Dişlerin çıktığı ilk andan kaybedilmesine kadar birçok koruyucu ve onarıcı tedavi olanağına sahibiz. Ancak, her zaman en iyi tedavi dişler ve çevre dokularının korunmasıdır. Genel kanının aksine diş ve dişeti hastalıkları tamamen önlenebilir. Bu da etkili plak kontrolü, düzenli diş hekimi ziyareti ve kişiye özel hazırlanmış ağız bakım planlarının takibi ile mümkündür. Günümüzde, bilgi erişimi ve dişhekimliği teknolojilerindeki hızlı artışa rağmen diş çürüğü ve dişeti hastalıkları, halen ciddi bir sağlık sorun olarak mevcudiyetini koruyor. Diş çürüğü ve dişeti hastalıkları, bakterilerin neden olduğu ve tamamen önlenebilir hastalıklardır. Bu nedenle problemin nereden kaynaklandığını görebilirsek mükemmel bir ağız sağlığı hedefimize ulaşabiliriz. Problem, plağın dişler etrafında birikmesi ile başlar. Bakteriler yiyecek artıklarını kullanarak ürer; hakim bakteri çeşidine göre diş çürüğü ve/veya dişeti hastalığı gelişir. Bu süreçte sabit olan besin ve bakteri varlığıdır. Maalesef, beslenmenin olmaması veya bakterilerin tümden yok edilmesi söz konusu değildir. Bu nedenle diş ve dişeti hastalıkları ile mücadelede odaklandığımız ana nokta plaktır. Mükemmel ağız sağlığı ancak etkin plak temizliği ile mümkün olabilir. Peki, günde iki kez dişlerimi fırçalamama rağmen neden hala diş çürüğü oluşuyor? Çünkü diş fırçalama sayısı kadar etkinliği de önemlidir ve çoğunlukla diş fırçalamak, tek başına, modern beslenme alışkanlıkları göz önünde bulundurulduğunda, plak kontrolünü sağlamada yetersizdir. Fırçanın kılları dişlerin arasına ulaşamaz. Ulaşım için zorlandığında veya bastırıldığında dişetlerinde tahriş, çekilme ve dişlerde aşınma görülür. Bu istenmeyen durumlar yaşam konforunu düşürür. Diş aralarının temizliği için dişipi, arayüz fırçası ve ağız duşu gibi yardımcı araçlar düzenli kullanılmalıdır. Ayrıca, dişetinin diş üzerine katlandığı cep adını verdiğimiz bir iki milimetre derinliğinde doğal oluşumlar vardır. Gündelik bakım araçları ile bu cepler içerisindeki plağın temizlenmesi fiziki yapısı nedeniyle mümkün değildir. Bu alanda oluşan plağın yılda en az bir kez profesyonel olarak temizlenmesi gerekir. Bu işlemin sıklığı altta yatan diğer sağlık problemlerine göre artabilir. Önemli olan kişiye uygun, plağın kontrol edilebildiği bir program takip etmektir. Diştaşı temizliğine dair yaygın bir endişe dişlerime zarar verir midir. Bu, maalesef yanlış yerleşmiş bir düşüncedir. Aksine sağlıklı diş ve dişetleri ancak düzenli tartar ve plak temizliği ile mümkündür. Aynı miktardaki plak her bireyde aynı sonucu doğurmaz. Plağa verilen tepkide bireysel farklılıklar söz konusudur. Diş yapısı, tükürük miktarı, içeriği ve kıvamı, kullanılan ilaçlar, genel sağlıklı problemleri gibi birçok unsur bu cevabı etkiler. Bu farklılıkları gözeterek, plak kontrolünde mutlaka kişiye özel bir program oluşturmalıdır. Bu da ancak, profesyonel temizlik ile ağız bakım eğitimi ve düzenli kontroller ile sağlanabilir. Bakım alışkanlığı ve idame oluşturulmadan sadece anlık çözüm çabası problemleri erteler. Bu nedenle ağız diş sağlığı açısından düzenli kontrol ve süreklilik çok önemlidir. Diş sert ve yumuşak dokuların bütünlüğünü korumak uygulanabilecek en etkili ve uzun vadeli tedavidir. Koruma uygulamaları süt dişlerinin sürdüğü ilk günden itibaren başlar. Dişler henüz sağlıklı iken başlayan kontroller ile problemler önlenir; bir diğer yandan da olumlu davranış pekiştirmesi ile dişhekimi korkusu ve kaygısının önüne geçilir. Sağlıklı süt dişleri, bir nevi, ömür boyu ağızda kalacak sağlıklı daimi dişlerin garantisidir. Diş sağlığını elde ettik ama yine de gülüşümüzden memnun değiliz, yapı bütünlüğünü bozmadan neler yapabiliriz, zira birçok alışkanlık dişlerin kötü görünmesine neden olabiliyor. Güncel yaklaşımlarda en çok üzerinde durduğumuz konuların başında dişlerin sağlığını tehlikeye atmadan şekil ve dizilimlerini düzeltmek geliyor. Dişhekimliği teknik ve materyallerindeki gelişmeler sayesinde bu tarz uygulamalar artık çok daha basit. Bu yöntemlerin başında da diş beyazlatma işlemi geliyor. Kimyasal jeller ile bir iki saat gibi kısa sürede dişlerin yapısını bozmadan rengini değiştirebiliyoruz. Ayrıca lazer teknolojileri sayesinde yan etkilerini asgaride tutmak mümkün. Daha kalıcı renk ve şekil değişikliği için tercih edilen başka minimal bir yaklaşım da porselen laminalardır. Porselen laminalar çok ince kaplamalar olup dişlerinize hiç aşındırmadan veya çok az bir düzeltme ile uygulanabilir. Dijital fotoğrafçılık, planlama, üç boyutlu tarayıcılar ve porselen işleme üniteleri sayesinde kişinin yüz oranlarıyla uyumlu ideal bir gülüş elde edebiliyoruz. Bunlara ilave olarak çapraşık dişlerin düzeltilmesinde hala en etkili koruyucu yaklaşım ortodontik tedavidir. Geleneksel ortodontik tedavi yöntemlerinden farklı olarak teller dişlerin iç kısmına takılıp hiçbir estetik kaygı oluşturmaksızın dişler düzeltilebilir. Düşük düzeyli çapraşıklıkları da takıp çıkartılabilen şeffaf plaklar ile düzeltmek mümkün. Bu plaklar çok ince olup neredeyse görünmezdir. Gün içerisinde rahatlıkla takılabilirler ve sosyal hayatta bir engel oluşturmazlar. Koruyucu ve onarıcı müdahalelerdeki müthiş ilerlemeye karşın maalesef diş kayıpları görülebiliyor. Bu durumların telafisinde implant tedavisi birçok avantajı ile öne çıkıyor. Bunlardan en önemlisi, boşluğa komşu dişlerin kesilmesine gerek kalmadan dişi yerleştirmektir; bu açıdan korunmacı bir tedavi olarak değerlendirilebilir. Farklı implant tasarım ve yapı seçenekleri ile zor koşullar altında dahi işlev ve estetik geri kazandırılabilmektedir.


Son yıllarda yapılan araştırmalar, ağrı hissedilmesiyle ilgili fizyolojik mekanizmanın cinsiyete göre değişiklik gösterdiğini ve bu farklılıkta hormonların kilit rol oynadığını işaret ediyor. Ağrı mekanizması üzerine çalışan Robert Sorge ve meslektaşlarının 2009'da fareler üzerinde yaptığı araştırmada dokunmaya karşı hassasiyeti incelerken, erkek farelerin aynı uyarıcıya maruz kaldığında dişilere kıyasla daha hassas olduğunu tespit etmiş ve devamındaki araştırmalarda ağrı mekanizmanın cinsiyete göre değişiklik gösterdiği sonucuna varmıştı. Bu alandaki çalışmalarda farklı cinsiyetlerde farelerin kullanılması yeni bir durumdu. Birçok araştırmacı, hormonal döngülerin sonuçları karmaşık hale getireceğini düşündüğünden sadece erkek farelerle çalışmayı tercih ediyordu. Sorge ve meslektaşlarının elde ettiği bulguların etkisiyle, ağrı üzerine araştırmalarda cinsiyeti bir değişken olarak dikkate alan çalışmaların sayısı giderek artıyor. Kanada Sağlık Araştırma Enstitüleri bünyesindeki Cinsiyet ve Sağlık Enstitüsü'nün bilim direktörü Cara Tannenbaum, bu araştırmaların daha etkili ağrı kesicilerin geliştirilmesi imkan sağlayabileceğini ifade ediyor ve dünya genelinde çoğunlukla kadın olmak üzere insanların %20'sinin kronik ağrıdan muzdarip olduğuna dikkat çekerek bunun oldukça önemli olduğunu belirtiyor. Merkezi İngiltere'de bulunan AstraZeneca ilaç firmasının başkan yardımcısı Iain Chessel, gelecekteki ağrı kesici ilaçların kişiye özel olarak düzenleneceğini ve bu kişiselleştirilmiş ilaçların geliştirilmesinde cinsiyetin önemli bir faktör olacağını öngörüyor. Robert Sorge ve meslektaşlarının 2011 ve 2015 yıllarında sonuçları yayınlanan çalışmaları, ağrı mekanizmasında hormon seviyelerinin belirleyici olduğunu; testosteron düzeyi belli bir eşiğin üstünde olan dişi farelerin erkeklerde görülen ağrı mekanizmasına, testosteron seviyesi bu eşiğin altına düşen erkeklerin de dişilerdeki ağrı mekanizmasına sahip olduğunu gösteriyor. Teksas Üniversitesi'nden nörofarmakolog Ted Price ve meslektaşlarının 2018'de yaptığı araştırmada, aynı ilacın dişi ve erkek farelerdeki ağrı mekanizmasını farklı şekilde etkilediğini sonucuna varıldı. Söz konusu çalışmada metformin verilen farelerde, omurilikte bulunan sinir hücrelerin etrafındaki mikroglial sayısının düştüğü ve sinir hasarına bağlı ağrıya karşı duyarlılığın sadece erkek farelerde azaldığı gözlemlendi. Daha etkili ağrı kesicilerin geliştirilmesine yönelik çabalarda, ağrı mekanizmasındaki cinsiyete bağlı farklılığın yanında genetik faktörler, hormon seviyelerindeki değişimler ve anatomik gelişim gibi bir dizi değişkeni de hesaba katmak gerekecek gibi görünüyor. Bu değişkenleri dikkate alarak ağrı mekanizması çözmeye yönelik araştırmaların sayısı artmakta olsa da, araştırmacılar henüz yolun yarısında bile olmadığımız görüşünde.


Hemen hemen her yetişkin hayatının belli bir döneminde bel ağrısı çekiyor. Özellikle masa başında çalışanlar, kötü oturma pozisyonları yüzünden aniden ortaya çıkan akut bel ağrılarından şikayetçiler. Science Translational Medicine dergisinde yayımlanan bir araştırma çerçevesinde, uzmanlar devamlı ağrı kesici almanın uzun vadeli bel ağrısı üzerinde ne gibi sonuçlar doğuracağını incelediler. Bazı hastalarda ağrıların bir müddet sonra kaybolmasına rağmen, diğerlerinde niçin kalıcı olduğu pek bilinmiyordu. McGill Üniversitesi'nden Marc Parisien, bu konuda ağrı kesici seçiminin rol oynayabileceğini söylüyor. Çünkü birçok ağrı kesici ilacın, ağrı kesici etkisi dışında iltihap önleyici etkisi de var. Fakat tam da bu iltihaplar, akut ağrıların, kronik ağrılara dönüşmesini engelleyebiliyor. Araştırmada uzun vadede kalıcı olan ağrılar ve haftalarca kullanılan nonsteroid antiinflamatuar ilaç arasındaki ilişki incelendi. İltihap önleyici etkisi nedeniyle bu ağrı kesiciler romatizma tedavisinde de kullanılmakta. Nonsteroid antiinflamatuar ilaçlara ibuprofen ve asetilsalisilik asit gibi etki maddeleri dahil. Bunlar hafif ve orta dereceli ağrı, ateş ve iltihaplanmalara karşı en bilinen etki maddeleri olduğu gibi en çok satılan reçetesiz ağrı kesiciler. Sonuçlara göre devamlı antiflamatuar ilaçlar alan hastalarda ağrının kronikleşme riski antiflamatuar etkisi olmayan ilaçlar alanlara kıyasla daha yüksek. Antiflamatuar olmayan ağrı kesiciler arasında mesela yine reçetesiz satılan, hafif ve orta şiddette ağrılar için alınan Paracetamol yer alır. Akut bel ağrısı çeken 98 hastayı üç ay boyu izleyen araştırmacılar, hastaların bir kısmında ağrıların üç ay sonra geçtiğini, diğerlerinde ise kalıcı olduğunu gördüler. Hastaların verileri değerlendirildikten sonra birinci gruptaki hastalarda çok etkin iltihap reaksiyonlarının yaşandığı anlaşıldı. Bu enflamatuar reaksiyonların başlıca görevleri patojenlere karşı savunma yapmak olan nötrofiller yani bağışıklık hücreleri tarafından tetiklenmiş. Nötrofiller aynı zamanda beyaz kan hücrelerinin en büyük bölümünü oluşturan lökositler. Başlıca görevleri ise hastalık etkenlerini yok etmek. Veriler akut sırt ağrısı için nonsteroid antiinflamatuar alan kişilerin, örneğin aktif bileşen parasetamol içeren ilaçları kullananlara kıyasla, 1,76 kat daha yüksek kronik ağrı riskine sahip olduğunu gösterdi. Nötrofiller tarafından tetiklenen enflamatuar süreçleri akut ağrı sırasında bloke edildiğinde, kronik ağrı riski artıyor. İltihaplar genelde hastalıklı süreçler olarak görülür. Ancak son araştırmanın verilerine bakacak olursak tam tersi bir durum söz konusu. Bu süreç bedende meydana gelen etkin bir uyum süreci. Bu süreç eksik olduğuna kronik ağrılar ortaya çıkıyor diyor araştırmacılar. Bununla birlikte akut ağrıdan, kronik ağrıya geçişte tam olarak hangi mekanizmaların etkili olduğu henüz bilinmiyor.


Almanya'daki Heinrich-Pette Enstitüsü bilim insanları, ilk kez kök hücre ve gen tedavisinden oluşan bir kombinasyonla HIV virüsünü, enfekte olmuş hücrelerin kalıtımından kesilip, ortadan kaldırılabilecek. Bugüne kadarki HIV/Aids tedavileri, retrovirüslerin çoğalmalarını önlüyordu. Bu şekilde hastaların kanlarındaki virüs oranı tespit eşiğinin altında kalması sağlanıyor ve böylece bağışıklık sisteminin uzun vadede çökmesi önleniyordu. Ancak burada şöyle bir sorun vardı: HI virüsünün DNA'sı bağışıklık hücrelerinde yerleşik olduğu için virüsün herhangi bir zaman sonra yeniden çoğalma riski vardı. Max-Planck Birliği tarafından gen makası ve Brec1 geni kullanılarak geliştirilen bir teknoloji ile tamamen yeni bir tedavi yolunun açılması sağlanacak. Yeni tedavi önümüzdeki yıl ilk kez Hamburg-Eppendorf Üniversite Kliniği'nde sekiz hastada uygulanacak. Bu tedavide hastalardan alınan kan kök hücrelerine, Brec1 kalıtımı enjekte ediliyor. Bu tasarım enzimi, HIV kalıtımını bulaşık akyuvarlardan ve kök hücrelerinden kesip, virüsü ortadan kaldırabilecek durumda. Hastalara böylece Brec1 kalıtım bilgileriyle donatılmış kök hücreleri aşılanabiliyor. Bunlardan olgunlaşan beyaz kan hücrelerinin de bu şekilde HIV'e karşı korunduğu söyleniyor. Enzim ancak hücrenin HIV ile enfekte olması halinde etkinleşiyor. Araştırmacıların umudu, genetik değişimden geçirilmiş kök hücrelerinin evrimsel bir avantaja sahip olması ve doğal ayıklanma yoluyla daha iyi çoğalmaları ya da HIV'siz daha fazla bağışık hücresinin gelişmesi. Bu tedaviden sonra ise iyileşen hastalarda HIV içermeyen bir bağışıklık sistemi beklenebilir diyor araştırmacılar.


Hastalık taraması, o hastalığa ait belirti ya da şikayet yokken yapılan tıbbi araştırmadır. Eğer bir hastalık için erken tanı konulduğunda tedavinin daha etkili olduğu düşünülüyorsa, tarama testi önerilebilir. Tarama testleri, kan ve diğer vücut sıvılarıyla yapılan laboratuvar testleri, kalıtsal hastalıkların tespitindeki genetik testler ya da mamografi gibi radyoloji yöntemleri olabilir. Geçmişte akciğer kanseri taramasında kullanılan akciğer röntgeni ve balgam testinin akciğer kanserinden ölümleri azalttığı, yapılan bilimsel çalışmalarda gösterilemedi. Günümüzde akciğer kanser taranmasında önerilen tek yöntem, düşük doz akciğer tomografisidir. Bu yöntemde düşük radyasyon dozuyla akciğerlerin detaylı görüntülenmesi yapılır. Bu yöntem özellikle Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere gelişmiş ülkelerde benimsenmiş ve uygulanmaktadır. Amerika Bileşik Devletleri'nde bu yöntemin başarısı oldukça kabul görmüş olup, Şubat 2015 yılından itibaren özel sigorta şirketleri bu testin ödemesini üstlenmektedir. Akciğer kanseri, kanser kaynaklı ölümlerde üst sıralardadır. Akciğer kanseri, akciğeri oluşturan dokulardan, özellikle de hava yollarında yer alan hücrelerden köken alır. Kanserin türü ve kesin tanısı mikroskop altında değerlendirildikten sonra konulur. Akciğer kanseri erken evrede, komşu anatomik yapılara ve uzaktaki organlara yayılmadan tespit edilirse, tedavisi çoğunlukla çok başarılıdır. Akciğer kanseri ölümleri daha önce sigara kullanmış ya da sigara kullanmakta olanlarda yüksek oranda görülür. Tarama, göğüs hastalıkları uzmanı, radyolog, göğüs cerrahı, tıbbi onkolog ve patologdan oluşan bölümler arası işbirliği sağlanmış merkezlerde gerçekleştirilmelidir. Bu merkez düşük doz akciğer tomografisi incelemesinde deneyimli olmalıdır. Sigarayı bırakmanın akciğer kanserinden korunmada en etkili yöntem olduğu unutulmamalıdır. Günümüzde tomografinin akciğerlerdeki en küçük nodülleri dahi görüntüleyebilmesi nedeniyle, akciğer kanseri en erken ve tam tedavi edilebilir aşamada yakalanabilir. Tomografi incelemesi hızlı ve ağrısızdır. Düşük doz tomografiyle akciğer kanseri tarama programının, yüksek riskli kişilerde akciğer kanserine bağlı ölümleri azalttığı kanıtlanmıştır. Kanser taramayla erken aşamada tespit edildiğinde, modern cerrahi yöntemler eşliğinde daha az akciğer doku kaybıyla hastalar günlük hayatlarına hızlı ve yaşam kalitelerini koruyarak dönüş sağlarlar. Akciğer kanseri başlangıç aşamasında genellikle nodül olarak görüntülenir. Akciğer nodülü dairesel, farklı dokulardan oluşan oluşumdur. Nodüllerin büyük çoğunluğu (%95'in üzeri) kanser değildir. Daha önce geçirilmiş enfeksiyonun izi ya da normal bir lenf bezi olabilir. Tarama programında bir hastada nodül tespit edilirse, genellikle takibi önerilir. Takip incelemelerde boyutunun artmaması ya da kaybolması kanser olmadığının kanıtıdır. Bazı -genellikle büyük- nodüller için takip yerine PET/BT incelemesi ya da ince bir iğneyle örnek alınması önerilebilir. Tarama programında deneyimli merkezler, tarama tomografisinden elde edilecek sonuçları detaylıca değerlendirip, bulguları ve izlenecek yolu katılımcıyla konuşmaktadır. Herhangi bir risk gurubunda yer almadan, doktor önerisi olmadan, sadece merak gidermek için bu tarama testinin yapılması doğru değildir. Bu yazı HBT'nin 88. sayısında yayınlanmıştır.


Kekik, insanı şaşırtacak kadar çok yönlüdür; neredeyse her çeşit yemeğe kullanılır. Kekik, keskin ve karakteristik bir kokuya sahiptir. Hafifçe naneye benzer; hem kuru hem de taze olarak kullanılır. Yiyeceklerin bozulmadan uzun süre saklanmasını sağlar. Bu keskin kokulu bitki Akdeniz mutfağında sebzelerden yumurtaya, kuzu etinden balığa hemen hemen her çeşit yemekte kullanılır. İçerdiği kekik yağı geleneksel tıbbın temel hammaddelerinden biridir. Eski Mısırlılar bu bitkiyi mumyalama işleminde kullanıyorlardı. Yunanlılar ibadethanelerinde kekik yağı yakarak kötü ruhları uzaklaştırdıklarına inanıyorlardı. Aynı zamanda kekik kokusu Yunanlılara göre cesaret artırıcı bir özelliğe sahipti. Romalılar da evlerini kutsamak için kekik yağından yararlanıyorlardı. Ayrıca ölüyü bir tutam kekik ile gömerlerdi; bunun sonsuzluğa geçişi kolaylaştırdığına inanıyorlardı. Kekiğin sayılmayacak kadar çok çeşidi varsa da bahçe kekiği en yaygın olanıdır. Yaşamakta olduğunuz bölgede bu çeşitlerden biri mutlaka bulunur. İçerdiği yararlı fitokimyasallar açısından neredeyse bir hazinedir. Kekiğin bu kadar yaygın bir şekilde kullanılmasının en önemli nedenlerinden biri de yiyeceklerin daha uzun süre bozulmadan saklanmasını sağlamasıdır. Böylece yiyecek zehirlenmesini büyük ölçüde önler. Özellikle Afrika gibi sıcak iklimlerde ve hijyen koşullarının çok kötü olduğu ülkelerde kekik cankurtaran gibidir. Vitaminler: Kekik önemli bir vitamin kaynağıdır. İçerisinde özellikle yüksek oranda A vitamini ve C vitamini bulunur. A vitamini mukoza zarı, cilt ve görme yeteneğine katkıda bulunan önemli bir antioksidandır. C vitamininin ise zararlı serbest radikallere karşı mücadelede üzerine yoktur.. Mineraller: Kekikte sağlık için gerekli olan birçok mineral bulunur. Kekik yaprakları yüksek oranda potasyum, kalsiyum, demir, manganez, magnezyum ve selenyum içerir. Uçucu yağlar: Timol, kekikte bulunan en önemli yağlardan biridir. Bu yağ antiseptik ve mantar karşıtı özellikleriyle tanınır. Kekikte bulunan diğer uçucu yağlar arasında ise carvacolo, geraneol ve borneol sayılabilir. Antioksidanlar: Kekikte zeaksantin, pigenin, lütein, lüteolin ve thymonin gibi flavonoid fenolik antioksidanlardan önemli miktarda bulunur. Diğer bitkilere kıyasla en yüksek oranda antioksidan taze kekikte bulunur. Kekiğin tıbbi yararları saymakla bitmez. Yaprakları, çiçekleri ve yağı çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılır. Hem kurusu hem de tazesi aynı oranda faydalıdır. Tazesinin kokusu ve tadı daha keskindir; bahar aylarında demet halinde satılır. Kekik, cilt sorunlarına yol açan bakterileri ortadan kaldırarak cilt sağlığının korunmasına yardımcı olur. Kekik özü yağı suyla seyreltilerek sürüldüğünde cilt kırışıklıklarına iyi gelir; her cilt tipi için uygundur. Kekiğin saça faydaları yüz yıllardır bilinir. Kekiğin saç sağlığına etkisi kafa derisindeki kan dolaşımını hızlandırmasından kaynaklanır. Kekikli yağ karışımı veya doğrudan kekik özü yağı ile kafa derinizi ovduğunuzda içerisinde bulunan besinler hem saçınızın uzamasını hem de daha sağlıklı ve parlak olmasını sağlar. Ayrıca kepek sorununu da ortadan kaldırabilir. Antibakteriyel özelliklerinden dolayı şampuanlarda, kremlerde ve bakım ürünlerinde de kullanılır. Ancak kekiğin kırmızı ve beyaz olmak üzere ikiye ayrıldığını unutmayın. Kırmızı kekiğin saç için yoğun olarak kullanımı kafa derisinde kaşınmaya sebep olabilir. Bu nedenle saç karışımları için beyaz kekik kullanması öneriliyor. Kekiğin en önemli faydalarından biri regl ağrılarının ve vücuttaki diğer kasılma türlerinin geçmesinde etkili olmasıdır. Kekik çayı kadınlarda adet öncesi sendromun ve adet sancılarının tedavisinde de yardımcı olur. Kekik, yüksek oranlarda yağ çözücü bir vitamin ve antioksidan olan A vitamini bulunur. Geleneksel göz hastalıkları tedavi yöntemlerinde yaygın olarak kullanılıyordu. Kekiğin antibakteriyel özellikleri çeşitli bakteri ve mantar ile savaşmada etkili olmasını sağlar. E. coli de bunlardan biridir. Kekik yağı özünün, antibiyotiğe dayanıklı farklı birçok çeşit bakteriyle savaşmada etkili olduğu biliniyor. Bu öz, vücut içinde ve dışındaki bakterileri öldürebilir. Kekik çayı da aynı şekilde cildin dezenfekte edilmesinde kullanılabilir. Kekiğin antibakteriyel özelliği, ağzınızdaki bakterilerle ve enfeksiyonla savaştığından ağız kokusu gibi sorunlar için de en çok tercih edilen çözümlerden olmasını sağlar. Kekik aynı zamanda antiseptik gargaraların bileşimindeki en temel maddelerden biridir. Ballı kekik çayı genellikle çocukların rahat ve kabussuz bir uyku uyuması için kullanılır. Kekik yağının rahatlatıcı özelliği gerginliğinizi almada ve yorgunluğunuzu gidermede yardımcı olur.


Patlıcanın en yaygın ve bilinen türü koyu, parlak mor renkli, uzun ve ince olanıdır; ancak bunun kadar yaygın olmasa da farklı şekil, boyut ve renkte olan türleri de vardır. Akdeniz mutfağının vazgeçilmez sebzelerinden biri olan patlıcan antioksidan açısından çok zengindir. Patlıcanın laboratuvar analizlerinde sebzenin bir tür flavonoid olan antosiyanin ve güçlü bir serbest radikal temizleyicisi olan klorenejik asit açısından çok zengin olduğu saptandı. Antosiyanin ve klorojenik asit vücutta antioksidan ve iltihap karşıtı bileşen olarak görev yapıyor. Kalp sağlığı: Patlıcanda bulunan lif, potasyum, C vitamini, B6 vitamini ve bitkisel besin maddeleri kalp sağlığı için çok değerli koruyuculardır. Ayrıca American Journal of Clinical Nutrition dergisinde 2008 yılında yayınlanan bir araştırmaya göre içerisinde antosiyaninler de dahil, bazı flavonoidler bulunan besinler, kalp hastalıklarına bağlı ölüm riskini de azaltıyor. Yeni bir araştırmada, antosiyanin içeren meyve ve sebzelerden her hafta üç porsiyondan fazla tüketen katılımcıların daha az tüketenlere oranla kalp hastalıklarına yakalanma riskinin %34 oranında azaldığı görüldü. Kolesterol: Patlıcan kolesterol seviyesini önemli ölçüde düşürebiliyor. Patlıcan aynı zamanda tansiyonu da dengede tutmaya yardımcı oluyor. İçerdiği potasyum sayesinde vücudumuzun su dengesini koruyor. Ayrıca sıvı birikimini de önlenerek koroner kalp hastalıklarını engelliyor. Bunun yanı sıra patlıcanda bulunan klorojenik asit de düşük yoğunluklu lipid düzeyini düşük tutuyor. Mikroplara, virüslere ve kanser oluşumuna karşı koruma sağlıyor. Laboratuvar çalışmalarında, kolesterol düzeyi yüksek tavşanlara patlıcan suyu içirildiğinde önemli bir kilo kaybı ve kan kolesterolünde düşüş gerçekleştiği gözlemlendi. Kanser: Patlıcanda bulunan polifenollerin kanser karşıtı etkisi olduğu biliniyor. Antosiyanin ve klorojenik asit, hücreleri serbest radikallerden koruyor, böylece de tümör oluşumunu ve kanser hücrelerinin yayılmasını engelliyor. Antosiyoninin kanser karşıtı özelliklerinin başında, tümörde yeni kan damarlarının oluşumunu engelleme, iltihabı azaltma ve kanser hücrelerinin yayılmasını sağlayan enzimlerin yolunu tıkama geliyor. Japonya'da yapılan araştırmalarda patlıcanda bulunan tripsin bileşeninin kansere yol açan hücreleri etkisiz hale getirdiği görüldü. Aynı zamanda patlıcan, yüksek orandaki lif içeriği sayesinde kolon kanseri tedavisinde de sıkça tüketilmesi önerilir. Ne var ki patlıcanın kabuğundaki lif oranı daha yüksektir. Bilişsel işlev: Patlıcanda bulunan bitkisel besin maddeleri hücre zarlarını hasara karşı korur. Belleğin doğru çalışması için mesaj iletimini kolaylaştırır. Aynı zamanda kan dolaşımını yardımcı olduğu için beyne daha fazla kan gitmesini sağlar. Hayvan deneylerinde patlıcan kabuğundaki nasuninin güçlü bir antioksidan olduğu ve beyin hücrelerinin zarlarını serbest radikallerden koruduğu görüldü. Kilo yönetimi ve doygunluk: Yiyeceklerle alınan lif, sindirim sisteminde hacim arttırıcı olarak algılandığından kilo verme ve yönetimi konusunda çok önemli bir işlev görür. Bu bileşenler doyma hissini arttırarak iştahı azaltır, böylece kalori alımını da frenler. Patlıcanda bulunan liflerin metabolizmayı hızlandırması yağ yakımını da kolaylaştırır. Su içeriği yüksek ancak kalorisi düşük olan patlıcan, bu eşsiz özelliği sayesinde kilo vermek isteyenler için birebirdir. Diyabet: Patlıcan, diyabeti kontrol altında tutmakta oldukça faydalıdır. İçerisinde çok fazla oranda düşük çözülebilir karbonhidratlar ve lif bulunan ve aynı zamanda kan şekeri seviyelerinin düzenlenmesinde ve glikozun emilimin de de etkin olan patlıcan, tip 2 diyabet hastası insanlar için mükemmel bir besin kaynağı. Bu durum, bitki özünün, tip 2 diyabete sebep olan enzimleri durdurabilen bir etkiye sahip olmasında kaynaklanıyor. Nikotin: Patlıcan, içerisinde bulunan az miktarda nikotin sebebiyle sigarayı bırakmaya çalışan insanlar için de bir geçiş besini olarak tüketilebilir. Mineraller ve K vitamini: Patlıcanda kalsiyum ve demir gibi, vücudumuz için son derece gerekli olan birçok mineral bulunur. Düzenli olarak patlıcan tüketilmesi durumunda kan pıhtılaşma riski azalır. Patlıcanda aynı zamanda kılcal damarları güçlendiren bioflavonoid ve K vitamini de bol miktarda bulunur. Patlıcan suyu saç köklerini besler, saç telini güçlendirir. Vücudunuzun ihtiyacı olan suyu ve gerekli besinleri almak istiyorsanız beslenme düzeninize mutlaka patlıcanı ekleyin. Potasyum: Patlıcanda yüksek miktarda potasyum bulunurken sodyum oranı ise oldukça düşüktür. Yüksek potasyum ve düşük sodyum dengesi hipertansiyon riskini azaltır. 1970 yılında tavşanlar üzerinde yapılan bir araştırmada patlıcanın kan damarlarında yağ birikimini önlediği görüldü. B3 vitamini: Patlıcanda aynı zamanda B3 vitamini olarak da bilinen niyasin bulunur. Suda çözülebilen bu vitamin, enerji üretmek için proteini, yağı, alkolü ve karbonhidratı parçalayan enzimlerle birleşir. Aynı zamanda vücudumuzun kolesterol ve yağ asidi üretmesine de destek çıkar. Nasunin ve demir emilimi: Patlıcanda bulunan bir bitki kimyasalı olan nasunin demire bağlanarak, demiri hücre dışına çıkartır. Bu, vücutlarında çok fazla demir bulunan insanlar için faydalı olabilir. Ancak demir seviyeleri düşük olan insanların nasunin içeren besinlerden uzak durması öneriliyor. Solanin ve iltihap: Patlıcan, itüzümü ailesindendir. İtüzümleri, aralarında solaninin de bulunduğu alkaloidleri içerir. Alkoloidler eklem yangısı ve iltihabı şiddetlendirebilen bileşenlerdir. Her ne kadar bu durumu kanıtlayacak çok fazla araştırma yapılmamış olsa da, bu tür sağlık sorunlarından mustarip olan kişiler, patlıcan ve domates gibi itüzümü ailesinden gelen besinleri hayatlarından çıkardıklarında bir rahatlama yaşadıklarını belirtiyor. Oksalat ve böbrek taşları: Patlıcanda, böbrek taşı oluşumuna yol açan oksalat bulunur. Böbrek taşları böbrek ölümüne kadar giden akut böbrek hastalıklarına neden olabilir. Vücudu böbrek taşı oluşumuna yatkın olan ya da böbreklerinde taş bulunan kişilerin oksalat içeren besinlerden uzak durması öneriliyor. Patlıcan aynı zamanda alerjik reaksiyonlara da neden olabiliyor. Bu reaksiyonlar mide bulantısı ve boğaz şişkinliği gibi şiddetli seyredebildiği gibi, yaygın olarak deride kızarıklık ve kaşıntı şeklinde kendini gösterir.


İspanya'da bir araştırmaya göre zeytinyağı ve fındık fıstık ağırlıklı Akdeniz tipi beslenme düzeni yaşlı erişkinlerde belleği geliştiriyor. New York Üniversitesi'ne bağlı Kas-İskelet Bakımı ve Sportif Performans Merkezi beslenme uzmanlarından Samantha Heller, Bu küçük çaplı araştırma et ve tereyağı gibi hayvansal besinlerin daha düşük düzeylerde tüketilip, zeytinyağı ya da fındık fıstık destekli sebze ve tam tahıllara ağırlık verildiği Akdeniz tipi beslenmenin bilişsel işleve katkıda bulunduğunu ortaya koydu diyor. Daha önceki araştırmalar Akdeniz tipi bir beslenme düzeninin kalp hastalıkları ve kimi kanser türlerinin yanı sıra, Alzheimer hastalığına da yakalanma olasılığını düşürdüğünü gösteriyordu. Ama bunun salt beslenmeye bağlı bir durum mu, yoksa bu biçimde beslenen kişilerin yaşam biçimleriyle ilgili bir durum mu olduğunu kesin olarak kanıtlayamadı. Barselona Hastanesi Lipit Kliniği Endokrinoloji ve Beslenme Bölümü uzmanlarından Dr. Emilio Ros ve arkadaşları, Akdeniz tipi beslenme düzeniyle daha iyi bir bilişsel işlev arasında güçlü bir bağlantı olduğunu kanıtlamaya çalıştı. Araştırmanın başında katılımcılar 67 yaşlarındaydı, kilolu olmalarına karşın obez değildi. Çoğunun ya tansiyonu, ya da kolesterol düzeyi yüksekti. Deney 4 yıl sürdü, ve sadece yüzde 75'i deneyi bitirdi. Sonuç: Yağ oranı düşük besinlerle beslenenlerin bellek ve bilişsel işlevlerinde belirgin bir düşüş görüldü. Fındık fıstık destekli Akdeniz tipi bir beslenme düzeni uygulayanların belleklerinde belirgin bir gelişme sağlanırken, saf sızma zeytinyağı ile desteklenen deneklerin de bilişsel işlevlerinde belirgin bir iyileşme olduğu görüldü. Beynin %70'i yağdan oluşuyor, ve bu yağ yenen besinlerden alınıyor. Beyindeki en yaygın yağlardan biri, fındık fıstık, zeytinyağı, ayçiçeği çekirdeği ve avokadoda bulunan doymamış bir yağ olan oleik asit. Omega-3 yağ asitleri de beyin sağlığı açısından önemli bir rol oynuyor ve bu asitler de balık, ceviz ve soya gibi besinlerde var. Bu yağlı asitlerin bilişsel işlevi ve beyin sağlığını geliştirdiği yönünde kanıtlar var.


Diyabet hastaları, gelecekte üzerinde saydam sensörler bulunan kontakt lensler sayesinde şeker seviyelerini kolaylıkla ölçebilecek. Normalde diyabet hastaları şeker seviyelerini ölçmek için parmak uçlarına küçük bir iğne batırarak kan örneği alır; küçük bir cihaz yardımıyla kandaki şeker seviyesini kontrol edebilir. Fakat bu acı verici bir işlem ve hastalar bazen bu işlemi günde birkaç kez yapmak zorunda kalıyor. Bilim insanları, şeker seviyesini ölçen lensler sayesinde hastaların kan alma işleminden kurtulabileceğini düşünüyor. Oregon Devlet Üniversitesi'nden kimya mühendisi Gregory Herman, bu lensler sayesinde şeker ölçümü işleminin gün içinde sürekli olarak yapılabileceğini, böylece şeker seviyelerinde ciddi bir değişim olduğunda kişinin bundan derhal haberdar olabileceğini belirtiyor. Böylelikle diyabetle bağlantılı sağlık sorunlarının azaltılması da sağlanabilecek. Şeker seviyesini sürekli olarak ölçen başka cihazlar da var, fakat bu cihazlarda deri altına elektrot yerleştirilmesi gerekir. Bu acı verici işlemin birkaç günde bir tekrarlanması şarttır; üstelik deri tahriş olabileceği gibi iltihaplanabilir. Araştırmacılar, kan şekeri ölçen kontakt lensleri tasarlarken aslında elektronik ürünler için geliştirilen teknolojilerden faydalandılar; özellikle akıllı telefonlarda, tabletlerde ve düz panel ekranlarda görüntü kalitesini arttırırken güç tasarrufu da yapan ve dokunmatik ekran hassasiyetini geliştiren, indiyum galyum çinko asit denilen bir malzeme üzerinde çalıştılar. Yapılan araştırmada sensörlerin, örneğin göz yaşında bulunan çok düşük seviyede glikozu bile saptayabildiği görüldü. Teorik olarak düşünülürse bu kontakt lensin 1 milimetre karelik alanına bu sensörlerden 2500 adetten fazlası sığdırılabilir. Ayrıca Wi-Fi veya Bluetooth kullanılarak, lenslerin topladığı veriler akıllı telefonlara veya cihazlara kablosuz olarak aktarılabilir. Herman'a göre biyoalgılayıcı kan şekeri ölçümü kontakt lenslerin elbette tek işlevi olmayacak. Bu lensler sayesinde kanser, AIDS, glokom ve böbrek veya karaciğer hastalıkları da izlenebilecek. Örneğin sensörler ürik asit denen, böbrek veya gut hastası olan kişilerde yüksek seviyede görülen bir kimyasalı tespit etmek üzere geliştirilebilir. Aynı şekilde laktik asit tuzunu ölçen seziciler geliştirilerek karaciğer hastalığı ya da kan zehirlenmesi gibi durumlar da kontrol edilebilir. Herman, nörotransmiter dopamin tespit etmek üzere tasarlanacak sensörler sayesinde glukom hastalığının da gözlemlenebileceğini ekledi. Bu kontakt lenslerin henüz tasarım aşamasında olduğunu söyleyen Herman, hayvanlar üzerinde yapılacak testler için daha bir yıldan uzun süre olduğunu, insanlarda yapılacak testlerin ise çok daha sonraki bir zamanda mümkün olacağını ekledi.


Erişkinlikte baş gösteren saman nezlesi, bu durumu daha önce yaşamamış olanlara çoğu zaman şaşırtıcı gelebilir. Ne var ki, insanın yaşamı süresince yeni alerjilerin ortaya çıkması gerçekte son derece olası. Kişinin polenlere ya da yerfıstığına daha önce tepki göstermemiş olması, sonrasında da hiç tepki göstermeyeceği anlamına gelmiyor. Alerjilerin bir özelliği de, alerjenlere verilen tepkilerin zaman içinde yavaş yavaş yok olabilmesidir. Ancak erişkinlik dönemine girildikten sonra böyle bir duruma çok daha ender tanık olunur. Çocuklukta yaşanan alerjiler büyük bir olasılıkla büyüdükçe yok olur. ABD'de 40 bini aşkın çocuğun katıldığı bir araştırmada, çocukların yaklaşık yüzde 26'sının genelde 6 yaşlarına geldiklerinde besin alerjilerinden kurtulduklarına tanık olundu. Alerjik etkileri yok olan bu besinlerin başında yumurta, süt ve soya geliyordu. Çocukların yaklaşık yüzde 20'sinde yerfıstığı alerjisinin yok olduğu da görülüyordu. Küçük çocuklarda-alerjilerle ilintili bir cilt rahatsızlığı olan- egzamaya tanık olunduğunda, bu durumun çoğu zaman çocukluğun geç bir evresinde yok olduğu ve yerini astıma bıraktığı görülüyor. Bu çocuklar daha sonra ergenlik çağında saman nezlesine yakalanıyorlar ve bunun etkileri de genelde yirmili yaşlarının ortalarına doğru giderek yok oluyor. Alerji belirtilerinin genelde kronolojik bir sırayla birbirini izlediği bu sürece alerjik yürüyüş adı veriliyor. Eski alerjilerle ilgili belirtiler belli düzeyde devam ediyor. Britanya Southampton Üniversitesi'nden Syed Hasan Arshad, Alerji belirtileri çoğu zaman yok olmaz, yalnızca azalır diyor. Alerji belirtilerinde neden böyle bir gelişmenin yaşandığı henüz bilinmiyor. Arshad, Bunun neden değiştiğini keşke bilebilseydim. O zaman alerjilere bir çözüm bulabilirdim diyor. Güney Carolina Alerjik Hastalıklar ve Astım Merkezi uzmanlarından Neil Kao, ilaçlar, hormonlar, kimi tıbbi rahatsızlıklar, duman ve havayı kirleten daha başka unsurlarla karşı karşıya kalınması gibi etmenlerin tümünün de alerji belirtilerinin değişmesinde etkili olabileceğini belirtiyor. Kao, menopoza giren kadınlarda erkeklere kıyasla çok daha yüksek oranlarda görülen alerjilerin giderek azaldığına da dikkat çekiyor. Peki, ya alerjilerin yedi yılda bir değişime uğradığı yönünde sıklıkla dile getirilen görüşe ne demeli? Alerjilerin izlediği süreci önceden kestirmenin pek de kolay olmadığının altını çizen Kao, İnsanların bağışıklık toleransı düzeyleri yaşamları boyunca kendiliğinden ve doğal olarak dalgalanmalar gösterir. Bu süreç de kişinin genleriyle belirlenir diyor.


Eğer sualtını merak ediyorsanız, dalış yapma fikri klostrofobik ataklar geçirmenize yol açmıyorsa ve büyük ihtimalle 60 dakikadan daha kısa sürecek bir etkinlik için uzun yolculuklar yapmaktan çekinmiyorsanız aletli dalış ile ilgilenmenizi tavsiye ederiz. Üstelik artık dalış yapabilmek Kaptan Cousteau'nun belgesellerinde seyrettiğimiz zamanlardaki kadar gerçekleştirilmesi imkansız bir hayal sayılmaz. Tek yapmanız gereken ilk adımları atarak bir dalış okuluna başvurmak olacaktır. SCUBA bağımsız aletli dalış olarak tanımlanır. Bu terim, dalgıcın bağımsız hava kaynağını yanında taşımasına imkan veren donanımlı dalış şeklini tanımlamak için kullanılır. Dalış disiplinini zorlamak dalıcının çeşitli sağlık problemleri ile karşılaşmasına yol açacaktır. En sık sözü edilen ve hayati önem taşıyan dalış rahatsızlıklarından dekompresyon hastalığı ve akciğer barotravmaları hiperbarik tıp klinik dalını ilgilendirirken sıklıkları nispeten azdır. Dalış ile ilgili hastalıkların yaklaşık olarak %80'i Kulak Burun Boğaz klinik dalının ilgi alanına girmektedir. Subakuatik otorinolaringoloji başlığı altında KBB hekimi tarafından değerlendirilen hastalıkların temelinde hidrostatik su basıncının kapalı ve hava dolu kavitelerde oluşturduğu barometrik etkiler gelmektedir. Hava dolu kapalı kaviteleri çevreleyen dokularda hasar oluşturan barotravmaların fiziksel temelini sabit sıcaklık altında gazların hacimleri ile basınçlarının ters orantılı olduğunu belirten Boyle gaz kanunu oluşturur. Dalış esnasında her 10 mt'de 1 atm artan hidrostatik ortam basıncı vücut boşluklarındaki gaz hacmini orantısal olarak sıkıştırmaktadır. Dalışın çıkış safhasında ise ortam basıncı azaldığından kavite içi gaz hacminde orantısal genleşme olmaktadır. Kapalı kaviteler olan orta kulak ve sinüs boşluklarında bulunan hava dalınan derinlikteki hidrostatik ortam basıncına uygun miktarda eşitlenemezse sıkışma yönünde davranış gösteren kavite içi gaz hacminin oluşturduğu vakum etkisi kaviteyi çevreleyen dokularda barotravmatik etkiye neden olur. Bu durum vazodilatasyon, transüdasyon ve doku içi kanamaya neden olan kapiller damar yırtılmalarına yol açar. Çıkış baroravmasında ise dalışın çıkış safhasında çevresel hidrostatik basınç düşerken kavite içerisinde genleşen fakat sıkışan hava hacmi kaviteyi çevreleyen dokularda lokal iskemi ve yırtılmalara yol açar. Serümen, egzositoz , kulak tıkacı kullanımı, dış kulak yolu girişini kapatan maske kayışı ve dalış başlığına bağlı gelişir. Kulak barotravmalarının en sık rastlanan tipidir. Orta kulak barotravmasının gelişiminde kritik rol oynayan östaki borusu orta kulak basıncını dalış esnasında sürekli değişkenlik gösteren çevresel hidrostatik basınca dengelemektedir. Orta kulak basıncının dalınan derinliğe göre değişkenlik gösteren hidrostatik basınca sağlıklı olarak eşitlenemediği durumlarda orta kulak barotravması gelişir. Üst solunum yolu enfeksiyonlarında, allerjik rinitte ve baş aşağı pozisyonda yapılan hızlı bir dalış esnasında östaki borusu çeperlerindeki submukozal lenfatik dokuların, venöz sinüslerin ve kapiller ağın şişmesi östaki borusu disfonksiyona yol açarken orta kulak basıncını eşitleme tekniklerinin uygulanmasını zorlaştırır. Kulak eşitleme manevralarına hakim olmayan tecrübesiz dalıcıların da orta kulak barotravması geçirme riski yüksektir. Orta kulak basınç eşitleme manevralarına zamanlı ve doğru şiddette başlamak gerekmektedir. İniş esnasında ağrı olduğunda inişe ara verilerek ağrının geçtiği yere kadar yükselip tekrar basınç dengelemesi yaparak dalınmalıdır. Dalışın yol açtığı artan hidrostatik çevresel basınç orta kulak boşluğu, vasküler sistem ve beyin-omurilik sıvısı sayesinde iç kulağı da etkiler. Zorlayıcı Valsalva manevrası BOS ve bağlantılı iç kulak basıncını artırarak oval veya yuvarlak pencere yırtığına ve perilenf fistülüne yol açabilir. Korunmak için hızlı iniş ve zorlu Valsalva manevrasından kaçınmak gerekir. Paranazal sinüs ostiumlarında özellikle enfeksiyon ve alerjik rinit durumlarında gelişen obstrüksiyon nazal kavite ile sinüs içi basınç arasındaki farkın dengelenmesini engeller. Sinüs içerisinde gelişecek göreceli basınç düşüklüğü nedeni ile sinüs içini döşeyen mukozada vasküler zedelenme olmaktadır. Dalıcılar bu safhada hissettikleri yüz ağrısını sinüs sıkışması olarak tariflerler. Dalışın çıkış safhasında sinüs içerisinde biriken ve genleşmeye çalışan gaz sinüs içi materyalinin burun ve maske içine püskürmesine neden olur. Bu durum dalıcılar tarafından sinüs patlaması olarak tariflenir. Bu noktada önemli bir yanlışı düzeltmek gerekmektedir. Sinüs patlamasını olumlu bir durum olarak değerlendirilen dalıcıların sinüslerinin eskisinden daha sağlıksız bir hale geldiğini bilmesi gerekmektedir. Dekompresyon hastalığının bir parçası veya tek belirtisi olabilir. Endolenf veya perilenfte biriken nitrojen gazı kabarcıkları neden olmaktadır. Sensörinöral işitme kaybı, tinnitus ve başdönmesi mevcuttur. Her iki orta kulak boşluğundaki dengelenmemiş basınç farklılıkları yuvarlak pencere üzerinden iç kulağı etkileyerek vertigoya yol açar. Eğer iki orta kulak basıncı arasındaki fark yaklaşık olarak 0.6 metre deniz suyu basıncına karşılık gelen kritik farka ulaşırsa asimetrik vestibüler aygıt uyarılması başdönmesine neden olabilir. SCUBA donanımının en önemli parçası olan regülatör ikinci kademesinin ağızlık kısmının kullanımının çene eklemi üzerinde oluşturduğu baskı dalıcılarda yanıltıcı kulak ağrısı şikayetine yol açabilir. Dalış gerekli güvenlik önlemlerine uyulduğu zaman keyifli bir aktiviteyken güvenlik sınırlarının aşılması ve yarışmacı bir ruh haliyle yapılması durumlarında sağlığımızı tehdit edebilecek durumların ortaya çıkmasına yol açabilir. Günümüzde giderek daha sık yapılan sportif dalışlar sırasında dalıcının kendi sınırlarını bilmesi ve dalış kurallarına uyması gerekmektedir. Herkese sağlıklarına sağlık katan keyifli dalışlar dilerim. Bu yazı HBT'nin 77. sayısında yayınlanmıştır.


Alışkanlıklar edinmek, ya da onlardan kurtulmak neden öylesine güç? Genel kanıya göre 21 günde her ikisini de yapmak mümkün, fakat henüz bu süreyi destekleyen yeterli kanıt yok. Günlük yaşamımızı yöneten alışkanlıkların beynimize nasıl işlemiş olduğunu kavramak, istenmeyen alışkanlıklardan kurtulmamıza yardımcı olabilir. Sinirbilim dalındaki gelişmeler sayesinde artık beynin derinliklerine dalmak olası. Bir alışkanlık edinirken beynimizde neler olup bitiyor, ilk kez bazı parçalar yerine oturdu. İlk adım, alışkanlığın gerçekte ne olduğunu kavramaktan geçiyor. Alışkanlıklar diş fırçalamaktan, sofra adabına, ya da sigara içmeye uzanan davranışları içerir. Bilimsel anlamda alışkanlıklar, biraz daha geniş kapsamlı bir tanımlamayla, belli koşullarda ya da durumlarda düzenli olarak sergilenen edimler demek. Bir alışkanlık oluşur oluşmaz, bunun kendiliğinden işleyen bir program gibi devreye girdiği ve kişinin eylemlerinde daha bir akışkanlık sağladığı düşünülebilir. Günlük yaşamın %40'ını oluşturan alışılagelmiş davranışlar beyni özgürleştiriyor. İnsanın tüm ilgisini diş fırçalamaya, ya da her gün yaptığı bir işe vermek zorunda kaldığını düşünün, yaşam herhalde çekilmez olurdu. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü sinirbilim uzmanlarından Ann Graybiel'e göre, yaşamın büyük bir bölümünün alışkanlıklardan oluşması bile başlı başına şaşırtıcı bir durum. Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden Wendy Wood'un, öğrencilerin günlük davranışlarını izleyen araştırmasına göre bunların %40'ını alışkanlıklar oluşturuyor. Wood, öğrencilerin araba kullanmak, egzersiz yapmak, ya da diş fırçalamak gibi otomatiğe bağladığı hareketler esnasında başka şeyler düşünebildiğini gözlemledi. Tüm bunlar, bilinçli bir edimin bir alışkanlığa dönüşmesi sırasında beyinde bir şeylerin değiştiğine işaret ediyor. Graybiel'in araştırmalarının büyük bir bölümünü, kemirgen ve primatların yeni eylemleri öğrenip, bu eylemleri alışkanlığa dönüşünceye dek yinelemeleri sırasındaki beyinsel etkinliklerin izlenmesi oluşturuyor. Graybiel'in bu süreçte tanık olduğu ilk bulgulardan biri beynin devinim, duygudurum ve ödülden sorumlu striatum adıyla bilinen bölgesiyle ilintili. Beynin bu bölgesindeki etkinliğin daha eşgüdümlü ve verimli duruma gelmesinin, alışkanlığın edinildiğinin bir göstergesi olabileceğini düşünüyor. Maymunların da davranışları bir alışkanlığa dönüştükçe, striatum bölgesindeki hücrelerin deviniminde bir eşgüdüm sağlandığına tanık olundu. Daha da önemlisi, striatumdaki hücreler, bir davranışın başında ve sonunda, otomatik pilot programının devreye giriş ve çıkışının sinyalini veriyor. Tüketicilerin karar verme süreçleri ve alışkanlıkları konusunda uzman olan David Neal'e göre sorun, insanların, gerçekte alışkanlıkları konusunda bilinçli olmaması. Söz gelimi, tırnaklarını yiyen bir kişi kendisini rahatlattığı için böyle bir davranışta bulunduğunu ve eğer isterse bundan vazgeçebileceğini düşünür; gerçekte, farkında olmadan tırnaklarını yer. Alışkanlıklar, beynimize sımsıkı bağlanmış bilinçaltı dürtüler olduğu için, salt onlardan vazgeçmeyi istemek tek başına yeterli değildir. Alışkanlıkların edinilmesi ya da bırakılması sırasında infralimbik korteks içindeki sinir hücrelerinde değişim saptandı. Graybiel bu bölgeyi, optogenetik yöntemiyle izledi. Söz konusu bölge devre dışı bırakıldığında, alışkanlığın anında kesildiği görüldü. Bölge yeniden devreye sokulduğunda da fareler eski alışkanlıklarına geri döndüler. Graybiel'in bir başka araştırması da beynin iyi ve kötü alışkanlıkları nasıl işlemden geçirdiğiyle ilgili birtakım bulguları gözler önüne seriyor. Araştırmada farelerin basit bir labirentte gezinmeyi öğrendiği ve beyinlerine kazınıncaya dek bu yolu izledikleri görüldü. Farelere verilen çikolatalı süte midelerini bozan bir kimyasal katıldığında da, çikolatalı süt içmeye artık istekli olmasalar bile, yine aynı yolu izlediklerine tanık olundu. İsteseler de geriye dönüş yapamıyorlardı, bu yol artık bir alışkanlığa dönüşmüştü. İstençle ilgili araştırmalar da beynin iyi ile kötü alışkanlıklar arasında bir ayırım yapmadığı görüşünü destekliyor. Görünüşe bakılırsa, istenç bizlere kısıtlı miktarda sunuluyor ve gün içinde yararlandığımız ölçüde tüketiliyor. Bu da, daha sonraki girişimlerden muhtemelen vazgeçeceğimiz anlamına geliyor. Psikoterapi uzmanı ve Rewire kitabının yazarı Richard O'Connor'a göre, neyse ki, istenç rezervlerimiz geceleri artıyor ve güne taze kaynaklarla başlıyoruz. Ancak gerginlik ya da tükenmişlik nedeniyle kaynakların kıt olduğu durumlarda, ister iyi, ister kötü olsun, alışkanlıklarımıza sığınıyoruz. Sınav dönemi yaklaştıkça öğrencilerde tırnak yeme, abur cuburlarla beslenme gibi sağlıksız alışkanlıkların başlaması veya tam tersi olarak okuma ve bedeni çalıştırma gibi iyi alışkanlıkların artması hiç de şaşırtıcı olmasa gerek. Bir alışkanlığı ötekinden daha güçlü kılan nedir? Alışkanlıkların çoğu hedefe yönelik davranışlar biçiminde ortaya çıkıyor. Yatak odasının daha düzenli olmasını isteyenler, her gün yatağını topluyor. Ve bu davranış yeterince yinelendiğinde, özdevinimsel davranışa dönüşüyor. Bu ikisi arasındaki şalter de beyinde görülebiliyor. Yeni bir alışkanlık edinmek ve eskisinden kurtulmak için en elverişli zamanın bir yolculuğa çıkmak, iş değiştirmek ya da başka bir eve taşınmak olduğu söyleniyor. Ayrıca, kaygıyı en aza indirmek de işe yarayabilir. O'Connor'a göre genel kanı olan 21 gün bunun için yeterli bir süre değil, en az 3 ay gerekli.


Alkolün ne kadarının sağlıklı veya zararlı olduğu hala tartışılırken yeni bir araştırma bu konuda yaşın önemini vurguladı. Buna göre gençler için alkol ne miktarda olursa olsun, zararlı. Lancet dergisinde yayınlanan araştırmaya göre, kırk yaş üzerindekilerde alkol, kalp-dolaşım hastalıkları, diyabet veya inme riskini düşürse de, bunun için günde bir kadeh şarap bile fazla. Alkol düşük miktarlarda dahi; damarlara, karaciğere ve beyne zarar verdiği gibi düşük doğuma ve kansere neden olabiliyor. Araştırmalara göre bu etkilerin ortaya çıkması için, günde alınan tek bir kadeh şarap bile yeterli. Bununla birlikte az miktarda alınan alkolün kalp-dolaşım sistemine ve kan şekeri seviyesine iyi geldiğini gösteren araştırmalar da yok değil. Son çalışma için Washington Üniversitesi'nden Emmanuela Gakidou, Global Burden of Diesases olarak bilinen uzun vadeli araştırmasının verilerini değerlendirdi. Çalışma sırasında 204 ülkeden, farklı yaş gruplarından 1,34 milyon kişinin sağlık verileri analiz edilirken, alkol tüketiminin 22 farklı hastalık üzerindeki etkisi dikkate alındı. Bilim insanlarının hedefi, alkolün zarar vermediği minimal dozu ve bu minimal dozun ne derece değiştiğini öğrenmekti. Değerlendirmelere göre alkolün sağlığa ne kadar zarar verdiği, cinsiyetten çok yaşa bağlı. Düşük miktarda alkol tüketimi dahi gençlerde daha yüksek sağlık riskine neden oluyor. Buna göre 15 ve 39 yaş arasındaki alkol tüketimi dünyanın her yerinde hastalıklara ve yaralanmalara hatta ölüme bile yol açıyor. Ayrıca bu yaş grubunda zararsız olarak sınıflandırılabilecek alkol miktarı da diğer gruplara göre daha düşük. En fazla etkilenenler genç erkekler. Her ne kadar alkol tüketimine bağlı riskler kadın ve erkek için aynı olmasına rağmen, erkekler aynı yaştaki kadınlara göre çok daha fazla içki içiyorlar bu da sağlığa daha fazla zarar verdiği gibi kaza yapmalarına da yol açıyor. Kırk yaş üstü kişiler ise düşük miktarda alkol sağlıklarına iyi geliyor. Ancak bu kişilerin herhangi bir hastalığa sahip olmaması gerekiyor. Araştırmaya göre kırk yaşın altındakileri önerilen alkol miktarı yaklaşık olarak günde 0,13 standart içecek ki bu 13 ml kırmızı şarap veya bir şişenin onda biri kadar biraya denk geliyor. Kırk yaşından sonra ise 50-150 ml şarap veya yarım ila bir buçuk şişe biradan fazlası tavsiye edilmiyor.


Siyanür, kimyası, dolayısıyla da riskinin nasıl yönetileceği iyi bilinen bir maddedir. Siyanür açısından ana mesele, eksiksiz denetim, bilgilenme ve toplumun güveninin kazanılmasıdır. Bir tehlikenin varlığı ya da düşüncesinin kişide yarattığı duygu korkudur; kaynağı ise bilgisizliktir. Altın madenciliği denilince hemen aklımıza zehirli bir madde olan siyanür gelir; sonrasında endişe ve korkuya kapılırız. Ancak siyanür bileşikleri sadece altın üretiminde değil, diğer sanayi dallarında da yoğun olarak kullanılmaktadır. Siyanürün zehirleyici boyutundan söz edildiğinde, her şeyden önce türünün ne olduğunun bilinmesi gerekiyor. Siyanür zehirlenmesi dendiğinde akla ilk gelen hidrojen siyanürdür. Siyanür, Yunancada mavi anlamına gelen ''Cyanine'' kelimesinden adını almıştır. 1782'de Scheele tarafından keşfedilmiştir. Karbon ve azotun üçlü bağ ile birbirleriyle birleşmelerinden oluşan bir bileşiktir. Bu ikisi bir araya geldiğinde serbest siyanür , bunlara hidrojen katılırsa hidrojen siyanür ya da hidrosiyanik asit oluşur . HCN, renksiz bir gazdır. Keskin ve bayıltıcı, bademe benzer kokusu vardır. Beyaz katı maddeler olan sodyum ve potasyum siyanür ise nemli havada aynı keskin kokuyu yaymaktadır. Havada daha çok gaz formunda hidrojen siyanür olarak bulunan siyanür, küçük miktarlarda ince toz partikülleri olarak da bulunabilir . Altın kazanımı için gereken serbest siyanürün elde edilmesinde, sodyum siyanür , potasyum siyanür ve kalsiyum siyanür (Ca 2) gibi inorganik tuz bileşikleri kullanılır. Bu bileşiklerin çeşitli çözeltilerde ayrışma reaksiyonları asitlik-baziklik ile yakından ilgilidir. Ortamın asiditesi 9 civarında iken HCN ve CN iyonu derişimi eşittir. Ortamın pH'ı azalırken buna paralel olarak CN iyonu derişimi azalmakta, pH 7'nin altına düştüğünde ortamda sadece HCN görülmektedir. Buna karşın pH yükselirken de HCN varlığında azalma izlenmekte, pH 11'in üzerinde ise ortamda HCN yok gibidir . Seyreltik siyanür çözeltisinde ve oksijen varlığında, altın, CN iyonu ile tepkimeye girer. Bunun için, ortam pH'ının yüksek olması, HCN bulunmaması gerekir, çünkü HCN oluşması, siyanür kaybı, yani maliyet artışı demektir . Altını kazanmak amacıyla kullanılan siyanür çözeltileri, istenmemesine karşın, metalik mineralleri de az ya da çok çözer. Sonuçta; ortamda basit, zayıf, orta kuvvetli, kuvvetli metal ve diğer siyanür tepkime ürünleri oluşur. Siyanür doğada manyok , yonca, keten, şeftali, badem ve fasulye dahil, 70-80 bitki ailesine ait en az 800 tür, hidrojen siyanür açığa çıkaran siyanür bileşikleri üretir. Bambu, fasulye filizi, ıspanak, kaju, soya fasulyesi, kayısı, kiraz, elma, mercimek, zeytin, patates, bazı ceviz türleri, kestane, mısır, nektarin, yer fıstığı kategorisindeki çekirdekli meyveler, sebzeler ve kabuklu yemişler siyanür üretirler . Siyanür binlerce hayvan, bitki, böcek, mantar ve bakteri tarafından doğal olarak üretilir. Siyanür üreten bitki ve besinlerin yenmesiyle ya da pişirilmesiyle açığa çıkan siyanürün düzeyi yüzlerce ppm'e ulaşabilir. Bu bitkilerin yenmesi, hayvanlarda ölüme, insanlarda zehirlenmeye neden olabilir . Tütündeki, sigara dumanındaki siyanür tartışma konusu bile değildir. Bundan başka, volkanik faaliyetler, biyo-kütle yakılması da siyanür salınmasına kaynak oluşturur . Kanser tedavisinde kullanılan amigdalin, vitamin B17, Amigdalin B-17 yüksek tansiyon tedavisinde kullanılan etken maddesi sodyumnitroprussid (Na2 ) olan ilaç siyanür içerir . Hidrojen siyanür yapay elde edilmekte, yapıştırıcı, elektronik parça, yangın geciktirici, kozmetik ürün, boya, naylon, ilaç, plastik, cam, kauçuk, sentetik iplik, sentetik kumaş, tekstil, metal kaplama, roket yakıtı, sofralık ve yol tuzu üretilmesinde kullanılmaktadır . Poliüreten, ipek ve yünün yanmasından hidrojen siyanür gazı açığa çıkar. Dünyada katı, sıvı ve gaz halinde, ABD'de Dupont, İngiltere'de ICI, Almanya'da Degussa Co. isimli üç kuruluş siyanür üreticisi durumdadır. Yıllık siyanür üretimi yaklaşık 1.5 milyon ton olup, yılda %1-2 oranında arttığı belirtilmektedir . Türkiye'de yıllık siyanür kullanımı 300.000 ton olarak hesaplanmakta; bunun %1,5'lik kısmı yani 4.500 tonu altın madenciliğinde kullanılmaktadır . Dünyada yılda tüketilen yaklaşık 1,5 milyon ton siyanürün %18'i (270.000 ton) madencilik sektöründe, geri kalan %82'si ise tekstil, sentetik kumaş, naylon, kauçuk, oto lastiği, metal işleme-çelik sertleştirme, elektro kaplama, galvanizleme, kuyumculuk ve mücevherat, ilaç sanayi, haşere ve böcek zararlıları ile mücadelede, çivit imali, optik parlatıcılar ve fotoğrafçılıkta kullanılmaktadır . Dünyadaki altın üretiminin %85'i siyanürlü yöntem ile yapılmaktadır. Siyanürler madencilikte, iki ayrı amaçla kullanılır. Birincisi, cevherde mikron boyutundaki altın taneciklerinin, seyreltik siyanür çözeltisinde (litrede 200-800 mg siyanür), altın-siyanür karmaşık iyonu olarak çözündürülmesidir . Bunun için; cevher kırma, öğütme, sınıflandırma, ön zenginleştirme, oksitleme gibi hazırlama aşamalarından geçtikten sonra, siyanür ile çözeltiye alınır. Genellikle, cevherin altın içeriği tonda 3 gramdan az ise yığın, daha fazla olduğunda tank liçi yöntemi kullanılmaktadır. İkincisi, sülfürlü metalik minerallerin köpüklü yüzdürmeyle ayrılmasında, çözeltide, çökmesi istenen mineralin bastırılarak çöktürülmesinde de siyanür kullanılabilmektedir. Siyanürlü atık sular; madencilik, altın ve gümüş madenciliği, kömür koklaştırma, cevher liçi, metal temizleme, kaplama, elektro kaplama, metal işleme, otomobil parçaları üretimi, çelik sertleştirme, fotoğrafçılık, tarım ilaçları, plastikler gibi çeşitli sanayiden kaynaklanır. Elektro kaplama ve metal perdahlama tesislerinde oluşan atık sular, 10.000 ila 30.000 mg/l toplam siyanür içerebilir. Bazı elektro kaplama atık suları 100.000 mg/l toplam siyanür içerdiği tespit edilmiştir . Dolayısıyla bu tür sanayi dalların oluşan atık sular ciddi şekilde izlenmeli ve kontrol altında tutulmalıdır. Bu tür sanayilerde siyanür içeren atık sular, arıtılmadan kanalizasyon sistemine verildiği zaman siyanür evsel atık su içinde siyanojen klorür gazına dönüşebilir. Suda oldukça yüksek oranda çözünen siyanogen klorür gazı çok zehirlidir. Bu gaz kanalizasyon sistemi içinde çok zehirli bir ortam oluşturur. Ayrıca siyanogen klorür gazı içeren kanalizasyon atık suyu arıtılmadan deniz, göl ve akarsu gibi yüzeysel su kaynaklarına verildiği zaman balıkların toplu ölümlerine neden olur. Zaman zaman göl, akarsu gibi yüzeysel sularda toplu balık ölümlerinin ana nedenlerinden biri bu olabilir. Siyanürün en önemli etkisi aslında toprakta hareketsiz duran ağır metalleri, yani kurşun, cıva, antimon ve çinkoyu hareketli hale getirmesidir. Bu ağır metaller toprakta hareketsiz iken, bitki kökleri tarafından alınamıyor; ama hareketli hale geçince, bitki kökleri tarafından alınıyor ve bitkinin bünyesine geçiyor. Siyanür, yüksek derişimlerde toprak mikroorganizmaları için toksiktir ve toprak yoluyla yer altı suyuna geçebilir. Altın madeni atık barajı yıkılmalarında ve membran sızdırmalarında nehir, göl ve deniz sularına siyanür karışabilmekte ve suda yaşayan balık ve diğer küçük canlıların ölümüne sebep olduğundan doğal dengeyi bozmaktadır . Dünya'daki resmi veriler altın madenlerinin yol açtığı felaketlerin başında siyanür sızıntısının geldiğini gösteriyor. 1971-2015 yılları arasında kayıtlaya geçen 16 altın madeni kaynaklı felaketin 7'si siyanürlü suyla bağlantılıdır. Ayrıca söz konusu 16 felaketin 6'sı Kanadalı şirketlerin işlettiği madenlerde yaşanmıştır. 1971 ve 2000'de Romanya, 1984 ve 2000'de Papua Yeni Gine, 1995'de Guyana, 1995, 1998, 2014 ve 2015'de Kanada, 1996'da Filipinler, 1998'de Kırgızistan, 2003'de Honduras, 2004'de Gana, 2005'de Laos, 2009'da ABD'de, 2015'de Arjantin'de altın madeni kaynaklı felaketler olmuştur . Canlılar için bilinen zehirlerin en tehlikelisi hidrojen siyanür gazıdır. Siyanür; hava, içme suları, toprağa temas eden cilt yoluyla, siyanür bulaşmış yiyeceklerin tüketilmesiyle vücuda alınabilir. Siyanür; içme suyunda 50 g/l , meyve sularında 1 mg/kg, sert çekirdekli meyve konservelerinde 5 mg/kg, nugalar ve badem ezmelerinde 50 mg/kg'ı geçmemelidir. Ortam havası m3'ünde; 20-40 mg düzeyindeki siyanüre maruziyet insana etkisinin hafif olacağı, 50-60 mg olduğunda kişinin 20 dakika ile 1 saat dayanabildiği, 120-150 mg'ın 0,5-1 saat aralığında, 150 miligramın yarım saat, 200 mg 10 dakikadan sonra ve 300 miligramın ise anında ölüme neden olacağı belirtilmektedir. Solunarak değil de ağızdan alınan en düşük ölümcül dozun, vücut ağırlığının kg başına 0.54 mg olarak belirtilirken, öldürücü seviyenin ortalama tahmini değeri ise 1.4 mg olarak verilmektedir . Siyanür, kısa sürede beyin ve kalbi etkileyerek koma ve ölüme neden olabilir. Düşük düzeyde siyanüre uzun süre maruz kalma sonucunda solunum güçlükleri, kalp ağrısı, kusma, kan değişiklikleri, baş ağrısı ve triot bezinde büyüme ortaya çıkabilir. Cilde siyanür teması irritasyon ve yaraların açılmasına neden olabilir. İnsanda gösterilememekle birlikte, hayvan deneylerinde siyanürün doğumsal bozukluklara neden olabildiği ve üreme sisteminin etkilendiği gösterilmiştir. Hidrojen siyanür ve karbonmonoksit gibi kanın kırmızı renkli maddesi olan ve havanın oksijenini akciğerlerden hücrelere taşıyan hemoglobinin demirine karşı oksijenden daha fazla etkileşimi vardır. Bundan dolayı eser miktardaki HCN oksijenin büyük bir kısmını hemoglobinden uzaklaştırarak onun yerine geçebilir. Dolayısıyla dokular oksijensiz kaldığından öldürücü etki yaratmaktadır. Aynı şekilde serbest siyanür iyonları metal siyanür kompleksleri ve siyanür türevleri az ya da çok yukarıda belirtilen etkilere neden olduklarından tehlikeli ve zehirli maddeler olarak kabul edilirler . Siyanürün kanser yaptığıyla ilgili, EPA 2005'de elde veri yok sonucuna vardı; aynı kurum 2010 yılında siyanürün genotoksik olmadığını gösterdi . ATSDR yayınladığı raporda siyanürün kanser yapıcı olmadığı belirtilmiştir . Gerekçe olarak; ''siyanür vücuda girdiğinde Rhodanese adı verilen savunma aracı devreye sokulur. En fazla karaciğerde bulunan Rhodanese, siyanür iyonuyla tepkimeye girerek, ona sülfür verir; hızla ve kolaylıkla tiyo-siyanat denen, zararlılığı azaltılmış bir bileşiğe dönüşür. Oluşan bileşik idrar yoluyla vücuttan atılır''. Dolayısıyla solunarak, deri ya da ağız yoluyla alınan siyanürün ne kanda, ne de dokularda biriktiği düşünülmektedir. Siyanürün zehirliliği zamana yayılı olmayıp, zehirleyici etkisi saniye, dakika, saat ya da gün gibi kısa sürede olur. Buradan siyanür insan ya da hayvan vücudunda bertaraf edilip zararlaştırılır, sonucu çıkarılamaz. Belli miktarda yani dozda alınan siyanüre karşı vücut bir yere kadar üstesinden gelir; ancak öyle bir doz vardır ki, siyanür kişiyi zehirler, hatta öldürür . Siyanürün vücuda girdikten sonra tiyo-siyanata dönüşmesi ayrı bir sağlık sorununa yol açmaktadır. Tiyo-siyanat vücutta iyot alımını engelleyen bir madde olup, guatr nedenlerinden biridir . Siyanürün olası çevresel etkilerini bertaraf için; cevher özelliklerine, tesisin bulunduğu yerin jeolojik yapısına, coğrafik durumuna ve iklimine bağlı farklı yöntemler uygulanmaktadır. Artıkların atılması öncesinde siyanürü geri kazanma, artıktaki siyanürlü bileşiklerin parçalandığı ya da pasifize edildiği kimyasal ya da biyolojik bozundurma ve bir de doğal bozundurma olmak üzere, üç temel yaklaşım vardır. Acı badem, şeftali çekirdeği, manyok gibi siyanür içeren bitkilerin zehirliliği Antik Mısır'da bile bilinmektedir. Kimyasal özellikleri ise 200 yılı geçkin bir süredir araştırılmaktadır. Kısacası siyanürler, kimyası, dolayısıyla da riskinin nasıl yönetileceği iyi bilinen maddelerdir. Siyanür açısından ana mesele, eksiksiz denetim, bilgilenme ve toplumun güveninin kazanılmasıdır. Karadeniz, M. 1996.Cevher zenginleştirme tesis artıkları, çevreye etkileri önlemler. İstanbul Ofset Basım Yayın San. Tic. A. Ş., İstanbul. Karadeniz, M. 2015. Altın: Bir yılan hikayesi. 640s. Cinius yayınları, İstanbul. Rouse, J. V. 1990. Cyanide and the environment. Supplement to Mining Journal. Mudder, T.I. ve Botz, M. 2004. Cyanide and society: A critical review. The European Journal of Mineral Processing and Environmental Protectation.V.4. No.1. Öztürk, M. 2018. Endüstriyel atık suda siyanür ve krom-6 giderimi . Atabey, E. 2010. Türkiye'de antropojenik unsurlar ve çevresel etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi-7. Ankara. Atabey, E. 2015. Elementler ve sağlığa etkileri. Hacettepe Üniversitesi Mezotelyoma ve Medikal Jeoloji Uygulama ve Araştırm Merkezi yayın No: 1. Ankara. Atabey, E. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. Asi Kitap: 65, Araştırma: 45,1.Baskı Şubat 2018.İstanbul. Simeonova, F. P. Ve Fishbein, L. 2004. Hydrogen cyanide and cyanides: Human health aspects. Scott, J.S. and Ingles, J.C. 1981. Removal of cyanide from gold mill effluent. Canadian Mineral Processors 13th Annual Meeting, ottowa, Ontario, 20-22. US. Environmental Protection Agency . 2010.Toxicology Review of hydrogen cyanide and cyanide salts. Agency for toxic Substances and Disease Registry . 2006. Toxicological profile for cyanide. Özpınar, A. 2010. Çevresel guatrojenler ve subklinik hipotrodizm. Acıbadem Üniv. Sağlık Bil. Derg. ¼, 214-219.


Zaman zaman anahtarlarınızı, gözlüğünüzü bıraktığınız yeri unutmanız, çok iyi bildiğiniz bir ismi anımsayamamanız normaldir. Ancak daha önce defalarca gittiğiniz bir yere giderken kaybolmanız, hangi mevsimde olduğunuzu hatırlamamanız daha ciddi bir sorunun habercisidir. Alzheimer hastalığı sadece ileri yaşlarda ortaya çıkar. Alzheimer hastalığı tanısı konulan kişilerin büyük bir kısmı 65 yaş ve üzerindedir. Öte yandan, hastalığa yakalanan kişilerin %5 kadarı 30 ila 50 yaş arasındadır. Hastalığın erken yaşta gelişen bu tipine Erken-başlangıçlı Alzheimer hastalığı adı verilmektedir. Erken-başlangıçlı Azheimer hastalığına yakalanan kişilere sıklıkla tanı geç konulmaktadır. Bunun önemli bir nedeni, doktorların bu yaş grubunda Alzheimer hastalığı ihtimalini düşük görmesi ve unutkanlık benzeri hastalık belirtilerini yaşam stresine bağlamasıdır. Erken-başlangıçlı Alzheimer hastalığı genetik geçişli olabilir. Bilim insanları, hastalığın anne veya babadan geçen üç nadir genden birindeki değişikliklere bağlı olduğunu düşünmektedir. Alzheimer belirtileri normal yaşlanmanın bir parçasıdır. Hafıza ile ilgili ufak tefek sorunlar normal yaşlanma sürecinin bir parçası olabilir. Fakat günlük yaşamı etkileyecek boyuta ulaşan ciddi unutkanlık, oryantasyon bozukluğu gibi belirtiler, normal yaşlanmanın bir parçası değildir. Zaman zaman anahtarlarınızı, gözlüğünüzü bıraktığınız yeri unutmanız, çok iyi bildiğiniz bir ismi anımsayamamanız normaldir. Ancak daha önce defalarca gittiğiniz bir yere giderken kaybolmanız, hangi mevsimde olduğunuzu hatırlamamanız daha ciddi bir sorunun habercisidir. Normal yaşlanma ile görülen hafıza problemlerinin aksine, Alzheimer hastalığı belirtilerinin şiddeti zamanla artar. Hastalık ilerledikçe düşünme, konuşma, yemek yeme gibi temel yaşamsal beceriler ve bilişsel yetiler yitirilir. Ne yazık ki istatistikler Alzheimer hastalığının gelişmiş ülkelerde en çok ölüme neden olan hastalıklar arasında olduğunu göstermektedir. Amerika Birleşik Devleteri istatistiklerine göre Alzheimer hastalığı ölüm nedenleri listesinde altıncı sırada yer almaktadır. Hastaların önemli bir kısmı tanı konulduktan sonra ortalama 8 ila 10 sene hayatta kalmaktadır. Hastalar yemek yemeyi, su içmeyi unuttuklarından ve gelişen yutma güçlüklerinden dolayı yeterli beslenememektedirler. Pek çok Alzheimer hastasında kronik solunum problemleri ve pnömoni gelişebilmekte ve ağır seyreden bu enfeksiyonlar ölümle sonuçlanabilmektedir. Buna ek olarak hastalarda tehlikeli yerlerde dolanma, ev kazaları, yangınlar ve güvenlik bilincinin yitirilmesi sonucu gelişen diğer yüksek riskli davranışlar da ölüm riskini arttırmaktadır. Alzheimer hastalığının neden olduğu belirtileri azaltacak çeşitli tedaviler vardır ancak hastalığın seyrini durduracak veya yavaşlatacak herhangi bir tedavi henüz geliştirilebilmiş değildir. Hastalığı tedavi etme veya belirtileri giderme vaadiyle satılan takviye, diyet ve diğer ürünlere karşı son derece temkinli olunmalıdır. Zira bu tür ürünlerin yararı olduğunu gösteren herhangi bir veri mevcut değildir. Alzheimer hastalığı belirtilerini azaltmaya etmeye yönelik olarak geliştirilmiş ve FDA tarafından onaylanmış beş ilaç bulunmaktadır. Bu ilaçlar düşünme, hafıza, konuşma, dil becerisinin korunmasında ve davranışsal sorunların kontrolünde kısmen faydalı olabililmektedir. Bahsedilen ilaçların her biri her hastada fayda göstermeyebilir. İlaçlardan görülen fayda büyük oranda geçici olup, iyimser bir tahminle bir yıl kadar sürmektedir. Alüminyum tencerelerde yemek pişirmenin, alüminyum kap-kacak kullanmanın Alzheimer hastalığına neden olduğunu işitmiş olabilirsiniz. Ancak bu iddiaları destekleyecek bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Kimi çevreler yapay tadlandırıcı aspartamın, gümüş amalgamlı diş dolgularının Alzheimer hastalığına neden olduğunu iddia etmektedir. Bu iddiaları da destekler kanıt yoktur. Diğer bir yanlış düşünce de grip aşısının Alzheimer hastalığına yol açtığıdır. İddianın aksine, bilimsel araştırmalar aşı olmanın riski azalttığını ve genel sağlığı desteklediğini göstermektedir. Uzmanlar Alzheimer hastalığına neyin neden olduğunu bilmemekle beraber, hastalığın gelişiminde genetik, çevresel ve yaşam tarzı ile ilgili faktörlerin etkisi olduğunu düşünmektedirler. Kimi araştırmalar hastalığın gelişiminde kalp hastalığı, yüksek tansiyon ve şeker hastalığın gibi kronik sağlık sorunlarının rolü olabileceğini düşündürmektedir. Alzheimer hastalığı ile ilgili sonuçları netleşmemiş pek çok araştırma sürmektedir. Bilim insanlarının ilgisi son günlerde Alzheimer hastalığının gelişiminde yaşam tarzının etkisi üzerine yoğunlaşmaktadır. Sağlıklı diyet, düzenli egzersiz, sosyalleşme, zihin egzersizleri gibi genel sağlık önlemlerinin Alzheimer hastalığı riskini de azaltacağı ümit edilmektedir. Bu yazı HBT Dergi'nin 52. sayısında yayınlanmıştır.


Tau proteini, kadın beyninde daha hızlı yayılıyor ve diğer genetik, anatomik ve hatta sosyal faktörlerle birlikte hastalığın gelişimine etki ediyor. Yeni araştırma, kadınların neden Alzheimer'a yakalanma olasılıklarının daha yüksek olduğunu ortaya koydu. Ve bu işin bir de suçlusu var: Tau proteini. Bu protein, kadın beyninde erkeklerden daha hızlı yayılıp diğer faktörlerle birlikte Alzheimer gelişimine etki ediyor. Araştırmacılar, kadınların Alzheimer hastalığına yakalanma riskinin erkeklere göre daha fazla olmasının nedeni olarak genetik, anatomik ve hatta sosyal faktörleri gösteriyor. Son rakamlara göre İngiltere'de demans hastalarının %65'i kadın. ABD'de ise veriler benzer. Demans riskinin yaşla birlikte arttığı bir gerçek. Ancak kadınların yaşam süreleri erkeklere göre daha uzun olsa da, yeni araştırmalar, nöronlarda bulunan ve Alzheimer hastalığına bağlı protein zincirlerinin kadın beyinlerinde farklı şekilde yayılabileceğini ortaya koyuyor. Vanderbilt Üniversitesi'nden araştırmacılar tarafından gerçekleştirilen önemli bir çalışma Uluslararası Alzheimer Birliği Konferansı'nda açıklandı. Bu çalışmada pozitron emisyon tomografisi adı verilen bir tarama yöntemi kullanıldı. Bu, tau adı verilen proteinin kümelenmesinin gözlenmesine olanak tanıyan bir sistem. Çalışmada bilişsel sorunu bulunmayan 123 erkek ve 178 kadın ile bilişsel probleme sahip 101 erkek ve 60 kadın incelendi. Bilişsel olarak normal olan yaşlı insanların genellikle beyninin belirli bölgelerinde az miktarda tau proteinin olduğu anlaşıldı. Verilerle beynin hangi bölgelerinin tau ile ilgili benzer sinyaller verdiğini gösteren haritalar oluşturan ekip, bu haritaların kadınlarda ve erkeklerde farklı göründüğünü, tau'nun kadın beynine daha hızlı yayılabileceğini savunuyor. Araştırmayı sunan Dr. Sepideh Shokouhi, yayılma modelini yeniden inşa etmeye çalıştıklarını ifade ederek, Bir suç mahallini yeniden oluşturmak gibi bir şey dedi. Konferansta sunulan ve henüz hakem tarafından gözden geçirilmeyen diğer araştırmalar da demans riskini etkileyen faktörlerin kadınlarla erkekler arasında farklı olabileceği fikrine ağırlık veriyor. Miami Üniversitesi'nde yapılan araştırmalarda, bir avuç gen ve genetik varyasyonun, Alzheimer hastalığına -bir cinsiyetten diğerine- farklı etkileri olabileceği ortaya çıktı. Bu faktörlerin asıl önemi henüz belirlenmedi. Ekip, erkeklerde ve kadınlarda demans riskindeki farklılıkların genetik bir nedeni olabileceğinin altını çiziyor. Alzheimer's Research UK'in Araştırma Başkanı Dr. Jana Voigt Alzheimer riskinin hangi genlerle ilişkili olduğunu anlamanın, hastalığın gelişme riskine yönelik tespitler yapabilmek için yöntemler geliştirmelerine yardımcı olabileceğini söyledi. Sosyal faktörler de kadınların bu hastalığı geliştirmesinde rol oynayabileceğini gösteriyor. California Üniversitesi'nden araştırmacılar, 1935-1956 yılları arasında doğan 6 bin 300'den fazla kadınla bir araştırma yaptı. Yaşları 60 ile 70 arasında değişen kadınların bellek performansındaki düşüşler kıyaslandı. Hiç çalışmayan evli anneler, orta yaşına kadar çalışan evli annelere kıyasla %61 daha hızlı demansa yakalanıyordu. Buna karşın uzmanlar, sadece kadınların incelendiği bu araştırmanın, çalışma hayatının bilişsel sorunlara karşı koruma sağladığını kanıtlamayacağını söylüyor.


Cambridge Üniversitesi bilim insanları Alzheimer hastalının gelişim süreci hakkında yeni bilgiler edindiler. Science Advances dergisinde yayımlanan araştırma sonucuna göre beyinde biriken ve bilişsel yetinin zayıflamasından sorumlu toksik protein, çok erken bir zamanda yayılıp on yıllar içinde birikiyor. Sonuçlar daha iyi tedavi yöntemlerinin geliştirilmesinde yardımcı olabilecek. Tau ve Beta-Amyloid proteinleri uzun bir süredir Alzheimer hastalığıyla ilişkilendiriliyor. İki protein de beyinde yayılarak, beyin hücrelerinin ölmesine ve beynin küçülmesine yol açan topaklanmaları oluşturuyor. Bu gelişme ise bellek kaybına, kişilik değişimine ve diğer semptomlara neden oluyor. Bilim insanları bu proteinlerin belli başlı bir beyin bölgesinde oluştuktan sonra kanserdekine benzer bir şekilde diğer bölgelere yayıldığını düşünüyorlardı. Bu durum özellikle farelerde gözlemlenmişti. Son çalışma insanlarda Tau proteinlerinin yayılmasına ilişkin araştırmalara dayanıyor. Bu çalışmaya göre, Tau proteini beyin bir bölgesinden diğerine yayılabilir ancak bunun illaki böyle olması gerekmiyor. Araştırma çerçevesinde hayatlarını kaybeden Alzheimer hastalarından 400 kadar beyin örneği alınırken, hayatta olan 100 hastanın beyni de pozitron emisyon tomografisiyle tarandıBöylece araştırmacılar ilk kez insana ait verilerle, Alzheimer'in moleküler süreçlerindeki hızı daha kesin bir şekilde belirleyebildiler. Analizlere göre beyindeki Tau birikimleri beş yıl içinde ikiye katlanıyor. İlk hafif semptomların ortaya çıkmasından sonra 35 yıl kadar sonra hastalığın son evresine geliniyor. Beş yılda iki katına çıkan Tau birikimleri, 35 yılda 128 misli artıyor. Bu üstel büyüme hastalığın gelişmesinin niçin bu kadar uzun sürdüğünü ve insanların neden daha hızlı kötüleştiğini açıklıyor. Son bulgular diğer demans hastalıkları veya travmatik beyin yaralanmaları için yeni tedavi yöntemlerinin geliştirilmesinde de yardımcı olacak. Çünkü Tau, diğer birçok demans hastalığından da sorumlu bir protein. Bilim insanları yeni bulgular ışığında hastalık sürecini yavaşlatabilmeyi umuyorlar.


Alzheimer hastalığındaki tipik semptomlardan biri, beyindeki hatalı protein birikimleridir. Bu beta-amiloid plaklar beyin hücrelerinin ölmesine yol açar. Normal koşullarda ne plaklar ne de bu demans hastalığı bulaşıcı değildir. Fakat fareler ve primatlarla gerçekleştirilen deneyler bu hatalı katlanmış beta amiloid plakların, doğrudan doğruya alıcının beynine ulaşması halinde bulaşıcı olabileceğini gösterdi. Eylül 2015'te de yayımlanan bir araştırma beta amiloid plakların bulaşıcılığını insanda ortaya koymuştu. Zürih Üniversitesi'nden Karl Frontzek şimdi bu tür bulaşıcılığı yeni bir örnekle gösterdi. Araştırmacı prionların sebep olduğu Creutzfeldt-Jakop hastalığından ölen yedi genç hastanın beynini inceledi. Bu hastalara prion, beyin zarı naklinden sonra bulaşmıştı. Beyin zarı nakilleri günümüzde bu nedenle çok ender yapılmaktadır. Frontzek ve ekibi beyinleri daha yakından incelediklerinde, bir sürprizle karşı karşıya kaldı: Ölen yedi genç insanın beşinde Alzheimer hastalığı için tipi olan beta amiliod plakları vardı. Bu kadar genç insanlarda beta amiloid plakları görülmesi son derece alışılmışın dışındadır. Bu da, beyin zarı nakliyle alakalı olduğunu göstermekte. Yani bu hastalara sadece yanlışlıkla prion değil hatalı katlanmış amiloid proteinleri de bulaşmıştı. Burada ilginç olan beyine zar naklinin yirmi sene kadar önce yapılmış olduğu. Bu da nakille bulaşan plakların göreceli olarak uzun bir süre sonra semptomlar gösterdiği anlamına geliyor. Ölen genç insanlarda Alzheimer için tipik olan semptomların gelişip gelişmediği ise bilinmiyor.


Alzheimer yaşlılıkta en sık görülen nörolojik hastalıklardan biri olmasına rağmen nedenleri ve nörofizyolojik temeli hala tam olarak anlaşılmadı. Gerçi bellek kaybının beyinde topaklanan amyloid beta proteiniyle sıkı sıkıya ilişkili olduğu biliniyor ama bu plaklara karşı kullanılan maddeler nöronların ölmesini engelleyemiyor. Ayrıca son zamanlarda beyin hücrelerinde biriken ipliksi Tau proteinlerinin de hücre ölümlerine yol açtığını gösteren kanıtlar da çoğalıyor. Güncel hipotezlere göre hastalığın ilerlemesinde, amyloid beta ve Tau ya tek başlarına ya da birlikte sorumlu tutuluyor. Araştırmacılar bu Tau proteinlerini daha yakından inceleyerek önemli bir buluşa imza attılar. Araştırma çerçevesinde dört ülkeden, 1612 katılımcının beynindeki protein ipliklerinin dağılımı, özel bir pozitron emisyon tomografisiyle taranmış. Daha sonra ise görüntülerdeki Tau proteinlerinin, dikkat çekici motiflerini bulmak için öğrenebilir bir algoritmadan yararlanıldı. Sürpriz sonuca göre Alzheimer hastalarının beyinlerindeki Tau proteinlerin dağılımı beklenen motiflerle örtüşmüyor. Braak evreleri olarak isimlendirilen bu aşamalardan sonra, protein iplikleri ilk önce temporal lobun bazal kıs dağılmaları gerekiyor, daha sonra ise neokorteksin birleştirici bölgelerinden serebral korteksin duyusal ve motor alanlarına nüfuz etmesi gerekiyor. Ne var ki bu motif PET taramasıyla kanıtlanamadı. Algoritma bunun yerine beyin taramalarında birbirinden farklı dört Tau proteini dağılımı saptadı. Tahminlerin aksine Tau proteini birikimi dört farklı alt tip oluşturuyor. Bu da Alzheimer hastalığının sanılandan daha heterojen olduğunu gösteriyor, yani tipik Alzheimer hastalığı konseptinin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. İki yıl devam eden tamamlayıcı inceleme sonucunda 4 Tau alt tipinin hastaların semptomlarına yansıdığı görüldü. Beynin farklı bölgeleri etkilendiği çin hastalarda farklı semptomlar ortaya çıkıyor diyor araştırmacılar. 1.Alt tip Tau protein fibrillerinin temporal lob içinde yayılmasıyla karakterize ediliyor ve her şeyden önce belirgin hafıza problemlerine yol açıyor. Ancak araştırmacılara göre kalın beyin işlevleri daha az etkileniyor. Bu alt tip incelenen Alzheimer hastalarının yüzde 33'ünde görüldü ve bunlardan birçoğu APOE4 Alzheimer risk genini taşıyordu. 2.Alt tipte Tau proteinleri tüm kortekste yayılıyor ama hafif olarak daha çok beynin sağ yarısında birikiyor. Bu alt tipin görüldüğü yüzde 18'lik grubun beyninde daha az hasar vardı, ama buna karşın örneğin bir olayı planlama ve yerine getirme yetisi gibi işlevlerde sorun yaşıyorlar. Bu alt tipin görüldüğü hastalar daha gençler ve APOE4 geni de ender görülüyor bu kişilerin arasında. 3.Alt tip hastaların yaklaşık olarak yüzde 30'unda saptandı. Bu hastalardaki Tau protein iplikleri özellikle de görsel kortekste yoğunlaşıyor ve tipik olarak optik ve mekansal izlenimler bozuluyor ve hastalar yön bulmada zorlandıkları gibi, biçimleri, konturları, uzaklıkları veya hareketleri tanımakta ve ayırt etmekte zorlanıyorlar. 4.Alt tipte ise Tau fibrilleri tüm beyne yayılıyor ama yine de daha çok sol beyin yarısında ve sol temporal lobda toplanıyorlar. Bu alt tipin görüldüğü hastalarda bellek sorunları daha az ama bunun yerine genel zihinsel kayıp daha belirgin ve genelde konuşma sorunları da ortaya çıkıyor. Bu alt tip hastaların yüzde 19'unda tespit edildi. 735 diğer hastaların incelenmesine dayanan diğer bir tamamlayıcı araştırmaya göre de dört alt tip semptom ve ilerleyiş açısından da farklılık gösteriyor. 3.Alt tipte diğer alt tiplere göre hastalık daha yavaş ilerlerken, 1.ve 2. Alt tip orta derecede bir ilerleme gösteriyor. En hızlı ilerleyeni ise 4. Alt tip diyor araştırmacılar. Son araştırmayla elde edilen bu bilgilerin Alzheimer hastalarının tedavi edilmesinde önemli sonuçlar vermesi bekleniyor. Ayrıca semptomların ve demansın ilerleyişini de tahmin etmeye yardımcı olabilecek.


Andreas Vesalius (1514-1564), modern anatominin ve bunun üzerinden modern tıbbın, yaklaşım ve yöntem bakımından tutarlı ilk adımlarını atan bilim insanı olarak gezegenimizin bilim tarihinde yerini alır. Rönesans dönemine özgü üretim sancıları, kökleri çocukluk dönemine dayanan derin bir merak, çığır açan ve ilklerle dolu bir eser, çekişmeli akademik yıllar, olağanüstü bir hırs ve soğukkanlılıkla örülmüş bir kişilik, imparatorlukta görevlendirme ve gizemli bir sürgün, onun 50 yıllık ömrünün bize yansıyan etkili fragmanlarını oluşturuyor. Tarih boyunca karşılaştığımız dehalık fenomeninin, bütün özelliklerini kendine özgü biçimde gösteren Vesalius, yazdığı 7 ciltlik anatomi atlası De humani corporis fabrica libri septem ile kendisinden önceki 3000 yıllık birikimlerle şekillenen tıp yaklaşımını, bir daha hiç aynı kalmamak üzere değiştirmiştir. Bilim tarihinde bu tip bir kırılma noktası nasıl oluşur ve Vesalius'u bunu mümkün kılabilecek kadar farklı yapan neydi? sorusu, başka birçok benzer durum için cevap oluşturabilecek gibi görünüyor. Bu soruyu cevaplamak adına durumun diyalektik değerlendirmesini yapabilmek için Vesalius'un öncüllerine ve içinde yaşadığı döneme kısaca göz atmamız gerekebilir. Tıbbın babası olarak kabul edilen Hipokrat (M.Ö 460-370) ve kendisinden sonra gelen birçok doğu ve batı düşünürünü etkilemiş olan Aristo (M.Ö. 384-322), insanda kaslar ve kemiklerin yapısına ilişkin gözleme dayalı bilgilere sahiplerdi, fakat hiçbir zaman gerçek bir diseksiyon yapmadılar. Bunun gerçekleşmesi, Chalcedon doğumlu Herofil'in (Herophilus M.Ö 335-280), bulabildiği insan cesetlerini disekte edip gözlemlerini belgelemesine kadar gerçekleşmedi. Bu belgelerin de çıkan bir yangında yitirilmesi birçok bilim tarihçisine göre anatomi biliminin Vesalius'un ortaya çıkışına kadar uykuda kalmasına neden olmuştur. Herofil'den sonraki en önemli adım, Bergama'lı Galen (M.S. 129-200) tarafından atılmış ve batı ekollü tıbbın doğumuna neden olmuştur. Galen'in çalışmaları, Roma İmparatorluğu'nda insan diseksiyonunun yasaklı olmasıyla ilişkili olarak daha çok köpek anatomisi üzerinedir ve yaptığı hayvan diseksiyonlarından elde ettiği ve insan anatomisiyle özdeşleştirdiği sonuçlar ilginç bir şekilde yaklaşık 1500 yıl boyunca okutulmuştur. İnsan diseksiyonuna izin verilmesi rönesans döneminin başlangıcına kadar olmamıştır. İlk defa İtalya'nın Bolonya, Padua ve Pavia şehirlerinde idam edilen suçluların bedenlerinin bu amaçla kullanılmasına izin verilmiş ve bu yolla ölmüş suçlular modern anatominin ilk denekleri olmuşlardır. Bolonya'lı Mondino De Luzzi, 1316 yılında yazdığı ve ancak 1478 yılında basılabilen Anathomia adlı eserinde, gerçekleştirdiği insan diseksiyonundan elde ettiği verileri kullanmıştır. Burada önemli olan DeLuzzi'nin Galen bilgileri tarafından adeta kör edilmiş olmasıdır. Örneğin, DeLuzzi'nin karaciğeri beş loblu, kalbi üç ventriküllü tanımlaması bu durumu doğrulayan önemli detaylardır ve bunun yanında, yazıları, bir insanın değil de doğrudan bir köpeğin anatomik özelliklerini açıklamaktadır. Bu bize Galen'in bu alandaki etkisinin oldukça derin olduğunu ispatlar. Galen'in yazdıkları öylesine kemikleşmiştir ki buna karşı çıkmak adeta bir dini öğretinin karşısında durmak gibi bir tepkiyle karşılaşmayı göze almakla eşdeğer sayılabilir. Riski göze alıp bu öğretiye ilk karşı çıkan da Berengario Di Carpi'dir. Yaklaşık bin sayfalık kitabı Commentaries on Anatomy 'de Galen'in bazı yanlışlarını düzeltmiş ve modern anatomi bu adımla doğuma daha çok yaklaşmıştır. Andreas Vesalius 1514 yılında Brüksel'de doğmuştur. Daha çocukken birçok hayvan diseksiyonu gerçekleştirmiş olması gelecekte yapmak üzere olduğu şeyler için önemli bir duygusal hazırlık ve teknik beceri edinmesine neden olmuştur. Louvain Üniversitesi'nde sanat eğitimi almaya başlamış fakat daha sonra Paris Üniversitesi'nde tıp eğitimi almayı seçmiştir. Roma İmparatorluğu ve Fransa arasında çıkan anlaşmazlıkların yarattığı ortam yüzünden Paris'i terk etmek zorunda kalmış, daha sonra Venedik'e taşınmış ve Kopernik, Galileo ve Kazanova gibi birçok önemli bilim adamı ve yazarın da mezun olduğu Padua Üniversitesi'nden 1537 yılında tıp lisansını almıştır. 1544 yılında Anne van Hamme ile evlenmiş ve Anne adında bir kızları olmuştur. Ölene kadar evli kalmasına rağmen aile içi ilişkilerinin pek sevecen olmadığına yönelik şüpheler bulunmaktadır. 1546 yılında Roma İmparatoru V.Charles'ın özel hekim ekibine girmiş 1556 yılında imparatorun ölümüyle İspanya Kralı II. Philip'in hizmetine geçmiştir. 1564'teki ölümüne kadar kraliyet servisinde kalmıştır. Ölümünden bir yıl kadar önce Kudüs'e sürgüne gönderildiği bilinmektedir, fakat bunun nedenleri tam olarak açıklanmamıştır. Bir söylenti, öldü sanıp üzerinde diseksiyona başladığı bir soylunun içini açtığında aslında kalbinin attığının fark edilmesi üzerine idam cezasına çarptırılması ve bu cezanın kral tarafından sürgüne çevrilmesi yönündedir. Vesalius, tıp eğitimi esnasında zamanının büyük bir kısmını Paris'teki Masumlar Mezarlığı'nda cesetleri ve kemikleri inceleyerek geçirmiştir. Aktardığı bir anısında mezarlıkta kemikler üzerinde inceleme yaptığı bir gece köpeklerin saldırısına uğradığını anlatmaktadır. Padua'da öğretim üyesiyken öğrencilerini, hastalarının kayıtlarını tutmalarını ve hastalar öldükten sonra bedenlerini çalıp üzerlerinde inceleme yapmaları yönünde cesaretlendirmiş ve bu bedenleri kendi odasında saklanmıştır. Bütün bunlar, onun insan vücudunun yapısını öğrenmekle ilgili hırsını ve kararlığını gösteren önemli detaylardır. Vesalius çekici ve tutkulu olmaktan çok soğukkanlı, kararlı ve olağanüstü hırslı bir bilim insanı olarak tanımlanabilir. Yöntem konusundaki başarısı ve cesareti onu geniş çapta üne kavuşturan ve kraliyet görevine alınmasına neden olan birincil özelliklerindendir. Vesalius'un diseksiyon konusundaki ileri bilgi ve yeteneği onun tıp fakültesinden mezun olmasından birkaç hafta sonra Padua Üniversitesi'nin Anatomi ve Cerrahi Bölüm Başkanlığı'na getirilmesini sağlamıştır. Bu arada hayvanların ve idam edilen suçluların bedenleriyle diseksiyon çalışmaları yapmaya devam etmiştir. Kendisinden önceki diğer anatomistler gibi Vesalius da önceleri Galen'in tanımladığı sınırlar içinde davranmış, fakat 1538 yılında Tubulae Anatomicae Sex adlı eserinde ilk defa Galen'in bazı yanlışlarını düzeltmeye cesaret edebilmiştir. Bunlar oldukça küçük çaplı yanlışlar olmasına rağmen 1400 yıl boyunca kimse onları düzeltmeye yeltenmemiş olması dikkat çekicidir. Bunun da ötesinde bu eserde ilk defa artistik anlamda incelikli çizimler ve insan kas ve kemiklerini gösteren altı farklı illüstrasyon kullanılmıştır. Bu illüstrasyonları çizen ressam, Titian'ın stüdyosunda çalışan John Stephanus olduğu ve basılan kitabın getirdiği kardan bir parça aldığı bilinmektedir. Vesalius'u kendisinden öncekilerden ve çağdaşlarından farklılaştıran başka bir şey de yapılan diseksiyonları kendisinin yapmasıdır, çünkü normalde işleyen yöntem dersi veren kişilerin Galen'in kitaplarını açıp yazanları öğrencilere okurken bir berberin diseksiyonu yapması ve öğrencilerin bu izlemesine yöneliktir. Vesalius her zaman bu duruma karşı çıkmış ve gerçekten anlamak için orada bulunup ellerini kana bulamak gerektiğini savunmuştur. Yine de, diseksiyon sırasında maruz kalınan kontaminantlara karşı antiseptiklerin ve koruyucu eldivenlerin o yıllarda bulunmayışı, hatta henüz bakteriler ve virüslerin varlığından bile haberdar olmayışları, Vesalius ve en iyi üç öğrencisi Fallopius, Eustachius ve Columbus'un en fazla elli beş yaşına kadar gelebilmelerine neden olmuştur.


Vesalius 1538'de Tubulae Anatomicae Sex adlı eserinde ilk defa Galen'in bazı yanlışlarını düzeltmeye cesaret edebilmişti. Bunlar oldukça küçük çaplı yanlışlar olmasına rağmen 1400 yıl boyunca kimse onları düzeltmeye yeltenmemiş olması dikkat çekicidir. Vesalius, Tubulae'nin yayınlanmasından sonra Padua'da diseksiyonlara ve öğretim üyeliğine devam etmiş ve daha 29 yaşına gelmeden ünü, Paris, Brüksel ve İtalya'nın sınırlarını aşmıştır. En önemli eseri Fabrica'nın 1544'te yayınlanmasından sonra aslında amacı olan imparatorluk görevine getirilmiştir. Bu durum, onun alanda çok başarılı olduğunu düşünen ve akademik hayata ve araştırmaya devam edeceğine kesin gözüyle bakan meslektaşlarını oldukça şaşırtmıştır. Vesalius imparatorluktaki görevine başladıktan sonra tüm bilimsel çalışmalarını durdurmuş, fakat yine de Avrupa'nın en yetenekli hekimleri arasında yerini almıştır. Bu görev sırasında tarihsel kayıtlara geçen sadece iki önemli danışmanlık görevi olmuştur. Bunlardan birincisi Fransa kralı II. Henry'nin bir patlama sonucunda mızrakla başından yaralanması üzerine çağrılmasıyla verdiği danışmanlık ve yaptığı teşhis; diğeri de İspanya tahtı varisi Don Carlos'un bir çapkınlık girişimi sırasında merdivenlerden düşünüp kafasından yaralanması üzerine aldığı görevlendirmeden ibarettir. Fabrica'nın basılmasından üç yıl sonra, kitabın aldığı yoğun eleştirilerin ruhunu yaraladığını, başka yayınlar yazmak istese de kendisini durdurduğunu yazılı olarak ifade etmiştir. Vesalius henüz 23 yaşındayken, sadece içeriği ile değil, tipografi, kağıt kalitesi, illüstrasyonlar ve boyutu ile de anatomide devrim yaratacak bir kitap yazmayı planlamış ve hayatının beş yılını sadece ansiklopedik bilgi edinebilmek için onlarca diseksiyon yaparak geçirmişti. Bunun yanı sıra organ ve dokuların çiziminde gerçeği yansıtacak illüstrasyonlar için saatlerini harcamayı kabul edecek sanatçılar bulmak için uğraşmıştı. Fabrica, tıp tarihinde bu tip illüstrasyon ve kaliteye sahip ilk kitaptır. Vesalius ilk kopyasını basım için Basel'e gönderme cesaretinde de bulunmuştur. Basel'i önemli kılan şey, seçkin bir profesör ve müthiş bir baskı uzmanı olan John Oporinus'un burada yaşamasıdır. Fabrica, mümkün olan en ileri baskı kalitesiyle ve incelikle işlenerek basılmıştır. Daha sonra, Vesalius kitabın basım sürecine tanık olmak ve gerekli düzenlemeleri yapabilmek için Basel'e gitmiştir. 1543 yılının yazında kitap basılmış ve elle renklendirilmiş olan ilk kopya V. Charles'a Vesalius tarafından verilmiştir. İlk yüz kopyanın ve daha sonraki kopyaların hiçbiri renklendirilmemiştir. Kitabın yapısından çok etkilenen imparator gelen yoğun eleştirilere rağmen Vesalius'u imparatorluk servisindeki hekim grubuna dahil ederek onu gençlik hayaline kavuşturmuştur. Yedi ciltlik Fabrica, halen, o yıla kadar basılmış en önemli tıp kitabı olarak kabul edilmektedir. Kitap, sadece aslında ne anlama geldiğini tam olarak anlayamayan imparatoru etkilemekle kalmamış, varlığıyla anatomiyi 1400 yıllık derin bir uykudan uyandırmıştı. Fabrica, birçok ilki bedeninde barındırmaktadır; daha önce hiçbir tıp kitabı bu kadar büyük boyutlarda, bu şekilde incelikli tipografi ve artistik kalitede illüstrasyonlara sahip olamamıştır. Tıp öğrencileri, yedi ciltlik bu kitabın içeriği ve görünümden çok etkilenmiş olsalar da Vesalius'un meslektaşları ve Galen'in yazılarına bağlı olanlar, bu yedi ciltlik yapıtın içeriğine oldukça sert eleştiriler getirmişlerdir. Vesalius'un eski anatomi hocası ve Avrupa'nın en önde gelen anatomisti Jacob Sylvius imparatora özel olarak yazdığı bir mektupta, böyle bir kitabın yazılmasından sorumlu olduğu için bu canavarın derhal cezalandırılması gerektiğini ve kirli nefesiyle bütün Avrupa'yı zehirlediğini belirtmiş ve Vesalius'un eylemlerinin baskılanmasını talep etmiştir. Tabii ki Sylvius'un öfkesi Vesalius'un Galen'in yazdıklarını düzletme eyleminden güç almaktadır. Vesalius'un girişiminin bir yönü, köpek anatomisinden elde edilen verilerin insan anatomisine mal edilmesinin yanlışlığını düzeltmeye yöneliktir. Vesalius'un anlaşılmasını zorlaştıran bir diğer durum bahsi geçen hiçbir anatomi profesörünün diseksiyon yapılırken bedenin başında bulunmamasından ve diseksiyon işlemini kendilerinin yapmamasından kaynaklanmaktadır. Bu kitabın yazılmasıyla bu gelenek yok olmaya başlamıştır. Hatta Vesalius kitabına, nasıl diseksiyon yapılacağını anlatan ayrıntılı bir bölüm bile eklemiştir. Fabrica'da göze çarpan ilk şey Vesalius'un insan kemiklerinden çok etkilendiği ve kemiklerin sadece mekanik destek sağlayan değil aynı zamanda da hareket eyleminden sorumlu olduğunu belirtmesidir. Yedi kitabın birincisi olan kitapta kemiklere 168 sayfa ayırmıştır. Bu cilt, kafatasını farklı açılardan gösteren çizimlerle açılır. Daha sonra vücuttaki diğer kemikler ayrıntılı bir biçimde gösterilir. Büyük turdan sonra gelinen kitabın son üç sayfasında bütün iskelet çizimleri bulunur. Vesalius ikinci kitabı kaslara ayırmıştır. Bütün çizimler, Tubulae'deki gibi John Stephanus tarafından çizilmiştir. Birinci ve ikinci ciltlerdeki artistik inceliğin aksine atar ve toplardamarlar ve dolaşım üzerine olan 3. cilt, sinir sistemini anlatan 4. cilt, abdominal organları anlatan 5. cilt, kalp ve akciğerleri anlatan 6. cilt ve beyni anlatan 7. cilt daha çok şematik gösterimleri içermektedir. 7. cilt daha önce insan beyninin yapısı ve fonksiyonu ile ilgili hiçbir veri bulunmadığından oldukça önemlidir. Bu noktadan sonra anatomistler insan beynine de ilgi göstermeye başlamışlardır. Fabrica'nın basılmasından birkaç hafta sonra Vesalius, Fabrica'nın tıp öğrencilerinin taşıyabileceği ve diseksiyonlar sırasında kullanabilecekleri bir özeti olan Epitome'u basmıştır. Fabrica modern tıp bilimi için yöntemsel bir yol gösterici olması açısından oldukça saygın bir konuma yerleşmiştir. Benimsediği metodik yaklaşım, başka birçok önemli kırılma noktasının bilim tarihini şekillendirmesiyle kendini göstermiştir. Vesalius'un en iyi üç öğrencisinden olan Columbus kan dolaşımı ve kanın kalbin ventriküllerinde izlediği yolun oldukça kesin bir şemasını çıkarmıştır . Diğer öğrencisi Fallopius; kadın genital organlarını incelemiş ve vajina, plasenta, klitoris ve fallop tüplerine isimlerini vermiştir. Vesalius'un en yetenekli öğrencisi Eustachius'un 1552 yılında bitirip basıma hazır hale getirdiği kitabı bir şekilde basılamamış ve bir kalp cerrahı olan Giovanni Lancisi onu bulup bastırana kadar Vatikan Kütüphanesi'nde 150 yıl kadar beklemiştir. Bu kitapta, Eustachius, Vesalius'un gözünden kaçan bazı detayları düzeltmiş, özellikle nefes borusu, böbreklerin yapısı, suprarenal bez ve kendi adını taşıyan, orta kulak ve ağız boşluğunu bağlayan Öztaki Borusu'nun yapısını göstermiştir. Vesalius bilinmeyenin içine dalıp onu ana hatlarıyla bilinir hale getirmiş ve kendisinden sonra geleceklere yöntemsel anlamda yürüyecek bir patika göstermiştir. Tarihte kırılma noktası yaratacak büyük fikirlere sahip bütün düşünürlere gösterilen, statik kalma eğiliminden kaynaklanan dirençle karşılaşmış ve bunun uzantısında eylemselliğini önemli bir ölçüde sınırlandırmıştır. Yine de Vesalius'un neden olduğu uyanışlar, durağan ve sisli bilimsel sularda, yeni bir çağı başlatacak güçlü ve devingen dalgalar oluşturmuştur. - Vesalius and Modern Human Anatomy - O'Malley, CD. Andreas Vesalius of Brussels, 1514-1564. Berkeley: University of California Press, 1964. - http://www.med.yale.edu/library/historical/founders/cushing.html - http://archive.nlm.nih.gov/proj/ttp/flash/vesalius/vesalius.html


Ebu'l-Kasım, Percival Pott (1713-1789)'tan 700 yıl önce arterit ve omurga tüberkülozu hastalıklarını araştırır. Omurga tüberkülozuna daha sonra, İngiliz Percival Pott'a atıfla Pott hastalığı ya da Pott Musibeti adı verilecektir. Ebu'l-Kasım, cerrahide, yaraların dağlanması, mesanedeki taşların parçalanması, insanlar ve hayvanlar üzerinde anatomik incelemeler gibi, pek çok yenilik yapmakla kalmadı, kadın hastalıkları alanında yeni yöntemler ve araçlar da geliştirdi. Doğuma yardımcı olan yeni müdahale yöntemleri bulur; el veya diz vakalarında bebeğin ayaktan ya da ters gelmesi ya da ilk kez kendisinin müdahalede bulunduğu, bebeğin yüzüyle gelmesi vakalarında da yeni yöntemler geliştirdi. Bebeğin ters gelmesi durumunda müdahale etmek gerektiğini ilk söyleyen odur. Oysa Efesli Soranus (MS 98-138) ve ondan öncekiler bundan kesinlikle kaçınmışlardı. Bebeğin ters gelmesi şimdi Stuttgartlı jinekolog Walcher (1856-1935)'e atıfla Walcher Durumu diye adlandırılmakta ve doğum müdahale ile gerçekleştirilmektedir. Dölyolundaki taşın cerrahi müdahaleyle alınmasını da Ebu'l-Kasım öğretti. Dölyolunun yapay olarak genişletilmesini sağlayan ve böylece doğumu büyük ölçüde kolaylaştıran aletler icat eder. Açık kırıklarda yaranın bakımı için, yumuşak maddelerle doldurmaya özen gösterdiği alçı sargısını kesip bir pencere açma yöntemini de ilk kez Ebu'l-Kasım uyguladı. Alçı sargısını yumuşak maddelerle doldurma fikrinin sahibi de yine Ebu'l-Kasım oldu. Batılı cerrahların, göz ve diş hekimlerinin boş ellerine, çok önemli ve çok gerekli araçları veren de yine odur. Cerrahide kullandığı 200 kadar aleti, yazdığı eserinde resimlerini de çizerek ayrıntılı olarak anlatmıştır. Böyle bir tarz o güne kadar hiç kullanılmamıştır. Vaginal taş ameliyatını tıp dünyasına o kazandırdı. Ayrıca Ebu'l-Kasım,özel bir vaginal aynadan başka Collum un yapay şekilde genişlemesine yarayan, doğumda büyük bir yardımcı olan kolpeurynter aletini de icat etti. Büyük Fransız cerrahı Ambrois Pare (1510-1590), 1552 yılında yaptığı bir ameliyatla şöhrete kavuştu. Bu ameliyatta Pare, büyük damarları bağlamıştı. Herkes bunun, dünya tıp tarihinde bu konuda yapılmış ilk ameliyat olduğunu sanıyordu. Oysa aynı ameliyatı Ebu'l-Kasım, Fransız cerrah Pare'den 550 yıl kadar önce gerçekleştirmişti, böylece ampütasyonları da önemli ölçüde geliştirmişti. Avrupalılar bunu kendilerine mal ettiler. Zehravi, yetişmekte olan cerrahlara, yapay dikiş, kürk dikişi, karın yaralarında sekiz dikişi ve iki iğne ve bir iplikle yapılan dikişi, ayrıca kedi bağırsaklarıyla bağırsak yaralarında katgüt dikişi yapmayı öğretti. Bütün yaraların dikilmesi sırasında, özellikle göbeğin altındaki bölgedeki cerrahi müdahalelerde, öncelikle kalçaların ve ayakların yukarıda tutulmasını önerdi. Batı, bu pozisyona, 20. yüzyılın başlarında, başarılı Alman cerrahı Friedrich Trendelenburg'un (1844-1924) adını verecektir. Bu başarılı cerrah, Zehravi ise nadiren hatırlanmaktadır. Ağız ve çenedeki çarpıklıkları tedavi etmeyi öğretir. Poliplerin çıkarılmasında çengel uyguladı ve bir hizmetkarına başarılı bir nefes borusu ameliyatı yaptı. Zehravi ayrıca birçok diş operasyonlarını tarif etti. Bunlar arasında diş çekme, tespit etme, kökünü besleme ve takma dişle ilgili bilgiler verdi. Zehravi, çürük dişlerin kırılmadan çekilebilmesi için kurşunla doldurulup çekilmesi fikrini ortaya atan ilk doktor olarak bilinir. Diğer metallerin ağız içinde kimyasal reaksiyona gireceğini düşünerek altın tel kullanmayı tercih eden cerrah ayrıca demir, bakır ve altından yapılmış cerrahi aletler geliştirdi. Cerrahi ameliyatlarda dikişler için kullanılacak ipek iplik de imal etti. Burun içindeki fazlalık et parçalarını temizleyip almak için ilk defa senanin denen orijinal bir alet yaptı. Yine ilaçları mesaneye vermek için madeni şırıngayı ilk defa o yapıp kullandı. Dişler, kırık çıkıklar, bağırsak dikişleri, diz mafsallarındaki kangrenler, damarların anevrizmalarının tedavisi gibi daha birçok konuda Ortaçağ'ın en büyük cerrahlarından biri sayılan Fransız cerrah Guy de Chauliac, onun fikirlerinden faydalanmıştır. 'Magna Chirurgia' adını verdiği eserinde Chauliac, yaklaşık iki yüz defa Ebu'l-Kasım'dan söz etmiştir. Bu hastalık en sık olarak doğum sırasında ebe, bebeğin kafasını kaba bir şekilde yakaladığında meydana gelir. Bazen gizli ve bilinmeyen nedenle de olur. Bu hastalığı çok küçük çocuklar dışında hiç görmedim ve ölüm gördüklerimde, birden karşıma çıktı; bu nedenle bu vakaların ameliyatını üzerime almamayı tercih ettim. Kafası sıvıyla dolu ve büyüklüğü her gün artan, kafasının boyutundan dolayı dik oturamayan bir çocuk gördüm; sıvı, çocuk ölene kadar arttı. Şimdi bu sıvı bazen deri ile kemik arasında toplanır; bazen de kemiğin altında, membranın üstünde toplanır. Ameliyatı Şöyledir: Sıvı, deri ile kemik arasında ve şişlik küçükse, insizyon, kafanın ortasında, transvers bir şekilde yapılmalıdır. Kesinin uzunluğu yaklaşık olarak iki başparmak eklemi kadar olmalıdır ki, sıvı dışarı aksın. Sıvı çok fazla ve şişlik büyükse, birbirini kesen iki insizyon yapın. Fakat eğer sıvı kemiğin altında ise ki bunun bulgusu olarak kafatasının sütürlerinin tüm taraflarda açıldığını, parmaklarınızla bastığınızda suyun, belirgin olarak çöktüğünü görürsünüz, kafanın ortasında üç insizyon yapmalısınız. Yardıktan sonra, bütün sıvıyı çekin; sonra yarıkları sargılarla bağlayın, sargının üzerine, yağla beşinci güne kadar pansuman yapın. Sonra sargıyı gevşetin ve yarayı, pansuman için kullanılan keten tiftiği ve merhemlerle tedavi edin; kafayı hafifçe sarmaya unutmayın, parça güçlenene ve iyileşene kadar, hastayı kuru diyetle ve az sıvıyla besleyin. Başka bir yarma örneği şişlik ve sıvı toplanmasının belirgin olduğu yeri görmektir. Bu nedenle kabartı ve şişliğin gözle görüldüğü yeri yarın; bu yeri her hangi bir yolla kesin. Kanamaya neden olmamak ve sıvının boşalması ile beraber aynı zamanda kanamadan dolayı hasta ölmesin diye, bir atardamar kesmemeye dikkat edin. Zehravi'nin eseri el-Tasrifin İngilizce çevirisinde Hidrosefali başlığı altındaki bölümde, kafatasının içinde ve dışında olan sıvı birikimlerinin her çeşidinden bahsedildiği dikkat çekmektedir. FSTC Research Team, Medical Sciences in the Islamic Civilization: Scholars, Fields of Expertise and Institutions. Section 3: Al-Zahrawi the Genius Surgeon (published 2 February 2009). Syed IB. Islamic medicine: 1000 years ahead of its times. J. Islamic Med. Assoc. 2002; 2: 2-9. Mohamed WMY (2008). History of Neuroscience: Arab and Muslim contributions to modern neuroscience, IBRO History of Neuroscience. Shahine YA. The Arab Contribution to Medicine, Longman for the University of Essex, London.1971, p. 10. Kaf al-Ghazal, Sharif, Selected Gleanings from the History of Islamic Medicine (series of 5 articles published 03 April, 2007). Article 3: al-Zahravi the Great Andalusian Surgeon. Stanley F. Origins of Neuroscience: A History of Explorations into Brain Function. Oxford University Press, Oxford. 1994, p. 70. Bu yazı HBT'nin 62. sayısında yayınlanmıştır.