Toplumda en yaygın görülen psikiyatrik bozukluk depresyondur. Her 8 kişiden biri hayatının bir döneminde depresyona yakalanır. Uygun yaklaşım ve tedaviyle, depresyonun kısır döngüsünden çıkmak mümkündür. Depresyon sadece yaşanan olumsuz olaylara karşı duyulan üzüntü, mutsuzluk değil, beynin hormonlarını, vücudun bağışıklık sistemini etkileyen ve kalıtsal özellikler gösteren bir bozukluktur. Depresyon geçiren kişi en az birkaç hafta boyunca günün çoğunda kendini çökkün, mutsuz hisseder. Daha önceden hoşlandığı etkinliklere ilgisi azalır. Yaşam enerjisi eksilir, ruhsal ve fiziksel olarak ağırlaşır. Uyku ve iştahı azalır ya da artar. Ümitsizlik, çaresizlik, değersizlik, suçluluk ve ölüm düşünceleri görülebilir, özsaygısı azalır. İş, ev ve okuldaki yükümlülüklerini yerine getirememeye başlar. Bu, kendisini yetersiz ve başarısız görmesini, suçluluk ve ümitsizliğini daha da arttırır. Tüm bunların sonucunda kişi bir kısır döngüye girer. Uygun yaklaşım ve tedaviyle, depresyonun kısır döngüsünden çıkmaksa mümkündür. Depresyonu fark etmek ilk adımdır. Depresyondaki kişi çaresizlik, umutsuzluk, karamsarlık düşünceleri ve içe kapanıklığı nedeniyle toplumdan uzaklaşabilir. Harekete geçmeye isteksizlik ve içinde bulunduğu durumun değişmeyeceği düşünceleri kişiyi yardım aramaktan alıkoyabilir. Bu yöndeki değişikliği fark edip, kişiyi bir psikiyatriste başvurmaya yüreklendirmek hayat kurtarıcı olabilir. Damgalama, yardım alma girişimlerini engelleyebilir. Toplumda, ruhsal sorunlar nedeniyle psikiyatri birimine başvuran kişilere yönelik önyargı ve damgalama her geçen gün azalmakla beraber kısmen devam etmektedir. Gereksinimi olan kişinin tedavi almasını engelleyebilen bu tutumlardan kaçınmak son derece önemlidir. Önceden sevilen etkinlikleri yapmaya çalışmak önemlidir. Kişi, fiziksel ve ruhsal ağırlaşma, durgunlaşma nedeniyle harekete geçmeye isteksiz olabilir ancak hareketsizlik depresyonu derinleştirir. İsteksizlik olsa bile, evden çıkmaya, önceden sevilen etkinlikleri adım adım yapmaya çabalamak faydalı olur. Depresyon düzelmeye başladıktan sonra, önceki rutinlerine dönmek, iş ve görevlere devam etmek gerekir. Egzersiz, depresif belirtileri azaltır. Egzersizle kişiyi iyi hissettiren doğal hormonlar salgılanır. Düzenli egzersiz iyilik halini arttırır, depresyonla mücadeleye yardımcı olur. Psikoterapi etkin bir tedavi yöntemi ve yeni bir öğrenmedir. Bu alanda eğitimli, yetkin psikolog ve psikiyatristlerce uygulanan psikoterapi ile depresyona neden olan düşünce, duygu ve davranışlar anlaşılıp, yeni düşünceler, baş etme becerileri ve dayanıklılık geliştirilebilir. İyilik hali anlamlı, amacı olan bir yaşam içinde ve bireyi büyüten ilişkilerle olur. Psikoterapi, iyilik hali, sosyal beceriler, yaşam doyumu ve uyumlu sağlık davranışlarını arttırır. Bedensel hastalıkların tedavisi, depresyonun gidişini olumlu yönde etkiler. Uzun süreli bedensel hastalığı olanlarda depresyon daha sıktır. Depresyon da bedensel hastalık riskini artırır. Bedensel hastalık ve depresyon varlığında her iki hastalığın da tedavisi ihmal edilmemelidir. Yaşamın bazı dönemleri depresyon gelişimi açısından daha risklidir. Ergenlik, genç erişkinlik, kadınlarda gebelik, doğum sonrası ve menopoz dönemlerinde depresyonun fark edilmesi depresyonun gidiş ve sonlanışına olumlu katkıda bulunur. Aile, arkadaş ve akran desteği faydalıdır. Sosyal destek ve üzerindeki yükleri bir süre hafifletmek, kişinin depresyonla baş etmesine yardımcı olur. Kaliteli bir uyku önemlidir. Depresyonun uyku bozukluklarıyla ilişkisi gösterilmiştir. Uykunun bozulması, canlılık, sosyal işlevler, fiziksel ve ruhsal iyilik hali ve yaşam kalitesini de etkiler. Antidepresan ilaçlar etkili ve güvenlidir. Bağımlılık yapmazlar. Bir kişiye faydalı olan ilaç, başka bir kişiye iyi gelmeyebilir. Bu nedenle antidepresanlar tavsiye üzerine alınmamalıdır. İlaçlardan en çok fayda, uygun süre, uygun dozda ve doktor kontrolünde kullanıldığında alınır. Depresyonun yinelemesini önlemek için ilaçları uzun süreli kullanmak gerekebilir. Bu yazı HBT'nin 85. sayısında yayınlanmıştır.


Amaca yönelik yapılmış ve iyi işleyen bir kanalizasyon sistemi olmayan bu şehrin Plinius tarafından 'çok güzel inşa edilmiş' olarak nitelendirilmesi gariptir. Dahası, Plinius'un önerdiği ve imparatorun onayladığı çözüm de yalnızca bu akıntının koku ve görünüşünün gizlenmesinden oluşuyordu, kontaminasyonu önlemeye ya da bir de novo kanalizasyon yapmaya yönelik değildi. Kanalizasyonların temizlenmesinin kent sağlığının bir parçası olarak görülmüyor olması dikkat çekicidir. Atıkların uzaklaştırılması ilk hedefti, ancak bunun nedeni hastalık taşımaları değil kötü kokmalarıydı. Bu yüzden kanalizasyonlar ve ana drenaj kanalları nadiren kentin dışına kadar uzatıldı. Bunlar genellikle kentin içindeki bir hendeğe ya da en yakındaki akarsuya boşaltıldılar. Bu akarsu ise, genellikle daha aşağıdaki bir yerleşim bölgesinin su kaynağı oluyordu. Galenos, Roma'da, kente su getiren temiz akarsularda yakalanan balıklarla, kentten çıkan daha pis akarsularda yakalananlar arasındaki belirgin farka dikkati çekmektedir. Tiber Nehri'nin denize boşaldığı yerde kirlenmenin çok daha fazla olduğunu da belirtmektedir. Lağım çukurları ya yüzeye çok yakın olduklarından ya da sürekli bir akarsu bağlantısı kurulamadığından, birçok yerde lağım çukurları sağlık için ciddi bir tehlike oluşturuyorlardı. Bazı çukurlar bir yıkıntı görünümü veren kaba dizili taşlardan oluşuyordu. Düzenli bakım yapılmadığından tıkanmaya bağlı sızma ya da taşmalar oluyordu. Büyük Roma evlerinde bol suyla yıkanan tuvaletler bulunabiliyordu. Bazılarında bir kanal sistemi sayesinde tuvalet üst kata yapılabiliyordu. Evlerde daha sık kullanılan yöntem, çukurların üstüne yerleştirilmiş olan basit tahta oturaklardı. Bu çukurların düzenli olarak boşaltılması gerekiyordu. Bu yüzden insanların çoğu, özellikle de üst katlarda oturanlar, genel tuvaletleri ve lazımlıkları tercih ediyorlardı. Sonraları, ihtiyaç nedeniyle lağım içeriğinden faydalanılmaya başlandı. Ev ve mutfak atıkları ile birleşen lağım atıkları tarlalara verilmeye başlandı. Tabakhaneler ve giysi üreticileri de hayvan dışkısının yanında insan dışkısını da işlemlerinde kullanıyorlardı. Tabakhaneler genellikle yerleşim bölgelerinden uzakta yer alırlardı. Pompei'de ve bazı başka şehirlerde, giysi atölyeleri caddelerde, dükkanlar, kahvehaneler ve evlerle yan yana bulunuyorlardı. Yalnızca giysi atölyelerine değil, şehrin tamamına acı bir idrar kokusu sinmiş olmalıydı, çünkü terzilerin giysileri sağlamlaştırmak için kullandıkları idrarın bir kısmı, yoldan geçenlerin kullanımı için sokak köşelerine yerleştirilmiş olan idrar çanaklarından elde ediliyordu. Bu evlerde lağım çukurları genellikle kuyu ile yan yanaydı. Sıradan insanların en basit hijyen kurallarının önemini anlayamamış olduklarını gösteren bu düzenlemeler, birçok hastalığın, özellikle barsak hastalıkları, Trichuris ve Ascaris gibi barsak parazitlerinin yayılmasını kolaylaştırıyordu. Lağım çukurlarında yapılan araştırmalarda çok miktarda sinek ve larvası bulunmuştur. Tıp yazarlarına göre sık görülen hastalıklar olan diyare ve dizanteri birçok bölgede endemikti. İnsanların çoğu bunlara direnç geliştirmiş olmalıydılar. Ancak başka bir hastalık nedeniyle güçsüz düşmüş olanlar, yaşlılar, hepsinden önemlisi yeni doğanlar ve çocuklar için bu hastalıklar çok tehlikeli, çoğunlukla da öldürücüydüler. Parfüm şişelerinin yaygın olarak bulunmasına dayanarak, bu alışkanlığın alt sosyal tabakalara dek yayılmış olduğu söylenebilir. Parfümler yalnızca vücuda sürülmez, ağız yoluyla da alınırdı. Ağız kokusu çok yaygın bir sorundu ve genellikle şaraba ve baharatlı balık soslarına bağlanırdı. Ancak ağız hijyeni kavramının bilinmediği ve çürük dişlerin ancak ağrı dayanılmaz hale geldiğinde çektirildiği bir dönemde bu çok doğaldı. Birçok insan ağız kokusunu önlemek için pastil emer; parfümü tek başına ya da şaraba katarak içerdi. Özet olarak, sağlığı korumanın bireyler için ne kadar güç olduğunu tahmin etmek pek de zor değildir. Hem ilaçların hem de doktorların niteliğinin şüpheli olduğu bir çağda, tedavi edilebilen hastalık çeşidi çok azdı. Bu nedenle onlardan korunmak çok önemliydi. Zenginler bir yana bırakılırsa, sağlığı korumak bireysel kontrolün tamamen dışındaydı. Şehirlerde yaşayanlar hamamlara ve akarsuya olduğu gibi, iyi hekimlere de ulaşabiliyorlardı. Yine de kent yaşamının, atıkların imha edilmemesi, aşırı kalabalık, bulaşıcı hastalıklar gibi olumsuz yönleri vardı. Küçük kırsal yerleşim alanlarında yaşayanlar ise bu tür şehir sorunlarından uzak kalıyorlardı. Geniş alanlara ve temiz havaya sahiptiler, yiyecek kıtlığından da daha az etkileniyorlardı. Ancak temizlik olanakları çok azdı veya hiç yoktu. Tıbbi yardım gerektiğinde, geleneksel bilgiler, şifa tanrılarına yapılan dualar, yakın bir köydeki doktor ya da şans eseri oradan geçen bir 'gezgin doktor' çare oluyordu. Celsus ve Galenos gibi tıp adamlarının öğütleri neler yapılması gerektiğini gösteriyordu. Hastalık, sıradan insanlar için bir gerçekti ve sürekli bir tehlike oluşturuyordu. Yoksullarsa bu tehlikeye herkesten daha çok açıktılar. 1- Jackson R. Roma İmparatorluğunda Doktorlar ve Hastalıklar İstanbul: Homer kitabevi. 1999, p.46-51. 2- Perrucelli RJ. Çağlar Boyu Tıp . İstanbul: Omaş Ofset. 1997, p.235,248,249. Bu yazı HBT'nin 72. sayısında yayınlanmıştır.


Beyinlerinde farklı düzeylerde amiloid birikimi olan 65- 90 yaşları arasındaki yüzlerce kişinin uyku düzenlerini 10 yıl boyunca araştıran Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi uyku bilimi uzmanlarından Matthew Walker, sonunda bu sorunun yanıtına ulaştı. Frontal lobun ortasındaki amiloid birikiminin miktarı arttıkça, insanların derin uyku dönemlerindeki kesintiler de o denli artıyordu. Bu son derece seçici derin uyku yitimi, beyindeki amiloid birikimine bağlı uyku bozukluğunun yalnızca normal yaşlanmaya bağlı bir durum olmadığı anlamına geliyordu. Bu noktadan yola çıkan Walker'in çalışmalarının bir bölümü şimdilerde tanı sürecine odaklanıyor. Walker, özellikle de, uyku sırasında beyin etkinliğindeki bu çöküntünün Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığı en yüksek olan kişilerin yıllar öncesinden belirlenmesine yardımcı olup olmayacağını öğrenmeye çalışıyor. Walker, bu süreçte eksik halkanın uyku bozukluğu olabileceğini düşündü. Genç ve sağlıklı erişkinlerde NREM uykusundaki yavaş beyin dalgalarının yeni anıları kayda geçirdikleri ve öğrenilen son bilgileri akılda tuttukları zaten biliniyordu. Uyku, insanların geçmiş deneyimlerini anımsamalarına da yardımcı oluyordu. Alzheimer hastalığında NREM uykusunu amiloid önlüyorsa, o zaman gençliğe özgü o derin uykunun yitirilmesi daha yaşlıların yeni anıları kaydetmelerine ve geçmişteki deneyimlerini akılda tutmalarına engel olabilirdi. Oluyorsa, uykusuzluğun Alzheimer ile doğrudan bağlantılı olduğu gibi, iç karartıcı bir gerçeği de kabul etmek zorunda kalacaktık. Yeterince uyku alınmadığında amiloid beyinde, özellikle de beynin derin uykudan sorumlu bölgelerinde birikip NREM uykusunun yitirilmesine neden oluyor. Bu da geceleri beyindeki amiloidlerin temizlenmesini önlediğinden, amiloid birikiminde daha da büyük bir artış meydana geliyor. Böylece, daha çok amiloid, daha az derin uyku; daha az derin uyku, daha çok amiloid diye sürüp giden kısır bir döngü içine giriliyor.


Çalışma çağında olan insanlarda günlük programın tamamen dolu olması zaman zaman stres yaratır. Fakat çalışan insanlar emekli olduklarında da günlerini etkinliklere geçirirler. Texas Üniversitesi'nde Sara Festini ile çalışan ekip şimdi bu davranışın en doğru reaksiyon olduğunu gösterdi. Günün çok yoğun geçmesi genel olarak olumsuz bir etki bırakır. Ama bugüne kadar çok az araştırma yapıldı ve sonuçlar da çelişkili. Stres sanıldığı kadar kötü olmayabilir diyor araştırmacılar. Son çalışma, sağlıklı insanlarda yaşlılığa bağlı zihinsel değişimleri inceleyen Dallas Lifespan Brain araştırmasının bir parçasıydı. Yaşları 50 ila 89 arasında değişen 330 sağlıklı kadın ve erkeğe gündelik uğraşları sorulduktan sonra zihinsel yetilerini gösteren bir dizi nöropsikolojik testler yapılmış. Eğitim seviyesinin dikkate alınmadığı testlerde tüm yaş gruplarında en aktif olan katılımcılar daha başarılı olmuşlar. Bu kişiler testleri hem daha çabuk hem de daha iyi çözmüşler. Geçmişteki belli başlı olayları hatırlama görevinde, aktif olan ve daha az aktif olan gruplar arasında çok büyük farklılıklar söz konusu. Ancak bu çok fazla uğraşın illaki zihni geliştirdiği anlamına gelmeyebilir. Zihinsel açıdan daha dinç olan kişiler belki de daha aktif bir yaşam biçimini tercih ediyorlar diyor uzmanlar. Fakat zihinsel verimlilik ve etkinlik birbirlerini güçlendirebilir de. Çünkü aktif bir yaşamda sürekli yeni bilgiler ve olaylarla karşılaşılıyor. Yeni becerilerin öğrenilmesi düşünmeyi teşvik etmektedir.


Onaylanan ilk CRISPR tedavisi kısmen kırmızı kan hücrelerinin orak bir şekil oluşturmasına neden olan orak hücre hastalığı olan hastalara uygulandı. İngiltere Krispi gün düzenlemesine ilk onay veren ülke oldu ve Orak hücre ve B-talasemi hastalıklarında gen düzenlemesi ile başarılı sonuç alındı. Oksijen taşıyan protein hemoglobini kodlayan genlerin hatalı versiyonlarının neden olduğu orak hücre hastalığını ve B-talasemi gen düzenlemesi ile tedavi edildi. Tedavi orak hücre hastalığı olan 29 kişiden 28'ini en az bir yıl boyunca zayıflatıcı ağrıdan kurtardı ve B-talasemili 42 hastanın 39'u en az bir yıl boyunca transfüzyona ihtiyaç duymayı bıraktı. Bununla birlikte, kişi başına tahmini 2 milyon ABD Doları tutarındaki bir fiyatı vardı tedavinin. Bu da şimdilik çok sınırlı hasta bu tedaviden yararlanabilecek. Dünyada bir ilk olarak Birleşik Krallık ilaç düzenleme kurumu, tedavi olarak CRISPR-Cas9 gen düzenleme aracını kullanan bir tedaviyi onayladı. Karar, keşfinden bu yana geçen on yılda devrim niteliğinde olarak övülen biyoteknoloji için bir başka önemli noktaya işaret ediyor. Casgevy adı verilen terapi, orak hücre hastalığı ve B-talasemi gibi kan koşullarını tedavi edecek. Orak hücre anemisi olarak da bilinen orak hücre hastalığı, zayıflatıcı ağrıya neden olabilir ve B-talasemili kişiler sıklıkla düzenli kan nakline ihtiyaç duyar. İngiltere'deki Oxford Üniversitesi'nden genetikçi Kay Davies, UK Science Media'ya yaptığı açıklamada, "Bu, birçok genetik hastalığın potansiyel tedavisi için gelecekte CRISPR tedavilerinin daha fazla uygulanmasına kapıyı açan dönüm noktası niteliğinde bir onaydır" dedi.


Türkiye'nin Avrupa'da diyabetin en fazla artış yaşandığı ülke olduğunu belirten Türkiye Diyabet Vakfı Kurucu Başkanı Prof. Dr. M. Temel Yılmaz, ülkemizde diyabetin 10 yıl içinde %100 artarak, Avrupa'nın 4 katı artış gösterdiğini ve bu artışın beklenen oranı ikiye katladığını açıkladı. 2016 Diyabet Atlası verilerine göre Türkiye'de diyabetin görülme sıklığı %14.5'e yükselmiş. Dünyada 450 milyon diyabetli var. 20 yıl sonra bu sayının %60 artarak yaklaşık 800 milyona ulaşacağı tahmin ediliyor. Dünya Sağlık Örgütü 'ne göre, dünya tarihinde ilk kez bir sonraki kuşağın ömrü, önceki kuşaktan daha kısa olabilir. Bunun sebebi olarak yeni kuşağın hareketsiz bir yaşam sürmesi ve kötü beslenmesi gösteriliyor. Diyabet, obezite ve bununla doğru orantılı olarak kalp damar hastalıkları ve kronik hastalıklarda büyük bir artış söz konusu. Bu riski gören Birleşmiş Milletler tarihinde bir hastalıkla mücadele için dördüncü kez toplandı. Bunlardan ilki sıtma, ikincisi tüberküloz, üçüncüsü ise AIDS'ti. Dördüncü toplantının diyabet için düzenlenmesi artış hızının ne kadar ürkütücü bir boyuta geldiğini ortaya koyuyor. Diyabetin artış hızının durdurulmasının son derece önemli olduğunu ifade eden Prof. Dr. Temel Yılmaz, iyi tedavi alan ve yaşam tarzına dikkat eden hastaların sağlıklı bireyler gibi hayatlarına devam edebilecekleri belirtti. 1.Her 2 diyabet hastasından biri kalp hastalığı sebebiyle hayatını kaybediyor. 2.Her 2 diyabet hastasından birinde nöropati yani sinir sistemlerinde hasar görülüyor. 3.Diyabet ABD'de son aşamaya gelmiş böbrek yetersizliği vakalarının %50'sinden sorumlu. 4.Diyabet hastalarında normal hastalara göre 15 kat daha fazla ampütasyon yani uzuv kaybı yaşanıyor. 5.Diyabet 20 yaş üstü körlük nedenlerinde birinci sırada. Ciddi diyabetik retinopati gelişen hastaların %50'si tanıyı takip eden 5 yıl içinde kör olabiliyor. 6.Depresyon, diyabet hastalarında 2 kat daha fazla. 7.Tip 2 diyabet demans riskini 3 kat artırıyor. 8.Diyabet hastalarının ölüm riski diyabet hastası olmayanlara göre 2 kat daha fazla. Yapılan çalışmalara göre Türkiye'de Diyabet Farkındalık oranı %36 civarında. Halkın %64'ü diyabeti bilmiyor. Bu nedenle ciddiye almıyor. Nüfusta %15 oranı olan bir hastalığı nüfusun üçte ikisinin bilmemesi ülke açısından çok üzücü. Çünkü diyabet yaşam boyu süren bir hastalık. Süreç içinde ciddi organ hasarları gelişebiliyor ve birçok hastalığı tetikliyor. Özellikle gençler diyabet konusunda en bilgisiz kesim. Bu nedenle diyabetten korunmak için önlem almıyor. Ağırlıklı fast-food'un olduğu gıdalarla kötü besleniyor, spor yapmıyor. Bu nedenle diyabet gençlerde hızla yayılıyor. Amerikan tipi burger, cips, sosis, kalorili içecekler, diyabetin tetikleyicisi ama daha da önemlisi milli fast-foodumuz! Milli fast-food, güneydoğu Anadolu mutfağının hızlı yiyecek tipine dönüştürülmüş hali. Lahmacun, dürüm, kebap özellikle gençler arasında yaygın ve diyabeti tetikleyen beslenme modeli. Ayrıca spordan uzak, saatlerce bilgisayar, akıllı telefon, Ipad'lerin önünde geçirilen hareketsiz yaşam da gençlerde obeziteyi, arkasından şişmanlığı getiriyor. Sonuçta diyabet ülkemiz için alarm veriyor.


Diyabete yakalanan hasta sayısı tüm dünyada giderek artan bir hızla çoğalıyor. Diyabet hastalarındaysa hastalığın gelişimine de neden olan sağlıksız beslenme koşulları, hareketsiz yaşam tarzı, eğitim eksikliği gibi faktörlerin devamlılığı da diyabete bağlı komplikasyonları, kalp damar hastalıkları, böbrek yetmezliği, görme kaybı, enfeksiyonlar ve ölüm oranını artırıyor. Uluslararası Diyabet Federasyonu tahminlerine göre tüm dünyada 2015'te, - 11 yetişkinden 1'i diyabetli. (415 milyon) %9 - 2 diyabetli yetişkinden 1'ine (%46,5) teşhis konulmamış yani diyabetli olduğunu bilmiyor. - 7 doğumdan 1'i gebelik diyabetinden etkileniyor. - Diyabet hastalarının dörtte üçü (%75) düşük ve orta gelir ve eğitim düzeyindeki ülkelerde yaşıyor. - 542,000 çocuk tip 1 diyabet hastası. - Her 6 saniyede 1 kişi diyabet hastalığından hayatını kaybediyor. (hayatını kaybedenlerin sayısı 5 milyon) - Küresel sağlık harcamalarının %12'si, diyabete harcanıyor. (673 milyar ABD Doları) 2015-2040 yılları arasındaki tahmini prevelansın % 8,8 (%7,2-11,4) 'den %10,4 (%8,5- 12,5)'e çıkması bekleniyor. Türkiye'deyse diyabetli hasta sayılarındaki kötüye gidişin ilk bulguları 2010 yılında açıklanan TURDEP-II çalışması ile ortaya çıkmış ve 12 yılda diyabet sıklığının %90 artarak, %7.7'den %13.7'e çıktığı saptanmıştı. İlki 2006'da yapılan ve toplam 5 yıllık dönemdeki değişim oranlarını gösteren CREDIT İnsidans çalışmasına göre, 2006'da %12,7 olan diyabet sıklığı, 2011 yılında CREDIT-2 çalışmasında %18,3'e yükseldiği gözlenmiş. Türkiye obezite ve diyabet gelişiminin hızlı olduğu ülkeler arasında yer aldığından diyabet prevelansının artışının da küresel tahminlerin üzerinde olması söz konusudur. Orta, ileri yaşta ortaya çıkan şeker hastalığı genetik mirasımızdan etkilendiği gibi beslenme şeklimize, yeterince hareket edip etmememize ve obeziteye bağlı gelişir. Ailede özellikle birinci derece akrabalarda 2.tip şeker hastalığı olması kişide şeker hastalığı gelişmesini olası kılmaktadır. Ancak genetik olarak şeker hastalığına yakalanma olasılığınız çok düşük olsa bile sağlıksız beslenme, aşırı karbonhidrat tüketimi, hareketsiz yaşam tarzı ve akabinde gelişen obezite şeker hastalığı gelişimi için asıl risk faktörüdür. Bu bağlamda genetik mirasımızı değiştirmek şu an için uygulanbilir olmasa da şeker hastalığına yakalanma riskini azaltmak, şeker hastalığı gelişen hastalar için hastalığın yol açtığı yıkıcı sonuçları en aza indirmek hatta ortadan kaldırmak olasıdır. İnsülin, pankreastan salınıp alınan besinlerin dokular tarafından kullanılmasını sağlayan temel hormonlardan biridir. Yiyeceklerle aldığımız şekerin dokulara alınıp kandaki şeker oranının düşürülmesi insülinin temel işlevidir. Şeker hastalığı temel olarak iki gruba ayrılır. 1.tip, genellikle çocuk ve gençlerde görülen pankreasın insülin üretemediği durumda ortaya çıkar. Kanda yeterince hatta fazlaca insülin bulunmasına rağmen insülinin işlev göremediği 2. Tip şeker hastalığı ne yazık ki artık genç hastalarda da görülmekteyse de daha ileri yaşlarda beklenen şeklidir. Gerek insülin yokluğunda gerekse insülinin işlevselliğini yitirmesinde ortaya çıkan sonuç besinlerle alınan şekerin dokular tarafından kullanılamadan kan düzeyinin yükselmesidir. Kan şekerindeki yükseklik ise şeker hastalığının böbrekler üzerinde, kalp damar sistemi üzerinde, sinirler üzerindeki hasar yaratıcı etkilerinden sorumludur. İnsülin salınımı iki fazlıdır. Süreli olarak düşük miktarda salınımı besin alımıyla gerçekleşen artışlar izler. Aldığımızın besinlerin yapı taşları olan karbonhidrat ve yağ asitlerinin hücrelere, dokulara girmesi ancak insülinle hücre arasındaki sağlıklı iletişimle mümkündür. Bu bağlamda insülini depo yapıcı hormon olarak tanımlamak mümkündür. Uzun süreli yokluğunun yaşamla bağdaşmadığı aşikar olan bu hormonun vücutta fazla salınması, kanda yüksek miktarda bulunması da insülinin hücre düzeyinde dirençle karşılaşması ve insülin direnci dediğimiz diyabet öncüsü duruma yol açmaktadır. Hipoglisemi olarak tanımlanan, kanda şeker miktarının olması gereken sınırların altına düşmesi de kanda insülin düzeyinin yüksek olmasıyla gelişir. Ani gelişen ileri hipoglisemi sürekli şeker yüksekliğinden daha da tehlikeli sonuçlara yol açabilir. İnsülin yediğimiz her yiyecekle aynı miktarda salınmaz. İnsülinin aşırı miktarda salınmasına sebep olan yiyecekler olduğu gibi sağlıklı yiyecekler daha yavaş, daha düşük oranda ve daha kararlı insülin salınımı sağlar. İnsülinin yavaş ve yeterli düzeyde salgılanması alınan karbonhidrat ve yağların kararlı bir şekilde kullanılmasını sağlar, kan şeker düzeyinde ani düşüş ve yükselmeler gözlenmez, daha uzun süreli tokluk hissedilir. Sürekli insülin salınımında ani artışa sebep olacak yiyecekler tüketmek kanda insülin artışına ve akabinde dokuların insüline duyarsızlaşmasına sebep olur. Önlem alınmazsa prediyabet olarak adlandırılan, insülinin işlevselliğini yitirmeye başladığı bu aşama 2.tip diyabet hastalığına ilerler. Ani gelişen kan şekeri düşmesini, vücutta yaşanan panik hali olarak tanımlayabileceğimiz kan şekerini yükseltici hormonların salınması sonucu aşırı şeker yükselmesi takip eder. Kanda aniden yükselen insülin seviyesi hızla kan şekeri düşüklüğüne neden olup kısa sürede tekrar yeme isteği yaratması nedeniyle de istenmeyen, sağlıksız bir durumdur. Reaktif hipoglisemi denilen, özellikle ağır yemeklerden sonra gelişen şeker düşmeleri 2.tip diyabet hastalığının başlangıç aşamasında sık izlenir. Yemekten sonra gelişen baş ağrısı, halsizlik,aşırı tatlı yeme isteği gibi şeker düşmesi belirtilerinin varlığında kan şekeri ölçümü yapılmalı ve doktora başvurulmalıdır. Bu dönemde yapılacak beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri ve laboratuvar sonuçlarına göre gerektiğinde ilaç desteği şeker hastalığı gelişiminin önlenmesinde katkı sağlar. Ağız kuruluğu, çok su içme, sık idrara çıkma, anormal kilo verme gibi yakınmalarsa şeker hastalığı gelişmiş olabileceğini düşündüren bulgulardır. Yiyeceklerin kandaki insülin seviyesini yükseltme özelliklerine glisemik indeks denir. İnsülin seviyesinde ani yükselmeye sebep olan yiyecekler yüksek glisemik indeksli, daha kararlı,düşük seviyede insülin salınımına yol açan yiyecekler düşük glisemik indeksli yiyeceklerdir. Düşük glisemik indeksli yiyeceklerin tüketilmesi alınan besinlerin kararlı bir şekilde kullanılmasına, daha uzun süreli tokluk hissine sebep olur. Yüksek glisemik indeksli yiyeceklerse kan şeker seviyesinde ani değişikliklere neden olur. Alınan karbonhidrat ve yağların yeterince kullanılamayıp doğrudan depolanmasına yol açar. Yemek sonrası kısa sürede tekrar yeme isteği gelişir. İnsülin seviyesinde ani yükselmeye sebep olan yüksek glisemik indeksli yiyecekler tüketmek sürekli açlık hissi, tatlı, karbonhidratlı yiyecekler yeme isteği yaratarak obezite gelişimini kolaylaştırır. Biliyoruz ki obezite şeker hastalığının olduğu kadar hipertansiyon, kolesterol yüksekliği, kalp ve damar hastalıklarının da önemli bir sebebidir. Obezite ve diyabetin son yıllarda gerek ülkemizde gerekse tüm dünyada hızla artış gösterdiği göz önüne alınırsa bu sorunun yanıtını toplumun beslenme alışkanlıklarındaki değişikliklerde aramak gerekir. Bu artışın yanında orta ve ileri yaşlarda görülmesi gereken bir hastalık olmasına rağmen daha genç yaşlarda hatta çocuklarda dahi 2.tip diyabet görülmesi beslenme alışkanlıklarımızda kötü yönde değişiklikler olduğunu göstermektedir. Besinlerin içerdiği lif miktarı arttıkça kan şekerinde ani yükselmelere sebep olma özellikleri yani glisemik indeksleri azalır. Gerek glisemik indeks düşüklüğü gerekse protein ve lif içeriği bakımından tüketilmesi en çok tavsiye edilecek yiyecek türü kuru baklagillerdir. Özellikle çocuk ve gençlerin yoğun olarak tükettiği fast-food beslenme tarzını oluşturan patates kızartması, şeker içeriği yüksek, beyaz undan yapılan, kızartılarak pişirilen tatlılar, glisemik indeksi çok yüksek, şeker hastalığı ve obeziteye sebep olan yiyecekler listesinin ilk sıralarında yer almaktadır. Aynı zamanda bu yiyecekler aşırı tuz ve yağ içerdiğinden hipertansiyon ,kalp ve damar hastalıklarına yakalanmayı kolaylaştırmaktadır. Her ne kadar reklamlar, yiyeceklerin yanında verilen oyuncaklar gibi promosyonlarla fast-food beslenme çocuk ve gençler için çekici hale getirilmeye çalışılsa da çocuklarımızı bu tür beslenmeden mümkün olduğunca uzak tutmaya çalışmak gerekiyor. Bugün biliyoruz ki gerek şişmanlık gerekse diyabet, hipertansiyon, kalp hastalıkları çocukluk çağında atılan temellere dayanmaktadır. Glisemik indeks değerleri, yiyecekler doğal hallerinden uzaklaştıkça artmaktadır. Rafine gıdalardan, beyaz, işlenmiş un ve şekerden uzak durmak, öğünlerde liften zengin yiyeceklere ağırlık vermek, tam buğday unundan yapılmış ekmeği tercih etmek sağlıklı bir beslenme biçimi olacaktır. Üzerinde durulması gereken önemli bir konu da ağır diyetlerin, aşırı kalori kısıtlamanın ve öğün atlamanın, özellikel kahvaltısız başlanan bir günün son derece sağlıksız bir beslenme tarzı olduğudur. Vücudunuzun günlük olarak ihtiyaç duyduğu kalori miktarını aşırı derece kısıtlarsanız bazal metabolik hızınız yavaşlamakta, uyku halinde, istirahatte temel vücut ihtiyaçları için harcanan kalori azalmaktadır. Bu durumun başka bir açıklaması da aldığımız kaloriyi harcamamızın zorlaşmasıdır. Bunun aksi düşünüldüğünde insülin salgılatma özelliği düşük besinlerden oluşan doyurucu bir diyetin sık öğünlere bölünerek alınması metabolizmanızın sağlıklı bir şekilde çalışmasını, fazla kilolarınızdan daha kolay kurtulmanızı sağlayacaktır. - Kilo vermeyi ve zayıf kalmayı sağlar. - Açlığı azaltır ve uzun süre tok hissetmeyi sağlar. - Vücudun insülin duyarlılığını arttırır. - Kan kolesterol seviyelerini düşürür. - Diyabet tedavisini kolaylaştırır. - Kalp damar hastalığı,kalp krizi riskini azaltır. Yağlı yiyeceklerden uzak durulmalı: Tam yağlı ürünler yerine, az yağlı ürünleri tercih etmeniz daha az kalori almanızı sağlayacaktır. Yağı azaltılmış ürünleri tercih ederek kolesterolünüzün, kan yağlarınızın normal sınırlarda kalmasını sağlayabilirsiniz. Light ürünler kalorisiz değildir. Bu ürünleri normalden fazla tüketmek de kilo vermek yerine daha fazla kilo almanıza neden olabilir. Beyaz ekmek yerine tam tahıl ekmeği tüketilmeli: Tam tahıl ekmeğinin kalori miktarı, beyaz ekmekten çok farklı olmasa da lif içeriğinin fazla olması ve sağlamış olduğu tokluk süresinin uzun olması en önemli avantajdır. Sabah kahvaltıyı atlamayın: Kahvaltısız başlanılan günü kaybedilmiş bir gün olarak düşünebiliriz. Özellikle uyandıktan sonra bir saat içerisinde kahvaltı yapmak metabolizmanızın düzenli olarak çalışmasını sağlar. Lifli besinleri tercih edin: Lif içeriği yüksek olan besinleri tüketmek daha uzun süre tokluk sağlayacağı için daha az besin tüketimini sağlayacaktır. Sebze, kuru baklagil, salata, tam tahıllı ekmek, meyve gibi lifli gıdaların tüketimine özen göstermelisiniz.Öğünlerde protein içeren gıdaların bulunması da metabolizmanızı hızlandıracaktır. Ara öğünleri unutmayın: Gerek metabolizmanızın hızlanması gerekse çok acıkıp ardından fazla yenen öğünlerden kaçınmanız açısından ara öğün almalısınız. Önemli olan doğru zamanda doğru ara öğün seçimleridir. Şekerli besinler, kek, pasta, çikolata gibi besinler yerine ölçülü kuruyemiş, kuru meyve, yoğurt, ayran ve taze meyveleri ara öğünlerinizde tercih edebilirsiniz. Özellikle yemeklerden hemen sonra meyve ve tatlı tüketiminden kaçınılmalı. Etiket bilgisi edinin: Hazır besin tüketimimiz her geçen gün artmaktadır. Bu kadar çok çeşit arasından kendiniz için doğru olan ürünü seçebilmek için ürünlerin üzerinde yer alan light, yarım yağlı, yağsız, şekersiz, gerektiğinde glutensiz gibi ibarelere dikkat etmek, besinlerin içeriğindeki yağ, protein, karbonhidrat, şeker, tuz miktarlarını incelemek önemlidir. Egzersiz yaşam biçimi haline getirilmeli : Sağlıklı beslenme gibi egzersiz de bir yaşam biçimi olmalıdır. Hayatın her anında olması gereken egzersiz için ayırabilecek zamanınız yoksa en mantıklı seçim daha fazla yürümektir. Düzenli uyuyun: Belirli saatte uyumak ve uyanmak, vücut saatinizin düzenli çalışmasını sağlayacaktır. Bu durum metabolizma hızınızın yavaşlamasına engel olur. Gün içerisinde uyumak ise metabolizma hızınızda yavaşlamaya neden olabilir. Fazla kilolu olmamanızın kalp damar hastalıkları, felç gibi ölümcül durumlarla karşı karşıya kalma riskinizi önemli oranda azalttığını, özellikle ileri yaşlarda eklenen eklem sorunlarını da düşündüğümüzde yürüyebilme, merdiven inip çıkabilme, başkalarına bağımlı olmadan hareket edebilme imkanı vereceğini hatırlayın.


Harvard Üniversitesi bünyesindeki Sabri Ülker Metabolik Araştırmalar Merkezi'nde Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil yönetiminde çalışmalar yürüten araştırma ekibi, kolesterolün zararlı etkilerine karşı hücreleri savunan Nrf1 molekülünün, kahverengi yağ hücrelerinin görevini sağlıklı bir şekilde yürütmesinde kilit bir rol oynadığını keşfetti. Metabolik muhafız adı verilen Nrf1 molekülü, kahverengi yağ dokularının dejenerasyonunu önlüyor. Çalışma Nature Medicine'in Mart sayısında yayımlandı. Obezite ve diyabet gibi kronik metabolik hastalıkların korunma ve tedavisinde hücreleri metabolik stresten koruyan mekanizmaların belirlenmesi gerekir. Protein atıklarının yok edilmesi de bu mekanizmalardan biridir. Merkez başkanı Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil ve ekibi de bu mekanizmanın yöneticisinin Nrf1 molekülü olduğunu keşfetti. Kahverengi yağ dokusu vücudu soğuğa karşı korumak ve ısıtmak için çalışır. Bu işlemi de metabolizmayı hızlandırarak yapar. Ama sonraları tek işlevinin soğuğa karşı korumak olmadığı, belki daha da önemli işlevinin, aldığımız enerjinin harcanmasını kontrol etmek olduğu anlaşıldı. Memelilerde bilinen fonksiyonu soğuğa maruz kalındığında enerjiyi ısıya dönüştürmek olan kahverengi yağ dokusu, bunu yaparken yüksek düzeyde enerji ve gıda kullanır. Öyle ki, bu küçücük doku aktif hale getirildiğinde dolaşımdaki şeker ve yağların yarısından fazlasını tüketip sistemden çekebilir. Ancak bu süreçte protein atıkları dokuda birikerek tahribata neden olur. Maksimum yoğunlukta çalışan bir makine gibi olan kahverengi yağ dokusunun, işlevini yerine getirebilmesi için zehirli atıklardan kurtulması gerekir. Kahverengi yağ hücrelerinin kapasite problemini çözmek ve işlevsel olmalarını sağlamak için kullandıkları özel bileşimi bulmaya kararlıydık" şeklinde konuşan çalışmanın başyazarı Prof. Dr. Hotamışlıgil, Ekibimiz artık bu bileşimi keşfetti. Önce dokudaki bu süreci, protein yıkımından sorumlu olan ve proteozom olarak bilinen bir mekanizmanın yönettiğini gördük ve akabinde proteozomun soğuğa verdiği tepkinin ana düzenleyicisinin Nrf1 molekülü olduğunu ortaya çıkarttık diye konuşuyor. Araştırma ekibi bu mekanizmanın hastalıktaki rolünü saptamak için genetik mühendisliğinden yararlanarak, kahverengi yağ dokusundaki Nrf1 genini sildi. Sonuçta kahverengi yağın ciddi stres ve inflamasyona uğradığını, özelliğini kaybettiğini, düzgün çalışamadığını ve buna bağlı olarak sistemik metabolik hastalığa neden olduğunu ortaya çıkarttı. Araştırma sonucu ortaya çıkan ilginç bir başka gözlem ise şu: Kahverengi yağ dokusunun mekanizması şişmanlık sırasında büyük oranda bozuluyordu. Öte yandan şişman bireylerde, Nrf1 ifadesi veya proteazom faaliyeti arttırıldığında hem vücutta ve dokularda yağ birikiminin hem de metabolik bozukluklar ve diyabetin çarpıcı olarak düzeldiği görüldü. Bu sonuçlar araştırma ekibinin daha önceki çalışmalarıyla birlikte ele alındığında NRF1'in, özellikle çetin koşullarda metabolizmanın ana moleküler koruyucusu olduğunu ortaya çıkardı. Prof. Dr. Hotamışlıgil, "Bu çalışma, yalnızca genel metabolik dengenin korunmasında beklenmedik bir mekanizmayı tanımladığımız için değil, özellikle obezite ve diyabet ilaçlarının geliştirilme potansiyelini açığa çıkarması açısından da büyük bir adım" dedi.


Vücudumuzdaki bütün organlar, damarlar tarafından taşınan kanla beslenip işlevlerini sürdürürler. Kişinin kan şekeri sürekli yüksek seyrederse, damarlarda tahribat başlar. Tahribata uğramış damarlarda kan yeterli ve sağlıklı bir şekilde organlara ulaşamazsa o organlarda fonksiyon bozuklukları ve uzun vadede geri dönüşümü olmayan hasarlar görülebilir. Diyabet komplikasyonlarından biri, nöropati denilen sinir hasarıdır. Nöropatisi olan bir diyabet hastasının ayaklarında his kaybı oluşabilir. Bununla beraber, ayak dolaşımının bozulmuş olması ayaklarda yara, kesik, enfeksiyon gelişme riskini artırır. Hastalarda his kaybı olduğundan ayaklarına vuran bir ayakkabıyı hissetmeyecek veya ayakkabı içindeki bir yabancı cisimle bütün gün dolaşabileceklerdir. Bu da ayakta yara oluşmasına neden olur. Yaralar oluşunca iyileşmeleri daha zordur. Erken müdahale edilmesi gerekir. Yaralar enfekte olup yara derin dokulara, kemiklere kadar ilerleyebilir. Bazı durumlarda ihmal edilen küçük bir yara, dolaşımın da kötü olması nedeniyle bir kangrene dönüşüp ayak parmağının, ayağın, hatta bazen bacağın diz altından veya üstünden ampute edilmesine kadar gidebilir. Bu sebeplerden ötürü diyabet hastalarında ayaklarda sensoriyal nöropatinin monofilament testi denilen basit yöntemlerle en az yılda bir kez diyabet muayeneleri esnasında değerlendirilmesi ve ayak bakımı konusunda ayrıntılı eğitimlerin verilerek öneminin vurgulanması gerekir. Kişinin kan şekeri sürekli yüksek seyrederse damarlarda tahribat başlar. Diyabete bağlı sinir hasarları ayaklarda his kaybına neden olabilir. Bu nedenle ayaklarda meydana gelen kesikler veya yaralar fark edilmeyebilir. Ayaklarda zamanla biçim değişikliği de meydana gelebilir ve bu değişim yerlerinde yaralar ve ayak ülserleri ortaya çıkabilir. Ülserler çok çabuk iltihaplanarak ciddi sorunlara yol açabilir. Kan damarlarının hasar görmesi ve sürekli yüksek seyreden kan şekeri damarlarda tahribat yapar. Azalan kan akımı ayak ülserinin ve yaraların daha geç iyileşmesine neden olur. Ayaklar her gün kontrol edilmeli; ayak sırtına ve tabanlarına bakılmalı. Rahat görülemiyorsa bir ayna kullanılabilir ya da aile bireylerinden yardım istenebilir. Herhangi bir yara, ayaklarda veya ayak parmaklarında herhangi bir değişiklik olup olmadığı kontrol edilmeli. Ayaklar her gün, tahriş etmeyen bir sabun ve ılık suyla yıkanmalı; ayaklar ayak banyosunda uzun süre tutulmamalı. Bu işlem ayak derisinin kurumasına ve çatlamasına yol açabilir. Ayakları özellikle parmak aralarına dikkat ederek, iyice kurulamalı. Bu, ayaklarda mantar enfeksiyonunun ortaya çıkmasını önleyecektir. Lasonil losyonu veya vazelinli merhem kullanarak cilt yumuşatılmalı. Ayak parmaklarının arasına losyon sürmemeli. Ayaklar terlerse çok az pudralanabilir. Ayak tırnaklarının bakımına özen gösterilmeli; ayak tırnakları banyodan sonra yumuşak iken kesilmeli. Ayak tırnaklarının düz kesilmesine özen gösterilmeli, köşeleri daha derin alınmamalı. Zımparalı bir tırnak törpüsüyle törpülenmeli. Ayaklardaki nasırlara ve sertleşmiş deri bölümlere dikkat edilmeli; ayaklardaki nasırları ya da sertleşmiş deri kısımlarını almak için kesici alet kullanılmamalı. Asla çıplak ayakla yürünmemeli; denizde, kumsalda ve evde dahi terlik kullanılmalı. Yeni ayakkabı giyildiğinde ilk günler kısa süreli giyip değiştirilmeli, ayaklar sık sık kontrol edilmeli. Her gün temiz çorap giyilmeli. Pamuklu ve yünlü çoraplar tercih edilmeli, içinde yabancı madde varsa çıkarılmalı. Ayak dolaşımı güçlendirilmeli; kesinlikle sigara kullanılmamalı. Sigara içmek ayaklara giden kan miktarını daha da azaltır. Kan şekeri seviyesinin normal olmasına dikkat edilmeli. Her gün egzersiz yapılmalı. Ayaklara sıcak su şişeleri, ısıtıcı petler veya diğer ısı kaynakları uygulanmamalı. Ayakları sıkmayan ayakkabılar giyilmeli; öne doğru sivrilen, yüksek topuklu ayakkabılardan kaçınılmalı. Parmak arası sandalet giyilmemeli. Sorunlar sağlık ekibiyle daima paylaşılmalı; düzenli olarak doktor ziyaret edilmeli. Ayaklar mutlaka muayene edilmeli. En az bir hafta boyunca geçmeyen ayak yaraları varsa, mutlaka doktora danışılmalı. Kan şekeri kontrol altına alınamıyorsa doktora mutlaka bildirilmeli. Bu yazı HBT'nin 66. sayısında yayınlanmıştır.


Son yıllarda 5 yaş altı çocuklara çok sık Tip 1 diyabet tanısı konduğu belirtildi. Çocuk ve ergenlik dönemi diyabet hastalarının %90'ında Tip 1 diyabet görülüyor. Diyabet, sadece yetişkinlere has bir hastalık değil. Genetik temelde çevresel faktörlerin tetiklediği Tip 1 diyabet, otoimmün bir hastalık. Yani bizi hastalıklardan koruyan bağışıklık sistemimiz, bazen kendi vücudumuzdaki sağlıklı hücreleri de yabancı sanarak saldırabiliyor. Pankreasın insülin üreten beta hücrelerine karşı bir atak olduğunda da, insülin eksikliğine bağlı olarak diyabet ortaya çıkıyor. Bu durumda kişiye vücudunun ihtiyacı olan insülinin dışarıdan verilmesi gerekiyor. Konuyla ilgili olarak Prof. Dr. Serap Semiz, çok su içme, sık idrara çıkma, idrar kaçırma gibi belirtilere dikkat edilmesi gerektiğini söyledi. Semiz, fark edilmeyen belirtilerin ileride ağırlaşabileceğini ve sıvı kaybı, kilo kaybı, kusma, karın ağrısı, nefeste aseton kokusu, sık soluk alma, bilinç bozukluğu, taşikardi, hipotansiyon ve şok olarak ortaya çıkabileceğini belirtti. İlk tanıda hastaların %12-60'ında diyabetik ketoasidoz denen, vücutta metabolik dengesizliğe yol açan ve komaya kadar ilerleyebilen ağır bir klinik tablo gelişebileceğini kaydetti. Diyabet tanısı, açlık ve tokluktaki kan şekeri düzeyine bakılarak ölçülüyor. Buna göre, açlık kan şekerinin 126 mg/dl, rastgele bakılan kan şekerinin veya yemekten 2 saat sonra bakılan kan şekerinin ise 200 mg/dl ve üzerinde olması diyabeti düşündürüyor. Bir de üç ayda bir yapılan ve kandaki glikoz yoğunluğunu tespit etmeye yarayan HbA1c testinin, %5,8 ve üzerinde çıkması diyabet şüphesini güçlendiriyor. Tip 1 diyabet, insülin tedavisi gerektiriyor. Ailenin yaşam biçimi, çocuğun okul saatleri dikkate alınarak düzenleme yapılması önem taşıyor. İnsülin dozunun, hipoglisemiye yol açmayacak biçimde, yaş ve kiloya göre ayarlanması gerekiyor. Beslenme düzeni ve egzersiz tedavinin ayrılmaz bir parçası. Semiz'e göre, hastanın farklı gün ve öğünlerde farklı miktarda besin almasını sağlayan karbonhidrat sayımı modeli uygulanabilir. Düşük kolesterol ve yeterli miktarda lifli gıda tüketilebilir. Spor, insülin duyarlılığını ve glukoz kullanımını artırıyor, kan basıncı ve lipid düzeyinde iyileşme sağlıyor. Spor yapan hasta zindelik kazanıyor, özgüveni artıyor. Fakat ağır egzersizden kaçınmak gerekiyor. Fazlası, hipogliseminin yanı sıra stres hormonlarını çoğaltıyor ve kan şekerini yükseltiyor. Bu yüzden, spor öncesi ve sonrasında kan şekerinin takip edilmesi gerekiyor. Diyabetin tedavisinde, tanısı konan hasta ve ailenin diyabet temel eğitimi ve beceri eğitimi alması, hastalığın yönetilebilmesi için önemli bir adım. Eğer eğitim tanıdan kısa bir süre sonra verilirse, hasta ve ailesi henüz hastaneden taburcu olmadan önce diyabeti yönetebiliyor ve acil sorunlar ile başa çıkabilecek hale geliyor. Diyabetin takibinde hastanın günde 4-6 kez kan şekerinin ölçülmesi ve kayıtlarının tutulması ise çok önemli. Semiz, kan şekeri 250 mg/dl değerinin üstünde olduğunda, kusma ve enfeksiyon, karın ağrısı durumlarında kan veya idrarda mutlaka keton ölçümü önerilmesi gerektiğini söylüyor. Çocuğun 3 ay ara ile yapılacak fiziki muayene ile büyüme gelişmesinin değerlendirilmesi, yılda en az 3-4 defa HbA1c ölçümü ve komplikasyonlara yönelik yıllık değerlendirmeler de diyabetin takip ve tedavisinde önem taşıyor.


Diyabet ciddi bir metabolizma hastalığıdır. Türkiye'de yaklaşık 9 milyon kişi diyabet hastası. 1.5 milyon kişi ise diyabet hastası olduğunun farkında değil. Önlem alınmadığı takdirde diyabet vücudun hemen hemen bütün organlarını etkiliyor ve kontrol altında tutulamayan diyabet körlüğe, kalp ve damar hastalıklarına, felce, böbrek yetmezliğine ve sinir sisteminde tahribata yol açıyor. - Tuvalete sık çıkma, - Ağız kuruluğu, - Hızlı kilo kaybetme, - Halsizlik ve çabuk yorulma belirtileri olan kişiler doktora başvurmalıdır. Diyabet tedavisinde amaç, hastanın kendini daha iyi hissetmesini sağlamanın ötesinde, diyabet nedeniyle gelişebilen kalp krizi, felç, böbrek yetmezliği, göz problemleri, sinir hasarı ve iyileşmeyen yaralar gibi komplikasyonların önlenmesidir. Diyabet tedavisi bir takım işidir. Merkezde hasta olmak üzere bu takımda; hastaya yardımcı olacak diyabet uzmanı endokrinolog, diyabet hemşiresi ve diyetisyen olmalıdır. Gerektiğinde hastaların göz, kalp, böbrek veya ayak problemleri için ilgili bölümlerle koordineli çalışmaya gidilmelidir. - Sağlıklı besinler yemek, - Düzenli egzersiz yapmak, - Gerekli olması halinde ağızdan ilaçlar veya insülin kullanmak, - Kan şekeri ölçümleri yapmaktır. Son birkaç yıldır diyabet üzerinde yeni ilaçlar kullanılmaya başlandı. Yeni mekanizmalar üzerinden etki eden bu ilaçların bir kısmı ülkemizde de kullanıma girmiş, bir kısmı ise yakın gelecekte girecek. Şu anda kullanılan ilaçların her biri diyabeti kontrol altında tutmak için bir araç görevi üstlenmiş durumda. Bu ilaçlar gruplandırılarak, farklı mekanizmalarla etki gösteriyor. 2. grup; karaciğerde insüline hassasiyeti artırmakta, 3. grup; kas hücrelerinin insüline hassasiyetini artırmakta, 4. grup; yiyeceklerdeki karbonhidratların emilmesini yavaşlatarak, vücuda zaman kazandırmakta, 5. grup; insülinin salgılanmasına ve kullanılmasına yardımcı olan hormonların kandaki seviyesini artırarak veya o hormonlar gibi çalışarak etki göstermektedir. Diyabet hastalığı, özellikle de Tip 2 diyabet farklı evreleri olan bir hastalıktır. İlk dönemlerinde hasta diyabeti hiç ilaç kullanmadan, yaşam tarzı değişiklikleri ve sağlıklı beslenmeyle kontrol altında tutabilirken, zaman içerisinde bu yeterli olmayıp, hastanın ağızdan alınan bir ilaç kullanması gerekebilir. Tek ilaçla diyabetin bir süre daha kontrol altında tutulması mümkün olabilir, bunun da bir süre sonra yetersiz kalması durumunda ikinci, hatta üçüncü ilacın eklenmesi gerekebilir. Kompleks bir hastalık olan diyabetin kontrol altında olması demek, sadece şeker kontrolünün sağlanması demek değildir. Kan yağlarının ve tansiyonun da kontrol altında tutulması gerekir. Bu da kişinin, şeker kontrolü için gerekli ilaçlarının yanında düzenli olarak tansiyon ilaçları ve bazen de kolesterol ilaçları kullanmasını gerektirebilir. Kişi bir anda kendini 4-5 ilaç alırken bulabilir. Bu nedenle diyabet hastalarının düzenli olarak doktorlarıyla ilaç kullanımı konusunu gözden geçirmeleri, aldıkları bütün ilaçları doktorlarına söylemeleri ve gerekli laboratuvar takiplerini düzenli aralıklarla yaptırmaları gerekmektedir. Diyabet hastaları, kronik olarak kullandıkları ilaçlarının yanında soğuk algınlığı veya başka bir nedenle kısa süreli farklı ilaçlar da kullanmak durumunda kalabilir. Bu gibi durumlarda hastalar, kısa süreli ilaçların düzenli kullandıkları ilaçlarla etkileşip etkileşmediğini doktorlarına sormalıdır. Adacık nakli için yaklaşık üç kadavradan pankreas alınıp adacık hücrelerinin izole edilmesi ve hastaya nakledilmesi gerekmektedir. Hastaların da, organ naklinde olduğu gibi, bu hücreleri bağışıklık sistemi yok etmesin diye bağışıklık sistemini baskılayacak ilaçları devamlı şekilde kullanması gerekir. Bu durumda bile ortalama bir yıl sonra adacık hücreleri bağışıklık sistemi tarafından yok edilmekte ve kişinin tekrar insülin ihtiyacı doğmaktadır. Günümüzde adacık nakli, araştırma safhasında olan bir tedavi yöntemidir. Yaygın kullanıma geçmeye hazır olmaması, hem yeterli sayıda pankreas vericisi olacak kadavra bulunmaması hem de bir yılın sonunda kişiye tekrar nakil ihtiyacı doğmasından dolayıdır. Bu tedavi yöntemi daha çok Tip 1 diyabet olan veya insülin salgılama kapasitesi iyice azalmış Tip 2 diyabetli hastalar için uygun olabilecek bir tedavi yöntemidir. Adacık hücrelerinin kişinin kendi kök hücrelerinden elde edilmesi ve böylelikle kişiye bağışıklık sistemini baskılayacak ilaç kullandırma ihtiyacı kalmaması, amaçlanan bir tedavi yaklaşımıdır. Böylelikle ihtiyaç halinde kişiye tekrar tekrar kök hücreden elde edilen adacık hücre nakli yapılabilecektir. Bu konuda araştırmalar devam etmekte, ancak henüz daha yaygın kullanıma geçilecek safhada bulunmamaktadır. Tip 1 diyabet konusunda kök hücreden elde edilecek adacık nakliyle diyabetin tedavisi mümkün olabilecek gibi gözüküyor. Ancak diyabet hastalarının yüzde 90-95'ini oluşturan Tip 2 diyabet için aynı şeyi söylemek mümkün değil. Tip 2 diyabetin tedavisinden çok, önlenmesi yönünde risk faktörlerinin farkındalığının artırılması, obezitenin önlenmesi ve beslenme ve yaşam tarzı üzerinde genç yaşlardan itibaren kilo kontrolünü sağlayacak alışkanlıkların toplumsal olarak benimsenmesiyle ancak Tip 2 diyabet görülme sıklığı azaltılabilir. Bu yazı HBT'nin 72. sayısında yayınlanmıştır.


Diyabet, pankreastan salgılanan insülin hormonunun etkinliğinin azalması sonucu kandaki şeker miktarının artması ile ortaya çıkan ve ülkemizde görülme sıklığı giderek artan, ciddi organ kayıplarına yol açan kronik bir hastalıktır. Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun verilerine göre dünyada her 11 yetişkinden 1'i diyabet hastası olmakla birlikte, her 7 doğumdan 1'i gebelik diyabetinden etkileniyor. Bu rakamın 2040 yılında ise 642 milyona ulaşabileceği tahmin ediliyor. Gıda, beslenme ve sağlık alanında yapılan çalışmaları destekleyen Sabri Ülker Vakfı'nın aktardığı bilgilere göre en yaygın görülen türleri arasında Tip 1, Tip 2 Diyabet ve gebelikte ortaya çıkan gestasyonel diyabet yer alıyor. Tip 1 diyabetli çocuklar ve yetişkinler, doktor ve diyetisyen kontrolünde uygulanan insülin tedavisi, beslenme tedavisi ve düzenli fiziksel aktivite ile sağlıklı bir yaşam sürdürebiliyor. Tüm diyabet vakalarının %90'ından sorumlu Tip 2 diyabette ise Tip 1'den farklı olarak pankreastan insülin salınımı gerçekleşiyor, ancak insülinin karaciğer, kas ve adipoz dokudaki etkinliği azalıyor. Tip 2 diyabet, genetik yatkınlığın yanı sıra şişmanlık, hareketsizlik gibi yaşam tarzına bağlı olarak da ortaya çıkabiliyor. Gestasyonel diyabet ise ilk kez gebelik döneminde ortaya çıkan, genellikle beslenme tedavisi ve yaşam tarzı değişikliği ile kontrol altına alınabilen, gerekli durumlarda insülin tedavisinin uygulandığı diyabet türü olarak öne çıkıyor. Tedavi, izlem ve yaşam tarzı değişikliğiyle kontrol altına alınabiliyor. Ancak ihmal edilirse annenin ve bebeğin ileri yaşamda diyabete yakalanma riskinin %70-80 olduğu bildiriliyor. - Vücut ağırlığı kontrol edilmeli. Risk, şişmanlık ile 7 kat, obezite ile 20-40 kat kadar artıyor. - Fiziksel aktivite yapılmalı. Kasları çalıştırmak, hücrelerin insülin duyarlılığını artırarak kan şekerinin düzenlenmesine yardımcı oluyor. - Beslenme düzeni oluşturulmalı. Tam tahıllar, posa/lif içeriği ile mideyi daha yavaş terk ettiği ve besinlerin bağırsaktan geçiş zamanını uzattığı için kan şekerinin daha yavaş yükselmesini sağlıyor. Akdeniz diyeti riski azaltmak için uygun bir beslenme modelidir. - Akşam yemeğinden sonra meyve, tatlı, un ve un mamulleri asla tüketilmemelidir. Aksi durum, sabah açlık kan şekerinizin yüksek çıkmasına sebep olur. - Akşam yemekten sonra uyumadan 2 saat önce, 1 bardak ılık suya 2 yemek kaşığı kadar elma sirkesi konduktan sonra tüketilmesi hem göbek bölgesi yağlarınızın erimesine fayda sağlarken hem de sabah açlık kan şekerinizin düzenlenmesine yardımcı olacaktır. - Muz, incir, üzüm, kavun, karpuz, dut, kayısı gibi şeker oranı daha yüksek meyveler yerine, daha ekşi meyveler tercih edilmelidir. Meyve ve sebzelerin uygun olanları kabuklu tüketilmelidir. - Meyve seçenekleri ara öğünlerde tercih edilirken 15 dakika önce veya beraberinde peynir, ceviz, fındık, badem gibi protein değeri yüksek besinler ile tüketilmelidir. - Kan şekerini hızla yükselten basit karbonhidratlar yerine, kan şekerini yavaş yükselten kompleks karbonhidratlar seçilmelidir. Beyaz ekmek yerine organik tam buğday ekmeği, ekşi mayalı ekmek, ruşeymli ekmek seçenekleri tercih edilmelidir. - Yağda kızartmalar, kavurmalar ve yağlı sos eklenmiş besinlerin tüketiminden kaçınılmalıdır. - Sucuk, pastırma, salam ve sosis gibi işlenmiş besinler ile; karaciğer, beyin, böbrek gibi sakatatlardan uzak durulmalıdır.


99 yıl önce diyabetin tedavisi bulunmuştu. Frederick Banting ve Charles Best'in ilginç bilimsel yolculukları... Son ifadeyi, temel olarak Frederick Banting ve Charles Best isimli iki bilim insanına borçluyuz. Onların yüz yılı aşkın bir süre önce yaptıkları çalışmalar sayesinde diyabet, tedavisi olmadığı için milyonlarca insanı canından eden ölümcül bir hastalık olmaktan çıktı. Onların sayesinde milyonlarca diyabet hastası, erken ve acı verici ölümlerle yüzleşmek yerine uzun, sağlıklı yaşamlar yaşayabiliyor bugün. Diyabet hastaları onlara çok şey borçlu. Diyabetin ne olduğunu bilmeyenler için kısaca nasıl bir hastalık olduğunu açıklayalım: Diyabet hastası bir insan, kan şekeri seviyelerinin çok yüksek olmasından mustariptir. Semptomları; aşırı susuzluk, halsizlik ve yorgunluk hissi, hızlı ve istemsiz kilo kaybı, ayaklarda uyuşma ve karıncalanma hissi, bulanık görme, yaraların geç iyileşmesi, ciltte kuruluk ve kaşıntı olarak sıralanabilir. Ve bir diyabet hastası tedavi edilmezse böbrek yetmezliğinden felce, kalp krizinden sinir hasarlarına kadar birçok ölümcül sağlık sorunuyla karşılaşabilir. Şimdi tekrar tedavinin bulunuşuna dönelim ve bilim kahramanlarını tanıyalım; 1891, Ontario doğumlu Frederick Banting, 1912'de Toronto Üniversitesi'ne bağlı Victoria College'da tıp eğitimi görmeye başlamış, 1915'te orduya katıldıktan bir yıl sonra mezun olmuştu. 1919'a gelindiğinde ise savaş sırasındaki kahramanlıktan dolayı Askeri Haç ile ödüllendirilmişti. Savaştan sonra Banting, Kanada'ya döndü ve ortopedik tıp konusunda uzmanlaştı. 1919'dan 1920'ye Toronto'daki Hasta Çocuklar Hastanesi'nde cerrah olarak çalıştı. 1921'e gelindiğinde ise Toronto Üniversitesi'nde farmakoloji dersleri vermeye başladı. Banting'in diyabete ilgisi de işte bu zamanlarda başladı. O sıralarda diyabetin pankreasta yapılan insülin adı verilen bir hormon eksikliğinden kaynaklandığı biliniyordu. İnsülin hormonunun şeker metabolizmasını kontrol ettiği düşünülüyor, insülin eksikliğinin, kandaki şekerin artmasına neden olduğuna inanılıyordu. Ancak tedaviye giden yolun kritik adımı olan pankreastan insülin çıkarma işlemi, o güne kadar başarıyla yapılamamıştı. Çünkü pankreasın kendi sindirim enzimi olan tripsin, saf insülini çıkarılmadan önce parçalıyordu. Banting, organın kendi sindirim enzimi tarafından yok edilmeden önce insülini pankreastan çıkarmanın bir yolunu bulmak zorunda olduğunu biliyordu. Banting, pankreas kanalını kapatan ve tripsin salgılayan hücrelerin kötüleştiğini, ancak pankreastaki hücrelerin üretiminden ve salımından sorumlu hücrelerin bozulduğunu tespit eden Rus-Amerikalı bilim insanı Moses Barron'un 1920 tarihli denemesini okudu. Bu deneme, Banting'in, pankreas kanalı kapatılırsa ve tripsin salgılayan hücreler ölürse, insülinin pankreastan çıkarılabileceğini ve daha sonra şeker hastalarına verilebileceğine yönelik teorisinin yolunu açacaktı. 1921 baharında Banting, Toronto Üniversitesi'nde fizyoloji profesörü ve Tıp Dekanı olan J.J. R. Macleod'yu ziyaret etti. Diyabeti tedavi etmek için pankreastan bir iç salgı çıkarmayı öneriyordu. Glikoz metabolizması konusunda uzman olan Macleod'un şüpheleri vardı, çünkü fikir daha önce denenmiş ama başarısız olmuştu. Üstelik Banting'in endokrinoloji alanında bir geçmişi de yoktu. Uzun süren tartışmadan sonra Macleod, Banting'e laboratuvar sağlayarak on adet köpek üzerinde deney yapmasının önünü açtı. Tam da bu noktada devreye diğer kahramanımız giriyor: Tüm şüphelerine rağmen Macleod, fizyoloji ve biyokimya lisans derecesini henüz bitirmiş bir araştırma görevlisi olan Charles Best'i, Banting'in asistanı olarak atamıştı. Peki ama Charles Best kimdi? 1899, Maine doğumlu Best, Toronto Üniversitesi'nde fizyoloji ve biyokimya eğitimi almış, o da Banting gibi orduya katılmış ve savaşın ardından 1921'de mezun olmuştu. Yolları kesişen bu iki isim birlikte çalışmaya başladı. İki yetenek bir araya gelince tünelin ucundaki ışık da erkenden görünecekti. Banting ve Best, deneylerine Mayıs 1921'de iki köpek deney grubu kullanarak başladı. İlkinde pankreası çıkarıp diyabetik hale getirdiler. Diğer deney grubunda ise bezlerin ekzokrin kapasitesini kaldırmak için pankreas kanallarını bağlayarak atrofiye yol açtılar ve ardından diyabetik köpekleri tedavi etmek için salgıları topladılar. Köpekler olumlu cevap vermişti: Best ve Banting, insülini, test köpeklerinin pankreaslarından ayırmada kısa sürede başarılı olmuştu. Pankreasları alınmış köpeklere insülin enjekte ettikten sonra, yapay olarak indüklenen diyabetten mustarip köpeklerin hızla iyileştiğini gözlemlemişlerdi. Hayvan insülini, insanlar üzerinde kullanım için güvenli olduğundan ineklerde bulunan daha büyük pankreaslardan insülin almaya başladılar. Ardından insülin çözeltisini rafine etmeyle ilgili problemlerle karşılaştılar. Çözüm yine Macleod'dan gelecekti. Alberta Üniversitesi'nden biyokimya profesörü James Collip'i, bir ilaç olarak yararlı olacak kadar saf pankreatik enzimlerin ekstresini üretmek için, bir başka deyişle insülini saflaştırılması için ekibin çalışmalarına dahil etmişti. 1921-22 yıllarında Toronto Üniversitesi laboratuvarında hummalı bir çalışma yürütüldü; Frederick Banting, Charles Best, James J.R. Macleod ve J.B. Collip, etkili bir anti-diyabetik ajan içeren pankreas özütleri üretmeyi başarmıştı. Banting ve Best, diyabetten ölmeye yakın ilk hastaları 14 yaşındaki Leonard Thompson'a, ekip çalışmasının eseri olan saflaştırılmış insülini verdi: Thompson sağlığına kavuşmuştu. Söz konusu ekstreleri Toronto'daki diğer diyabetik hastalar üzerinde de başarıyla test ettiler; insülin olarak adlandırdılar ve sayısız hastayı tedavi etme, dünya çapında hayatları kurtarma ve bir zamanlar ölümcül olan diyabet hastalığının tedavisinde devrim yaratma konusundaki gelişime öncülük ettiler. İlk olarak genç Thompson, ardından hastanedeki diğer diyabetik hastalar üzerinde başarılı olan yöntem, hızla tüm dünyaya yayılacaktı. Görsel altı: Diyabetin tedavisi Frederick Banting ile Charles Best'e atfedilse de James J.R. Macleod ve J.B. Collip de bu tedavinin bulunmasında önemli roller oynayacaktı. Din, dil, ırk ayırt etmeden milyonlarca insanın hayatını kurtarmaktan daha büyük bir ödül olmasa da devrim yaratan bu çalışma için Nobel kaçınılmaz oldu. 1923'te Banting ve Macleod birlikte Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'ne layık görüldü. Tabii burada bir yanlışlık vardı. En büyük başarı Banting'le birlikte Charles Best ve hatta James Collip'e aitken Banting, Nobel'i Macleod ile paylaşmıştı. Banting daha sonra bundan duyduğu rahatsızlığı da şu şekilde dile getirecekti: Ödülü, kaynak sağlamaktan başka bir şey yapmamış olan Macleod ile paylaşmış olmaktan dolayı mutsuzum. Banting, ödül parasını Best'le; durumun farkında olan Macleod da Collip'le paylaştı... Parasal açıdan adalet yerini bulsa da Nobel komitesi, adaletsizliklerine bir yenisini daha eklemişti. 1923 yılında Banting, Ontario Eyaleti Yasama Meclisi tarafından onaylanan yasayla Banting ve Best Tıbbi Araştırmalar Dairesi başkanlığına seçildi. Sonraki çalışmalarında silikozis ve kanser üzerine odaklandı. Best ise 1925'te tıp doktorasını verdikten dört yıl sonra Toronto Üniversitesi'nde fizyoloji profesörü olarak Macleod'un yerini aldı. Banting, kariyerinin farklı dönemlerinde oldukça farklı hastalıklar için çalışmıştı. Sözgelimi 1938'de yüksek irtifa uçuşu yapan pilotların karşılaştığı fizyolojik sorunları araştırmak üzere Kanada Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne girse de 21 Şubat 1941'de bir uçak kazasının sebep olduğu yaralar yüzünden ölecekti. Banting'in ölümünün ardından Best, Banting ve Best Tıbbi Araştırmalar Dairesi'nin başına geçti. Kariyerinin çoğunu karbonhidrat metabolizmasını araştırmak için harcadı, 1965'te emekli oldu ve birlikte büyük başarı yakaladıkları meslektaşından 37 yıl sonra hayatını kaybetti. Banting ve Best, hayatları boyunca sayısız ödül, fahri onur ve dereceler alsa da onları en çok milyonlarca hayat kurtardıkları diyabet çalışmalarıyla hatırlıyoruz bugün. Şiddetli diyabet, hastalara reçete edilen düşük kalorili, glikoz içermeyen diyet demekti ve bu da açlıktan ya da hastalığın neden olduğu diğer komplikasyonlar nedeniyle ölüm anlamına geliyordu. Ta ki yukarıda ismini andığımız bilim kahramanlarının tedaviyi keşfetmesine kadar. Onların sayesinde diyabet, tedavi edilebilir hastalık mertebesine ulaşarak korkulu rüya olmaktan çıkmıştı. 27 Temmuz 1921 tarihi, diyabet hastaları için yeniden doğum demek. Kanadalı cerrah Frederick Banting ve o zamanlarda tıp öğrencisi olan Charles Best, insülin hormonunu ilk kez başarılı bir şekilde izole etmişti. Tabii onlar kadar olmasa da bu başarıda kilit rol üstlenen Prof. James J.R. Macleod ve biyokimyacı J.B. Collip de bugün diyabet hastalarının unutmaması gereken isimler arasında yer alıyor.


Deniz mevsimi geldi çattı ve herkes kilo verme derdinde. Peki bilim bu diyet reçetelerini destekliyor mu? İşte bilim insanlarının onaylamadığı 7 diyet efsanesi. 1980'li yıllarda yapılan yeni beslenme önerileri, insanları olabildiğincd yağsız yemeğe yönlendiriyordu. Bunun ne büyük bir hata olduğu henüz yeni yeni ortaya çıkıyor. Bu öneriyi koca bir nüfus üzerine yapılan kontrolsüz bir deney olarak tanımlayan Dr. Michael Alderman, obezite ve diyabet hastalıklarının artışına bu düşük yağlı diyetlerin yol açmış olabileceğini belirtiyor. Günümüzde, yağın sağlığımız için gerekli olduğunu biliyoruz. Yağ beynin, kalbin, cildin ve diğer ana organların en uygun şekilde işleyebilmesi için gerekli olduğu gibi çok sayıda vitaminin emilimi için de çok önemli. Ayrıca yağ, diyet için de son derece gerekli. 2005 yılında American Journal of Physiology, Endocrinology and Metabolism dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre yağ sindirimi, açlık hissetmemizi sağlayan ghrelin hormonunu baskılarken, tokluk hissi uyandıran peptitlerin de salımını tetikler. Ortalama bir yağ oranı da bir yemeğin glisemik endeksini de düşürerek uzun süre tokluk hissetmenizi sağlar. Enerji barları kilo vermenize yardımcı olur. Enerji barları işlenmiş, yani kısmen sindirilmiş gıdalardır. Bu tip gıdaların vücudumuz tarafından sindirilmesi çok kolay olduğundan bağırsaklarımızı yormaz ve enerji fazlası oluşur. Bu da en düzenli yapılan diyetlerde bile kilo almanıza sebep olabilir. Bu durumun tam aksine, az işlem görmüş yiyeceklerin sinirimi için de çok fazla enerji gerektiğinden, çiğ gıda tüketen kişilerde hızlı kilo kaybı görülmesi normaldir. Birçok bilim insanı yalnızca çiğ gıdalardan oluşan bir diyeti önermese de, bazı işlenmiş gıdaların tüketimini kesmeniz sağlıklı bir kiloya ulaşmanızda yardımcı olacaktır. Sürekli atıştırmak metabolizmanızı harekete geçirir ve kilo vermenize katkı sağlar. Uzun süre aç kalmak gibi, sürekli olarak bir şeyler atıştırmak da kilo almanıza sebep olabilir. Sürekli atıştırmalık yiyecekler yiyen birinin içsel düzeni bozulur ve kişinin açlık hissine ne de doygunluk hissine erişemez hale gelir. FDA eski müdürü Doktor David Kessler'a göre istediğimiz her anda dilediğimizce ve sürekli olarak bir şeyler yediğimiz zaman vücudumuzun ihtiyacından ziyade dürtülerimiz için yiyoruz. Böyle bir alışkanlık ise hiçbir diyet için uygun değil. Doymuş yağ zararlıdır ve selülit yapar. Selülitin diğer vücut yağından hiçbir farkı yoktur; yalnızca bazı yağlar vücudun belirli bölgelerinde selülit olarak tutulur. Ayrıca vücuttaki fazla yağlar fazla kaloriden kaynaklanmaktadır; bu kalorilerin hamur işinden mi yoksa havuçtan mı geldiği ise fark etmez. Geçmiş araştırmalarda doymuş yağ ile trans yağ aynı kefeye konulduğundan doymuş yağın adı da kötüye çıkmıştır. Her ne kadar trans yağ son derece sağlıksız olsa da genellikle hayvansal ürünlerde bulunan doymuş yağın, vücuda kalsiyum ve omega 3 kullanımında yardımcı olma, bağışıklık sistemini güçlendirme ve hayati organları hastalıklardan koruma gibi yararları da vardır. Ayrıca az miktarda doymuş yağ tüketimi, diyetinize fayda bile sağlayabilir: Az yağlı peynirden ne kadar yeseniz de doymayabilirsiniz ancak bir dilim yağlı peynir yerseniz iştahınızı tamamen köreltebilirsiniz. Bilim insanları, doymuş yağı hayatınızdan tamamen çıkartmak yerine, günlük tüketiminizi 20 grama indirgemenizi öneriyor. %75 yağsız etten yapılmış küçük bir hamburgerde ya da yarım kaşık yağda yaklaşık 7 gram doymuş yağ bulunmaktadır. Bilim insanlarına göre egzersiz yapmak, kilo vermek için etkili bir yöntem değil. Hatta yalnızca bir kilo vermek için bile yapılması gereken egzersiz, çoğu insanın kapasitesini aşacak nitelikte. Columbia Üniversitesi'nden obezite konusunda uzman Susan Carnell, Yalnızca egzersiz yapıyorsanız kilo vermeniz pek kolay değil; egzersizin yanı sıra yediklerinizi de kontrol etmeniz gerekiyor diyor. Düzenli olarak egzersiz yapıyorsanız alışkanlığınızı bozmamanızı öneren Carnell, egzesizin genel olarak sağlığınızı olumlu etkilemesinin yanı sıra beyninizi, kalbinizi ve kemiklerinizi koruduğunu, ayrıca kilonuzu sabit tutmanızı ve iştahınızı düzenlemenizi de sağladığını belirtiyor. Önceden çok kilolu olan birçok insanın günlük yoğun egzersiz ile formda kaldığı da bir gerçek. Bir gramında 7 kalori bulunan alkol, bilim insanları tarafından 'anlaşılmaz' olarak adlandırılan bir kalori kaynağıdır. Ancak 13 yıl süren ve 19.220 Amerikalı kadının katıldığı araştırmada, içki içmeyen kadınların içenlere göre daha fazla kilo aldığı gözlemlendi. Katılımcıların egzersiz alışkanlıkları, besin alımları ve sigara içme durumları gibi yaşam tarzını etkileyen faktörler göz önüne alındığında bile aynı sonuç elde edildi. Harvard Tıp Okulu'ndan Doktor Lu Wang, elde edilen sonuçların alkolün biyolojik etkilerinden kaynaklandığından emin olduklarını ekledi. Wang, alkolün kilo vermek için kullanılmaması gerektiği hakkında da uyarıyor. Araştırma sonuçları, 2010 yılının mart ayında Archives of Internal Medicine dergisinde yayınlanmıştı. Meyve suyu detoksları, meyve-sebze püreleri ve asitli diyet içecekler kilo vermeye yardımcı olur. Boston Üniversitesi'nde obezite uzmanı Doktor Caroline Apovian, avcı-toplayıcı günlerimizde kalorili içeceklerin olmadığını, bu nedenle vücudumuzun günümüz içeceklerini katı yiyecekler kadar doyurucu bulmadığını ve vücudumuzun aradaki farkı kapatmak içindaha fazla yemek istediğini söylüyor. Birçok bilim insanı, normal meşrubatların kilo alımına sebep olduğu konusunda hemfikir. Her ne kadar bu konuda genellikle gazlı meşrubatlar suçlansa da meyve suları, meyve-sebze püreleri ve sağlıklı içecekler olarak bilinen daha birçok içecek vücudumuzun içsel kalori sayacının dengesini bozabilir ve kilomuzu kontrol etmemize engel olabilir. 2008 yılında Obesity dergisinde yayınlanan bir araştırma sonucuna göre, diyet içecekler de kilo alımına sebep olabilir. Bu durum, bu içeceklerin içindeki tatlandırıcıların kalorili yiyecekler yemek istememize neden olmasıyla açıklanabilir. Sorunsuzca kilo vermek istiyorsanız herhangi bir içecek yerine su içmeniz en iyisidir. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Çevremizdeki dünya çok karmaşık ve sürekli değişiyor, her zaman yeniliklerle karşı karşıya kalıyoruz. Beynimizin en ilginç görevlerinden biri bu kaosu düzene sokmak ve değişimlere göre yeniden ayarlanmaktır. Sinir hücreleri, sinapslar ve beyin bölgeleri esnek oldukları için öğrenebiliyoruz. Peki ama beyindeki sinir hücreleri, öğrenme sürecinde niçin bu kadar çabuk değişebiliyorlar? Bir nöronun yeni bir işlevi yerine getirebilmesi için, bunun için gerekli olan proteinlerin ilk önce karmaşık bir kopyalama işlemiyle üretilmesi gerekiyor. Bu süreçte DNA'nın temel bilgilerinden RNA oluşuyor. Bu moleküllerse, belli başlı bir proteinin üretimi için kesin bir yapı planını oluşturacak şekilde değişimden geçirilir. Bir sinirsel uyarımla yeni protein üretimine başlanması için aslında birkaç saatin geçmesi gerekirdi. Ama gerçekte sinirler genelde çok daha hızlı değişiyorlar. Sinir hücreleri belli başlı RNA moleküllerini önceden üretiyorlar, hatta bazılarını kısmen kesiyorlar da. Yarı hazır olan moleküller bu şekilde hücre çekirdeğine ulaşıyor ve bir tür dosyada gerçekten kullanılacakları zamanı bekliyorlar. Sinir hücresine sinirsel uyarım ulaştığında hazırdaki RNA moleküllerinin sadece tamamlanması gerekiyor. Bu da önemli ölçüde zaman tasarrufu demek. Büyük genler için sinyalden bir proteinin hazırlanışına kadar normalde on ila yirmi dakika gerekirdi. Oysa RNA molekülleri yarı hazırda bulunduğu için bu süreç beş dakikaya iniyor diyor Mauger. İşte bu dosyalama sinir hücrelerinin işlevlerine çabucak uyum sağlamalarına izin veriyor.


Günümüzde gerek ülkemizde gerekse dünyada bitkisel ürünlere olan talep gün geçtikçe artmaktadır. Dünya Sağlık Organizasyonu 2000 yılı raporunda, Avrupa, Avustralya ve Kuzey Amerika'da yaşayan insanların yaklaşık %50'sinin alternatif- destekleyici tedavi metodlarından birini kullandıklarını ve bu metodlar içinde en çok kullanılanın da bitkisel ilaçlar olduğunu açıklamıştır. Halk ilacı, gıda desteği, doğal ilaç olarak anılan bu ürünler adeta modern tıp ile yarışmaktadır. Sarımsak, Gingko, Meyan kökü, Yeşil Çay, Isırgan otu, Ekinezya ve hergeçen gün sayıları artan birçok bitki tansiyon, kolesterol düşürmek, antioksidan, rahatlatıcı, zayıflatıcı etkileri olduğu düşünülerek, özellikle kronik hastalıkların tedavisinde yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. ''Doğal olan zararsızdır'' temeline dayanan bu eğilim medya ve internetten yapılan yaygın reklamlar, kişi önerileri ve kontrolsüz satışlar ile tehlikeli boyutlara ulaşmaktadır. Bu tür ürünlere ait bilimsel çalışmalar, standardizasyon ve kaliteleri ile ilgili bilimsel veriler eksiktir. Vücutta emilimleri, dağılım ve atılımları, dozları, diğer ilaçlarla etkileşimleri, klinik etki ve güvenilirlikleri, uzun süreli kullanımda ortaya çıkabilecek riskler ve kalite kontrol çalışmaları olmadığı için ''yan etkisiz, doğal, tehlikesiz ürünler'' yaklaşımı son derece yanlıştır. WHO 2004 yılı raporu bitkisel ilaç ticareti yapılan birçok ülkede yasal düzenlemelerin yeterli olmadığını, bu ürünlerin kalite kontrol, etkililik ve güvenilirlik çalışmalarının yapılmadığını ve bunun da halk sağlığı için büyük bir tehdit oluşturabileceğini ifade etmektedir. Bitkisel ürünler klasik ilaç kapsamında görülmedikleri için hastalar tarafından kullanımları belirtilmemekte, özellikle ameliyat öncesi dönemde herbal ürün kullanımı sorgulanması atlanmaktadır. Ameliyat öncesi herbal ürün kullanımı açısından sorgulanan 1017 hastada bu oran %32 bulunmuştur (1). Rutin anestezi muayenesinde ise bu hastaların %70'inin bu bilgiyi söylemedikleri görülmüştür. Ülkemizde 2006 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından 997 erişkin hastada yapılan bir ankette, bitkisel ürün kullanım oranı %50.9 saptanmıştır (2). En çok sarımsak, yeşil çay ve ısırgan otu kullanımı olduğu görülmüştür. Hastaların %37.5 i ayrıca reçeteli ilaç kullandıklarını , %49.1'i ise aldıkları bitkisel ürünlerin yan etkilerini bilmediklerini söylemiştir. Yine bu hastaların %97.4'ünün cerrahi girişim öncesi anestezi doktoruna kullandıkları bitkisel ürünleri söylemedikleri tesbit edilmiştir. Bitkisel ilaç kullanımı çocuk hastalarda da görülmektedir. Yine ülkemizde cerrahi geçirecek 800 çocuk üzerinde yapılan ankette herbal ilaç kullanım oranı %32 bulunmuştur (3). Sarımsak, rezene, papatya, yeşil çay, üzüm çekirdeği en sık kullanılan ürünlerdir. Bu durum anestezi uygulamalarında ve cerrahi girişimler sırasında beklenmedik yan etkilere sebep olabilir. Bitkisel ürünler tablet, toz, sıvı, granül olarak piyasada bulunmakta, en sık ise bitkisel çay olarak tüketilmektedirler. Ekinezya çayı bağışıklık sistemini güçlendirmek, mikroplara karşı savunma mekanizmasını arttırmak amacı ile kullanılmaktadır. Allerjik reaksiyon, karaciğere zararlı etki ve anestezik bazı ilaçların etki süresinde uzama görülebilir. Yeşil çay antioksidan olarak bilinmektedir. Cerrahi sonrası kanama riskini arttırır. Sinameki çayı kabızlıkta tercih edilip, aşırı kullanımda ishal ve sıvı kaybı yapar. Sarımsak kan basıncını ve kolestrol seviyesini düşürür, ancak ameliyat öncesi uygun süre de kesilmezse kanama olasılığını arttırır. Sarı kantoron doğal antidepresan olarak kullanılmaktadır, cerrahiden en az 5 gün önce kesilmelidir. Isırgan otu idrar arttırıcı, ödem çözücü olarak tüketilmektedir. Ağır kalp ve böbrek hastalarında ciddi elektrolit değişikliklerine sebep olabilir. Zencefil antienflamatuar olarak kullanılmaktadır, ancak özellikle non-steroidal antienflamatuar ilaçlarla birlikte kullanıldığında kanama riskini arttırmaktadır. Aloe vera kozmetik amaçla topikal olarak, laksatif etki için ise sistemik olarak kullanılan bir bitkidir. Uzun süreli, kullanımda elektrolit dengesizliği, kanama riski açısından cerrahi girişim tarihinden en az 1 hafta önce kullanımını durdurmak gerekmektedir. Kanama eğiliminin artışı, kalp ritm bozuklukları, kan basıncı artışı ya da aşırı düşüşü, anestezik ilaçların etki sürelerinin uzaması, kalp ve böbrek hastalarında elektrolit değişikliklerine neden olmaları, karaciğer üzerine etkilerine bağlı olarak anestezik ilaçların metabolizmalarını değiştirmeleri gibi birçok yan etki sayılabilir. Anestezi uygulamaları öncesi hastaların herbal ürün kullanımı açısından detaylı sorgulanması ve cerrahi girişim öncesi uygun sürelerde kullanımların kesilmesi önerilmektedir. Amerikan Anestezistler Cemiyeti bitkisel ilaçların ameliyattan en az 2-3 hafta öncesi mutlaka kesilmesini önermektedir (4). Bu yazı HBT'nin 95. sayısında yayınlanmıştır.


Limonun kökeni kesin olarak bilinmemekle beraber, bazı bitki bilimciler limonun Kuzey Hindistan'dan geldiğini düşünüyor. Güney Avrupa, Ortadoğu ve Doğu Asya'da yetişen limon, Amerika'ya Kristof Kolomb tarafından 1493 yılında taşınmıştır. Günümüzde limon üretiminin başını çeken bölgeler Kaliforniya, Arizona, İtalya, İspanya, Yunanistan, Türkiye, Kıbrıs, Lübnan, Güney Afrika ve Avustralya'dır. Her ne kadar limon yılın her döneminde mevcut olsa da dorukta olduğu mevsim yazdır. Birçok farklı şekilde tüketilebilen limon dilimlenerek yenebilir, suyu sıkılarak içilebilir veya limonata yapılabilir, yiyeceklere garnitür olarak eklenebilir, kabuğundan şekerleme yapılabilir, ya da suyu ve kabuğu yemek yaparken kullanılabilir. New York'tan lisanslı diyetisten, Beslenme ve Diyetetik Akademisi konuşmacısı Alissa Rumsey, limonun bol miktarda C vitamini, folik asit, potasyum, flavonoid ve limonin denilen bileşenleri içerdiğini belirtiyor. Limoninler, limon suyunda bulunuyor. Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri listesine göre çeyrek fincan limon suyu, günlük ihtiyacımız olan C vitamininin %31'ini, folik asit ihtiyacımızın %3'ünü ve potasyum ihtiyacımızın %2'sini karşılıyor. Ayrıca yalnızca 13 kalori. Bütün bir çiğ limon ise 22 kalori ve günlük C vitamini ihtiyacımızın %139'unu karşılıyor. Bağışıklık: Rumsey, C vitamininin bağışıklık için önemli bir rol oynadığını, aynı zamanda vücudumuzdaki serbest radikallerin etkisizleştirilmesine yardımcı olduğunu söylüyor. Oregon Devlet Üniversitesi Linus Pauling Enstitüsü'nden bilim insanlarına göre C vitamini beyaz kan hücrelerinin üretimini tetikliyor ve bağışıklık hücrelerinin bütünlüğünü koruyor. C vitamini aynı zamanda virüs önleyici madde üreten lökositlerin korunmasına da yardımcı oluyor. Kalp sağlığı: Folik asidin beyin kanamasını önlediği, aynı zamanda homosistein seviyelerini düşürerek kardiyovasküler sağlığa yardımcı olduğu düşünülüyor. The European Journal of Internal Medicine dergisinde yayınlanan 2010 tarihli bir meta-analizde, folik asit ve kalp krizini inceleyen klinik araştırma sonuçlarının kesin bir sonuç vermediği, ancak folik asit tüketiminin beyin kanaması riskinin azalmasında az da olsa fayda sağladığı belirtildi. Rumsey, C vitamininin de kardiyovasküler hastalık riskini azalttığını belirtiyor. The American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan 2015 tarihli bir araştırmada 100.000'den fazla katılımcı incelenmiş, en fazla sebze ve meyve tüketenlerin kalp hastalıklarına yakalanma riskinin %15 daha az olduğu görülmüştü. En düşük riski seviyesine sahip olanlar ise kanlarında yüksek seviyede C vitamini bulunan katılımcılardı. Bilim insanları C vitamininin kalp sağlığına faydalı olmasının, serbest radikallere karşı koruma sağlayan antioksidanlardan kaynaklandığını söylüyor. Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi'ne göre C vitamini aynı zamanda kötü kolesterolü düşürmeye ve atardamarları esnek tutmaya da yarıyor. Rumsey, limoninin de kolesterolü düşürdüğüne dair araştırma sonuçları bulunduğunu belirtiyor. Alternative Therapies in Health and Medicine dergisinde yayınlanan 2007 tarihli bir araştırmada yüksek kolesterolü olan kadın ve erkek katılımcılara bir ay boyunca her gün limonin ve E vitamini verilmiş, bir ayın sonunda kolesterollerinde %20-30 oranında düşüş olduğu gözlenmişti. Araştırmacılar limoninin, kolesterol seviyelerini yükselttiği bilinen apolipoprotein B seviyelerini düşürdüğünü düşünüyor. Böbrek taşı: Sarı ve yeşil limonda diğer bütün meyvelerden çok daha fazla sitrik asit bulunduğundan bu iki besin, böbrek taşı düşüren kişiler için son derece faydalı. Wisconsin Sağlık Üniversitesi'ne göre sitrik asit taş oluşumunu engelliyor ve oluşan küçük taşları da parçalıyor. İdrarınızda ne kadar citrik asit bulunursa böbrek taşı oluşumundan o kadar korunuyorsunuz. Günde yarım fincan limon suyu içmeniz durumunda farmakolojik bir tedavide alacağınız kadar citrik asit almış oluyorsunuz. Kanser: Asian Pacific Journal of Cancer Prevention dergisinde yayınlanan 2011 tarihli bir araştırmada limon özü göğüs kanseri hücrelerine uygulandığında hücrelerin öldüğü görüldü. Limon özünün uygulanışı laboratuvar ortamında yapılmış olsa da elde edilen sonuçlar limonun kansere karşı etkili olduğunu gösteriyor. Rumsey, folik asidin kanser riskinin azaltılmasında oynadığı rolü inceleyen birçok araştırma bulunduğunu belirtiyor. American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan 2007 tarihli bir araştırmada folik asidin kanser riskini azalma özelliğinin, kanser DNA'sını bastıran maddelerin üretimindeki rolü ile bağlantılı olabileceği belirtildi. Ancak araştırmada, bazı durumlarda yüksek folik asit seviyesinin kanser hücrelerinin gelişimini tetiklediği de görüldü. Yazarlar, folik asidin karsinojenez evresinin başlarında ve düşük seviyede uygulandığı takdirde koruma sağlayabileceğini, ilerleyen evrelerde ve yüksek dozda verildiği takdirde ise karsinojenezin ilerlemesine sebep olabileceğini belirtiyor. Limoninlerin de kanser riskini azaltıyor olabileceği düşünülüyor. Journal of Nurtigenetics and Nutrigenomics dergisinde yayınlanan 2012 tarihli bir makalede limoninlerin göğüs kanseri konusundaki rolü incelenmiş, kemoterapiye fayda sağlıyor olabileceği görülmüştür. Hamile sağlığı: Rumsey, nöral tüp defektlerinin önlenebilmesi için folik asidin hamile kadınlarda çok önemli bir rol oynadığını belirtiyor. Her ne kadar doğum öncesi vitaminlerde folik asit bulunsa da işlenmemiş gıdalar yoluyla almak vücudun folik asidi daha kolay emmesini sağlar. Limon, limon kabuğu ve kilo kaybı: Düşük kalorisi ve yiyecek ve içecekleri kolaylıkla aromalandırması sebebiyle limon, limon suyu ve kabuğu diyet yapan kişiler arasında son derece yaygın. Ayrıca limon kabuğunda birçok besin maddesi de bulunuyor. Kabuğu rendeleyerek salatalarınıza, tavuk ya da balık yemeklerinize katabilirsiniz. Limon aynı zamanda meyve- sebze pürelerine ve çorbalara da katılabilir. Ancak Rumsey, limonun detoks yapmak ya da kilo vermek için mucizevi bir besin olarak görülmesinin yanlışlığına da dikkat çekiyor. Zararları: Genel olarak bir zararı olmasa da aşırı limon tüketmeniz durumunda reflü ya da mide yanması gibi sorunlarla karşılaşabilirsiniz. Ayrıca Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri'ne göre sitrik asit diş minelerinizi aşındırabildiğinden limon suyunu pipetle içmenizde fayda var.


Doktorların domuz organlarını insanlara nakledilmesinin mümkün olduğunu göstermelerinden sonra, araştırmacılar ABD düzenleyicilerini klinik deneylerin bu tür prosedürleri, insanlarda kapsamlı bir şekilde test edilmesine izin vermeleri için çağrıda bulunuyorlar. Geçen haftalarda ABD Gıda ve İlaç Dairesi'ne yönelik bir danışma komitesinin iki günlük toplantısından sonra, katılımcıların çoğu ksenotransplant olarak bilinen türler arası nakillerle ilgili en acil araştırma sorularını yanıtlamaya yardımcı olmak için, insanlar üzerinde gerçekleştirilecek deneylerin gerekli olduğu fikrinde birleşti. Klinik deneylerde bedenlerinin bir domuz organını kabul etmesine yardımcı olacak en iyi bağışıklık bastırıcı ilaç kokteylinin ne olduğu ve nakledilen organın bir domuz virüsü barındırma riskinin nasıl yönetilebileceği gibi bir dizi soruya yanıt bulunması isteniyor. Araştırmacılar ayrıca hangi domuz ırkının organ nakli için en uygunu olduğunu ve diyabet gibi birlikte ortaya çıkan sağlık koşullarının nakil başarısını nasıl etkileyeceğini de görmek istiyorlar. Çok sayıda hastanın organ beklemesi nedeniyle araştırmacılar, bu tür çalışmaların büyük bir ihtiyaç olduğunu söylüyorlar. Günümüzde sadece ABD'de 100.000'den fazla insan organ nakli için sırada. Yeterli organ bulunamadığı için de her gün insanlar ölüyor. Bu yılın başında ilk kez bir hastaya domuz kalbi nakledilmişti. Hasta ameliyatı atlattıktan sonra bedeni de genetiği değiştirilmiş organı reddetmedi. Ancak hasta iki ay sonra yaşamını yitirdi. Doktorlar incelemeler sırasında nakledilen domuz kalbinde domuz sitomegalo virüsünün izlerine rastladılar ve bu patojenin hastanın ölümüne katkıda bulunmuş olabileceğini düşünüyorlar. Araştırmacılar kalp nakli yapılan kişinin ölmesine rağmen, ameliyatın muazzam bir başarıyı temsil ettiği görüşündeler. Böylece Ksenotransplantasyon biliminin en büyük bir sorunu yanıtlanmış oldu. Sonuçta ölmekte olan bir hasta, bir domuz organıyla yaşama tutundu diyor araştırmacılar. Bununla birlikte türler arası organ naklinin standart klinik uygulama haline gelebilmesi için yanıtlanması gereken birçok soru var. FDA, danışma toplantısında, komite üyelerinden virüs taramasının nasıl iyileştirilebileceği ve domuzların viral enfeksiyonlu üreme riskinin nasıl azaltılabileceği konusunda tavsiye istedi. Ve insan denemelerinde daha rahat olabilmek için, PCMV ve diğer virüslerinin organ bağışçısı olarak yetiştirilen domuzlarda gizlenme olasılığını ortadan kaldırabilecek, doğrulanmış testlere de ihtiyaç olduğunu söyledi. United Therapeutics'in sahibi olduğu Blacksburg, Virginia'daki Revivicor gibi şirketler, ksenotransplantasyonda kullanılmak üzere domuz yetiştiriyor. Araştırmacılar insanların bağışıklık sistemlerinin hayvanlardan organ kabul etmesini sağlamaya yardımcı olabilmek adına, domuzlar için doğru genetik modifikasyon kombinasyonunu arıyorlar. FDA bu domuzların iyi bir şekilde test edilmesini istiyor. Toplantıda tartışılan konulardan biri de standart bir bağışıklık baskılayıcı ilaç paketi ve domuzlar için genetik modifikasyonlar geliştirmenin mümkün olup olmayacağıydı. Araştırmacılar herkes için çalışan tek bir paketin olmayacağını ve bunun yerine, insandan insana organ nakillerinde olduğu gibi, nakledilen organ ve alıcısının durumuna göre uyarlanması gereceğine karar verdiler.


Bayram ve düğün şölenlerinde insanlar çoğu zaman şaka yollu yemeğin dozunu aştıklarından yakınırlar. Bu tür etkinliklerde aşırıya kaçarak mideye indirdiğiniz o fazladan et ya da tatlı en kötü durumda sindirim bozukluğuna yol açabilirken, kimi yiyeceklerde aşırıya kaçmak gerçekte sağlığınızı çok ciddi biçimde etkileyebilir. Aşağıda kaş yapayım derken göz çıkartabileceğiniz ve gerçekten de doz aşımına uğrayabileceğiniz yiyecekler yer alıyor. Bol miktarda vitamin, mineral ve lif içerir. Ancak çok fazla havuç yemek, havuca o parlak turuncu rengini veren ve A vitamininin öncül maddesi olan beta karoten molekülünün aşırı düzeyde alınmasına neden olabilir. Kanda aşırı miktarda beta karoten olması da deri renginde koyulaşmaya yol açabilir. Karotenemi adıyla bilinen bu durum karotenin yağda çözünen bir molekül olmasından kaynaklanır. Aşırı miktarlardaki karoten genelde derinin en dış katmanında birikerek, özellikle avuç içleri, ayak tabanları, dizler ve burun çevresindeki derinin sarı ya da turuncu bir renge dönüşmesine neden olur. Karotenemi çoğunlukla aşırı miktarda havuç püresi içeren mamalarla beslenen bebeklerde görülmekle birlikte, erişkinlerde de görülebilir. 2006 yılında Journal of Dermatology dergisinde yayımlanan bir haberde karoten içeren destek haplarını aşırı miktarda alan 66 yaşındaki bir kadının derisinin turumcumsu sarıya dönüştüğü belirtilmekteydi. A.B.D Tarım ürünleri Besin Değerleri Veritabanı'na göre, bir fincan doğranmış çiğ havuç yaklaşık 15 mg karoten içeriyor. Öyle ki, derinin sarıya çalması için aylar boyunca her gün yarım fincan doğranmış çiğ havuç yemeniz gerekiyor. Dış görünümde yarattığı çarpıcı etkinin dışında, karotenemi çoğu zaman zararsız ve geriye dönüşü olabilen bir durum. Ton balıklı suşi: Bir dakika, durun! Suşi tutkunları aşırı miktarda çiğ ton balığı tüketmekten kaçınmalılar, çünkü bu cıva alımında artışa neden olabilir. Orkinoz gibi değerli olan ve besin zincirinin en üst basamaklarında yer alan büyük balıklar yaşamları boyunca daha küçük balıklarla beslendiklerinden kaslarında metil cıva biriktirebilirler. Suşi dilimlerindeki cıva düzeylerinin belirlenmesi güçtür, çünkü cıva miktarı dilimin boyutuna ve içerdiği balığın türüne göre değişir. Bu yüzden suşi tüketimine kesin bir sınır koymak güçtür. Ne var ki, 2010 yılında Biology Letters dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, lokantalarda sunulan ton balıklı suşilerdeki cıva düzeyleri genelde marketlerde satılanlara kıyasla daha yüksek oluyor. Araştırma lokantalarda daha yaygın görülen irigöz ton ya da orkinozlu suşi örneklerindeki cıva düzeylerinin Dünya Sağlık Örgütü ve daha başka kuruluşlar tarafından belirlenen üst sınıra yakın ya da üzerinde olduğunu ortaya koyuyor. Cıva çok ciddi sinirsel rahatsızlıklara yol açabildiğinden, uzmanlar gebe kadınların ve küçük çocukların aşırı miktarda ton balığı tüketmekten kaçınmalarını öneriyorlar. Kimileri sabah kahvesini içmeden kendine gelemediklerinden yakınsalar da, çok fazla kahve içmemekte yarar var. Mayo Kliniği uzmanlarına göre, günlük kafein tüketiminin 500-600 miligramı aşmaması gerekiyor. 225 gramlık tipik bir fincan orta kavrulmuş kahve yaklaşık 200 miligram, tekli espresso 75, 225 gram siyah çay 120 miligram kafein içeriyor. Günlük kafein tüketimi 600-900 miligramı aştığında, uykusuzluk, huzursuzluk, bulantı, düzensiz kalp atışı, istemsiz kas titremeleri, kaygı ve baş ağrıları gibi belirgin yan etkiler ortaya çıkabiliyor. Gerçekte, aşırı kafein tüketimi ölümcül sonuçlar da yaratabiliyor. 2010 yılında İsveçli uzmanlar tarafından Acta Anaesthesiologica Scandinavica dergisinde yayımlanan bir raporda, yaklaşık 10.000 miligram kafein tüketen 21 yaşındaki bir kadında hemen ardından ani kalp durması yaşandığı belirtiliyor. Uzmanlar birkaç kez uygulanan karıncık fibrilasyonu ile kalp yeniden çalıştırılsa da, kadının üç gün sonra sağaltıma yanıt vermediğine dikkat çekiyorlar. Bilimsel araştırmalar günde sekiz bardak su içmekle ilgili geleneksel kuralın bir söylenceden öteye gitmediğini ortaya koyuyor. Ancak aşırı su tüketimi diye bir şey var. Su zehirlenmesi kişinin aşırı miktarda su içmesi ve sonuçta bu suyun kandaki tuzu sulandırması ve bedendeki elektrolit dengesinin bozularak beyin işlevlerinde ölümcül etkiler yaratması olarak tanımlanıyor. Hiponatremi adıyla da bilinen su zehirlenmesi çoğunlukla dayanıklılık gerektiren sporlarla uğraşan kişiler için ciddi bir çekince oluşturuyor. 2005 yılında New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan bir raporda, 2002 Boston Maratonu'na katılan 488 koşucunun yüzde 13'ünde aşırı su tüketimine bağlı hiponatremiye tanık olunduğu belirtiliyor. Araştırmacılar bu çekinceyi azaltmanın basit bir yolunun, koşucuların toplam sıvı tüketim miktarını ölçüp alıştırma sırasında aşırı su içmelerini önlemek amacıyla, antrenman koşularının öncesi ve sonrasında kendilerini tartmaları olduğuna dikkat çekiyorlar. Yemeklere rendelenen azıcık muskat genellikle tat katmanın dışında herhangi bir etki yaratmıyor. Ne var ki, bu baharatın aşırı miktarlarda tüketilmesi birtakım uyuşturucuların yaratabileceği türde halüsinojenik etkileri çok daha ucuz yoldan yaratabiliyor. İstenmeyen yan etkiler genellikle ürünün tüketilmesinden üç ile sekiz saat sonra ortaya çıkıyor. Bu etkiler arasında kaygı, korku ve kötü bir şeyler yaşanacağı duygusu türünde etkiler yer alıyor. 2005 yılında Emergency Journal dergisinde yayımlanan bir raporda, kimi insanlarda ani psikoz nöbetleri, gerçeklikten kopma ve görsel sanrılar gibi durumlara da tanık olunabileceği belirtiliyor. Muskat tozu, 20-80 gram arasındaki yüksek dozlarda bile, çok ender olarak ölümcül etkiler yaratıyor. Tıp literatüründe topu topu iki ölümcül muskat olayına rastlanıyor.


Listeye göre, hava kirliliği, insani krizler ve aşı olmayı reddeden insanlar 2019'da küresel anlamda insan sağlığını tehlikeye düşerecek tehditler arasında yer alıyor. WHO, her yıl hazırladığı raporda bu tehditlere yönelik 5 yıllık plan ve çözüm önerileri sunuyor. Örgütün 2019 raporunda, bulaşıcı hastalıklar, ilaca dayanıklı virüsler ve yaygın görülen ancak önlenebilir kalp ve akciğer hastalıkları listede yer alıyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 1.6 milyardan fazla insan, kuraklık, açlık ve savaşın baş gösterdiği yerlerde yaşam mücadelesi veriyor ve bu insanlar temel gereksinimlerine bile ulaşamıyor. WHO'ya göre, 2030-2050 yılları arasında küresel ısınma nedeniyle ortaya çıkan yetersiz besin, ishal, aşırı sıcaklık ve sıtma gibi rahatsızlıklar yılda fazladan 250 bin kişinin daha ölümüne neden olabilir. Diyabet, kanser ve kalp rahatsızlıkları dünya genelinde ölüm nedenlerinin ortalama yüzde 70'ini oluşturuyor. - Aşı olmaya karşı direnç - Küresel grip salgını - Hava kirliliği ve küresel ısınma - Bulaşıcı olmayan hastalıklar - Sağlıklı ve kaliteli yaşam koşullarından mahrum kalmak - Mikroplara karşı dayanıklılık - Ebola ve diğer ölümcül bulaşıcı hastalıklar - Yetersiz temel sağlık hizmetleri - Dang - Aids


2016 yılında UNESCO ve FAO'nun eşgüdümünde Birleşmiş Milletler'in çeşitli kuruluşları, kimi ulusal ve uluslararası örgütler ve de demokratik kitle örgütlerinin çabasıyla sürdürülebilirliğe katkıda bulunmak ve farkındalık amacıyla 18 Haziran DSGG olarak belirlenmiş. Sürdürülebilir gastronomi hususu Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları No.2 bağlamında bir konudur. Gastronomi kimilerine göre gıda sanatı olarak tanımlanabilir. Bu terim, belirli bir yörenin gıda hazırlama/pişirme biçemi olarak da kullanılıyor. Öte yandan sıklıkla yörel/yerel gıda ve mutfak anlamında da kullanılmaktadır. Dünyanın doğal ve kültürel çeşitliliğinin bir ifade biçimi diyebiliriz gastronomiye. Gastronomide sürdürülebilirlik ise tarladan sofraya mantığıyla etkinliklerin herhangi bir aşamasında doğal kaynakların israf edilmeden kullanılması, ekodizgenin ve sağlığımızın geleceğine zarar vermeden yürütülmesidir. Gastronomide sürdürülebilirliğin somut olarak uygulanması sırasında girdilerin nereden tedarik edildiği, gıdanın nasıl yetiştirildiği, pazara nasıl sürüldüğü eşdeyişle tabaklarımıza nasıl geldiğinin göz önüne alınmasıdır. Sürdürülebilir gastronomi ele alınırken kimi diğer kavram ve yaklaşımlar da gündeme geliyor ister istemez. Bunlardan biri yavaş gıda devinimi; hani geç kapitalizmin beslenme kültürüne ait bir biçim olarak ortaya çıkan ve genelde çöp gıda tüketerek yapılan hızlı atıştırma tipi beslenme akımının zıddı. İtalya'da ortaya çıkan bu akım sonraları yavaş kent akımı ve giderek bir yaşam biçimi oldu. Geç kapitalizmin hız ve haz odaklı yaşam biçimi dayatmasına karşı! Konuyu uzatmadan LOHAS akımını da meraklılarına çıtlatıp, başka yazıya bırakalım. Bir diğeri akıllı beslenme, hani dolaylı ve dolaysız GDO'lu gıdaların tüketilmemesi, fiziksel aşırı tokluk-işlevsel açlık ikileminin aşılması, kültür emperyalizmi bağlamında beslenme kalıbındaki küreselleştirilme saldırısına karşı anti-emperyalist duruşla ulusal ve yerel mutfakların savunulması şeklindeki kültürel savaşım vb. Meraklıları dostumuz Prof.Dr. Kenan Demirkol'un akıllı beslenme videolarına ulaşabilir ve demir alabilirler. Daha da köktenciler, artık yaşamayan Prof.Dr. Ahmet Aydın'ın Taş Devri Diyeti kitabıyla da yelken açabilirler. Bir başka konu sürdürülebilir gastronomi aşamalarındaki belgelendirmeler, örneğin iyi tarım uygulamaları belgesi, ekolojik ürün sertifikası, gıda üretiminde ISO 2200 belgesi, helal gıda belgesi, adil ticaret belgesi vb. Bu belgelerin kimilerinde ciddi tartışmalar var elbet, alınma sürecinden uygulanma süreçlerine dek bir dizi tartışma! Bir de vejeteryan ve vegan beslenme yaklaşımı vardır bilindiği gibi. Bu yaklaşım ayrı bir yazı olmayı hak ediyor. 2050'de 9 milyarlık bir nüfusu doyurmak zorunda kalacak dünyamızda üretilen gıdaların üçte biri kayba uğramakta veya atık olmaktadır. Okyanusları, ormanları ve toprağı sürdürülebilir olmayan biçimde kullanıyoruz. Hem üretim hem tüketim cephesinde daha dikkatli olmalıyız. İşte bu husus Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'ndan No.12 bağlamındadır. - ilke: SürdürüIebilir tarım için kaynakların etkin kullanımı kritik öneme sahiptir. - ilke: Sürdürülebilirlik doğal kaynakların korunması ve geliştirilmesi için doğrudan eylemliliği gerektirir. - ilke: Kırsal kesimdeki hanehalklarının durumlarını koruyup geliştirilmesini sağlamayan bir tarımsal yapıda eşitlik ve toplumsal iyi olma hali sürdürülemez. - ilke: İnsanların, toplulukların ve ekosistemlerin dirençliliğinin desteklenmesi sürdürülebilir tarım için kritik önemdedir - ilke: Sürdürülebilir gıda ve tarım sorumlu ve etkili bir yönetişim işleyişini gerektirir. - Unesco yedi yaratıcı alanda en iyi uygulamaları paylaşmak ve ortaklıkların gelişmesini sağlamak için 2004'de Yaratıcı Kentler Ağı'nı oluşturdu. 2020 yılında 26 kent Gastronominin Yaratıcı Kentleri olarak belirlendi. Ülkemizden Hatay da bu kentler kapsamına girdi. - Yörel restoranlarda kömür gibi karbon ayakizi bırakanlar yerine doğal gaz gibi temiz enerji kullanımını destek çalışmasını başlattı. - Gıda ve tarım konusunda yayın yapan kitle iletişim araçlarında sürdürülebilir gastronomi konusunda farkındalık yaratıcı izlenceler yapılıyor. - Tarım işiyle uğraşanları ve gıda sanayii yönetici ve profesyonellerine yönelik olarak da gıda kültürü fuarlarında sürdürülebilir gastronomi gösterileri düzenleniyor. FAO da UNESCO gibi kitle iletişim araçlarını kullanarak yeşil kültür diyetlerini teşvik edici etkinlikler yürütüyor. FAO'ya göre bu tür diyetler salt sağlıklı olmakla kalmayıp aynı zamanda sürdürülebilir. FAO diyet rehberleri hazırlayan ülkelere bu rehberleri sürdürülebilirlikle uyumlu hazırlamayı ısrarla salık veriyor. Her ay bir mahsulü Ayın Mahsulü ilan etme projesi yürüterek, özellikle yeterince ilgi gösterilmeyen mahsüllere de ışıldağını çevirerek mahsüllerin çeşitliliğine dikkat çekiyor. Böylelikle sürdürülebilir gıda üretimi ve doğal kaynak yönetimi uygulamalarını gündeme taşıyor. Bu salgının küreselleşmesi sürdürülebilir gastronomiyi daha bir ilgi alanımıza getirdi, mutfak geleneklerimizin yanısıra özellikle mevsimsel girdilerin tedariki ve üretimi, yaban yaşamının korunması açısından. Aslında çoğumuz gıdayla ve beslenmeyle ilgileniriz. Kimileri de gerçekten! Bu biraz da kültürümüze sahip çıkma bilinciyle ilgili bir şey! Kurulu düzen zihin göçü sorunu olanları hızla arttırıyor maalesef. Sezonluk ve yörel gıdaları satın almak ve yemek, üreticiler, satıcılar, yemek hizmeti veren lokantalar ve diğerlerinin oluşturduğu ekonomiye de can verecektir. - Çiftçilerinizi destekleyin. Yerel pazarlara gidin. Küçük üreticilerden veya aile işletmelerinden alarak onların geçimliğini sağlar ve güçlendirirsiniz. - Seyahatlerinizde yerel gıdaları deneyin. Daha önce görmediğiniz balıklar, duymadığınız meyveler vb. gibi şeyleri denerseniz o yerin kültürünü daha derinlemesine tanıdığınız gibi, yerel ekonomileri de desteklersiniz. - Mutfak geleneklerinin yaşamasını sağlayın. Bunlar bizim doğal olarak sürdürülebilir ve atadan kalma köklerimizdir. Bölgenize özgü yemek tariflerini kullanmayı deneyin. Örneğin, bakliyatlar hem yetiştirmesi kolay hem de ciddi biçimde besleyicidir. Elbette diyetlerinizi diğer geleneksel girdilerle de destekleyebilirsiniz, örneğin kinoa içerisinde A, B, C, D, K gibi güçlü vitaminlerin yanı sıra protein, magnezyum, demir, çinko, kalsiyum ve fosfor da barındırıyor. - Gıda artığından ve atığından kaçının. Hedef sıfır atık! Pişirirken veya yemekten sonra, her şeyin ussal biçimde kullanıldığına ve artıklarınızın da örneğin başka ekodizge unsurları için değerlendirildiğine emin olun. Porsiyonların büyüklüğü, son kullanım ve bozulma tarihleri, gıdaların tekrar kullanımı gibi şeyler doğal kaynakları korumamızı sağlar. Kilo ve şişmanlık dünyada arttıkça, sağlıklı ve sürdürülebilir diyetlerin fiziken ulaşılabilirliği ve mali olarak erişilebilirliği de artmaktadır. Hepimiz sürdürülebilir diyetlere odaklanıp başarabiliriz. Bu hem bizim hem de parçası olduğumuz ekositemin sağlığına iyi gelecektir! Priscilla Mary Işın: Avcılıktan Gurmeliğe, YKY Yay. Linda Civitello: Mutfak ve Kültür İnsanın Beslenme Tarihi, Bilim ve Sanat Yay. Atsuko Ichijo ve Ronald Ranta: Yemek ve Ulusal Kültür Gündelik Yaşamdan Küresel Siyasete, Ayrıntı Yay. Jack Goody : Yemek, Mutfak, Sınıf, Karşılaştırmalı Sosyoloji Çalışması, Pinhan Yay. Hayati Beşirli: Yemek Sosyolojisi Yiyeceklere ve Mutfağa Sosyolojik Bakış, Phoenix Yay.


Rivayet odur ki; Kaldi isimli bir keçi çobanı Etiyopya'nın geniş platolarında hayvanlarını otlatırken, keçilerin parlak kırmızı meyveleri olan bir ağaca yöneldiklerini ve bu meyvelerden yiyen hayvanların her zamankinden daha enerjik olduklarını ve gece olduğunda da uyumadıklarını fark etmiş. Bu durumu anlatmak ve fikrini sormak için yanına gittiği keşiş ise sinirlenip meyveleri ateşe atmış ve kısa bir süre sonra bütün odayı çok güzel bir koku sarmış. Dünyada en çok tüketilen alkolsüz içecek olan kahve, Rubiaceae familyasına ait Coffea cinsi küçük ağaçların tohumlarının kavrulduktan ve toz edildikten sonra çeşitli yöntemlerle demlenmesi sonucu elde ediliyor. Dünya genelinde 100'ün üzerinde farklı türü olan bu cinsin ticari olarak en çok kullanılan türleri ise Coffea arabica ve Coffea robusta. Sıra dışı lezzetini ve aromasını yapısında bulunan 800'den fazlası uçucu, toplam 1000'in üzerinde bileşiğe borçlu olan kahvenin bu son derece karmaşık kimyasal yapısı bitkinin türü ve toplandığı coğrafya kadar hasadı, kavrulması gibi işlemlerle ve içecek olarak hazırlanma yöntemi ile de doğrudan ilgili. Kahve bileşenleri arasında en popüler olanı hiç şüphesiz ki bir pürin alkaloidi olan kafein. Merkezi sinir sistemi üzerindeki uyarıcı etkisi, kan basıncını ve metabolizma hızını artırmasıyla bilinen kafeinin 240 mililitrelik standart bir fincanda ortalama miktarı 100 mg kadar. Bunun yanında güçlü antioksidan etkiye sahip fenolik bir bileşik olan klorojenik asit ve türevleri ile yine polifenolik bir bileşik grubu olan tanenler de kahvede bol miktarda bulunmakta. Çiğ kahve tohumlarında bulunan amino asit ve karbonhidratlar, kavrulma işlemi sırasında gerçekleşen Mailard reaksiyonuyla bitkinin doğal halinde bulunmayan kendine özgü lezzet ve aromaya sahip maddelere dönüşür. Bu moleküllerin yanında magnezyum ve potasyum gibi minerallerle B3 ve E vitaminleri de kahvede bulunmaktadır. Bu son derece karmaşık kimyasal içeriğiyle kahve, sayısız bilimsel araştırmanın konusu olmuştur. Kafein içeriğine bağlı olarak kahve ve kalp damar sistemi arasındaki ilişki daha çok dikkat çekmiştir. Özellikle 2000 yılından sonra yapılan çalışmalar, öngörülenin aksine, kahve tüketiminin kalp damar sağlığı üzerine olumsuz bir etkisi olmadığını işaret eder. 2014'te yayınlanmış bir meta analiz sonuçları günde 3-5 fincan kahve içilmesinin kalp damar hastalıkları riskini azalttığını, 6 fincan ve fazlasının tüketilmesi haline olumlu ya da olumsuz herhangi bir etkiye sebep olmadığını ortaya koymaktadır. Başka bir meta analize ait sonuçlar da aynı şekilde kahve tüketiminin kalp damar sağlığına olumsuz bir etkisinin olmadığını göstermektedir. Kahvenin kalp damar sağlığı üzerindeki olumlu etkilerinin altında kafein ve klorojenik asit ve türevi fenolik bileşiklerin olduğu düşünülmektedir. Aynı şekilde son zamanlarda yapılan çalışmalar kahve tüketimi ile tip 2 diyabet hastalığı riski arasında ters orantı olduğunu da göstermektedir. Toplam 200 000'e yakın kadın ve erkek denek üzerinde yapılan çok sayıda istatistiksel çalışmayla günde en az 6 fincan kahve içen bireylerde tip 2 diyabet görülme sıklığının %35 daha az olduğu anlaşılmıştır. İlgi çekici başka bir çalışma ise kahve tüketiminin açlık kan şekerinden ziyade tokluk kan şekerinin düzenlenmesi üzerinde olumlu etkisi olabileceğini göstermiştir. Kahvenin klinik bulgularla desteklenen bir diğer olumlu etkisiyse karaciğer üzerine olandır. İki farklı, kapsamlı meta analizin ortaya koyduğu bulgular günde 2 fincandan fazla kahve tüketilmesinin karaciğer rahatsızlığı bulunan hastalarda siroz ve fibröz görülme sıklığını azalttığını, karsinoma hızını ve ölüm oranlarını düşürdüğünü göstermiştir. Bu etkilerin yanında uzun süreli epidemiyolojik çalışmalar da kahve tüketimi ile Parkinson hastalığı görülme sıklığı arasında ters orantı olduğunu göstermiştir. Ancak klinik bulguların yetersiz olması sebebiyle hastalığa karşı koruyucu etkisinden henüz kesin olarak bahsedilememektedir. Kahve ve kanser ilişkisi hakkında yapılan çok sayıda çalışmanın sonucunda da kahve tüketiminin akciğer, meme ve prostat gibi en sık görülen tipleri de dahil olmak üzere herhangi bir kanser riskini arttırmadığı anlaşılmıştır. Bunun yanında karaciğer ve rahim içi kanserlerinin görülme sıklığını ise düşürdüğü görülmüştür. Son olarak kahvelerini sade değil süt ve/ veya şeker ilave ederek içmeyi sevenleri ilgilendirecek birkaç bilgi... 2012'de yapılan bir çalışma kahveye süt eklenmesinin yukarıda bahsedilen etkili bileşik klorojenik asidin vücut tarafından emilim oranını arttırdığını göstermiştir . Sağlığa olumsuz etkileri iyi bilinen işlenmiş şeker yerine tatlandırıcı olarak bal kullanılması da doğal bir alternatif olarak tercih edilebilir. Kahveye bal eklenmesinin toplam antioksidan kapasiteyi artırdığı tarafımızca da gösterilmiştir. Planta Medica, 2017, 83: 1256-1263. Circulation, 2014, 129: 643-659. European Journal of Epidemiology, 2013, 28: 527-529. JAMA, 2005, 294: 97-104. PLoS One, 2015, 10: e0126469. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 2006, 46: 101-123. European Journal of Cancer Prevention, 2017, 26: 424-432. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2012, 60: 11056-11064. Marmara Journal of Pharmacy, 2017, 21: 906-914. Bu yazı HBT'nin 141. sayısında yayınlanmıştır.