Yiyecek dünyasında sebze olarak tanımlanan mantarlar, teknik açıdan bitki sayılmazlar; mantar alemine aittirler. Ancak sebze olmadıkları halde besleyicilik açısından çok zengindirler. Bir beslenme düzeninin yeteri kadar vitamin ve mineral içermesini sağlama almak için farklı renklerde sebze ve meyve tüketmek gerekir. Öyle ki renksiz birçok besinin besleyici değerinin olmadığı düşünülür. Ancak genellikle beyaz renkli olan yenilebilen mantarlar, istisna oluşturuyor. Mantarlar gibi işlenmemiş yiyecekleri tüketmek obezite, diyabet ve kalp hastalıkları riskini azaltır. Ayrıca mantarlar cilde ve saçlara tazelik kazandırır; enerji verir ve kilo vermeye yardımcı olur. Kanser: Mantarlarda da tıpkı havuç, domates, yeşil ve kırmızıbiberler, balkabağı, taze fasulye ve kabakta olduğu gibi bol miktarda antioksidan bulunuyor. Antioksidanlar, insan vücudundaki hücrelere zarar vererek kansere yol açabilen serbest radikalleri yok eden kimyasallardır. Bunun dışında mantarda, birçok sebze ve meyvede bulunmayan selenyum minerali bulunur. Karaciğer enzimlerinin çalışmasında önemli bir rol oynayan selenyum, vücutta kansere sebep olabilecek bazı bileşenlerin zehirli etkisini ortadan kaldırmaya yarar. Aynı zamanda iltihabı önler ve tümor gelişme hızını azaltır. Mantarda bulunan D vitamini de hücrelerin büyüme düzenine yardımcı olarak kanser hücrelerinin gelişmesini durdurur. Yeni kesilmiş mantarların güneşte bekletilmesi D vitamini içeriklerini önemli ölçüde artırır. Mantarda bulunan folik asit de DNA sentezi ve onarımında önemli bir rol oynadığından DNA'daki mutasyonlardan dolayı oluşabilecek kanser hücrelerini önler. 2017 yılında Nutrition and Cancer dergisinde yayınlanan başka bir araştırmada, Asya kıtasında yaşayanların iyileştirici bir gücü olduğuna inandıkları maitake mantarlarının göğüs tümörlerini baskıladığı görüldü. Bunun dışında Journal of Agricultural and Food Chemistry dergisinde yayınlanan 2016 tarihli bir araştırmaya göre shiitake mantarında bulunan eritadenin bileşeninin kolesterolü ve diğer trigliseritleri işlemede karaciğere yardımcı olduğu görüldü. Diyabet: Yapılan araştırmalarda, Tip 1 diyabet hastası olan ve yüksek lif içerikli besinleri tüketen kişilerin kan şekeri seviyesinin düşük olduğu, Tip 2 diyabet hastalarındaysa kan şekerinin, lipidlerin ve insülin seviyesinin düzeldiği görüldü. Bir kase portobello mantarında, bir kase kızartılmış shiitake mantarında da yaklaşık 3 gram lif bulunuyor. Lif, sindirim sistemine yardımcı olduğu gibi kalp hastalıkları ve metabolik sendrom riskini de azaltıyor. Amerikalılar için Diyet Rehberi'nde kadınların günde 21 ila 25 gram arası, erkeklerin ise 30 ila 38 gram arası lif alması gerektiği belirtiliyor. Kalp sağlığı: Mantarda bulunan lif, potasyum ve C vitamini, kalp-damar sağlığını korur. Potasyum ve sodyum bir araya geldiğinde tansiyonu düzenler. İçerisinde yüksek oranda potasyum ve düşük oranda sodyum bulunan mantarın tüketilmesi tansiyonun düşürülmesini sağlar. Ayrıca her gün 3 gram beta glukan alınması kandaki kolesterolü %5 oranında düşürebiliyor. Shiitake mantarının özellikle kök bölgesi önemli bir beta glukan kaynağı. Bağışıklık sistemi: Selenyumun aynı zamanda katil T-hücrelerinin üretimini artırarak, bağışıklık sisteminin enfeksiyon tepkisini de geliştirdiği görüldü. Mantarların hücre duvarlarında bulunan beta glukan lifleri, bağışıklık sisteminin kanser hücrelerine karşı savaşmasını sağladığı gibi tümor oluşumunu da engelliyor. Kilo yönetimi ve doygunluk: Yiyeceklerimizin içerdiği lif, sindirim sisteminde hacim artırıcı görevini üstlenerek kilo yönetiminde önemli bir rol oynuyor. Mantarların hücre duvarlarında beta glukanlar ve kitin olmak üzere iki tür diyet lifi bulunuyor. Bu diyet lifleri doyma hissini artırarak iştahı azaltıyor. Uzun süre tok hissetmeniz de daha az kalori almanızı sağlıyor. Besin içeriği Mantarların sodyum, yağ, kolesterol ve kalori oranı oldukça düşüktür ve genellikle fonksiyonel gıda olarak anılırlar. Besin profillerinin yanı sıra antioksidan ve faydalı diyet lifleri içerikleri sayesinde kronik hastalıkların önlenmesine de yardımcı olurlar. Her ne kadar birçok mantar türü bulunsa da genellikle şekilleri ve boyutları ne olursa olsun, içlerinde aynı besin maddelerinden yakın miktarlarda bulunur. Vitamin ve mineraller: Mantarlarda riboflavin (B2), folik asit (B9), tiyamin (B1), pantotenik asit (B5) ve niyasin (B3) gibi önemli oranda B vitamini bulunur. B vitamini vücudun besinlerden enerji almasını sağladığı gibi kırmızı kan hücrelerinin oluşumuna da yardımcı olur. Birçok B vitaminin beyin sağlığı için de önemli olduğu biliniyor. Ayrıca hamile kadınların ceninin sağlıklı gelişmesi için folik asit almaları da öneriliyor. Mantar, hayvan kaynaklı olmayan yegane D vitamini deposudur. Her ne kadar süt ürünlerinde bol miktarda D vitamini bulunsa da hayvansal ürün tüketmemeye gayret eden veganlar için mantarlar önemli bir alternatiftir. Yine vegan beslenmede alınması zor olan selenyum, potasyum, bakır, demir ve fosfor gibi mineraller de mantarlarda bulunabiliyor. Mantarların hücre duvarlarında bulunan beta glukanlar üzerine son zamanlarda yoğunlaştırılan araştırmalarda beta glukanın insülin direncini ve kandaki kolesterol seviyesini iyileştirdiği, obezite riskini azaltırken bağışıklığı da güçlendirdiği görüldü. Aynı zamanda mantarlarda bulunan kolin de uyku sağlığı, kas hareketi, öğrenme ve hafıza gibi alanlarda da son derece fayda sağlıyor. Hücre zarı yapılarının oluşturulmasında yardımcı olan kolin, sinir uyarılarının aktarılmasında, yağ emiliminde ve kronik iltihabın azaltılmasında da fayda sağlar. Her ne kadar yaban mantarları birkaç yüzyıldan beri insanların belli başlı yiyecekleri arasında yer alsa da vahşi doğada bulunan mantarlar, zehirli mantarları ayırt edemeyen kişiler için tehlike oluşturabilir. İnsanlar için zehirli olan mantarların yenmesi ağır hastalıklara hatta bazen ölüme yol açabilir. Ayrıca yapılan araştırmalarda bazı yaban mantarlarında ağır metallerin ve zararlı kimyasalların bulunduğu görüldü. Bu gibi durumlardan kaçınmak için kültür mantarlarının tüketilmesi en sağlıklısıdır. Beta glukan tüketiminin çoğu insan için sağlıklı olduğu düşünülmektedir. Ancak bağışıklık sistemini uyaran beta glukanlar, eklem iltihabı, lupus, astım ve multiple skleroz gibi otoimmün hastalıklar için tehlike oluşturabilir. Yoğun miktarda beta glukan tüketiminin insanları nasıl etkilediği henüz bilinmiyor.


Koronavirüs hastalığı (COVID-19) salgını dünya çapında eşi görülmemiş zorluklar ve tehditler doğuruyor. Ne yazık ki, COVID-19 pozitif olarak tanı alanlar arasında yaşlı, zayıf ve komorbid bireylerin daha fazla risk altında olduğu bilinmektedir. Yaşlı bireylerin bu salgın sırasında güvenli ve sağlıklı kalabilmesi için önlemler almak daha da önemli hale gelir. El yıkama, hasta bireylerle temastan kaçınma ve iyi hijyen gibi günlük önleyici tedbirler, virüs, bakteri ve diğer patojenler için riskini azaltmada güçlü bir yol olmaktadır. Sağlıklı kalmanın en önemli yollarından biri bağışıklığı güçlendiren alışkanlıkları benimsemektir. Besinler veya ilaçlar yoluyla anti-enflamatuar strateji, Covid-19 yönetimi için uygun bir seçenektir. Yaşa bağlı mikro besin ögesi yetersizliğinin yanı sıra, bir bireyin beslenme durumu COVID-19 enfeksiyonu riskini, klinik seyrini ve sonuçlarını etkiler. Yetersiz beslenen bireyler mevcut riskler karşısında daha duyarlı hale gelmekte, bu nedenle bireylerin koronavirüs veya başka virüslere karşı daha dirençli olabilmeleri için çeşitli beslenme önerileri tavsiye edilmektedir. Bu öneriler kısaca 5 başlık altında toplamak mümkündür. Uzun süreli sağlıklı beslenme düzeni de dahil olmak üzere sağlıklı bir yaşam tarzını sürdürmek şimdi her zamankinden daha önemli olabilir. Bu, temel öneriyi sağlayan ve aynı zamanda kan şekerini ve vücut ağırlığını kontrol altında tutan bir beslenme düzeni de düşük karbonhidratlı yiyeceklerin seçimi ile mümkündür. Çalışmalar, obezite, diyabet ve yüksek tansiyon gibi kronik sağlık koşullarının enfeksiyon ve ölüm riskini artırabileceğini göstermiştir. Bireylerin diyetinde, tam tahıllardan zengin, düşük şekerli ve az yağlı yiyecekler olmalıdır. Böylelikle, genel sağlık durumları iyi yönde desteklenebilmektedir. İyi sağlık ve beslenmenin el ele gittiği kanıtlanmış bir gerçektir. Yaşlılar koronavirüse daha duyarlı olduklarından, belirli vitamin ve mineraller açısından zengin bir şekilde beslenmek virüslere karşı bağışıklık duvarı oluşturabilir. Günlük diyete beta-karoten, C ve E vitamini ve çinko bakımından zengin meyve ve sebzeleri dahil etmek önemli bir beslenme stratejisidir. Hiçbir yiyecek veya takviye koronavirüs gibi bir virüsü tedavi edemez ve hatta % 100 önleyemezken, bu süreçte bazı besinlerin bağışıklığı arttırmaya yardımcı olduğu çalışmalarda gösterilmiştir. Yaban mersini, bağışıklık sistemini güçlendirmeye yardımcı olabilecek antioksidan özelliklere sahip olan antosiyanin adı verilen bir tür flavonoid içerir. Araştırmacılar, flavonoidler açısından zengin yiyeceklerle beslenenlerin, üst solunum yolu enfeksiyonu veya soğuk algınlığına yakalanma olasılığının, daha az olduğunu göstermiştir. Zerdeçal, içeriğinde bulunan kurkumin adlı bileşenden dolayı vücudun bağışıklık düzenleyici kapasitesini artırarak bağışıklık sistemini güçlendirmeye yardımcı olmaktadır. Brokoli, önemli bir C vitamini kaynağıdır. Ayrıca içeriğinde bulunan sülforafan adlı bileşik sayesinde güçlü antioksidan etki gösterir. Enfeksiyonlarla savaşmanın anahtarı olan beyaz kan hücrelerinin üretimini arttırmaktadır. Tatlı patates, A vitaminine dönüştürülebilen ve bağışıklık sistemi ve bağırsak sağlığını desteklemeye yardımcı olan iyi bir beta-karoten kaynağıdır. Ispanak, yüksek folat, A vitamini, C vitamini, lif, magnezyum ve demir içeriği sayesinde süper besin olarak da bilinir. Ispanaktaki besin ögeleri bağışıklık fonksiyonunu arttırır ve vücutta hücre bölünmesi ve DNA onarımı için gerekli besinleri sağlar. Zencefil, anti-enflamatuar ve antioksidan özelliklere sahiptir. Enflamasyonu azaltmaya ve boğaz ağrısını azaltmaya yardımcı olabilmektedir. Sarımsak; antiviral, antifungal ve antibakteriyel özelliklere sahip olan allisin dahil olmak üzere çeşitli bileşikler içerir. Soğuk algınlığı ve grip mevsimi boyunca bağışıklık sistemini güçlendirir. Yeşil çay, etkili enfeksiyon savaşçıları olan polifenol adı verilen antioksidanlar içerir. Yağlı tohumlar, zengin bir E vitamini kaynağıdır. E vitamini diğer antioksidanlara benzer şekilde bağışıklığı destekler. Turunçgiller çok iyi bir C vitamini kaynağıdır. Enfeksiyonlarla savaşmanın anahtarı olan beyaz kan hücrelerinin üretimini arttırırlar. Mukoza zarlarını nemli tutmak ve soğuk algınlığı ve gribi daha da azaltabilmek için yaşlı bireylerin günlük 8-9 bardak su tüketmeleri önerilmektedir. Susama hissinin zayıf olması nedeniyle eğer yeterli su tüketimi sağlanamıyorsa, çorba, süt, yeşil çay, ev yapımı taze meyve suyu gibi besinler ek olarak tavsiye edilebilmektedir. C vitamininin çocuklar, yetişkinler ve yaşlılar için bağışıklığı kuvvetlendirici etkisinin olduğu kanıtlanmıştır. Portakal, kivi, çilek gibi meyveler C vitamini açısından zengindir ve diyetlerine dahil edilmelidir. Ayrıca, patlıcan, biber, pancar, ıspanak ve karnabahar gibi sebzelerin C vitamini açısından oldukça zengin olduğu ve bağışıklığı desteklediği bilinmektedir. Bazı araştırmalar, E vitamininin bağışıklık da dahil olmak üzere yaşlıların genel sağlığını korumak için hayati önem taşıdığını kanıtlamıştır. E vitamini, çeşitli enfeksiyonlardan, bakterilerden ve virüslerden koruyabilen güçlü bir antioksidandır. Günlük E vitamini gereksinmelerini karşılayabilmek için badem, fıstık ezmesi, ayçiçeği çekirdeği, fındık gibi yağlı tohumları diyete eklenmesi önemlidir. Bağışıklığı artıran bazı baharatlar arasında sarımsak, ginseng, kimyon, zerdeçal ve zencefil yer almaktadır. Yiyeceklerine ekleyerek veya çay şeklinde bireylerin diyetlerine dahil etmesi önerilmektedir. Baharatların, hem bağırsak sağlığı ve bağışıklık sisteminin güçlenmesine katkı sağladığı, hem de yemeklerin lezzetini arttırmak için kullanıldığı bilinmektedir. Besinlerin bilinçli tüketimi ile sağlık etkilerinden faydalanmak mümkündür. Ancak, besinlerin koronavirüs enfeksiyonlarının tedavisinde kullanılabileceği doğru bir düşünce olmayacaktır. Besinlerin bağışıklığı destekleyici ve genel sağlığa olumlu etkileri ile vücudun hastalıklara karşı direncini arttırıcı etkilerinden bahsedilebilir. Bu nedenle, sağlıklı ve dengeli beslenme bu dönemde ayrı bir önem taşımaktadır. Gasmi A, ve ark. Individual risk management strategy and potential therapeutic options for the COVID-19 pandemic. Clin Immunol. 2020 Apr 7:108409. Wellman SN, Kamp JB. Nutrition in Aging. Krause's food & the nutrition care process. . 14th edition. St. Louis, Missouri: Elsevier. 2017; 831-833. Bu yazı HBT'nin 218. sayısında yayınlanmıştır.


Daha sağlıklı hisseder miyiz? Yediğimiz şeyler ile nasıl hissettiğimiz arasında çok güçlü bağlar var. Diyetisyenler bir süredir mutluluğu artıran besinler de dahil olmak üzere yiyecekler ile zihinsel sağlık arasındaki güçlü bir bağlantı olduğuna dikkat çekiyor. Beslenme psikolojisi olarak nitelendirilen bu alan sayısız bilimsel araştırma ile de destekleniyor. Bu nedenle artık bazı psikiyatristler çeşitli zihinsel sağlık sorunları için tedavi stratejilerinin bir parçası olarak beslenme düzeninden yararlanıyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünyada 300 milyondan fazla kişide depresyon görülüyor. Yaşamı normal yaşam rotasından saptıran bu hastalık, Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'ne göre erkeklere kıyasla kadınlarda iki katı daha sıklıkla görülüyor. Araştırmalar çok uzun zamandan beri tipik bir Batı diyetinin, yani şekerli içecekler, rafine tahıllar, kızartılmış yiyecekler, işlenmiş et, yüksek yağlı süt ürünleri içeren bir beslenme düzeninin depresyon riskini artırdığını gösteriyor. International Journal of Environmental Research and Public Health dergisinde yayınlanan 2020 tarihli bir araştırma, beslenme düzeni ile depresyon arasındaki pozitif ve negatif bağlantılara dikkat çekiyor. Çiftlik ürünü olmayan somon balığı gibi gıdalardan alınan omega 3, avokado ya da natürel sızma zeytinyağından elde edilen tekli doymamış yağlar enflamasyon karşıtıdır. Bunlar depresyon riskini azalttığı gibi kandaki enflamasyon ölçümlerini de düşürür. Küçük taneli meyvelerde, fasulyede, turunçgillerde ve elmada bulunan flavonoidler gibi antioksidanlar depresyon eğilimini azaltır. Balık özellikle depresyona yatkın kadınlar için koruma sağlar. Söz konusu 2020 tarihli araştırmada haftada iki kere ya da daha fazla balık yiyen kadınların, iki haftada birden daha az miktarda balık tüketen kadınlara kıyasla depresyon riskinin %25 oranında daha düşük olduğu görüldü. Magnezyum, folik asit, çinko ve D, B12 ve B6 vitaminleri gibi bazı besin maddelerinin eksikliği de depresyon riskini artırabilir. Magnezyum fasulye, mercimek, bezelye ve nohut gibi bakliyatlarda, avokado, kabuklu yemişler, tohumlar, tam tahıllar ve bitter çikolatada bulunur. Folik asidi de bakliyatlardan, yeşil yapraklı sebzelerden, çiğ pancardan, turunçgillerden, kuşkonmazdan ve brokoliden elde edebilirsiniz. Çinko bakımından zengin besinlerin başında istiridye, fasulye, kabak çekirdeği ve kaju gelir. D vitamini somon, sardalya, yumurta ve morötesi ışığa maruz kalmış mantarlarda bulunsa da bu vitaminin sağlıklı bir seviyede bulunması için genellikle takviye vitamin alınması gerekir. B12 vitaminini hayvansal gıdalarda ve zenginleştirilmiş besin mayasında, B6 vitaminini ise nohut, patates, tatlı patates, muz, somon ve ton balığı gibi besinlerde bulabilirsiniz. Depresyondan korunmaya yönelik beslenme önerilerinin harfiyen uygulanmasının, özellikle de Akdeniz diyetine sadık kalmanın depresif belirtilerin ortaya çıkmasını önemli derecede azalttığı gözlemlendi. Bu beslenme düzeni sebze, meyve, balık, kabuklu yemişler, bakliyat ve zeytinyağı bakımından zengin olduğu gibi işlenmiş gıda tüketimini ciddi biçimde sınırlıyor. Bazı popülasyonlarda yalnızca daha fazla meyve ve sebze yemenin zihinsel sağlığı %19 ile %23 arasındaki bir oranda geliştirdiği görülmüştü. 10 yıl süren bir araştırmada, kadınların kafein içeren kahve tüketimini artırdıkça depresyon riskinin azaldığı gözlemlenmişti. Araştırmacılar bunu kahvenin psikolojik uyarıcı etkilerine bağlıyor. British Medical Journal Nutrition, Prevention & Health dergisinde yayınlanan başka bir 2020 tarihli araştırmaya göre, tek başına ya da prebiyotiklerle alınan probiyotikler depresyon belirtilerini azaltıyor. Bu ilişki, bağırsak-beyin ekseni olarak da bilinen, beyin ile bağırsaklarda yaşayan mikrop topluluğu olan mikrobiyom arasındaki ilişkiden kaynaklanıyor. Bağırsak mikroplarının türünde ve dengesindeki olumlu değişimlerin enflamasyonu azaltmaya, bağışıklık işlevini geliştirmeye ve ruh halini yükseltmeye yardımcı olduğu gözlemlendi. Besin/ruhsal durum bağlantısı göz ardı edilmemesi gereken bir gerçek. Bir zihinsel sağlık sorunu nedeniyle tedavi görmüyor olsanız dahi beslenme stratejinizi iyileştirmek, kontrol altında tutmakta zorlandığımız stres ile çok daha etkili biçimde başa çıkmanızı sağlayabilir. Daha iyi bir zihinsel performans için daha sağlıklı bir beslenme tarzına geçtinizde fazla kilolarınızdan kurtulursunuz, bağışıklık sisteminiz güçlenir, kan şekeri, kolesterol, tansiyon gibi değerleriniz dengelenir ve hatta uykusuzluk sorunuzun ortadan kalkması gibi başka pozitif sonuçları da olabilir. Kişiselleştirilmiş beslenme psikolojisi hakkında daha sağlıklı bilgi edinmek için bir diyet uzmanına danışmanız gerekebilir. Her ne kadar diyetisyenler size herhangi bir zihinsel sağlık durumu konusunda teşhis koyamaz ya da tedavi öneremezse de doktorunuz ile işbirliği yaparak bazı gıdalar, besin maddeleri, yemek yeme düzenleri ve zihinsel sağlığınız arasındaki bağlantılar konusunda daha fazla bilgilenmenizi sağlayabilirler.


Toplumda beyin ve sinir sistemi farkındalığını, sağlığını ve işlevselliğini geliştirme bilincini yaymayı amaç edinen Dünya Beyin Haftası, 13 - 19 Mart 2017 tarihlerinde kutlanmaya başlandı. Türkiye Beyin Araştırmaları ve Sinirbilimleri Derneği önderliğinde ve bazı üniversiteler ve yerel yönetimlerin desteği ile İzmir, İstanbul, Eskişehir, Manisa, Denizli, Antalya, Gaziantep, Trabzon, Mersin ve Konya gibi şehirlerde halka açık etkinlikler düzenleniyor. Beyin ve sinir sistemi farkındalığının, çoğul meslek ve bilimsel ardalan mensubu tarafından çok daha farklı boyutlara taşınması gerekiyor. Çünkü, beyin ve davranış, öğrenmenin ve eğitilebilirliğin sınırsızlığı ve açılımları, birey olma süreci, toplumsallaşma, demokratikleşme, insan hakları okur-yazarlığı, özgür irade, etik ve hukuk, estetik algı, dijitalleşme, sanatsal yaratıcılık ve üreticilik; ancak bunlarla birlikte, bilginin sınır tanımayan nitelik, nicelik ve hızı; ekosistemin olumsuz değişiklikleri, kararsız ve orantısız siyasal, toplumsal ve ekonomik olgular bağlamlarında da tartışılmaya ve çözümlenmeye muhtaç. Yani, yediğimiz, içtiğimiz, soluduğumuz neredeyse her şey; kaza, düş kırıklığı, gerginlik, ağır sarsıntı yaşadığımız her deneyim ve ortam, beyin-beden sağlığımızı sürekli tehdit etmekte, ağır sonuçlarını kah iveğen , kah süreğen , kah bir veya birkaç kuşak sonrasında ortaya koyuyor. Çevre koşullarının ve yaşam biçimlerinin iyileştirilmesi, genetik kılavuzluğun yaygınlaştırılması, eşitsizliklerin azaltılmasıyla genel gönenç düzeyinin dengelenmesi, kaza, felaket, çatışma ve bağımlılık olgularının görece önlenebilmesi bile dünya genelinde beyin-beden sağlığının geliştirilmesi anlamına geliyor. Güvenilir beyin ve sinir sistemi sağlığı verilerine göre yaklaşık 280 milyon nüfuslu ABD'de ülkenin %19'u, nöropsikiyatrik hasta ve bunların 10 milyonu şiddetli depresyon, 16 milyonu şiddetli anksiyete, 15 milyonu ise tütün dışında madde bağımlısı. Yine ABD'deki nörolojik hastalık prevalansı ise, 3 milyon Alzheimer hastası, 2 milyon epilepsi, 1.8 milyon inme ile sonuçlanan beyin krizi, 1 milyon beyin ve omurilik travması, 750 bin erken gelişimsel bozukluklar ve 500 bin Parkinson hastası olarak bildirilmiş. Avrupa Beyin Konseyi'nin , 28 Avrupa ülkesindeki 466 milyon nüfusu kapsayan verilerine göre, nüfusun %27'si nöro-psikiyatrik hasta olarak kayıtlara geçmiş. Bu hastalarla ilgili doğrudan ve dolaylı sağlık harcamaları ile yol açtıkları ekonomik kayıp, yılda toplam 386 milyar Euro, kişi başına 828 Euro ediyor. Bunlara migren-dışı baş ağrıları ve nikotin bağımlılığı da eklendiğinde, ekonomik yük yılda 447 milyar Euro'yu buluyor. Bu derece güvenilir verilerin elde edilemediği Türkiye'de ise nöroloji ve psikiyatri uzmanları ve ilgili dernekler, rakamların pek farklı olmadığını bildiriyor. Beyin ve sinir sistemi farkındalığı, tüm insanların ürettiği kaynaklarla yürütülen bilimsel araştırmaların ve teknolojik yenileştirmelerin, sonuç, yenilgi veya kazanımlarının dünyadaki tüm halkların tüm kesimlerine de bilgilendirilme ve kendilerine hesap verilme yükümlülüğü getirmesi anlamında da çok önemli. Aynı zamanda bilim, uzmanlık ve meslek alanlarındaki yeni ve genç beyin gücünü de cezbetmek, özendirmek ve gereğince eğitilmesi için devlet, özel ve sivil kesimler nezdinde çaba göstermek de, bu haftanın temel hedefleri arasında.


Hepimiz masallarla büyüdük, iyiyi, kötüyü, doğruyu yanlışı masallardan öğrendik. Büyüklerimizin anlattığı hikayeler hep ilgi çekici geldi, hiç bitmesin istedik. Sonra kitaplar en iyi dostumuz oldu. Ve filmler zamanla hayatımızın bir parçası haline geldi. Sinemayı sevdik, tiyatro oyunlarından etkilendik. Kişisel hikayelerimiz, başkaları hakkında konuştuklarımız ve hatta dedikodu, iletişimimizin büyük kısmını oluşturuyor. Bir hikaye dinlediğimiz zaman onu hızla geçmişteki deneyimlerle ilişkilendiriyoruz. Dinlediğimiz hikayeler kendimizi daha iyi anlamamızı sağlıyor, başkalarının hikayeleri bize en derindeki varlığımızı tanımada yardımcı oluyor. Hikayeler insanları bir araya getiriyor, onların birbirleri için empati duymalarını ve ilişkilerini geliştirmelerini sağlıyor. Bu aslında hiç zor değil. Ancak hikaye anlatırken bilmemiz gereken önemli bir nokta; duygulara hitap eden hikayeler, rasyonel ve veri içerikli mesajlara kıyasla beynin daha fazla sayıda bölgesini etkiliyor. Öncelikle beynimizin bilgileri nasıl işlediğini hatırlamakta fayda var. Bize bir bilgi sunulduğunda, beynimizde iki temel bölge harekete geçiyor. Bunlar Wernicke ve Broca alanları. Beynimiz bu tip soyut anlatımlarla karşılaşınca sıkılıyor, yoruluyor ve aldığı bilgiyi etkili bir şekilde işleyemiyor. Ne yazık ki iş dünyası bunun gibi kurumsal mesajları çok seviyor. Kurumların çalışanlarına verdikleri mesajlarda genellikle mantık, bilgiler, veriler, oranlar, uzun cümleler ve kurumsal dil baskındır. Ancak nörobilim alanındaki son çalışmalar, mantıklı kararlar aldığımıza inandığımızda bile, aslında bilinçaltının etkisinde olduğumuzu ve duygularımızla karar verdiğimizi gösteriyor. Bu durumda, yani kararlarımızın çoğunun ardındaki neden mantığımızdan çok duygularımızsa, hikayeler, özellikle duygulara hitap eden hikayeler, bilginin paylaşılması, insanların bir nedenle ilişki kurması, empati yaratmak, motive etmek için en etkili araçlardır. Bunu okurken beynimizin hangi bölgeleri mi çalıştı? Neredeyse bütün beyin bölgeleri. Motor korteks , duyusal korteks ve serebellum , olfaktör korteks , görsel korteks , işitsel korteks , limbik sistem, insula . Veriler ve rakamlar beynin küçük bir alanını uyarırken, hikayeler ise renkli, zengin, üç boyutlu görüntüler ve duygusal yanıtlar oluşturacak şekilde beynin birlikte aktive olan birçok bölgesini çalıştırır. Princeton Profesöru Uri Hasson'a göre hikaye beyin bölgelerinin tümünü çalıştırmanın tek yoludur. Dinleyici böylelikle hikayeyi kendi deneyimleri ve düşünceleriyle birleştirerek içselleştirir. Hikayeyi okuduğumuz veya dinlediğimiz sırada, kısa bir süre için, hikayede geçenlerin aslında bizim başımızdan geçtiği hissine kapılırız. Her bir duyusal görüntü, ses, doku, renk, his ve duygu hikaye bizi içine çektikçe beynimizde birer tutunma noktası oluşturur ve biz özel bir çaba harcamadan dikkatimizi korumaya devam ederiz. Hikayelerin etkileyici gücünü uzun süredir bilmemize rağmen birçok kurum, çalışanlarıyla iletişim kurmak için sadece bilgilendirici olan ölü, soyut dili kullanmaya, ama bir yandan da çalışanlarıyla duygusal bağ kurmak istediklerini söylemeye devam ediyor. Kolayca anlaşılan, çaba göstermeden hatırlanabilen ikna edici mesajlar oluşturmak isteyen herkesin hikayelerin beynin tüm bölümlerini uyarmak için başlangıç noktası olduğunu ve duygulara hitap eden dilin ise yolun devamını oluşturduğunu bilmesi önemli. Dinleyicilerinizi ikna etmek istediğinizde hikayeleri ve metaforları kullanmamızın bir başka önemli nedeni de insanların gerçeklere dayalı bilgiyi işlemekte zorlanmaya eğilimi olmasıdır. Dayanak noktası olarak istatistiklerin, yüzdelerin ve bilgilerin verildiği bir sunum dinlediniz mi? Bu bilgiler verilirken, beyin analitik moda geçer ve kısa süre sonra kim demiş, veriler ne kadar geçerli ya da bunun karşıt savı nedir? gibi sorular sormaya başlarız. Çok fazla bilgi, diğerlerini ikna etmek istediğiniz durumlarda ters etki yaratabilir. Dinleyicilerin gerçek veriler ve argümanların kullanıldığı reklamlara kıyasla, hikaye şeklinde aktarılan verilere daha olumlu tepkiler verdiğini gösteren çok sayıda çalışma yapıldı. Mesajınızda ikna edici gerçekleri, verileri, rakamları tabii ki kullanın ancak bunları gerçek yaşamla bağdaştırmak ve dinleyicilerin zihninde tutunma noktaları oluşturmak üzere hikayelerle destekleyin. Hikayeniz ne kadar basit ise o kadar etkileyici ve akılda kalıcı olur. Roman okurken de, tıpkı rüya gördüğümüzdeki gibi, karşılaştığımız şeylerin harikuladeliği bazen bizi öylesine çarpar ki, nerede olduğumuzu unutur; tanık olduğumuz hayali olayların içinde, kişilerin arasında sanırız kendimizi. Öyle zamanlarda, romanlarda karşılaştığımız ve keyfini çıkardığımız hayali dünyanın gerçek dünyadan daha gerçek olduğunu hissederiz. Bu ikinci hayatların bize gerçeklikten daha gerçek gelmesi, sık sık romanları gerçeğin yerine koymamıza, en azından onları hakiki hayatla karıştırmamıza yol açar. Ama bu yanılsama, bu saflık, şikayetçi olduğumuz bir şey değildir hiç. Tam tersi, tıpkı bazı rüyalarda olduğu gibi, okumakta olduğumuz romanın devam etmesini ve bu ikinci hayatın bizde tutarlı bir şekilde gerçeklik ve hakikilik duygusu uyandırarak sürüp gitmesini isteriz. Etkileyici, akılda kalan, motive edici ve dönüştürücü mesajlar mı vermek istiyorsunuz? O zaman duyguların ve hikayelerin gücünü unutmayın. İş dünyasını bir tiyatro olarak düşünürsek bizim etkileyici hikayelerimizin teması güçlüklerle yüzleşmek, tehditleri savurmak, insanların hayatını değiştirecek hizmetler sunmak, keşifler yapmak olabilir. Paylaştığınız duygu dolu hikayeler ile işinize hayat katarsınız. HSU, Jeremy, The Secrets of Storytelling: Why We Love a Good Yard, Scientific American Mind, 1 Ağustos 2008, http://www.scientificamerican.com/article/the-secrets-of-storytelling/. The science behind storytelling, Melcrum, https://www.melcrum.com/research/strategy-planning-tactics/science-behind-storytelling. WIDRICH, Leo, The Science of Storytelling: What Listening to a Story Does to Our Brains, Buffer Social, 29 Kasım 2012, https://blog.bufferapp.com/science-of-storytelling-why-telling-a-story-is-the-most-powerful-way-to-activate-our-brains. ZAK, Paul, How Stories Change the Brain, Greater Good Berkeley, 17 Aralık 2013.


Beyindeki sinirsel iletimin büyük oranda elektriksel bir biçimde sağlanması, keşfedildiği günden bu yana ilgi çekici bir konu oldu. 2000'li yılların başından itibaren bilim insanları "beynin elektriksel yapısına müdahale edilerek beyin hastalıklarının iyileştirilebileceğine" dair düşünceyi sistematik bir biçimde denemeye koyuldular. Beynin elektriksel yapısına müdahale etme yöntemi olarak son dönemde üç tercih öne çıkıyor: Elektriksel uyarım, manyetik uyarım ve derin beyin uyarımı. Beynin elektriksel uyarımı doğru ya da alternatif akımla yapılıyor ve özellikle depresyon tedavisinde uzun zamandır rutin olarak kullanılıyor. Ancak elektriksel uyarımda beynin ancak kafatasına yakın yüzeysel bir bölümünü uyarabilmek gibi önemli bir dezavantaj var. Teknolojik olarak daha yeni olan beynin manyetik uyarımı daha derinlerdeki beyin yapılarını uyarabilmekte daha maharetli. TMS olarak kısaltılan bu teknoloji son dönemde oldukça geliştirildi, bu sayede beynin çok küçük bölgelerini çok isabetli bir şekilde uyarmak mümkün hale geldi. Ancak beynin dışından yapılan uyarımlar hala yeterli seviyede olmadığı için en derindeki beyin yapılarını uyarmada en etkili yöntem derin beyin uyarımı denilen ve elektrik kablolarını bir beyin cerrahisi işlemiyle beynin derinlerine kadar implante etmeye dayanan üçüncü bir yöntem. Bu yöntem her ne kadar hiçbir cerrahi işleme ihtiyaç duyulmayan ilk iki uyarım yönteminden daha tehlikeli görünse de diğerlerinden büyük oranda daha etkili ve beyni uyarmanın en gelişmiş hali. Beyin uyarımı alanında şimdiye kadar yapılan çalışmalar hep nörolojik ve psikiyatrik hastalıkları iyileştirmek üzerineydi, yani beyin uyarımıyla beyin kaynaklı hastalıkların tedavisi amaçlanıyordu. Science Translational Medicine dergisinde 23 Mayıs 2018 tarihinde yayınlanan yeni bir çalışma beyin uyarımı ile diyabet tedavisinde başarı kazanıldığını göstererek yeni bir dönemin kapılarını açmış olabilir. Çalışmada Hollandalı bilimciler çalışmaya katılan insanların beyinlerinin içine elektrik kabloları implante ediyorlar ve beynin striatum denilen bölgesindeki nöronları uyararak dopamin salgısını artırıyorlar. Sonuç olarak şeker hastası (Tip 2 diyabet) insanların vücutlarındaki şeker metabolizmasının işleyişinde önemli düzelmeler olduğunu tespit ediyorlar. Bu uyarım sonucunda hastaların insülin dirençleri kırılıyor ve vücuttaki insülin daha etkili bir şekilde kullanılabiliyor. Bilim insanları farelerde optogenetik yöntemiyle yaptıkları bir başka çalışmada da striatumdaki sinir hücrelerinin vücudun şeker metabolizmasındaki önemini kanıtlıyorlar, böylece insanlardaki başarının tesadüfi bir sonuç olmadığını da ortaya koyuyorlar. Altta yatan mekanizma tam olarak bilinmese de, bu sonuçla striatum adı verilen beyin yapısının da şeker metabolizmasındaki önemi gösterilmiş oluyor. Bu çok ilginç sonuç bizi şaşırtıcı bir düşünceye götürüyor. Görünen o ki şeker hastalığı gibi ilk bakışta bir beyin hastalığı gibi görünmeyen bir bozukluğun tedavisi de beyne müdahale ederek sağlanabiliyor.


Gamma Knife radyocerrahisi Lars Leksell ismli İsveçli beyin cerrahı tarafından tıbba kazandırılmış bir yöntemdir. Ön çalışmaları 1950'li yıllara dayanan Gamma Knife cihazı ile ilk defa 1968 yılında hasta tedavi edilmiştir. Ülkemizde ise ilk kez 1997 yılında Gamma Knife kullanılarak tedavi yapılmıştır. O yıllardan itibaren gelişerek günümüze kadar gelen Gamma Knife radyocerrahisi uygun hasta gruplarında kullanıldığında son derece başarılı sonuçlar vermektedir. Gamma Knife radyocerrahisinde yapılan işlem, stereotaktik çerçeve adı verilen metal bir çerçeve ile kafatasının sabit hale getirilmesi ve kafatası içindeki hastalıklı bölgeye ya da etki etmesi istenilen bölgeye yoğunlaştırılmış, odaklanmış radyasyon verilmesidir. Radyoterapiden farkına gelince; radyoterapide daha geniş bir alana birkaç seansta radyasyon verilirken Gamma Knife' ta bir günde tek seferde hedeflenen bölgeye radyasyon verilir. Radyoterapide hastalıklı bölgenin dışında etrafına da ışın yayıldığından sağlam dokulara zarar vermemek için dozlar günlere bölünür ve azar azar verilir. Radyo cerrahide ise Gamma Knife cihazının özelliğinden dolayı radyasyon sadece hedeflenen bölgeye yoğunlaştırılıp etraftaki normal doku büyük oranda radyasyondan korunduğu için tek defada işlemi yapmak mümkündür. Öte yandan Gamma Knife radyocerrahisinde tümör 3cm'den küçükse tedavi bir kez yapılır. Eğer tümör 3cm'den daha büyükse tedavi günlere bölünerek birkaç gün olarak planlanır. Gamma Knife radyocerrahisi ile ilgili merak edilen bir diğer soru da metastazlarda ikinci kez uygulanıp uygulanmadığıdır. Örneğin; akciğer kanserinin beyine metastaz yaptığı bir durumda tümörü tedavi ettikten 6 ay sonra tekrar sıçrama yaptığında ikinci kez tedavi edilebilir. Kısacası beyinde metastaz nedeniyle tümör çıktıkça Gamma Knife yapılabilir. Bunun bir sayı sınırlaması yoktur. Gamma Knife radyocerrahisi ile hem iyi huylu hem de kötü huylu tümörlerde yüzde 90'ın üzerinde başarı sağlandığını söyleyebiliriz. 1- Beyindeki bazı damarsal bozukluklarda uygulanabilir. İlk akla gelen doğuştan damar yumağı denilen durumdur. Beyin kanamasına, sara nöbetlerine yol açabildiğinden tedavi edilmesi gerekir ve tedavisinde Gamma Knife başarıyla kullanılır. Kavernom denilen bir başka damar yumağı cinsi daha vardır. Bunlarda da yine başarıyla kullanılmaktadır. Ayrıca bazı damar fistüllerinde de kullanılabilir. 2- Çeşitli iyi huylu beyin tümörlerinin tedavisinde kullanılır. Meningiom denilen beyin zarından kaynaklanan tümörler, vestibular schwannoma denilen işitme ve dengeden sorumlu olan sinirin tümörleri ve bazı hipofiz tümörleri bunlara örnektir. 3, Kötü huylu tümörlerin tedavisinde kullanılabilir. Bunların başında vücudun başka yerinden beyine sıçramış kanser türleri yani metastazlar gelir. Fonksiyonel bozukluk denilen trigeminal nevralji ya da el titremesi yani tremorda da uygulanabilir. Gamma Knife ekibinde beyin cerrahı, radyasyon onkoloğu, medikal fizikçi, teknisyen ve hemşire yer alır. Öncelikle başın sabit tutulabilmesi için lokal anestezi ile kafaya stereotaktik çerçeve takılır. Eğer hasta 12 yaşından küçük ise işlem sedasyon altında gerçekleştirilir. Çerçeve takıldıktan sonra MR çekilir, AVM varsa anjiyografi de yapılır. Bilgisayardaki özel bir programla tedavi planlanır, hedef doku belirlenir, uygulanacak olan radyasyon dozu tespit edilir. Planlama yapıldıktan sonra ayrı bir kısım olan tedavi ünitesinde uygulamaya başlanır. Uygulama süresi 10 dakika ile 3-4 saat arasında değişir. Süre de belirleyici olan lezyonun hacmi ve uygulanacak olan radyasyon dozunun miktarıdır. Bazı hastalarda diğer yöntemlere hiç ihtiyaç duyulmadan sadece Gamma Knife yeterli olurken bazı hastalarda ise mutlaka ameliyat gerekir ve ameliyattan sonra kalan tümöre Gamma Knife uygulaması yapılabilir. Kısacası Gamma Knife radyocerrahisi tedavi için tek başına kullanıldığı gibi diğer yöntemlerle birlikte de kullanılabilir. Gamma Knife uygulandıktan sonra hasta takibe alınır. Metastaz nedeniyle Gamma Knife uygulanmışsa 2-4 ayda bir tümörün durumuna bakılır. İyi huylu tümör ise hastadan senede bir MR çektirmesi istenir. Böylece hastalarda tümörün büyüyüp büyümediği kontrol edilmiş olur. Burada önemli olan şudur; tedavinin etkisini görebilmek için belli bir süre geçmesi gerekir çünkü tümöre uygulanan radyasyonun etkisini göstermesi için süreye ihtiyaç vardır. Metastazda bu etkinin görülmesi için gereken süre 2-3 ay olabilirken yavaş büyüyen iyi huylu bir tümörde yıllar alabilir. Gamma Knife'ın tümör üzerinde etkili olduğunu gösteren şey tümörün büyümesinin durmasıdır. Eğer tümör artık büyümüyorsa tedavi etkili olmuş demektir. Ancak AVM denilen damar yumağı için Gamma Knife yapılmışsa damar yumağının kaybolması gerekir. Bunun gerçekleşmesi için de 2-3 sene beklemek gerekebilir. 1- En önemli avantajı birçok beyin tümöründe açık cerrahiye gerek bırakmamasıdır. 2, Ameliyat olmadığından hastaya genel anestezi verilmez. Uygulama yapılacak kişide kalp hastalığı, karaciğer yetmezliği bile olsa genel anestezi almayacağı için anestezinin doğuracağı riskler ortadan kalkmış olur. 3, Hasta, Gamma Knife sonrası hemen günlük hayatına dönebilir. Hastanede kalması, işine gidememesi gibi hayatını etkileyen durumlar yaşanmaz. 4, Hastanın saçının kesilmesine gerek kalmaz, saç dökülmesi yoktur. Aynı zamanda saçlı deride ve kafada yara, yara izi gibi genellikle hastalar tarafından rahatsız edici bulunan durumlar yaşanmaz. 5, Uygulama tek seferde yapıldığından hastaya zaman kazandırır, sürekli hastaneye gelip gitmesine gerek kalmaz. 6, Gamma knife ile tedavi edilen hastalarda etraftaki normal dokulara gelen radyasyon miktarı çok daha azdır. Böylece normal dokular korunmuş olur. 7- İşlem sırasında ve sonrasında ağrı vs. yaşanmaz. 8- Açık cerrahide görülebilen ameliyat sonrasına yönelik riskler, komplikasyonlar yoktur. 9- Hastaya konfor sağlayan, dolayısıyla moralini de yükselten bir tedavi şeklidir. Sonuç olarak; Gamma Knife, radyocerrahinin altın standartıdır. Hastanemizde kullandığımız Gamma Knife cihazının son modeli olan Icon, hem eski modellerde olduğu gibi stereotaktik çerçeve ile hem de radyoterapideki gibi yüze maske takılarak tedavi yapmaya imkan tanımaktadır. Hangisinin kullanılması gerektiğine hekim karar verir. Tecrübeli ekibimiz ve gelişmiş aletlerimiz ile hasta konforunu ön planda tutarak başarılı uygulamalar yapmaktayız. Bu yazı HBT'nin 62. sayısında yayınlanmıştır.


Zayıflayan belleği iyileştirmek mümkün mü? Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen birçok araştırmacı harıl harıl çalışıyor. Elektriksel bir beyin uyarımı bir araştırmada umut verici sonuçlar verdi. Emeklilik yaşındaki kadın ve erkeklerin katılımıyla gerçekleştirilen bir araştırma, elektrik akımıyla beyni uyarmanın, hem kısa vadeli hem de uzun vadeli belleği iyileştirdiğini ortaya koydu. Dört gün arka arkaya yirmi dakikalık beyin uyarımı gören yaşlılar, kontrol grubuna kıyasla çok daha fazla sözcük akılda tutabildiler. İyileşme bir ay sonrasında bile ölçülebilir şekilde kalıcı oldu. Boston Üniversitesi'nde Robert Reinhart ve Shery Grover ile çalışan ekip, transkraniyal alternatif akım uyarımı yardımıyla, bellek performansının geliştirilip, geliştirilemeyeceğini incelediler. tACS, değişiklikleri uyarmak için özel alternatif elektrik akımları kullanıyor. Araştırma çerçevesinde katılımcılara 20 kelime dinletildi. Bu görevin beş aşaması vardı ve prosedür toplamda yaklaşık olarak yirmi dakika sürdü. Bilim insanları deneyi art arda dört gün boyunca gerçekleştirdiler. Daha ikinci günde, uzun vadeli belleği uyarılmış olan grup, listedeki ilk kelimeleri hatırlamada daha iyi performans gösterdi. Ve bu performans sonraki günlerde daha da arttı. Kısa vadeli belleği uyarılan grup, listedeki son kelimeleri üçüncü günden itibaren hatırlamada çok daha iyi bir performans elde etti. Bununla birlikte bu sonuçlar, kısa vadeli bellekten sorumlu beyin bölgesinin 4 hertz frekansında ve uzun vadeli bellek bölgesinin 60 hertz frekansında uyarıldığında elde edildi. Ayrıca deney bir ay sonra tekrarlandığında iyileşme etkisi hala devam ediyordu. İyileşme, katılımcıların deneylerin başlamasından önce bellek testlerinde ne kadar kötü performans gösterdilerse, o kadar büyüktü. Araştırmacılar bu tür invaziv olmayan stimülasyonun belirli bellek kayıpları olan ve demans riski taşıyan hastalarda yararlı olup, olmayacağını araştırmayı öneriyorlar.


Beynimizde yaratıcı düşünmekten sorumlu bölgeler, zayıf bir doğru akımla uyarıldıklarında, daha fazla etkinleşiyor... Solaklar, sağ elli yapılabiliyor. Bilim insanları artık beynimizin belli başlı bölgelerini manipüle edebiliyor. Örneğin manyetik uyarımlar sayesinde beyin bölgelerinin etkinlikleri kısa bir süre için durdurulabiliyor veya solak olan katılımcılar sağ ellerini kullanabilir hale getirilebiliyor. Hatta beyin stimülasyonuyla araştırmacılar rüyaları bile etkileyebildi. Nörologlar bu yöntemle demans hastalarının düşünme yetilerini veya kısmen felçli olan hastaların hareket yetilerini düzeltmek istiyor. Fakat henüz başarılı sonuçlara ulaşılamadı. Georgetown Üniversitesi bilim insanları şimdi bu yöntemle sağlıklı insanlarda yaratıcılığın tetiklenebilirliğini araştırdı. Adam Green ile çalışan ekip, transkraniyal doğru akım uyarımı ile, beynin prefrontal korteksindeki zayıf elektriksel uyarımların katılımcıların yaratıcılıkları üzerinde ne gibi etkiler yaptığını test etti. Elektriksel beyin stimülasyonunun etkisiyle katılımcılar, gerçekten de sözcük grupları arasında yaratıcı analojiler buldu ve kavramlar arasında da daha fazla bağlantılar üretebildi. Araştırmacı böylece yaratıcılığın değiştirilemez bir kişilik özelliği olmadığını yeniden kanıtlamış oldu. Yaratıcı düşünce, bilişsel araştırma ve beynin dışarıdan etkinleştirilmesiyle değiştirilebilen dinamik bir özellik olarak açıklanmakta. Ama tDCS yönteminin beyin fonksiyonları üzerinde tam olarak ne şekilde etkidiği de bilinmemekte.


Hafıza, öğrenme, tanıma, iletişim kurma ve karar verme gibi zihinsel becerilerin yaşlanmayla birlikte zayıflaması yaygın görülen bir durum olsa da, bu durum kaçınılmaz bir son değil. Düzenli beslenmeden sosyalleşmeye, yabancı dil öğreniminden bir enstrüman çalmaya uzanan bir dizi yolla beynimizi zinde tutmak mümkün olabilir. Beynimiz, tıpkı kaslarımız gibi, çalıştıkça güçlenen bir yapıya sahiptir. Zihin çalıştırıcı oldukları iddiasıyla satışa sunulan bir çok uygulama ve oyun mevcut olsa da, ABD'deki Columbia Üniversitesi'nden nöropsikolog Yaakov Stern, bunu kısayoldan sağlamanın sihirli bir yolu olmadığını ifade ediyor. İşin püf noktası "bilişsel rezervi" artırmak olabilir. Koruyucu özelliğe sahip bir zihinsel yedek kapasite olarak düşünebileceğimiz bu kavram, beyinlerinde aynı miktarda zararlı protein birikimi bulunmasına rağmen hastalıktan farklı seviyelerde etkilenen iki Alzheimer hastasının durumunu açıklamak için kullanılmaktadır. Araştırmalar bu bilişsel rezervin IQ ve eğitim seviyesiyle doğru orantılı olduğunu işaret ediyor. Bu yaklaşım, görece yüksek eğitimlilerde demans oranlarının neden daha düşük olduğunu açıklamaya yardımcı olmaktadır. Öte yandan, eğitim düzeyinden bağımsız olarak, aynı faydaları sağlayabilecek faaliyetler de var. Örneğin, 25 yaşından önce bir müzik enstrümanı çalmış olmanın, ilerleyen yaşlarda işitme kaybına karşı bir koruma sağladığına; yabancı bir dil bilmenin demans görülmesini geciktirdiğine işaret eden çalışmalar mevcut. Müzik ve yabancı dil, beyni etkin bir şekilde çalıştıran zihinsel egzersizler olarak öne çıkıyor. Düzenli fiziksel egzersiz yapmak, zihinsel kondisyonu yüksek tutuyor. Sinirbilimci Arthur Kramer, egzersizin, tartışmasız olarak, beyni zinde tutmaya yardımcı olduğunu ifade ediyor. Düzenli spor yapmak, beyne kan taşıyan kılcal damarların sayısı artıyor, beyin hücreleri arasındaki iletişimi güçlendiriyor, stresi azaltıyor, kan basıncını ve kolesterol seviyesini düzenleyerek kalbi olduğu kadar beyni de koruyor. Maraton koşmanın şart olmadığını belirten Kramer, haftada 3 ila 5 gün 45-60 dakikalık yürüyüş, bisiklete binme veya yüzme gibi hafif egzersizlerin yeterli olduğunu ifade ediyor. Hafif de olsa işitme kaybı, bilişsel becerilerde sorunlarla karşılaşma olasılığı artırıyor. ABD'deki Brandeis Üniversitesi'nden sinirbilimci Arthur Wingfield, işitme güçlüğü çeken insanların kısa süre önce duyduklarını hatırlamada zorlandıklarını belirtiyor ve bunun nedeninin, duyabilmek için aşırı odaklanmanın hafıza ile bağlantılı zihinsel süreçleri olumsuz etkilemesi olabileceğini ifade ediyor. Hafif-orta seviyede işitme kaybı, 65 yaşın üzerindeki kişilerin neredeyse yarısında görülür. Kulaklarınızı düzenli olarak kontrol ettirin ve duyma kaybının çoğu durumda işitme cihazı kullanımıyla giderilebildiğini aklınızda tutun. Kısa süreli yüksek sesler bile kulaktaki sinirlere zarar verebileceğinden yüksek seste televizyon veya müzik dinlememeye dikkat edin. New York Üniversitesi'nde çalışmalarına devam eden gerontolog Bei Wu, Çin'de 13 yıl boyunca 8000 kişiyi kapsayan araştırmasında bilişsel işlevler ile diş sayısı arasında bir bağlantı olduğu sonucuna vardı. Çalışmaya göre, yaşlılıkla gelen doğal değişiklikler hesaba katıldığında bile, diş kaybı arttıkça bilişsel becerilerdeki düşüş de artıyor. Bu konuda kesin bir yargıya varmak için daha çok araştırma gerekli olsa da, söz konusu bağlantı, vücudun yaralanma veya hastalık durumunda verdiği tepki olan iltihaplanma ile beyin sağlığı arasındaki daha genel bir ilişkiden kaynaklanıyor olabilir. Çağın vebası unvanını hak ederek taşıyan stres, vücutta kronik bir iltihaplanma tepkisini tetikleyerek bilişsel becerilerimizi olumsuz etkiler. Belli bir seviyeye kadar normal ve hatta gerekli olduğu uzmanlarca belirtilen kaygı ve stres, yaşamımıza hükmeder olduğu noktada sorun başlar ancak uzun süre devam etmiş olsalar bile bunlarla başa çıkmak mümkündür. Egzersiz yapmak, yeterli uykuyu almak, sağlıklı beslenmek, sizi rahatlatan bir uğraş edinmek, meditasyon ve terapi gibi yollarla stres düzeyinizi düşürebilirsiniz. Ne iş yapıyor olursak olalım, yaşamda kendimize bir amaç edinmek zihnimizi zinde tutmaya yardımcı olur. Bunu gösteren en geniş çaplı çalışmalardan biri 2017'de yayınlandı. Kanada'daki Carleton Üniversitesi'nden Nathan Lewis ve meslektaşlarının 3500 kişi ile yaptıktıkları çalışmada, hayatta belli bir amacı olduğunu, eylemlerini genel bir ideal doğrultusunda belirlediklerini ifade eden katılımcılar, bilişsel beceri testlerinde daha iyi performans gösterdi. Bir amaca sahip olmak, bizi sosyal açıdan daha aktif hale getirir ve bilişsel rezervi artıran faaliyetlere girişmemiz için motivasyon sağlıyor olabilir. ABD'deki Rockefeller Üniversitesi'nden sinirbilimci Bruce McEwen, aktif bir sosyal hayatın beyin sağlığı da dahil olmak üzere genel sağlığa katkılarının bilindiğini ifade ediyor. İngiltere'de 3500 kamu personelinin 35-80 yaş arası sağlık durumlarını inceleyen Whitehall Çalışması, emekliliğin bilişsel becerilerde gerilemeyi hızlandırdığını gösteriyor. Hayat gayemizin işimizden ibaret olmaması önemli olabilir. Bir sosyal hizmet faaliyetinde gönüllü olmak, torunlarınızı büyütmek veya bir hobi edinmek gibi farklı yollarla yaşamımızı anlamlandırabiliriz. Hoşunuza gitsin ya da gitmesin, insanlar sosyal hayvanlardır ve diğer insanlarla zaman geçirmenin bilişsel becerilerin korunmasına yardımcı olabileceğini gösteren çalışmalar mevcut. Bu yöndeki bulgulardan bazıları evli çiftlerle yapılan çalışmalarından geliyor. University College London'da bir psikiyatrist olan Andrew Sommerlad ve meslektaşları, evli olmanın bilişsel gerileme ve demans riskinin azalması ile güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu gösterdi. Sommerlad, bu sonucun muhtemelen düzenli diyalog ve ilişkiyi iyi bir şekilde sürdürme çabalarından kaynaklandığını belirtiyor. Güçlü sosyal bağların, demans riskinin düşmesinin yanı sıra, düşük kan basıncı ve daha uzun ömür beklentisi ile bağlantısını gösteren araştırmalar da var. Yeterince uyumamış olmanın günümüzü nasıl etkilediğini hepimiz biliyoruz. Araştırmalar, uykumuzu alamamanın beynimiz üzerinde uzun vadeli etkileri de olabileceğini gösteriyor. Bu konudaki en önemli araştırmalardan biri, Kopenhag Üniversitesi'nden sinirbilimci Maiken Nedergaard'ın, beyinde gün boyunca biriken biyokimyasal maddelerin uyku sırasında atıldığını gösteren 2013 tarihli çalışması. Bu biyokimyasal maddeler arasında, Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalıklarda görülen birikintileri oluşturan proteinler de bulunuyor. Nedergaard, uykunun beyni temizlemeye yardımcı olan bu işlevinin ortaya çıkmasıyla iyi uykunun öneminin daha da arttığını ifade ediyor. Her gece 7-8 saatlik bir uyku düzeni tavsiye edilmektedir. Ayrıca uykunun evrelere ayrıldığını ve her birinin farklı fonksiyonlara sahip olduğunu da biliyoruz. Örneğin, göz hareketliliğinin yavaşladığı derin uyku evresinin hafıza ile bağlantılı olduğu biliniyor. Derin uykuya yaklaşık 2 saatlik aralarla geçildiğinden, yeteri kadar uzun uyumadığımızda belleğimize sağlayabileceği faydalardan mahrum kalırız. Cep telefonları, tabletler gibi cihazlardan gelen bazı elektromanyetik dalgalar, vücudun uyku düzenleyici hormonunun üretimini olumsuz etkilediği belirtiliyor. Sıcaklık da uykuya geçişi etkileyen unsurlar arasında ve yatak odamızın 18- 21 C arasında olması önerilmekte. Yakın tarihli birkaç araştırma, sebze, kepekli tahıllar ve zeytinyağı ağırlıklı Akdeniz diyetinin genel sağlığa katkısının yanı sıra, bilişsel gerilemeyi de engelleyebileceğini işaret ediyor. Beslenme uzmanı olan Martha Morris Akdeniz diyetinde, beyin sağlığına katkısını en üst düzeye çıkarmak amacıyla bazı değişiklikler yaparak "zihin diyeti" adını verdiğini bir beslenme düzeni oluşturdu. Zihin diyeti, yeşil yapraklı sebzeler, antioksidan içeren meyveler yemeyi ve şarap içmeyi tavsiye ederken, peynir, tatlı ve yağda kızartılmış yiyecekleri sınırlamayı öneriyor. Morris, oluşturduğu bu diyetin etkilerini incelemek amacıyla huzurevlerinde yaşayan 923 kişinin katıldığı bir çalışma yaptı. Tansiyonu düşürmek için tasarlanmış bir Akdeniz diyeti ya da zihin diyetini uygulayacak olan katılımcılar rastgele belirlendi. Çalışma sonucunda, zihin diyetinin uygulayanlarda Alzheimer hastalığına yakalanma riskini yüzde 53 oranında azaldığı görüldü. 2017 yılında yapılan daha büyük çaplı bir çalışma da bu bulguyu destekliyor. Michigan Üniversitesi'nden Ken Langa, 1990'da başlatılan ve ABD vatandaşlarının yaşlanma sürecini inceleyen Sağlık ve Emeklilik Çalışması'nın verilerini kullandığı çalışmasında, katılımcıların beslenme kayıtlarını değerlendirdi ve Akdeniz diyeti veya zihin diyetine uygun olarak beslenen kişilerin daha iyi bilişsel performansa sahip olduğu sonucuna vardı. Öte yandan Langa, tekil olarak tüketilmesinin bilişsel becerilere katkı sunacağı iddia edilen besinlere karşı uyarıyor ve beynimizi zinde tutmaya yardımcı olacak tek bir gıda olmadığını, genel olarak beslenme düzenine dikkat edilmesi gerektiğinin altını çiziyor. 1961'den bu yana yürüttüğü Hisayama Çalışması'yla, kırsal bir yerleşim bölgesindeki nüfusun sağlık durumunu takip eden Kyushu Üniversitesi Tıp Enstitüsü , orta yaş ve yaşlılıkta sigara içmenin sadece akciğer kanseri riskini arttırmakla kalmayıp, aynı zamanda demans olasılığını da artırdığını tespit etti. 40'lı veya 50'li yaşlarında bile olsa sigarayı bırakanlarda bu risklerin azaldığı görüldü. Alkol tüketimi üzerine yapılan geniş çaplı araştırmalar, aşırı düzeyde içki içen veya hiç içmeyen kişilerde bilişsel gerilemeye maruz kalma ihtimalinin daha yüksek olduğuna işaret ediyor. Günde iki kadehin geçilmemesi tavsiye ediliyor. Zayıflama konusunda fazla ileri gitmemek beyin sağlığımız için de önemli. 20 yıl boyunca yaklaşık 2 milyon insanın beslenme düzenini inceleyen bir araştırmada, düşük kilolu insanlarda demans gelişimi riskinin sağlıklı kilodakilere kıyasla % 34 daha yüksek olduğu sonucuna varıldı. Beyni genç tutmanın yolları üzerine kafa yoran bilim insanlarının yanı sıra, onu gençleştirmek için yöntemler geliştirmeye çalışanlar da var. Araştırmalar, bağırsak bakterilerinin beynin işleyişini etkilediğini gösteriyor. Bazı mikroplar, beynin kilit önemdeki sinyal moleküllerini sentezliyor ve bazıları da beyindeki reseptörlerin işleyişini etkiliyor. Bu bulgular, vücudumuzdaki mikroorganizmaları manipüle ederek bilişsel becerilerimizi artırabilir miyiz sorusunu akla getirdi. Bir kaç yıl önce adı konulan Psikobiyotikler alanı henüz başlangıç aşamasında olsa da, belki de bir gün probiyotik zihin hapları almaya başlayacağız. Bilişsel becerileri tekrar kazandırabileceği düşünülen başka bir yöntem de sinir nakli. Parkinson hastalığını, fetal beyin hücrelerinden elde edilen genç nöronların hastaya nakli ile tedavi etmeye yönelik çalışmalar devam ediyor. Hayvanlar üzerindeki çalışmalarda dikkat çekici sonuçlar veren kök hücre tedavisinin, felç hastalarına uygulandığı birkaç deneme çalışması sürmekte. Sinirler bu şekilde yeniden üretilebilirse sinir nakli, tedavi amacının yanı sıra zihni güçlendirmek için de kullanılabilir. Kafa derisine yerleştirilen cihazlarla oluşturulan manyetik veya elektriksel uyarımların hafıza, yaratıcılık veya matematiksel beceri gibi bilişsel işlevleri geliştirebileceğine işaret eden çalışmalar mevcut. Bu uyarımları elde etmek için denenen başka bir yöntem ise beyne elektrot yerleştirmek. Derin beyin uyarımı olarak adlandırılan bu teknik Parkinson tedavisinde etkili olmuşsa da, zihin güçlendirme amacıyla bu yöntemin yaygın bir şekilde kullanılması, gereken cerrahi operasyon düşünüldüğünde pek olası değil. Yaşlıların, gençlerden alacakları kanla hem fiziksel hem de zihinsel olarak gençleşebileceği iddiasını test etmek için en az iki şirketin tartışma yaratan denemeler yaptığı biliniyor. Yöntemin işe yarayıp yaramadığı henüz bilinmese de fareler üzerinde yapılan çalışmalar, gençlerden alınan kanın yaşlı farelerde bilişsel işlevleri artırabileceğine işaret ediyor. Genç kan naklini içeren çeşitli yöntemler üzerinde Alzheimer hastalığının tedavisine yönelik olarak da araştırmalar yapılıyor. 1926'da dünyanın ilk kan nakli kurumunu kuran Sovyet bilim insanı Alexander Bogdanov, yazdığı bilimkurgu romanı Kızıl Yıldız'da, genç kan nakli sayesinde uzun ömürleri olan Marslıları anlatmıştı. Kim bilir, belki bu kurgu gerçek olur.


Journal of Neuroscience dergisinde yayınlanan bir çalışma, beyindeki hipokampus bölgesinin, gördüklerimizi bir film editörü gibi kesitlere ayırarak hafızamıza kaydediyor olabileceğini gösteriyor. Hafıza üzerine yapılan laboratuvar testlerinde çoğunlukla kelime ve resimler kullanılırken söz konusu çalışmada film izleyen katılımcıların beyin aktiviteleri incelendi. Çalışmada, önceden yapılmış başka bir araştırma kapsamında toplanan veriler kullanıldı. Bu araştırmada, beyin MR'ları görüntülenmekte olan 15 kişi Forest Gump filmini, 253 kişi Alfred Hitchcock'un Bang! You're dead. dizisini izlerken 16 kişilik başka bir grup iki yapımı da izleyerek bir olayın bitip diğerinin başladığını düşündükleri anları işaretledi. Cambridge Üniversitesi'nden bilişsel nörobilimciler Aya Ben-Yakov ve Rik Henson, 268 katılımcının beyin aktiviteleri ile 16 gözlemcinin belirlediği geçiş noktalarını karşılaştırdı. Hafıza ve yön bulmada önemli rol oynadığı bilinen hipokampus bölgesinin bu geçiş noktalarında daha aktif hale geldiği görüldü. Hipokampusun, gözlemci grubun belirlediği geçiş noktalarına ek olarak, aynı sahne devam ederken de daha aktif hale geçtiği anlar tespit edildi. Örneğin Forest Gump filmin başında bankta bir süre sessizce oturduktan sonra konuşmaya başladığı anda böyle bir değişim görüldü. Hipokampusun bu sahneyi konuşma başlamadan önce ve konuşma başladıktan sonra olarak iki olay şeklinde ayırmaya yardımcı olmuş olabileceğini belirten araştırmacılar, bu ayırma işleminin, bilgiyi parçalara bölerek hafızaya kaydedilebilmesine imkan sağlıyor olabileceğini düşünüyor.


Bu yazımda, dışarıdan bakıldığında 'beceriksizlik' olarak adlandırılabilecek bir durumdan, apraksiden söz edeceğim. Hala gizemini büyük ölçüde koruyan ve tutku ile anlamaya çalıştığım beynin bir oyunudur bu. O halde örneklerle anlamaya çalışalım. Apraksi, kişinin amaçlı bir hareketi, motor fonksiyonları ile ilgili bir sıkıntısı yokken, yapamaması durumudur. Dışarıdan bakıldığında çok basit görünen bu hareketlerin, beynimizde hangi işlemlerden geçerek oluştuğunu bilmediğimizden dolayı, böyle bir kişi gördüğümüzde yadırgayabiliriz. Saç tarama, duş alma, tıraş olma gibi günlük rutinimizde oldukça basit görünen bu eylemlerle ilgili yolaklardaki ufak bir problemden dolayı apraksi gelişebilir. Apraksinin birçok türü var. Her türlü istemli motor harekette görülebilir. Asıl problem, istemli olarak yapılan bu hareketleri planlama bozukluğudur. Az önceki örnekte olduğu gibi, duş yaparken önce şampuanı açacak, sonra avucuna dökecek, başına sürecek ve sonra suyu tutacak sıralaması bozulur. Bu durumda hareket amacına ulaşamaz ve saçma sapan bir formda karşımıza çıkar. Eylemi gerçekleştirmeye yönelik bir sonuç ortaya çıkamaz. Peki, beynimizin hangi alanı bundan sorumlu? Dominant hemisferimiz, yani baskın olan beyin yarımküremizde bulunan Supramarginal Gyrus (Şekil-1-solda), istemli hareketlerimizin planlandığı merkezdir. Bu merkezde planlanan istemli hareket gerçekleştirilmek üzere bağlantı yolları aracılığıyla, ön lobumuz olan frontal bölgede bulunan Presentral Gyrus'a iletilir. Buradan çıkan nöronlar aracılığı ile hareketi plan dahilinde gerçekleştirmek için, ilgili motor bölgelere sinyaller gider ve eylem gerçekleşir. Böylece elimize aldığımız tarakla saçımızı tarayabilir, ya da önümüzde bulunan bardağa su doldurup içebiliriz. Halbuki bu hastalarda anlama ile ilgili bir sıkıntı yoktur. Beynin söyleneni anlama merkezi Temporal lobda bulunan Wernicke alanıdır (Şekil-2-aşağıda). Tek tek alanlar sağlam olsa da bağlantı yollarındaki herhangi bir problem tüm hareketi etkileyecek sonuçlara yol açabilir. Bu 'beceriksizlik' hali hangi durumlarda ortaya çıkar? Yukarıda bahsettiğim Supramarginal Gyrus-aradaki bağlantı yolları-Presentral Gyrus döngüsü içindeki herhangi bir yerde aksama olduğunda, apraksi ile karşılaşabiliriz. Bu bulgu genellikle bazı nörolojik hastalıkların seyri esnasında ortaya çıkar. Beyin hücre ölümü ile giden demansiyel sendromların seyri sırasında görülebileceği gibi, bahsettiğim alanları besleyen bir damarın tıkanması sonucunda tek başına da görülebilir. Beyin damar tıkanıklığı denilince genellikle ilk akla gelen bulgu felçtir. Halbuki dışarıdan tanımlanması çok zor olan bu tür bulgularla da karşımıza gelebilirler. Bu işin profesyonelleri olarak bizler, beyini ancak hastalıklar sırasında çıkardığı bulgular ile tanımaya çalışırız. Hangi alan etkilendiğinde hangi fonksiyonunun yitirildiğini görerek öğreniriz. Öyle ki duyduğumuzda çok tuhaf gelebilecek bazı bulgular, beyin fonksiyonları tanımının ne kadar geniş olduğunu gösterir bizlere. Örneğin vücudumuzun bir yarısını tamamen yok saydığımız bir bulgu vardır. Buna İhmal Fenomeni denir. Bu bulguya sahip kişi, yüzünün bir yarısını tıraş ederken, diğerini yok sayarak bırakmakta ve farkına bile varmamaktadır. Dilerseniz beyinin bu çok ilginç fonksiyonunu ve bize rutin hayatta ne gibi katkıları olduğunu da başka bir yazıda konuşalım. Beyin hala gizemini korumakta ve biz bu gizem karşısında merak içerisinde bazı durumları kavramaya çalışmaktayız. Koca bir denizin içerisinde bir bardak su kadar bilgiye sahibiz. Öğrenme açlığımız hiç bitmesin...


Yaygın bir inanışa göre beynimizin sadece %10'unu kullandığımız söylenir. Einstein bile beyninin %5'ini kullanıyormuş. Kimi insanlar ömürleri boyunca çalışıp %4'e ancak çıkarabiliyorlarmış. Demek ki %100'ünü kullansak kim bilir neler yapacağız!" gibi cümleler popülerliğini günümüzde de korumaktadır. Durum gerçekten böyle mi? Vücudumuzdaki en önemli organlardan birisi olan beynimizin en fazla %10'unu kullanabiliyorsak geri kalan %90'ını neden kafatasımızın içinde taşıyoruz? Meşhur bir sokak röportajında vatandaş beyin bedava demişti, ne yazık ki beyin bedava değil. Onu bilimin ışığında, doğru kullanmayı bilmezsek ödeyeceğimiz bedeller çok yüksek oluyor. Beynimizin %10'unu kullandığımız efsanesinin ortaya çıkışı 125 yıl önceye dayanmaktadır. William James 1890 yılında Harvard Üniversitesi'nde yaptığı araştırma sonuçlarına dayanarak, insanların fiziksel ve zihinsel potansiyellerinin sınırlı bir kısmını kullandığını belirttiğinde, bu çıkarımın kulaktan kulağa bir efsaneye dönüşeceğini tahmin etmemiştir. Daha da ilginci, James'in yazılarında ve konuşmalarında yüzde on rakamına rastlayan tek bir kişi bile olmamıştır. Bilinmeyen birileri James'in sonuçlarına yüzdelikleri ekleyip efsaneyi popülerleştirmiş ve akılda kalmasını sağlamıştır. Daha sonra, 1940'lı yıllarda Dale Carnegie bu fikri kitap satışlarını artırmak ve okuyucuları etkilemek için kullanmış ve bu düşünceyi James'e atfederek efsanenin hızla daha geniş kitlelere yayılmasına neden olmuştur. William Morgan Freeman ve Scarlet Johansson'un oynadığı 2014 yapımı Lucy isimli filmde, beyninin %100'ünü kullanan kişinin tanrısal güçlere sahip olacağı iddia ediliyordu. Film sayesinde bu efsanenin popülerliği daha da artmış ve insanları bu yanlış algıya doğru daha fazla sürüklemiştir. 1- Beyin hasarı: Klinik nörolojiden örnekler beyin dokusunun çok azının kaybının bile ciddi olumsuz sonuçlar doğuracağını ortaya koymuştur. Yapılan araştırmalar göstermektedir ki, beynimizde meydana gelen hasarlar vücudumuzda ilgili noktaların işlevini kaybetmesi ile sonuçlanabilmektedir. Dolayısı ile, beynin sadece küçük bir kısmını kullanıyor olsaydık pek çok beyin hasarını sorunsuz atlatabilirdik. 2- Evrim: Beynimizin kullandığı enerji yüzdesi oldukça yüksektir. Sadece nefes alma ve iç organlar için çalışan beyin kısımları bile beynin %10'luk kısmından fazlasına tekabül etmektedir. Yaklaşık 1300-1400 gram ağırlığı ile toplam vücut ağırlığımızın sadece %2'sini oluşturan beyin, kandaki oksijen miktarının ise %20'ni harcamaktadır. Bu durumda, çok küçük beyine sahip canlıların evrimsel olarak oldukça avantajlı olmaları gerekirdi. Ayrıca, evrimsel olarak kullanılmayan organların köreldiğini bilmekteyiz. Eğer beynimizin %10'u kullanılıyor olsaydı geri kalan %90'lık parçayı vücudumuzun taşımasına gerek kalmazdı. 3- Beyin taramaları: Günümüzde Pozitron Emisyonlu Tomografi ve Fonksiyonel Manyetik Rezonans İmgeleme gibi teknolojik gelişmeler sayesinde beynin fonksiyonlarını detaylı bir şekilde görebilme olanağına sahibiz. Beyin cerrahisi uygulamalarında beynin bölgelerine verilen elektriksel uyarılar ışığında beyinde kullanılmayan ve algı, duygu veya hareketin bulunmadığı bir alan gözlemlenmemiştir. Taramalar en sakin olması tahmin edilen uyku durumlarında bile beynin aktif olduğunu gözler önüne sermektedir. 4- İşlevsel bölgeler: Beynin %10'unun kullanıldığına yönelik efsane, beynin bir bütün olarak çalıştığı yanılgısından kaynaklanmaktadır. Beyin, hepsi birlikte çalışan farklı işlevlere sahip farklı bölgelerden oluşmaktadır. Yapılan araştırmalara göre, belirli bir işleve ayrılmış bir beyin bölgesi yoktur. Beyin kurgulanmış bir program gibi işlem yapan, sonuç üreten bir yapı olmamakla birlikte, bütüncül bir şekilde varsayılandan daha karmaşık özelliklere sahiptir. 5- Dejenerasyon: İnsan vücudunda kullanılmayan hücreler bir süre sonra dejenere olmaktadır. Bu dejenerasyon durumu beynimizin sadece belirli bir bölgesi kullanıldığında geriye kalan kısımlarda bulunan hücreler için de geçerli olmalıdır. Efsanedeki gibi, beynin %90'lık kısmı kullanılmıyor olsaydı beynin büyük bir kısmı henüz ölmeden yok olmuş olmalıydı. Beynimizin sadece %10'luk bir kısmını kullandığımız efsanesi sadece efsane olmakla kalmayıp okullardaki öğretim süreçlerine de etki etmiştir (Dekker, Lee, Howard-Jones, & Jolles, 2012). Türkiye'de yapılan bir çalışmaya katılan öğretmenlerin %50'sinin bu efsaneye inandıkları ortaya çıkmıştır. Bu durum ise, öğretmenlerin öğrencilerden beklentilerini değiştirme potansiyeline sahiptir. Bilimsel bir dayanağı olmayan bu efsane, öğretmenlerin sınıflarda kullandıkları yaklaşım ve stratejilerini, aynı doğrultuda öğrencilerin öğrenme potansiyellerini olumsuz etkileyebilmektir. Beyin fonksiyonları ile ilgili yanlış anlaşılmalar, öğretmenlerin düşüncelerini etkileyip; öğrenme bozuklukları ve güçlükleri gibi önemli konularda yanlış kararlar almalarına neden olabilmektedir. Beyin insanı insan yapan en önemli organdır. Çalışabilmek için enerjimizin büyük kısmını harcamakta ve her an aktif durumda bulunmaktadır. Önemli olan bu büyük performansı hurafelerle heba etmeden, Atatürk'ün söylediği gibi bilimin ışığında tüm potansiyeli ile kullanabilmektir. Beyerstein, B. L. (1999). Whence cometh the myth that we only use ten percent of our brains? In S. Della Sala , Mind Myths: Exploring Popular Assumptions About the Mind and Brain, (pp.1 24). Chichester, UK: John Wiley and Sons Ltd. Dekker, S., Lee, N. C., Howard-Jones, P., & Jolles, J. (2012). Neuromyths in education: Prevalence and predictors of misconceptions among teachers. Frontiers in Psychology, 3, 1-8. OECD. (2007). Understanding the Brain: The Birth of a Learning Science. Paris, FR: The Organization of Economic Cooperation and Development.


Bilgisayar oyunu bağımlılığı beyinde ölçülebilir değişimlere yol açabilen ciddi bir hastalık. Bir Alman sinirbilimci oyun bağımlılığının alkol veya uyuşturucu bağımlılığıyla karşılaştırılabileceğini söylüyor. Dünya Sağlık Örgütü 2019 yılında bilgisayar oyunu bağımlılığını hastalıklar kataloğuna kaydetmişti. Oyun bağımlılığının bir hastalık olarak kabul edilmesi sayesinde kişilerin yardım sistemlerine ulaşmalarının kolaylaşacağı düşünülüyor. Bununla birlikte araştırmacılar oyun bağımlılığının çok fazla büyütülecek bir şey olmadığını da söylüyor. Uluslararası araştırmalara göre oyun bağımlılığı gençlerin ve genç yetişkinlerin sadece yüzde üçünde görülüyor. Yani bu bir anlamda çoğunluğun İnterneti gündelik yaşama uygun bir şekilde kullandığı anlamına geliyor. Alman psikolog ve bilişim uzmanı Matthias Brand, Science dergisinde oyun bağımlılığının bilimsel verilerini yayımladı. Buna göre bilgisayar oyunları beynimizin bir tür zevk ve ödüllendirme merkezi olan ventral Striatum bölgesini uyarıyor. Tıpkı madde bağımlılarında olduğu gibi insanı devamlı oyun oynamaya zorlar hale getiriyor. Aynı zamanda da lateral frontal lobda bulunan otokontrol de zayıflıyor. Bu durum, fonksiyonel çekirdek spin tomografisiyle, örneğin bilgisayar oyunu bağımlılarına tarayıcıda, oyunların görüntüleri gösterildiğinde ve beyin etkinliği ölçüldüğünde kanıtlanabiliyor. 'Bununla birlikte neden-sonuç ilişkilerinin çoğu hala belirsiz' diyor araştırmacılar. Gençler uzun yıllar boyu aşırı derecede oyun oynadıktan sonra yaşam koşullarının değişmesine bağlı olarak oyun oynamayı bırakınca iyileşebiliyorlar. Diğerlerinde hastalık uzun vadede kalıcı olsa da hastalığın birçok kişide başarıyla tedavi edilebileceği görülmüş. Bağımlılıktan kurtulmak beynin yeniden normale dönmesiyle de gerçekleşiyor. Beyin öğrene yetisine sahip, yani esnektir. 'Bağımlılık ilerledikçe, davranışlar da değişiyor, ancak bunun geri dönüşebileceğini de biliyoruz'diyor Brand. DSÖ'nün kriterlerine göre günlük kullanım süresi İnternet bağımlılığını tanımada belirleyici değil. Asıl belirleyici faktörler olarak, oyun davranışı üzerindeki kontrolün azalması, oyunun diğer davranışlara göre öncelik kazanması, sosyal izolasyon ve veya düşük notlar kabul ediliyor. Yani DSÖ'ye göre bir kişinin bağımlı sayılabilmesi için tüm bunlar, gündelik yaşamı engelleyecek ya da psikolojik baskı oluşturacak kadar etkili olmalı. Psikolog örneğin bir çocuğun davranışını bağımlılık olarak sınıflandırırken, bu kriterleri göz önünde bulundurulması gerektiğini ve ebeveynlerin tutkulu bir oyunu hemen bağımlılık olarak değerlendirmemeleri gerektiğini söylüyor.


Bilim insanları, plastik bir torbaya benzeyen yapay bir rahim kullanarak prematüre kuzuları haftalarca canlı tutmayı başardı. Yapay rahim minik kuzuya, besin açısından zengin bir kan kan dolaşımı ve koruyucu amniyotik sıvı da dahil olmak üzere, fetüsün büyümeye devam etmesi için ihtiyaç duyduğu her şeyi sağladı. Uzmanlar, bu gelişmenin bir gün, prematüre bebeklerin hayatta kalma şansını artırmak için kullanılabileceğini, bunun için insan fetüsü denemelerinin birkaç yıl içinde mümkün olabileceğini söylüyor. Gebeliğin yaklaşık 23. ve 26. haftası gibi kritik bir dönemde doğan prematüre bebekler gelişimini tamamlayamıyor. Bu bebeklerin akciğerleri havayla temas edecek kadar gelişmiş olmadığı için neredeyse %70'i hayatını kaybediyor. Çalışmanın sahibi Philadelphia Çocuk Hastanesi ekibi, bu yapay rahmin elbette annelerin yerini alamayacağını, ancak çok erken doğan bebekleri desteklemek için daha iyi bir yol bulmaya çalıştıklarını ısrarla belirtiyor. "Biobag" adı verilen yapay rahim, fetüsün korunması için amniyotik sıvıya benzeyen, sıcak su ve tuz ilaveli bir karışım içeriyor. Bu sıvı, bebeğe taze bir beslenme sağlamak için her gün yenileniyor. Yapay rahim içindeki kuzu, annesinden plasenta yoluyla oksijen ve besin temin edemiyor. Bunun yerine, göbek bağı ile özel bir makineye bağlı. Bebek kuzunun kalbi kan pompalama işini yapıyor, göbek bağıyla bağlı olduğu makineye kullanılmış kanı gönderiyor ve bu kan vücuda geri dönmeden önce makine tarafından yenileniyor. 23. haftadan önce doğan prematüre bebeklerin hayatta kalma şansı sıfıra yaklaşırken, bu oran 23. haftada %15, 24. haftada %55 ve 25. haftada %80'e çıkıyor. Çalışmada, 22 haftalık insan bebeklerine eşdeğer prematüre kuzuların Biobag içinde gelişebildiği görüldü. 28 gün sonra, kuzuların ciğerleri yeteri kadar geliştiğinde yapay rahimden çıkarıldılar ve hava solumaya başladılar. Araştırma ekibinden Dr. Alan Flake, kuzuların her açıdan normal bir gelişme gösterdiğini söyledi. Ancak hala üstesinden gelinmesi gereken birçok problem var. Biobag steril ve kapalı olmasına rağmen önemli bir enfeksiyon riski mevcut. Bir insan bebeğini rahim içinde büyütmek için besin maddelerinin ve hormonların doğru karışımını bulmak da bir zorlu bir süreç. Çalışma geliştirilebilir olsa bile, ebeveynlerin böyle bir tedavi için psikolojik olarak ne tepki vereceği de belirsiz. Araştırmacılardan Dr. Marcus Davey, "Ünitenin geleneksel kuluçka makinesine benzeyeceğini düşünüyoruz. Bir kapak olacak ve gereken ısıya getirilmiş Biobag'in içine bebeği yerleştireceğiz" diyor.


Dr. Hande Özdinler ve ekibi, Lyrica ilacının mucidi Dr. Richard Silverman ile birlikte, beyinde ölen motor nöronları iyileştiren ilk kimyasal maddeyi keşfetti. NU-9 isimli bu madde ölen motor nöronlarını, 60 günlük bir tedavi sonrası sağlıklı nöronlar seviyesine getirdi. Ekip, bu umut vaat eden madde üzerinde klinik deneylerin başlaması için ileri araştırmalara hazırlanıyor. Üst motor nöron hasarları ALS'den başka kalıtımsal spastik parapleji ve primer laretal skleroz gibi diğer motor nöron hastalıklarına da yol açıyor. Dolayısıyla onların iyileştirilmesi birçok hastalık için çok önemli. ALS'de beyinde hareketi başlatan sinir hücreleri ve omurilikte kasları kontrol eden sinir hücreleri dejenere olur. Bu hastalık hızlı ilerler ve ölüme yol açar. Bugüne dek HSP ve PLS hastaları için herhangi bir ilaç ve tedavi söz konusu değildi ve ALS için bulunan ilaçlar da hastalığı tam olarak iyileştirmiyordu. Üst motor nöronları hareketleri başlatmaktan ve iletmekten sorumludur. Ve bunların hasar görmesi ALS'nin ilk evrelerinde ortaya çıkar. Şimdilik bu hastaların durumlarını düzeltecek herhangi bir tedavi seçeneği yok diye konuşan Özdinler, Bizler sağlığını yitiren bu üst motor nöron hasarlanmasını giderecek ilk kimyasal maddeyi bulduk diye konuşuyor. Çalışma 23 Şubat tarihinde Clinical and Translational Medicine dergisinde yayımlandı. Özdinler, bu çalışmasında, makalenin yazarlarından Northwestern Üniversitesi kimya profesörü Richard B. Silverman ile işbirliği yaptı. Çalışma, Silverman'ın laboratuvarında NU-9 bileşiğini geliştirmesiyle başladı. NU-9, üst motor nöronlarının ALS hastalığında dejenere olmasına yol açan faktörlerin ikisinde etkili. Araştırma ekibi NU-9'un hatalı protein kıvrımlarının yarattığı üst motor nöron dejenerasyonunu onarıp onarmayacağını anlamak istedi. Farelerde sonuç pozitifti. Bilim insanları bir sonraki etapta hastalıklı üst motor nöronlarının nasıl iyileştiğini araştırdı. Çalışmalarda NU-9 verildiği zaman hem mitokondriya hem de endoplasmik retikulum sağlığına kavuşmaya başladı ve böylece nöronlarda iyileşme görüldü. Üst motor nöronlarında hücre gövdesi genişledi ve dentritlerdeki delikler kaybolmaya başladı. Öyle ki 60 günlük bir NU-9 tedavisinden sonra hastalıklı nöronlar sağlıklı kontrol nöronlarına benzemeye başladı. Özdinler, Üst motor nöronlarının sağlıklı hale getirmek, ALS ve diğer motor nöron hastalıkları için çok önemli diyor. Üst motor nöronları beynin hareketleri yöneten bir başkomutanıdır. İstemli hareketler için beynin emrini omurilikteki hedeflere taşırlar. Bu nöronların dejenerasyonu beyin ile omurilik arasındaki bağlantıyı bozarak hastayı felç eder. Alt motor nöronları ile kaslar arasında doğrudan bağlantı vardır; hareketin uygulanması için kasları kasıp gevşetir. Böylece alt motor nöron faaliyetleri kısmen üst motor nöronları tarafından kontrol edilir. Özdinler ve ekibi şimdi, faz I klinik denemelerinden önce detaylı toksikoloji ve dosaj ve hedef belirten farmakokinetik çalışmaları tamamlamayacak. Çalışmanın Northwestern Üniversitesi'nden diğer yazarları arasında Özdinlerin yanı sıra 3 genç Türk bilim insanı daha var: Barış Genç, Öge Gözüyok ve Nuran Koçak. Özdinler 2015 yılında da uluslarası bilim alanından en çok takip edilen International Innovation dergisi tarafından Dünyanın En İyi Buluş Yapan 10 Bilim Akademisyeninden biri olarak gösterilmişti. Dr. Hande Özdinler yıllardır ALS hastalığının tedavisine yönelik çığır açıcı araştırmalara imza atan bir bilim kadını. Boğaziçi Üniversite'sinde Moleküler Biyoloji Bölümü'nü bitirdikten sonra yine Boğaziçi'nde Genetik Biyoteknoloji üzerine yüksek lisans yaptı. ABD Northwestern Üniversitesi ALS Araştırma Laboratuvarı kurucu başkanı. Özdinler ve ekibi geçen günlerde beyindeki motor nöronlarını sağlıklı tutan ve dejenerasyonu durduran ilk kimyasal maddeyi keşfetti.


Zehir mi? Mucize mi? Tartışmalı bitki Cannabis, diğer adıyla Hint keneviri, dünya genelinde büyük tartışmalara neden oluyor. Hint keneviri ismiyle de bilinen bu bitkinin tıbbi kullanımı, kanserin yanı sıra mental hastalıkların tedavisi açısından da önem taşıyor. Her türlü tütün ve uyuşturucu kullanımının sağlığa zararlı olduğunu belirterek başlamak zorunda olduğumuz bu yazıda, cannabis bitkisinin tıbbi kullanımı üzerine tarihi ve bilimsel kısa bir yolculuğa çıkacağız. Marijuana, halk arasında Hint keneviri adını verdiğimiz Cannabis sativa bitkisinin çiçek veya yapraklarının kurutulmasıyla elde edilen ve ülkemizde kullanımının ve izinsiz ekiminin yasa dışı olduğu bir bitki. İçeriğinde %1-5 oranında 9-tetrahydrocannabinol bulunduran cannabis'in etken maddeleri, kullanımıyla birlikte vücudun yağ dokusunda depolanıyor. Bu sayede ara sıra kullanan kişilerin kullanımlarının ertesindeki birkaç gün, kronik içicilerinse daha uzun bir süre içinde idrarlarında tespit edilebiliyor. Hatta pasif içicilik durumunda bile testlerde pozitif sonuç alındığı biliniyor. Bununla birlikte düzenli kullanımda fiziksel bağımlılık geliştirebiliyor. Solunması durumunda birkaç saniye veya dakika, çeşitli yollarla yenmesi durumunda ise 30-60 dakikada etkisini gösteren marijuana; rahatlama, iştahta artış ve öforiye neden olabilmenin yanı sıra görme, duyma ve tat alma duyularını da keskinleştirebildiği gibi panik, anksiyete, hezeyan, paranoya, delüzyon, halüsinasyon ve hareketlerin koordinasyonunda problemlere de neden olabiliyor. Bununla birlikte düşünme, öğrenme ve problem çözmede yavaşlama da yaşatabiliyor. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi'nin son (2016) verilerine göre, dünya çapında en yaygın olarak kullanılan uyuşturucu madde olan cannabis'i, yaklaşık 200 milyon kişinin kullandığı tahmin ediliyor. Bu kadar yaygın olarak kullanım sebebi, Cannabis sativa bitkisinin neredeyse her iklime uyum sağlayabilmesi olarak gösteriliyor. Yasa dışı ticaret için Fas, Tunus, Sudan gibi Afrika ülkelerinin yanı sıra Avrupa'da Makedonya ve Arnavutluk ile Güneydoğu ve Güneybatı Asya ülkelerinde de üretiliyor. Tabii Latin Amerika ülkelerinin payı da büyük. Keyif veren maddelerin zararlarıyla ilgili "Drug Harms in the UK: A Multicriteria Decision Analysis" başlığıyla, danışman psikiyatristlerin yanı sıra kimya, adli bilimler ve farmakoloji gibi alanlarda uzmanlaşan bilim insanlarıyla bir araştırma yapan The Lancet'e göre alkol ve tütün, marijuana'dan daha zararlı. Ancak yazımızın asıl konusu tıbbi amaçlı olmayan marijuana kullanımını kapsamıyor. Şimdi tıbbi amaçlı kullanımın tarihsel gelişim sürecine bir göz atalım. Literatürde tedavi amaçlı marijuana kullanımı için günümüzden yaklaşık 5 bin yıl öncesine gitmemiz gerekiyor. M.Ö.2737 yılında Çin hükümdarı Shen Nung, bitkilerle ilgili yazdığı eserinde marijuana'yı romatizma, gut hastalığı ve hafıza bozukluklarının da arasında bulunduğu 100'den fazla hastalığa tedavi olarak önerirken, marijuana'nın daha sonraki çağlarda Çin halk geleneklerinde kusma, parazit enfeksiyonları, ishal ve dizanteriye çare olarak kullanılmasının yanı sıra iştah açmak amacıyla çay olarak veya yenerek tüketildiği biliniyor. Buna ek olarak Hindistan halk kültüründe ise uykuya yardımcı ve hazmı kolaylaştırıcı olduğu düşünüldüğü için de kullanılırken ağrı kesici ve afrodizyak etkilerinin de kullanımı yaygınlaştırdığı aktarılıyor. Marijuana kullanımının tıbbi literatürdeki diğer kritik örnekleri için 19. yüzyıla kadar gelmemiz gerekiyor. Kimya ve adli toksikoloji üzerine uzmanlaşmış olan William Brooke O'Shaughnessy (1809-1889) adında İrlandalı bir doktorun, kas spazmlarını tedavi etmek için ham Hint kenevirinin kullanıldığı bir preparat önerip Hindistan'da bulunan bu bitkinin numunelerini Londra'ya göndererek bu bitkinin Britanya ve Birleşik Devletler ilaç kitabına girmesine ön ayak olduğunu görüyoruz. O'Shaughnessy, 1839 yılında Transactions of Medical and Physical Society of Bengal isimli bir çalışmaya katkıda bulunarak koleranın neden olduğu kusma ve ishale de benzer bir tedavi öneriyor. Fransız doktor Louis Aubert-Roche (1818-1874) ise Kuzey Afrika üzerine yaptığı çalışmaların ardından 1840 yılında yayımladığı kitabında veba ve tifo belirtilerini tedavi için marijuana kullanımının uygun olduğunu savunurken, 1890 yılında -Kraliçe Victoria'nın da doktoru olan- Sir John Russell Reynolds'ın yanı sıra modern tıbbın babası sayılan Sir William Osler de 1915 yılında yayımladığı ders kitabında migren, nevralji ve uykusuzluk gibi sağlık sorunları için marijuana kullanımını tedavi yöntemi olarak öneriyor. Günümüzdeki çalışmalara gelecek olursak marijuana, yatıştırıcı ve antikonvülzan olduğu düşünülen etkileri sebebiyle 19. yüzyılda Birleşik Krallık ve ABD'de ilaçlar kitabına dahil edilse de 20. yüzyılın ilk yarısında bu kitaptan çıkarıldığını söylemek gerek. Öyle sanıyorum ki toplumun konuyla ilgili eğitimsizliğiyle birlikte tıp dışı kullanımın suistimal edilmesi sebebiyle işin riskli yönü, tıbbi yönünü geride bırakmış ve klinik çalışmaların da yeterli olmaması sebebiyle hastalar riske edilmek istenmemiş, bununla birlikte sert yasal düzenlemeler getirilmiş. Günümüzde de bu çekince ve ağır cezai yaptırımları bulunan yasaların devam ettiğini görüyoruz. Bilimsel makalelerden derlediğim teknik bilgilere bakacak olursak -farmakolojik olarak- cannabis'in temel aktif elementi cannabinoid ismini alıyor. Hint kenevirinde bulunan psiko-aktif bileşen olan 9-tetrahydrocannabinol ve cannabidiol doğal birer cannabinoid iken; dronabinol ve nabilone gibileri sentetik cannabinoid olarak karşımıza çıkıyor. - Kanser hastalarının ağrılarını dindirmek için uygulanan bilimsel bir tedavi yöntemi. Etken madde THC'nin ağrı kesici etkisi göstermesine dair ön kanıtların yanı sıra, - AIDS hastaları ve kemoterapi görenler için ağrı kesici, bulantı önleyici ve iştah arttırıcı etkileriyle birlikte - Depresyon, hiperaktivite bozukluğu ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu gibi duygu durumu ve psikotik bozukluklar için tedavi yöntemi olabileceğine dair bilimsel çalışmalar bulunuyor. - Buna karşın şizofreni, bipolar bozukluk, anksiyete ve panik atak hastaları içinse cannabis içerikli madde kullanımının sıkıntı yaratabileceği savunuluyor. PubMed tarafından 2005 yılında yayımlanan hakemli bir çalışmada ise marijuana ve diğer cannabinoid'lerin, kanser kemoterapisinin neden olduğu mide bulantısı ve kusmaya, acı ve iştah kaybına, bunun yanı sıra omurilik yaralanmaları, Tourette sendromu ve glokom gibi hastalıklar için de tedavi etkisi yaratabileceğine vurgu yapılıyor. - %11,9'unun sırt ağrısı, - %6,9'unun uyku bozuklukları, - %6,7'sinin depresyon, - %6,2'sinin yaralanma ve kaza kaynaklı ağrı, - %4,1'inin ise çoklu doku sertleşmesi . Bununla birlikte Alzheimer, glokom, artrit , Hepatit C, sabah bulantısı, kanser, HIV/AIDS gibi hastalıkların tedavisinde de ağrı kesici ve bulantı önleyici olarak kullanılabileceğine dair birçok farklı çalışma bulunuyor. Tüm bunlara karşın bağımlılık potansiyeli taşıyan THC içerikli bu bitkinin, kısa erimli bellek, motor koordinasyonu ve karar verme süreçlerini olumsuz etkilediği ve düzenli kullanımının anksiyete, depresyon ve psikotik hastalıkların daha da kötüye gitmesiyle bağlantılı olabileceği de belirtiliyor. Tabii ki bu çalışmaların kliniklerde yapılan bilimsel çalışmalar olduğunu bilsek de çalışma ve kanıt sayısının yetersiz olması sebebiyle bilimsel bir reçete niteliği taşıdıklarını söyleyemeyiz. Bahsi geçen THC etken maddesinin fayda ve riskleriyle ilgili daha çok sayıda klinik çalışmaya ihtiyaç olduğu aşikar. Öyle ki bazı çalışmalar aynı anda hem olumlu hem de olumsuz örnekleri bir arada sunabiliyor. Society for Neuroscience'da yayımlanan bir çalışma bunun güzel bir örneği. Çalışmaya göre, ana rahminde ve ergenlik döneminde maruz kalınan cannabis, çocukların öğrenme ve bellek işlevlerini bozarken aktif maddesi THC olan aynı bitkinin Alzheimer tedavisindeki kullanımı, belleğin iyileşmesi ve hastalık semptomlarını azaltmada fayda sağlayabileceği savunuluyor. Uluslararası Psikiyatri Dergisi de cannabis ile ruh sağlığı arasındaki ilişkiyi "karmaşık" olarak tanımlıyor. Anlaşılan cannabis'in medikal kullanımına yönelik tartışmalar, büyüyeyerek devam edecek gibi. Konuyla ilgili yurt dışında büyük mücadeleler veriliyor. Bu mücadelelerin verilme sebebi, hastaların tıbbi cannabis sayesinde yaklaşık 10'da 1 gibi bir oranında daha az maliyetle acılarını azalttıklarını savunmaları. Yani bir kanser hastası ağrı kesici ilaçlara 1.000$ veriyorsa, daha etkili olduğunu iddia ettiği tıbbi amaçlı cannabis'e 100$ gibi bir rakam veriyor. İşte tam olarak burada devletler ile büyük ilaç firmalarının karşı karşıya ya da yan yana geldiğiniz görüyoruz. İlaç firmaları, marijuana'nın ot halinde kullanımının yasal hale getirilmesinden ziyade -en azından- kendi bandrollerini bastıkları THC ve cannabidiol etken maddeli dronabinol ve nabilone gibi ilaçların satılmasını istiyor. Konuyla ilgili konuşan biyokimya ve patoloji doktoru Paul Hornby'nin ilaç firmalarının insanların kendi ilaçlarını yetiştireceği bir durumdan rahatsız olacaklarını belirtmesi bu açmazı gayet açık bir şekilde ortaya koyuyor. Yayıncı notu: Kaleme almış olduğumuz bu yazı, cannabis'in tıbbi kullanımına yönelik bilimsel çalışmaların dünya çapında ne düzeyde olduğunu göstermekten başka bir amaç taşımamaktadır. Kalant, Harold & Porath-Waller, A.J. . Clearing the Smoke on Cannabis: Medical Use of Cannabis and Cannabinoids (2014), Canadian Centre on Substance Abuse, p.2,


Son yıllarda beyni genç tutmaya ve bunamayı önlemeye yönelik araştırmalar büyük bir ivme kazandı. Günlük yaşam tarzımız ve sağlığımıza gösterdiğimiz özenle ilgili değişiklikler demansın önüne geçmenin yollarını açtı. İşte yaşla beraber gelen bilişsel gerilemenin önüne geçmek için yapılması gerekenler. Son araştırmalar aktif bir cinsel yaşantının bilişsel faaliyetler üzerinde olumlu etki yarattığını gösteriyor. Yaşları 50 ile 83 arasında değişen 28 erkek ve 45 kadın üzerinde yapılan araştırmaya göre, her hafta düzenli olarak seks yapan kişiler ayda bir defa seks yapanlara göre %2, hiç seks yapmayanlara göre %4 daha iyi bilişsel işlevlere sahipler. Bilişsel işlevler sözel akıcılık ve görsel-mekansal yetenekler ile standardize testlerle ölçülüyor. Yüksek bilişsel yetenekler ve cinsellik arasındaki ilişki elbette ki kişilerin sosyal ilişkilerindeki başarılarıyla açıklanabileceği gibi tamamen biyolojik ihtiyaçların karşılanması, oksitosin ve dopamin gibi hormonların salınması ve beynin uyarılması ile de açıklanabilir. Veya yaşla ilişkili bu hadiseler birbirinin doğal bir sonucu ve birleşimi de olabilir. Yeterli ve doyurucu bir uyku da bilişsel işlevleri koruyan en büyük etkendir. 65 yaş ve üzeri kişilerin 2 ile 10 yıllık takiplerinde görülmüş ki gün içinde kısa kestirmeler bunama riskini düşürüyor. Doğal olarak günlük uykuyu alamamak ve 6.5 saatin altında uyumanın da 10 yıllık takiplerde bilişsel işlevlerin azalmasında önemli bir payı olduğu görülmüştür. 65 yaş ve üzeri insanlarda yapılan bir başka çalışma çok uzun uyku dönemlerinin ve kalitesiz uykunun da bellek fonksiyonlarında azalmaya yol açtığını göstermiştir. Tüm bu çalışmaların hepsi gecelik 8 saatlik uykunun bilişsel faaliyetlerin sağlıklı yürüyebilmesi için şart olduğunu kanıtlamıştır. Ayrıca beynin günlük yaşamını devam ettirmesinde önemli bir rolü olan uyku, genç yaşlarda düzenli olmadığı takdirde yaşlılıkta zihinsel işlevlerde sıkıntılar yaratabiliyor. Ayrıca araştırmalar erkeklerin kadınlara oranla demansa daha eğilimli olduğunu gösteriyor. Uzmanlar bu konunun cinsiyetle biyolojik olarak bağlantılı olabileceği gibi kadınların yaptığı faaliyetlerden de kaynaklanabileceğini söylüyorlar. Örneğin Avustralya'da yapılan bir araştırmada kadınların daha çok sosyal aktivitelerde tol aldığı, gönüllü oldukları ve bilişsel faaliyetlerinin erkeklere göre daha iyi olduğu görülmüş. Kadınların ve erkeklerin toplumsal hayattaki yerleri ve onlara biçilen roller bilişsel faaliyetlerinin durumuna da etki ediyor. Bunamayı önleyecek faaliyetler için hiçbir zaman geç değil! Çalışmalar göstermiştir ki ileri yaşlarda yapılan müdahale ve yaşamsal değişimler bilişsel faaliyetlerin gerilemesinin önüne geçilmesinde o kadar da etkili değiller. Elbette ki bu yaşlı insanların bazılarında halihazırda demans başlamış olabilir. Ancak demans veya bilişsel işlev bozukluğu olmayan sağlıklı insanlara yapılan müdahaleler mükemmel sonuçlar veriyor. Zaman geçiyor, herkes yaşlanıyor. Elbet bir gün kaçınılmaz olarak bilişsel faaliyetlerimizde bir miktar azalma yaşayacağız. Ancak bu azalmanın önüne geçmek için ileri yaşları değil, şimdiyi hedef almalı ve hayatımızda düzenlemeler yapmalıyız. İşte bu, beynimizi genç ve diri tutmak için yapmamız gereken yegane şey! Demans küresel anlamda 2015 yılında dünya ekonomisine 818 milyar dolara mal oldu. Bu rakamın 2018'de 1 trilyon dolar, 2030'da 2 trilyon dolar olacağı ön görülüyor. Eğer demans bir ülke olsaydı, dünyanın en büyük 18.ekonomisi olurdu ve 742 milyar dolarlık Apple şirketini ve 368 milyar dolarlık Google'ı geride bırakırdı. Demansla yaşayan, insan sayısı: Kuzey ve Güney Amerika'da 9.4 milyon, Afrika'da 4.0 milyon, Avrupa'da 10.5 milyon ve Asya'da 22.9 milyondur. Bu yazı HBT'nin 80. sayısında yayınlanmıştır.


Ananas, içerisinde bol miktarda vitamin, enzim ve antioksidan bulunan tropik bir meyve. Yalnızca ananasta bulunan bromelain isimli enzim enflamasyon gidericidir. Lif içeriği sindirimi kolaylaştırır. Ayrıca tadı şekerli olmasına karşın kalorisi oldukça düşüktür. Ananasın C vitamini içeriği portakaldan daha fazladır. Ilık ve nemli iklimleri seven ananas dünyada en çok Brezilya, Filipinler, Kosta Rika ve Hawaii'de üretilir. Ülkemizde ise Akdeniz Bölgesi ve Marmara Bölgesi ananas üretimi için elverişlidir. Beslenme uzmanları ananasın içerisinde yüksek miktarda C vitamini ve manganez bulunduğunu da belirtiyor. Meyvenin en önemli özelliği içerdiği bromelain isimli enzim. Bir tek ananas meyvesinde ve kökünde bulunan bu enzim enflamasyonu giderir, sindirimi kolaylaştırır, eklem ve kas ağrılarını hafifletir. Çok güçlü bir antioksidan olan manganezin yanı sıra ananasta, enerji üretiminde önemli rol oynayan bir B vitamini olan tiyaminden de yüksek oranda bulunuyor. Düşük kalorili, içerisinde yağ ve kolesterol bulunmayan ananastaki sodyum oranı ise oldukça düşük. Bağışıklık sistemine destek: FDA'nın verilerine göre ananas, vücudumuzun günlük C vitamini ihtiyacının tamamını karşılar. Oregon Devlet Üniversitesi'ndeki Linus Pauling Enstitüsü'ne göre C vitamini, hücre hasarına karşı savaşan, öncelikli olarak suda çözülebilen bir antioksidandır. Bu da C vitamininin kalp hastalıkları ve eklem ağrısı gibi durumlara karşı oldukça faydalı olmasını sağlar. Kemikleri güçlendirir: Ananas, sağlam ve güçlü durmanıza yardımcı olur. Ananasta, günlük önerilen mineral manganez oranının yaklaşık %75'i bulunur. Manganez, kemiklerin kütle kaybına engel olur ve dokuların birleşiminde önemli rol oynar. 1994 tarihli bir araştırmada manganezin diğer iz mineraller ile bir araya gelerek menopoz sonrası kadınlarda osteoporozun önlenmesine yardımcı olduğu iddia edilmişti. Göz sağlığı: Ananas, içerdiği yüksek oranda C vitamini ve antioksidan sayesinde maküler dejenerasyon riskini azaltmaya yardımcı olur. Maküler dejenerasyon, insanlar yaşlandıkça ortaya çıkan ve gözleri etkileyen bir hastalıktır. Sindirime yardımcı olur: Diğer birçok meyve ve sebze gibi ananasta da düzenli olarak tuvalete çıkmanızı ve bağırsaklarınızın sağlıklı kalmasını sağlayan lif bulunmaktadır. Fakat çoğu meyve ve sebzenin aksine ananasta önemli miktarda bromelain de bulunur. Bu enzim, proteini parçalayarak sindirime yardımcı olan bir enzimdir. İltihap karşıtı etkileri vardır: Çekirdeğinde bulunan, bromelain olarak da bilinen kompleks bir bileşen karışımı sayesinde ananas ağır iltihapları hafifletebilir ve tümör gelişimini yavaşlatabilir. Yapılan çeşitli araştırmalar bromelainin osteoartriti tedavi etmede de faydalı olabileceğini gösteriyor. Ancak bu konu hakkında daha fazla araştırma yapılması gerekiyor. Ananas, çok fazla tükedildiğinde dudak ve yanaklar da dahil olmak üzere ağızda hassaslaşmaya sebep olabilir. Ancak bu etkisi birkaç saat içinde geçer. Eğer geçmezse ve bunun yanı sıra kızarıklık ya da kabartı oluşur ve nefes alma sorunları yaşarsanız mutlaka tıbbi destek almanız gerekir. Bu belirtiler, ananasa alerjiniz olabileceğini gösterir. Ananasın bir başka olumsuz etkisi ise içerisinde bulunan yüksek C vitamini oranından kaynaklanabilir. Ananasta bulunan yüksek C vitamini ishal, mide bulantısı, kusma, karın ağrısı veya mide yanması gibi sorunlara yol açabilir. Bunun dışında yüksek oranda bromelain de deride kızarıklığa, kusmaya, ishale ya da aşırı adet kanamasına sebep olabiliyor. Bromelain aynı zamanda bazı ilaçlarla da etkileşime girdiğinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyor. Bu nedenle antibiyotik, pıhtı önleyici, kan sulandırıcı, antikonvülsan, uyku hapı, benzodiazepin, insomnia ilacı ve trisiklik antidepresan kullanan kişilerin çok fazla ananas tüketmemeleri gerekiyor. Purdue Üniversitesi'ndeki bahçe tarımı bölümüne göre olgunlaşmamış ananas yemek ve olgunlaşmamış ananas suyu içmek de oldukça tehlikeli. Bu evredeki ananas insanlar için zehirleyici oluyor ve ağır ishal ve kusmaya sebep olabiliyor. Çok fazla ananas yemek aynı zamanda sindirim yollarında da lif topçuklarının oluşmasına sebep olabilir. Konserve ananasın besin değerleri ise çiğ ananasın besin değerlerinden farklı. Amerikan Tarım Bakanlığı'na göre şerbet içerisinde bekletilen konserve ananasın bir kasesi 131 kalori ve içerisinde 31,88 gram şeker bulunuyor. Aynı zamanda vitamin ve mineral oranı da çiğ ananasa göre daha düşük. Eğer yalnızca konserve ananas alabiliyorsanız şekersiz ya da şerbet yerine meyve suyunda bekletilen korserve ananaslardan almaya özen gösterin.


Bir yeriniz kesildiğinde bedeninizde neler olup bittiği, kanamanın nasıl durduğu konusunda masalsı bir anlatım... Küçük kan pulcuğu alışverişe çıkmış damar içinde damar duvarı mağazalarına bakına bakına salına salına ilerlemekteydi. Bir de baktı ki birisinin kapısı açık... İçeride uzun süredir beklediği '%50 indirim' yazısı onu içeri doğru çekmekteydi. Işığa koşan kelebekler gibi bilinçdışı bir halde içeri çekilirken sağa sola saçılmıs renk renk T-shirtlerden gözünü alamıyordu . T-shirtün birine çılgın gibi yapıştı elleriyle . İçinden bir şeyler kopmuş benliğini alışveriş çılgınlığı sarmıştı . Onu gören diğer kan pulcukları da akın akın mağazaya geliyorlar, hepsi de çıldırmış gibi T-shirtleri diğer elleriyle çekiştiriyorlardı . Hatta iki kan pulcuğu teyzenin o hengamede bir torbayı birer ucundan tutup neredeyse camekanlı vitrine doğru yuvarlandıkları görüldü. Trombosit teyzeler; T-shirtleri çekistirir ve ortamı kalabalıklaştırırken ceplerinden kağıt paraları ortalığa dökülüyor, paralar yerde biriktikçe çil çil bozuk paralara dönüşüyor yerde yığıldıkça yığılıyordu . Bir süre sonra ortalık çığırından çıkmış; paralar teyzeler ve T-shirtler camekanlı vitrin üzerinde hep beraber bir ağ oluşturmuştu sanki . Bir süre sonra ortalık öylesine çığrından çıktı ki mağaza müdürü Faktör VII Fadıl artık dayanamadı ; güvenlik şefi Doku Faktörü Doruk'u çağırdı. İkisi bir olmuş kah bağırarak kah yerdeki paraları fırlatarak ve trombosit teyzelerin sırtlarıyla itiş kakış içinde diğer güvenlik görevlilerini cağırdılar . Görevliler safları iyice sıkılaştırdılar, böylece mağazanın giriş kapısında trombosit teyzeler, renk renk T-shirtler, yerlerde paralar, güvenlik görevlileri bir yumak olmuş, içeri girmek de çıkmak da imkansızlaşmıştı. Bu olay böyle sürseydi kesin bir facia olacaktı , önce mağaza kapısı tıkanacak , içerdeki herkes soluksuz kalacak ve en sonunda vitrin patlayarak her yer cam içinde kalacaktı . Allahtan delilik sona erdi ve mağazanın emektar temizlik personeli Plazmin Polat yerdeki paraları ortadan kaldırmaya başlayarak olaya el koydu. Parçalanan paraları kah pembe çöp tenekesine atıyor , arta kalan varsa onları da mağazanın köpeği Fajita kemirip mideye indiriyordu Yavaş yavaş hem teyzeler sakinleşti, hem de personel yerdeki T-shirtleri toplayıp ortalığı toparladı. Bu arada mağazanın açık kapısı da çoktan tamir edilmiş, teyzeler evlerine dağılmıştı . Akşam olmuş güneş batmış, bir alışveriş günü de kazasız belasız sona ermişti . Kücük kan pulcuğu sakinleşen mağazadan çıktı, bu ekonomik kriz ortamında fazla da alışverişe gerek yoktu doğrusu. Kızıl bir nehir gibi akan damarın içinde güneşi batıran Red-Kit gibi ıslık çalarak yitti gitti.


Yeni bir araştırma bitkisel proteinlerin, hayvansal proteinlere kıyasla, kişiyi çok daha uzun bir süre tok tutabileceğine işaret ediyor. Danimarka'da Kopenhag Üniversitesi'nden obezite konusunda uzman Anne Raben'in liderliğinde yürütülen son bir araştırmada 43 genç erkek denek, her biri iki haftalık aralarla, üç farklı günde üç farklı öğünden oluşan kahvaltılarla beslendiler. Bu öğünler protein köftesi ve püre içerikleri açısından farklıydılar. İlk öğün yüksek düzeyde protein içeren etli köfte ve patates püresinden oluşurken, ikincisi bol proteinli baklagiller içeren köfte ve kurutulmuş bezelye püresinden, üçüncüsü de düşük proteinli baklagilleri içeren köfte ve kuru bezelye ile patates püresi karışımından oluşuyordu. Araştırmacılar, öteki iki kahvaltıya kıyasla, yüksek düzeyde protein içeren baklagillerden oluşan bir kahvaltı sonrasında deneklerin kendilerini çok daha uzun bir süre tok hissettiklerine tanık oldular. Daha da şaşırtıcı bir durum, deneklerin yüksek proteinli bitkilerden oluşan köfteleri içeren kahvaltıların en doyurucu kahvaltılar olduğunu söylemelerine karşın, düşük proteinli sebzeler içeren köftelerden oluşan öğünlerin kendilerini yüksek proteinli et içeren köftelerden oluşan kahvaltı denli tok tuttuğunu belirtmeleriydi. Raben'in önderliğindeki araştırmada, yüksek proteinli baklagillerle beslendiklerinde deneklerin, öğle yemeğinde yüksek proteinli etle ya da düşük proteinli baklagillerle beslendiklerine kıyasla, %12-13 oranında daha az kalori tükettiklerine de tanık olundu. Bu da, 95-105 kalori arasında bir farklılık anlamına geliyordu. Tüm öğünler fırında pişirilmiş, ya dana ya da domuz etli köftelerden ve patatesten ya da kuru bakla ve kuru bezelyeden , ya da kuru bakla, kuru bezelye ve patatesten oluşmaktaydı. Köftelerin tümü de çeşitli baharatlar, kolza tohumu yağı ve tereyağı içermekteydi. Gerek yüksek proteinli et köftesinde, gerekse yüksek proteinli baklagiller köftesinde kalorilerin yüzde 19'u proteinlerden gelirken, yüzde 53'ü karbonhidratlardan gelmekteydi. Ancak yüksek proteinli köfteler arasındaki farklılık her birinin içerdiği lif miktarından kaynaklanmaktaydı. Yüksek proteinli et köftesinin her 100 gramında yalnızca 6 gram lif bulunurken, yüksek proteinli baklagillerden oluşan köftenin 100 gramı 25 gram lif içermekteydi. Öte yandan, düşük proteinli baklagillerden oluşan köftedeki kalorilerin yalnızca yüzde dokuzu proteinlerden gelirken, yüzde 62'si karbonhidratlardan geliyordu ve bu köftenin her 10 gramı 100 gram lif içeriyordu. 19 Ekim 2016 tarihinde Food and Nutrition Research dergisinde yayımlanan araştırmanın bulguları yüksek proteinli baklagillerden oluşan köftede lif miktarının daha yüksek olmasının tokluk duygusunun yaratılmasında, yüksek proteinli et köftesine kıyasla, çok daha etkili olabileceğine işaret ediyor. Raben, lifler ve proteinlerin farklı düzenekler aracılığıyla etkili olduklarına, liflerin bedende herhangi bir bozulmaya uğramadıklarına ve bu yüzden bedenden atılıncaya dek sindirim yolunda kaldıklarına dikkat çekiyor. Oysa protein sindiriliyor ve bedende soğuruluyor ve böylelikle, beynin de aralarında olduğu, beden dokuları bileşenlerinden yararlanabiliyorlar. Araştırmacılar elde edilen bu sonuçların bitkisel proteinlerle beslenmenin, hayvansal proteinlerle beslenmeye kıyasla, ille de insanları her zaman daha tok tutacağı anlamına gelmeyeceğine parmak basarak, benzer lif ve protein içerikli öğünlerle ilgili daha kapsamlı deneylerin yapılmasında yarar olduğunu belirtiyorlar. Araştırmanın kısıtlayıcı özelliklerinden biri de öğünlerin tadındaki farklılıklardı. Denekler yüksek proteinli baklagillerden oluşan köftenin, hem yüksek proteinli et köftesine hem de düşük proteinli baklagillerden oluşan köfteye kıyasla, çok daha tatsız olduğunu belirtiyorlardı. Bu son derece önemli, çünkü genelde daha lezzetli yiyeceklerin insanları tatsız yiyeceklerden çok daha az tok tuttukları düşünülür ki, bu da araştırmanın sonuçlarını etkilemiş olabilir. Araştırmacılar bu çalışmada, iştahın düzenlenmesinde fasulye ve bezelye gibi bitkisel tabanlı öğünlerle domuz ve sığır gibi hayvansal ürünlerden oluşan öğünlerin yarattığı etkiler konusunda ilk kez doğrudan bir kıyaslamaya gidildiğini belirtiyorlar. Benzer çalışmalardaki deneylerde, gerçek yiyecekler yerine, soya ve süt ürünlerindeki proteinlerin karşılaştırıldığına, ya da besin ürünlerinden yararlanıldığına dikkat çekiyorlar. Raben ve arkadaşları elde edilen bulguların çevresel sonuçlarıyla da yakından ilgileniyorlar. Raben, küresel bir bakış açısından ele alındığında, beslenmede ağırlıklı olarak bitkisel tabanlı bir yaklaşımı yeğlemenin çevre açısından çok daha yararlı olacağının altını çiziyor.