Aslında ülkeleri sıçratacak, mucizevi yollar bellidir. Almanya, Japonya, Tayvan, G.Kore, Singapur hatta Çin ekonomisini bilimsel araştırmaya dayalı ileri teknoloji ürünlerinin üretimindeki artışlar sıçratmıştır. Geç sanayileşen Alman ve Kore modelleri bize örnek olabilir. Sanayileşmeye bağıl olarak sömürgeci Avrupa devletlerinden geç başlayan Almanya ise ayrı bir yol izleyerek araştırma ve bilgiye dayalı teknolojik üretime yöneldi. Meşhur Alman ekonomist Friedrich List, "Almanlar önce Britanya ve Fransa gibi sanayi devlerinin seviyesine gelinceye kadar devlet koruması altında olmalı" dedi. Günümüzde toplam sayıları 500'ü bulan 62 Fauenhofer, 86 Max Planck, 20 Helmholtz, 76 Leibnitz gibi araştırma merkezlerinin araştırma merkezlerinin ülke çapında kurulmasını çapında yayılan (devlet ve Eyalet, vakıf ve Dernek destekli toplam 500 kadar araştırma merkezlerinde Alman Akademisyenler özellikle kimya sanayisinin ihtiyaç duyduğu alanlarda ticarileşen araştırmalara yöneldiler. Mühendis yetiştiren Mesleki Teknoloji yüksekokullarını uygulamalı bilimler üniversitelerine dönüştürdüler. Bugün İleri teknoloji dediğimiz her alanda Almanlar öncü olup, bu sayede Almanlar dünya ihracat şampiyonu oldular. G. Kore'de Sanayileşme öncesi, ülkeyi yönetenler doğal kaynakları sınırlı olan savaşta her şeyini kaybeden ülkenin tek kurtuluş yolunun Almanya ve Japonya gibi bilimsel ve teknolojik başarıdan geçeceğine inanarak KİST 1971'de ülke genelinde kurup yaygınlaştırma yolunu seçtiler. Bu bilim ve teknoloji enstitülerinde, 8458'i doktoralı, 21.886'sı yüksek lisans dereceli 41 binden fazla başarılı bilim insanı çalıştırarak ülkenin bilim düzeyini yükseltti. Burada üretilen bilimle önce ülke yayın sayısını artırdı, sonra da bilime dayalı teknoloji üretimini artırarak zenginleşme yolunu izlediler, sonuçta başarılı oldular. Bugün Samsung, Hundai ve LG gibi dev şirketleri dünya devleriyle yarışmaktadır. Biz de Kore ve Alman modellerinden yararlanmalıyız. Bizde devlet destekli teknoloji araştırma merkezlerini çoğaltırken özellikle güneş panellerinde çok kullanılan silisyum ve grafen gibi ileri teknoloji kimyasallarını devlet koruması ve desteğiyle ülkemizde üretmeliyiz. Ülkemizin her üniversitesinde olmasa da birçok üniversitemizde artık "alet bulunmadığı için araştırma yapamıyoruz" mazereti kalkmış, birçok üniversite bünyesinde çalışan merkezi laboratuvar ve araştırma -geliştirme merkezleri kurulmuştur. Daha 30 yıl önce düşünemediğimiz gençlere yönelik eğitici eğlendirici bilim merkezlerini illerinde kurmak için birçok il ve belediye sıraya geçmiş, Konya, Bursa, Eskişehir ise bu merkezleri kurmuştur. Bilim sevgisi ve merakı bu merkezlerle yükselecektir. Günümüzde araştırma merkezleri ve öğretim üyeleri Tübitak AB-fonları ve AB çerçeve programları, devletler arası ikili araştırma işbirliği ve Santez, bazı araştırma destek vakıfları üzerinden döner sermayelerinden araştırma birimlerine ayrılan kaynaklar gibi araştırmalarına destek ve kaynakları daha kolay bulmakta, çoğu kez yabancı ortaklı araştırma projeleri yapabilmekte, yurt dışı mesleki toplantılara katılabilmekte üniversite yakınlarındaki teknokent ve sanayi geliştirme merkezlerinde şirketlere ortak ve kurucu olabildiği gibi geliştirdikleri teknolojileri üreterek, pazarlayarak para da kazanabilmekte, sanayiye yönelik tezleri yöneterek de araştırmalarına kaynak bulabilmektedir. Bu sayede üniversite yabancı bilim adamları ve gruplarla ortak araştırmalar artış göstermiş ve doğal sonucu olarak bu ortak araştırma sonuçları ortak yayınlara dönüştürülerek özellikle AB ülkeleri ile ortak yayınlar, tebliğler artmış, bunlara yapılan atıflar hızla yükselmiştir. Yıllık yayın sayısı 1970-1980 de 50-300'lerden, 2013'te 36.050'ye yükselmiş, yükselme hızı düşse de yıllık sayın sayıları toplam 37 bine yaklaşmıştır. Uluslararası ortak çalışmalar da artmıştır. Bir önceki yazımızda vurguladığımız gibi vakıf üniversitelerinin çoğalmasıyla tersine beyin göçüne ek yurt dışından YL ve doktora amaçlı gelen öğrenci sayısı, yükseköğretimde okullaşma oranı da çok yükseldi. Yurt içinde ve yurt dışında doktora yapan kişi sayımız da çok yükselmiştir. Bu artışlar mecburen kaliteyi de yükseltecektir. Bilime ve araştırmaya ayrılan kaynağın daha da yükselmesiyle teknoloji üretimimiz de yükselecektir. Halen ülkemiz GSMH'nın %1'ini araştırma geliştirmeye ayırabilmektedir. Bu oran G. Kore'de %4, Çin'de %6 kadardır. ABD de çalışmalarıyla olsa da başarılı bilimcimiz Aziz Sancar'ın 40 yıllık yoğun ve sistemli çalışmasıyla Nobel alması bilime bakışı ve bilimcilerimizin geleceğe bakışını da olumlu etkiledi. Başka bilim Nobel'i alan vatandaşlarımız da olacağına inanıyorum. Mesela ülkemizdeki hızla büyüyen Yıldız Holding yurt içinde Vakıf üniversitesi ve araştırma desteği verme yerine ilk kez yurt dışında başarıyla çalışan bir vatandaşımızın araştırmalarını desteklemektedir. 24 milyon USD bağışla Hotamışlıgil'in araştırmaları için donatılan Sabri Ülker Merkezinde ABD Harvard Üniversitesinde çalışan başarılı genetikçi-tıp hekimi Gökhan Hotamışlıgil obezite ve şeker hastalığı gibi kompleks hastalıklar konusunda 32.500 atıf alan 215 yayını ve çalışmalarıyla gelecekte Tıpta Nobel ödülü alacağına inanıyorum. Halen Linz Johannes Kepler Üniversitesinde organik fotovoltaik panel hücreleri üretimi alanında çalışan aslen fizik-elektonik mezunu olan bu yıl TÜBA ödülünü alan Prof. Niyazi Serdar Sarıçiftçi, toplam 39.500 atıf alan 507 yayını ve fotovoltaik ile ilgili son 3 yayınına 9 bin atıf yapılan başarısıyla yakın bir gelecekte Kimya Nobel ödülü alabilir. Üniversite-Sanayi işbirliğiyle başaramadığımız teknolojik üretimleri, teknokentler başarabilir.


Arçelik, Nokia ve Türk Telekom güçlerini birleştirerek, Türkiye'de 5G altyapısıyla hayat bulan imalat sanayi teknoloji çözümlerini geliştiren girişimlerin ürünlerinin ticarileşme ve küreselleşme süreçlerinin desteklenmesi hedefiyle 5G@EndTech programını başlattı. Program, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın himayesinde, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi, KOSGEB ve TÜBİTAK TÜSSİDE'nin desteği ile hayata geçirildi. 5G@EndTech programının tanıtılması amacıyla Arçelik Çayırova kampüsünde yer alan Arçelik Garage Innovation Hub'da Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Teknoloji Bakan Yardımcısı Mehmet Fatih Kacır, çevrimiçi katılım gösteren Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Dr. Ömer Fatih Sayan ve Koç Holding Dayanıklı Tüketim Grubu Başkanı Dr. Fatih Kemal Ebiçlioğlu, Arçelik Strateji ve Dijitalleşmeden Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Utku Barış Pazar, Türk Telekom Teknoloji Genel Müdür Yardımcısı Yusuf Kıraç ve Nokia Türkiye Kıdemli Ülke Yöneticisi Özgür Erzincan'ın katılımı ile bir imza töreni gerçekleştirildi. Yeni nesil iletişim teknolojileri ve özellikle yerli teknoloji geliştirmenin önemine inanan ve bu konuda iş birliğine giden Arçelik, Nokia ve Türk Telekom, 5G@EndTech programı ile Türkiye'deki 5G girişimlerinin imalat sanayine yönelik ürün ve çözümler geliştirmesini, bu ürünlerin ticarileşme ve küreselleşme süreçlerinin desteklemesini hedefliyor. Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Teknoloji Bakan Yardımcısı Mehmet Fatih Kacır: Dördüncü Sanayi Devriminin baş döndürücü bir hızla tüm hayatımızı etkilediği bir dönemde 5G ve ötesi teknolojiler, iletişimde büyük bir dönüşüm sağlayarak birçok yenilikçi uygulamanın geliştirilmesi ve yaygınlaşması için altyapı sunuyor. Bu nedenle; katma değeri yüksek, yerli ve milli ürün ve teknolojilerin geliştirilmesi için ülkemizde güçlü bir 5G ekosisteminin gelişimini kritik görüyoruz. Nitekim, TÜBİTAK tarihinin en büyük bütçeli desteğini sağladığımız Uçtan Uca Yerli ve Milli 5G Haberleşme Şebekesi Projesi, Ülkemize bu alanda önemli bir araştırma birikimi ve ürün geliştirme kabiliyeti kazandırdı. Kamu ve özel sektörün iş birliği ile hazırladığımız 5G ve Ötesi Teknolojiler ile Bağlantılı Yaşam Yol Haritasında 5G teknolojilerinin kritik değer kattığı dikey sektörlerde performansını doğrulamak, yerli 5G uygulama çözümlerimizi küresel pazarlara taşımak için atacağımız adımları tanımladık. Akıllı üretim ve lojistik sistemleri, akıllı ulaşım ve araştırma üniversiteleri, teknoparkların yer aldığı Akıllı geliştirme alanlarını öncelikli uygulama temaları olarak belirledik. Bugün kamu ve özel sektörün iş birliği ile hayata geçirdiğimiz 5G@EndTech ile öncelikli uygulama alanlarından ilki için önemli bir işbirliğine gidiyoruz. Akıllı üretim teknolojileri ürün ve hizmetlerini geliştiren girişimlerimize 5G'nin uygulandığı gerçek bir üretim alanı sunuyoruz. Girişimlerimizi potansiyel müşteriler ile buluşturarak hızlı bir şekilde ürünlerini ticarileştirmelerine imkan sağlıyoruz. dedi. Türkiye Cumhuriyeti Ulaştırma ve Altyapı Bakan Yardımcısı Dr. Ömer Fatih Sayan: Telekomünikasyon sektörünün küresel büyüme, refah ve inovasyon için önemi göz ardı edilemeyecek durumdadır, nitekim bir ülke veya bölgedeki yenilik ve gelişme hızı, genellikle telekomünikasyon sisteminin yaygınlığına bağlı olmaktadır. Telekomünikasyon altyapısı ve hizmetlerini işletmek ve sürdürmek ciddi yatırım gerektirmektedir. Özellikle 5G ile artış yaşanması öngörülen internet veri trafiği ve beraberinde kapasite taleplerinin karşılanması ihtiyacı ile birlikte veri iletişiminin yirmi kata kadar hızlanması bekleniyor. Daha fazla bağlantı yoğunluğuna izin verecek olan 5G ile tek bir kilometre karede bir milyona kadar bağlantının desteklenmesi öngörülüyor. Yalnızca 5G teknoloji pazarının 2030 yılına kadar potansiyel olarak 620 milyar dolara ulaşacağı, 5G'nin yüksek hız ve minimum gecikme süresiyle en iyi sürümüne ulaşacak olan sağlık, akıllı hizmetler, tüketici ve medya kullanımının ise küresel ekonomiye 1,3 trilyon dolar katkıda bulunması bekleniyor. 5G teknolojisine yerli ve milli altyapı ürünlerini kullanarak geçmek öncelikli hedeflerimiz arasında yer alıyor. Esasen bu hedefin tohumlarını, 2015 yılında verdiğimiz 4.5G yetkilendirmeleri ile attık. Mobil işletmecilerin şebekeye yaptıkları yatırımlar içerisinde yer alan donanım ve yazılım gibi katma değeri yüksek ürünlerin %45'e varan oranlardaki kısmını yerli ürünlerden karşılanmasına ilişkin yükümlülükler getirdik. İlk yatırım döneminde çok düşük seviyede olan yerlilik oranı, 2020-2021 yatırım döneminde %33'e ulaşmıştır. Gelinen aşama, üretim ekosisteminin potansiyelini göstermesi açısından önemlidir. Hem üreticilerimizin hem de işletmecilerimizin yerli malı belgeli ürün geliştirme ve kullanma çabalarını memnuniyetle takip ediyoruz. Bugünkü etkinlikte hem ülkemizin hem de dünyanın önde gelen endüstriyel kuruluşlarından Arçelik'in üretim kapasitesini geliştirecek, hem de özelikle start-uplarımızın ürünlerini deneyimleyebilecekleri bir ortam oluşturacak bir çalışmaya daha şahitlik ediyoruz. Bu iş birliğinin diğer firmalara da örnek olmasını diliyorum. dedi. Koç Holding Dayanıklı Tüketim Grubu Başkanı Dr. Fatih Kemal Ebiçlioğlu: Üretimde başarılı dijital dönüşüm için verinin toplanması, işlenmesi, aktarımı ve yönetimi kritik önem taşıyor. 5G teknolojisi bu bağlamda stratejik bir altyapı teknolojisi ve küresel ölçekte rekabet alanı. Şu anda Dünya'da 80'den fazla ülkede yaklaşık 500 milyonun üzerinde 5G abonesi var. 5G'nin fark yarattığı alanlardan biri de sanayi uygulamaları. 5G teknolojisi ile mobil ağlarda saniyede azami 20 Gigabit ve ortalamada 100 megabit hızları deneyimlemek mümkün. Diğer bir deyişle üretimde daha önce imkansız olan uygulamaları 5G teknolojisiyle uygulamak mümkün, saatler alanları ise çok daha hızlı hale getirebileceğiz. En doğru kullanım senaryolarını hayata geçirebilmek için açık inovasyon yaklaşımı gerekiyor. Türkiye'de de 5G ile beraber özellikle endüstriyel şirketler için özel mobil şebeke lisanslarının önemli bir yeri olacağına inanıyoruz. dedi. Arçelik'in faaliyet gösterdiği 146 ülkede start-up'lara destek olduğunu ve girişimci adaylarının çalışmalarını daima daha iyi hale getirmeye odaklandığını belirten Arçelik Strateji ve Dijitalleşmeden Sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Utku Barış Pazar, Arçelik olarak, start-up ekosistemimizi geliştirmek için girişim dostu uygulamalar geliştirmenin yanı sıra farklı şirketlerle yaptığımız iş birlikleriyle önemli adımlar atıyoruz. Dijitalleşme gündemimizde uzun süredir 5G ve ötesi teknolojiler var. 5G ve ötesi bağlantı teknolojilerinin 2030 yılının sonuna kadar, küresel ölçekte 1,3 trilyon dolar hacminde ekonomik değer yaratması ve bunun 134 milyar dolarının imalat sektöründeki uygulamalardan kaynaklanacağı öngörülüyor. 2022 yılının başında Arçelik Çayırova fabrikamızda Türkiye'nin ilk ticari özel mobil şebekesini, Nokia ve Türk Telekom ile çalışarak devreye aldık. Bu altyapıda faaliyet gösteren 42 AGV'mizde %25 performans iyileşmesi tespit ettik. Yeni uygulama alanlarını da Nokia ve ekosistem paydaşlarımızla belirlemeye devam ediyoruz. Bu iş birliği sayesinde hazırladığımız 5G@EndTech programı ile yenilikçi iş fikirleri olan girişimcilere önemli destek sağlayarak 5G ekosistemine ve uygulama alanlarının gelişip güçlenmesine önemli katkı sağlamayı hedefliyoruz dedi. 5G@EndTech programında girişimlere eğitim, mentorlük, finansman desteği gibi faydalar sağlanacak. Aynı zamanda girişimlerle canlı saha uygulama testleri yapılacak, geliştirdikleri ürün ve çözümleri sektör temsilcilerine sunacakları aktiviteler düzenlenecek. 4 aşamadan oluşan programda ilk olarak teknoloji girişimlerinin başvuruları alınacak ve değerIendirmeyi geçenler eğitim aşamasına geçecek. Teknoloji girişimlerinin birçoğunun üretimi yakından tanıması amacıyla üretim, 5G teknolojileri, girişimcilik ve KOSGEB desteklerinin anlatıldığı bir eğitim sürecinin ardından girişimler, kurulacak 5G şebeke altyapısının kullanılacağı Arçelik'in üretim alanında tanımlanan konularda Proof of Concept 'ler ile süreci devam ettirecek. PoC sürecini başarıyla tamamlayan girişimler son olarak Arçelik ve diğer potansiyel müşterilerin yer aldığı tanıtım ve eşleştirme görüşmelerine katılacak. 5G@EndTech programına başvuru yapacak girişimlerin ilgili alanlarda geçmiş tecrübesi olması ve fatura kesmiş olması öncelikli kriter arasında yer alıyor. Ayrıca bu girişimler, başvuru şartlarını sağlamaları durumunda KOSGEB'in Ar-Ge, Ür-ge ve İnovasyon Destek Programına başvurabilecek ve projelerinin kurul tarafından kabul edilmesi durumunda desteklerden faydalanabilecek. 5G@EndTech programı için oluşturulan 5G Connected KARTACA, Gezi ve İsig Denetleme Robotu, Drone ile Sayım, AGV Tarzı Cihaz ile Sayım, Drone ile Güvenlik Turu, Smart Sampling ve Indoor Positioning gibi projeler de Arçelik'in Çayırova kampüsünde uygulamaya geçirilecek.


Elektrik Elektronik ve Hizmet İhracatçıları Birliği'nin bu yıl 5.'sini düzenlediği Proje Baharı etkinlikleri 6 Nisan'da Harbiye Askeri Müzesi'nde gerçekleşti. Özgünlüğü, sağlayacağı fayda, projenin içerdiği inovasyon ve uygulanabilirlik gibi kriterler dikkate alınarak değerlendirilen 115 farklı projeden 4 farklı kategoriden 12 proje ödül almaya hak kazandı. Bilgi ve İletişim Teknolojisi Uygulamaları, Çevre ve Enerji Verimliliği Uygulamaları, Enerji Üretim, İletim ve Dağıtımına Yönelik Uygulamalar ve Diğer Elektrik Elektronik Uygulamaları olmak üzere 4 farklı kategorinin 1.'lerine 20 bin TL, 2.'cilerine 10 bin TL ve 3.'cülerine de 7 bin 500 TL verildi. TET Ar-Ge Proje Baharı bu yıl ilk kez kuluçka merkezleri ve üniversitelerden de büyük destek almaya başladı. Ortak bir bilgi ve paylaşım platformu yaratma açısından TET Ar-Ge Proje Baharı'nı özel bir konuma taşıyan kurum ve kuruluşlar da proje yarışmasına katılan proje sahiplerine ödül verdiler. Selçuk Üniversitesi Kuluçka Özel Ödülü'nü Diz Ekleminde Sorun Olan Hastalar İçin Yürüme Asistanı adlı projesi ile Mehmet Kum kazanırken İTÜ Çekirdek Kuluçka Özel Ödülü'nü Geleceğinizi Aydınlatan Teknoloji 'OLED'' adlı projesiyle Murat Şahin aldı. Ayrıca yine İTÜ Çekirdek Kuluçka Özel Ödülü'nü almaya hak kazanan proje ve proje sahipleri Esnek, Hızlı Şarj Edilebilir Pil adlı projesi ile Alican Emre Köksal, Aletrik - Enerji Verimlilik Cihazı adlı projesi ile Ömür Eşelioğlu, Cleva Mobil Uygulama Geliştirme Platformu adlı projesi ile Mustafa Özlü oldu. Sabancı Üniversitesi tarafından verilen Inovent Kuluçka Özel Ödülü'nü ise Fotovoltaik Esaslı İpliklerle Üretilen Kumaştan Elektrik Üretimi adlı projesi ile Çağa Bizimcan ve Fikret Bizimcan, Ağır Metaller ; Hafif İşçiler adlı projesi ile Ferhat Babacan ve Furkan Ali Yalçın aldı. Nesnelerin İnterneti için Görünür Işıkla İletişim Modülü Mahmut Durgun tarafından hazırlanan Nesnelerin İnterneti için Görünür Işıkla İletişim Modülü, popülaritesiyle bilimin ve endüstrinin gözdesi olan nesnelerin interneti trendini görünür ışıkla iletişim metodunu birleştiriyor. Çeşitli cihazlar tasarlamanın ve üretmenin peşinde olan teknoloji devleri, akademik dünya ve girişimciler nedeniyle her geçen gün yeni bir ürüne denk geliniyor. Bu trendlerin büyük bir hızla ürettiği ürünleri ve çözümleri görüldüğü günümüzde, Mahmut Durgun bu iki teknolojinin bir arada yer almasını sağlayacak Nesnelerin İnterneti için Görünür Işıkla İletişim Modülü oluşturulmasını amaçlıyor. Elektroeğirme yöntemi ile yeni nesil nano malzemeler kullanılarak lityum iyon pil üretimi. Alper Bayram'ın projesi, günümüzde elektrik enerjisinin depolanması için geliştirilmiş bataryalardan lityum-iyon pillerin, diğer pillere kıyasla yüksek kapasite ve enerji yoğunluklarıyla geniş kullanım alanına sahip olmasından yola çıkıyor. Yapılan son çalışmalar, lityum-iyon pillerin kapasitelerinin optimizasyonu için nanomalzemelerin kullanılabilmesi üzerine yoğunlaşıyor. Alper Bayram'ın projesi, elektroeğirme yöntemi ile üretilen yeni nesil metal-oksit kompozit nanoliflerin, lityum-iyon pillerin katotlarında kullanılabilirliğini araştırmayı amaçlıyor. Esnek, hızlı şarj edilebilir pil. Alican Emre Köksal'ın hazırladığı projede lityum pillerle aynı enerji yoğunluğuna sahip, hızlı şarj edilebilir ve esneyebilen düşük maliyetli pil anlatılıyor ve elektronik uygulamalar için yeni bir çözüm sunuyor. Gıda güvenliği için taşınabilir, biyosensör tabanlı mikotoksin test cihazı: MiSens. Projesinde tahıllardaki mikotoksinlerin hızlı ve güvenilir olarak kantitatif tespiti için elektrokimyasal metodla çalışan taşınabilir analiz cihazının geliştirilmesini amaçlayan Yıldız Uludağ, proje kapsamında Aflatoksin ve Deoksinivalenol mikotoksinlerini tespit edebilecek MiSens cihazı geliştirdi. MiSens cihazı, laboratuvar ve deneyimli personel gerekmeksizin hızlı, duyarlı ve seçici mikotoksin tanısı yapabilmekte ve kullanım kolaylığı, hızlılık ve maliyet açısından mevcut teknolojilerden üstün.


Üniversite-sanayi iş birliği ile bir ilke imza atıldı. Sabancı Üniversitesi bünyesinde kurulan Nanografen şirketi, Türkiye'nin grafen katkılı ilk müzik aletini üretti. Grafenin müzik sektöründe kullanılmasının birçok yeniliği de beraberinde getirmesi bekleniyor. Karbon atomunun bir allotropu olan Grafen, dünyada bilinen en ince iki boyutlu madde ve atomlarının altılı halkalar halinde oluşturduğu düzlemsel bir yapıya sahip. Bal peteği şeklindeki yapısı ile şu ana kadar belirlenmiş en dayanıklı malzeme. Altılı halkaları içinde serbest dolaşan elektronlar sayesinde grafen, bakır kadar iyi bir elektriksel iletkenliğe ve bakırdan on kat daha fazla termal iletkenliğe sahip. Ağ yapılı olmasına rağmen grafenin halkaları o kadar küçük ki, bir helyum atomunun bile bu halkalardan geçmesi imkansız. Yakın zamanda tenis raketleri, golf çubukları gibi spor malzemeleri, otomobil, uçak gövdeleri ve rüzgar tribün kanatları grafen ile üretilmeye başlandı. Gece görüşü sağlayabilen akıllı lensler, su geçirmezlik, kurşun geçirmezlik, filtrasyon gibi önemli uygulama olanakları ise şu an deneme aşamasında. Yakıt pilleri, güneş enerjisinin depolanması, nano-çipler, esnek bilgisayar ve cep telefonları yapımında grafenin kullanım olanakları da hızla yayılıyor. Çalışmada grafen, bir klarnetin kaplama işleminde kullanılan epoksi içerisine düşük bir oranda dağıtıldı. Bu yolla klarnetin hem daha hafif hem de daha sağlam olması sağlandı. Grafen kullanımı klarnete ayrıca parlaklık ve çizilmezlik gibi özellikler de kazandırdı. Grafen maddesinin geniş yüzey alanı sayesinde, müzik aletinde seslerin iletimi kolaylaştı ve epoksi sistemlerle üretilen diğer müzik aletlerine göre daha iyi sesler çıkararması sağlandı. Bununla birlikte grafen müzik aletinin kullanım ömrünü de uzattı. Müzik aletinin üreticisi Nanografen şirketi, Sabancı Üniversitesi bünyesindeki Nanoteknoloji Araştırma ve Uygulama Merkezi araştırmacısı Yard. Doç. Dr. Burcu Saner Okan, Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Yusuf Menceloğlu ve Inovent A.Ş. ortaklığı ile kuruldu. Müzik aletinin üretimine, yine üniversite bünyesindeki Kordsa Kompozit Teknolojileri Mükemmeliyet Merkezinden, Dr. Jamal Seyyed Monfared Zanjani de destek verdi. Çalışma Ahşap klarnet üretiminde önde gelen isimlerden Akıneri Müzik Aletleri Şirketi ile birlikte yürütüldü. Çalışmada iki farklı ürün geliştirildi. Yakında seri üretime geçilmesi planlanan ilk ürün, yüksek kalitede grafen malzemesi ile üretildi. İkinci ürün ise katma değeri yüksek atık lastik pirolizinden elde edilen karbonunun grafene dönüşmüş hali. Bu ürün de karbon siyahı ve aktif karbon gibi malzemelere rakip konumda. Otomotiv plastiklerinde kullanılmasına yönelik ürün çalışmaları da sürüyor. Hafif ve uzun ömürlü bu müzik aleti ile müzisyenlerin yıllardır yakındıkları şikayetleri gidermek amaçlandı. Grafen, müzik aletini, korozyona ve darbelere dayanıklı hale getirdi. %80 daha dayanıklı olan alet %40 daha hafif. Akıneri şirketinin kurucusu Aydan Akıneri bu müzik aletinin yüksek katma değere sahip ulusal bir kazanım olduğunu belirtiyor. Grafen katkısıyla üretilen klarnet, yerli ürün olarak hem Türkiye hem de yurt dışında büyük önem taşıyor. Sınırlı sayıda bulunan grafen ürünlerinin müzik sektöründe kullanılması, grafen uygulamaları alanında önemli yenilikleri de beraberinde getirebilir.


Tweet'lere eklenen resim, video veya kullanıcı adı 140 karakterlik alanı azaltmayacak. Ayrıca kendi yazdıklarımızı retweet edip alıntılayabileceğiz. Başlıca sosyal paylaşım platformlarından biri olan Twitter, önümüzdeki aylarda yapacağı yeni güncellemeyle tweet'leri sadeleştireceğini ve 140 karakterle sınırlı tweet'lerinde daha fazla alan oluşturarak kullanıcıların kendilerini daha kolay ve hızlı ifade edebileceğini açıkladı. Böylelikle bu kural sayesinde her gün Twitter'a gelen veya platforma yeni girenler daha hızlı ve doğrudan sohbet oluşturabilecek. Ayrıca yapılacak olan güncelleme ile tweet'lere yapılan fotoğraflar veya videolar gibi eklemeler karakterleri tüketmeyecek. Tweet'lere yanıt verirken koyulan @kullanıcıadı da harf sınırını düşürmeyecek. Herkes kendi yazdıklarını retweet edip alıntılayabilecek. Twitter kurucularından CEO Jack Dorsey bu gelişmeyle ilgili olarak Twitter'ın 'anı yaşamak' ilkesinden vazgeçmiyoruz. Bizim için en önemli olan; kısa ifade edebilme, hız ve canlı sohbetler; düşünceleri anında dünya ile paylaşabilmek. Her zaman tweetlere daha fazla içerik ekleyebilmenin ve herkesin söylemek istediklerini paylaşmalarının yollarını arayacağız. Sistem hızlı, kolay, basit ve ifade edebilme olanakları sunduğu sürece Twitter'ı çok daha iyi bir deneyim haline getirmek için neler yapabileceklerimizi araştıracağız diye konuştu. Twitter, bu yılın başlarında zaman akışında yaptığı geliştirmelerle, kullanıcıların uzakta oldukları dönemde önemli tweetleri görmeleri için "Siz burada yokken" uygulamasını başlattı. Ayrıca Twitter'a yeni girenlere yarar sağlayacak şekilde bir güncelleme daha yapıldı ve böylelikle başlık, yer ve kişilerle ilgili yeni hesaplar bulmak kolaylaştı.


- Birinci uygulama: Bir öyküyü Twitter'da kısa cümlelerle, roman gibi anlatmak. - İkinci uygulama: Çok sayıda katkıcının ortak bir üslupla Twitter'da kitle destekli öykü yazması. - Üçüncü uygulama: Twitter'ı kitap okuma klübü olarak kullanmak. Yıl, 2060 olmuş. 80 yaşındaki bir doktor Zoom üzerinden toplanan bir tıp kongresine konuşmacı olarak davetli. Sunum konusu, 2019-22 yılındaki COVID-19 salgını. 40 yaşındayken tanık olduğu salgın izlenimlerini anlatacak, hayatta kalan tek tük doktorlardan biri. Konferans salonu tenha. Çünkü on yıllardır konferanslar kalabalıklarla yapılmıyor. Artık tenhalık ve mesafe normal olmuş. Bütün toplantılar 2020'den beri ekranlarda. Ama herkes maske takmaya devam. Şu farkla ki, maskeler nano bir maddeden yapılmış. Bakınca görülmüyor. Kişinin maskeli olup olmadığı, konferans kimlik kartında yanan yeşil ışıktan belli. Maske takmadığı anlaşılanların etrafını bir anda detox ekipleri sarıyor. Belli ki doktor da sevdiği birini, birilerini COVID-19 ile kaybetmiş. Dr Tabatabai'nin, twitter hesabından Amerikan tıp çevrelerine, sonra gazetelere yayılan bu basit öyküsü, twitter üzerinden edebiyat konusunda yeni bir örnek daha oldu. Uydurma bir sözcük bu, twitter ortamında yazılan öykü/romana deniliyor: Twitter + literature . Twitter 2006 Mart'ında kullanıma girdikten bir süre sonra (o sırada sadece 140 karakterle) edebiyat yapanlar, roman yazanlar görülmeye başlandı. Zaten cep telefonlarına baş parmakla yazı yazılmaya başlandığından beri sms-anlatımı ile de tanışmıştı dünya. Aslında, kısa mesajla veya twitter'la öykü yazmanın, 19 ve 20'inci yüzyıl gazetelerindeki tefrika romanlardan farkı yoktu. Gazeteye daha çok cümle sığıyordu, twitter ise 140 karakterle sınırlıydı (Sonra 280'e çıktı). Bizde, toplumun ortak belleğinde hala yeri olan Saatli Maarif Takvimi'nin anlatılarını eskiden 365 sayfaya bölüştürmesi de tefrika uygulamasının örneğiydi. Takvim, şimdilerde her sayfasını twitter stilinde tek seferde okunacak şekilde tasarlıyor. Teknolojideki gelişmeyle telefon küçülüp cebe sığmaya başlayınca Japonya'da cep telefonu romanı diye bir anlatı türü ortaya çıktı. Telefon, 1875'de icadından beri sabitken, kalkıp cebe girmiş, ekranında yazı yazmak mümkün olmuştu. Japonya'da daha 1998'de 3G vardı. Yaygın kullanımı 2001'de başladı. 3G'nin sunduğu iletişim fırsatlarından ilk yararlanan ülkelerden biri Japonya oldu. Ayrıca Japon kültürü, Twitter'ın 140 karakter sınırlamasına uygun, Haiku denilen kısa anlatı türünün de adresiydi: Vezin ve kafiye gerektirmeyen, zekice kurgulanmış, 3 satırı aşmayan, kısacık cümlelerle şiirimsi bir yazı türü. . Haiku'ya alışkın Japon gençleri, telefonların küçük ekranlarına kısa mesajla öykü yazmaya koyuldu. Bugün bu konuda listeler halinde makale, tez, kitaplar dolu. Meraklısı için 2 kitap makalesi: Prof. Alisa Freedman, Cell Phone and Internet Novels: How Digital Literature Changed Print Books in Japan. The Routledge Companion to Global Internet Histories (2017), Gerard Goggin ve Mark McLelland , s.412-424... Ayrıca: New Yorker dergisi yazarı Dana Goodyear, I Love Novels. The Best Technology Writing 2009, Steven Johnson , Yale University Press, s.20-38. Japonya'da telefonda edebiyat denemeye hevesli gençleri teknik bakımdan destekleyen sosyal medya siteleri oluştu . Bu destek, gençler arasında gerçekten yetenekli olanların ileri çıkıp tanınmasını sağladı. Bir başka yazar Mika'nın, sitede 19 gün yayınladığı Aşkın Göğü 2006'da 300 sayfalık kitap olarak basıldı. 2 milyon sattı. Film, tv dizisi, manga oldu. 20 milyon telefonda ve bilgisayarda okundu. Filmi 36.6 milyon dolar kazandı. iPhone'un piyasaya çıktığı tarihi dönüm noktası 2007'de, Japonya'da en çok satan 10 romandan 5'i telefonda yazılmıştı. Baskı sayısı 3 milyonu aşmıştı. Yine aynı dönemde, 21 yaşında, soyadsız Rin, işine toplu taşımayla gidip gelirken yollarda telefonuna yazdığı romanı ile tanındı. Rin'in Eğer, Sen romanı, yapılan bir ankette birinci sıraya oturdu. Ve mutlu son: Dijital siteden çıkıp, 142 sayfalık, kalın ciltli kağıt baskı kitaba dönüşüp 400 bin sattı. (New York Times bile konuyla ilgilendi: https://nyti.ms/3fc9JSg). Nicholas Belardes'in Küçük Mekanlar adlı 358-tweet uzunluğundaki romanı ise ilk Twitterature örneği sayılıyor. 25 Nisan 2008'de tweet atmaya başlamış. 8 Mart 2010'da 950 tweet'i, 30 bin kelimeye vardığında bitirmiş. Plaza düzeniyle dalga geçen bir öykü. (https://bit.ly/3fca9I0). İkinci Twitterature örneği ise Matt Stewart'ın Fransız Devrimi adlı romanı, ama Fransız Devrimi'yle ilgisi yok. Tweet'lerine devrimin yıldönümünün her yıl kutlandığı 14 Temmuz 2009'da başlamış. 21 Ekim'e kadar her 15 dakikada bir tweet atmış. Toplam 3 bin 700 tweet, 480 bin karakter. Kitap olarak yayınlandı. Hala Amazon'da satılıyor. Hint mitoloji destanı Mahabharata'yı Hint asıllı İngiliz öğretim üyesi Chindu Sreedharan, Temmuz 2009'dan Ekim 2014'e kadar 2 bin 628 tweet'le İngilizce olarak Twitterature stilinde yazdı. Ortaya çıkan metni Harper Collins Yayınevi 2015'te 288 sayfalık kitap olarak yayınladı. Buraya kadarki birkaç örnek, son 10+ yıllık Twitterature konusunu özetleyemez elbette. Ama, başlangıcındaki yenilikçi özelliğini, tanıdık bir yayın biçimine bıraktığı görülüyor artık. Alışıldı. Benimsendi. Hatta, bu işin nasıl yapılması gerektiğini anlatan kitaplar bile yayınlandı . Çeşitli ülkelerde Twitterature festivalleri yapıldı. Margaret Atwood gibi marka yazarlar katıldı. Köklü ve ciddi Penguin Yayınları bile, dünya çapında tanınan 82 roman ve klasikleri Twitterature stilinde kısaltan bir şaka kitabı yayınladı . Da Vinci Şifresi'nden Hamlet'e, Dante'nin İlahi Komedyası'ndan 1984'e kadar niceleri 140 karakterli tweet'lere dönüşüp okuyanda tebessüm yarattı. Bu yazı 26.03.2021 tarihli Dünya gazetesinde yayınlandı.


Twitter'da dün aralarında Elon Musk, Apple, Barack Obama, Uber, Bill Gates ve Kanye West'in de bulunduğu çok sayıda hesap, bir grup tarafından ele geçirildi. Siber saldırganlar bu hesaplardan yaptıkları paylaşımlarda BitCoin talep etti ve kendilerine BitCoin gönderenlere bir süre sonra iki katı BitCoin geri vereceklerini söyledi. Twitter konuyla ilgili Perşembe gününün ilk saatlerinde (TSİ 05.38) yaptığı açıklamada, "Bazı kişilerin sosyal yollarla koordineli biçimde Twitter'ın iç sistemlerine erişimi olan çalışanlarımızı hedef aldığına inanıyoruz. Bu yolla aralarında teyitli hesapların da bulunduğu hesaplardan Tweet atıldığını biliyoruz. Başka ne tür kötü niyetli eylemlerde bulunmuş olabileceklerini incelemeye aldık" dedi. Saldırının fark edilmesinden hemen sonra etkilenen hesapların kilitlendiği ve paylaşımların silindiğini belirten Twitter, tedbir amaçlı olarak çok sayıda teyitli hesaptan paylaşım yapılmasını da geçici bir süreliğine engellediklerini ifade etti. Twitter, açıklamasında bu adımın atılma gerekçesi olarak "Hoş olmasa da riskin azaltılması için gerekliydi" dedi. Vice'a konuşan bir siber saldırgan, Twitter'dan bir kişinin kendilerine yardım ettiğini söylerken başka bir hacker da bir Twitter çalışanına para verdiklerini iddia etti. Twitter'ın site yönetimi için kullandığı bir aracın bu kişinin eline geçmiş olma ihtimali de var. Bu iddiaları Twitter'a soran Vice, bu iddiaların gerçekliğini araştırdıklarını söyledi. Vice'a konuşan hacker camiasından iki kaynak da, siber saldırganların Twitter'ın araçlarını kullanarak, ele geçirdikleri hesaplara kayıtlı e-posta adreslerini değiştirdiklerini belirtti. Teknoloji sitesi TechCrunch'a konuşan hacker camiasından bir kaynak ise, hesapları ele geçiren kişinin Kirk mahlasıyla tanınan bir kişi olduğunu söyledi. Bu kaynak, Kirk'e içerden yardım eden bir Twitter çalışanı olmasının düşük ihtimal olduğunu, muhtemelen Kirk'ün bir Twitter çalışanının hesabını hackleyerek Twitter'ın yönetim araçlarını ele geçirdiğini söyledi. Washington Post'a konuşan uzmanlar, bu tür saldırıların güvenilir hesaplar üzerinden sahte bilgi paylaşılması durumunda çok daha tehlikeli olabileceğine dikkat çekti. Örneğin ABD Başkanı Donald Trump'ın hesabının ele geçirilip küresel boyutta bir güvenlik krizine dair bir paylaşım yapılmasının dünya genelinde büyük etkileri olabilir. Benzer bir şekilde, daha önce Associated Press'in hesabının ele geçirilip "Beyaz Saray'a saldırı düzenlendi" paylaşımında bulunulması, borsalarda büyük düşüşe yol açmıştı. 2017'de bir Twitter çalışanı ABD Başkanı Donald Trump'ın hesabını silmiş, hesap kısa süre sonra yeniden canlandırılmıştı. 2019'da Twitter yöneticisi Jack Dorsey'nin hesabı ele geçirilmişti. 2015'te de iki Twitter çalışanı Suudi Arabistan adına casusluk yapmakla suçlanmıştı.


Dünyaca ünlü matematikçimiz Cahit Arf'ın 1959 yılında Erzurumda verdiği halka açık çok ilginç bir konferansın kaydı yayımlandı. Makine düşünebilir mi, nasıl düşünebilir başlığını taşıyan konferansında, dünyada henüz tartışılan yapay zeka konusuna girmekte ve karmaşık bir konuyu mümkün olduğunca sade bir dille anlatmaktadır. Konuşma Dr. Emir Öngüner'in arşivinden dönüştürülmüştür. Konferans metnine buradan ulaşabilirsiniz. Makine düşünebilir mi, konusu 1950'de ünlü dahi matematikçi Alan Turing'in Bilgisayar Mekanizması ve Zeka başlıklı makalesinin ana konusuydu bu makalede Turing Testi adıyla sunduğu teorik bir deney daha sonra gündemden düşmeyen yapay zeka olgusunun serpilip gelişmesine neden oldu. Cahit Arf, 1959'daki konuşmasıyla, belki de Türkiye'de ilk kez bir bilim insanı olarak bu konuya girmektedir ve insanımızı anlamaya düşünmeye çağırmaktadır. 10 liraların üzerinde resmi bulunan Cahit Arf, 1910- 1997 arasında yaşadı. Matematik dehası erken keşfedildi ve lise ve üniversite öğrenimi için Fransa'ya gönderildi. Yükseköğrenimini Ecole Normale Superieure Üniversitesi'nde tamamladı.. 1938 yılında Göttingen Üniversitesi'nde doktorasını yaptı. Ülkeye dönünce matematik öğretmenliği, sonra da İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinde profesör ve ordinaryüs profesör oldu. 1948'de İnönü Ödülü'nü, 1974'de TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü kazandı. 1980 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Onur Doktorası, 1981'de de ODTÜ Onur Doktorası'nı aldı. 1990 yılında Arf'ın onuruna Sayılar Teorisi üzerine uluslararası bir sempozyum düzenlendi. Kaliforniya Üniversitesi'nde konuk öğretim üyesi olarak görev yaptı. Kanada ve Amerika'daki üniversitelerden konuk öğretim üyesi olarak teklifler aldı. Ancak Ortadoğu Teknik Üniversitesi'nde göreve başladı. TÜBİTAK Ödülünü alırken yaptığı konuşmada 'Bilim insanının amacı anlamaktır.. ama büyük harflerle anlamaktır' dedi. Cahit Arf, cebir konusundaki çalışmalarıyla dünyaca ün kazandı. Sentetik geometri problemlerinin cetvel ve pergel yardımıyla çözülebilirliği konusunda yaptığı çalışmalar, cisimlerin kuadratik formlarının sınıflandırılmasında ortaya çıkan değişmezlere ilişkin Arf değişmezi ve Arf halkaları gibi literatürde adıyla anılan çalışmaların yanı sıra "Hasse-Arf Teoremi" adı ile anılan teoremi matematik bilimine kazandırdı.


İçinde bulunduğumuz salgın döneminde, sosyal mesafe, enfeksiyondan korunma ve dezenfeksiyon hepimiz için yaşamsal önem taşıyor. Araştırmalara göre koronavirüs çelik ve plastik gibi parlak yüzeylerde üç güne kadar hayatta kalabiliyor. Bu maddelerin üzerindeki virüs miktarının, bulaşma için yeterli olup olmadığı henüz bilinmiyorsa da insanlar korkuyor. Market alışverişiyle evlere gelen ürünlerin temizliği dışında masa, kapı kolları ve zeminleri de dezenfekte etmek aslında çok zor değil. Virüsün zarını bozmak için sabun, aktif maddeler içeren deterjan veya yüzde 70 alkol içeren dezenfeksiyon malzemesi yetiyor. Zar bozulduktan sonra virüsler hücrelere giremiyorlar. Ancak gündelik yaşamımızın ayrılmaz birer parçaları haline gelen tablet, akıllı telefon ve diğer elektronik cihazların temizliği daha zor. Üstelik bunlar tıbbi verilerin kayıt edilmesi ve belgelenmesi için hastane ortamında da kullanılıyor. Özellikle hastane ve kliniklerde bu tür cihazların temizliği çok önemli. Fakat klasik dezenfeksiyon malzemeleri ekran kaplamalarına zarar verdikleri için temizlik için pek uygun değiller. Almanya'daki Fraunhofer Optronik, Sistem Tekniği ve Görüntü Değerlendirme Enstitüsü bilim insanları akıllı telefon ve tablet dezenfeksiyonu için yeni bir teknik çözüm geliştirdiler. Araştırmacılar yeni teknikle bakteri ve virüsleri UV-C ışınıyla öldürüyorlar. Morötesi spektrumun son derece kısa dalgalı ve yoğun enerjili alanı 280 100 nanometre arasındaki ışınları kapsıyor. Dezenfeksiyon aletinde tablet veya akıllı telefonun yerleştirildiği bir hazne bulunuyor. Bu haznenin üzerinde ve altında ise onar tane LED yer alıyor. Bunlar 269 nanometre uzunluğunda UV-C ışını yansıtıyorlar. Her UVC-LED'in gücü 100 miliwatt. Aletin toplam gücü ise iki watt. Bu UV ışını yansıtıcıları birkaç saniye içinde metrekare başına 800 jul dozuna ulaşıyorlar ki araştırmacılar bu miktarın bakteri ve virüsleri öldürmek için yeterli olduğunu söylüyorlar. Bilim insanları yeni aletin yakında klinik veyabakımevlerinde kullanılabileceğine inanıyorlar. Elbette konutlarda, şirketlerde veya etkinliklerde de akıllı telefonlar bu şekilde dezenfekte edilebilecek. Ne var ki yeni dezenfeksiyon aletinin prototipi ancak Eylül ayında hazır olacak. Yani satışa sunulmasına daha epey var ve bu yüzden belki de koronavirüs pandemisine yetişemeyecek. Fakat alet yine de diğer virüsler ve bakterileri temizlemek için kullanılabilir.


Televizyonlar ve beyaz eşyalar cep telefonu ve tabletlerle sesli olarak yönetilebilecek; beyaz eşyaların kontrol paneline Braille alfabesi uygulaması konulacak; akıllı cep telefonu erişebilirlik modu'' ile rahatlıkla kullanılabilecek; küçük ev aletlerinin sesli kullanım kılavuzları olacak. Erişilebilirlik Projesi kapsamında Young Guru Academy ile birlikte 7-8 Mayıs tarihlerinde gerçekleştirilen Engelsiz Hackhaton'u düzenleyen Vestel, yarışma kapsamında hazırlanan ve engellilerin günlük ihtiyaçlarına cevap veren projeleri Vestel City'de üretmeye de hazırlanıyor. Son dönemde erişilebilirlik konusunda Ar-Ge yatırımlarına hız veren şirketlerden biri Vestel. Herkesin teknolojiye ulaşma ve kullanma hakkı olduğundan yola çıkarak Erişilebilirlik Projesini yaşama geçirmeye hazırlanıyor. Vestel'in tamamında bir kültür haline getirilmesi hedeflenen proje, engellilerin hayatını kolaylaştıracak, ürettiği cihazların ve iletişim kanallarının rahatlıkla kullanılmasını sağlayacak. Proje, ilgili dernek, sivil toplum örgütleri ve eğitmenlerin de aralarında bulunduğu konunun tüm paydaşlarının da katkısıyla yaşama geçiriliyor. Proje, ürünlerden fabrikaya, web sitesinden müşteri hizmetlerine kadar tüm çalışma ortamlarının ve iletişim kanallarının engelliler tarafından rahatlıkla kullanılmasını hedefliyor. Erişilebilirlik projesi kapsamında yapılacak çalışmalarla; TV'ler ve beyaz eşyalar, cep telefonu ve tabletle sesli olarak yönetilmesi, beyaz eşyaların kontrol paneline Braille alfabesi ile uygulama yapılması, akıllı cep telefonu Venus'ün erişilebilirlik modu sayesinde engelliler tarafından da rahatlıkla kullanılabilmesi planlanıyor. Kullanım kılavuzlarını sesli hale getirilerek, küçük ev aletlerinde sağlanacak sesli yönlendirme sayesinde engellilerin hayatını kolaylaştırmayı amaçlıyor. Ayrıca internet sitesinin tüm sayfalarıyla erişilebilir olması, tanıtım videolarının sesli şekilde tasvir edilmesi, işitme engellilere yönelik görüntülü çağrı merkezi oluşturulması da projenin diğer hedefleri arasında. Vestel Şirketler Grubu İcra Kurulu Başkanı Turan Erdoğan bu durumu sadece engelliler özelinde bir girişim olarak değerlendirmemek gerek bu tüm toplumu ilgilendiren, dikkat çekmek, öncüsü olmak istediğimiz bir konu diye konuştu. Erişilebilirlik Projesi kapsamında Young Guru Academy ile birlikte 7-8 Mayıs tarihlerinde gerçekleştirilen Engelsiz Hackhaton'u düzenleyen Vestel, yarışma kapsamında hazırlanan ve engellilerin günlük ihtiyaçlarına cevap veren projeleri Vestel City'de üretmeye de hazırlanıyor. Yarışma sonunda, görme engellilerin önlerindeki cisimleri sesli olarak algılamalarını sağlayan sensörle akıllı gözlük ile ITC takımı birinci olurken, internetteki fotoğrafların betimlenerek bir veritabanında toplanmasını amaçlayan BETIM takımı ikinci, görme engellilerin renkleri, sesle algılamalarını sağlayan RENGARENK takımı ise üçüncü oldu. Liderlik Okulu Young Guru Akademi , daha iyi bir dünya için sosyal bilinçli liderler keşfedip yetiştiriyor. Her yıl 50.000 kişinin başvurduğu YGA liderlik okulunda kurulan hayaller, birlikte projelendirilip hayata geçiriliyor. Bugünün liderlerinin geleceğin liderlerini yetiştirdiği YGA'da çok uluslu şirketlerin dünya başkanları, üst düzey yöneticileri, bilim adamları, yazarlar ve girişimcilerden oluşan 500 ün üzerinde YGA Hayal Ortakları bulunuyor. Aralarında Zorlu Holding'in de bulunduğu hayal ortakları ile birlikte daha iyi bir dünya için projeler gerçekleştiriliyor.


Biyolojik ortamda kullanımından sonra tamamen çözünen bir beyin sensörü geliştirildi. Basınç ve sıcaklığı ölçen sensör, bir pirinç tanesinden bile küçük. İnmeden sonra oluşabilecek ödem veya enfeksiyonları takip etmesi planlanıyor. Vücutta çözünebilen elektronik cihazların yeni biyomedikal implant sınıfı olduğunu söyleyen Illinois Üniversitesi'nden John Rogers, kalp hastalıklarında veya yaralanmalardan sonra elektronik implantların, önemli beden fonksiyonlarının ölçülmesi için kaçınılmaz olduğuna değiniyor; ancak vücutta uzun süre kalan standart implantlar, uzun vadede enfeksiyonlar için bir tür ortam oluşturuyor deniyor Nature dergisinde yayınlanan çalışmada. Ayrıca alerjik reaksiyonlara da neden olan bu elektronik implantlar, cerrahi girişimle çıkartılırken de komplikasyonlara neden olabilmektedir. Nano gözenekli silisyum bir taban üzerinde bulunan silisyum dioksit ve süper ince silisyum zardan oluşan cihaz bir pirinç tanesinden daha küçük. Bu maddeler tıpkı nano gözenekli silisyum ve sensörü çevreleyen laktik asit bazlı bir plastik olan PLGA gibi vücut tarafından indirgenebiliyor. Fare beynine takılarak test edilen bu yeni implanttan, hali hazırda kullanılan sensörlerin değerleriyle karşılaştırılabilir değerler elde edilmiş. PLGA tabakasının kalınlığına göre implant üç veya daha fazla gün içinde beyin sıvısında tamamen çözünebiliyor. Bir mektup pulu büyüklüğündeki implant kafatasının üzerindeki derinin altına yerleştiriliyor. Fakat cihaz şimdilik hem enerji ihtiyacı hem de ölçüm sonuçlarını bir alıcıya iletebilmesi için zar inceliğinde molibden tellerine bağlanması gerekiyor. Araştırmacılar molibden telleri olmadan da çalışan bir cihaz geliştirmiş ancak bu cihaz vücutta tamamen çözünmüyor. Bilim insanlarının bundan sonraki hedefleri beyne veya diğer organlara aktarıldıktan sonra kablosuz olarak organların durumu hakkında bilgi veren bir cihaz geliştirmek olacak. Ekip öte yandan bu sensörlerin karın veya bacak gibi diğer organlarda da kullanılabileceğini öngörüyor.


WhatsApp, kullanıcılarına son günlerde yeni gizlilik sözleşmesini kabul etmeleri, yoksa uygulamayı akıllı telefonlarından silmeleri yönünde bir uyarı gönderiyor. Bir mesajlaşma uygulaması olan WhatsApp, yeni sözleşmeyi ve veri paylaşımı kurallarını 8 Şubat'a kadar kabul etmeyenlerin telefonlarından uygulamanın silineceği uyarısı yapıyor. Bu durum hem Türkiye hem de dünyanın dört bir yanında kullanıcıların WhatsApp uygulamasını silme kampanyasına katılmalarına yol açtı. WhatsApp'ın alternatifi olan ve gizliliğe daha çok önem veren Signal adlı uygulamaya son günlerde ilgi yükseldi. Facebook 2014 yılında WhatsApp'ı satın aldığından beri, veri paylaşımı ve gizlilik ile ilgili kuralların nasıl değişeceği merakla bekleniyordu. Özellikle Facebook'un veri paylaşımı ve gizlilik konusunda isminin geçtiği skandallarla güvenilen bir platform olmaması, bu soru işaretinin ortaya çıkmasına neden olmuştu. Wired dergisine göre WhatsApp'ın son günlerde kullanıcılarının ekranına gönderdiği uyarı, 2016 yılında Facebook ile hangi verilerin paylaşılacağına dair değişen kuralların bir uzantısı. O yüzden dergiye göre bu kurallar 2016 yılından beri geçerli. Wired'a göre pazartesi günü devreye giren yeni gizlilik sözleşmesi, daha çok WhatsApp'ın işletme hesabı olan kullanıcılarının sürdürdüğü iletişimin nasıl depolanacağına ilişkin bir değişiklik. 2016 yılında gizlilik ve veri paylaşımı kurallarıyla ilgili yapılan büyük güncellemede kullanıcılara bazı verilerin Facebook ile paylaşılmasını devre dışı bırakabilmeleri seçeneği verilmişti; ancak yeni sözleşmeyle bu seçenek uygulamadan kalkıyor. 2016 yılından sonra uygulamayı yükleyen bir milyarı aşkın kullanıcının verileri ise halihazırda Facebook ile paylaşılmaktaydı. Facebook, Wired'a yaptığı açıklamada bu hafta yürürlüğe konan yeni sözleşmenin halihazırdaki gizlilik politikalarında bir değişiklik anlamına gelmediğini savundu. Wired dergisi, son değişikliğin uçtan uca şifreleme uygulamasını etkilemediğini vurguluyor. Bu da gönderdiğiniz mesajların, fotoğrafların ya da diğer içeriklerin sadece kendi akıllı telefonunuzda ya da gönderdiğiniz kişilerin cihazlarında görüntülenebilmesi demek. WhatsApp ve Facebook mesajların içeriğini görüntüleyemiyor. WhatsApp'ın kullandığı ve paylaştığı veriler ise daha çok sizin uygulamayı nasıl kullandığınıza yönelik. WhatsApp'ın Facebook ile paylaştığı veriler arasında telefon numaranız, WhatsApp'ı ne kadar süre ve ne kadar sıklıkla kullandığınız, diğer kullanıcılarla nasıl bir etkileşim içinde olduğunuz, cihazınızla ilgili bilgiler, IP adresiniz, işletme sisteminiz, tarayıcı verisi, bataryanın sağlığı, uygulamanın versiyonu, mobil ağ, dil ve zaman dilimi yer alıyor. WhatsApp'a en başta verdiğiniz izne göre ödeme verileriniz ve konumunuz da Facebook ile paylaşabilen veriler arasında. Wired'a konuşan Johns Hopkins Üniversitesi'nden kriptolog Matthew Green, "WhatsApp mesajlarınızın içeriğine dair gizliliğinizi korumakta gayet iyi. Diğer her şeye dair gizliliğiniz ise ihlal ediliyor gibi gözüküyor" yorumunda bulunuyor. Dijital haklar grubu Fight for the Future'un başkan yardımcısı Evan Greer ise Wired'a, "Facebook'un yaptığı hiçbir ürüne güvenmiyorum. İş modeli gözetleme üzerine kurulu, bunu hiç unutmayın" diyor. Forbes dergisi de WhatsApp'ın metaveri topladığına dikkat çekiyor. Forbes, WhatsApp'ın böylelikle kiminle mesajlaştığınız, kimi tanıdığınız, ne zaman ve hangi sıklıkla konuştuğunuz gibi verileri paylaştığını aktarıyor. Forbes'a konuşan sanal güvenlik şirketi Cyjax'ın baş bilgi güvenliği görevlisi Ian Thornton-Trump, "Metaveri de sizin verilerinizle ilgili bir veri. Verinin kendisi kadar güçlü olabilir" diyor. Forbes'a yazdığı makalede siber güvenlik uzmanı Zak Doffman, "Eğer telefonunuzun numarası ya da cihazınızın kimliği sayesinde sizi çeşitli uygulamalarla eşleştirebilirsem, sizin metaverinizi de diğer bildiğim her şeye bağlayabilirim" vurgusunu yapıyor. Doffman, metaverinin gri bir alan olduğunu ve mesajlaşma platformlarında yapılan her aktivite ile bu verinin değerinin yükseldiğini aktarıyor. TechRadar teknoloji haber sitesi, WhatsApp'ın statünüz, hikayeleriniz ve profil fotoğrafınızı da paylaştığını hatırlatarak bunlara uygun reklamlara maruz kalabileceğinizi aktarıyor. Eğer WhatsApp statünüzde belirli bir araba modelini satın almak istediğinize dair bilgi paylaşırsanız Facebook'un bu veriyi reklam verenlere ileteceğini, böylece Facebook, WhatsApp, Messenger ve Instagram'da buna göre reklamlar görebileceğinizi aktarıyor. WhatsApp'ın ödeme sistemini bir kahve markasından alışveriş yapmak için kullanırsanız ya da kahve içtiğinize dair uygulamada bir hikaye paylaşırsanız, bu tüketim alışkanlığınıza dair reklam görme olasılığının da yükseleceği vurgulanıyor. TechRadar, WhatsApp işletme hesabınızın olması durumunda ise sattığınız ürünlerin rakiplerle paylaşılması ihtimali olduğuna da değiniyor. WhatsApp'ın veri güvenliği ve gizliliğine dair bütün bu endişeler, Telegram ve Signal gibi uygulamaları daha popüler bir hale getirdi. Facebook'ın WhatsApp'ı satın almasının ardından 2017 ve 2018 yıllarında WhatsApp'ın kurucuları Brian Acton ve Jan Koum sırayla şirketi terk etmişti. Acton, birkaç ay sonra Signal Vakfı'nı kurgu. Kurum, açık kaynaklı Signal Protokolü'nü oluşturdu. WhatsApp ve Signal gibi çok sayıda uygulama bu protokolü kullanarak uçtan uca şifreleme teknolojisini uyguluyor.


Bilim insanları, sanal dokunma hissini bir adım öteye taşıdı: Aerohaptik teknik sayesinde artık uzaktaki birinin avatarıyla el sıkışmak, daha gerçekçi üç boyutlu oyun deneyimleri ve klinisyenler arasında daha etkin iş birlikleri gibi durumlar söz konusu olabilecek. Hologram yeni bir teknoloji değil. 21. yüzyılda tıptan savunma sistemlerine, eğitimden sanata kadar çeşitli alanlarda kullanılıyor. Ancak bilim insanları hep daha ilerisini düşünüyor. Örneğin, etkileşim şeklimizi değiştirebilecek birkaç farklı hologram türü oluşturmak için lazerleri, modern dijital işlemcileri ve hareket algılama teknolojilerini kullanmanın yollarını buluyor ve geliştiriyorlar. Glasgow Üniversitesi'nde esnek elektronik ve algılama teknolojileri üzerine çalışan bir grup, aerohaptik kullanan ve hava jetleriyle dokunma hissi yaratan bir hologram sistemi geliştirdi. Bu hava jetleri insanların parmaklarına, ellerine ve bileklerine dokunma hissi veriyor. Ekipten Ravinder Dahiya, The Conversation'a konuyla ilgili yazdığı yazısında, bu teknolojinin, dünyanın diğer ucundaki birinin sanal avatarıyla tanışmamıza ve onların tokalaşmasını gerçekten hissetmemize izin verecek şekilde geliştirilebileceğini ifade ediyor. Bu, Star Trek'teki sanal güverte gibi bir teknoloji geliştirmenin ilk adımları bile olabilir. Çalışmalarını sürdüren ekip, dokunma hissini yaratmak için bilgisayar tarafından oluşturulan grafikleri, kontrollü hava jetleriyle eşleştirmek için gayet uygun fiyatlı ve piyasada bulunan parçaları kullanıyor. Ekip, üç boyutlu bir sanal görüntünün yanılsamasını sağlayan grafikler kullanıyor. Kullanılan teknoloji, bir nevi Viktorya dönemi tiyatro izleyicilerinin sahnede doğaüstü görüntülerle heyecanlanmasına neden olan ve Pepper's Ghost olarak bilinen 19. yüzyıl illüzyon tekniğinin modern bir veryasyonu olarak açıklanıyor. Sistem, herhangi bir ek ekipmana ihtiyaç duymadan, iki boyutlu bir görüntünün uzayda asılı gibi görünmesini sağlamak amacıyla cam ve aynalar kullanıyor. Ve hava yoluyla dokunsal geri bildirim yaratılıyor. Sistemi oluşturan aynalar, bir tarafı açık olan piramit şeklinde düzenlenmiş durumda. Kullanıcılar ellerini açık taraftan koyuyor ve piramidin içindeki -boş alanda yüzer gibi görünen- nesnelerle etkileşime giriyor. Nesneler, genellikle video oyunlarında üç boyutlu nesne ve dünyalar oluşturmak için kullanılan bir yazılım programı tarafından oluşturulan ve kontrol edilen grafikler. Piramidin hemen altında, kullanıcıların ellerinin ve parmaklarının hareketlerini izleyen bir sensör ve karmaşık dokunma hissi yaratmak için hava jetlerini onlara yönlendiren tek bir hava nozulu bulunuyor. Genel olarak sistem, meme hareketlerini kontrol etmek için programlanmış elektronik donanım tarafından yönlendiriliyor. Bunu da hava nozulunun, kullanıcıların ellerinin hareketlerine uygun yön ve kuvvet kombinasyonlarıyla yanıt vermesini sağlayan bir algoritma sağlıyor. Aerohaptik sistemin yeteneklerini gösterme yollarından biri de gerçeğe yakın bir şekilde dokunulabilen, yuvarlanabilen ve sektirilebilen bir basketbol topunun etkileşimli projeksiyonu. Hava jetlerinden gelen dokunmatik geri bildirim, basketbol topunun sanal yüzeyiyle modüle ediliyor. Kullanıcılar, sanal topu değişken bir kuvvetle itebiliyor ve avuçlarında sert bir zıplama veya yumuşak bir zıplamanın nasıl hissettirdiği konusunda ortaya çıkan farkı hissedebiliyor. Bir basketbol topunu sektirmek kadar basit görünen bir şey bile hareketin fiziğini modellemek ve bu hissin hava jetleriyle nasıl tekrarlayabileceğini modellemek açısından epey zor. Ravinder Dahiya da Ekip olarak çok çalışmamız gerekti diyor. Ekip, sisteme ek işlevler eklemek için şimdiden cesurca denemeler yapıyor. Yakında, kullanıcıların sıcak veya soğuk yüzeyleri hissetmelerini sağlamak için hava akışının sıcaklığını değiştirebilmeyi umuyorlar. Ayrıca, hava akışına koku ekleme, kullanıcıların dokunmanın yanı sıra koklamalarına izin vererek sanal nesnelere yönelik hislerini derinleştirme olasılığını da araştırıyorlar. Sistemin etki alanı ve teknolojisi geliştikçe, çok çeşitli sektörlerde kullanılabileceği umuluyor. Bu teknolojinin, hantal ekipman giymek zorunda kalmadan daha sürükleyici video oyunu deneyimleri sunmak ve aynı zamanda daha ikna edici telekonferanslara da izin verebileceği düşünülüyor. Ayrıca, klinisyenlerin hastalara yönelik tedaviler üzerinde işbirliği yapmasına ve hastaların sürece daha fazla dahil ve bilgili hissetmelerine yardımcı olması bekleniyor. Böylelikle doktorlar, tümör hücrelerinin özelliklerini görüntüleyebilir, hissedebilir, üzerine konuşabilir ve hastalara tıbbi bir prosedür için planlar gösterebilir.


Geçen yazıda ABD'li Douglas Lenat'ın matematik ve savaş oyunu dallarında yaratıcı davranış gösteren iki programından söz etmiştim. Bir örnek de kendimden vereyim. QSI'ın çalışmasını şekilde gördüğünüz, yan yana konulmuş ve birbirlerine alttan yatay bir boruyla bağlanmış A ve B adlı iki su tankından oluşan sistem üzerinde anlatayım. Diyelim ki sistem boşken aniden A tankına bir kova su koyduk ve o andan itibaren iki tankın içindeki su miktarlarının nasıl değiştiğini programa tarif ettik. Yani QSI'ın girdisi sadece A'daki miktar azalırken B'deki arttı, sonra ikisi de sabitlendi bilgisini içeriyor. Bu noktadan başlayarak program nasıl bir denklemin bu iki değişkenin bu davranışını en iyi şekilde açıklayacağını araştırmaya başlıyor. Kısa bir sürede İki miktar birbirine zıt yönde değişir! diyen çok basit bir denklem bulunuyor. Bu aslında yanlış bir ifade değil, ama bu sistemin gerçek modeli olmak için yetersiz. QSI bu yetersizliği denklemi çözüp kendisine hiç tarif edilmeyen başka davranışlara da izin verdiğini görünce fark ediyor, ve anlaşılan bu sistemi tarif etmek için bana söylenmeyen başka değişkenlere de ihtiyaç var! sonucuna varıyor. Bunun üzerine Yapay Zeka'nın popüler tekniklerinden üret ve sına yöntemini kullanarak yeni değişkenlerle zenginleştirilmiş daha karmaşık denklemleri sistematik olarak üretip bunların çözümlerinin verilen davranışı öngörmeyi başarıp başarmadıklarını sınıyor. Program sonuçta iki miktarın zaman içindeki değişimlerinin ve bu miktarlarla hep aynı yönde değişen olan bir çift başka değişkenin de eklendiği bir modelin tam da verilen davranışı açıkladığını teyit ederek sonlanıyor. İşin ilginci, bu son denklem tam da bir fizikçi oturup bu sistemi modellemek istese elde edeceği denklem, programın hiç gözüyle görmeden, sadece olması gerekli diyerek eklediği yeni değişkenler de borudaki debiye ve tankların dibindeki basınca karşılık geliyor, yani QSI bu yeni kavramları keşfetmiş oluyor! Peki ama müzik festivalinde Bach konseri öncesinde insan dehası üzerine yapılan bir konuşmada neden bu Yapay Zeka yöntemini anlattım? Çünkü o deha dediğimiz şeyin büyüsünü, onun da aslında aynı algoritmanın çalışmasından ibaret olduğunu iddia ederek bozmayı planlıyorum! Umarım serimizin bir sonraki bölümünü merakla beklemenizi sağlayacak denli heyecanlı bir noktada kesiyorum. Bu yazı HBT'nin 67. sayısında yayınlanmıştır.


Cicero yapay zeka sistemi, Diplomacy isimli oyunda birçok oyuncudan daha başarılı oldu. Söz konusu motif, strateji veya karmaşık veriler olduğunda, yapay zekalar artık bir adım öndeler. Nöronal ağlara dayalı kendi kendine öğrenen algoritmalar, satranç, go ve hatta poker gibi blöf yapılan strateji oyunlarında insanları yeniyor, onlarca yıldır çözülemeyen protein yapılarını çözüyor veya yeni matematik teoremleri ve ispatlar geliştiriyor. Yapay zeka sistemleri, konuşmaları veya yazıları tanıma konusunda da çok becerikliler. Yeni bir yapay zeka sistemi ise yapay zekanın iletişim sanatında da usta olduğunu kanıtladı. Yapay zekanın bu başarısı Diplomacy adlı bir oyunla ölçüldü. Bu oyunda yedi oyuncu Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde, birinci dünya savaşından sonra tedarik merkezlerini güvence altına almak için rekabet ediyor. Oyunun özelliği hem stratejik hem de askeri kararların alınması dışında, potansiyel müttefiklerle başarılı müzakere ve istişarelerinin yerine getirilmesine dayanıyor. Yapay zekanın oyunda başarılı olabilmesi için, diğer oyuncuların sözlerini tutmamasını veya kendi ifadelerine inanmamasını da hesaba katması gerekiyor. Bu nedenle yapay zeka sistemi, hem strateji hem de iletişim açısından ikna edici olmalıydı. Araştırmacılar bu görevleri yerine getirebilecek Cicero yapay zeka sistemini geliştirdiler. Bu sistem kendi kendine öğrenen iki algoritma modülünden oluşuyor. İlki 125.000'den fazla Online Diplomacy oyunuyla gelecek vaat eden oyunları ve diğer oyuncuların eylemlerine verilen tepkileri öğrenen bir strateji modülü. İkinci bileşen ise diploması oyunlarındaki 40.000'i aşkın diyalog üzerinde eğitilmiş bir dil modülü. Yapay zeka, cümlelere ek bilgi olarak bağlam ve cesur kararlarla ilgili ek bilgiler de almış. Yapay zeka ayrıca oyuncu arkadaşlarının ve dolayısıyla da rakiplerinin bakış açısını değerlendirmeyi öğrenmek ya da karşı oyuncuların gizli sözleşmeler yapacağını da hesaba katmak zorundaydı. Yapay zekanın bu zorlukları aşabilecek duruma gelip gelmediğini araştırmacılar 2022 yazında Diplomacy oyunun bir Online versiyonuyla test etmişler. Cicero bilmediği kırk oyunu 82 oyuncuyla oynadığı gibi 21 katılımcı bir turnuvaya da katılmış. Sonuç göre Cicero kırk oyuncu arasında ilk yüzde onluk listeye girmiş ve sekiz oyundan oluşan turnuvayı da kazanmış. İşin ilginç tarafı, Cicero'nun oyuncular tarafından yapay zeka olarak tanınmamış olması. Yapay zeka sistemi diğer oyunculara, oyun başına yaklaşık olarak 130 mesaj göndermiş ve aynı zamanda görünüşe göre ikna edici bir şekilde konuşma dilini kullanmış. Ancak mesajların mesajların stratejiye veya bağlama uymadığı durumlar da söz konusu. Bu, mesajların yaklaşık yüzde onu için geçerli. Bu tür yapay zeka sistemlerinin gelecekte nerelerde kullanılacağını zaman gösterecek. Ayrıca örneğin şirketlerin bu tür algoritmaları kullanmaları halinde hangi etik sonuçların ortaya çıkacağını da.


Uyarlanabilir öğretim, kişilerin bireysel farklılıklarını gözeterek öğretimi gerçekleştirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Uyarlanabilir öğrenme sistemlerinde temel amaç, kullanıcıların hedeflerinin, ilgilerinin ve tercihlerinin bir modelini oluşturarak, öğrenme ortamını yapılandırmak ve her bir kullanıcı için öğretimi bireyselleştirmektir. Bu sistemlerin kullanıcıya sunmuş olduğu bireyselleştirme imkanı yapay zeka algoritmaları sayesinde mümkün olabilmektedir. İlk olarak bireyselleştirmeden kastedilen nedir ve elektronik bir öğrenme ortamında yapay zeka algoritmaları kullanılarak bireyselleştirme nasıl sağlanmaktadır, bu soruların cevaplarına bir göz atalım. Bireyselleştirilmiş öğrenme desteği, sistemin, kullanıcının kişisel özelliklerini belirleme ve bilginin sunum biçimini bu özelliklere göre ayarlama özelliğidir. Bireyselleştirilmiş öğretim sistemleri alanında yapılan çalışmalar 1970'li yıllardan itibaren; bilgisayar bilimleri, eğitim teknolojileri ve yapay zeka tekniklerinin birlikte kullanıldığı Zeki Öğretim Sistemleri ile başlamıştır. Zeki Öğretim Sistemlerinde temel amaç, kullanıcının bilgi düzeyi hakkında karar vererek içeriği kullanıcıya göre düzenleyip ona izleyeceği yolu göstermektir. Bu anlamda zeki öğretim sistemleri bireyselleştirilmiş öğrenme seçenekleri sunan uyarlanabilir öğrenme ortamlarıdır. Bireyselleştirme, ziyaret edilen sayfalar ve gezinme süreleri gibi kullanım kayıtlarını kullanarak farklı öğrenme özelliklerine sahip kullanıcıların kişilik özellikleri, ön bilgileri, ilgi ve hedefleri hakkında bilgi toplamak suretiyle gerçekleşmektedir. Bireyselleştirme ile öğrenme çıktılarının niceliğinin artmasının yanında kullanıcıların öğrenme ortamından daha fazla memnun olmaları sağlanabilmektedir. Literatürde uyarlanabilir öğretim tasarımı için üç yaklaşımdan bahsedilir. Bunlardan ilki makro yaklaşımdır. Bu yaklaşım Keller'in bireyselleştirilmiş öğrenme modeline dayanır ve bu modele göre her kullanıcının farklı öğrenme hızı vardır. Öğretim kullanıcının bireysel hızına göre uyarlanmalıdır. Kullanıcı performansının değerlendirilmesi ve uygun geribildirimin sağlanmasında bireysel özellikler dikkate alınmalıdır. İkinci yaklaşım Yetenek-Yöntem etkileşimidir. Bu yaklaşıma göre öğrenmenin niteliğini ve niceliğini arttırmak için öğretimi kullanıcının bireysel özelliklerine ve yeteneklerine uygun tasarlamak gerekmektedir. Burada sözü edilen yetenek faktörü olarak bilgi işleme kapasitesi, algı, dikkat gibi bilişsel beceriler, ön bilgi düzeyi, yetenek, öğrenme stilleri, bilişsel stiller, öz yeterlik, motivasyon gibi değişkenlerden bahsedilmektedir. Bir diğer yaklaşım ise Mikro yaklaşımdır. Bu yaklaşım öğrenme etkinliği sırasında kullanıcının duruma göre değişen belirli ihtiyaçlarına yönelik etkinliği düzenleyen dinamik bir yaklaşımdır. Yapay zeka tekniklerini içeren zeki öğretim sistemleri, web tabanlı öğretim ortamları kullanıcının ilgi ve ihtiyaçlarını belirleyerek sistemde uyarlamalar yapan mikro yaklaşım örnekleridir. Zeki öğretim sistemlerinde problem çözme sürecinde kullanıcılara yol gösterici şekilde uygun desteğin sağlanması amaçlanmaktadır. Bunun için yapay zeka, bilişsel bilim, bilişim, web teknolojileri kullanılmakta, bir öğreticinin davranışlarına benzer şekilde öğrenenin ilerlemesine rehberlik edilmekte ve anlık geri dönütler ile öğrenme sürecinin desteklenmesi sağlanmaktadır. Bu sistemlerde, güncellemeler kullanıcıların sorulara verdikleri cevaplara göre etkileşimli olarak yapılmakta ve ilerleme sağlanmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren de uyarlanır ve zeki öğretim sistemlerinin birleşmesiyle bireyselleştirmeyi yüksek düzeyde sağlayan, "Uyarlanabilir Web Tabanlı Zeki Öğretim Sistemleri" alanında araştırmalar ağırlık kazanmıştır. Yapay zeka teknolojilerindeki gelişmelerle birlikte öğrenme süreçlerinin bireyselleştirilmesi, içeriklerin uyarlanması ve öğrenme süreci boyunca öğrenenlere uygun desteğin sunulması kolaylaşmıştır. Yapay Zeka, insan gibi davranan sistemleri modelleme çalışmasının genel adıdır. Çeşitli kaynaklarda mantıksal analiz robotu tanımlaması ile de karşımıza çıkan Yapay zeka , bir bilgisayarın veya bilgisayar kontrolündeki bir robotun çeşitli faaliyetleri zekasını kullanabilen canlılara benzer şekilde yerine getirme kabiliyeti olarak ta adlandırılabilir. Yapay Zeka kavramı, disiplinler arası bir kavram olarak ele alınabilir. Bu disiplinler biyoloji, psikoloji, sosyoloji, bilgisayar, matematik, tıp ve bunların alt dallarıdır. Davranış biçimi de temel olarak kontrol, karar verme, tahmin, problem çözme, öğrenme ve optimizasyon olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapay zeka ilgili bilginin seçilerek, uygun kararlar vermede, sonuç çıkarmada, gözden geçirerek değiştirmede, karşılaştırma yapmada ve problem çözmede kullanmayı kapsar. Tüm bu etkinlikler öğretim için geçerli olan kavram ve süreçlerin ayrılmaz parçasıdırlar. Bu nedenle de bilgisayar destekli eğitim programlarının Zeki Öğretim Sistemleri olarak adlandırılan sistemler bazında geliştirilmesi çalışmalarına yol açmıştır. Dreambox Learning, Smart Sparrow, Knewton, Desire2Learn, CogBooks Zeki ve Uyarlanabilir e-Öğrenme Uygulamalarına örnek olarak verilebilir. Yapay sinir ağları , Uzman Sistemler, Bulanık Mantık, Genetik Algoritmaları gibi teknikler yapay zeka tekniklerine örnek olarak verilebilir. Problem Çözümü, problem indirgeme teknikleri, bulmaca, satranç, Uzman Sistemler ve uzmanlık, Planlama, Robotik, Obje tanıma , Makine Öğrenmesi, Şimdiki veriden gelecek davranışlar hakkında tahmin çıkarımı, beynin fiziksel davranışını modelleme, nesne tabanlı programlama teknikleri, otomatik programlama gibi alanlar yapay zekanın kullanıldığı alanlardır. Yapay zeka algoritmalarının kullanıldığı zeki öğretim sistemlerinin hayatımıza girmesi ile eğitim alanında yeni ufukların açılması kaçınılmazdır. Günümüzde geleneksel öğretim sisteminde ortaya çıkabilecek birtakım yetersizliklerin üstesinden ancak yapay zeka programlama teknikleri kullanılarak hazırlanan zeki öğretim platformları ile gelineceği aşikardır. 2. Brusilovsky, P. , Peylo, C. (2003) Adaptive and Intelligent Web-based Educational Systems, Journal International Journal of Artificial Intelligence in Education archive Volume 13 Issue 2-4. 3. Self, J. (1990) Theoretical Foundations for Intelligent Tutoring Systems, Journal of Artifical Intelligence in Education, 1(4), 3-14. 4. Murray, M. C., & Perez, J. (2015). Informing and performing : A study comparing adaptive learning to traditional learning. Informing Science: International Journal of an Emerging Transdiscipline, 18, 111 125. 5. Park, O., & Lee, J. (2003). Adaptive Instructional Systems. Handbook of Research for Educational Communications and Technology, (1911), 651 684.


Karşınızdaki kişinin gözlerine bakar bakmaz nasıl bir kişiliğe sahip olduğunu anlamak ister miydiniz? Yapay zeka teknolojileri sayesinde, gözünüzün devinimlerinden yola çıkarak nasıl bir kişiliğe sahip olduğunuzu kolayca anlayabilmek artık mümkün. Gözler ruhun aynasıdır sözü bilim dünyasının da ilgi alanı içinde. İnsanlar henüz bu tür bir kişilik analizini tam olarak yapamıyor olsa da, bazı yapay zeka türleri yapabiliyor. Ve gözlerden yola çıkarak söyledikleri oldukça akıllara durgunluk veriyor. Ruhbilim uzmanları insanların dünyayı görsel olarak nasıl algıladığı konusunda kişiliğin etkili olduğuna inanır. Örneğin, meraklı kişiler sürekli olarak çevrelerine bakınıp dururken, açık görüşlü kişiler, söz gelimi, soyut imgelerle ilgilenir. Güney Avustralya Üniversitesi'nden Tobias Loetscher ve arkadaşları göz devinimleriyle kişilik arasındaki bağlantıyı daha yakından incelemek amacıyla makine öğrenmesi algoritmalarından yararlandılar. Araştırmacılar, 42 öğrenciye göz izleme aygıtları yerleştirip, onları gezindikleri ve alışveriş yaptıkları sırada izlediler. Ardından öğrencilerden duygusal dengesizlik, dışadönüklük, yumuşak başlılık, sorumluluk ve deneyimlere açıklık gibi özellikleri içeren 5 temel kişilik özelliğinin değerlendirildiği bir soru çizelgesini yanıtlamaları istediler. Katılımcıların kişilik özellikleri anket yoluyla ölçüldükten sonra gönüllüler, göz hareketlerini izleyen kulaklıklar giyen araştırmacılara yönlendirildiler. Sonuç şaşırtıcıydı: Çalışmada kullanılan yapay zeka, sadece göz hareketlerini takip ederek her bir kişinin kişilik özelliklerini doğru bir şekilde tahmin edebilmişti. Örneğin, nevrozlu kişiler gözlerini daha hızlı kırpıştırma eğiliminde olurlarken, açık görüşlü kişilerde yan yana göz devinimleri daha abartılı oluyor, vicdanlı kişilerin göz bebeklerinde de daha ciddi dalgalanmalara tanık olunuyordu. Araştırmanın bir önemi de, bu bulguların, yakın gelecekte robotların ve diğer yapay zeka biçimlerinin insanlarla sosyal olarak daha fazla etkileşim kurma becerisinin artırmalarına yardımcı olabileceğini göstermesi. Hatta bir gün, bu makineler insanların zihinlerini bile okuyabilir... Melbourne Üniversitesi'nden Olivia Carter, gelecekte araştırmaların bu görüntülerle beyin kimyası arasında bir bağlantı kurabileceğine inanıyor. Dopamin ve ve noradrenalin gibi beyin kimyasallarının, kişiliğin yanı sıra, göz kırpma sıklığı ve göz bebeğinin büyümesini de etkilediği zaten biliniyor. Araştırmaya katılan Max Planck Bilişim Enstitüsü'nden Andreas Bulling, bu bulgulardan yola çıkılarak geliştirilebilecek olası uygulamaların çok geniş kapsamlı olduğuna dikkat çekerek Örneğin, akıllı telefonların kişiliğinizi saptayıp ona uyum sağladığını düşünün. Bu türde bir uygulama akıllı telefonların insanlara yepyeni düzeyde kişisel bilgiler sağlamalarına olanak tanıyabilir diyor. Bunlara yaşlılara yönelik robot eşlikçiler, sürücüsüz arabalar ve kişiye özgü video oyunlarını da eklemek mümkün. Ancak işin bir de olumsuz tarafı var: O da bu tür uygulamaların kötüye kullanılma riski. Bir süre önce yaşanan ve Trump'a seçim kazandıran Cambridge Analytica skandalında kullanıcıların onayı olmaksızın Facebook verilerine ulaşılması ve kişiliğe odaklı siyasal tanıtımların yapılması amacıyla yapay zekadan yararlanılması örneğin. Bilim insanlarına göre aynı bilgilerin göz devinimi kayıtlarından elde edilebilmesi durumunda, bu bilgiler kolaylıkla kaydedilebilir ve insanlardan habersiz olarak kullanılabilir...


İngiltere'de 1811 yılında endişeli ancak daha çok kızgın olan bir grup insan makinelere ölüm diye bağırarak geçimlerini sağladıkları tekstil endüstrisini gittikçe domine eden makinelere saldırmaya, kırmaya ve parçalamaya başladı. Dokuma makinelerinin, uzun sürede elde ettikleri zanaatı ellerinden alarak, onları işsiz bırakacağından korkan bu insanların başlattıkları isyan kısa sürede tüm İngiltere'ye yayıldı. 'Luddite Hareketi' olarak bilinen bu isyan bir yıl içinde 18 kişinin idamı ve yüzlercesinin Avustralya'ya sürgün edilmesi ile bastırılmış olsa da makinelerin insanların işlerini elinden alacağına dair endişe ve korku insanlar içerisinde var olmaya devam etti. Otomasyon nedeniyle işten çıkarmalara dair endişe yeni değil. Sanayi Devrimi'nden bu yana artarak devam ediyor. Otomasyon teknolojileri geliştikçe bu durumun devam etmesi muhtemel. İlk kez ekonomist Keynes tarafından 1930 yılında ifade edilen Teknolojik İşsizlik kavramı, yapay zeka ve robot teknolojilerinde yaşanan gelişmelerle birlikte son on yıllarda yeniden alevlendi. İşlerin tamamen makinelere devredildiği post-kapitalist bir dönemi ifade eden teknolojik tekillik gibi iyimser senaryoların yanı sıra; yüksek işsizlik ve gelir dağılımda artan dengesizlik ile varoluşsal güvencesizlik duyan çoğunlukların olacağını söyleyen kötümser senaryolara kadar farklı bakış açıları ile bu konu değerlendiriliyor. Küresel asgari ücret, robot korkusu, teknofobi, yeteneksizleşme, iş yeri standardizasyonu, robot, robotlarla çalışma isteği, robotlara duyulan güven ve benzeri pek çok kavramın tartışılması bu konuya olan merakın arttığını gösteriyor. Bugün mahkemelerden, bulaşık makinelerine kadar yapay zekayı hayatımızın her alanında görüyoruz. Yapay zeka, sağlık, finans ve ulaşım gibi alanlarda kullanılıyor ve giderek daha karmaşık görevleri üstlenebilir hale geliyor. Eskiden tekrara dayalı, duygusal ya da yaratıcı zeka gerektirmeyen işlerde gördüğümüz yapay zekaya, GPT-3'te olduğu gibi yaratıcılık gerektiren işlerde ve LaMDA gibi duygusal rollere sahip robotlarda da şahit oluyoruz. Örneğin DALL-e 2 adlı yapay zeka hayal edilen en absürt kompozisyonları dahi kısa sürede resmedebiliyor . Bir başka örnek ise ChatGPT, bir sohbet uygulaması olarak geliştirilen bu yapay zekaya istediğiniz soruları sorabilirsiniz. Örneğin, bir yemek tarifinden, bir problemi çözmek için gerekli olan Python kodunun ne olduğuna kadar. Şüphesiz bu örnekler çoğaltılabilir. Burada okuyuculara bir soru sormak istiyoruz. Yukarıda yer alan metindeki cümlelerin bazıları ChatSonic adlı bir yapay zeka tarafından yazıldı, hangi cümlelerin yapay zeka tarafından yazıldığını ayırt edebiliyor musunuz? Eğer ayırt edemediyseniz yalnız değilsiniz zira 2019 yılı Aralık ayında İngiltere'de gerçekleştirilen seçimlerin sonuçlarına dair BBC'de yayımlanan 649 makalenin tamamı yapay zeka tarafından yazılmıştı ve kimse açıklanana kadar bunu fark etmemişti. Bu tartışmalar, yönetim ve organizasyon alanında çalışan akademisyenlerin de uzun bir süredir ilgisini çekmektedir. İlk kez 1983 yılında Holloway tarafından yazılan Stratejik Yönetim ve Yapay Zeka adlı makaleyle, yapay zekanın ne zaman ve nasıl yöneticilerin rollerini paylaşacağı yahut tamamen ele geçireceği tartışması başlamıştı. Ardından 1986 yılında, Geisler tarafından yayımlanan Yapay Yönetim ve Yapay Yönetici isimli makalede, yönetime dair pek çok fonksiyonun ileri bir gelecekte yapay zeka tarafından icra edileceği, bu değişimin orta kademe yönetimde başlayacağı ve bununla birlikte birtakım etik kaygıların artacağı ifade edilmişti. Aşağıda yer alan resimde de, Geisler yapay yönetimi resmetmeye çalışmıştır. Günümüzde de 'yapay zeka yönetici olabilir mi?' sorusu sıklıkla sorulmakta, bu konuda çeşitli akademisyenler tarafından tahminler ve tartışmalar yürütülmektedir. Ancak, burada tartışılması gereken bir diğer önemli konu çalışanların ve yöneticilerin bu duruma nasıl yaklaşacağıdır. Bu nedenle, örgütlerde çalışan kişiler gözünden, yapay zekaya dair tutum, beklenti ve güveni anlamak üzere 2020 yılında, 1111 kişi üzerinde bir çalışma yürüttük. Bir sonraki yazımızda, yaptığımız bu çalışmanın sonuçları üzerine, çalışanların yapay zeka yöneticilere dair tutum, güven ve beklentilerini açıklayacağız. Geisler, E. (1986). Artificial management and the artificial manager. Business Horizons, 29(4), 17-21. Holloway, C. (1983). Strategic management and artificial intelligence. Long Range Planning, 16(5), 89-93. Frey, C. B., & Osborne, M. (2013). The future of employment.


Bir önceki yazımızda, yapay zeka yöneticiye genel bir çerçeve sunmaya çalışmıştık. Bu yazıda ise 1111 kişi üzerinde yürüttüğümüz çalışmanın sonuçlarını paylaşacağız. İlk olarak, çalışmaya dair tanımlayıcı ögelere baktığımızda, katılımcıların %34,4'ü (381 kişi) kadın ve %65,6'sı (726 kişi) erkek; %61,1'i (676 kişi) 34 yaş altı ve %38,9 (431 kişi) 35 yaş üstü; son olarak %53,7'si (578 kişi) personel, %10,9'u (117 kişi) alt düzey yönetici, %21,7'si (234 kişi) orta düzey yönetici ve %13,7'si üst düzey yöneticidir. - Yapay zeka yönetici ister misiniz? - Yöneticinizin yapay zeka olması durumunda, ondan etik bir davranış bekler misiniz? - Etik açıdan hangi yöneticinin kararlarına daha fazla güvenirsiniz? Bu sorulara verilen cevaplara ilişkin dağılım aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Burada görüldüğü üzere, katılımcıların %58'si yapay zekayı yönetici olarak görmek istememektedir. Ancak şaşırtıcı bir şekilde katılımcıların %54,1'i yapay zekanın yönetici olması durumunda insan yöneticiden daha güvenilir kararlar vereceğini düşünmektedir. İlk olarak, yapay zeka yönetici isteyenlerin oranının oldukça yüksek olduğunu görmekteyiz. Örneğin 2020 yılında KPMG tarafından yapılan bir çalışmada insanların %17'sinin yapay zeka yönetici istediği görülmektedir. İnsanların istememe sebepleri incelendiğinde ise yapay zekanın empati ve duygusal zekadan mahrum olmasının en büyük neden olduğu ifade edilmektedir. Bu durumu destekler nitelikte, Accenture'un 2019'da yayımladığı bir araştırmada, insanların rutin işlerde yapay zekaya güvenirken problem çözme ve karar verme konularında insan yöneticiyi tercih ettiği görülmektedir. Öte yandan, Avrupa Komisyonu'nun hazırladığı bir raporda, Avrupa ülkelerinde yaşayan insanlar %70'inin yapay zeka ve robotlara karşı pozitif bir tutum içerisinde olduğu bilinmektedir. Tüm bunlar doğrultusunda, insanların rutin işlerin yerine getirilmesi ve vakit kaybının önüne geçilmesi gibi sebeplerle yapay zekaya karşı pozitif bir tutum içerisindeyken, muhtemelen kendi çalışma hayatlarını da etkileyecek önemli kararları verme noktasında yapay zekaya nispeten daha olumsuz tutumlar içerisinde olduğu söylenebilir. Ek olarak, çalışanların iletişim ihtiyacı doğrultusunda yapay zeka tarafından yönetilen bir ortamda bu ihtiyacı karşılamanın zorlaşacağını düşünüyor olabilirler. İnsanların yapay zeka yönetici istememesine rağmen kararlarına daha fazla güveneceğini söylemesi çalışmada ortaya çıkan bir başka önemli sonuçtur. Yapay zekanın daha tarafsız olacağı, kişisel önyargıları ile davranmayacağı, daha adil ve tutarlı kararlar vereceği düşüncesinin bu sonuçta etkili olduğu söylenebilir. Nitekim Oracle'ın 10 farklı ülkeden 8370 çalışan üzerinde yaptığı bir çalışmada, insanların %64'ünün yapay zeka yöneticilere insanlardan daha fazla güvendiği sonucu çıkmıştır. Son olarak, yöneticinizin yapay zeka olması durumunda ondan etik bir davranış bekler misiniz sorusuna ise katılımcıların %58,3'ü evet cevabı vermiştir. Yapay zekanın hayatımızın her alanına dahil olmasıyla birlikte, artık yalnızca işlerimizi kolaylaştıran bir araç olmaktan ziyade sosyal ve fiillerinden sorumlu bir aktör olması beklenmektedir. Bu nedenle, özellikle insanların hayatlarını etkileyebilecek türden kararları verebilecek bir yapay zekanın, eylemlerinden sorumlu tutulması ve ahlaki olarak sorumluluk içerisinde hareket etmesi istenmektedir. Ayrıca, yapay zekanın kendi başına etik değerlere sahip olamayacağı, bu durumun ancak algoritmasında programlanmış olması ile mümkün olacağı açıktır. Bu doğrultuda, bu algoritmaları oluşturacak kişilerin etik kaygılarla hareket etmesinin beklendiği ifade edilebilir. Buna ek olarak, katılımcıların yapay zekayı yönetici olarak görmek ister misiniz sorusuna verdikleri cevabın cinsiyet, yaş ve çalışılan pozisyon açısından nasıl farklılaştığı da önemli bir sorudur. Bu nedenle, aşağıdaki şekil incelendiğinde, erkeklerin kadınlara; 34 yaş ve altındaki kişilerin, 35 yaş ve üstündekilere; alt düzey yöneticilerin, diğer pozisyonlara nazaran yapay zeka yöneticiye daha sıcak baktığı görülmektedir. Bunu destekler nitelikte hem Oracle'ın hem de Avrupa Komisyonu'nun yaptığı çalışmada, erkeklerin kadınlara oranla yapay zekaya karşı tutumlarının daha olumlu olduğu bilinmektedir. Ek olarak, 34 yaş ve altındaki kişilerin yapay zekaya karşı daha pozitif bir tutum içerisinde olmasının teknolojiye karşı ilgi, merak ve becerilerinin daha yüksek olmasından kaynaklandığı ifade edilebilir. Zira, Glikson ve arkadaşlarının (2020) yaptığı çalışmada, yapay zekaya karşı güvenin yaş, cinsiyet vb. pek çok faktör tarafından belirlendiği ifade edilmektedir. Otomasyon ve yapay zeka teknolojilerindeki gelişmeler her geçen gün daha karmaşık problemlere çözüm sunmaktadır. Etik tartışmalar ve hükümetlerin otomasyon kaynaklı işsizliğe çözüm için yapmayı planladığı regülasyonlar sürerken, bu teknolojiler hız kesmeden gelişmeye ve toplumu şekillendirmeye devam etmektedir. Tüm bunlar olurken, çalışanların bu konudaki duygu ve tutumlarının ne olduğu da önemli bir merak konusudur. Bu çalışmada, kısıtlı da olsa insanların yapay zekaya karşı bakış açılarını incelemeye çalıştık ancak bu konuda daha fazla çalışmanın yapılmasının gerekli olduğu kanaatindeyiz. Eurobarometer, S. (2012). Public attitudes towards robots. European Commission. New Study: 64% of People Trust a Robot More Than Their Manager. (2019, October 15). Glikson, E., & Woolley, A. W. (2020). Human trust in artificial intelligence: Review of empirical research. Academy of Management Annals, 14(2), 627-660.


Amerikalı bilim insanları, aterosklerotik kardiyovasküler hastalığa bağlı kalp krizi ve felci, tek bir röntgenle on yıl öncesinden tahmin edebilen bir derin öğrenme modeli geliştirdiler. Kalp krizi genç, yaşlı demeden birçok insanı yakalayabiliyor. Dünya genelinde meydana gelen ölümlerin yaklaşık olarak beşte biri kalp rahatsızlıklarından kaynaklandığı biliniyor. Araştırmalar ilginç bir şekilde sağlıklı bir yaşam biçimi süren kişilerin de kalp krizi geçirebileceğini gösteriyor. Özellikle de bu gruptaki ölüm vakalarının önlenmesi zor. Massachusetts General Hospital hastanesinde Dr. Jakop Weiss ile çalışan ekip, tek bir göğüs röntgenine bakarak, on yıl içinde kalp krizi geçirme olasılığını tahmin edebilen bir derin öğrenme modeli geliştirdi. Derin öğrenme, hastalıkla ilişkili motifleri bulmak için X-ışını görüntülerini taramak üzere eğitilebilen gelişmiş bir yapay zeka modelidir . Bu tür bir tarama, statin ilacından yarar sağlayabilecek ancak, şu anda tedavi görmeyen kişileri belirlemek için kullanılabilir. Damarlarda kolesterol ve yağ birikmesi nedeniyle kan akışının azalması veya tıkanması sonucu ortaya çıkan kalp rahatsızlıklar, aterosklerotik kardiyovasküler hastalıklar olarak sınıflandırılır. Yeni geliştirilen derin öğrenme modeli, ASCVD'den kaynaklanan kalp krizleriyle bağlantılı olan röntgen görüntülerindeki motifleri tespit ediyor. Doktorlar kalp krizi riskini tahmin etmek için, ASCVD risk oranını hesaplayan istatistiksel bir model kullanırlar. Bu risk, yaş, cinsiyet, ırk, sistolik kan basıncı, hipertansiyon tedavisi, sigara içme, tip 2 diyabet ve kan testleri gibi bir dizi faktörü dikkate alan ASCVD risk skoru kullanılarak hesaplanır. On yıllık riski yüzde 7,5 ve üzerinde olan hastalara statin tedavisi önerilir. ASCVD riskini hesaplamak için gerekli değişkenler genelde bulunmadığından popülasyona dayalı tarama modellerini ihtiyacı artırır. Klinik testler sırasında akciğer, yumurtalık ve prostat kanseri taramasından geçirilen 40.643 kişinin 147.497 göğüs röntgeninden yararlanılarak, CXR-CVD riski olarak isimlendirilen bir AI geliştirilerek, eğitildi. Araştırmacılar potansiyel olarak kalp hastalığı riski taşıyan ve yakın gelecekte statin tedavisi gerektirebilecek ve yaş ortalaması 60 olan 11.430 hastanın göğüs röntgenlerini kullanarak derin öğrenme modelini bir kez daha kontrol ettiler. Ayrıca hastaların statin uygunluğuna karar vermek için de modelin tahmini değerini, kabul görmüş klinik standartla karşılaştırdılar. Bu elektronik kayıttaki eksik veriler nedeniyle sadece 2401 hastada (yüzde 21) hesaplanabildi. Bu hasta alt grubu için CXR CVD risk modeli klinik standarda benzer biçimde performans gösterdi. CXR-CVD modeli, 10,3 yıllık takip süresi boyunca 1096 hastada kalp krizi riskini tahmin etti. Araştırma böylece kardiyovasküler sorunlarının önlenebilmesi için etkili bir statin tedavisi stratejisinin uygulanabilmesi için hastalar için on yıllık bir riskin hesaplanması önerisini getirmiş oldu.


Günümüzde dünyada ve Türkiye'de en çok konuşulan ve tartışılan konular arasında yapay zeka ön sıralarda yer almaktadır. Merriam Webster sözlüğünde yapay zeka; bilgisayar biliminin bir dalı ve bir makinenin insan zekasını taklit edebilme becerisi olarak tanımlanmaktadır. Yapay zekanın tanımındaki makine ve zeka ilişkisi başta bilim adamları, yatırımcılar ve teknoloji şirketleri olmak üzere bir çok farklı kesimden insanı endişelendiren ya da en azından düşündüren bir ilişkidir. Sinemada, edebiyatta ve farklı alanlarda uzun süreden beri geleceğe dair tasavvurlarda yapay zeka, genellikle distopyen bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Bilimkurgu edebiyatında ve sinemasında giderek eskisine nazaran daha fazla yer bulmaktadır. Söz konusu endişe veya korkuların temel çıkış noktası yapay zekaya sahip makine ve robotların insanların ellerinden bir çok işi alacakları ve insanların çoğunun işsiz kalacağıdır. Bu endişenin daha ileri bir aşaması da makinelerin dünyayı ele geçirip insanlığı yok edeceğidir. Bu konuyu en çok dillendirenlerden biri de İngiliz fizikçi Stephen Hawking'dir. Ünlü fizikçi son zamanlarda sıkça bu konuya değinmektedir. Hukukçular ise yapay zeka alanında kapsamlı bir hukuksal düzenlemeye vurgu yapmaktadır. Hasan Sınar, mevcut hukuk düzeninin yapay zekanın geniş alanlarda kullanımıyla birlikte yeniden düzenlemesi gerektiğini savunmaktadır. Sınar, mevcut kuralların insancıl hukuka göre düzenlendiğini, insan unsurundan yoksun bir Yapay Zeka'nın hiçbir kuralla bağlı olmadığını ve hedefe ulaşmak için her türlü kötülüğü yapabileceğini öne sürmektedir. Paolo Gallo, Forbes adlı dergideki yazısında, yapay zeka ve teknoloji ilişkisini ele alırken, Yeni Bir Frankenstein mı Yaratıyoruz? sorusunu sormaktadır. (Gaolo, 2017). Gaolo, Frankenstein'ın (Mary Shelly, 1818) ilk endüstri devrimi zamanında yazıldığını ve dönemin çalkantılı ruhunu yansıttığını ifade etmektedir. Romanın yazıldığı dönemde insan teknolojisi ilişkisi sorgulanmış, kontrolü kaybedebileceğimiz bir canavar mı yaratıyoruz, insanlığımızı, duygularımızı ve empati yeteneğimizi mi kaybediyoruz gibi kaygılar doruğa çıkmıştır. Bu arada Frankenstein teması sinemada da sıkça işlenmektedir. Gaolo ayrıca, dördüncü endüstriyel devrim çağında olduğumuzu ve bu dönemde dijital, biyolojik ve fiziksel anlamda devrimci ve yıkıcı değişimler söz konusu olduğunu ifade etmektedir. Yazar böyle bir ortamda insanlar olarak bu değişimlere hazırlıklı olmamıza, olası krizleri yönetebilme becerimize dikkat çekmektedir. Alan Winfied, The Guardian adlı gazetede yayımlanan yazıda, Yapay Zeka'nın Frankenstein benzeri bir canavara dönüşmeyeceğini ileri sürmektedir. Winfield kıyamet tellallarının ve Hollywood'un ısrarla yapay zekayı insanlığın sonunu getirecek bir canavar gibi ele aldığını belirtir ve bu kötümser tabloya karşı çıkarak, günümüzde insanlığa hizmet eden bir çok yapay zeka teknolojisi ve ortamı olduğunu, bunların dünyayı ele geçirmediği tezini dile getirmektedir. Yapay Zeka ve sinema ilişkisi incelendiğinde Prof. Dr. Ünsal Oskay'ın Çağdaş Fantazya adlı kitabı ilk göze çarpan eserler arasındadır. Oskay 2001 Uzay Macerası filmini ele alırken, teknolojinin insan dünyasını fiziksel olarak genişlettiğine ancak duygusal yanlarını yok ettiğine ve makineye dönüştürdüğüne vurgu yapmaktadır. Oskay'ın kitabında ele aldığı filmlerden biri olan Things to Come (1936), H.G.Wells'in The Shape of Things kitabından uyarlanmıştır. Filmde Armageddon denen bir canavar bir kenti yıkar. Bölgeler şefler tarafından yönetilir. Dünya savaşları ortadan kalkar. Sonra uzaylılar gelir. Yıl 2036'dır. Dünyaya bilim ve teknoloji hakim olmuştur. Oskay bu filmden yola çıkarak bazı filmlerin makine ve teknolojinin tirancılığından sızlandığını, bazılarının rasyonalize ettiğini, bazılarının da makineye insandan tümüyle soyutlanmış bir tiran olarak baktıklarını ifade etmektedir. Yukarıda adı geçen film bazı yönleriyle James Cameron'un 1984 yılında yönettiği Terminatör adlı filmi hatırlatmaktadır. Terminatör filmi günümüze kadar devam filmleri çekilen bir bilimkurgu klasiğidir ve sinema tarihinde önemli bir yere sahiptir. Karamsar bir gelecek tasviri çizen filmde, makineler ve robotlar dünyayı ele geçirmiş ve insanlık yok olmanın eşiğine gelmiştir. Zamanda yolculuk temasına da değinen filmde, 2029 yılından 1984 yılına gönderilen bir insan benzeri robotun, gelecekte başlayacak isyanı yürütecek kişinin doğmasını engelleme çabaları ön plandadır. Oskay'ın ele aldığı bir diğer film olan The Forbin Project (1970)'de, bilgisayarların yanlış yapma olasılığına dair paranoya ön plandadır. Filmde kendini yaratan insana itaat ettikten sonra canlanan ve insana hükmetmeye başlayan makineler bilim ve teknoloji sistemi ele alınmaktadır. Filmde yaratılan sinemasal uzamda ABD, tüm savunmasını dev bir bilgisayara terk etmiştir. Colossus adı verilen bilgisayarın bir benzerini Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Birliği'de yapar. Guardian adlı bilgisayar çalışınca insan müdahalesi devre dışı kalır. Bir süre sonra iki bilgisayar iletişim kurar. Kısa zamanda insanlardan daha akıllı güçlü hale gelirler. Üstün insan düzeyinde iletişim başlar. Tek bir varlık olurlar. Soğuk Savaş dönemine ait belirgin izler taşıyan film, günümüzdeki tartışmaları akla getirmektedir. 2000'lerin hemen başında esasında bir Stanley Kubrick projesi olan ancak ölümü nedeniyle Steven Spielberg'in filmleştirdiği Yapay Zeka bu türdeki iyi filmler arasına girer. Filmde gerçek çocukların yerini alan çocuk robotlara ve yaşanılan sıkıntılar üzerinden yapay zeka olgusu tartışılmaktadır. 2000'lerde bu konuya dair filmlerin sayısının giderek arttığı gözlemlenmektedir. Bu duruma iki açıdan bakılabilir. İlki bu alana dair endişelerin ve farkındalığın artması ve önceleri ütopik olduğu varsayılan bazı uygulama ve teknolojilerin bir kısmının gündelik hayata girmesi olabilir. Sonuç olarak önceleri bilimkurgu edebiyatına, fantastik filmlere konu olan ütopik, abartılı ya da absürd olarak kabul edilen bazı olgularına giderek realiteye dönüştüğü ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda yapay zeka tartışmaları gündemde kalmaya devam edecek ve sinemada buna dair filmler üretilmeye devam edecektir. Winfield, Alan, Artificial intelligence will not turn into a Frankenstein's monster, https://www.theguardian.com/technology/2014/aug/10/artificial-intelligence-will-not-become-a-frankensteins-monster-ian-winfield. Bu yazı HBT'nin 96. sayısında yayınlanmıştır.


Füzeye dönüşmüş insansız hava araçları, kamuoyunu yanlış yönlendiren yapay zeka üretimi videolar, bilgisayar korsanı bilgi sistemleri... İşte kötü ellere geçen yapay zekanın tehditlerine birkaç örnek. Yapay zeka ve makina öğrenmesi yetenekleri eşine rastlanmayan bir hızla ilerliyor. Bu teknolojilerin geniş çaplı ve çok yararlı uygulamaları otomatik çeviriden tıbbi görüntü analizine kadar gidiyor. Yeni uygulamaların sayısı da çığ gibi büyüyor. Öte yandan, yapay zekanın kötü amaçlı kullanımı konusuna ise şimdiye kadar yeterince önem verilmediği anlaşılıyor. Geçtiğimiz günlerde, işte tam da bu konuda, üniversite, sivil toplum ve endüstriden 14 ayrı kuruluşta çalışan 26 uzmanın hazırladığı 'Yapay Zekanın Kötü Amaçlı Kullanımı - Öngörme, Önleme ve Etkilerini Azaltma' konulu bir rapor yayınlandı. Rapor, yapay zeka teknolojilerinin kötücül kullanımının oluşturduğu tehditleri inceliyor ve bu tehditleri daha iyi öngörme, önleme ve etkilerini en aza indirmenin yollarını öneriyor. Rapor, günümüz ile önümüzdeki beş yıla odaklanıyor ve yapay zekanın günümüzde ulaştığı düzeyin, 'haydut devletler' , suçlular ve teröristler tarafından kullanımına el verdiğine özellikle dikkati çekiyor. Yapay zeka sistemlerini tasarlayanların, uygulamalarının kötü amaçlı kullanımını en aza indirmek için daha çok çaba göstermeleri ve hükümetlerin de bu amaçla yeni yasalar yapmaları gerektiği de vurgulanıyor. Onlarca yıldan beri yapay zeka ve makina öğrenmesi konusunda söylentiler hep gerçeklerin çok ötesinde idi. Ama artık değil! Yüz sayfalık bu rapor, günümüzde artık iş görmeyen bilgi ve bilgisayar güvenliği yöntemlerini gözden geçiriyor ve buna çözüm olabilecek yaklaşımlar öneriyor: Kötüye kullanılan yapay zekaya dayanıklı donanım ve yazılım tasarımı ile bunlarla ele ele gitmesi gereken yasalar ve uluslararası yönetmelikler gibi. Özellikle endişe verici olan, son dönemde yapay zekanın, Güçlendirilmiş ya da Pekiştirilmiş Öğrenme olarak adlandırılan teknoloji ile yeni bir döneme girmiş olması. Bu yöntemle, yapay zeka sistemleri, belirli alanlarda, örneklere ya da yönlendirmeye gerek olmaksızın 'süper insan' zekasına ulaşabiliyorlar. Google'ın DeepMind bölümünün geliştirdiği ve Go oyunu şampiyonlarını ezip geçen AlphaGo uygulaması, verilerde yepyeni örüntüler bulmak için ya da bilgisayar sistemlerine girmek amacı ile yazılımlardaki boşlukları keşfetmek için bilgisayar korsanları tarafından kullanılabilir. Kötü niyetli biri, bir insansız hava aracını, yüz tanıma yazılımları aracılığı ile belirli bir kişiyi hedefleyen bir silaha dönüştürebilir. İnternet Robotları , yapay zekanın ürettiği ve gerçeğinden ayırt edilemeyecek videolar ile yalan haber üretme ve politik yönlendirme amacı ile kullanılabilir. Yine, bir bilgisayar korsanı, yapay zeka kontrolündeki bir insan sesi sentezi sistemini kullanarak, kendisini, kuşku duyulmayacak bir biçimde, başkasının yerine koyabilir. Raporun yazarlarından, Oxford Üniversitesi İnsanlığın Geleceği Enstitüsü'nden Miles Brundage söyle diyor: Yapay zeka, bireyler, kurumlar ve devletlerin karşı karşıya olduğu riskleri artırmakta ve değiştirmekte. Bir bilgi sistemini uzman bir bilgisayar korsanı olarak eğiten ve kullanan bir suçludan, bireylerin mahremiyetini yok eden, profillerini çıkartan ve onları baskı altına alan bir izleme sistemine kadar, güvenliğin karşı karşıya olduğu tehditlerin spektrumu çok geniş. Sayısal Güvenlik: Siber saldırıların yapay zeka ile otomasyonu bu saldırıların büyüklüğü ile etkinliği arasındaki ters orantıyı değiştirecek. Emek yoğun siber saldırıların tehdidi artacak. Ayrıca, yapay zeka kontrolündeki ses sentezi aracılığı ile başkalarının kimliğine bürünüp insani zayıflıkları kullanan, yine yapay zeka aracılığıyla yapılan bilgisayar korsanlığı ile yazılım boşluklarını bulup bilgisayarlara giren, ya da ters örnekler ve bilgi zehirleme teknikleri kullanarak öğrenen makineleri yanıltan yeni tür siber tehditler beklenmekte. Fiziksel güvenlik: İnsansız hava araçları , ya da kendi kendini idare eden silahlarla yapılan saldırıların yapay zeka kontrolüne geçmesi bu saldırıların oluşturduğu tehdidi artıracaktır. Yapay zekanın yeni tür fiziksel tehditleri ise siber-fiziksel sistemleri ele geçirmek biçiminde olacaktır. Örneğin sürücüsüz bir aracın kontrolünü alarak ona kaza yaptırmak, ya da halen insanlar tarafından uzaktan kumanda edilmesi olanaksız fiziksel sistemleri, örneğin binlerce mikro drone'dan oluşan bir robot sürüsünü yönetmek gibi. Politik güvenlik: Yapay zekanın, bireyleri izleme , inandırma ve aldatma amacı ile yapılan işleri otomatikleştirmek amacı ile kullanımı, mahremiyetin yok edilmesi ve sosyal manipülasyona dönük tehditleri çok artıracaktır. Yeni uygulamalar, büyük veriler aracılığı ile bireylerin davranışları, psikolojileri hatta inançlarını çözümleyip bunları kullanacaklar. Bu endişe verici gelişmelerin oluşturduğu tehditler daha çok otoriter rejimler altındaki ülkeler için geçerli olsa da demokrasilerde de sağlıklı bir toplumsal diyaloğu engelleyeceğe benziyorlar. Özetle, söz konusu rapor alarm zillerini tam zamanında çalıyor. Yapay zekanın kendi kendini geliştirip çoğaltarak insanları köle ya da yok etme olasılığı henüz bir spekülasyondan öteye gitmiyor. Ama yukarıda özetlediğimiz kötü amaçlı kullanımı daha bugünden büyük tehlike. Bu yazı HBT'nin 102. sayısında yayınlanmıştır.


20-21 Şubat günleri Gebze'deki Tübitak yerleşkesine, TÜSSİDE'ye gittim: Hazırlanmakta olan yapay zeka stratejisi ve Tübitak bünyesinde kurulan Yapay Zeka Enstitüsünün çalışma modelini belirlemek için akademi, yazılım sektörü ve kamudan katılımcılar toplanmıştı. Konuşmacılar yapay zekanın öneminden ve potansiyelinden bahsetti; sonra gruplar halinde fikir geliştirme çalışmaları yaptık. Yapay zeka Amerika ve Çin'in ekonomisine ciddi bir katkı sağlıyor. Biz de yapalım demeden, ayrılan kaynakları karşılaştırmak gerekiyor. Telekomünikasyon teknolojilerine büyük katkılar yapan AT&T Bell Labs'in New Jersey Holmdel'deki merkezinde, doktoramı yaptığım 90'lı yılların başında 2000 doktoralı eleman çalışırdı. Bugün, diyelim ki 200-300 doktoralı araştırmacı ile bir yapay zeka araştırma merkezi kurabilirsiniz. Bu kişilerin bilgisayar mühendisliği ve bilimleri, matematik, fizik, elektrik-elektronik mühendisliği gibi dallardan, yapay zeka ile ilgili alanlarda doktora yapmış kişiler olması gerekir. Ülkemizde yapay zeka uzmanlığı olan doktoralı kişilerin sayısı, herhalde toplam 500 olabilir! Bir doktora öğrencisi üniversiteden mezun olduktan sonra 6-7 senede yetişiyor; yetişenler de yurtdışında çok cazip şartlarla iş buluyor. 20 senede 10 doktora öğrencim mezun olmuş; yarısı yurtdışında çalışıyor; yarısı Türkiye'de. Ancak yeni mezunların daha çoğu yurtdışına gitmeyi hedefliyor. Demek ki hem bu alanda doktoralı sayımızı artıracağız; hem de çalışma koşullarını ve yaşam kalitesini artıracağız ki mezunlar burada yaşamak, çalışmak istesin. Yapay zeka teknolojisi geliştirmek için araştırma yapmanın ilk adımı, bir araştırmacı kritik kütlesi oluşturmak olmalı. Bunun için, zaten bu alanda çalışan 10 ila 20 üniversite tespit edilip, onlara doktora öğrencisi yetiştirmek, onları en iyi konferanslara, yurtdışı yapay zeka araştırma merkezlerine göndermek için destek verilebilir. Doktora öğrencilerinin tam zamanlı öğrenci olması, tüm zamanlarını araştırmaya vermeleri için, yaşam koşulları ile uyumlu burslar verilebilir. Akademik grupların öne çıkan önerileri böyleydi. Yapay zekanın başarısının gerisinde araştırmacı insan gücü varsa da, bu teknolojinin hayata geçmesinde, hesaplama gücünün etkisi büyük. Yapay zekada son atılımları sağlayan derin öğrenme modellerini, kuvvetli masaüstü bilgisayarlarda eğitmek, aylar sürüyor. Uluslararası bilimsel platformlarda başarılı olabilmek için çok kuvvetli, çok sayıda çekirdekli/grafik işlemcili bilgisayarlar lazım. Çin, 1990'lardan başlayarak süperbilgisayar kapasitesini artırdı ve şu anda dünyadaki süperbilgisayarların yüzde otuzuna sahip. En büyük bilgisayarının on milyon çekirdeği var! Tübitak'a bağlı TRUBA sunucu altyapısı, Türkiye'de araştırmacıların kullandığı önemli bir altyapı ve mütevazı kaynaklarla yapay zeka alanında çalışanlara hizmet veriyor. Yukarıda bahsettiğim on milyon çekirdekli sunucularla karşılaştırmak gerekirse, yüz binlerce çekirdeği olduğu söylenebilir. Ülkemizde yapay zeka alanının gelişmesi için, bu altyapının çok güçlendirilmesi ve kaynaklarının yapay zeka alanına öncelikli olarak tahsis edilmesi gerekir. Gebze'deki Türkiye Sanayi Sevk ve İdare Enstitüsü TÜSSİDE kampüsünü, binalarını, bahçelerini çok beğendim. Belki bir sonraki yazımda da onu anlatırım. Bundan sonra HBT dergisinde düzenli olarak yazacağım; görüşmek üzere. Bu yazı HBT'nin 207. sayısında yayınlanmıştır.