alınan doza bağlı daha da belirginleşiyor. Peki ama spermidin beyne nasıl etki yapıyor? Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen araştırmacılar, fareler ve sineklerle gerçekleştirdikleri ayrıntılı analizler sonucunda, daha fazla spermidin sayesinde hipokampüsteki mitokondri işlevinin arttığını görmüşler. Bilim insanları uzun bir süredir, hücrelerin enerji santrallerinin ilerleyen yaşla birlikte daha az çalıştığını ve bu yüzden özellikle de beyin hücrelerine yeterli enerji gitmediğini biliyorlardı. Son verilere göre spermidin, belli başlı mitokondri proteinlerinin üretimini tetikleyen biyokimyasal bir reaksiyon zincirini harekete geçiriyor; bu da hücrelerin enerji santrali olan mitokondrileri güçlendiriyor ve spermidinle niçin daha iyi çalıştıklarını açıklıyor. Analizler öte yandan spermidinin, hücrelerin temizlik sistemi olan otofajiyi de olumlu etkilediğini gösterdi.


Cunha ve ekibi şimdi böyle bir fenomenin bulunduğunu ve bunun temelinde hangi mekanizmanın yattığını da öğrendiler. Çalışmanın çıkış noktası rastlantısal bir keşifti. Araştırmacılar deneyler yaparken, siyah tüylü farelerin birden bire açık renk tüylere kavuştuklarını gördüler. Bu kemirgenlere deneylerde yapay olarak ağrı verilmiş ve aniden strese girmişlerdi. Bunun üzerine ağrıya bağlı stresin gerçekten de renk kaybıyla ilgili olup olmadığını öğrenmek isteyen uzmanlar, sempatik sinir sistemi üzerinden sinyal iletimini engellediler. Vejetatif sinir sisteminin bu bölümü her şeyden önce üzüntü ve tehlike gibi reaksiyonlardan sorumludur. Mücadele veya kaçma reaksiyonunu kontrol ederek örneğin kalbimizin daha hızlı atmasına neden olan stres hormonlarının salgılanmasını sağlar. Sonuçlara göre bu etki ilaçlarla veya sempatik sinir liflerinin engellenmesi halinde, farelerin tüyleri stresli durumların ardından gerçekten de kırlaşıyor. Bu ve diğer deneyler, sempatik sinir sisteminin gerçekten de pigment kaybında etkisi olduğu ve ağrının bu durumda kuvvetli bir stres faktörü gibi etkilediğini kanıtlıyor. Peki ama saçlar bu sistem üzerinden verilen sinyallerle tam olarak nasıl kırlaşıyor? Araştırmacılar bu sorunun yanıtını da buldular: Akut stres, saç foliküllerinin melanositleri üzerinde etkili. Pigment üreten bu hücreler genç yaşlarda tıpkı kök hücreler gibi henüz farklılaşmamış oluyorlar. Fakat ilerleyen yaşla birlikte olgunlaşıyorlar. Bu süreç tamamlandığında ise melanin üretmeyi bırakıyor ve köreliyorlar. Bedensel veya psişik stresin ardından saç foleküllerinin uçlarındaki sempatik sinir lifleri, fazladan noradrenalin salgılıyorlar. Melanosit kök hücreleri bu uyarı maddesine ait bir reseptör taşıyorlar yine ve bu etkinleştirildiğinde hücreler yeniden farklılaşmaya başlıyorlar. Sempatik sinir sisteminin aşırı bir şekilde etkinleşmesiyle birlikte saçlarda pigment üreten hücrelerdeki doğal yaşlanma süreci de hızlanıyor. Bunlar yok olduklarında ise artık pigment üretilmiyor, hücrelere gelen zarar kalıcı oluyor. Ancak bir iyi haber de var: Bu stres etkisi bir olasılıkla önlenebiliyor. Önleyici bir madde arayan Cunha ve ekibi, hücrelerdeki gen ekspresyonunu strese bağlı olarak nasıl değiştiğini incelediler. Özellikle de CDK isimli bir proteinine ait bir yapı talimatını içeren bir DNA parçası dikkat çekiçi geldi. Söz konusu hücre döngüsünün ayarlanmasında önemli bir rol oynuyor. Araştırmacılar CDK genindeki etkinliğin strese bağlı olarak arttığını fark ettiler. Ve bu protein bloke edildiğinde melanosit kök hücreleri zamanından önce farklılaşmamış ve kemirgenlerin tüyleri siyah kalmış. İnsana ait melanositlerle gerçekleştirilen deneyler, insanda da benzer bir mekanizmanın işlediğini gösteriyor. Yeni bilgiler ışığında belki de saçların kırlaşmasını önleyecek ilaçlar geliştirilebilecek ama bu biraz zaman alabilir diyen araştırmacılar, stresin sadece saçlara değil organizmadaki diğer sistemlere de zarar verebileceğini söylüyorlar. Araştırmacılar şu sıralar sempatik etkinliğin kök hücrelerin diğer alt popülasyonları üzerindeki etkisini araştırmaya başladılar.


Birçok insanın gündelik yaşamında stres rutin haline gelmiş durumda. Stres uzun vadede kötü sonuçlar doğurabilmektedir ne yazık ki. Mesela stres unutkanlığı da beraberinde getirir, otokontrolümüzü olumsuz etkiler ve zamanla gerçekten hasta eder. Stres öte yandan şişmanlamayı tetikler ve bağışıklık sistemimizi de etkiler. Hatta kaygı bozukluklarına, depresyona veya posttravmatik stres bozukluklarına da yol açabilir. Bunun sebebi ise stresin beyindeki iltihap reaksiyonlarını güçlendirmesidir ki bu reaksiyonlar bedeni bu tür hastalıklara karşı daha duyarlı hale getirirler. Araştırmalar bu tür iltihap reaksiyonlarının insanlarda örneğin depresyon benzeri semptomları ortaya çıkardıklarını göstermiştir diyor Colorado Üniversitesi'nden Matthew Frank. Beyni bu tür zararlı tepkilerden koruyacak bir aşının etkili olup olmayacağını araştıran Frank, aşının gerçekten de işe yarayacağını bulmuş. Daha önceki araştırmalarda, öldürülmüş Mycobacterium vaccae bakterilerinin farelere aşılanması sonucunda, saldırgan erkek fareler gören kemirgenlerin daha az stres yaşadıkları görülmüştü. Frank ve ekibi, şimdi sıçanlara düzenli olarak bu bakteriyi aşılamış. Son dozdan sekiz gün sonra kemirgenlerin hipokampüslerindeki anti iltihap proteini olan İnterleukin 4'ün önemli ölçüde arttığı görülmüş. Beynin bu bölgesi her şeyden önce korku ve iç huzursuzluk gibi duygularda önemli bir rol oynuyor. Bu sıçanlar stres yaratan bir ortama bırakıldıklarında bedenlerinde daha az stres uyarı maddesi HMGB1 salgılandığı gibi daha fazla CD200R1 reseptörü üretilmiş. Bu reseptör beynin bağışıklık hücreleri olan glia hücrelerinin iltihaplanmasının önlenmesinde anahtar rol oynuyor. Sonuç olarak sıçanlar daha az stres yaşamışlar. Aynı sonucun insanlarda da görülmesi halinde söz konusu aşının, birçok nöroinflamatuvar hastalıklarının iyileştirilmesinde çok umut verici olacağını söyleyen araştırmacılar, aşının örneğin asker veya acil tıp çalışanları gibi kişilerde posttravmatik stres bozukluğunun önlenmesinde kullanılabileceğini düşünüyorlar. Ayrıca diğer bakterilerin de etkili olabileceğini tahmin eden araştırmacılar, şu sıralar Lactobacillus reuteri içeren probiyotiklerle testler yapıyorlar.


Vücudumuz için gerekli olan besin maddeleri yalnızca katı yiyecekler şeklinde değildir; su, en önemli ve maalesef en çok unutulan besindir. Bir insan yemek yemeden bir süre yaşayabilse de su içmeden yalnızca birkaç gün dayanabilir. Yağsız vücut kitlesinin %70-75'i suyken yağda ise %10-40 arası su bulunur. Kas kitlesi daha fazla olan erkeklerin ve atletlerin vücutlarında bulunan su miktarı, atletik yapıda olmayan kadınlara, aşırı kilolulara ya da yaşlı insanlara oranla daha fazladır. Önemli biyokimyasal tepkimeler için çözücü maddedir, besinleri taşır ve atıkları ortadan kaldırır. Vücudunuzda kan dolaşımının sağlanması için önemlidir. Vücut sıcaklığını korur. Siz egzersiz yaparken metabolizmanız ve iç vücut sıcaklığınız artar. Su, ciddi bir hasar oluşmaması için iç organlarınızın aşırı ısınmasını engeller; böylece ısı çarpmasını hatta can kaybını önler. Isı kan dolaşımı aracılığı ile cilde taşınır, terlemenize sebep olur. Ter buharlaşırken serinlemenizi ve güvenli bir vücut sıcaklığına dönmenize yol açarak, vücudun normal işleyişini sağlar. Günlük su tüketimi, vücuttaki toplam su seviyesini korumak için yitirilen su miktarını dengelemelidir. Vücudun su kaybetmesi sağlığınızı olumsuz yönde etki eder. Susadığınızı hissetmeye başladığınızda muhtemelen vücudunuzda bulunan suyun %1'ini kaybetmişsinizdir. Bu oran % 2'ye çıktığında ise bitkinlik kaçınılmazdır ve kalp-damar hasarları oluşabilir. Bireysel sıvı ihtiyacınız terleme miktarına, çevresel sıcaklığa, kıyafetlerinize, neme ve diğer unsurlara göre değişir. Bol su içmek için susamayı beklemeyin. İdrarınızı kontrol ederek su kaybınıza dikkat edin. İdrarınızın soluk sarı olması gerekir. Koyu sarı, kokulu ya da yoğun idrar susuzluğa işaret eder. Kısa süreli (60 dakikadan az), düşük ya da orta şiddette aktivitelerden önce aktivite sırasında veya sonrasında su için. Aşırı sıcakta ya da bir saatten fazla yaptığınız her egzersizden sonra suyun yanı sıra içerisinde elektrolitler ve %6-8 arasında karbonhidrat bulunan sporcu içecekleri tercih edin. Böylece hiponatremi denilen düşük kan sodyumu durumu engellenebilir. Hiponatremi kanı seyreltir ve ciddi hasarlara, hatta ölüme sebep olabilir. Vücudunuzda yeterli miktarda su bulunduğuna inandığınız zaman egzersize başlayabilirsiniz. Egzersizden önceki gün bol sıvı tüketin. Aynı zamanda egzersizden bir saat önce, egzersiz sırasında ve sonrasında da sıvı tüketin. Uzun bir egzersizden önceki gün ya da egzersiz gününde alkol almayın. Ayrıca içki sersemi bir şekilde egzersiz yapmaktan kaçının. Çay, kahve, meyve suları, süt, çorba gibi bütün sıvıları tüketin. Her ne kadar National Research Council's Food and Nutrition Board tarafından yayınlanan son raporda idrar söktürücü özellikleri olduğu belirtilmişse de çay ve kahvede bulunan kafein miktarı, bu içeceklerin sıvı etkisini herhangi bir şekilde azaltmaz. İçlerinde çeşitli oranlarda su ve potasyum bulunduğundan sağlıklı olmak için günde en az beş kase meyve ve sebze yiyin. Egzersiz sırasında yüksek sodyum kaybı yaşayan kişilerin egzersizden önce tuzlu yemekler yemesi ya da egzersiz sırasında tükettikleri sporcu içeceklerine uygun oranda tuz katmaları öneriliyor. Portakal suyunda yüksek oranda potasyum bulunur. Sporcu içecekleri gibi %6 oranında karbonhidrat olması için su ile 50/50 seyreltilmiş meyve suları, %100 meyve sularına oranla midenizden daha hızlı bir şekilde geçer, bu da elektrolitlerin ve suyun kalbinize ve organlarınıza daha hızlı ulaşmasını sağlar. Yorucu bir egzersizden sonra kaslarınızın yapılanması için proteine, kaslarınızın enerji alması için karbonhidrata, terleyerek kaybettiklerinizin yerine geçmesi için elektrolitlere ve vücudunuzun su ihtiyacını karşılaması için sıvıya ihtiyacınız var. Düşük yağlı çikolatalı süt bütün bu ihtiyaçları karşılamada birebirdir. Sıvı ve sodyum kaybınızı tuz ve potasyum içeren çorba ya da sebze suları gibi besinlerle de giderebilirsiniz. Uzun yürüyüşler için yüksek oranda potasyum, sodyum, protein, karbonhidrat ve kalori içeren kuru meyve ve kuruyemiş karışımlarını tercih edebilirsiniz. Bol bol su içmeyi de ihmal etmeyin. Bireysel sıvı ihtiyacınızı belirlemek için: Ağır egzersizlerden önce ve sonra kendinizi tartın. Eğer kilo kaybı görürseniz çok fazla sıvı kaybetmişsiniz demektir. Kaybettiğiniz her yarım kilo için üç bardak su için. Bu oran, gelecekte egzersizlerinizden önce ya da egzersiz sırasında tüketmeniz gereken su ya da sporcu içeceği miktarı olacaktır.


Su, yaşamın devamlılığı için en önemli kaynak ve metabolizmamızın en fazla ihtiyaç duyduğu madde. Vücudumuzun %60-70'ini oluşturan su, hayatın temel taşı olarak karşımıza çıkıyor. Vücudun su oranını korumak ve tüm sistemlerinin uygun şekilde çalışmasını sağlamak için yeterli miktarda su tüketmek çok önemli. 22 Mart Dünya Su Günü dolayısıyla Memorial Ankara Hastanesi'nden Dyt. Emine Yüzbaşıoğlu, suyun hayatımızdaki önemine dikkati çekti ve su içmek için 9 çok önemli nedeni sıraladı. - Bütün besinlerin, vitamin ve minerallerin temel çözücüsüdür. Vücutta besinleri küçük parçalara ayırır, sindirimlerinde ve atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına yardımcı olur. - Kanı sulandırır ve dolaşım sırasında pıhtılaşmasını önler. - Cildi yumuşatır ve yaşlılık belirtilerinin azalmasına yardımcı olur. - Kabızlık ve böbrek taşı oluşumunu önler. - Stres, gerginlik ve depresyonun hafiflemesine yardımcı olur. - Metabolizmayı hızlandırarak kilo vermeyi sağlar. - Hücre ve dokuların yapılarının korunmasında görev alır. - Vücut ısısının düzenlenmesine yardımcı olur. - Vücut direnci ve bağışıklığının güçlenmesini sağlar. Vücutta ateş, ishal, kabızlık gibi bir rahatsızlık olmadığı takdirde sağlıklı bir kişinin günlük içmesi gereken su miktarı 1,5-2 litredir. Fiziksel aktivite, hava sıcaklığı günlük alınması gereken su miktarını artıran sebeplerdir. Yapılan çalışmalarda, vücudun ihtiyacından fazla su tüketiminin sağlık açısından herhangi bir faydası olmadığı gözlenmiştir. Çok fazla su tüketmek su zehirlenmesine de yol açabileceği için ölçüyü kaçırmamak önemlidir. Su dışında kahve, çay, asitli içeceklerle alınan sıvı suyun yerini almamaktadır. Aksine bu tür içeceklerin fazla tüketilmesi susama hissini baskılayarak, suya olan ihtiyacı azaltmaktadır. Susama hissinin olmaması vücudun günlük su ihtiyacının karşılandığı anlamına gelmez. Kişinin gün içinde uygun miktarda su içip içmediği İdrar rengine bakılarak anlaşılabilir. İdrar rengi koyu sarı ise su tüketimi yetersiz, açık sarı veya berrak ise su tüketimi yeterlidir. Yetersiz su tüketimi beraberinde yorgunluk, halsizlik, tansiyon düşüklüğü, ciltte kuruluk gibi sağlık sorunlarını beraberinde getirir. Vücutta su deposu olmadığı unutulmamalıdır, bu nedenle günlük su tüketimine çok özen gösterilmelidir. Su içmeyi sevmiyorum, tadından hoşlanmıyorum ya da gün içinde aklıma gelmiyor diyen pek çok kişi vardır. Bu konuda birkaç pratik öneri kısa sürede su içme alışkanlığının kazanılmasına yardımcı olacaktır. - Kişi su içmek için susamayı beklememelidir. - Su içmeyi telefon alarmı, bilgisayar ekranındaki hatırlatıcı ya da küçük notlar yoluyla birey kendine hatırlatabilir. - Çalışma masasında ya da evdeyken sürekli görülebilecek bir yerde renkli ve şık bir sürahi, bardak veya şişe bulundurulabilir. - Suyun içine elma, tarçın, nane yaprağı, zencefil, çilek, üzüm gibi meyveler eklenerek lezzeti artırılabilir.


Bedenimizin gerçekte ne kadar suya ihtiyacı var? İlk kez bir denklem bir kişinin günde ne kadar suya ihtiyacı olduğunu ve bu ihtiyacın hangi faktörlerden ne ölçüde etkilendiğini ortaya koydu. Su bizim için yaşamsal bir önem taşır, su olmadan ne metabolizma süreçleri ne de hücreler doğru dürüst çalışır. Bedenimizdeki sıvı miktarı çok fazla azaldığında bazı özel ölçüm sensorları alarm verir. Beynimiz çok net bir sinyal gönderir: Susarız. Bedenimiz idrar, ter ve diğer süreçlerle sürekli su kaybettiğinden yeme ve içmeyle takviye yapmamız gerekiyor. Peki bedenimizin bir günde ne kadar suya ihtiyacı var? Öneriler günde 1,5 ila üç litre arasında değişse de genelde kaba tahminler ve genellemelere dayanıyor. Japon bilim insanı Yosuke Yamada yönetiminde çalışan uluslararası bir ekip. şimdi insan bedeninin bir günde ne kadar suya ihtiyacı olduğunu ilk kez ayrıntılı bir şekilde araştırdı. Araştırmaya yirmi altı ülkeden 5600'ün üzerinde insan katıldı. Deneyler sırasında her katılımcı normal hidrojen atomlarının ağır hidrojen izotop döteryumla değiştirildiği 100 mililitre su içti. Bu izotop işaretleme işlemiyle, bedendeki işaretli suyun nasıl yayıldığı ve seyreldiği takip edilebiliyor. Bu da insan bedenindeki su ihtiyacının ne kadar olduğunu gösteriyor. Kişisel su ihtiyacı ise izotop değerinin zaman içinde değişimiyle ortaya çıkıyor. Analizlere göre erkeklerin aynı koşullarda yaşayan aynı yaştaki kadınlara göre yarım litre fazla suya ihtiyaçları var. Örneğin Orta Avrupa'da yaşayan yirmi yaşında, yetmiş kilo ağırlığında bir erkeğin günlük su ihtiyacı 3,2 litreyken aynı yaştaki kadının su ihtiyacı 2,7 litre civarında. Cinsiyetler ve yaş grupları arasında farklılıklar, her şeyden önce bedendeki yağ yüzdesindeki farklılıkları yansıtır, nitekim yağ dokusu, kaslardan ve diğer organlardan daha az su içerir. Bu da su ihtiyacının yirmi ila otuz yaş arasındaki yetişkin erkeklerde en yüksek seviyede olmasının ve yaş ilerledikçe azalmasının nedenlerinden biridir. Günlük su ihtiyacı kadınlarda elli yaşına kadar büyük ölçüde aynı kalırken, yalnızca hamilelik döneminde yüzde 0,7 litre kadar artıyor. Diğer bazı kişisel bedensel faktörler de hesaplanabiliyor: Antrenmanlı bir sporcunun günlük su ihtiyacı spor yapmayan bir kişiye göre bir litre fazladır. İkisi de aynı günde hareket etmeseler de bu değişmiyor. Bedensel hareket öte yandan su ihtiyacımızı akut olarak artırıyor. Yüzde elli daha fazla enerji harcadığımızda örneğin, aşağı yukarı bir litre daha fazla su içmemiz gerekiyor. Ayrıca beden ağırlığı ve beden boyu da rol oynuyor: Elli kilo daha ağır olan kişilerde su ihtiyacı 0,7 litre artıyor. Su ihtiyacımız yaşam boyu değişiyor. Yenidoğanlar en fazla suya ihtiyaç duyanlar. Hızlı metabolizmaları yüzünden her gün beden sıvılarının yüzde 28'ini su içerek takviye etmek zorundalar. Birkaç ay sonra günlük su ihtiyacı azalıyor ve genç yetişkinlerde bu oran yüzde 9'a düşüyor. Yaşlılıkta ise su ihtiyacı biraz daha düşüyor, seksen yaşındaki bir kişinin günlük su ihtiyacı otuz yaşındaki kişiden yaklaşık olarak yüzde 0,7 daha az. Su ihtiyacımız üzerinde iklim ve coğrafi konum da etkili elbette. Sıcak iklimlerde su ihtiyacı daha fazladır. Şaşırtıcı bir şekilde refah durumu da su ihtiyacı üzerinde etkili. Şöyle sıcak iklimlerde klimalı ortamlarda yaşayan insanlar daha az terledikleri için daha az suya ihtiyaç duyarlar. Özetleyecek olursak sonuçlar su ihtiyacının çok sayıda bedensel ve çevresel faktörler tarafından etkilendiğini ve kişiden kişiye değiştiğini gösteriyor.


Aslı 35 yaşında genç bir akademisyendir. Arkadaşlarının ısrarları sonucu yeni trendden daha fazla kaçamaz ve dikkatini artırmak için bir beyin implantı taktırır. İmplant gerçekten iyi iş çıkarmaktadır, bilişsel kapasitesi artmış ve çalışma verimi implant öncesinin üç katına çıkmıştır. Akademik kariyeri harika gitmektedir. Neyse ki kimse ölmez, ancak çok sayıda insan yaralanmıştır. Aslı bilinci kapalı halde Hacettepe Hastanesi'ne kaldırılır. Aslı'nın birkaç ay önce taktırdığı mucize beyin implantı ile bu yaşanan kötü olay arasında nasıl bir bağlantı var? Önce beyin implantları dünyasındaki yeni gelişmelerden bahsedelim ve bu senaryonun çok uzağında olmadığımızı anlatmaya çalışalım. İmplantlar halihazırda hayatımızın ve vücudumuzun hemen her yerindeler. Diş implantları onlarca yıldır kullanılıyor, giderek artan sayıda insan diz ya da kalça protezleri gibi ortopedik eklem implantları taktırıyor. Hatta saç ekimi bile aslında bir çeşit kıl folikülü implantı. Tüm bunlar olurken sinirbilimciler durur mu? Beyin implantı konusu onlarca yıldır nörolojinin ve sinirbilimin önemli gündemlerinden biri. Bu konuda yapılan çalışmalarda önemli başarılar elde edildi bile. Eminim pek çoğunuz doğuştan sağır bir bebeğin yeni takılan bir cihaz sayesinde duymaya başladığı anı gösteren o muhteşem videoyu izlemişsinizdir. O videoda bebeğin duymasını sağlayan alet bir beyin implantı, tam adıyla kohlear implant. Kulağın derinliklerinde duyma algısı için olmazsa olmaz sinirsel bir yapı olan "kohlea" bazı durumlarda henüz doğumda işlev kaybıyla geliyor ve bu durum yeni doğanlarda sağırlığa yol açıyor, duyamayan bir çocuk gelişiminin devamında dil yeteneği geliştiremiyor. Bu durum çocuğun sağır ve dilsiz olmasına neden oluyor. Neyse ki bu durum çok yakında büyük oranda tarih olacak. Kohlea implantı ilk geliştirilen beyin implantlarından. Ancak günümüzde sinirbilimciler bundan fazlasını da yapabiliyorlar. Örneğin ileri Parkinson hastalarında titremeyi engellemek için bir beyin cerrahisi operasyonuyla beynin derinliklerine beyni uyaran bir cihaz takılarak Parkinson titremesi tedavi edilebiliyor. Daha şimdiden tüm dünyada 100 binden fazla insanın sahip olduğu ve derin beyin uyarımı denilen bir mekanizmayla çalışan bu beyin implantı giderek geliştiriliyor ve önümüzdeki yıllarda ilaçlarla tedavi edilemeyen ağır Parkinson hastalığını tamamen ortadan kaldırması olası. Gelelim işin karanlık kısmına. Herkes yeni teknolojileri kullanmak istiyor, ancak kimse bu teknolojilerin getirdiği dezavantajlardan muzdarip olmak istemiyor. Ancak her yeni teknoloji beraberinde bazı sorunlar getiriyor. Yazının başında anlattığımız akademisyen Aslı'nın beyin implantlarıyla yaşadığı varsayımsal soruna gelmeden önce gerçek hayattan sorunlarla başlayalım. Sinirbilim alanındaki saygın dergilerden The Journal of Neuroscience'ta yayınlanan bir makale 22 yasında bir epilepsi hastasının beyin implantıyla yaşadığı ilginç bir deneyimi bizlere aktardı. Genç hasta epilepsi hastalığının beyindeki kaynağının bulunması için, yani tanı amacıyla bir beyin implantı operasyonuna girer. Operasyon başarılı olur, hasta epilepsi odağının teşhis edilmesi için implant aracılığıyla düzenli olarak beyin uyarımı almaya başlar. Ancak beklenmeyen bir şey yaşanır: Şimdiye kadar hiç halüsinasyon deneyimi olmayan hasta beyin uyarımı sonrasında halüsinasyonlar görmeye başlar. Gerçeklik algısı değişmiştir, olmayan şeyler görmeye başlamıştır. Hatta bir defasında kendisini tedavi eden doktorların, yaşadığı şehirdeki Pizza restoranının şefleri gibi giyindiklerini söyler. Beyin birbirine bağlı binlerce modülden oluşan bir yapı, öyle görünüyor ki bu hastada beklenmedik bir şekilde beyin implantı beyinde gerçeklik algısını bozarak hastanın olmayan şeyler görmesine neden olmuş. Başka yüzlerce hastanın başına gelmeyen bir şey, talihsizlik sonucu onun başına gelmiş. Bir başka örnekte ise beyin implantlarının müzik algısıyla ilgili bir değişime sebep olduğunu görüyoruz. "Frontiers in Behavioral Neuroscience" dergisinde yayınlanan makaleye göre 60 yaşındaki Hollandalı hasta obsesif kompulsif bozukluğunun tedavisi için bir beyin implantı taktırır. Obsesif kompulsif bozukluk psikiyatrik bir hastalıktır ve kişinin saplantılı düşünceler geliştirmesine neden olur, hasta bu düşünceler nedeniyle günlük hayatına devam edemeyecek hale gelebilir, ilaçlarla tedavi edilemeyen ağır hastalarda beyin implantları devreye girer. Bu hastada da böyle bir beyin implantı takılır ve tedavi ilk bakışta gayet başarılıdır, hastanın saplantılı düşünceleri oldukça azalır, kendi tarifiyle "içinde yepyeni bir insan" keşfetmiştir. Ancak tedaviye başlandıktan 6 ay sonra ilginç bir şey olur: Hasta Johny Cash adındaki bir müzisyene hayran olur, bulduğu tüm Johny Cash CD'lerini almaya başlar, sürekli onun müziklerini dinler. İşin ilginci, hasta Johny Cash'i beyin implantından önce defalarca dinlemiştir ve şarkılarını pek de beğenmemiştir. Doktorlar bu ilginç durumu aydınlatmak için hastanın beyin implantını bir süreliğine kapatırlar ve durum daha da ilginçleşir: Hasta beyin implantının kapatıldığı durumda Johny Cash'in şarkılarından keyif almaz, bu şarkıcıyı dinleme isteği duymaz. Müzik zevki eskisi gibi birkaç Hollandalı müzisyen ve Rolling Stones'tan ibarettir. İmplant yeniden açılıp çalışmaya başladığında ise parti kaldığı yerden devam eder, Johny Cash hayranlığı geri gelmiştir. Beyin implantlarının gücünü ve etkilerini yadsımak imkansız. Bu teknoloji gelişecek ve beyin implantları sadece beyin hastalıklarında değil, sağlıklı insanlarda da beyinsel fonksiyonları geliştirmek için kullanılacak. Ancak bu yeni ve bir bilimkurgu eserinden fırlamış gibi görünen cihazlar yukarıdakilere benzer yeni sorunları da beraberinde getirecek. Bir ihtimal daha var: Yeni teknoloji beyin implantlarının çoğu kablosuz şekilde çalışıyorlar. Böyle bir durumda Aslı'nın beyin implantının kontrolü teröristler tarafından ele geçirilmiş ve bu yolla bir terör eylemi gerçekleştirilmiş olabilir. Benzeri düşmanca eylemlerin kalp implantlarına sahip insanlara yönelik olarak gerçekleştirildiğini biliyoruz ki bir beyin implantı bu anlamda çok daha kötü senaryolara sebep olabilecek potansiyele sahip. Beyin implantları yakın gelecekte tıpta ve günlük hayatta giderek önem kazanacaklar. Şimdi hayal gibi görünen bu sorular gelecekte nörohukuk ve nöroetik alanında güncel tartışmalara neden olacak. O zamana kadar tüm bu senaryoları birer düşünce deneyi olarak tasarlayıp geleceğe hazırlanabiliriz.


Bazı insanlar ortalamanın çok üzerinde bir belleğe sahiptirler. Örneğin karşılaşmalar sırasında binlerce hamleyi hatırlayabilen profesyonel satranç oyuncuları gibi. Bu konuyu araştıran Alman sinirbilimci Martin Dresler ilginç sonuçlara ulaştı. Araştırma çerçevesinde bir bellek alıştırmasına katılan yirmi üç kadın ve erkek ilk başlardı 72 sözcükten 26'sını akıldı tutabilirlerken, altı hafta sonra bu sayı 62'ye yükselmiş. Katılımcıların her gün yarım saat kadar uyguladıkları hafıza geliştirme tekniği yerleşim yöntemi olarak bilinmektedir. Bu teknikte her sözcük bir yer ismiyle ilişkilendirilir. Bu şekilde soyut diziden, bellekte bir yerden diğer bir yere gidilen bir gezi oluşur. Sportif bellek yarışmalarına katılanlar da kökeni antik dönemlere kadar uzanan bu yöntemden yararlanıyorlar. Dresler, katılımcılarla birlikte bazı dünya şampiyonlarını da davet etmiş laboratuarına. Bunun amacı beyin taramalarıyla beyin yapılarındaki farklılıkları bulmaktı. İki grup arasında anatomik açıdan bir farklılık göze çarpmamışsa da ayrıntılı incelemeler sonucunda bellek şampiyonlarının prefrontal korteksi ve diğer beyin bölgelerinde belli başlı bir motif saptanmış. Bu motif diğer katılımcılarda alıştırmalardan önce görülmemişse de altı haftalık çalışmadan sonra kendini göstermiş. Beyin yerleşim yöntemiyle çalıştırıldığında sinirsel ağda izler kalıyor ve bu izler ne kadar belirginse hatırlama yetisi de o denli iyi oluyor diyor araştırmacılar. Bu yazı HBT Dergi 52. sayıda yayınlanmıştır.


Protein, gün içerisinde daha az kalori tüketmenize yardımcı olabilecek, açlığı azaltıcı özelliklere sahiptir. Bunu, tokluk sinyali veren hormonları artırıp açlık sinyali veren hormonları azaltarak sağlar. Birçok farklı besinin içerisinde bol miktarda protein bulunduğundan, yeterince protein almanız çok zor değil. Her öğününüze bir protein kaynağı katarak aşırı açlık hissini engelleyebilirsiniz. Kırmızı et, kümes hayvanları eti, balık ve yumuta gibi hayvansal ürünlerde yüksek oranda protein bulunur. Aynı zamanda süt ve yoğurt gibi bazı süt ürünlerinde de bulunurken, baklagiller, kabuklu yemişler ve tam tahıllar gibi bitki bazlı gıdalar da protein deposudur. Yeterli uyku sağlığınız için son derece önemlidir. Uyku, beyninizin ve bağışıklık sisteminizin düzgün çalışabilmesi için gereklidir ve kalp hastalıkları ve kanser gibi birçok kronik hastalığa yakalanma riskinizin de daha az görülmesiyle bağlantılıdır. Ayrıca uyku, açlık sinyali veren ghrelin hormonunu da düzenlemeye yardımcı olduğundan, uykunuzu almanız iştah kontrolü için de gerekli bir unsurdur. Uykusuzluk ghrelin hormonu seviyesinin artmasına sebep olur, bu nedenle uykusuz kaldığınızda kendinizi çok daha aç hissedersiniz. Açlık seviyenizi kontrol altında tutabilmek için her gece en az 8 saat kesintisiz uyumanız öneriliyor. Rafine karbonhidratlar içerlerindeki lif, vitamin ve minerallerden arındırılmıştır. En popüler rafine karbonhidrat kaynağı beyaz undur. Gazlı meşrubat, şeker ve diğer unlu mamüller de rafine karbonhidrat olarak geçer. Rafine karbonhidratların içerisinde doyurucu lifler bulunmadığından vücudunuz bunları hızla sindirir. Uzun süreli bir tokluk hissi vermedikleri için de çok fazla karbonhidrat yediğinizde sıklıkla aç hissedebilirsiniz. Dahası, rafine karbonhidratlar kan şekerinizde ani çıkışlara sebep olabilir. Bu da hücrelerinize şeker taşımaktan sorumlu hormon olan insülinin seviyelerinde artışa sebep olur. Bir anda çok fazla insülin salgılandığında da kanınızdaki şeker seviyenizde ani bir düşüş yaşanır, buna da hipoglisemi adı verilir. Düşük kan şekeri seviyeleri de vücudunuza daha fazla besine ihtiyacı olduğunu söylediğinden sıklıkla açlık hissedersiniz. Yağ, tokluk hissinin oluşumunda önemli bir rol oynar. Bunun sebebi kısmen sindirim sisteminden geçiş süresinin yavaş olması, yani yağı sindirmenizin daha uzun sürmesi, bu nedenle de midenizde daha uzun süre kalmasıdır. Ayrıca yağ, tokluk hissini veren çeşitli hormonların da salgılanmasına yardımcı olabilir. Bu nedenle beslenme düzeniniz çok fazla yağ içermiyorsa sıklıkla açlık hissedebilirsiniz. Beslenme düzeninize katabileceğiniz yüksek yağ içerikli çeşitli besinler bulunur. Sağlıklı, yüksek yağlı gıdalar arasında avokado, zeytinyağı, yumurta ve tam yağlı yoğurt bulunur. Yeterince su içmek beyin ve kalp sağlığını korumaya ve yorulmadan uzun süre egzersiz yapmanıza yardımcı olur. Ayrıca cilt ve sindirim sistemi sağlığı için de önemlidir. Su midenizde doluluk hissi yarattığı için yemeklerden önce içildiğinde iştahınızı azaltabilir. Vücudunuzun su ihtiyacının yeterince karşılandığından emin olmak için aç hissettiğiniz zaman su için. Meyveler ve sebzeler gibi bol su içeren besinler tüketmek de su ihtiyacını karşılamaya yardımcı olur. Çok fazla yüksek lif içeren besin tüketmek açlığınızı kontrol altında tutmanıza yardımcı olabilir. Yüksek lifli besinler midenizin boşaltım hızını yavaşlatır ve düşük lifli besinlere göre çok daha uzun sürede sindirilir. Ayrıca yüksek lif alımı iştahı azaltan hormonların salgılanmasına ve tokluk etkisi yarattığı bilinen kısa zincirli yağlı asit üretimine de yardımcı olur. Yoğun bir yaşam temponuz varsa dikkatiniz dağınıkken yemek yiyor olabilirsiniz. Her ne kadar bu size zaman kazandırabilse de dikkat dağınıkken yemek yemek daha fazla açlık hissine, daha çok kalori alımına yol açabilir. Bunun en önemli sebebi, dikkatiniz dağınıkken ne kadar yediğinizi fark edememeniz ve vücudunuzun tokluk sinyallerine duyarsız kalmanızdır. Alkolün iştah açıcı etkileri bulunduğu biliniyor. Araştırmalar alkolün, özellikle yemekten önce ya da yemek esnasında tüketildiğinde leptin gibi iştahı azaltıcı hormonları engellediğini gösteriyor. Ayrıca alkol beynin muhakeme ve iradeyi kontrol eden bölümünü de zayıflattığından, çok fazla yemenize de sebep olabiliyor. Aşırı stresin iştahı artırdığı biliniyor. Bunun asıl sebebi, açlık hissi veren bir hormon olan kortizol seviyelerinin yükseltmesidir. Sık sık stres yaşadığınızda sürekli olarak kendinizi aç hissedebilirsiniz. Bazı ilaçların iştah artırıcı yan etkileri bulunabilir. En çok iştah artırıcı ilaçlar arasında antipsikotik ilaçlar, antidepresanlar, duygudurum dengeleyici ilaçlar, kortikosteroidler ve nörolojik nöbetleri engelleyici ilaçlar bulunur. Ayrıca bazı diyabet ilaçlarının da açlığınızı ve iştahınızı artırabildiği biliniyor. Bazı araştırmalar çok hızlı yemek yiyen insanların iştahının daha fazla olduğunu ve aşırı miktarda yemeğe eğilimli olduklarını gösteriyor. Bu kişilerde obezite ve aşırı kilo görülme oranı da çok daha fazla. Hızlı yeme esnasında yiyeceklerin yeterince çiğnenmemesi ve farkındalığın azalmış olması da açlık hissinin yok olmasını engelliyor. Yiyecekleri yavaş ve yeterince çiğneyerek yemek ise beyninize tokluk sinyalleri vermesi için yeterli zamanı sağlıyor. Sıklıkla açlık hissetmenin en klasik sebebi diyabettir. Hipertiroidizm olarak da bilinen, tiroidin çok fazla çalışması durumu da açlığın artmasıyla bağlantılı bir durumdur. Hipoglisemi de açlık seviyelerinizi artırabilir. Uzun süre yemek yemediğinizde kan şekeri seviyeniz düşebilir, ki bu durum da yüksek rafine karbonhidrat ve şeker içeren bir beslenme düzeni söz konusu olduğunda daha da artabilir.


Gözleri sürekli ovalamak veya kaşımak, gözümüzün ön kısmında yer alan saydam tabakanın yani korneanın incelmesine ve öne doğru bombeleşmesine yol açabilir. Keratokonus olarak tanımlanan bu hastalık, alerji nedeniyle sürekli gözlerini ovalayan çocuklarda ve gençlerde daha sık görülür. Bu hastalık göz numaralarında artışa ve görme azlığına neden olabilir. Keratokonus, korneanın öne doğru sivrileşmesi ve incelmesiyle birlikte kişinin görme düzeyini bozan önemli bir göz hastalığı. Hastalığının en önemli belirtisi düzensiz astigmatizmaya bağlı sürekli değişim gösteren bulanık görmedir. Özellikle ileri evrelerinde görme düzey ve kalitesi oldukça düşer. Çocukluğundan beri alerjisi olan, bu nedenle sürekli gözünü ovalayan ve bulanık görme şikayeti olan kişilerin acilen göz doktoruna gitmesi gerekir. Göz muayenesini düzenli yaptıran ve gözlük numarası her defasında değişen hastalarda da mutlaka keratokonustan şüphelenilmeli ve ileri tetkikler yapılmalıdır. Keratokonus hastalığının nedeni günümüzde tam olarak ortaya konabilmiş değil. Ancak araştırmalar ve deneyimler, ailesinde daha önceden keratokonus tanısı konmuş kişilerin en önemli risk grubunu oluşturduğunu gösteriyor. Diğer şüpheli bir neden ise, özellikle çocukluk döneminde gözün sıkça ovalandığı alerjik göz hastalıklarının varlığıdır. Tedavide iki ana nokta çok önemlidir. Bunlardan birincisi hastalığın ilerlemesinin durdurulması, ikincisi de hastalığın meydana getirdiği görme bozukluğunun giderilmesi. Hastalığın durdurulmasında en etkin ve güvenilir yöntem korneal çapraz bağlama tedavisidir. Bu tedavi ile zayıflamış kornea daha sağlam bir hale getirilir ve hastalık etkin bir şekilde durdurulabilir. Korneal çapraz bağlama tedavisi tek başına uygulanabilirken; bazı hastalarda intrastromal halka tedavisi ya da Excimer LASER uygulamalarıyla da kombine edilebilir. Hastalarda görme düzey ve kalitesini artırmak için gözlük, yumuşak kontak lensler, sert gaz geçirgen kontak lensler, yumuşak keratokonus kontak lensleri, hibrid lensler, skleral lensler denenebilir. Bunlara alternatif olarak, bazı hasta gruplarında, kornea içerisine yerleştirilen halka tedavisi ve doğal lensin önüne ya da iris önüne yerleştirilebilen kişiye özel lensler de fayda sağlayabilir.


Dünyanın Akdeniz Havzası başta gelmek üzere Ortadoğu, Hindistan ve Uzakdoğu Asya'ya kadar uzanan bölgelerinde sık görülen talasemi Akdeniz anemisi olarak da bilinir. İnsanlarda oksijen kanda, kana kırmızı rengini de veren hemoglobin vasıtası ile taşınır. Erişkinlerdeki ana hemoglobin iki alfa ve iki beta olmak üzere dört ayrı globin zincirinden oluşur ve Hb A olarak isimlendirilir. Talasemi bir veya daha fazla globin zincirinin azalması veya kaybolması ile karakterize genetik bir hastalıktır. Bu hastalıkta hemoglobin hatalı üretildiğinden bu hemoglobini içeren alyuvarlar yıkılmakta ve kansızlık oluşmaktadır. Bu kansızlık çok hafif laboratuvar değişikliklerinden tutun da anne karnında ölümlere kadar giden ağır formlarda olabilir. Talasemi, Akdeniz anemisi olarak da bilinir ve alfa ve beta Talasemi olmak üzere iki ana grupta incelenir. Dünyanın Akdeniz Havzası başta gelmek üzere Ortadoğu, Hindistan ve Uzakdoğu Asya'ya kadar uzanan bölgelerinde sık görülür. Talasemi binlerce yıllık insan evriminde insanı sıtmaya karşı koruduğundan, dünyada sıtmanın sık görüldüğü bölgelerde daha fazla görülür. Ülkemizde Trakya ve Akdeniz Bölgesi'nde daha sık gözlenir. Yorgunluk, solukluk, gözlerde sarılık, karında şişkinlik yakınmaları olabilir. Hastalarda dalak ve karaciğer büyüyebilir. Ağır formlarında devamlı kansızlığa bağlı yüz ve kafa kemiklerinde değişiklikler olabilir. Büyüme geriliği çocuklarda ağır formlarda görülebilir. Şeker hastalığı, guatr ve diğer hormonal bozukluklar demir birikimine bağlı görülebilir. Kalp yetersizliği, karaciğer hasarı ve buna bağlı ayaklarda, karında şişlikler görülebilir. Artmış alyuvar yıkımına bağlı sarılık artacağından safra kesesi taşları sık görülür. Tanı, kan sayımı, periferik yayma, hemoglobin elektroforezi ile konur. Kan sayımında mikrositer (MCV<80 fl) anemi, periferik yaymada talasemiye has hücresel değişiklikler görülürken, Hb A düzeyinde düşme ve diğer hemoglobin tiplerinde artış (Hb A2 ve Hb F ) ile hemoglobin elektroforezi tanı koydurucudur. Genetik testlerle de tanı konabilir fakat tetkike ulaşımdaki zorluk nedeniyle rutinde yaygın bir şekilde kullanılamamaktadır. Talasemi kan sayımı ve yakınmalarının benzerlikleriyle demir eksikliği anemisi ile çok karışabilmektedir. Ayırıcı tanıda demir eksikliği anemisi özellikle dışlanmalıdır. Talaseminin birden çok alt tipleri vardır fakat en önemli alt tipleri alfa ve beta zincirlerinin etkilendiği alfa ve beta talasemilerdir. Alfa talasemilerde elektroforez tanı koydurucu olamamaktadır ve tanı genetik ile veya klinik bulgular ile konur. Talasemi taşıyıcılığı, en sık görülen hasta grubudur ve bu hastalar hafif kansızlıkla hayatlarını devam ettirirler. Kan nakli ihtiyacı duymazlar. Klinik olarak önemi talasemi taşıyıcısı olan anne ve babadan doğan çocuklarda daha ağır formlarda talasemi görülme riskidir. Talasemi intermedya, yaşamın başlangıcında kan nakline ihtiyaç duymazlar fakat yaşamlarının belirli dönemlerinde kan nakli yapılması gerektirecek kadar kansızlığı olan gruptur. Talasemi majör, yaşamın ilk yılından itibaren kan nakline ihtiyacı olan talaseminin en ağır formudur. Talasemi tedavisinde hastaların yakınması yok ve kansızlık derin değil ise herhangi bir tedaviye ihtiyaç yoktur. Demir eksikliği olmayan hastalarda yanlışlıkla demir içeren ilaçların verilmemesi zaten demir birikiminin büyük sorunlar yarattığı bu hasta grubunda önem arz eder. Talaseminin istenmeyen etkileri kronik derin kansızlığa ve bu kansızlığın tedavsinde verilen kan nedeniyle vücutta biriken demir dolayısıyla oluşur. Kansızlığa bağlı kemik değişiklikleri, kalp yetersizliği, kan yapımının kemik iliği dışında da oluşması sorun yaratırken kan ile verilen demir organlarda birikerek karaciğer, kalp, hormon üreten bezlerde de fonksiyon bozukluğuna yol açabilir. Bu nedenle rutin kan nakli yapılan hastalarda verilen demirin vücuttan uzaklaştırılması hayati önem taşımaktadır. Bu amaçla demiri vücutta bağlayan ve atan ilaçlar geliştirilmiştir. Demir birikimini önlemek amacıyla hastaların rutin vücutta demir birikimlerinin takibi, kalp, hormon durumunun izlenmesi önem taşır. Safra kesesi taşı olan veya dalağı çok büyümüş ve çok sık kan nakli yapılmak zorunda kalınan hasta grubunda dalak ve safra kesesi ameliyatla çıkartılabilir. Tedaviye uygun, seçillmiş hasta grubunda, vericisinin de olması durumunda kemik iliği nakli hastalığı tamamen iyileştirebilecek bir çözümdür. Talasemi genetik bir hastalıktır ve anne babadan çocuğa aktarılır. Talasemi taşıyıcısı olmak evliliğe engel değildir. Eğer anne babadan her ikisi de talasemi taşıyıcısı ise çocuklar hasta, taşıyıcı veya normal olabilir. Bu çiftler, % 25 olasılıkla normal, % 50 olasılıkla kendileri gibi taşıyıcı ve %25 olasılıkla da talasemi majörlü çocuk sahibi olabilirler. Eğer ebeveynlerden birisi taşıyıcı diğeri sağlıklı ise doğacak çocukta %50 olasılıkla talasemi taşıyıcısı olacaktır. Ülkemizde yeni evlenecek çiftlere kan ve hemoglobin elektroforezi ile tarama yapılmaktadır. Riskli çiftlerin çocuklarında tanı amaçlı doğum öncesi plasentadan ve amniyotik sıvıdan örnek alarak genetik tanı testleri yapılabilir. Tarama testleri ve genetik danışmanlık hastalığın önlenmesinde önemli yer tutmaktadır. Bu yazı HBT'nin 70. sayısında yayınlanmıştır.


Yeni bir meta çözümleme, tam tahılların ağırlıkta olduğu bir beslenme düzeniyle erken ölüm riskinin azaltılabileceğini ortaya koyuyor. Araştırmacılar günde en az üç öğün tahıl yediklerini belirten kişilerin herhangi bir nedenden ötürü ölme olasılıklarının, günde bir öğünden az tahıl yediklerini belirten kişilere kıyasla, %20 daha düşük olduğunu gördüler. Daha önce yapılan ve en az 6 yıllık bir zaman dilimini içeren 14 araştırmayı kapsayan çalışmada, araştırmacılar ölüme yol açan belli nedenleri de gözden geçirdiler. Sonuçta, günde üç öğün tam tahıllarla beslenmenin, günde bir öğün ya da daha az tahıl yemeye kıyasla, kalp hastalıklarına bağlı ölüm olasılığını %25 ve kanserden ölme olasılığını da %14 oranında azaltıcı bir etki yarattığı görüldü. ABD Beslenme Kılavuzu'nda insanlara günde üç ya da daha çok kez tam tahıllarla beslenmeleri öneriliyor. Gelgelelim, Circulation dergisinin 13 Haziran sayısında yayımlanan araştırma bu ülkede yaşayanların günlük ortalama tahıl tüketiminin bir öğünden az olduğunu ortaya koyuyor. Toplamda 786 bini aşkın kişiyi içeren meta çözümleme kapsamında gözden geçirilen tüm araştırmalarda, 23 bini aşkın kişi kalp hastalıklarından ve 37 bini aşkın kişi kanserden olmak üzere, yaklaşık 98 bin ölüm olayına tanık olundu. Bu son çalışmaya önderlik eden Harvard Üniversitesi Halk Sağlığı Fakültesi'nden Dr. Qi Sun, yapılan çok sayıda bağımsız araştırmanın her birinde daha çok tahıl tüketen kişiler arasında ölüm çekincesinin daha düşük olduğu sonucuna tutarlı bir biçimde tanık olunduğunu belirtiyor. Meta çözümleme ayrıca günde 16 gram tahılla beslenmenin kişinin herhangi bir nedenden ölme çekincesinde %7, kalp hastalığından ölme çekincesinde %9 ve kanserden ölme çekincesinde de %5 oranında bir düşüş sağladığını da ortaya koydu. Araştırmacılar insanların tükettikleri tahıl türlerinin çalışmaya göre farklılıklar gösterdiğinin de altını çizdiler. Ne var ki, araştırma ABD'de tüketilen tahılların %70'inden çoğunun ekmek ve başta yulaf, pirinç ve arpadan oluşan tahıllardan kaynaklandığını ortaya koyuyor. Bu çalışma tam tahıllı ürünlerin insan sağlığını olumlu yönde etkilediğine işaret eden ilk çalışma olmadığı gibi, bu sonuca ulaşan ilk meta çözümleme de değil. Örneğin, daha önce yapılan iki meta çözümleme sonucunda da tam tahılların kanda daha düşük şeker düzeyleri, daha düşük kolesterol düzeyleri ve bedende daha düşük miktarlarda yağ ile ilintili olduğu görüldü. Araştırmacılar tam tahılların içeriğindeki birtakım bileşiklerin bu besinlerin insan sağlığı üzerindeki olumlu etkilerine bir katkıda bulunabileceğini düşünüyorlar. Söz gelimi, lifler kolesterol düzeyini düşürüp, kişide tokluk duygusu yaratabilir ve daha az kalori tüketmesine neden olabilirler. Magnezyum insülin duyarlılığının arttırılmasına ve kan basıncının düşürülmesine yardımcı olabilir. Başka mineraller ve antioksidanlar da oksidatif strese karşı koruyucu bir etki yaratabilirler. Bu yeni bulgular ışığında Sun, bireylerin daha sağlıklı olmalarını sağlamak ve bir olasılıkla ölüm oranlarını azaltmak amacıyla, sağlık uzmanlarının herkese tam tahılları daha çok tüketmelerini önermeleri gerektiğine dikkat çekiyor. Ayrıca, daha önceki araştırmalar işlenmiş karbonhidratların insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yarattığını ortaya koyduğundan, insanların beslenme düzenlerinde bu tür karbonhidratların yerine tam tahıllara ağırlık vermeleri gerektiğine de parmak basıyor.


Kanserin şifrelerini çözebilmek önce teknolojik modeller geliştirdi, kanser hücresini normal bir hücreden genetik yöntemler kullanarak üretti, icat ettiği sıvılarla kanser hücrelerinin uzun süre laboratuvar ortamında yaşamasını sağladı, kanser kök hücresini hedef alarak kanserin kökünü kurutacak ilaçların geliştirilmesinin koşullarını yarattı. Tan İnce, bilime mühendisçe yaklaşıyor, sıfırdan bir şeyi inşa ediyor, patentlerini alıyor, kendisini icatçı ilim insanı kategorisine koyuyor. Hücreleri laboratuvarda yaşatan sıvıların varlığı on yıllarca eskiye dayanıyor, fakat bunlar her hücreyi yaşatmadığı gibi uzun süre de hayatta tutamıyordu. Geliştirdiği yeni formülle yeni sıvılar icat etti. 15 ülkede bilim insanları şimdi bu sıvıları araştırmalarında kullanıyor. Bilimde en önemli konulardan biri doğru soruyu doğru zamanda sormaktır, çünkü yanıtı çok kolay verilebilecek bir soru sorarsanız yeni bir şey bulamazsınız; yanıtı olanaksız bir soru sorarsanız da hiçbir şey bulamazsınız. Bilim doğru sonuçlar kadar yanlış sonuçlarla da ilerliyor. Önemli bilim insanlarının pek çoğu kendi düşünceleriyle çelişen düşünceleri kabul etmez, öğrencilerini baskılarlar, ama Weinberg bu konuda ideal bir bilim insanıydı. Tabii ki kolay kolay düşüncesini değiştirmezdi, müthiş tartışmalar geçerdi aramızda. Prof. Dr. Tan İnce, yakından izlediğimiz ve haberlerini önce CBT sonra da HBT'de sürekli yaptığımız bir ilim insanımız. Ayrıca ünlü şair ve yazar Özdemir İnce babası! Annesi, çok önemli bir çevirmenimiz Ülker İnce! Korona pandemisinden hemen önce geldiği İstanbul'da baba-ana evinde buluştuk sohbet ve söyleşi yaptık. İşte Tan İnce'nin anlattıkları, başarı dolu bir bilim insanının serüveni. Keyifle takdim ediyoruz. Tan İnce: Kanserin kök hücresi, normal kök hücresi gibidir. Kanı nasıl kan kök hücresi yapıyorsa, kanseri de kanser kök hücresi ayakta tutuyor. Kansere karşı kullanılan ilaçlar, kanserin genelini hedeflediği, kanser kök hücrelerini pek hedeflemediği için kanser kesin şekilde iyileştirilemiyor, bir süre sonra tekrarlıyor, bu ilaçlarla kökü kurutulamıyor. Kanser kök hücreleriyle çalışmak zor, çünkü oran olarak tümörün ancak yüzde bir ile binde biri kök hücresi. Deneyler tümörün tamamı üzerinde yapıldığı zaman, kök hücreye özgü mekanizmaların şifresini çözemiyorsunuz. Amaçlarımdan biri kanser şifresini çözebilmek için gerekli teknolojik modelleri geliştirmekti. 20 yıl kadar önce başladım bu çalışmalara, MIT'de çalışırken kanser hücresini normal bir hücreden genetik yöntemler kullanarak imal ettim ve ürettim. Bu işi yapabilmek için her şeyden önce normal hücreleri laboratuvar ortamında yaşatmak gerekiyordu. Bu amaçla bir sıvı icat ettim, 2000'li yılların başlarında o sıvıyla normal insan hücrelerini laboratuvarda aylarca yaşatmayı başardık. Bu da bize normal bir hücrenin içine değişik genler ekleyip kanser kök hücresi oluşturma olanağı verdi. Bu bir mühendislik yaklaşımıydı. Çünkü normal, dekonstraktif bilimde, bir şeyi parçalarına ayırıp o şeyin daha basit parçalarını bulmak yaklaşımı vardır. Benim yaklaşımım ise mühendislik yaklaşımıydı: Sıfırdan bir şeyi yapmak, inşa etmek, onu en iyi anlamanın başka ve etkin bir yoludur. İnsan hücrelerini hayatta tutan besi sıvıların çoğu 1950-1960'larda icat edildi. Bunların hepsi mucitlerinin adını taşır, benim bulduğum sıvı da benim adımı taşıyor. Çalışmalarıma ilk başladığım 1990 yıllarında, ben de hücreleri hayatta tutmak için, bu daha önce geliştirilmiş besi sıvılarını kullandım. Fakat bu sıvılar içinde hücreler istediğimiz gibi üremiyordu. Önce aklıma 50 yıldır kullanılan sıvıların formüllerinde bir eksiklik olacağı gelmedi. Ama bir süre sonra acaba bu sıvıların formülünde bir eksiklik olabilir mi? diye sormaya başladım. Gördüm ki, var olan sıvıların içinde 50 kadar değişik amino asitler, yağlar, sekerler, vitaminler bulunuyordu. Ama bu karışım hücreyi hayatta tutmak için yetersiz kalıyordu. Buna çözüm olarak araştırmacılar, bu sıvıların içine inekten elde ettikleri kan serumunu ekliyorlardı içindeki yüzlerce besi maddesi için. Fakat, serum içinde zararlı atik maddeler vardır, bunlar hücreleri zehirleyebilir diye düşündüm. Bunun yansıra, hücreler gövde içinde serumla doğrudan temas içinde olmadıkları için besi sıvısına eklemek fizyolojik değildi. Bu düşüncelerle, oturdum, tamamıyla sentetik olarak üretebileceğim bir sıvı geliştirmek istedim ve başarılı olduk, böylece serumsuz hücre büyüten bir sıvının patentini aldım. Bu da hücre araştırmaların kimyasal olarak tamamen tanımlanmış bir ortamda yapılmasına olanak veriyor. Evet. Harvard Üniversitesi'nden Miami'ye gitmemin nedenlerinden biri de buydu. Bu yeni sıvıyı üretip dünyadaki başka araştırmacılara dağıtmak için kar amacı gütmeyen bir merkez kurmak istedim. Harvard'da bu amaç için ilerleyemedik. Miami Üniversitesi ise gel bu merkezi burada kur ve üret, dedi. Sonuç olarak o merkezi Miami'de kurdum ve bugüne kadar 15 ülkede 100 laboratuvara sıvı gönderdim. Binlerce şişe. Bunun üzerine bir firma lisansladı bu sıvıyı. İşte anneme gönderdiğim resim oydu . Önümüzdeki aylar içinde piyasaya sürecekler. Şu anda toplam 15 ülkede bilim insanları ürettiğim sıvıyı araştırmalarında kullanılıyor. Daha evvel piyasada olan ve herkesin kullandığı sıvılarda 50 kadar değişik madde vardı, demiştim; benim yaptığım sıvıda 85 madde var. Farklı kanser türleri için bu seksen beş maddeye o kanser türüne özel 5-10 madde daha eklemek ya da bazı maddeleri eksiltmek ya da yoğunluğunu değiştirmek gerekiyor. İlk makaleyi yayınlarken, daha önceden var olan sıvılara 30-35 madde daha eklemek gerektiğini nereden uydurdun dediler. Ben de teorik olarak düşündüm dedim. Hepsini denedin mi dediler. Normal olan budur çünkü bilimde. Denemedim tabii, dedim çünkü bunun denenmesi olanaksız, 30 değişken için bir milyar kombinasyonunu denemek gerekir. Bunun için bir ilaç fabrikasının büyük olanakları bile denemeye yetmez. Tek başıma benim bunu yapmam söz konusu bile değildi, onlara dedim ki bu maddeleri bu nedenle deneme yanılma yöntemiyle değil tamamen teorik yöntemle saptadım. Bu uzun tartışmalardan sonra sonuçta Cancer Cell dergisi makaleyi yayınlamayı kabul etti. Nasıl bir teorik yaklaşım bu? Şunu mu söylüyorsunuz: Bütün kanserlerin çalışacağı 10 veya 20 madde mutlaka olmalı sıvı içinde... Yani olmazsa olmazları saptayıp oradan madde çeşitlemesine gidiyorsunuz... Tabii. Hayatın biyokimyası belli. 25 yıl kadar önce bütün kimyayı ezbere biliyordum. Biyokimyada temel proteinleri, yağları, seker türlerini, enerjiyi ve DNA'yı üretmek için şunlara ihtiyaç var... Hepsini alt alta yazdığınız zaman zaten 70 madde ediyor. Önce bu temel maddeleri listeye koydum. Öteki teorik eklemeler için ise şu sorunun yanıtı önemli: Bir lösemi, meme yada yumurtalık hücresinin büyümesi için bu temel maddelere ek olarak hangi büyüme maddeleri ve kimyasallar gerekiyor. Bu da biliniyor aslında. Niye böyle yaklaşmamışlar konuya bilmiyorum. Ama bilim böyle değil mi, birisi geliyor, faklı bir yaklaşımla farklı bir yöntemle üst aşamada farklı bir iş üretiyor. Ve işleri kolaylaştırıyor, sizin katkınız da böyle değil mi... Çok önemli bir hastalık grubunda araştırmacıların birden işlerini kolaylaştırıyor ve hızlandırıyorsunuz... Ben daha çok, belki de MIT'de çalıştığım için, bir mühendislik çalışması olarak görüyorum yaptığım işi. Zaten mühendislik bütün bu çalışmalarda yok mu... Moleküler biyolojide, genetikte tıbbın pek çok alanında bir mühendislik var. Moleküller tasarlanıyor, ilaçlar tasarlanıyor. Genleri kesip biçme de bir mühendislik işi... Bunların az bir kısmında benimki gibi bir mühendislik var. Ben kendimi öncelikle icatçı olarak görüyorum. Amerika İcatçılar Akademisinde görürüz sizi inşallah. Üç Türk yakın zamanda oraya seçildi. Ben tabii bilim insanıyım aynı zamanda, ama her icatçı bilim insanı değildir, her bilim insanı da mucit değildir. Ben bu ikisini birleştirmiş biriyim. İcadına bakar, bir genelleme yapmak istemem; ama aradaki fark şu: Bilim insanı var olan bir şeyin şifresini çözüyor, mucit ise olmayan bir şeyi var ediyor. Arada çok büyük fark var, o yüzden icat yapan çok sayıda bilim adamı var denemez. Bilim adamlarının yaptıkları otomatik olarak hayata geçmiyor. Onların yaptıklarını hayata geçirmek, başka bir ekibin varlığını gerektiriyor. İşimin beni en çok heyecanlandıran yanı, yaptığım icadın hayata hemen geçirilmeye yakın olması. Bilim olarak yaptıklarınızı okur merak edecektir, anlatır mısınız... ABD'de bir kanser ilacını sıfırdan geliştirip FDA'den izin alıp piyasaya sürmenin masrafının 1-2 milyar dolar olduğu hesap ediliyor. Bazıları diyor ki bu şişirilmiş bir rakam, ilaç fabrikaları bu paranın çoğunu pazarlamaya harcıyor, ama sonuç olarak çok büyük bir miktar. Bunun nedenlerinden biri, önce bir bilim insanı, laboratuvar ortamında, test tüpünde bir buluş yapıyor, sonucu hücrelerde deneniyor, sonra farelerde, sonra insanlarda... Buluşların test tüpünde başarılı olanlarının yüzde biri hücrede başarılı oluyor, hücrede başarılı olanların yüzde biri de insanda başarılı oluyor. Sonuçta test tüpünde başarılı olanların sadece binde biri ile on binde biri, insanda başarılı oluyor. Geri kalan 9999'un masrafı başarılı olanın gelirinden çıkıyor. Bu masrafı eklemezseniz yeni bir ilaç yapamazsınız, masrafı çok büyük. Mesela sadece Pfizer'in şirket değeri 252 milyar dolar, 2019 geliri de 51 milyar dolar, yani müthiş para kazanıyorlar. Doğru, bir ilacı üniversitenin, akademinin veya küçük bir şirketin yapamamasının nedeni de bu. Binde bir başarılı olacak bu işe giremiyorlar. Bunun nedenlerinden bir tanesi de kanser hücrelerini laboratuvarda devamlı üretmek o kadar zor ki, tarihte ABD'de yapılmış bütün meme kanseri araştırmaları yüzde doksanı sadece 5 hastadan üretilmiş hücrelere dayanıyor. Bu hücrelerin bazıları 1950'lerden beri kullanımda, çünkü yenilerini yapmak zor. Lösemi de öyle. Yumurtalık kanseri de öyle. Çünkü bir hastadan kanser hücrelerini alıp laboratuvarda da üretmek çok zor. Beşer hastadan üretilmiş hücreleri kullanarak geliştirilen ilaçlar, doğal olarak herkeste işe yaramıyor. Çünkü, her hastanın kanseri farklı. Evet hala öyle. Oysa yapılması gereken şu: Öyle bir teknoloji geliştirmelisiniz ki hastalara ait hücreleri aylarca laboratuvarda büyütebilmelisiniz, oradaki genetik mutasyonlarıyla o hücrenin ilaca yanıtı, hastanın orijinal tümörünün ilaca yanıtıyla aynı olsun. Özdemir ağabey lafa karışıyor. Tan'ın referansları on bini geçti... Tan bir yana, yazdığım her bir kitap bir yana. Benim yazdıklarımın hiç bir değeri yok, diyerek oğlunun çalışmalarını, dolayısıyla bilimi yüceltiyor. Bir baba oğul çekişmesine tanıklık ediyoruz! Diyorum ki, herkesin kendi alanında yaptığı katkının bir ağırlığı var. Ama önemli bilimsel katkıların kalıcılığı ve etkisi çok uzun süreli ve çok somut... Özdemir ağabeyde müthiş bir gurur var Tan İnce'nin bilimsel çalışmaları konusunda. Her yaptığı işi anında izliyor, soruyor, önemli gördüklerini de bana haber veriyor! Oğlundan tek şikayeti henüz bir torun eksikliği! Anne Ülker İnce, Tan'ın gönderdiği, yaptıkları ürünün bir şirketle lisans anlaşmasının fotoğrafını çerçeveletip duvara asmış. Tan ana babasına bağlı, onların mutluluğundan o da mutlu! Özdemir ağabey Tan'ın bilime önemli katkılarından dolayı mutlu! İkinci sıvıyla ilgili yayın daha kolay olur diyorum, ilk yayınla ilgili yayıncıların çıkardıkları zorluğu anımsatarak... Tan İnce: Belki sorunlardan biri, benim çalıştığım alanın uygulamalı kliniğe daha yakın olması. Burası daha kirli bir alan, temel bilimler daha saf. Alan kirlendikçe bilim dışı işler, çıkar ve rekabet işin içine giriyor. Uzmanlar arasında tanınmak önemli oluyor. Ben her zaman dışarıdan gelen bir insan oluyorum, icatçı olduğum için. Benim için yapay sınırların bir mantığı yok, yumurtalıktan kan kanserine oradan meme kanserine, başka kanser türlerine geçebiliyorum. Ama dışarıdan gelip o uzmanlara, biz bir şey icat ettik, bunun size çok yararı olur, dediğiniz zaman, tepkileri bazen o an pek iyi olmuyor. O yüzden temkinli yaklaşıyorum olabilecek tartışmalara. Var, ama çok değil. Ben bu işe başladığımda, 20 yıl önce pek hareketli bir alan değildi. Sonra hareketlendi, iki üç başka laboratuvar böyle şeyler yaptıklarını söylediler, ama yaptıkları iş bu sıvıları baştan tasarımlamak değil, değişik ilaçlar ekleyerek sıvıların eksikliklerini tamamlamak biçimindeydi. Ama uzun vadede, ilaç katkılarıyla sıvıların eksikliklerini tamamlamak girişimi istenilen soncu vermez, çünkü fizyolojik bir çözüm değil. İlk sıvı için patenti patent ofisi reddetti önce, dediler ki bu senin 30-35 maddeyi başkaları kullanmış. Ama her madde başka bir patentte... Ben de dedim ki 35'ini bir arada kullanmak önemli, bunları tek olarak kullananlar var ama hepsinin bir araya kimse koymamış, bu patenti hak eden bir şeydir. O sırada MIT'nin patent ofisi de bana bunun için patent alamayacağımı söylemişti. Onlara, siz bu kafayla penisiline bile patent alamazdınız, Washington patent ofisine gidiyorum, direktörüyle konuşacağım dedim. Bunun üzerine MIT ofisindeki yetkili beraber gidelim, dedi. Kendi paramla uçağa atladım, patent ofisindeki başvurumu tetkik eden adamın müdürüyle oturup konuştuk. 20 dakika anlattım, sonuçta tamam veriyoruz patenti dedi. Bu işin sonuçlanması böylece 9 yılı buldu! Şimdi 5 patentim var, 6 tane de beklemede. 3 tanesi sıvıyla ilgili, diğer 3 kök hücreyle ilgili. 62 makalem var. 12 bin civarında da referans var. Siz aslında ilaç şirketlerine daha üst düzey araştırmalar için ortam hazırlıyorsunuz. Evet. Ben daha çok bilgisayar yazılımı yapan, bilgisayar yapan bir insan gibiyim, sonra insanlar onu alıp şiir yazacak, roman yazacak, gazete köşe yazısı yazacak... Bu yıl New York'ta Methodist hastanesininin patoloji bölüm başkanlığına başladım, o yüzden klinikte çok meşgulüm. Geçmiş yıllarda laboratuvarımda 10-15 kadar araştırmacı olurdu, şimdi 4 kişiyiz, eğer para desteği bulabilirsek daha büyütebiliriz. Ama açıkçası para desteği aramaktan yoruldum, çok zaman ve caba istiyor. O yüzden, büyük ihtimalle 3 araştırmacı, bir de ben idare edeceğiz. Platformları artırıp diğer bölümlerin işlerini kolaylaştıracağız. Bu icatları yapmanızda patoloji bir altyapı sundu, oradan yola çıkarak buralara geldiniz... Evet, patoloji eğitimim olduğu için hücreleri büyütüp onlara sadece mikroskopta baktığımda, hücreler sağlıklı mı sağlıksız mı anlayabilirim. O yüzden değişik sıvılarda denediğimizde sadece gözle bakmak bana yetiyordu. Sabah yeni sıvıya yeni bir madde ekliyordum öğleden sonra bakıp işe yarayıp yaramadığını anlıyordum. Bir moleküler biyolog bunu yapmak için, önce bir hafta hücreleri büyütecek, onlardan ekstre alacak, ekstreyi bazı makinelerden geçirecek, DNA'sını inceleyecek vb. Bu uzun iş. Patoloji eğitimi bu işi çok hızlandırdı, ben hücrelere bakıp bu hücre, türüne bağlı olmaksızın, iki ya da üç gün sonra ölecek mi biliyordum. Acil kapısından hasta girerken bu hasta yaşayacak mı ölecek mi bilirdik yani. Özdemir İnce: Bu adam ayrıca moleküler biyoloji de yaptı ve farmakoloji de öğrendi. Tan İnce: Bunun sıralaması şöyle oldu. Tıbbı bitirdikten sonra farmakoloji doktorası yaptım, Bunu yaparken patoloji yapmadan hiçbir şeyi anlamlandıramayacağımı fark ettim, o yüzden patoloji asistanlığı yaptım, klinisyen oldum, bu arada da, kanser moleküler biyolojisini de eklemezsem bunların tamamen bütünleşemeyeceğini gördüm. Yani farmakoloji ile patolojiyi bağlamak için moleküler biyoloji gerektiğini gördüm. Moleküler biyolojiyi post-doc olarak yaptım, sonra da hepsinin birleşimiyle, yani edindiğim bilgilerin hepsini bir araya getirerek sıvı teknolojilerinde kullandım. İnsan 20 yıl sonrayı planlayamıyor. Ama benimki çok da denk geldi ya da ben doğru soruyu sormuştum kendime, böylece aldığım eğitimler boşa gitmemiş oldu. Doğru soruyu sormamda, belki biraz da tesadüfen, etkili olmuş kişiler oldu. Rastlantıların insan hayatındaki önemine geldik, hepimizi aslında önemli ölçüde rastlantılar yönetiyor... Evet, ben New York'ta, John Mendelsohn adında tanınmış bir doktorun yanında doktoraya başlamıştım. Mendelsohn daha sonra Teksas MD Anderson Kanser Merkezi'ne başkan oldu, ve kanserde kullanılan Erbitux ilacını geliştirdi, kendisi çok meşguldü ama yanında Gordon Sato adında Japon asıllı, emekliliği yaklaşmış olan araştırmacının çok vakti vardı. Bana hücre kültürü sıvıları konusunda müthiş şeyler öğretti. Yıllar sonra MIT'de araştırmalarıma başlarken, meme kanseri üzerine yaptıkları araştırmalar için büyüttükleri hücreleri görünce, bunlar yanlış hücreler, meme değil deri hücresi dedim. Onlar da daha iyisini biliyorsan yap, dediler. O zaman Gordon Sato'un bana öğrettikleri birden canlandı kafamda. Sonra baktım Gordon Sato 1908'ler de besi sıvı icadında bir mihenk taşı. Onun yanında bir şey bilmeyen bir öğrenciyken aslında çok büyük bir hocadan ders aldığımı fark etmemiştim, onun öğrettikleri bambaşka bir düzeye taşıdı beni. Bir makale okudum. Harvard'da patolojiyi bitiriyordum artık. Ya klinisyenlik yapacaktım ya da bilime dönüp ikisini bir arada yapmanın yolunu bulacaktım. MIT'den bir profesörün makalesi beni çok etkiledi, çünkü size sözünün ettiğim şekilde mühendislik yöntemiyle ilk defa normal bir hücreden bir kanser hücresini imal etmişlerdi. Ben de dedim ki bir arabayı tamir etmeyi öğrenmenin en kapsamlı yolu o arabayı sıfırdan yapmayı öğrenmek olmalı. Bunun üzerine makale sahibine bir e-posta gönderdim, dedim ki sizin yanınızda çalışmak istiyorum. Hiç yanıt vermedi. Kim bilir kaç kişi böyle mesaj atmıştır. Evet dünyaca ünlü. Bu bilim insanı Robert A. Weinberg, insanda kansere yol açan ilk geni bulan kişi. Daha sonra, ilk tümör baskılayıcı geni, telomeraz genini ve başka önemli dört beş geni bulan bir bilimci. Onun yanında çalışmak istediğim zaman birisi bana akıl verdi: Sen kendi maaşını bulursan daha kolay olur, dedi. Ben de bir burs buldum. O bursa başvurmak için bir proje yazmam gerekiyordu, bir profesör de o projeye kefil olmalıydı. Ben de oturdum çok uzun bir proje yazdım. Ona yolladım ve dedim ki, tek yapmanız gereken şey bir destekleme mektubu yazmak. Yanıtı, tamam, projeye bakarım, demek oldu. Ağustos başıydı. Onun yayınladığı o mühendislik çalışması tarzındaki kanser araştırmasının bundan sonraki aşamasını yazdım, çünkü çok heyecanlandırdı beni. Projenin içinde de benim maaşım, kullanacağım malzemelerin gideri falan var, 750 bin dolarlık, 5 yıllık bir proje. 15 Eylül için randevu verdi. Konuştuk, dereden tepeden. Projemi okudunuz mu diye sordum, okumamış henüz. iki hafta kaldı başvuruya dedim, sonra okudu ve öyle müthiş bir destek mektubu yazdı ki, o kadar olur, 4-5 sayfa kadar. O projenin eleştirisi geldi: Bu çok karışık projenin başarılı olmasına olanak yok, ama Weinberg bu adamı destekliyorsa bursu veririz diyordu NIH'te projeyi inceleyenler. Böylece Harvard'dan MIT'ye geçtim, onun yanında 7 yıl çalıştım. İşte o zaman, demek ki ben de özgün bir şeyler düşünebiliyormuşum, dedim ve kendime güvenim geldi. Önemli bilim insanlarının pek çoğu kendi düşünceleriyle çelişen düşünceleri kabul etmez, öğrencilerini baskılarlar, ama Weinberg bu konuda ideal bir bilim insanıydı. Tabii ki kolay kolay düşüncesini değiştirmezdi, müthiş tartışmalar geçerdi aramızda. Ama çıtayı çok yüksek tutan bir bilim insanı olduğu için çok iyi bilim çıkardı laboratuvarından. Harvard'da, kadın hastalıkları patolojisini yöneten Christopher Crum'ın yanında çalışmak istiyordum, Brigham and Women's Hastanesi'nde. Başvurdum, yeni bir asistan almıştı işe, kadro yoktu. Sonra gitmiş bölüm başkanına, beni işe almak için ısrarla fazladan bir kadro istemiş. Onunla çeşitli makaleler yazdık birlikte sonra, perşembeleri patoloji yapar, geri kalan 4 gün Weinberg'ün yanında çalışırdım, öyle 7 sene geçirdim. En başlangıçta da Chris Wayne adında bir araştırmacı Hacettepe'de, beni yönlendirdi. ABD'ye gitmek istiyordum, o da NIH'ten gelmiş bir araştırmacıydı, onun yanında yüksek derecede biyokimya derslerine girdim, sonra bana mektup verdi, yol gösterdi, ne tavsiye ediyorsun dedim o da bana proje seçme, hoca seç dedi. Ne kadar önemli bir tavsiye... Aziz Sancar'ın da hayatına baktığımda tıp öğreniminden itibaren üniversitenin en iyi hocalarının yanından ayrılmıyor. Bilerek seçiyor. İyi bilim insanları zincirinin ürünü bütün çoğu iyi şeyler, bu zincirin parçası olmak önemli, o zincir kopmamalı. Doktoraya başladığımda kütüphaneye gittim, biyolojide Nobel almış insanlar hakkında küçük bir kitap vardı, orada şu anlatılıyordu: Biyolojide, fizyolojide Nobel alanların çoğunun ya hocaları da, hocalarının hocaları da Nobel almış. Bir Nobel kulübü gibi, ama değerli bir sürü insan bunun sonucu olarak dışlanıyor da olabilir, ama bir yandan da bu usta çırak ilişkisi de üstün araştırmalar ve bilim insanları zincirini devam ettirmenin faydası olduğunu da gösteriyor. Elbette ödüllerin yararları da var zararları da, pek çok bilimci belki de kendilerine fırsat verilseydi büyük buluşlar yapabilirdi, ya da yaptıkları daha önce anlaşılabilirdi. Ama iyi hocalar önlerini açmayınca kayboluyorlar. Yaptıklarının önemi çok sonra anlaşılıyor. Öyle birkaç örnek biliyorum. Bunu bazen Nobel komitesi fark ediyor yıllar sonra, ama adam ölmüş oluyor. Zor bir konu, doğru nedir diye sorduğunuzda herkesin bir doğrusu ortaya çıkıyor, subjektivizim her zaman var. Objektiflik genel olarak yoktur. Bu nedenle icat etmek, üretmek bana hitap ediyor, bir makale yazdığınızda herkes bir şey söylüyor; ama bir sıvı icat ettiğinizde, o sıvı işe yarıyorsa kimsenin diyecek bir şeyi kalmıyor. Değil, ama potansiyel tamirci tıp denen rejeneratif tıp, biraz bilim kurgu gibi gözüküyor, insanın böbreğini laboratuvarda imal edip yerine takmak. Teorik olarak bu mümkün. Ama çok ileride olacak bir şey bu. Bazı hastalıkların tamir için o hastalığa ilişkin kök hücre veriyorlar. Bu konu henüz emekleme döneminde. 10 yılı aşkın süredir gündemde, ama biraz kar amacıyla yapılıyor, spekülatif tarafı var. Florida'da bazı klinikler insanların gözüne kök hücre enjekte ettiler, yarım düzine hastayı kör ettiler. Tıp dışı uygulamalar, alternatif bile değil. Kök hücre, bir organda sözgelimi beş on farklı türde hücre üretebiliyor, ama o hücrelerin üretilme sürecinde kritik yol ayrımları var; a hücresi başka, b hücresi başka bir yol izleyecek ama yol ayrımlarında onlara hangi yolu izleyecekleri kararını ne ve nasıl verdiriyor, bunu bilmiyoruz. Tek bir hücreden başlayıp farklı türdeki hücreleri üretmeyi öğrenebilirsek, bunu bir organ iskeleti üzerinde yapabilirsek, o zaman organ üretebiliriz. Deterministik olma olasılığı daha yüksek değil mi, yoksa diğer yol, yani şans kalırsa gidecekleri yol, o zaman canlı oluşumunda çok farklılıklar yaratmaz mı? Çünkü bir insanın ortaya çıkması da bir deterministik bir yapı gerektirir. Tabii ki sonuç olarak deterministik olması gerekiyor. Bazen de bilgi eksikliği rastlantı gibi gözüküyor. Bir kök hücrenin nasıl olup da 10-15 farklı hücre çeşidi ürettiği sorunu çözüldükten sonra bir doku mühendisi, bundan nasıl organ üretiriz sorusunu soracak. Bu sorunun yanıtını bilimsel olarak pat diye bulamazsınız, durmadan yeni sorunlar çıkar, onları çözmek gerekir. Bir birikim meselesi, birikiyor sonra bir patlamayla çorap söküğü gibi çözülüyor. Örneğin, kök hücre konusunda en büyük sıçramayı Japonya'dan Yamanaka yaptı, o da Nobel aldı. Öyle bir deney yaptı ki bana da sorsanız katiyen sonuç vermez derdim. Ama Yamanaka, diğer araştırmacıların sonuçlarını alıp, yılların birikimini bir sıçramaya dönüştürdü, o benim için çok eğitici oldu. Bilimde en önemli konulardan biri doğru soruyu doğru zamanda sormaktır, çünkü yanıtı çok kolay verilebilecek bir soru sorarsanız yeni bir şey bulamazsınız; yanıtı olanaksız bir soru sorarsanız da hiçbir şey bulamazsınız. Bilim doğru sonuçlar kadar yanlış sonuçlarla da ilerliyor. Şu andaki en büyük sorunlardan biri, işe yaramayan deneyleri yayınlayacak bir derginin bulunmamasıdır. Aslında dünyanın en önemli bilgi kaynağı olabilir işe yaramayan deneyler dergisi. Elektronik olarak bu deneyleri içeren bir dergi arşivi kurulabilir. Niye çalışmıyor diye bakıldığında, acaba şunu mu eksik yaptı diye sorulabilir. Şöyle bitireyim: Yayın yapmak, referans almak vb. şeyler çok önemlidir bilimcilerin hayatlarında. İşe yaramayan deneyler düzenleyip bunları yazmak bayağı vakit işidir, bilimciye bir getirisi yoktur bunun, internete koymanın dışında. Böyle bir sistem yok, bir eksiklik... O yüzden herkes kendi hatalarından yararlanıyor, başkalarının hatalarından pek yararlanamıyor, ne yazık ki. Tan İnce, çok teşekkürler bu söyleşi için... Sana başarılar diliyorum. Bu yazı, HBT Dergi 231. sayıda yayınlanmıştır.


Bilim insanları uzun bir süredir tarçının, şeker hastalığı için ciddi bir tehlike oluşturan kan şekerindeki ani artışları önleyebileceğine ve insülin direncine karşı koruyucu bir etki yaratabileceğine inanıyor. Ne var ki tarçının böyle bir etkiyi tam olarak nasıl yarattığı konusu bugüne dek gizini korudu. Daha önce yapılan kimi araştırmalar ciddi bir etkiye işaret ederken, kimileri yeterince inandırıcı olmaktan uzak birtakım bulguları gözler önüne sermekteydi. Ohio Northern Üniversitesi Raabe Eczacılık Fakültesi'nden biyokimyacı Amy Stockert'in, tarçının etkilerini ortaya çıkartmak için 2015 yılında yaptığı bir araştırma, her gün tarçın içerikli destekleyici haplar alan tip 2 şeker hastalarının kan şekerlerinde plasebo alanlara kıyasla çok daha belirgin bir düşüş sağlandığını ortaya koyuyordu. Bu da, hücresel düzeyde kalıcı birtakım değişimlerin tetiklenmiş olduğu anlamına geliyordu. Bunun üzerine, Stockert ve arkadaşları gen ifadesindeki proteinlerden birinin tarçından etkilenmiş olabileceğini düşündüler. Stockert'in insülin dengesinin düzenlenmesinde etkin bir protein olan, Sirtuin-1 (Sirt-1 olarak da biliniyor) genine odaklanıyor. Stockert, Sirt-1 geninin glikoz aktarımında etkili olan bir başka proteini de tetiklediğine ve bunun kilit bir rol oynayabileceği düşüncesinin son derece mantıklı olduğuna dikkat çekiyor. Kırmızı şarapta bulunan, yaşlanmayı geciktirici ve kolesterolü düşürücü özelliklere sahip, resveratrol adlı bir antioksidanın Sirt-1 genini devinime geçirdiği bilim çevrelerinde bilinen bir gerçek. Tarçının fenoller adıyla bilinen benzer birtakım bileşikler içermesinden yola çıkan Stockert, bunların da Sirt-1 moleküllerine benzer biçimde bağlanabileceklerini düşündü. Bu düşüncesini doğrulamak için yaptığı araştırmada tarçındaki fenollerin bu proteinle benzer ve kimi zaman çok daha güçlü etkileşimler kurduğuna tanık oldular. Bu durum tarçının içerdiği fenollerin Sirt-1 genini de devinime geçirebileceğine vurgu yapan Stockert, Gerçekten böyle bir durum söz konusu ise, bu da tarçının yalnızca kan şekerini düşürmekle kalmayıp çok daha başka yararları da olduğu anlamına geliyor. Tarçın, lipid metabolizmasından, hücre büyümesiyle ilgili değişikliklerden ve çeşitli genlerin ifadesinden sorumlu olan bir proteini etkiliyor, diyor. Tüketicilere çubuk ya da öğütülmüş tarçını güvenilir baharatçılardan satın almalarını öneren Stockart, şimdilerde ekibiyle birlikte tarçının yağ hücreleri üzerindeki etkilerini araştırıyor ve bu çalışmalar kapsamında kas ve karaciğer hücrelerini de araştırmayı umut ediyor. ABD Beslenme ve Diyetetik Akademisi sözcülerinden Nancy Farrell de, kan şekeri ile ilgili araştırmanın henüz kesin bir sonuca ulaşmadığına, ancak konunun daha derinlemesine araştırılması açısından son derece yüreklendirici olduğuna dikkat çekerek, Günlük yaşamımızda aşırıya kaçmaksızın tarçın tüketmenin genelde sağlığa iyi gelen bir alışkanlık olduğu söylenebilir, diyor. Farrell insanlara yulaf, tost, balkabağı, kırmızı biber ve başka birtakım yiyeceklere tarçın eklemelerini öneriyor. Ancak tarçın tüketiminde aşırıya kaçmanın karaciğer bozuklukları olan kişilerin karaciğer işlevlerini daha da kötüye götürebileceği uyarısında bulunuyor ve tarçın haplarını alıp almama konusunda da kesinlikle bir uzmana danışmak gerektiğinin altını çiziyor. Bu yazı HBT'nin 60. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanlar doğal beslenme düzenini binlerce yıldır tartışıyor. Bu tartışmalar genellikle başka hayvanları yemenin ahlaki olup olmadığı sorusu üzerinde yoğunlaşıyor. Aslanın başka bir seçeneği olmayabilir, ama biz insanların var. Örneğin, Yunan düşünürü Pisagor, Et ve kandan oluşan canlılar, et ve kanla beslenmemeli; bu, kendini zehirlemekten başka bir şey değildir, diyordu. Etyemezler için bu söylem 2500 yıldır hiç bir değişikliğe uğramadı. Ne var ki, günümüzde, Tanrı insanların hayvan yemelerini istemeseydi, onları etten yapar mıydı? diyen Sarah Palin gibileri de var. İnsanların erken dönem ataları diş ve pençelerin yerini tutacak silahlar ve kesici birtakım araç ve gereçler geliştirdiler. Taştan gereçlerin yarattığı kesik izleriyle dolu fosil hayvan kemikleri ancak et yeme ile açıklanabilir. Ayrıca basit bağırsak sistemi de et yeme sonucu evrilmiş olabilir. Ne var ki, glüten de doğaldır. Beslenme uzmanları karbonhidratlardan uzak durma çağrısında bulunsalar da, tahılların, evcilleştirme sürecinden çok önce, en azından bir süreliğine insanların temel gıda maddelerinden biri olduğu yönünde bir yığın kanıt var. Galilee Denizi kıyılarındaki Ohalo II adı verilen bölgede yapılan kazılardan elde edilen bulgular, insanların, bu tahılların evcilleştirilmesinden yaklaşık 10 bin yıl önce, buğday ve arpa ile beslendiklerine işaret ediyor. Paleobotanik uzmanları 40 bin yıllık Neandertal dişlerinde arpa ve başka tahılların belirgin izlerini taşıyan nişasta taneciklerine tanık oldular. Demek ki, tahıl tüketimi yeni bir şey değil. Bu da bizi Taş Devri diyeti konusunu yeniden düşünmeye itiyor. Beslenme uzmanları, günümüzde yediklerimizle atalarımızın yedikleri arasında büyük bir uyumsuzluk olduğunu öne sürüyorlar. Bu kişiler beslenme düzenlerimizin genlerimizin ayak uyduramayacağı denli büyük bir hızla değiştiği ve bunun da sonuçta -yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri düzeyleri, obezlik ve anormal kolesterol düzeyleri gibi durumları içeren- bir metabolik sendroma dönüştüğü görüşünü savunuyorlar. Bu son derece mantıklı bir durum ve bu durumdan yola çıkıldığında Taş Devri diyetlerinin günümüzde böylesine yoğun bir ilgi görmesi hiç de şaşırtıcı değil. Taş Devri diyetinin genelde çok farklı seçenekleri olmakla birlikte, protein ve omega-3 yağ asitleri açısından zengin besinler sürekli önümüze çıkıyor. Çayırda beslenen inek eti ve balık sağlığa yararlı besinler olarak değerlendirilirken, karbonhidratların nişastasız taze meyve ve sebzelerden alınmaları gerekiyor. Öte yandan, tahıllar, baklagiller, süt ürünleri, patates ve büyük ölçüde işlenmiş ve arıtılmış yiyecekler bu beslenme düzeninin dışında tutuluyor. Bu görüşe göre insanlar Taş Devri'ndeki ataları gibi beslenmek isterlerse şu menüyü tercih etmeliler: Avokadolu, cevizli, hindi eti ile çeşnilendirilmiş ıspanak salatası. Paleoekolojik bir bakış açısından ele alındığında, Taş Devri diyetinin bir söylenceden öteye geçmediği söylenebilir. Yiyecek seçimi, türün evrimsel gelişmesiyle ilgili olduğu kadar, eldeki yenebilir yiyeceklerle de ilişkilidir. Nasıl ki, meyveler yılın farklı dönemlerinde olgunlaşıyor, yapraklar sararıyor ve çiçekler açıyorsa, atalarımız için yemeye elverişli yiyecekler de yeryüzü ikliminin değişen koşullarına bağlı olarak zaman içinde değişime uğramıştır. İnsan evrimi bu değişimlere bağlı olarak şekillenmiştir. İnsanın evrim sürecinde tek bir döneme odaklanmak boşuna bir çabadır. İnsanoğlu sürekli gelişen bir varlıktır. İnsansılar da dünyanın her yanına dağılmışlardı; ırmak kıyısındaki bir ormanda yaşayanların beslenme biçimi, göl çevresinde ya da ovalarda yaşayanların beslenme biçimlerinden hiç kuşkusuz farklıydı. Atalarımızın beslenme düzeni nasıldı? Bu sorunun bizzat kendisi anlamsız. Taş Devri diyetinin ateşli savunucularına esin kaynağı olan son avcı-toplayıcı kimi toplulukları düşünün. Kuzey Alaska kıyılarında yaşayan Tigigagmiutlar tümden deniz memelileri ve balıklarla beslenirlerken, Botswana'nın Orta Kalahari bölgesinde yaşayan Gwi San'ların aldıkları kalorilerin yaklaşık yüzde 70'i bol karbonhidratlı, şekerli kavunlar ve nişastalı kök bitkilerden geliyordu. Geleneksel avcı-toplayıcı insanlar geçimlerini çevrelerindeki, kutuplardan tropikal bölgelere uzanan, çok farklı ve çok geniş yaşam ortamlarından sağlayabiliyorlardı. Bunu başarabilen çok az sayıda başka memeli türü vardır. İnsan türünün hayatta kalma başarısı göstermesinde en önemli unsurun, beslenme düzenlerindeki değişkenlik ve çok yönlülük olduğu su götürmez bir gerçek. Günümüzde paleoantropoloji uzmanlarının birçoğu, Buzul Çağı'nda giderek artış gösteren iklimsel dalgalanmaların, atalarımızın-ister beden, ister us, ya da her ikisindeki değişikliklerle olsun-bugün insanoğluna özgü bir özelliğe dönüşen beslenme esnekliğinde etkili olduğuna inanıyor. Sürekli değişim içinde olan dünyamız, aramızdaki en mızmız ve en seçici bireyleri ayıklayıp, yok etmiştir. Doğa, biz insanları değişken ve çok yönlü yaratıklar haline getirdiği için, yeryüzünün sunduğu yığınla yiyecek seçeneği arasından karnımızı tok tutacak bir şeyler bulabilmemiz hiç de zor olmamıştır. İnsanların oyunun kuralını değiştirmeleri, avcı-toplayıcılıktan tarıma geçmeleri ve gezegeni tüketmeye başlamaları işte bu nedene dayanıyor.


Bilkent Üniversitesi'nde fotodinamik terapi yöntemi konusunda başarılı çalışmalar yürüten öğretim üyesi Prof. Dr. Engin Ufuk Akkaya, Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı tarafından konulan Aziz Sancar Bilim, Hizmet ve Teşvik Ödülleri çerçevesinde kimya alanında yaptığı çalışmalar nedeniyle ödüle layık görülmüştü. Akkaya 13 Temmuz 2016 tarihli dergimizde yer alan yazısında fotodinamik terapinin kanser tedavisinde umut verici bir yaklaşım olduğunu belirtmişti. Hatta Bilkent Üniversite'nde yürütülen çalışmalar Angewandte Chemie dergisine kapak olmuştu. Şimdi aradan geçen süre içinde çalışmalarının hangi aşamada olduğunu sorduk. Prof. Dr. Engin Ufuk Akkaya - Bizim bu konudaki çalışmalarımız var olanı iyileştirmek üzerine değil, fotodinamik etkiyi tümüyle yeni bir şekilde yaratmak üzerine yoğunlaştı. Bunun kavramsal doğrulamasını, altın nanoçubuklar üzerine göreceli olarak kararlı endoperoksitler bağlayarak ve dıştan bir uyarım sonucu singlet oksijen oluşturmalarını sağlayarak yaptık. Kanser hücreleri bu koşullarda oluşan sitotoksik singlet oksijen nedeniyle çok düşük etken madde konsantrasyonlarında bile öldüler. En son hedefimiz ise, nanoparçacık kullanmadan, küçük moleküller üzerine kurulu, singlet oksijen depolayan ve bırakan bileşikler oldu. Tabii ki, singlet oksijenin uygun koşullarda bırakılması önemlidir. Bu konuda çok önemli gelişmler kaydettik. Patent süreci dolayısıyla fazla ayrıntı veremeyeceğim. Ama çok umutluyum. Yukarıda da sözünü ettiğim gibi, fotodinamik terapide, disruptive bir değişiklik getirmeyi hedefliyoruz. Singlet oksijeni istediğimiz şekilde, istediğimiz bölgede oluşturma imkanımız olacak. Böylece fotodinamik terpiyi sınırlayan hipoksi ve doku içindeki ışık şiddeti kaybının bir önemi olmayacak, zaten ışık gerekmeyecek bu yöntem için. Fotodinamik kanser tedavisi bildiğim kadarıyla Türkiye'de uygulanmıyor. Başka bir sağlık sorununda, gözdeki sarı nokta hastalığının bazı türlerinin tedavisinde kullanıldığını biliyorum. Bizim yeniliklerimizin ve etken maddelerin klinik uygulamaya geçmeleri önünde uzun bir süreç var. Bu yıl en heyecan verici sonuçlarımız, fotodinamik etkiyi bilgi işleyen molekül kavramıyla buluşturduğumuz sistemlerden geldi. Otonom olarak karar vererek terapötik mod ile diyagnostik mod arasında geçiş yapabilen moleküller tasarladık, sentezledik ve çalıştıklarını hücre kültüründe gösterdik. Bu demultiplexer adı verilen bileşimsel devrenin bir organik molekülde gerçekleştirlmesidir. Çalışma sistemi itibariyle terapötik amaçlı moleküler robotların ilk versiyonları olduğunu düşünüyoruz. Yurtdışı destek tabii ki çok sınırlı. Yurtiçi ise ayrı bir sorun. Ve çok büyük. Bilim insanını desteklemek için kurulan TÜBİTAK artık vizyonunu tümüyle kaybetti. Faaliyetlerini üzüntüyle takip ediyorum. TÜBİTAK'ın yaptıkları ve yapmadıklarıyla bir sosyal medya fenomeni olmasına üzülmemek mümkün mü? Umarım yıllar sonra kurumun yöneticileri verdikleri tüm kararları savunabilirler. TÜSEB ise yeni bir umut, umarım TÜBİTAK'ın akademik topluluktan ve ülkenin en seçkin bilim adamlarından kopuşundan gereken dersleri çıkarırlar. Sorunuzun cevabı kısaca hayır, ama gelecek için umutluyum. Hacettepe Temel Onkoloji bölümündeki arkadaşlarımla işbirliğimiz var ve devam ediyor. Bu söyleşi HBT'nin 85. sayısında yayınlanmıştır.


Yeni makine öğrenimi algoritmalarıyla, birçok hastanede bulunan standart bir MRI cihazını kullanarak tek bir MRI taramasıyla Alzheimer hastalığı tanısı konabilecek. Yeni teknoloji daha önce Alzheimer ile ilişkilendirilmemiş bölgeler de dahil olmak üzere, beyindeki yapısal özellikleri görmek için makine öğrenimi teknolojisinden yararlanıyor. Tekniğin olumlu tarafı hem basit olması hem de tanısı zor olan bir hastalığı erken bir evrede teşhis edebiliyor olması. Alzheimer hastalığının kesin bir tedavisi olmasa da erken tanısı hastalara, yardım ve desteğe erişmelerine, semptomları hafifletmek için tedavi görmelerine yardımcı olacak. Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel bir sağlık sorunu olarak tanımlanan Alzheimer hastalığı, 40-65 yaş arası hastalarda 20 kişide 1, 65 yaş üstü hastalarda 14 kişide bir ve 80 yaş üzeri hastalarda ise 6 kişide bir görülme oranına sahip. Dünya genelinde 40 milyona yakın Alzheimer hastası bulunuyor. Türkiye'de ise aşağı yukarı 600.000 kişi bu hastalıkla mücadele etmekte. Hastalığın en sık görülen semptomları hafıza kaybı, düşünme, problem çözme ve konuşma zorluğu. Alzheimer hastalığı şu sıralar hafıza ve bilişsel testler ve beyin taramaları da dahil olmak üzere bir dizi testle teşhis ediliyor. Taramalar, beyindeki protein birikimlerini ve beynin bellekle bağlantılı bölgesi olan hipokampusun küçülmesini kontrol etmek için kullanılıyor. Tüm bu testlerin uygulanması ve sonuçlanması haftalarca sürebiliyor. Oysa yeni gelişmeyle, birçok hastanede yaygın olarak kullanılan standart bir 1,5 Tesla makinesinde alınan manyetik rezonans görüntüleme beyin taramasıyla teşhis konulabiliyor. Araştırmacılar, kanserli tümörlerin sınıflandırılması için geliştirilen bir algoritmayı uyarlayarak beyinde uyguladılar. Beyin 115 bölgeye ayrıldıktan sonra, her bölgenin değerlendirilebilmesi için boyut, şekil ve doku gibi 660 farklı özellik belirlendi. Daha sonraysa araştırmacılar, bu özelliklerdeki değişikliklerin Alzheimer hastalığının varlığını doğru bir şekilde teşhis edebilmesi için algoritmaları eğittiler. Alzheimer Hastalığı Nörogörüntüleme İnisiyatifi verilerini kullanan araştırmacılar, buluşlarını erken ve geç evredeki 400'ü aşkın Alzheimer hastası, sağlık kontrolü ve frontotemporal demans ve Parkinson da dahil diğer nörolojik hastalıklar üzerinde test ettiler. Ayrıca Imperial College Healthcare NHS Trust sağlık merkezinde, Alzheimer için teşhis testlerinden geçen seksenden fazla hastadan alınan verilerle de test edildi. Bu şekilde vakaların yüzde 98'inde, MRI tabanlı makine öğrenme sisteminin tek başına hastanın Alzheimer hastalığı olup olmadığını doğru bir şekilde tahmin edebileceği ortaya çıktı. Dahası hastaların yüzde 79'unda oldukça yüksek bir doğruluk payıyla erken ve geç evre Alzheimer ayırt edilebildi. Yeni sistem öte yandan, beyincik ve ventral diensefalon dahil olmak üzere, daha önce Alzheimer hastalığıyla ilişkili olmayan beyin bölgelerindeki değişiklikleri de tespit etti. Bu gelişme bu alanlara ve bunların Alzheimer hastalığıyla olan bağlantılarına yönelik araştırmalar için bir kapı aralamış oldu. Beyinde Alzheimer'den etkilenen doku ve ince yapısal özellikleri seçebilen bir algoritma kullanmak, standart görüntüleme tekniklerinden elde edebileceğimiz bilgileri gerçekten artırabilir diyor araştırmacılar.


Temel Reis sayesinde akıllara gücümüze güç katan sebze olarak kazınan ıspanak, her ne kadar pazınızın anında şişmesini sağlamasa da gerçekten de bol vitamin ve mineral içeriyor. Aynı zamanda kalorisi de çok düşük olan bu sebze, türlü şekillerde tüketilmesiyle de mutfakların vazgeçilmezi. Florida Orlando'dan diyetisyen ve beslenme uzmanı Megan Ware, ıspanağın aynı zamanda çok sayıda sağlık sorununa karşı da vücudun direncini güçlendirdiğini belirtiyor. Cilt, saç ve kemik sağlığı için faydalı olan ıspanak aynı zamanda sindirime yardımcı oluyor, kalp hastalıkları riskini azaltıyor ve diyabet hastalarında kan glikozu kontrolünü. Ware, ıspanağın en zengin potasyum ve magnezyum kaynaklarından biri olduğunu belirtiyor. Bir kase dilimli muzda 539 mg potasyum bulunurken, bir kase pişmiş ıspanakta 839 mg potasyum bulunuyor. Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri listesinde baş sıralarda yer alan ıspanağın içerisinde bol miktarda K vitamini, A vitamini manganez, folik asit, bakır, B2 vitamini, B6 vitamini, E vitamini, kalsiyum ve C vitamini bulunuyor. Ispanakta aynı zamanda çinko, diyet lifi, fosfor, B1 vitamini ve kolin de bulunuyor. Bunun yanı sıra bitkisel gıdalardan, antioksidanlardan, flavonoidlerden ve karotenoidlerden oluşan benzersiz ve zengin bir karışım da içeriyor. Kemikler: Amerikan Osteoporoz Vakfı, K vitamini ve magnezyum içeriği nedeniyle ıspanak tüketimini öneriyor. Bir kase pişmiş ıspanak günlük K vitamini ihtiyacınızın %987'sini karşılarken magnezyum ihtiyacınızın %39'unu karşılıyor. Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi'ne göre K vitamininin kemik sağlığı için ne kadar önemli olduğu son yıllarda kesin olarak belirlendi. Vücudumuz kemik oluşumu sırasında K vitaminini kullanıyor. Ispanakta yüksek oranda potasyum da bulunuyor. Potasyum, kas kaybına ve böbrek taşı oluşumuna karşı koruma sağladığı gibi kemik mineral yoğunluğunun korunmasına da yardımcı oluyor. Ispanakta bulunan kalsiyum, süt ürünlerindeki gibi kolay emilemiyor; yediğimiz ıspanağın yalnızca %10'u emilebiliyor. Bu nedenle kalsiyumun brokoli ve kale gibi sebzelerden ya da süt ürünlerinden alınması öneriliyor. Demir eksikliği anemisi: En sık rastlanan anemi tipi olan demir eksikliği anemisi özellikle kadınlarda çok fazla görülüyor. Vücudunuzda yeteri kadar demir olmadığında kanınız yeteri kadar hemoglobin yani kan hücrelerine kırmızı rengini veren ve organlara oksijen taşıyan kan protein üretemiyor. Anemi ya da anemi riski görülen kişilerin bol demir içeren besinler tüketmeleri gerekiyor. Bir kasesi günlük demir ihtiyacınızın %36'sını karşılayan ıspanak son derece mantıklı bir seçim. Cilt ve saç: Saçlarınızın daha sağlıklı görünmesini istiyorsanız daha fazla ıspanak tüketebilirsiniz. Ispanakta, saçları nemli tutan sebum üretimi için gereken A vitamini yüksek miktarda bulunuyor. Aynı zamanda A vitamini deri ve saç da dahil bütün vücutsal dokuların gelişimine yardımcı oluyor. Oregon Devlet Üniversitesi'ndeki Linus Pauling Enstitüsü'ne göre A vitamini, yaşlanma önleyici tedavilerde de kullanılan retinoidlerde bulunan bir bileşen. Ayrıca C vitamini de cildin sağlıklı görünmesine ve yaraların iyileşmesine yardımcı oluyor. Ispanakta da bolca bulunan C vitamininden yeterli miktarda alındığında deri ve saça biçimini veren kolajen yapımı ve bakımı da sağlanıyor. Kanser: Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri listesine göre ıspanakta, çoğu sebze ve meyvede bulunmayan kanser karşıtı bir madde olan metilendioksiflavonol glukuronid bulunuyor. Aynı zamanda lutein, zeaksantin, neoksantin ve violaksantin gibi antioksidanlar da bulunuyor ve bütün bu bileşenler iltihap karşıtı olduğundan kansere karşı da koruma sağlıyor. Ispanakta yüksek oranda bulunan klorofilin kanser karşıcı ve kanserojen madde karşıtı etkileri de var. Bunun sebebinin klorofilin kanserle bağlantılı olabilen hidrokarbonları, aflatoksinleri ve diğer hidrofobik molekülleri birbirine bağlaması ve ortadan kaldırması olabilir. Astım: Yüksek miktarda beta karoten tüketen insanlarda astım görülmesi riski daha az oluyor. Beta karoten aynı zamanda astım hastalarında da hastalık belirtilerinin hafifletilmesine yardımcı oluyor. Annals of Asthma, Allergy & Immunology dergisinde yayınlanan bir araştırmada, bir hafta boyunca 64 mg beta karoten alınması sonucunda egzersiz sebepli astım belirtilerinin ortadan kalktığı görüldü. Ware, vbeta karoten denince herkesin turuncu meyveleri ve sebzeleri düşündüğünü ancak ıspanakta da bol miktarda beta karoten bulunduğunu vurguluyor. Ispanakta bulunan magnezyum da astım hastaları için fayda sağlayabilir. Magnezyum, astım ataklarına karşı etkili bir acil durum tedavisi olarak da kullanılabilir. Ancak araştırmalar incelendiğinde yalnızca damardan alınan magnezyumun bu gibi durumlarda etkili olduğu, ağızdan ya da buhar yoluyla alınan magnezyumun etkilerinin belirlenemediği görüldü. Diyabet: Ispanakta çok güçlü bir antioksidan olan alfa lipoik asit bulunuyor. Alfa lipoik asitin diyabet hastalarında kan şekeri seviyesini düşürdüğü, insülin hassaslığını artırdığı ve periferik nöropatiyi yani ellerde ya da ayaklarda zayıflık ya da uyuşukluk gibi durumları azalttığı biliniyor. Ancak Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi, araştırmaların çoğunun damar yoluyla alınan alfa lipoik asit üzerine yapıldığını, bu nedenle söz konusu antioksidanın ağızdan alınmasının aynı sonuçları verip vermediğinin bilinmediğini söylüyor. Kalp: Amerikan Kalp Birliği'ne göre postayum kalp sağlığı için son derece önemli. Birçok araştırma kan damarlarının genişlemesini sağlayan potasyumun bu sayede tansiyonun da düşmesine yardımcı olduğunu gösteriyor. Yüksek potasyum tüketimi beyin kanaması ve kalp hastalığı sebebiyle ölüm riskini de azaltıyor. Ispanakta çok fazla miktarda bulunan K vitamini de aynı şekilde kalp sağlığına ve kanın pıhtılaşmasına yardımcı oluyor. Linus Pauling Enstitüsü'ne göre kanın pıhtılaşmasında önemli rol oynayan K vitamininin eksikliği durumunda aşırı kan kaybı görülebiliyor. Aynı zamanda K vitamini eksikliği durumunda kan damarlarında kireçlenme oluşumunu durduran mekanizmaların da etkinliğini yitireceğindan K vitamininin kalp hastalıklarına karşı da koruma sağladığı iddia edilse de araştırmalar kesin sonuç vermiş değil. Hamilelik: Hamilelik sırasında folik asidin önemi herkesçe biliniyor. Folik asit, hamileliğin erken dönemlerinde görülen, özellikle ayrık omurga ve anansefali gibi nöral tüp defektlerine karşı koruma sağlıyor. Kadınların folik asit ihtiyaçlarını yalnızca besinlerle karşılaması zor olduğundan Hastalık Kontrol Merkezi hamile kadınların 400 mcg folik asit kullanmasını öneriyor. Bir kase pişmiş ıspanakta da günlük ihtiyacınızın %66'sını karşılayacak miktarda folik asit bulunuyor. Göz: Ispanakta, yaşa bağlı maküler dejenerasyon ve kataraktlara karşı koruma sağlayan lutein ve zeaksantin gibi karoteniodlerden bolca bulunuyor. Scripps Araştırma Enstitüsü'ne göre yapılan araştırmalarda, haftada üç kere ıspanak yiyen kişilerde maküler dejenerasyon görülme riskinin %43 oranında daha az olduğu gözlemlendi. Kan seyreltici ilaçlar kullanıyorsanız ıspanak tüketiminizi aniden artırmanız zararlı sonuçlar doğurabilir. İçerisinde kanın pıhtılaşmasında önemli rol oynayan K vitamini bulunan ıspanak gibi sebzeleri tüketirken aşırıya kaçmamakta fayda var. Bunun yanı sıra ıspanak da yüksek miktarda böcek ilacına maruz kalan sebze ve meyveler arasında. Mümkünse organik ıspanak satın almanız, türü ne olursa olsun aldığınız ıspanakları her zaman özenle yıkamanız öneriliyor. Aynı zamanda böbrekleriniz düzgün çalışmıyorsa çok fazla potasyum tüketmeniz kanınızda çok fazla potasyum birikmesine sebep olabilir. Bu da ciddi durumlarda ölümcül sonuçlar doğurabilir. Ispanakta aynı zamanda böbrek ve safra kesesi sorunları yaşayan insanlar için zararlı olabilecek oksalat bulunuyor. Oksalatın aşırı birikmesi kristalleşmeye ve sorunlarına sebep olabilir.


Temizlik konusunda görünürde birbirleriyle çelişen bilgilerle karşı karşıya kalıyoruz. Sağlık kurallarına uymanın bizleri sayısız mikrop ve hastalıklardan koruduğu açıkça bilinen bir gerçek. Öte yandan, kimi bakterilerin sağlığa yararlı oldukları, temizlik ürünlerinin içerdikleri kimi malzemelerin bizlere zarar verebilecekleri, giderek tırmanışa geçen alerjilerin ve daha başka rahatsızlıkların ardında aşırı düzeyde temizliğin yatabileceği yönünde de veriler var. Özellikle de bu son konuda bir tutarsızlık olduğu kesin. Avrupa'da 150 milyonu aşkın kişinin alerjileri olduğu ve bu sayının her geçen gün daha da arttığı belirtiliyor. Uzmanlar 2020'lere gelindiğinde Avrupa nüfusunun yüzde ellisinde en az bir tür alerjinin olabileceğine dikkat çekiyorlar. 1997-2007 yılları arasında ABD'de çocuk alerjilerindeki artış yüzde 18 iken, şimdilerde her 25 çocuktan yaklaşık birinde alerjiye tanık olunuyor. Tabii bir de astım var. Aşırı düzeyde temizliğin sağlığa zarar verebileceği görüşünü 1989 yılında ilk kez ortaya atan, salgın hastalıklar uzmanı David Strachan oldu. Strachan, sağlığa elverişsiz ortamlardan uzak tutulduğumuz çağdaş yaşam biçimlerinin, çocukluğun ilk evrelerinde daha az mikrop kapıp hastalanmamız anlamına geldiğine ve bunun da bizleri alerjilere çok daha duyarlı kıldığına işaret ediyordu. Bu konuyla ilgili kimi bulgular son derece ilginç. Kırsal bölgelerde yetişen çocukların yanı sıra, bulaşıkları elde yıkayan ve köpek besleyen anababaların çocukları da görünürde çok daha sağlıklı oluyorlar. Ne var ki, akıllara durgunluk veren en ilginç veriler 2014 yılında yapılan bir araştırmadan geliyor. Buna göre, yaşamlarının ilk yılında kedi, fare ve hamam böceğinin ardlarında bıraktıkları parçacıklarla karşı karşıya kalan çocukların astıma yakalanma olasılıkları çok daha düşük oluyor. Biraz kir ile sağlıklı olmak arasında bir bağlantı olduğu görüşüne çoğunluk katılıyor. Ancak ortada bir sorun var: işler bir olasılıkla bu denli basit değil. Son yıllarda yapılan binlerce araştırma bedendeki mikroorganizmalarda meydana gelen değişikliklerle alerji, astım, depresyon ve Alzheimer hastalığına dek uzanan birtakım sorunlar arasında bir ilinti olduğunu ortaya koyuyor. Mikrobiyom adıyla bilinen bu mikroorganizmalar kümesi temiz ile kirli arasında belirgin bir farklılığa, bakterilerle aramızda karmaşık bir ilişki olduğuna işaret ediyor. Kimi bakterilerle karşı karşıya kalmak bizlere iyi gelirken, kimileri olumsuz bir etki yaratıyorlar. Ancak hangilerinin iyi, hangilerinin kötü olduğunu belirlemek hiç de kolay değil. Uzmanlar bağışıklık sisteminin gelişimini denetlemede karşı karşıya kalınan bakterilerin çeşitliliğinin etkili olduğuna dikkat çekiyorlar. Bu yararlı mikroplarla ne zaman karşı karşıya kaldığımız da can alıcı bir önem taşıyor ve bu açıdan özellikle de çocukluğun ilk evrelerinin önemli olduğu görülüyor. Uzmanlar üç yaşına gelindiğinde mikrobiyotanın büyük ölçüde belirlenmiş olduğuna inanıyorlar. Bu durumda, erişkinlik döneminde kişisel temizliğinize daha az özen göstermenin iyi bakterilerin çeşitliliğini arttırabileceğine inanmak saçma mı olur? Hangi bakterilerin bizlere iyi gelip hangilerinin gelmediği konusunda henüz kesin bir bilgiye sahip olmasak da, kötü oldukları kuşku götürmeyen bakteriler konusunda elimizde birtakım ipuçları var. Örneğin, Britanya'da yılda yaklaşık 17 milyon besin zehirlenmesi olayı yaşanıyor. Bu olayların büyük bir bölümünde mikroplar lokantalardan kapılmakla birlikte, 18 Avrupa ülkesini içeren bir araştırma besin zehirlenmelerinin yaklaşık üçte birinin evdeki mikroplardan kaynaklandığını ortaya koyuyor. Ancak aşırı kirlilik ishal olasılığını arttırırken, aşırı temizlik de birtakım olumsuz etkiler yaratabiliyor. Öyle ki, antibakteriyel el sabunları ve çamaşır deterjanlarından uzak durmakta yarar var. Bu ürünler, tanıtımlarında sunuldukları denli yararlı olmadıkları gibi, uzun erimde bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç kazanmalarına da neden oluyorlar. Demek ki, çok kirli olmak insanlara zarar verebileceği gibi, aşırı temizlik de zararlı olabiliyor. O zaman ne yapmak gerekiyor? Neyse ki, temizliğin bilimsel verilerle onaylanmış bir sınırı var. Uzmanlar belli başlı ev işlerinde hedeflenmiş temizlik taktiğinin uygulanmasını öneriyor ve temizliğin önem taşıdığı yer ve zamanlarda temizlik kurallarına uymanın yine de yararlı olacağına dikkat çekiyorlar. Ne var ki, mikroplardan tümden arındırılmış steril bir ev hedeflemek yerine, yalnızca önemli yer ve zamanlarda zararlı bakterilerin yok edilmesine odaklanmak gerektiğinin de altını çiziyorlar. Bu bağlamda, sürekli dokunduğumuz kapı tokmakları, elektrik düğmeleri ve banyonun temizliğine ağırlık verilmesi, ayrıca tüm mutfak yüzeylerinin ve araç gereçlerinin temizliğine de özen gösterilmesi gerekiyor. Bunun dışında, yerleri, duvarları ve eşyaları altı ayda bir temizleyebilirsiniz. Ev tozu akarlarına alerjiniz yoksa, evi elektrikli süpürge ile temizlemek tümden isteğe bağlı bir iş. Kısacası, sağlığınızı güçlendirmek için açık havaya çıkın. Temizlik ürünlerinden yararlanın, ama bu konuda aşırıya kaçıp evinizi kirletmekten kaçının ve temizliğin ardından camları açıp evinizi bir güzel havalandırın. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.