Bir elektrik santralında üretilen elektriğin, voltajı iyice yükseltilerek (30.000-300.000 Volt gibi), uzak yerlere, yüksek gerilim hatlarındaki en az ısı kaybıyla iletildiğini fizikten biliyoruz. Kentlerin çeşitli yerlerine kurulan trafo istasyonlarında genellikle 10.000 ile 36.000 Volt arasındaki yüksek gerilim , 400 ile 220 Volt arasındaki değerlere indirilerek evlerde, iş yerlerinde kullanılır duruma getiriliyor. Böylelikle, trafolardan binalara yeraltı kablolarıyla genellikle 50 Hertz frekansında ve yüksek akım şiddetinde 220 voltluk alternatif elektrik akımı ulaşıyor. Trafolar ve YGH çevresindeki elektromanyetik alanlarda yaşayanların sağlıklarının etkilenip etkilenmediğiyle ilgili olarak daha önceki yazılarımızdaki /1,2/ açıklamalarımızı bu yazımızda yeni baştan ele alarak sunuyoruz. Umarız böylelikle, bize gelen sorular da yanıtlanmış olur. Gerek yüksek gerilim hatları gerekse trafolar, çevrelerinde elektromanyetik alanlar oluşturuyor. Trafonun ikincil devresi ve bundan çıkarak evlere, yer altı kablolarıyla, dağıtılan değişken elektrik akımının ürettiği elektromanyetik alanlar, çevrelerindeki her türlü iletkende olduğu gibi insan vücudunda zaten bulunan 'elektrik yüklerini' harekete geçirerek elektrik akımları oluşturuyorlar. Trafonun ve yeraltı kablolarının değişken elektrik alanı, enerjisini, orada bulunan bir insanın vücudunun dış yüzeyindeki 'elektrik yüklere' aktararak, çok büyük oranda yitiriyor ve elektrik alanı, vücut içlerine fazlaca girip etkili olamıyor. Bu nedenle trafoların elektrik alanlarının vücuda etkisi çok azdır. Trafonun ve yer altı kablolarının çevrelerinde oluşan değişken manyetik alan ise, vücudun dış yüzeyinde pek zayıflamadan vücut içine girerek hücrelerdeki elektrik yüklü parçacıkları harekete geçiriyor ve değişken elektrik akımı oluşturuyor. Bu değişken elektrik akımı da tekrar değişken manyetik alan yaratıyor. Trafo kablolarından çekilen elektriğin 'ampere' birimiyle ölçülen akım şiddetinin her an, az ya da çok olmasına bağlı olarak, manyetik alanın akı yoğunluğu değişim gösteriyor. Bunun sonunda, trafo, yeraltı kabloları ve YGH'nın çok yakınlarında bulunan insanların vücutları içinde indüksiyonla oluşan elektrik akımları, sağlığı etkileyebiliyor. Kablolar evlerin çok yakınında ise bunların etkileri, daha uzaktaki trafolardan daha çok olabiliyor. Uluslararası ilgili kurumun , bugüne kadar yapılan bir çok bilimsel araştırmaya dayanarak belirlediği sınır değer aşılmadığı sürece, trafolardan ve YGH'dan vücutta oluşacak elektrik akımının insana zararlı olma riskinin çok düşük olacağı ilgili bilimsel yayınlarda ve yönetmeliklerde yer alıyor. İlgili uluslararası kurum , bugün sınır değer olarak 50 Hertz frekanslı elektromanyetik alanlar için, manyetik akı yoğunluğu sınır değerini 100 mikroTesla ve elektriksel alan şiddetinin sınır değerini ise 5000 Volt/metre olarak belirlemiştir. İyonlayıcı olmayan radyasyonun etkileriyle ilgili olarak alınacak önlemler ve sınır değerler Türkiye'de Resmi Gazete'nin 24.07.2010 tarihli 27651 sayısındaki yönetmelikte belirlenmiş olup, ICNIRP değerlerinden türetildiği görülmektedir /3/. Trafolar kurulurken dış duvarlarında ve yeraltı kablolarının yakın çevrelerinde genellikle bu değerlerin çok altında kalınmasına, trafolar kurulurken dikkat edilmesi gerekiyor. Trafodan bir kaç metre uzakta ise manyetik akı yoğunluğu iyice düşüyor. Trafo, bir binanın içindeyse, yanındaki, tam altındaki ve üstündeki odalarda sınır değerlerin aşılmamasının da sağlanması gerekiyor. 'Değişken manyetik alanların' etkisi, daha uzaklarda (trafoların 5-10 metre uzağında) büyük ölçüde düştüğünden, insana etkisi de git gide azalıyor. Portatif bir aletle çeşitli trafolar yakınında yaptığımız ölçümler bunların duvarlarında en çok 2 mikroTesla değerini gösterirken, bu değerler 1-2 m uzaklıkta onda bire iniyor. Trafo kulübelerinin duvarları içten, elektrik yükleri için geçirgenliği yüksek , genellikle 'Mü' malzeme denilen bir alaşımla zırhlanıyorlar genellikle 'Mu-Metal' malzeme denilen bir alaşımla zırhlanıyorlar (Mu-Metal malzeme: % 80 nikel, % 15 demir, % 5 molibden ve çok az miktarlarda da silisyum, manganez ve karbon'dan oluşabildiği gibi %77 nikel, %5 bakır ve %2 krom veya molibden de olabiliyor bkz. https://en.wikipedia.org/wiki/Mu-metal). Bir trafo kulübesi ve yakınındaki bir insanın vücudunu etkileyebilen elektromanyetik radyasyon sonucu vücut içinde, indüksiyonla oluşan, elektrik akımları şematik olarak gösteriliyor. Özellikle kalp pili gibi vücutlarında elektronik aygıtlar taşıyanlar için koruyucu bir önlem olarak, 20 mikroTesla (20 T)'nın altında kalınması öneriliyor. Öte yandan bulunulan noktada vücudun alacağı dozun büyüklüğü ancak o noktadaki manyetik akı yoğunluğu ve orada ne süre kalındığıyla birlikte belirlenebileceğinden 'süre' çok önemlidir. Örneğin trafo ya da kablo alt kattaki oturma ya da yatak odasına çok yakınsa buralarda kalma süresi oldukça uzun olduğundan vücudun alacağı doz da fazla olabilir. Bu nedenle, trafo ve bunların kablolarına çok yakın yerlerde evleri bulunanların, trafoyu kuran kurumun yetkililerinden ayrıntılı bilgi almaları ve özel durumlarda manyetik akı yoğunluğu ölçümleri yaptırmaları gerçek durumu ortaya koyabilir . Ölçü sonuçlarına ve kalma sürelerine göre yapılacak değerlendirmeler sonunda, herhangi bir önlem gerekmeyebilir ya da trafonun, evin duvarlarının zırhlanmasından, odaları değiştirmeye kadar çeşitli önlemler alınabilir. Yukarıdaki açıklamalar, temel olarak, kentlerde 10-15 m. yükseklikteki direklere gerilen (örneğin 36.000 Volt'luk) yüksek gerilim hatları için de geçerlidir. Bunların çevrelerindeki manyetik ve elektrik alan şiddetlerinin genellikle sınır değerlerin altında olmalarına rağmen bazı yerlerde daha yüksek değerler de ölçülebiliyor. Bu nedenle, özellikle halkın yoğun olarak bulunduğu dinlence ve eğlence yerleri, oyun alanları, çocuk parkları, okul ve hastane bahçelerinin üstlerinden yüksek gerilim hatları geçirilmemelidir. Böyle yerler varsa, buralarda elektrik alan şiddeti ölçümleri yapılmalı, duruma göre önlemler alınmalı, aşırı ölçüm değerlerinde ise buralara halkın girmesi önlenmelidir. Yeni YGH'nın bu gibi yerlerden geçirilmemesi planlama sırasında göz önüne alınmalıdır. YGH'nın 5 m kadar altında yaptığımız bazı ölçümlerde elektriksel alan şiddeti 500 V/m ile 1000 V/m arasında kalmıştır. YGH'den 20-50 m kadar uzakta bu değerler onda bire kadar düşüyor. Trafo kulübelerinin duvarlarında elektrik alanının şiddeti 500 V/m altında kalırken, 1-2 m uzakta bu değerler onda bire iniyor. Görüldüğü gibi bu değerler elektrik alan şiddeti için sınır değer olan 5000 Volt/m değerinin çok altındadır. Tüm canlılarda olduğu gibi insan vücudunda da elektrik yüklü parçacıklar bulunuyor.Bunlar hareket ettiklerinde elektrik alan ve akımı oluşturuyorlar. Hücrelerdeki madde alış verişlerinin bir çoğunda elektrik yüklü parçacıklar yer değiştiriyorlar ve sinirler bunların işaretlerini elektrik sinyalleri olarak iletiyorlar. Kalp de elektriksel olarak etkindir . Vücuttaki bu çeşit doğal elektriksel hareketliliği doktorlar 'elektrokardiyogram ' ile ölçüyorlar. Vücut dışından gelen ve yukarıda belirtilen 50 Hertz gibi düşük frekanslı ek manyetik alanlar, vücut içinde ayrıca elektrik alanları ve akımlar oluşturuyorlar. Bunlar ise sinir ve kas hücrelerinde olumsuz uyarımlara neden olabiliyorlar. Ancak bunların ortaya çıkması 4-6 Volt/m üzerindeki elektrik alan şiddetlerinde görülebiliyor . Vücuttaki alan şiddeti arttıkça, bu çeşit olaylar artabiliyor ve sinir sistemi bozularak 'kalp ritim bozukluğu' ortaya çıkabiliyor. 50 Hertz gibi düşük frekanslı elektromanyetik alanların sağlığı etkileyebilen eşik değerleri bilindiğinden, 'temel sınır değerler' Uluslararası İyonlayıcı Olmayan Radyasyondan Korunma Kurulu'nca belirlenebiliyor. 1.Trafodan 8-10 metre kadar uzaklıkta elektrik alan şiddeti ve manyetik akı yoğunluğu genellikle çok düştüğünden, daha uzaklarda olumsuz bir etki beklenmemeli. Trafonun etkisinden çok, genellikle toprak altından binalara dağılan kabloların etkisi üzerinde durulmalı. 2.Vücuda olumsuz bir etkinin ancak, trafonun ve kabloların çok yakınlarında ve çok uzun süre kalındığında ortaya çıkabileceği göz önüne alınmalı . 3.İstenirse, trafoyu kablolarıyla birlikte kuran ve işleten kurumdan teknik bilgi alınmalı, trafo ve kabloların yakınlarında yaptıkları ölçüm sonuçlarının sınır değerlerin ne kadar altında kaldığı sorulup öğrenilmeli (trafolardan yayınlanan elektromanyetik radyasyon için sınır değerler yukarıda verildiği gibi: manyetik akı yoğunluğu için 100 mikroTesla ve elektriksel alan şiddeti için 5000 Volt/metre). 4.Çeşitli büyüklükte ve zırhlamada trafolar bulunduğundan, ayrıntılı bilgiler ancak trafo ve evlere dağılan kabloların teknik çizimleri ve trafoyu kuran kurumun ölçüm sonuçlarıyla birlikte yerinde incelenerek, çok kalınan yerlerdeki olabilecek etki hesaplanabilir. Trafolara çok yakın evlerde, çocuk parklarında, okul bahçelerinde, elektrik alan şiddeti ve manyetik akı yoğunluğu ölçümlerinin yapılması, sınır değerlerle karşılaştırılması, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu /4/ Müdürlüklerinden istenebilir, ilgili ölçüm laboratuvarları öğrenilebilir ya da kontrol ölçümleri için ilgili şirketler internetten bulunabilir. 5.Özellikle kalp pili gibi vücutlarında elektronik alet taşıyanların, elektromanyetik dalga yayan kaynaklardan uzak durmaları önerilir. Çevremizde elektromanyetik radyasyon yayan çok çeşitli kaynaklar bulunuyor ve bunların tümünü etkisiz kılmamız olanaksız. Evlerimizde, iş yerlerinde, trenlerde, tramvaylarda, otomobillerde neredeyse her yerde bulunan elektromanyetik alanların içinde yaşadığımızdan ise habersiziz. Kuşkusuz, mümkünse ilgili akılcı önlemlerle bunların etkilerini azaltmalıyız. Ancak aşırıya kaçmamalıyız, kaçamayız da! Çünkü bunlar, teknolojinin bugün bizlere sunduğu modern yaşam için gerekiyor, bunları yok etmek çokçası elimizde de değil. Trafolara, bunların evlere dağılan kablolarına ve yüksek gerilim hatlarına çok yakın yerlerde ölçümler yapılmalı ve sonuçlara göre gerekiyorsa sınır değerlerle karşılaştırma yapılarak makul önlemler alınmalı. Vücuda etki bakımından, elektromanyetik alan şiddetlerinden daha önemlisi, o alanda kalma süresidir. Eğer kalma süremiz kısa ise etki de az olacaktır . Ayrıca trafolar evlerimize iş yerlerimize elektrik verilebilmesi için gereklidir. Bunları, çok uzaklara konuşlandırmak, yeraltı kablolarının uzamasına ve uzun kablolar boyunca daha çok elektromanyetik radyasyon yayılmasına yol açacaktır. Ayrıca uzun kablolar, elektrik enerjisinin daha çok ısıl kayıplarıyla sonuçlanacağından, trafoların uygun yerlerde yakınlarımızda bulunması gerekiyor. Önemli olan trafoların ilgili standartlara göre uygun ve güvenli olarak kurulmuş olmaları, duvarlarının içten zırhlanmasıdır ki, buna da normal olarak dikkat edilir. Çeşitli elektrikli ev aletleri kullanıyoruz. Örneğin, saç kurutucusu başımızda 2.000 mikrotesla'ya, traş makinesi 1.500 mikrtesla'ya varan manyetik akı yoğunlukları oluşturabiliyorlar. Ancak, bunların kullanılma süreleri kısa olduğundan vücuda etkileri de azdır. Elektromanyetik radyasyonun vücuda etkisiyle ilgili olarak bugüne kadar 60.000 kadar bilimsel araştırma yapıldığı kestiriliyor. Bilimsel araştırmalar tüm dünyada sürmekle birlikte bugüne kadar bilimselliği kesin olarak saptanmış bulgular elde edilmiş değil. Bazı araştırmalarda önemli etkilerin görüldüğü ileri sürülüyor ise de, yetkili uluslararası uzman kurullar, yaptıkları incelemelerde, bu çeşit araştırmalarda yöntem yanlışları, veri, bulgu azlığı gibi daha başka bilimsel tutarsızlık, uyumsuzluk bulduklarından bu gibi araştırmaları göz önüne almıyorlar, ayrıca bunlar başka araştırmalarla sınanamıyor, desteklenemiyor. Bu gibi etkilerin görüldüğünü ileri süren her bir araştırmaya karşın, bu çeşit etkilerin görülmediğini ortaya koyan iki adet araştırma bulunuyor. Yukarıda açıklanan tüm bu belirsizlikleri göz önüne alarak, koruyucu bir önlem olarak, trafoların ve YGH'nın çok yakınında uzun süre kalınmamalıdır. Trafolar ilgili standartlara göre güvenli bir şekilde kurulmalı, ilgili sınır değerlerin aşılmadığı ölçümlerle gösterilmelidir. Ayrıca, sadece trafo ve YGH'ına odaklanmamalı, tüm elektromanyetik radyasyon yayan aygıtlar örneğin cep telefonları kulağa yapıştırılmamalı ve daha az kullanılmalıdır. Çünkü cep telefonları vücuda yapıştırılarak çok kullanıldığında bunlardan yayınlanan çok yüksek frekanslı elektromanyetik dalgaların vücudumuzu etkilemesi, uzağımızdaki trafo ve YGH'ının,hatta baz istasyonlarının vücudumuzu etkilemesinden, genellikle, çok daha fazladır. Bu nedenle cep telefonları, akıllı telefonlar arka cepte, küçük çantada taşınmalı, kullanırken kulakla araya parmağımızı koymalı ve bluetooth gibi kulaklıklar kullanılmalı ve en önemlisi gereksiz uzun konuşmalar yapılmamalı. 1.Trafo ve yüksek gerilim hatlarının yaydığı elektromanyetik dalgaların sağlığa etkisi nedir? 22.07.2011 günlü Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji dergisi, Atakan,Y.


Özellikle korona salgınında beri birçok insan yalnızlık çekiyor. Bu sosyal izolasyon duygusu sadece yaşlılarda değil gençlerde ve ellili yaşlardaki insanlarda da ortaya çıkıyor. Yalnızlık ağır zihinsel sonuçlar ve sağlık sorunlarını da beraberinde getirebiliyor. Nitekim insanoğlu doğal olarak sosyal bir canlıdır. Peki yalnızlık duygusu beynimize ne şekilde yansıyor? Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen Stanford Üniversitesi'nden Andrea Courtney ve Dartmouth College'den Meghan Meyer, 43 kadın ve erkeğin beyin etkinliklerini fonksiyonel manyetik rezonans tomografisiyle incelemiş. İnceleme sırasında katılımcılar kendileri, yakın arkadaşları veya ünlü kişiler hakkında düşünüyorlardı. Beyin taramaları beyin etkinlik motiflerinin düşünülen kişiye göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuş. İnsan kendisi hakkında düşünürken örneğin yakın arkadaşlar veya ünlü kişiler düşündüğü zamandan farklı düşünüyor. Bir insana ne kadar yakınsak motifler de o kadar benziyor. Bu insanlarla sübjektif ilişkimiz nöronsal etkinlik için önemlidir diyor araştırmacılar. Nöronsal devreler için her durumda orta prefrontal kortekstir. Beynimizin alın kısmında yer alan bu bölge her şeyden önce kendi durumumuzdan sorumludur. Araştırmacılar yalnız insanların beyin etkinliklerini daha sosyal olan insanların beyin etkinlikleriyle karşılaştırdıklarında dikkat çekici farklılıklar görülmüş. Yalnız insanların etkinlik motifleri, diğer devrelerden daha fazla ayrılmış. Ayrıca kişinin kendi ve yakın arkadaşları için olan nöronsal motifler de farklı. Birçoğumuzda kendimiz veya arkadaşlarımız hakkında düşündüğümüzde çok benzer motif takımları görülür. Oysa yalnız insanlarda böyle bir durum yok. Beynimiz bu nedenle sosyal kategoriler kadar kendimizle olan bağımızla ilgili bilgiler veriyor. Sonuçlar, kronik sosyal izolasyon duygusunun, kendisini yalnızlık olarak yansıttığını gösteriyor. Ancak bu nöronsal farklılıkların neden mi yoksa etki mi olduğu henüz açıklanamıyor.


Görüntülerin beyinde algılanması retina gangliyon hücrelerinden başlayarak arka beyin bölgesinde sonlanan ve beynin yaklaşık %52'sini kullanmayı gerektiren yoğun bir biyolojik süreçtir. Buna rağmen görmenin sınırları vardır. Örneğin ultraviyole ışınlarını, çok hızlı veya çok yavaş bir hareketi, çok küçük mikroorganizmaları, uzaydaki birçok cismi gözle görebilmemiz mümkün değildir. Görme ile beyin arasında bir ilişki olabileceği 19. yüzyıldan önce bilinmiyordu. 1851'de oftalmoskop, 1886'da göz dibi fotoğrafı, 1869'da perimetrenin bulunması ile beyin-göz ilişkilerini anlamada ve değerlendirmede önemli gelişmeler kaydedildi. Nöro-oftalmoloji adıyla bir bilim dalının gelişmesi 1960'lardan sonra oldu, görsel uyarılmış potansiyeller, bilgisayarlı tomografi, magnetik rezonans ve optikal koherens tomografi gibi tanı yöntemlerinin de katkısı ile bu alanda bilgilerimiz çok arttı. Göz ve beyin ilişkileri konusunda artan bilgilerimiz ve teknolojik gelişmeler görme kaybının giderilmesi çalışmalarına da hız verdi. Bu çalışmalar ile elde edilen yapay görmenin amacı, görme yollarındaki sağlam kalmış hücrelerin iş görebilir hale getirilmesidir. Bunu hedefleyen tedavi yöntemleri bugün için belli hastalıklarda ve kısıtlı sayıda hastalara uygulanabiliyor . Retinitis pigmentoza . Halk arasında tavuk karası veya gece körlüğü olarak bilinir, retinanın kalıtsal bir hastalığıdır. Görmeyi sağlayan fotoreseptör ve pigment epitel hücrelerinin harabiyeti söz konusudur. Küçük yaşta başlar ve körlüğe kadar ilerleyebilir. 100'den fazla genetik tipi ve tüm dünyada yaklaşık 1.2 milyon RP hastası vardır. Leber'in konjenital körlüğü . Yeni doğanları etkileyen, ciddi görme kaybı ve körlük yapan nadir bir göz hastalığıdır. Kalıtsaldır ve çok sayıda gen ile ilişkilidir. Leber'in herediter optik nöropatisi . Mitokondriyel DNA'daki mutasyonların yol açtığı bir hastalıktır. Görme kaybı daha çok erkeklerde, 15-35 yaş arasında, tek gözde ve akut olarak başlar. İkinci göz haftalar veya aylar sonra etkilenir ve görme genellikle %20 düzeyinde kalır. a. Retinal protezler: Retinal protezlerin çeşitli tipleri üzerinde çalışmalar 1990'dan beri yapılmakta. Bu amaçla retinaya elektrotlar yerleştirilir. Hasta kameralı bir gözlük kullanır ve görüntüden gelen sinyaller vücut dışındaki küçük bir cihaza gider. Bu cihazda işlenen bilgi gözlüğe ve ardından kablosuz olarak gözdeki alıcıya gönderilir. Alıcı bu bilgiyi retinaya yerleştirilmiş olan elektrotlara aktarır. Elektrotlar retinayı uyarır ve görüntü optik sinir aracılığıyla beyne iletilir. Uygulama için hastanın ışık algısının var olması ve görme kaybı öncesinde şekilleri görüyor olması gerekir. Retinitis pigmentosa hastalığı için 2007 yılında onaylanan ve 13 ülkede 250 kadar hastaya uygulanan ARGUS- II protezi, 2015'den beri Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Yapay Görme ve Biyonik Göz Biriminde de seçilmiş hastalara uygulanıyor (1). b. Kortikal protezler: 1974'den beri üzerinde çalışılmakta olan bu uygulama çok pahalı olması, nöbet, enfeksiyon, beyin ameliyatı gibi riskleri nedeniyle uzun süre pratiğe geçirilemedi. Bu alanda son yıllarda başlatılan ve halen yürütülen ORION ve CORTIVIS projeleri vardır (2). Bu yöntemde mikroelektrotlar beynin arka kısmındaki görme bölgesine yerleştirilir. Dijital bir kamera içeren bir gözlüğün kaydettiği uyarılar vücut dışında duran kutu şeklinde bir işlemciye gider. Oradan gözlüğün arkasındaki antene gönderilen sinyaller beyinle kablosuz bir bağlantı kurar ve görüntü oluşur. Bu uygulama için hastanın belli bir yaşa kadar görme hafızasının olması gerekir. c. Optik sinirin elektrikle uyarılması: 1990'larda optik sinirleri uyarabilmek için elektrodlarla yapılan girişimler pek de umut verici sonuçlar vermemiştir. 2019'da İsviçre ve İtalyan araştırmacıların geliştirdiği ve OpticSeline adı verilen sistem tavşan deneylerini geçmiş ama insanda henüz uygulama fazına ait bulgular bildirilmemiştir (3). d. 3D yapay göz : 2020 Mayıs ayında Hong Kong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi öncülüğündeki uluslararası bir ekip dünyanın ilk 3D yapay gözünü geliştirdiklerini yayınladılar ve fotoreseptör görevi yapan nano-ışık sensörlerini, sinir görevi gören bir demet metal kabloya bağlayarak görsel sinyal iletimini sağladıklarını bildirdiler. Bu cihazın görme engelli hastalarda oküler protez olarak geliştirilmesi hedefleniyor (4). a. Gen tedavisi ilk olarak 2004 yılında Leber'in konjenital amorozu olan, doğuştan kör olan bebeklerde uygulandı ve olumlu sonuçlar alındı. Bu hastalarda RPE65 DNA'sı taşıyan rekombinant adeno virüs (rAAV2/2) vektör olarak retinaya injekte edilmekte, sağlam genin hatalı olanın yerini alması sağlanarak görmenin düzelmesi beklenmekte. 2020'de, literatürde yayınlanan 164 hastayı değerlendiren bir meta-analizde, bir yılın sonunda bu hastalarda iyileşme gözlendiği ama 2-3 yıl sonra sonuçların çok değişmediği bildirilmekte (5). b. Gen tedavisinin uygulandığı diğer hastalık grubu PDE68 mutasyonu olan retinitis pigmentosa hastalarıdır. Tedavi 2018'de FDA onayı aldı. c. Gen tedavisi uygulanan 3. grup hastalık Leber'in herediter optik nöropatisidir. Yedi ayrı ülkede farklı merkezlerde yürütülen çalışmalar 11778 mutasyonu olan ve 18 yaşından büyük hastalara, vitreus tabakası içine GS010 (rAAV2/2- ND4) geninin tek injeksiyon olarak verilmesi şeklinde uygulanıyor. Bu yöntemin 96. hafta sonuçlarının güvenli olduğu ve herhangi bir yan etki olmadığı bildirildi. Görmede iyileşme veya ikinci göz tutulumunun önlenmesi konusunda belirgin bir gelişme henüz bildirilmedi (6). Retina hastalıklarında kök hücre tedavi çalışmaları 2010 yılında başlatıldı. İlk çalışmalar Japonya Kobe şehrindeki RIKKEN Gelişimsel Biyoloji Merkezi'nden rapor edildi (7). İnsan embriyonik ve iPSC adı verilen ve tüm hücre tiplerine dönüşebilen hücreler retina veya korneaya enjekte edilerek yeni sağlam hücreler oluşturması beklenmektedir. Kök hücrelerin glial hücrelerle birleşerek oluşturduğu hibrid hücreler yeni fotoreseptör oluşumuna katkıda bulunmaktadır. Ülkemizde bu alanda yapılan çalışmalar da tedavinin güvenli olduğunu gösterdi (8,9). Retina hastalıklarında kök hücre ile yapılan çalışmalar umut verici olmakla beraber henüz araştırma aşamasında. Bu yöntemle retinaya melanopsin sentezleyen gen transferi yapılarak, iyon kanalları ışığa duyarlı hale getirilmekte ve lazer ışığı gönderilerek hücrelerin restorasyonu sağlanmaktadır. Farklı proteinlerin farklı dalga boyu ışıklara duyarlı olduğu bilinmektedir. Parkinson, epilepsi ve depresyon gibi hastalıklarda da tedaviye yönelik çalışmalar yapılıyor (10). Bunlardan başka fotoreseptör kaybı olan gözlere polimer içeren nano parçacıkların injeksiyonu, silyer nörotrofik faktör implantları, hücrelerin yeniden programlanması gibi heyecan veren, fakat henüz hayvan deneyleri aşamasında olan çalışmalar vardır. Sonuç olarak, sağlanan görme çok az bile olsa, görmesi olmayan hastalar için bir kazanç olmakta ve yaşam kalitesinde iyileşme sağlanmaktadır. Göze yerleştirilen biyolojik materyellerin uzun süreli etkileri henüz tam olarak bilinmiyor. Bu tedavi yöntemlerinin daha fazla kullanım alanı bulması için zamana ihtiyaç vardır.


Dünya genelinde dokuz yetişkinden birinde böbrek hastalığı görülüyor, böbrek yetmezliği giderek daha yaygın hale geliyor. Bilim insanları laboratuvarda yetiştirilen işlevsel böbrek dokusunun, böbrek hastalığı tedavilerini hızlandırabileceği ve böbrek fonksiyonunu eski haline getirebileceği görüşünde. İnsanda böbrek, iki yapıtaşının bir sonucu olarak doğal olarak oluşur: metanefrik mezenşim ve üreter tomurcuğu. Brighnam and Women's Hastanesi, Tıp Mühendisliği Bölümü'nden Joseph Bonventre, yedi yıl önce metanefrik mezenşim olarak bilinen ilk yapıtaşını insan kök hücreleriyle yetiştirmişti. Aynı ekip kısa bir süre önce, böbrek toplama sistemine dönüşen ikinci yapıtaşını üretmek için çok verimli bir yöntem geliştirdi. Ayrıca böbrek geliştikçe doğal olarak meydana gelen etkileşim parçalarını kopyalayarak, bu iki yapıtaşının hücreleri arasındaki etkileşiminin özelliklerini de gösterebildi. Bonventre ve ekibi öte yandan ilk kez böbreğin son idrar işleme bileşenini oluşturan iki hücre dizisi olan, ana ve ara hücre dizilerinden oluşan insan hücre dizilerini de yetiştirdi. Bu çalışma araştırmacıların, toplama sistemini etkileyen böbrek hastalıkları için yeni tedavileri test etmelerine yardımcı olabilecek. Bunlar, en yaygın genetik hastalıklardan biri olan polikistik böbrek hastalığı da dahil olmak üzere doğuştan gelen birçok böbrek ve idrar yolu anormalliğini de içeriyor. Son çalışmayla araştırmacılar, yeni ilaçlar geliştirmek, kalıtsal ve sonradan edinilmiş bozuklukların araştırılmasına yardımcı olmak ve böbreğin bedendeki metabolik dengeyi nasıl geliştirdiği ve kontrol ettiği konusundaki anlayışlarını geliştirmek için kullanılabilecek insan böbrek hücrelerini ilk kez yetiştirmiş oldular.


Yapay zeka, insan vücudundaki neredeyse her proteinin yapısını tahmin etmek için kullanılmaya başladı. Bu gelişme, bazı hastalıkların tedavisi için başka birçok uygulamanın yanı sıra yeni ilaçların da bulunmasını çok büyük oranda kolaylaştırabilir. Proteinler, her türlü canlının hayati önemdeki yapı taşı olarak düşünülebilir. Sahip olduğumuz her hücre, birçok proteinden oluşuyor. Proteinlerin şeklini anlamak, tıp alanında ilerlemek için çok önemli. Ancak şu ana kadar bunların sadece belirli bir bölümü üzerine çalışılabilmişti. Araştırmacılar şimdi AlphaFold isimli bir programı kullanarak insanda ve diğer organizmalarda bulunan 350 bin proteinin yapısını tahmin edebiliyorlar. Genetik yapımızda insan proteini yapmak için gerekli bilgiler, insan hücrelerinin çekirdeklerindeki DNA'larda bulunuyor. İnsan genetiğinde bu proteinlerin yaklaşık 20 bininin anlatımı yer alıyor. Toplamda, biyoloji uzmanları bunların tamamına "proteom" adını veriyor. Bu proteomlar, hücre genetiğini oluşturan genler tarafından şifrelenen proteinlerin tümünü oluşturuyor. Proteinler, aminoasit adı verilen daha küçük yapı taşlarının meydana getirdiği bir zincirden oluşur. Bu zincirler sayısız farklı şekilde katlanarak benzersiz üç boyutlu bir yapıya ulaşır. Bir proteinin şekli, insan vücudundaki fonksiyonunu belirler. AlphaFold'un tahmin ettiği 350 bin farklı protein yapısından 20 bini, insan proteomunda bulunanlar. Ancak bununla kalmıyor, bilimsel araştırmalarda kullanılan model organizmaların, örneğin maya, meyve sineği ve fare gibi organizmaların proteinlerinin yapısını da ortaya çıkarıyor. Prestijli bilim yayını Nature dergisinde, DeepMind araştırmacıları ve Avrupa Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'ndan bir ekip, bu çalışmayla ortaya çıkan devasa önemdeki kapasiteyi anlattı. Buna göre AlphaFold, insan proteomunda bulunan aminoasitlerin yüzde 58'inin yapısal pozisyonuyla ilgili güvenilir tahminlere ulaştı. Yüzde 35,7'sinin doğruluk payı "çok yüksek" olarak belirtildi. Diğer deneylerde bu oran bunun yarısı kadardı. Protein yapısı üzerine çalışmak için kullanılan geleneksel teknikler X-ray kristalografisi, kriyojenik elektron mikroskobisi gibi yöntemlerdi. Ancak bunların hiçbiriyle bu çalışmayı yapmak kolay olmuyor. Portsmouth Üniversitesi'nden yapısal biyoloji uzmanı Prof. John McGeehan, "Bu yapıları çalışmak çok fazla para ve kaynak gerektiriyor" dedi. Üç boyutlu yapılar çoğunlukla bilimsel incelemelerin hedefi olarak belirleniyor, ancak bugüne kadar insan vücudu tarafından üretilen proteinlerin tümünün yapısını sistematik olarak tahmin edebilecek bir proje geliştirilmemişti. Aslında, proteomların yüzde 17'sinin yapısı bugüne kadar deneylerle doğrulanmıştı. EMBL'den Prof. Edith Heard, "Hayatın nasıl işlediğiyle ilgili anlayışımız için büyük bir dönüşüm niteliğinde olacak. Çünkü protein, yaşayan organizmaların üzerine inşa edildiği yapı taşları" yorumunu yapıyor. Bu dönüşüm sayesinde artık yeni ilaçlar, bazı hastalıkların yeni tedavileri, iklim değişikliğiyle mücadele için gerekli olan ekinlerin tasarımı ve çevreyi büyük oranda etkileyen plastiklerin parçalanması için enzimlerin üretimi gibi uygulamalar da tasarlanabilecek. Prof. McGeehan'ın ekibi AlphaFold'un verilerini zaten plastiklerin parçalanması için daha hızlı enzimler geliştirirken kullanıyordu. Çünkü program, deneylerle yapısına ulaşılamayan proteinlerin yapısıyla ilgili tahminler sağlayarak projenin birkaç yıl daha hızlanmasına yardımcı olmuştu. EMBL'nin Avrupa Biyoenformasyon Enstitüsü'nün başındaki Dr. Ewan Birney de AlphaFold'un protein yapısı tahminlerinin "İnsanların gen haritası çıkarıldığından bu yana oluşturulan en önemli veri kümesini oluşturduğunu" söyledi. DeepMind ile EMBL, AlphaFold kodunu oluşturmak ve protein yapısı tahminlerinin küresel bilim dünyasına erişimini sağlamak için birlikte çalışıyor. Dr. Hassabis, DeepMind'ın, bilim dünyası tarafından bilinen tüm protein dizilimlerini çalışarak veri tabanına eklemeyi planladığını söyledi. Bu da, 100 milyondan fazla yapı anlamına geliyor.


Antik çağın Yunan düşünürü Eflatun yaratıcı kişilerin görünürde çoğu zaman ilahi bir çılgınlığın etkisinde olduklarını dile getiriyordu. Eflatun'un bu görüşü sonradan Vincent van Gogh, Salvador Dali ve Edvard Munch gibi sanatçılar için geçerliğini koruyan basmakalıp bir inanışa dönüştü. Ne var ki, bugüne dek bu konuyla ilgili kayda değer araştırmaların sayısı yok denecek denli azdı. Londra King's College araştırmacılarından James Mac- Cabe ve arkadaşları, üniversite yıllarında resim, müzik ve tiyatro gibi sanatsal konularla ilgilenen kişilerin ruh sağlıklarına odaklandıkları bir çalışma kapsamında, tüm İsveç nüfusunun sağlık ve eğitimleriyle ilgili kayıtlarını incelemeden geçirdiler. Araştırmacılar inceleme sonucunda sanat eğitimi alan kişilerde şizofreni tanısıyla hastanelik olma olasılığının, nüfusun geneline kıyasla, %90 daha yüksek olduğunu gördüler. Söz konusu kişilerin iki uçlu bozukluk nedeniyle hastaneye yatma olasılıklarının %62, depresyona bağlı olarak hastanede tedavi görme olasılıklarının %39 oranında daha yüksek olduğu da görüldü. Araştırmacılar hastaneye yatma olaylarının çoğu zaman üniversite eğitiminden sonra, genelde 30'lu yaşların ortalarında yaşandığına da tanık oldular. Hukuk eğitimi görenlerde böylesine yüksek oranda bir riskin söz konusu olmadığını gören MacCabe, bunun ruhsal bozuklukların yalnızca üniversite eğitimiyle bağlantılı bir durum olmadığına işaret ettiğini belirtiyor. Araştırmadan elde edilen bulguların- 2015 yılında İzlanda'da 86 bin kişi üzerinde yapılan ve ressam, müzisyen ve daha başka yaratıcı meslek dallarında çalışanlarda şizofreni ve iki uçlu bozukluk ile ilintili genetik değişikliklere daha sık tanık olunduğunu ortaya koyan- başka bir araştırma ile de uyumlu olduğu görülüyor. MacCabe yaratıcılığı körükleyen genlerin aynı zamanda ruhsal sorunları da tetikleyebileceğini düşünüyor ve Yaratıcılık genelde görüş ya da kavramlar arasında başkalarının hiç aklına gelmeyen biçimlerde bağlantı kurulmasını gerektirir. Ancak kuruntu ve hezeyanlar için de aynı süreç geçerlidir. Olaylardan çok daha yoğun bir biçimde etkilenip, duygularını aşırı uçlarda yaşayan insanlarda iç yaratıcı esinlenmenin daha yoğun olabileceğine, ancak bu kişilerde duygusal dengesizliklere de çok daha sıklıkla tanık olunabileceğine dikkat çeken MacCabe, Gördüğü bir resim karşısında gözyaşlarına boğulan bir kişinin sanatsal duyarlılığı daha yoğun olabilir, ama bu kişiler depresyona girmeye de daha yatkın olurlar diye ekliyor. Gelgelelim araştırmanın, yaratıcılığın bir ölçütü olarak sanat eğitiminden yararlanılması gibi, birtakım kısıtları da var. Harvard Üniversitesi'nden Shelley Carson, Son derece yaratıcı olup da sanat eğitimi görmeyen bir yığın insan var. Öyle ki, araştırmada sanat eğitimi görenlerin ölçüt alınması çok da sağlıklı bir durum değil diyor. Cardiff Üniversitesi'nden Jeremy Hall da, sanatçıların kaygı duymalarını gerektirecek bir durum olmadığını, çünkü sanatla uğraşmanın kişinin ruhsal sağlığına zarar verme olasılığının son derece düşük olduğunu belirtiyor.


Guatr kelime anlamı olarak büyük tiroit bezi anlamına gelir. İyot, tiroit hormonu üretilmesi için gerekli bir hammaddedir. En sık guatr sebebi iyot eksikliği durumudur. Dünyanın belli bölgelerinde toprakta iyot azdır, dolayısıyla o bölgede yetişen meyve ve sebzede iyot bulunmaz, doğal kaynak sularında iyot az olur. Kişi yöresel yiyeceklerle beslendiğinde yeterli iyot alamayabilir. Bu durumda iyot eksikliğine bağlı bölge insanlarının hemen hepsinde tiroit bezi büyük olarak saptanabilir. Bu duruma endemik guatr denir. Gelişmiş ülkelerde ve son yıllarda dünya sağlık örgütünün de girişimiyle daha yaygın olarak dünyada iyotun tuza ilave edilmesiyle iyot eksikliğine maruz kalan kişi sayısı iyice azalmıştır. Halk arasında guatr olarak bütün tiroit hastalıkları tarif edilebilmektedir. Sıklıkla ifade edilen Multinodüler Guatr'dır . Tiroit bezini büyüten hastalıklar nodüler veya yaygın tiroit büyümesi şeklinde olabilir. Tiroidin nodüler büyümelerinde tiroit fazlalığıyla seyreden durumlar toksik MNG , tiroit hormon değerlerinin normal olduğu durumlar ise non-toksik MNG olarak sınıflandırılır. Yaygın tiroit büyümesi yapan tiroit hastalıklarının başında otoimmün tiroit hastalıkları gelir. Otoimmün tiroit hastalıklarının tiroit hormon azlığı ile seyredenine Hashimato hastalığı, tiroit hormon fazlalığı ile seyredenine Graves hastalığı denir. Otoimmün tiroit hastalıklarının kadınlarda erkeklere oranla 5-6 misli daha sık görüldüğü bilinmektedir. Toplumda yeni hastalık görülme sıklığı Hashimato hastalığı için her yıl 1000 kişide 3.5, Graves hastalığı için her yıl 1000 kişide 1'den az olarak tahmin edilmektedir. Genel anlamda toplumda Gutar sıklığı 20 yaş üstü erişkinlerde yüzde 30 civarı olarak kabul edilmektedir. Buna otoimmün tiroit hastalıkları, multinodüler guatr ve iyot eksikliğine bağlı guatr dahildir. Ülkemizde de rakamlar buna benzer durumdadır. Tiroit bezinin az çalışmasından dolayı meydana gelen durumu hipotiroidizm olarak adlandırıyoruz. Bu durumun belirtileri halsizlik, yorgunluk, bitkinlik, kilo artışı, üşüme, çabuk yorulma, cilt kuruluğu, bağırsak hareketlerinde yavaşlama, unutkanlık ve depresif duygu durumu olarak gözlemlenir. Hipotiroit olarak tanımlanan kadınların regl dönemleri daha sancılı geçebilir. Hipotiroidizmin en sık sebebi Hashimato hastalığına bağlı hipotiroidizmdir. Bunu tiroit ameliyatı sonrası ve radyoaktif iyot tedavisi sonrası gelişen hipotiroidizm izler. Yaşlılarda belli bir sebebe bağlı olmaksızın gelişen tiroit yetmezliği de hipotiroidizm sebeplerindendir. Geçici hipotiroidizm sebepleri arasında sessiz tiroidit ve subakut tiroidit sayılabilir. Hipertiroidizm ise tiroit hormonunun fazla miktarda kanda dolaşması sonucu meydana geliyor. Kalp çarpıntısı, iç sıkıntısı, el titremesi, kilo kaybı, aşırı terleme, bağırsakların hızlı çalışması, regl düzensizlikleri, kalpte ritim bozukluğu hipertiroidizm belirtileri arasında yer alıyor. Graves hastalığı, toksik multinodüler guatr ve subakut tiroiditin erken evreleri de hipertiroidizm sebepleri arasında sayılabilir. Guatr sebebi olarak tiroit kanserleri nadir görülür. Otoimmün olmayan guatrı olan kişilerdeki nodüllerin kanser olma ihtimali, 1 santimetreden büyük nodüller için yüzde 5'ten azdır. Guatrın altta yatan sebebine ve bunun tiroit fonksiyon bozukluğu veya baskı bulguları yapıp yapmadığına bağlı olarak tedavisi belirlenir. Tiroit hormon replasman veya supresyon tedavisi, anti- tiroit ilaç tedavisi, radyoaktif iyot tedavisi veya cerrahi tedavi, seçenekler arasındadır. Bazı durumlarda klinik takip yeterli olabilmektedir. Vücudumuzun çalışma hızını ayarlayan tiroit hormonun üretildiği boyun ön kısmında, kelebek şeklindeki tiroit bezinin hastalıkları yaygın olmakla beraber, çeşitlilik sergilemektedir. Doğru teşhis ve yakın takip doğru tedaviyi getirir. Kadınlarda tiroit hastalığı görülme sıklığı erkeklerin 5 misli kadardır. Yaş, ailede tiroit hastalığı hikayesi, gebelik, lityum kullanımı, otoimmün hastalıkların (addison hastalığı, Tip 1 diyabet, pernisyöz anemi, romatoid artrit veya lupus hastalığı gibi) kadında tiroit hastalığı görülme ihtimalini artıran faktörler arasındadır. Yeni doğum yapan kadınlarda ilk 6 ay içinde tiroit hastalığı görülme ihtimali yüzde 5 kadardır (20'de 1). Tiroit bezinin büyümesi tiroit dokusunun tamamının büyümesi veya tiroit içinde çok sayıda nodül varlığında görülen büyüme şeklinde olabilir. Diffüz guatr bölgesel olarak iyot eksikliği durumunda, bazı genetik defektlere bağlı olarak doğuştan veya tiroit bezine karşı bağışıklık sisteminin yaptığı otoimmün bir reaksiyon neticesinde gelişmiş olabilir. Bu soruların cevaplarının aranması için yapılacak ileri testler ve zaman içindeki değişimin de gözlemlenmesi sonucunda hasta klinik olarak takibe alınabilir veya ilaç tedavisi verilmesi kararlaştırılabilir. Bazı durumlarda cerrahi müdahale de gerekli görülebilir. Bu yazı HBT'nin 68. sayısında yayınlanmıştır.


Yetişkin bireylerin odaklanma ve dikkat dağıtıcı etmenleri görmezden gelme becerileri genellikle genç bireylerinki kadar güçlü olmadığı halde, bu beceri bazı yaratıcı ve problem çözmeye yönelik görevlerde yetişkin bireylerin daha iyi performans sergilemesine yardımcı olabiliyor. Araştırmacılar, 1960 ile 2016 yılları arasında problem çözme ve yaşlanma üzerine yapılan 100'den fazla araştırmayı inceledi. Hem insan davranışlarını, hem de beyin taraması sonuçlarını inceleyen bilim insanları, yetişkin bireylerin odaklanma ve dikkat dağıtıcı etkenleri görmezden gelme yetilerinin genellikle genç bireylerinki kadar güçlü olmadığını belirledi. Ancak bu durum, bazı yaratıcı ve problem çözmeye yönelik görevlerde yetişkin bireylerin daha iyi performans sergilemesine yardımcı olabiliyordu. Toronto Üniversitesi'nden psikolog Lynn Hasher, odaklanamama ve dikkat dağıtıcı etkenleri göz ardı edememe sorununun, yaratıcılık gerektiren görevlerde performansın artmasına yol açmasının son derece şaşırtıcı bir bulgu olduğunu belirtti. Bunun nedeni, daha önce odaklanma yeteneğinin öğrenmede başarı sağlamak için gerekli olduğunun düşünülmesiydi. Araştırmacılar, odaklanma yeteneğinin okuma gibi bir amaca odaklı görevlerde işe yaradığını belirtti. Örneğin yapılan okuma araştırmalardan birinde, okuyucunun dikkatini dağıtmak için metne eklenen bazı kelimelerin yetişkin bireylerin gençlerden daha çok duraksamasına neden olduğu gözlemlendi. Ayrıca yetişkin bireyler, dikkat dağıtıcı kelimelerin bulunduğu metinlerde verilen önemli bilgileri hatırlamakta gençlere göre daha çok zorlandı. Bu araştırma sonuçları, 2012 Experimental Aging Research dergisinde yayınlanmıştı. Hasher ve meslektaşları, odaklanma yeteneğinin daha çok dikkat gerektiren bazı görevlerde performans arttırmada işe yaramadığını, hatta kişilerin performansını düşürebildiğini belirtti. Örneğin 2016 yılında Psychonomic Bulletin & Review dergisinde yayınlanan bir araştırmada katılımcılara, üzerine isimler yerleştirilmiş bazı surat resimleri gösterildi. Katılımcılardan isimlere dikkat etmemeleri söylenmesine rağmen daha sonra hangi suratların isimlerini hatırladıkları soruldu. Yüzlerle isimleri hatırlamaya yarayan hafızanın yaş ilerledikçe kötüleşmesine rağmen yetişkinler, yüzlerle isimleri eşleştirmede gençlere göre daha iyi performans sergiledi. 2006 yılında Psychology and Aging dergisinde yayınlanan başka bir araştırmada da 60 ila 75 yaş arasındaki bireylerin dikkat dağıtıcı etkenlere rağmen hafızalarının 18 ila 30 yaş arasındaki bireylere göre daha iyi olduğu ortaya çıkmıştı. Bu araştırmada ise katılımcılardan, üzerlerine dikkat dağıtıcı kelimeler yerleştirilmiş çizimlere bakmaları ancak kelimelere dikkat etmemeleri istenmişti. Daha sonra hangi çizimlerde hangi kelimelerin yazılı olduğu sorulan katılımcılardan yetişkin bireylerin gençlere göre daha çok kelime hatırladıkları görülmüştü. Bu iki araştırma sonucunda anlaşıldığı üzere gençler dikkat dağıtıcı bilgileri göz ardı etmede daha iyi ancak daha sonra bu bilgileri hatırlamada çok daha kötü. Araştırmacılar, yetişkin bireylerin geniş çaplı dikkatinin kısıtlı odaklanma gerektiren görevlerden ziyade, yaratıcılık gerektiren problem çözme veya belirli bir süre sonra belirli modelleri hatırlama gibi daha fazla bilgi alımı gerektiren görevler için daha uygun olduğu sonucuna vardı. Beyinde odaklanmayla ilişkili frontoparietal bölgesi denen alan aynı zamanda ilgili bilgilerin işlenmesini ve dikkat dağıtıcı bilgilerin göz ardı edilmesini sağlamaktadır. Elde edilen bulgulara göre insanlar yaşlandıkça bu bölgenin aktivitesi yavaşlar, bu da odaklanma ve dikkat dağıtıcı etkenlerden kaçınma yeteneğinin azalmasına sebep olur. Ancak bölgedeki aktivitenin azalması, yetişkin bireylerin daha geniş kapsamlı bilgi edinmesini ve sorunlara yaratıcı çözümler bulmasını sağlar. Bilim insanları, odaklanma ve dikkat dağıtıcı etkenlerden kaçınma yeteneğinin azalmasının kişilerin günlük davranışlarını etkileyip etkilemediğinin anlaşılması için daha kapsamlı araştırmalar yapılması gerektiğini belirtti. Araştırmanın eksiklerinden biri de yetişkin ve genç bireyler arasındaki sınırın somut olmaması ve kesin olarak belirtilmemiş olmasıydı. Elbette insanların odaklanma yetenekleri yalnızca yaşlarına bağlı değil. Araştırmacılar, olumlu bir ruh hali, uykusuzluk ve alkol tüketiminin de kişilerin odaklanamamalarına ve dikkatlerinin kolaylıkla dağılmasına sebep olabileceğini belirtiyor. Yani sorunları daha iyi çözebilmemizin birden fazla yolu olabilir.


Besinler vücudumuzun yakıtı ve hatta kimi durumlarda ilacıdır. Günde üç kez dengeli öğünler hazırlamak ve tüketmek, çaba gerektiren bir iştir. İlerleyen yaşla birlikte, görülme sıklığı artan kronik hastalıklar da özel beslenme gereksinimlerini beraberinde getirerek, sağlıklı beslenmeyi zorlaştırabilir. Sağlıklı beslenme tanımı, sadece doğru besin öğelerini, yeterli miktarda ve dengeli tüketmekle sınırlı değildir. Birlikte tüketilen öğünler bireyler arası sosyal bağları güçlendirir ve iyi yemek her yaşta hayatın temel zevklerinden biridir. Sağlıklı beslenme, vücudun gereksinim duyduğu vitaminler, mineraller ve temel besin öğelerini yeterli miktarlarda almak anlamına gelir. Pek çoğumuzun, özellikle de yaşlı bireylerin diyetinde basit tercih hataları nedeniyle eksikliği gözlenen besin gruplarına ve onları nerelerden alabileceğimize göz atalım. Başlıcaları B6, B12 ve folik asittir. B6 vitaminini tam tahıllı gıdalar ve sakatat bol miktarda içerir. B12 vitamini kırmızı et ve yağlı balıklarda bulunur. Koyu yeşil yapraklı sebzeler ve bezelye de folik asit açısından zengindir. Kalsiyum ve D vitamini kuvvetli bir iskelet sistemi için gereklidir. Süt ve süt ürünleri, brokoli ve karalahana gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler kalsiyum ihtiyacını karşılamak için tüketilebilir. D vitamini cildimizde güneş ışınları sayesinde sentezlenir. Yeterince güneşe çıkmıyorsanız, D vitamini katkılı besinler veya D vitamini takviyesi almak gerekli olabilir. Bol lif tüketme kalp sağlığını korumak, şeker hastalığı riskini azaltmak, kabızlığı önlemek için son derece önemlidir. Bakliyat, tam tahıllı gıdalar ve sebzeler lif açısından zengindir. Yağ tüketimi, özellikle de doymuş yağ tüketimi kısıtlı tutulmalıdır. Doymuş yağlar en çok tereyağı, peynir, kırmızı et gibi hayvansal kaynaklı gıdalarda bulunmaktadır. Trans yağların tüketiminden ise tamamen kaçınılmalıdır. Trans yağlar fast-food sektöründe kızartmalarda, margarinlerde, hazır bisküvi, kek, kurabiye, cips gibi endüstriyel/hazır gıdalarda ve pek çok pastane ürününde bulunmaktadır. Yeterince potasyum tüketmemek kan basıncınızı yükseltebilir. Yoğurt, patates ve muz, potasyumu bolca içeren besinlerdir. Tabağınızı hazırlarken yarısını sebze ve meyveyle, dörtte birini tam tahıllı gıdalarla, diğer dörtte birini de bakliyat veya az yağlı et gibi protein kaynaklarıyla doldurun. Genel anlamda oda ısısında katı halde olan yağları tüketmemeye gayret edin. Yemeklerinizde sıvı yağ ve özellikle zeytinyağı kullanmaya özen gösterin. Hayvansal gıda tercihinizi yağsız kırmızı et, tavuk eti ve deniz ürünlerinden yana kullanın. Süt ve süt ürünlerini satın alırken az yağlı veya yağsız olanları tercih edin. Çeşitlilik hayatın tuzu biberi ve sağlığın anahtarıdır. Hep aynı besinleri tüketmektense değişik sebzelere, meyvelere ve proteinlere sofranızda yer verin. Tabağınızdaki renklere dikkat edin. Tabağınız bol sebze-meyveli ve rengarenk ise doğru yoldasınız demektir! Yemeklerin daha yumuşak pişmiş olmasına özen gösterin ve yiyecekleri küçük lokmalar haline gelecek şekilde kesin. Yutma ve çiğneme ile daha ciddi problemler varlığında yemekleri blenderdan geçirerek püre kıvamına getirmek bir seçenek olabilir. Yutkunma sorunları olan kişilerde sıvıların kıvamlı olması, pipetle servis etme, yemeyi kolaylaştırabilir. Yemek sırasında yutkunmayla ilgili bir güçlük veya öksürük nöbeti gibi bir durumla karşılaşırsanız, beslemeye ara verin. Demans gibi bilişsel problemleri olan yaşlı bireylerde, yemek sırasında ufak çapta krizler yaşanması az görülen bir durum değildir. Bu durumda sofra düzenini olabildiğince basitleştirmek faydalı olabilir. Masaya sadece gerekli olan şeyleri koyun ve fazlalıkları kaldırarak sadeleştirin. Sağlık açısından bir sakıncası yoksa, haftada birkaç gün tatlı servis edin. Birlikte yemek yiyerek öğünleri sosyalleştirin. Yemek için seçenek sunarken seçenek sayısını 2 ile sınırlı tutun. Eğer sağlık nedeniyle çatal bıçak kullanımıyla ilgili sorun yaşanıyorsa, elle yenebilen öğünler hazırlayabilirsiniz. İlerleyen yaşla birlikte susuzluk hissi giderek azalır. Pek çok yaşlı ileri derecede sıvı kaybına uğrayana dek susadıklarını hissetmeyebilir. İçme suyunu gün boyu kolaylıkla erişilebilir yerde ve göz önünde tutun. Az tuzlu et suyu, az yağlı veya yağsız süt gibi diğer içecekler de su tüketmekten hoşlanmayan bireylerin sıvı ihtiyacını karşılamaya yardımcı olacaktır. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Beyin hücrelerinde salgılanan ve bu sayede vücudun dengesi sağlanan maddelerden biri de dopamindir. Bu hücreler azaldığında ya da hasara uğradığında dopamin maddesi salgılanamaz. Dopamin salgılanamadığında da elde, vücutta titreme, yavaş hareket etme, kaslarda sertleşme gibi belirtiler görülür. Bu belirtilerle ortaya çıkan hastalığa da Parkinson hastalığı adı verilir. Parkinson hastalığı, üzerinde en çok araştırma yapılan nörolojik hastalıklardan biri olmasına karşın sebebi halen net olarak bilinmemektedir. Kişinin genetik yapısı, toksinler, beyindeki birtakım maddeler üzerinde devam etmekte olan çalışmalar mevcuttur. Parkinson hastalığı hemen her yaşta herkeste görülebilen bir hastalıktır. 20-80 yaşları arasında başlar. Genç yaşta çok nadir görülmesine karşılık 70 yaş üzerinde her 100 kişiden birinde Parkinson hastalığına rastlanır. Parkinson hastalığı, çok yavaş ve sinsi seyreden bir rahatsızlık olduğu için, hastalığın klinik bulgularını bilmek teşhis açısından oldukça önemlidir. Titreme : Parkinson hastalığında genellikle ilk belirti titreme olarak çıkar. Hasta dinlenme halindeyken de titreme görülür. Bazen dili, çeneyi ve dudakları etkileyebilir. Ancak ağırlıklı olarak ellerde titreme gözlenir. Kas sertliği: Kaslarda sertleşme en çok görülen bir diğer belirtidir. Hareketlerde yavaşlama: Başlangıçta çatal bıçak kullanma, bardak tutma gibi ince işleri yapmakta zorluklar yaşanır. Zamanla yavaşlık giderek artar. Günlük aktivitelerin yapımında zorluklar başlar. Bu belirtilerle beraber yürüme bozuklukları, sabit kalma, yüzde maske yüz, yutma zorluğu, ayakta dururken gövdenin öne doğru eğilmesi gibi belirtiler de Parkinson hastalarında görülür. Bu hastalık nörologlar tarafından takip edilir. Parkinson hastalığı tanısında hastanın hikayesi ve muayene bulguları önem taşır. Esansiyel tremor, bazı damar bozuklukları da titremeye neden olduğundan her titremeye Parkinson hastalığı demek mümkün değildir. Titreme ile beraber diğer klinik bulguların da olup olmadığı araştırılmalı, ondan sonra kesin teşhis konmalıdır. Parkinson hastalığının tedavisi konusunda kesin bir çözüm söz konusu değil. Ancak hastalığın seyrini yavaşlatmak yönünde tedaviler uygulanır. Parkinson hastalığı ortalama olarak 25 yıllık bir süreçtir. Bu noktada başlangıçta uygulanacak ilaç tedavisi önemlidir. İlaç tedavisinde belirli bir dozla başlanır. Zamanla ilacın dozu artırılır. Parkinson hastalığı da cerrahi yöntem daha çok ilaca yanıt vermeyen ya da aşırı ilaca bağlı olarak istemsiz hareketler yapan hastalarda kullanılır. Bu noktada en önemli tedavi metodu halk arasında beyin pili olarak adlandırılan derin beyin stimülasyonu yöntemidir. Cerrahi tedaviye nörolog ve beyin cerrahı birlikte karar vermelidir. Beyin pili de tedavide kesin bir çözüm değildir. Burada amaç, hastalığa bağlı bulguları azaltmak ve hastanın yaşam kalitesini yükseltmektir. Hastanın beyin bölgelerine özel elektrotlar yerleştirilir. Elektrotların bir ucu da köprücük kemiğinin altındaki bir pile bağlanarak oraya elektrik verilir. Beyin pili ameliyatı iki bölümden oluşur. İlkinde hastanın başına çerçeve takılır ve MR çekilir. Bilgisayarda elektrotların konacağı yer belirlenir. Ardından ameliyathanede hastanın başına lokal anestezi altında sağdan ve soldan elektrotlar yerleştirilir. Hastaya uyarılar verilir. İlgili bölgedeki titreme ve kas sertliğinin durumuna bakılır. Bu ince ayarlamalar bittikten sonra hasta genel anestezi ile uyutulur ve pil yerleştirilir. Ameliyat 4-5 saat sürer. Hasta bir gece yoğun bakımda kalır. Üç gün de normal odada yattıktan sonra taburcu edilir. Hastanın taburcu edilmesi sonrasında pil ayarlarının yapılması gerekir. Hasta 7-10 günlük aralıklarla kontrole çağrılır. En geç 3 aylık bir süreç sonunda da tam bir ayarlama sağlanır. Beyin pili ameliyatı sonrası hastaların yaşam kalitelerinde önemli ölçüde iyileşme sağlanır. Bu yazı HBT'nin 84. sayısında yayınlanmıştır.


Araştırmalar seçicilikte dört farklı davranış biçiminin olduğunu ve konunun salt yemekle ilintili olmadığını ortaya koyuyor. Yemekte seçiciliğin bilimsel bir tanımı yok, ama ana babalar bunu görür görmez fark edebildiklerini söylüyor; galiba haklılar. Yemekte seçici davranan çocukların tümünü aynı kefeye koymak da yanlış. Araştırmaya göre, anababaların yemekte seçicilik olarak nitelendirdikleri durum gerçekte farklı davranış biçimlerinden oluşan geniş bir yelpaze ve çocuğunun hangi davranış biçimini sergilediğini bilmek de anababaların çok daha yapıcı tepkiler geliştirmelerine yardımcı olabiliyor. Araştırmacılar yaşları iki ile dört arasında değişen 170 çocuğu biraraya topladı. Bu çocukların yaklaşık yarısı anababaları tarafından yemekte mızmızlandıkları ve yemek seçtikleri söylenen çocuklardan oluşmaktaydı. İki hafta boyunca anababalar aileyi araştırmacılar tarafından sağlanan tek tip öğünlerle beslediler ve bu arada çocuklarında gözlemledikleri davranış biçimlerini kayda geçirdiler. Yemekte seçici davranmayan çocukların daha çok yedikleri ve yemek yeme konusunda hiçbir sıkıntı yaratmadıkları, ancak anababaları tarafından seçici olarak nitelendirilen çocukların yemek öncesinde ve yemek sırasında çok farklı davranışlar sergiledikleri görüldü: masaya oturmamaktan tutun da, belli yiyeceklere kuşkuyla bakmak, köşeye sinmek ve öğürmek gibi davranışlar. Araştırmayı yürüten Illinois Üniversitesi beslenme uzmanlarından Sharon M. Donovan ve arkadaşları hedef grupta bir olasılıkla birbirleriyle örtüşen ve anababaların çocuklarını yemekte seçici olarak değerlendirmelerine yol açan dört farklı davranış biçimine tanık oldular. Donovan, brokoliden uzak durmak gibi, kimi seçici davranış biçimlerinin doğuştan kaynaklanabileceğine dikkat çekiyor. Kimi çocuklar genetik olarak acı tatlara ötekilerden daha duyarlılar ve bu nedenle kimi sebzelerin tadına alışmaları çok daha uzun bir süre alabiliyor. Araştırmaya göre, yemek saatlerinde yaşanan yüzünü ekşitme ve hatta öğürme gibi başkaca garip davranışlar, yiyecekle hiç ilişkili olmayabilir. Yine Illinois Üniversitesi beslenme uzmanı Soo-Yeun Lee'ye göre, örneğin, çocuk oyunu bırakıp masaya gitmekten hoşnut kalmayabilir, ama bu isteğini yemek yemeyi redderek dışa vurmaya çalışıyor olabilir. Yemekte seçicilik sıra dışı bir durum değil: Bu durumun doruk noktasına ulaştığı, iki yaşına dek çocukların yüzde 19 ile 50'si arasında bir bölümü, yeme konusunda mızmızlanan çocuklar olarak değerlendiriliyor. Çocukların yemek saatlerinde verdikleri tepkiler, her zaman yemek yeme ya da yedikleriyle ilgili olmayabilir, ana baba bunun farkına varabilmeli. Bunu ayırt ederseniz, durumu çözüme kavuşturabilirsiniz. Öyle ki, anababaların çocuklarına yemek yedirme konusunda bir güç savaşı vermeleri boşuna olabilir. Çünkü özellikle de çocuklarda bu tür davranışlar genelde beş yaşından sonra yok oluyor, ya da giderek azalıyor. Beslenme uzmanları hedefe çok daha odaklı yaklaşımlar geliştirilinceye dek ana babalara zaman içinde doğruluğu kanıtlanmış bir kaç taktik öneriyorlar. - Karışık yiyeceklerden hoşlanmayan çocuklara bu tür yiyecekler ilk kez sunulduğunda, içindeki malzemeleri onlara tek tek göstermeleri öneriliyor. - Ana babalar, çocuklarının belli yiyecekleri yeğlediklerini kabullenmeli ve istemedikleri yiyecekleri, sevdikleri yiyeceklerle birlikte sunmaları gerekiyor. - Alışık olmadıkları bir yemeği yedirme konusunda çocukları zorlamamak, ancak onları bir lokma alıp tadına bakmaya özendirmek gerekiyor. - Çocuklar yeni bir yiyeceği yemeyi kabul etmeden önce onunla en az 10 kez karşı karşıya gelmek zorunda kalabilirler. Ana babalar çoğu zaman bu sürecin çok öncesinde pes ediyorlar. Duyulara bağımlı olarak yiyenler bir yiyeceği dokusu ya da kokusundan ötürü yemeyi reddederler. Belirli yiyecekleri yeğleyenler yeni tatlardan ya da karışık yiyeceklerden uzak dururlar. Genelde her şeyin kusursuz olmasını isteyenlerin kendilerine özgü gereksinimleri olur. Söz gelimi, farklı yiyeceklerin birbirlerine temas etmesinden hoşlanmazlar. Davranışsal tepkiler verenler kendi doğrularında bir sapma söz konusu olduğunda mızmızlanıp, burun kıvırabilirler ya da yemekte ne olduğunu bilseler bile masaya oturmamakta diretebilirler.


Balkabağı çekirdeği mükemmel bir mineral deposudur. 28 gram kabuksuz kabak çekirdeğinde çoğu yağ ve proteinden oluşan yaklaşık 151 kalori, ayrıca 1.7 gram lif, 5 gram karbonhidrat, 7 gram protein, (6'sı omega 6'lardan oluşan) 13 gram yağ bulunur. Kabuklu çekirdeklerde ise besin maddeleri daha yoğun. Örneğin yine 28 gram kabuklu kabak çekirdeğinde 163 kalori, 2 gramı lif ve 1 gramdan daha azı şeker olmak üzere 4 gram karbonhidrat, 8 gram protein ve günlük demir ihtiyacınızın %8'i bulunur. Kabak çekirdeğinin içerisinde aynı zamanda K vitamini, fosfor, manganez, magnezyum, demir, çinko, bakır ve selenyum gibi bileşenler de mevcut. Kabak çekirdeklerinde aynı zamanda yeterli miktarda çoklu doymamış yağ asitleri, potasyum, B2 vitamini ve folik asit de bulunur. Bunun yanı sıra kabak çekirdeğinde karotenoidler ve E vitamini çeşitleri gibi antioksidanlar da yüksek oranda bulunur. Kanseri önleyici ve koruyucu: Bol kabak çekirdeği içeren beslenme alışkanlıklarında mide, göğüs, akciğer, prostat ve kolon kanseri görülme oranının daha düşük olduğu görüldü. Aynı zamanda gözleme dayanan geniş çaplı bir araştırmada kabak çekirdeği tüketmenin, menopoz sonrası kadınlarda göğüs kanseri riskinin azalmasıyla bağlantılı olduğu görüldü. Diğer araştırmalar ise kabak çekirdeğinde bulunan lignan kimyasalının göğüs kanserini önleme ve tedavi etmede önemli rol oynadığını ortaya koyuyor. Yapılan bazı deneysel araştırmalarda ise kabak çekirdeğinin prostat kanseri hücrelerinin büyümesini önlüyor olabildiği gözlemlendi. Prostat ve idrar kesesi sorunları: Kabak çekirdeğinin yüksek çinko içeriği, prostat kanseri riskini önlemede yardımcı oluyor. Aynı zamanda kabak çekirdeği, prostatik hiperplazi diye de bilinen, prostat bezinin büyüyerek idrar yapmayı zorlaştırıcı sorunları hafifletebiliyor. Aynı zamanda kabak çekirdeği veya kabak çekirdeği içeren takviyeler kullanmanın da aşırı faal idrar torbası belirtilerini de tedavi ettiği görüldü. Yeni bir araştırmada her gün 10 gram kabak çekirdeği tüketmenin aşırı faal idrar kesesi sorununu minimum düzeyde tuttuğu izlendi. Bunun dışında kabak çekirdeğinde prostat kanseri riskini azaltan DHEA da bulunuyor. Yüksek magnezyum içeriği: Kabak çekirdeği, en önemli yedi makromineralden biri olan magnezyumun en önemli kaynaklarından biri. İki yemek kaşığı kabak çekirdeğinde günlük ihtiyacın yaklaşık %25'ini karşılayan 74 miligram magnezyum bulunur. Magnezyum aynı zamanda vücuttaki 300'den fazla enzimatik reaksiyonda da önemli bir rol oynar. Bunların arasında tansiyonun kontrol altında tutulması, kalp hastalıkları riskinin azaltılması, sağlıklı kemik oluşumu ve korunması ya da kan şekeri seviyelerinin düzenlenmesi gibi yararlı özellikleri de bulunur. Kalp sağlığı: Kabak çekirdeğinde kalp sağlığı için son derece faydalı olan sağlıklı yağlar, lif ve antioksidan bulunur. Kabuklu yemişlerde kandaki iyi kolesterolü arttıran ve kötü kolesterolü düşüren tekli-doymamış yağ asitleri bulunur. Bu yağ asitleri aynı zamanda sağlıklı bir lipid profili oluşturarak koroner arter hastalıklara karşı da koruma sağlar. Kabak çekirdeğinde bulunan magnezyum ani kalp durmasına, beyin kanamasına ve kalp krizine karşı da koruyucudur ve bunun yanı sıra tansiyonu düzenler. Yapılan başka araştırmalara göre kabak çekirdeği yağında bulunan nitrik oksit enzimleri da kalp sağlığı için faydalıdır. Kabak çekirdeği omega 3 ve omega 6 yağ asitleri açısından da önemli bir kaynaktır. Kan şekeri seviyelerini düşürebilir: Kabak çekirdeği insülini düzenleyerek oksidatif stresi azaltır, böylece diyabet ile ilgili sorunlar da azalır. Aynı zamanda içerisinde kan şekerini düzenleyen, kolayca sindirilebilen proteinler de bulunur. Aynı zamanda kabak çekirdeği yağında bulunan fitokimyasal bileşenler de diyabetik nefropatiyi önler. Yapılan birçok araştırmada balkabağı suyu ta da kabak çekirdeği tozunun da tip 2 diyabetli insanların kan şekeri seviyelerinde düşüş gerçekleştiği görüldü. Bunun sebebi kabak çekirdeğinde yüksek miktarda bulunan magnezyum olabilir. Sperm kalitesi: Düşük çinko seviyesinin erkeklerde sperm kalitesini düşürdüğü ve kısırlık yarattığı düşünülüyor. Kabak çekirdeği, içerdiği yüksek çinko seviyesi sayesinde sperm kalitesini de arttırabiliyor. Uyku kalitesi: Serotonin, doğanın uyku hapı diye adlandırılan bir nörokimyasaldır. Kabak çekirdeğinde, vücutta serotonine dönüşen, triptofan adlı bir amino asit bulunur. Bu sayede yatmadan önce bir avuç kabak çekirdeği yemek uyku hormonou melatonin ve mutluluk hormonu serotonin üretimi için gerekli triptofanı sağlayacağından dinlendirici bir uyku çekmenize yardımcı olur. Aynı zamanda gün içerisinde de 1 gram kadar triptofan tüketmek genel uyku sağlığınızı iyileştirebilir. Ancak 1 gram triptofanı alabilmek için yaklaşık 200 gram kabak çekirdeği tüketmeniz gerekiyor. Kabak çekirdeğinde bulunan çinko, triptofanın serotonine dönüştürülmesinde de yardımcı oluyor. Bunun ardından serotonin de uykunuzu düzenleyen melatonin hormonuna dönüştürülüyor. Kabak çekirdeğinin bol magnezyum içeriği de uyku sağlığını olumlu etkiliyor. Hamilelik: Dünya genelinde kadınların %80'inden fazlasının yeterli çinko tüketmediği görülüyor. Düşük çinko seviyesi, doğum bağlangıcıyla bağlantılı birçok hormon seviyesinin düzenlenmesini etkiliyor. Bunun dışında çinko bağışıklığın güçlenmesi ve rahim enfeksiyonlarının önlenmesi için de son derece önemli. E vitamini: Kabak çekirdeği mükemmel bir E vitamini kaynağı. 100 gram kabak çekirdeği günlük E vitamini ihtiyacımızın %237'sini karşılıyor. E vitamini, zararlı serbest radikallerden koruyarak mukus membran bütünlüğünü sağlar. İltihap karşıtı: Kabak çekirdeği yağı iltihap karşıtı etkiye sahiptir. Aynı zamanda eklem iltihabı tedavisinde de ilaç olarak görev görür. Kabak çekirdeği yağıyla eklemlerinize masaj yapabilirsiniz. Demir: Kabak çekirdeği vejetaryenler için harika bir demir kaynağıdır. 30 gramda günlük demir ihtiyacımızın yaklaşık %30'u bulunur. Demir eksikliği anemiye sebep olabilir. Kabak çekirdeği yüksek oranda yağ içerdiğinden kısa sürede bozulabilir. Bu nedenle kabak çekirdeğinin raf ömrünün uzatılabilmesi için kuru, serin ve karanlık yerlerde tutulması gerekir. Doğru saklandığı durumda kabak çekirdekleri 3-4 ay kadar dayanabilir. Bazı insanlar kabak çekirdeğini aşırı tükettiklerinde alerjik reaksiyon gösterebilir. Bu alerjinin belirtileri yüksek ateş, karın ağrısı veya baş ağrısı olabilir. Kabuklu yemişlere birden fazla kere alerjik reaksiyon gösteren kişilerin dikkatli olması gerekir.


SARS-CoV-2'nin en son varyantı veya alt türü olan BA.2.86'nın sahneye çıkması ve yeniden COVID-19'dan hastaneye yatışların artmaya başlaması ve yeni varyantın dünya çapında yayılması nedeniyle halk sağlığı uzmanları tetikte. Pittsburgh Üniversitesi Halk Sağlığı Okulu'nda virolog ve bulaşıcı hastalık uzmanı olan Suresh V. Kuchipudi, BA.2.86'nın bağışıklık korumasından kaçma yeteneği hakkında neler bilindiği ve öncekilerden daha ciddi enfeksiyona neden olup olmadığı konusunda açıklamalar yapıyor. - BA.2.86 nedir ve daha önceki varyantlarla ilişkisi nedir? Pirola lakaplı BA.2.86, SARS-CoV-2'nin oldukça mutasyona uğramış yeni bir omikron alt soyudur ve ilk kez Temmuz 2023'te Danimarka'da görüldü. Bir sürü ülkeye yayıldı . Bir varyant, bir virüsün orijinaliyle karşılaştırıldığında, genetik kodunda bazı mutasyonlar olan alternatif bir versiyonudur. Mutasyonlar, virüslerin davranışlarını değiştirebiliyor, hücrelere ne kadar etkili bir şekilde girebilecekleri ve ne kadar hızlı çoğalabilecekleri konusunda farklı özellikler taşır. DSÖ bu varyantları alfa, delta ve omikron gibi Yunan alfabesi harflerini kullanarak adlandırır. Bununla birlikte, PANGO veya pangolin adı verilen başka bir adlandırma sistemi, bir soy sistemi aracılığıyla varyantları ve bunların dallarını izliyor. Bunu, bir ağacın dalları gibi farklı soylara ayrılan virüsün aile ağacı olarak düşünün. Omikron varyantı büyük bir aile gibidir ve bilinen aile üyelerinin (BA.2 , BA.2.86 ve XBB.1.5) tümü aynı ağacın dalları veya soyları ve alt soylarıdır. Takma adı Pirola olan BA.2.86, öncülleriyle karşılaştırıldığında 30'dan fazla farklı mutasyona sahiptir. - BA.2.86'nın en benzersiz yanı nedir? Omikron varyantı Kasım 2021'de ortaya çıktıktan sonra uzun süre aynı kalmadı. Değişmeye devam etti ve çok geçmeden bunun BA.2, BA.4 ve BA.5 gibi farklı alt dallarına sahip olduk. 2023'ün büyük bölümünde küresel yaygın olan XBB.1.5, iki ayrı alt soyun karışmasından oluştu. Ancak ilginç olan şu ki, bu en yeni alt soy BA.2.86, yeni omikron dallarından değil, 2022'nin başlarında baskın olan eski BA.2 omikron soyundan geliyor gibi görünüyor. COVID-19'a neden olan varyantlardan birinin neden olduğu enfeksiyondan sonra vücudumuz, virüsü nötralize etmek ve hücrelere bulaşmasını önlemek yardımcı olmak için spike proteinini hedef alan antikorlar üretir. Dolayısıyla, BA.2.86'nın spike proteinindeki çok sayıda değişiklik, bunun antikorlardan ne kadar iyi kaçındığını ve neden olduğu hastalık şiddetinin derecesini potansiyel olarak belirleyebilir. Yeni alt soy olan BA.2.86, en yeni alt soy olan XBB.1.5 ile karşılaştırıldığında, spike proteinindeki 35 yeni mutasyonla öncüsü BA.2'ye göre çok daha farklıdır. Bu değişiklikler benim gibi bulaşıcı hastalık uzmanlarının ilgisini çekiyor ve bunların bu yeni varyantın davranışını nasıl etkileyebileceğini anlamaya çalışıyoruz. - Yeni varyantın mutasyonları ne kadar endişe verici? Biz araştırmacılar, bu değişikliklerin ne anlama geldiğini ve BA.2.86'nın koruyucu savunmalarımızı ne ölçüde aşabileceğini henüz tam olarak anlamıyoruz. Bilim insanları ve sağlık otoriteleri, virüsün bulaşma kolaylığını, aşı etkinliği açısından ne anlama gelebileceğini ve neden olabileceği hastalığın ciddiyetini etkileyebilecek değişiklikler için ortaya çıkan tüm varyantları ve soyları yakından izliyor. Mutasyonlar endişe kaynağı olsa da, tüm mutasyonların artan tehlikeye yol açmadığını unutmamak önemlidir. Bir ön çalışma, BA.2.86'nın, son XBB alt soylarına karşı antikorların koruyucu savunmasından kaçabildiğini buldu. Bununla birlikte, henüz yayınlanmamış başka bir yeni çalışma ise, BA.2.86'ya karşı nötralize edici antikor tepkilerinin, buraz daha yüksek olduğunu buldu. Bu nedenle BA.2.86'nın antikor korumasından kaçma yeteneğini anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç var. BA.2.86'nın ortaya çıkışı, bu yeni varyantlara karşı etkinliğin devam etmesini sağlamak için mevcut aşı stratejilerinde esneklik gereğini gösteriyor. Yeni FDA onaylı 2023 sonbaharı COVID-19 takviye aşıları, 2023'ün başlarında baskın olan XBB.1.5'i hedef alacak şekilde formüle edildi. 2022 desetek aşıları, orijinal SARS-CoV-2 türünün yanı sıra BA.4 ve BA.5 omikron soylarını hedef alacak şekilde tasarlandı. - Araştırmacılar bu konuda daha ne öğrenmeyi umuyor? Biz araştırmacıların, BA.2.86'nın önceki enfeksiyon veya aşılamadan kaynaklanan antikor korumasından kaçma kapasitesi, bulaşıcılığı ve ciddi hastalıklara neden olma yeteneği hakkında öğrenecek daha çok şeyimiz var. Yaz sonunda hastaneye yatışlardaki artışın bu yeni alt kökenden kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemek için henüz çok erken. Yüksek oranda mutasyona uğramış yeni SARS-CoV-2 varyantının kökeni, bir yıldan uzun süre önce dolaşıma giren bir omikron varyantına kadar uzanıyor. Sürekli ortaya çıkan SARS-CoV-2 varyantlarının oluşturduğu sağlık tehditlerinin daha kapsamlı bir şekilde anlaşılması şart. Zaman içindeki genetik değişiklikleri izleyen ve yeni versiyonları belirleyen küresel SARS-CoV-2 genomik sürveyansında önemli bir azalma olması, bir sorun. Bu izi kaybedersek, yeni SARS-CoV-2 varyantlarının kökenlerini anlamaya yönelik araştırmaları sekteye uğratıyor. Bu kritik bilgiler, bilim insanlarının ve doktorların halk sağlığını korumak için daha iyi kararlar almasına yardımcı olur. COVID-19 varyantları, onlarla mücadele çabalarımızın bir adım ilerisinde koşuyor; bu nedenle ABD'nin genomik gözetim çabalarını hızlandırması ve diğer ülkelerle işbirliği içinde olması giderek daha önemli hale gelecektir.


Deneysel bir tedavi yöntemi belden aşağısı tutmayan hastalara yeniden hareket edebilme yetisi kazandırıyor. Hastalar ayağa kalkabiliyor, hatta kısa mesafelere yürüyebiliyorlar. Bunu, omurgadaki motor nöronlara giden sinir yollarına elektriksel tepiler ileten 16 elektrotlu folyo implantına borçlular. Elektrot dizisi olarak isimlendirilen bu implant sayesinde hastalar, daha ilk günden yürüyen bantta adımlar atabiliyorlar. İsviçre Teknoloji Enstitüsü'nden Jocelyne Bloch ve Gregoire Courtine ve ekibinin araştırma yazıları Nature Medicine dergisinde yayımlandı. Sırt omuriliğini elektrotlarla uyarma yöntemi aslında uzun bir süredir kronik ağrıların tedavisinde kullanılmaktadır. Bloch ve Courtine birkaç yıl önce bu tür bir simülasyonun, belden aşağısı felç olan hastaların bacaklarını kısmen hareket ettirmelerine yardımcı olabileceğini keşfetmişti. Hatta bunun işe yaradığını 2018'de bacaklarını ve ayaklarını çok az hareket ettirebilen hastalar üzerinde göstermişlerdi de. Şimdi ise yöntemlerini geliştirerek hareket yetilerini tamamen kaybeden hastalar üzerinde başarıyla test ettiler. Buradaki gelişme, elektrotların omurilik sinir köklerine birebir uyacak şekilde düzenlenen daha uzun ve daha geniş elektrot dizilerden ibaret. Bu sayede uzmanlar, belli başlı kasları çalıştıran nöronları kontrol edebiliyorlar. Araştırmacılar bu elektrot dizisini geliştirebilmek için 27 omuru analiz ettikten sonra bilgisayar modelleri oluşturmuşlar. Ve bu şekilde sırt omuriliğindeki hareket merkezine giden sinir yollarının kişiden, kişiye değiştiğini görmüşler. En sonunda da her türlü hareket için belirleyici sinir yollarına elektriksel tepilere eskisinden çok daha iyi ulaşabilen 16 elektrottan oluşan düzenlemeyi bulmuşlar. Folyo üzerindeki elektrotlar, bir tablet bilgisayar aracılığıyla kablosuz olarak kontrol edilebilen bir tepi üreteciyle bağlantılı. Hastalar istedikleri etkinliği tablet üzerinden seçtikten sonra, bunlar karın bölgesindeki implanta iletiliyor. Bu şekilde normalde beynin yerine getirdiği görevi yerine getirerek sırt omuriliği etkinleştiriliyor. Ayağa kalkmak ve yürümek dışında implantla yüzmek ve yatay bisiklet de kullanmak da mümkün. İki diğer hasta da devam etmekte olan klinik çalışmalara katılarak bacaklarını hareket ettirebilmişler, ama henüz merdiven çıkamıyorlar diyor araştırmacılar. Her hasta için bireysel bir program uygulanıyor. Gelişme umut verici olsa da yeni yöntemin tüm hastalarda uygulanıp uygulanmayacağı henüz bilinmiyor. Yöntemin hangi hastalar için uygun olduğu öğrenildiğinde, tekniğin daha da geliştirilmesi önümüzdeki yıllarda mümkün olabilir diyor araştırmacılar.


Sayısız kıvrımlar ve çıkıntılar... Aralarında hala bilinmeyen keşfedilmemiş bölgeler... Her bölgenin kendi uzmanlık alanı var... Kimi nöron grupları yüzleri tanıyacağı zaman aktif oluyor, kimi biz elimize bir kitap alıp okumaya başladığımızda, kimileri ellerimizi kaldırdığımızda... Hala birçok açıdan gizemini koruyan bir organımızdan bahsediyoruz: Beyinden. Geçtiğimiz hafta araştırmacılar beynin yeni bir haritasını yayınladı. Sinirbilimi alanında yeni bir kilometre taşı olarak nitelenen bu yeni harita beynimizde 100 yeni bölgenin gizemini aralıyor. Bilim insanları artık çocuktan başlayarak yıllar boyu beynin nasıl bir gelişim gösterdiğini, Alzheimer ya da Şizofreni gibi hastalıklarla ne şekilde hasar gördüğünü daha iyi anlayabilecekler. İleri tarama cihazları ve yapay zeka ile çalışan bilgisayarlar sayesinde yaratılan bu haritayı ortaya çıkarmak için çok geniş bir veri tabanından yararlanıldı. Ancak çok önemli bir adım olsa da bu yeni beyin atlasının beynin nasıl çalıştığına ilişkin her noktanın aydınlandığı anlamına gelmiyor. Bilim dünyasının bu yeni harita üzerinde uzun yıllar çalışması gerekiyor. Beynin gizemini aydınlatacak ilk çalışmalar 150 yıl öncesine dayanıyor. 1860 yılında biyofizikçi Pierre Paul Broca'nin konuşma yetisi olmayan iki hastasının üzerinde çalışmaya başlaması ile... Bu iki hasta yaşamını kaybedince Broca onların beyinlerini inceledi. Her iki hastanın beyninin korteks adı verilen dış katmanında benzer hasar alanı olduğunu tespit etti. Bu bölge bilim dünyasında Broca bölgesi olarak tanımlanıyor. Ondan sonraki yıllarda araştırmacılar bu bölgenin insanlar konuştukça ve diğer insanların konuşmaları anlamaya çalıştıkça, faaliyete geçtiğini anladılar. 1800'lü yılların sonunda bir grup Alman araştırmacı korteksin diğer bölgelerinde her biri kendine özgü yollarla gruplanmış farklı tip hücreler olduğunu saptadılar. 1907 yılında Korbinian Brodmann 52 beyin bölgesinin kataloğunu yayınladı. Sinirbilimciler araştırmalarını, elle çizilen bu beyin haritasına dayanarak yürüttüler yıllar boyu. Ve tabii kendi araştırmaları sonucu ortaya çıkan yeni bölgeler eklemlendi bu haritanın üzerine. Dr. Glasser O harita beyni anlamak için bir standart olmuştu diyor. 3 yıl kadar önce Dr. Glasser ve arkadaşları yeni bir standart oluşturmaya karar verdiler. Son derece güçlü tarama cihazları ile 1200 gönüllünün beyninin incelendiği Human Connectom Projesi'nde elde edilen verileri bir araya getirdiler. Human Connectum, yüzlerce insan beyninin anatomisinin, fonksiyonlarının beyin bölgeleri arasındaki etkileşimin ve bağlantıların detaylı şekilde incelendiği çok büyük ölçekli dijital bir proje. ABD hükümeti tarafından fonlanıyor. Proje ekibi her bir gönüllünün beyninin yüksek çözünürlüklü görüntüsünü kayıt etti. Ardından hafıza, dil ve diğer düşünce biçimleri esnasında beynin faaliyetleri saatler boyunca kaydedildi. Bilim insanları beynin faaliyetlerini incelerken beynin anatomisini de incelediler. Örneğin sinirleri harekete geçiren bir madde olan myelin miktarını... Korteksin bir bölgesinden diğerine myelin seviyesinde ciddi farklılıklar gözlemlediler. Human Connectum Projesi'nin ana araştırmacılarından olan David Van Essen, üzerinde yeni araştırmalar yapabilecekleri 112 farklı bilgi bulduklarını söylüyor. Bu değişkenleri kullanan araştırmacılar bir bilgisayara 210 beynin datalarını yüklediler. Bu datalar arasında bu beyinlerin myelin miktarı, aktivitesi ve diğer karakteristikleri vardı. Ardından diğer 210 beyinle bu bölgeleri test ettiler. Sonuçta her iki farklı testte de beyin bölgelerinin %96.6 oranında birbiri ile örtüştüğü anlaşıldı. Peki, bu ne anlama geliyor? Araştırmacıların bu metodu kullanarak kişinin bireysel beyin haritasını 1 saatten daha kısa sürede oluşturmasını... Bilgisayarda oluşturulan bu yeni harita, aralarında Broca bölgesi olarak tanımlanan bölge de dahil olmak üzere, daha önce bilinen 87 bölgeyi ve daha henüz bilinmeyen, daha doğrusu üzerinde araştırma yayılmamış 97 bölgeyi gösteriyor. Sinirbilimciler bu yeni haritanın kendi deneylerini de yeni açılımlara yönelteceğini düşünüyorlar. Örneğin Yale Üniversitesi'nden Emily Finn, Human Connectum Projesi'nin datalarından yararlanarak beynin faaliyetleri ile zeka arasındaki bağlantı üzerine çalışacağını söylüyor. Ancak yeni haritanın da sınırlı olduğunu söylememiz gerekiyor. Örneğin beyni oluşturan biyokimyasallar hakkında fazla bir şey söylemiyor ya da tek nöronların ve küçük grupların aktiviteleri hakkında. New Mexico Üniversitesi'nden nörofizyolog Rex Jung bu durumu Google Earth'de dolaşma analojisi ile açıklıyor. Evet etrafı görüyorsunuz, ama komşunuzun nereye gittiğini ya da ne tür bir işle uğraştığını hala bilemiyorsunuz. Zaten Glasser'in dediği gibi bu henüz haritanın 1.0 versiyonu. Devamı gelecek...


Yeni geliştirilen bir kan testi özellikle solunum yollarındaki bakteriyel ve viral enfeksiyonları ayırt edebiliyor. Science Translational Medicine dergisinde yayınlanan araştırma yazısında kana bakarak belirli genlerin etkinliklerini analiz eden yöntemin, birçok yerde kullanılmakta olan prokalsitonin testinden daha iyi sonuç verdiği söyleniyor. Bilim insanlarının hedefi enfeksiyonun nedeni hakkında bilgi veren testlerin sonuç alma süresini kısaltmak ve güvenilirliğini artırmak. Böylece hastaların gereksiz yere antibiyotik almaları önlenmiş olacak. Araştırmanın şefi Duke Üniversitesi'nden Ephraim Tsalik'e göre, hastaların dörtte üçüne tedavi amacıyla antibiyotik veriliyor oysa antibiyotikler virüs kaynaklı enfeksiyonlarda etkili olmamaktadır. Sorun doktorların muayene sırasında bronşit ve akciğer iltihabı başlangıcı gibi hastalıkların bakteriyel bir enfeksiyona mı yoksa viral bir enfeksiyona mı dayandığını ayırt edememelerinden kaynaklanıyor. Herhangi bir riske girmemek için de birçok doktor ilaç olarak antibiyotik yazıyor diye anlatıyor Tsalik. Oysa gereksiz antibiyotik kullanımı, hastalarda mide-bağırsak sorunlarına neden olduğu gibi toplum sağlığına da zarar vermektedir. Antibiyotiklere karşı direnç kazanan bakterilerin artışı büyük bir problem, bu yüzden de antibiyotik kullanımının düşürülmesi önem taşımakta. Araştırmacılar ilk başta bakteriyel ve viral enfeksiyonlara özgü gen hareketlerini tespit etmiş. Yeni test, beş veri bankasından verilerin derlenmesinden sonra 320 hasta üzerinde denenmiş. Bu şekilde test edilen kişilerden yüz on beşinin grip veya rinovirüs gibi virüs kaynaklı, yetmiş kişinin ise bakteri kaynaklı enfeksiyona sahip olduğu anlaşılmış. Seksen sekiz kişide enfeksiyona bağlı olmayan hastalıklar saptanırken kırk dört kişide ise enfeksiyona rastlanmamış. Yeni kan testi vakaların yüzde seksen yedisinde güvenilir bir sonuç vermiş. Bakteriyel kaynaklı enfeksiyonlar ile bakteriyel olmayan enfeksiyonları ayırmak için kullanılan bir başka test olan prokalsitonin testi, bu yeni teste göre daha geç sonuç vermektedir ve güvenirliği yüzde yetmiş sekiz ile yeni testin gerisinde kalmaktadır.


Hareket bozuklukları, kas sertleşmesi ve titreme: Bunlar Parkinson hastalığının tipik belirtileridir. Ve hastalığın erken teşhis edilmesi pek mümkün değil. Alman bilim insanlarının bu konuda iyi haberleri var. Parkinson, Alzheimer'den sonra ikinci en sık görülen nörodejeneratif hastalıktır. Ancak ne var ki hastalık, belirtiler ortaya çıkmadan önce teşhis edilemiyor. Oysa hastalık bu belirtilerden çok önce bedende yayılıyor. Bu durum Parkinson'un yeterince erken bir zamanda teşhis edilmesiyle önlenebilir. Kiel Üniversitesi bilim insanları şimdi yeni bir kan testiyle bunun mümkün olabileceğini açıkladılar. Araştırmacılar, klinik olarak uygulanabilen güvenli bir biyolojik gösterge arayışında ilk kez kan bazlı biyokimyasal bir test geliştirdiler. 'Bizim yöntemimiz sayesinde test edilen 30 Parkinson hastası, kontrol grubundaki 50 kişiden çok yüksek bir doğruluk payıyla ayırt edilebildi' diyor araştırmacılar. Yeni yöntem üç adımda gerçekleşiyor: Öncelikle sinir sisteminden gelen veziküllerin kan örneğinden izole edilerek, elde edilmesi gerekiyor. Veziküller hücreler tarafından sıkıştırılan ve özgün hücreden proteinler içeren küçük kabarcıklardır. Bu da vezikülleri incelerken beynin içine bakabileceğimiz anlamına geliyor diyor araştırmacılar. İkinci bir adımda ise izole edilen sinir hücresi vezikülünde, Parkinson hastalığına yol açan protein aranıyor. Söz konusu olan belli başlı bir proteinin değişmiş hali ve bu biçimle uyumlu antikorlarla tespit edilebiliyor. Son ve en önemli adım ise hastalık yapan proteinlerin çoğaltılmasını içeriyor. Bu daha önce diğer doku örnekleriyle gerçekleştirildi ama hastaların kanından elde edilen veziküllerle daha önce hiç yapılmamıştı. Hastalıklı proteinlerin birikimi, sinirlerin ölmesine dolayısıyla da Parkinson'a yol açıyor. Bu birikim teşhis edilebildiği takdirde, söz konusu hasta edici proteinlerin bir örnekte bulunduğu kanıtlanmış olur diyor araştırmacılar. Bu bilgilerin ışığında Parkinson hastalığı için bir kan testi geliştirebilecek. Ancak yöntemin daha geniş alanda kullanılabilecek şekilde geliştirilmesi gerekiyor. Ayrıca Parkinson benzeri hastalıklarda da işe yarayıp, yaramayacağı da öğrenilecekler arasında.


Kısaca SHMOOSE olarak isimlendirilen küçük bir proteindeki bir mutasyonun, Alzheimer hastalığı riskiyle bağlantılı olduğu anlaşıldı. Bulgunun yeni tedavilere olanak tanıması bekleniyor. Güney Kaliforniya Üniversitesi bilim insanları SHMOOSE isimli proteinin, hücrenin enerji üreten mitokondrilerinde yeni keşfedilen bir gen tarafından kodlanan küçük bir mikro protein olduğunu söylüyor. Bu gendeki bir mutasyon, SHMOOSE mikro proteinini kısmen etkisiz hale getiriyor ve Alzheimer hastalığı için yüzde 30 daha yüksek bir risk ile bağlantılı. Araştırmacıların açıklamalarına göre, Avrupa kökenli insanların neredeyse dörtte biri bu proteinin mutasyona uğramış versiyonuna sahip. Araştırmacılara göre daha önceleri tanımlanamayan mutasyonun hem önemli riski hem de toplumdaki yüksek görülme oranı, onu Alzheimer hastalığıyla ilişkilendirilen diğer proteinlerden farklılaştırıyor. Ancak söz konusu mikro protein yaklaşık olarak insülin peptidinin boyutunda olduğu için yönetilmesi zor değil. Bu da tedavi potansiyelini önemli ölçüde artırıyor. Araştırmanın başyazarı olan Brendan Miller, hastalık riskiyle ilişkili mitokondriyal DNA'daki genetik varyasyonları belirlemek için büyük veri teknikleri kullandı. Analizler, bir gen mutasyonunun Alzheimer hastalığı riskini beyin atrofisini ve enerji metabolizmasını artırdığını ortaya çıkardıktan sonra, araştırmacılar mutasyona uğramış genin SHMOOSE mikroproteinini kodladığını keşfetti ve mutasyona uğramış biçimlerini araştırmaya başladılar. Araştırmacılara göre SHMOOSE, hem antikorlar hem de kütle spektrometrisi kullanılarak tespit edilen ilk mitokondriyal DNA kodlu mikro protein. Anlaşıldığı üzere mikro protein merkezi sinir sistemindeki enerji sinyalini ve metabolizmayı değiştiriyor. Nöronların mitokondrilerinde ve beyin omurilik sıvısındaki seviyeleri, Alzheimer hastalığının biyolojik göstergeleriyle bağlantılı. Çeşitli hücre kültürleri ve hayvan deneyleri SHMOOSA'un kısmen mitokondrinin önemli bir bölümünde, iç mitokondriyal zarda yerleşerek beyindeki enerji metabolizmasını değiştirdiğini ortaya çıkardı. Mikro protein çalışmalarının henüz çok yeni olduğuna değinen Miller, henüz kaç mikro protein geninin işlevsel olduğunu bile bilmiyoruz ve potansiyel bir mikroproteini binlerce listeden tek tek incelemenin maliyeti çok pahalı ve verimsiz. Ekibim ve benim SHMOOSE'ı tespit etmek için kullandığımız yöntem, fonksiyonel mikro proteinleri keşfetmek için büyük genetik verileri, moleküler ve biyokimyasal tekniklerle birleştirmenin gücünü gösteriyor diye konuştu.


Bulunduğumuz çağda insan vücudunda yeni bir organ keşfedilmesini beklemezsiniz değil mi? Ancak bilim insanları bugüne dek varlığından bihaber oldukları yeni bir organ keşfetmiş bulunuyor. Hatta bunun, insan vücudundaki en büyük hacimli organ olduğu belirtiliyor. Araştırmaya göre cilt yüzeyi de dahil olmak üzere vücudumuzun her bölümündeki bağ dokular, aslında içi bir sıvı dolu bölmeciklerden oluşuyor. Bu bölmecikler mide, akciğerler, kan damarları ve kasları kaplayarak hep birlikte bir ağ oluşturuyor. Bu nedenle bilim insanları vücut genelinde birbirine bağlı olan bu ağın bir organ olduğunu söylüyor. Yeni organa ise 'interstitium' adı verilmesi kararlaştırıldı. Bilim insanları daha önce bu doku katmanlarının yoğun kolajen içeren bir duvar görevi gördüğünü düşünüyordu. Ancak yeni bulgular, bunun bir duvardan öte; açık ve sıvı dolu bir otoyol gibi olduğunu gösteriyor. Interstitium'un onlarca yıldır gözden kaçırılmasının nedeni ise, araştırmalarda kullanılan standart mikroskoplarda görünmemesi. Bilim insanları doku örneklerini mikroskopta incelemek üzere hazırlarken, onları ince dilimlere ayırır ve temel özellikleri vurgulamak için boyarlar. Ancak bu sabitleme işleminde sıvı boşaltılır ve bu da sıvı dolu alanların görünmemesine neden olur. Araştırmacılar bu sıvı dolu alanları, mikroskobik seviyede incelemelerini sağlayan yeni bir görüntüleme tekniği kullanarak keşfetti. İnsan vücudunun yaklaşık %60'ı sudur. Bu suyun üçte ikisi de hücrelerin içinde bulunur. Diğer üçte biri hücre dışındadır ve "interstitial" sıvı olarak bilinir. Her ne kadar araştırmacılar, bireysel hücreler arasında sıvı olduğunu zaten biliyor olsalar da, daha geniş, birbiri ile etkileşim halinde, içi sıvı dolu bir boşluk ağının olduğu fikri, henüz yeni. Bu çalışma, interstitium kavramını dokular içindeki bu yapılandırılmış, sıvı dolu alanları göstererek genişletiyor ve interstitium'u kendi başına bir organ olarak tanımlıyor. Bu keşif pCLE olarak adlandırılan yeni bir görüntüleme teknolojisinin kullanımına dayanıyor. Bu araç, bir lazer ile canlı dokuların mikroskobik olarak görüntülenmesine imkan veriyor. 2015 yılında, Mount Sinai Beth Israel Tıp Merkezi'nde çalışan Dr. David Carr-Locke ve Dr. Petros Benias, bu teknolojiyi kullanarak, bir hastanın safra kanalına yayılan kanseri incelerken bilinen anatomik bilgiler ile uyuşmayan bir dizi birbirine bağlı boşluk tespit etti. Daha sonra araştırmacılar, aynı sıvı dolu alanları, vücudun diğer bölgelerinden alınan diğer bağ dokusu örneklerinde ve hatta kanser hastası olmayan başka insanların dokularında da görüntüledi. Araştırmacılar, bu bölmeciklerin günlük işlevler sırasında dokuları korumak için amortisör görevi görüyor olabileceğini de düşünüyor. Şimdilik bu sıvı dolu ağ, yeni bir organ olarak nitelendirilse de bu henüz tıp dünyasının tümü tarafından kabul görmüş bir keşif değil. Bunun yeni bir organ olarak kabul görmesi için, daha fazla araştırmacı tarafından da doğrulanması gerekiyor. Ancak bu bulguların kanser araştırmaları da dahil olmak üzere çeşitli tıbbi çalışmalara olumlu etkileri olabilir. Örneğin, incelemeler sırasında kanser tümörlerinin bu sıvı doku yoluyla lenf düğümlerine yayılmış olabileceği öne sürüldü. Interstitium'un birbirine bağlı hücreleri, kanserin yayılmasını kolaylaştıracak olumsuz bir yan etkiye yol açmış olabilir. New York Üniversitesi Patoloji Bölümü'nden Dr. Neil Theise, bu organdan doğrudan alınacak sıvı örneklerinin bazı hastalıkların teşhisinde önemli bir rol oynayacağını söylüyor.


Asya'da yayılan yeni virüse dair endişeler artıyor. Virüs kaynaklı solunum yolu rahatsızlığı görülen vakaların sayısı son birkaç günde iki katından fazla arttı. 20 Ocak'ta Çinli yetkililer, salgının başladığı Wuhan'da 136 yeni vaka görüldüğünü bildirdi. Güney Kore'de ilk enfeksiyon tespit edildi. 20 Ocak itibariyle doğrulanmış vakaların sayısı, 217'si Çin'de, 2'si Tayland'da ve biri Japonya'da olmak üzere toplam 221'e ulaştı. Ne derece bulaşıcı olduğu henüz netlik kazanmasa da insandan insana yayılabildiği görülen virüs, 20 Ocak itibariyle 3 kişinin ölümüne neden oldu. İlk enfeksiyon Çin'de Aralık ayında görülmüştü. Ülkenin en önemli yıllık tatili olan Çin Yeni Yılı'nın (25 Ocak) yaklaştığı göz önüne alındığında, vakalardaki bu artış kaygıları artırıyor. Tatil süresinde yüz milyonlarca insan memleketlerine veya yurtdışına gidecek.


Yenidoğan döneminde rastlanılan konak, pamukçuk, sarılık, ishal ve kabızlık gibi basit sorunlar zamanında önlem alınması durumunda bebeğin geri kalan yaşamını etkilemeyecektir. Bebeklerde seboreik dermatitin en sık görülen şeklidir. Bebeğin kafa derisinde sarımsı, kabuklu ve bazen de kızarıklığa neden olan bir tabaka oluşur. Kafa derisi, dış kulak, göz kapağı ve kaşın etrafında, cildin kıvrım yerlerinde görülür. Nedeni tam olarak bilinmez ancak, anneden bebeğe geçen androjenler suçlanır. Bu androjenlerin bebeğin yağ bezlerini uyardığı ve bu bezlerden salgılanan salgıların sebep olduğu düşünülür. Yağ bağımlı bir mantar olan Malassezia da etken olarak görülmektedir. Sıklıkla doğum sonrası, 3 hafta ile 3 ay arasında görülür. Sık rastlanan bir sorun olup, bir aydan küçük 10 bebekten birinde görülür. Bebeğin genel durumu iyidir. Beslenmesi ve uykusu etkilenmez. Kaşıntı görülse bile çok hafiftir. Sıklıkla tedavi gerektirmez ve haftalar içinde düzelir. Tedavide lezyonun üzerine, geceden zeytinyağı veya bebe yağı gibi yumuşatıcı yağlar sürülüp, sabahında yumuşak bir fırça ile kabuklar yerinden kaldırılarak temizlik yapılabilir. İnatçı vakalarda en zayıf kortizonlu kremler veya %2'lik ketokonazol içeren krem veya şampuanlar kullanılır. Bebeğin ağzında ve boğazında görülebilecek süte benzer kalıntılarla kendisini gösteren bir enfeksiyondur. Sebep olan ajan kandida adı verilen bir mantar türüdür ve bu mantar aynı zamanda bebeklerde pişiğe de yol açabilir. Mama ile beslenen bebeklerde, anne sütü ile beslenen bebeklere göre çok daha sık görülür. Antibiyotik kullanımı da görülme riskini artırır. Çoğunlukla sorun yaratmaz, ancak bazı bebeklerde ciddi beslenme problemleri görülebilir. Bebekten anneye bulaşırsa tedaviye dirençli seyredebilir. Bu nedenle mutlaka anne memesi de kontrol edilmeli ve gerekirse anneye de tedavi verilmelidir. Anne sütünün içinde koruyucu maddeler olduğundan özellikle meme başında çatlak olan annelere, her emzirmeden sonra memenin tüm kahverengi kısmına annenin kendi sütünden sürülmesi önerilir. Tedavide bebeğin ağzına damlatılabilen mantara karşı etkili damlalar kullanılır. Kırmızı kan hücrelerinin yıkılması sonucu oluşan bilirubin olarak adlandırılan maddenin düzeyi bebeğin kanında yükseldiğinde ciltte sarılık görülür. Karaciğer kanı bilirubinden temizler ve barsaklardan atılmasını sağlar. Yenidoğan sarılığı bebeklerin çoğunda görülür ve sıklıkla zararsız olup tedavi gerektirmez. Genellikle yaşamın 3 ya da 4. gününde görülür ve bir hafta içinde kendiliğinden geçer. Ancak zamanında müdahale edilmezse bebekte ciddi beyin hasarına yol açabilir. Bu nedenle sarılık saptanan hiç bir bebeğe bu yenidoğan sarılığıdır, tetkike gerek yoktur yaklaşımı yapılamaz. Özellikle doğum sonrası hastaneden erken taburcu edilen bebeklerin ebeveynleri sarılık yönünden uyarılmalı, mutlaka 48 saat içinde tekrar kontrole çağırılmalı ve kontrolde bebeğin kilosu ile birlikte sarılığı değerlendirilmelidir. Bilirubin düzeyine ciltten ölçüm yapabilen özel cihazlar ile veya direkt kanda bakılabilir. Ciltten ölçüm sonucunda bilirubin düzeyi yüksek ise mutlaka kandan ölçüm tekrarlanmalıdır. Erken dönemde sarılığı fark edilen ve etkin fototerapi başlanan bebeklere, yan etkileri çok daha fazla bir işlem olan kan değişimi uygulanması riski de azalır. Bebeklerde ishal ve kabızlık tanısını koyabilmek için normal dışkılama şeklini bilmek gerekir. Yenidoğan bebeklerin ilk günlerinde koyu yeşil siyah yapışkan olan dışkıları, 3-4 gün içinde sarı sulu dışkılamaya döner. Anne sütü alan bebeklerde dışkılama sıklığı günde 7-8 kereden haftada bire kadar değişebilir. Çok sulu, yeşil, köpüklü veya pis kokulu dışkılama veya dışkının içinde sümüksü maddeler veya kan olması durumunda kaka tahlili yaptırmak ve beslenme şeklini gözden geçirmek gerekir. Anne sütünün ilk kısmı karbonhidrattan, son kısmı ise yağdan zengindir. Emzirme sırasında bebek bir memeyi bitirmeden ikinci memeden emzirilirse sütün karbonhidrattan zengin kısmını alır. Alınan fazla karbonhidrat veya süt şekeri olan laktoza karşı intolerans bebekte yeşil, köpüklü dışkılamaya yol açabilir. Bebekte süt proteinine karşı allerji varsa kanlı dışkılama görülebilir. Bu durumda annenin diyetinden tüm süt ürünlerini çıkarmak gerekir. Mikrobik ishal de bu dönemde görülebilir. Bu durumda ise mümkün olduğunca anne sütü ile beslenmeye devam edip, bebeğin yeteri kadar sıvı alması sağlanmalıdır. Doktora danışmadan herhangi bir ilaç verilmemelidir. Bebek yeteri kadar beslenemez, ağzı kuru ve az idrar yaparsa bir sağlık kuruluşuna gitmek gerekir. Kabızlık dışkı sayısında azalma, sert, zor ve ağrılı dışkılama olarak tanımlanır. Kabız olduğu düşünülen bebekte hikayede ilk dışkının ilk 48 saatten sonra çıkması, ateş veya kusmanın eşlik etmesi, popoda bir yara veya fissür olmaksızın rektal kanama olması veya bebeğin karnında aşırı şişlik ve sertlik olması ciddi bir hastalığın bulgusu olabilir. Böyle bir durumda bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir. Bu yazı HBT'nin 107. sayısında yayınlanmıştır.


Altmış beş yaş ve üzerindeki bireyleri sağlıklı beslenme ilkeleri konusunda bilinçlendirmek, beslenmede yapılan yanlışlıklar hakkında uyarmak, zayıflamanın sadece doktor kontrolünde olabileceğini anlatmak ve gerektiğinde bir hekime başvurmaları konusunda yönlendirmek amacıyla başlatılan kampanya ile başarılı yaşlanma ve yaşlılarımızın bağımsız yaşamalarına katkıda bulunmak hedefleniyor. Yaşlanmayla birlikte hastalık sayısı ve kısıtlılıklar artmakta bunda rol oynayan faktörlerden biri olan beslenme yaşlıda daha da önemli hale gelmektedir. Yetersiz beslenme gelişmiş ülkelerde bile önemli ve sık görülen bir sağlık problemi olmayı sürdürmektedir. Yaşlanmayla organlarda meydana gelen değişiklikler, rezervlerin azalması, birden fazla hastalığın olması, çok sayıda ilaç kullanımı, psikolojik ve sosyal faktörler nedeniyle yaşlılar yetersiz beslenmenin olumsuz etkilerine gençlerden daha duyarlıdırlar. İştah azalması ileri yaşlarda sık karşılaşılan bir durumdur ve yaşlıda iştahı olumsuz etkileyen çok sayıda faktör bulunur. Tat ve koku almada azalma, tatları ayır edebilme yeteneğinde azalma, ağız kuruluğu, diş ve çene problemleri, yutma güçlüğü, mide boşalmasında gecikme, çabuk doyma ve uzun süren doygunluk hissi, kabızlık gibi yaşlıda sık rastlanan durumlar iştahı olumsuz etkiler ve kilo kaybına yol açabilir. Ayrıca eşlik eden hastalıklar, demans, depresyon, kullanılan ilaçlar, kısıtlılık, fakirlik, sosyal izolasyon yaşlının beslenmesini olumsuz etkileyen faktörlerdir. Yetersiz beslenen yaşlılarda; kas kütlesinde ve kas gücünde azalma düşme ve kırık riskini artırır, fiziksel kapasiteyi azaltır, yaşlıyı bağımlı hale getirir. Öğün sayısı artırılmalıdır. Bağırsaktaki enzim ve emilim kapasitesindeki azalma ve yavaşlamaya bağlı olarak günlük tüketilmesi gereken besinler daha fazla sayıda öğüne (5-6) bölünerek alınmalıdır. Yaşlılarda öğün atlanması yetersiz beslenmenin bir göstergesidir. Genellikle sabah kahvaltısı atlanmaktadır. Kahvaltı yapmak kadar kahvaltıda tüketilen besinlere de dikkat edilmelidir. Çay yerine süt, taze sıkılmış meyve suları veya bitki çayları tercih edilmelidir. Reçel, yağ gibi sadece enerji içeriği yüksek besinler yerine az yağlı peynir, yumurta gibi proteinden, domates-salatalık gibi vitamin ve minerallerden zengin besinler yenilmelidir. Besin çeşitliliği sağlanmalıdır. Her ana öğünde besin çeşitliliği sağlanarak, ihtiyaç duyulan miktarlarda besin tüketilmelidir. Yine farklı öğünlerde, aynı besin grubundan farklı besinler seçilerek çeşitlilik sağlanmalıdır. Besinler içermiş oldukları besin öğelerine göre dört grupta sınıflandırmak mümkündür. Örneğin, bir öğünde sebze grubundan yeşil yapraklı sebzelerden tüketilirse, diğer öğünde sarı-kırmızı sebzelerden seçim yapılmalıdır . Ispanak, marul, brokoli gibi yeşil yapraklı sebzeler folik asitten, havuç A vitamininden zengin iken karnıbahar, yeşil biber, lahana, domates, C vitamininden zengindir. Yine kuru baklagiller tahıllar ile birlikte tüketildiğinde eksik amino asitler dengeleneceğinden protein kalitesi artar. Et yemekleri, yumurta ve kuru baklagil yemeklerinin yanında yeşil biber, maydanoz, domates, taze sıkılmış meyve suyu gibi C vitamini kaynağının tüketilmesi demir emilimini 2-3 kat artırır. Süt grubu besinler kalsiyum ve riboflavinden zengindir. Yoğurt, süte göre folik asitten daha zengindir. Yeterli miktarda protein tüketilmelidir. Proteinler kaslarımızın yapı taşıdır. Her öğünde protein içeren gıdalardan tüketilmelidir. Günde 9-10 birim miktarında protein alımı gerekir. Bitkisel kaynaklı proteinler: Kuru baklagiller , tahıllar , yağlı tohumlar , sebzeler kalsiyum ve demir yönünden zengindir. Doymuş yağ tüketimi azaltılmalıdır. Kırmızı et haftada 2 kez yenilip diğer günlerde derisiz tavuk veya hindi eti tercih edilmeli, etler görünen yağlarından temizlenmeli, et yemeklerine ilave yağ eklenmemeli, besinlerin yağı azaltılmış light olanları tercih edilmeli , yağ içeriği yüksek bisküvi, kraker ve kek gibi paketli ürünler tüketilmemeli, yemekler hazırlanırken yağda kızartma yerine ızgara, fırında pişirme ve haşlama yöntemleri uygulanmalıdır. Çoklu doymamış yağ asitleri (özellikle omega-3 yağ asitleri) içeriği nedeniyle, yaşlılar haftada en az iki kez balık yenilmelidir. Sebze ve meyve tüketimi artırılmalıdır. Vitaminler, mineraller ve fitokimyasal olarak isimlendirilen ögelerden zengin olan, sebze ve meyvelerin bol ve çeşitli tüketilmesinin kalp hastalıkları, bazı kanser türleri ve insüline bağlı olmayan diyabetten korunmada, etkili olduğu bilinmektedir. Sebze ve meyveler pişirilerek veya çiğ olarak tüketilebilir. Pişirme, birçok sebzenin aromasını arttırır ve sindirimini kolaylaştırır. Çiğneme ve yutma güçlüğü olan yaşlılar genelde tüm sebze ve meyveleri pişirerek tüketme yolunu tercih edebilirler. Ancak, aşırı pişirilmiş sebzelerde besin öğelerinde kayıplar oluşur. Sebzelerin besleyici değerini kaybetmemeleri için yağda kızartma yerine kendi suyunda pişirme yöntemi tercih edilmelidir. Şeker tüketimi azaltılmalıdır. Şekerler, basit karbonhidrat kaynağıdır. Yaşlılar duyu kaybı nedeniyle tuzlu ve şekerli besinleri daha çok tercih ederler. Yaşlı beslenmesinde basit şeker tüketimi azaltılmalıdır. Bunların yerine rafine edilmemiş tahıllar, kuru baklagiller gibi zengin besinler tercih edilmelidir. Basit şekerler sadece enerji sağlarken, kompleks karbonhidratları içeren besinler ile enerjinin yanı sıra vücut çalışması için gerekli olan protein, vitamin, mineraller ve posa sağlanmış olur. Posa tüketimi artırılmalıdır. Posa içeriği yüksek besinler sırasıyla kuru baklagiller, tam buğday taneli ekmek, tahıllar ve sebze meyvelerdir. Posa; şeker hastalığı, kanser ve koroner kalp hastalığı riskini azalttığı gibi bu hastalığı olan yaşlılarda tedavi edici özellik taşır. Kabızlığı önler, bağırsak faaliyetlerinin düzenlenmesi açısından önem taşır, kalınbağırsak kanseri oluşum riskini azaltır. Yaşlılarda yeterli posa alımının sağlanmasında; kuru baklagil yemekleri haftada 2-3 kez tüketilmeli, sebze ve meyve tüketimi artırılmalı ve esmer ekmektercih edilmelidir. Su ve diğer sıvılar yeterli miktarda tüketilmelidir. Yaşlıların günde en az 2 litre sıvı tüketmesi gereklidir. Gereksinmeyi karşılamak için günde 8-10 bardak sıvı tüketilmesi uygun olacaktır . Çay, kahve, asitli içecekler, hazır meyve sularından kaçınmalıdır. Susamayı beklemeden belirli aralıklarla su içmelidir. Kalsiyum içeriği yüksek besinler tüketilmelidir. Yeterli kalsiyumun alınması kemik mineral kaybını azaltır, kemik sağlığının korunmasında önemli rol oynar. Bu nedenle yaşlılıkta kalsiyum içeriği yüksek besinler tüketilmelidir. Kalsiyumun en iyi kaynağı süt ve süt türevleridir . Yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller ve pekmez de kalsiyumdan zengindir. Kalsiyumun vücutta kullanılabilmesi için D vitaminine gereksinme vardır. Besinlerle D vitamini gereksinmesi karşılanamadığından yaşlıların güneş ışınlarından yeterince yararlanması sağlanmalıdır. Tuz ve sodyum tüketimi azaltılmalıdır. Az tuzlu besinler tercih edilmelidir. Sofrada yemeklere tuz eklenmemelidir. Tuz kısıtlaması yapılan yaşlılarda az tuzlu ve tuzsuz pişirilen yemeklere çeşitli baharatların eklenmesi, lezzeti artıracağından tüketimi kolaylaştıracaktır. Alkol ve sigaradan kaçınmalıdır. Alkolün sağlık üzerine olumsuz etkileri vardır. Aşırı alkol tüketiminin karaciğer, beyin, kalp kası hasarına, ülser, pankreas iltihabı, sindirim sistemi kanserleri, hipertansiyon, demans ve depresyonu neden olduğu bilinmektedir. Sigara bazı kanser türleri, damar sertliği, beslenme yetersizliği, kemik erimesi ve kırıklara neden olur. Antioksidan vitamin ihtiyacını artırır. Bu yazı HBT'nin 91. sayısında yayınlanmıştır.


ABD'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden bir araştırma ekibine göre bunun nedeni DNA'mızdaki bir genetik değişim olabilir. Bu küçük yazım yanlışını kasten farelere uygulayan araştırmacılar daha az uykunun farelerde olumsuz herhangi bir etki yaratmadığını gördüler. Araştırma geçtiğimiz Ekim ayında Science Translational Medicine adlı dergide yayımlandı ve tahmin edebileceğiniz gibi hayli ilgi gördü. Özellikle de ilaç endüstrisi tarafından.. Ancak aynı yararları sağlayacak bir ilacın yakın bir gelecekte piyasaya sunulması şimdilik söz konusu değil. Harvard Tıp Fakültesi ve Boston Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi sinirbilim doçentlerinden Patrick Fuller, Uykusuzluğun yol açtığı hastalıklara karşı koruyucu bir etki yaratabilecek genetik bir ürünün düşüncesi bile kanımca son derece baştan çıkarıcı. Gerçekten böyle bir durum söz konusu ise, bunun 'Neden uyuyoruz?' sorusuna açıklık kazandırabileceğine inanıyorum, diyor. Farklı düşünenler de var tabii. Örneğin, Stanford Üniversitesi Psikiyatri ve Davranış Bilimleri Bölümü uzmanlarından Jamie Zeitzer yan etkileri olmayan böyle bir ilacın üretilmesi durumunda bile, bunun birtakım toplumsal sonuçları olabileceğinden kaygı duyduğuna dikkat çekiyor. İnsanların daha uzun bir süre çalışabilmeleri için böyle bir ilacı almak zorunda kalabileceklerine, ya da bu yönde bir baskı yapılabileceğine inanıyor. Zeitzer, daha az uykuya gereksinim duysalar bile, insanların yine de boş kalabilecekleri ve dinlenebilecekleri bir zamana gerek duyacaklarının altını çiziyor. Araştırmayı yöneten Kaliforniya Üniversitesi sinirbilim uzmanlarından Ying-Hui Fu, bu tür düşler kurmak için henüz çok erken olduğuna ve bu araştırmada kanserden Alzheimer'e uzanan bir dizi hastalığın önüne geçilmesine olanak tanıyabilecek sağlıklı uyku düzeneklerini daha iyi anlamaya çalıştıklarına dikkat çekiyor. Fu, araştırmaya katılan bir baba ve oğlunun durumuyla ilgili olarak, Bu kişiler çok daha verimli uyuyorlar. Uykunun insanlardaki işlevi her ne ise, çoğumuz için bu işlevin yerine getirilmesi sekiz saati gerektirirken, onlara dört-altı saat yetiyor. Bu kişilerin nasıl daha verimli olduklarını anlayabilirsek, bu bilgiden başkalarını da daha verimli kılacak biçimlerde yararlanabiliriz,diyor. Araştırmanın yayımlanmasından sonra, 4-6 saatlik uyku ile yaşamlarını son derece sağlıklı şekilde sürdüren kimi insanlar kendisi ile iletişime geçtiklerini de belirten Fu bu kişiler az uyku ile kendilerini tümden dinlenmiş hissediyorlar diyor. Baba ve oğlunun yanı sıra benzer gen değişimlerine sahip olan başka insanların ortalama insanlardan çok daha iyimser, çok daha etkin ve çoklu görevlerde çok daha başarılı olduklarını belirterek, Bu kişiler pinekleyip zamanlarını boşa harcamaktansa, sürekli bir şeylerle uğraşmaktan hoşlanıyorlar, diye ekliyor. Kaliforniya Üniversitesi psikiyatri profesörlerinden Jerome Siegel de, Fu ve arkadaşlarının elde ettikleri nöropeptid S reseptörü (NPSR1) geninin uykunun düzenlenmesinde önemli bir rol oynadığı yönündeki asıl bulgunun mutluluk verici olduğunu, ancak bunun çok karmaşık bir sürecin yalnızca küçük bir parçası olabileceğini dile getiriyor. Yeni bulunan gen değişiminin etki düzeneği tam olarak bilinmiyor. Fu ve arkadaşları baba ile oğlundaki değişime uğrayan NPSR1 geni tarafından üretilen protein ile normal bir genin ürettiği arasındaki farkı belirlemek için moleküler bir inceleme yönteminden yararlandılar. Sonuçta, değişimin bu reseptörü daha duyarlı ve daha etkin kıldığına tanık oldular. Daha önceki çalışmalarında uyku ile ilintili iki başka genin varlığını da ortaya koyan Fu ve arkadaşları ayrıntıların tam olarak açıklığa kavuşturulabilmesi için daha derinlikli çalışmaların yapılması gerektiğine, bunun en kısa sürede yapılabilmesi için de parasal desteğe gerek duyduklarına dikkat çekiyorlar.