Utangaç bir çocuğun ebeveyni çocuğunun geleceği konusunda genellikle endişelidir. Bilim insanları da bu endişelerin yersiz olmadığını söylüyor, çünkü araştırmalar, çocuklardaki çekingenliğin ileri yaşlarda kaygı bozukluğuna dönüşme riski taşıdığını gösteriyor. Ebeveynlerin utangaç çocuklarını koruma çabalarının ise durumu daha da kötüleştirmesi de mümkün. Psikologlar ve çocuk gelişimi uzmanları, utangaç çocukları desteklemenin yollarını arıyor. New York Üniversitesi'nden psikolog Sandee McClowry'ye göre yapılması gereken şey, çocukların temel yapısal özelliklerini değiştirmeye çalışmadan, onları kendilerini rahat hissettikleri bölgelerin dışına çıkmaya ikna etmek. Onları oldukları gibi kabul etmek, utangaç çocuklar için çok önemli. Psikologlar utangaçlığı sosyallikten kaçınma, sosyal etkileşimlere maruz kalınması durumunda ise sıkıntı ve gerginlik hissedilmesi olarak tanımlamaktadır. Utangaçlık üzerine çalışan araştırmacılar, hem insanlarla tanıştıklarında, hem de ilk defa karşılaştıkları durumlarda kaygıları tetiklenen çocukları daha iyi teşhis etmek için daha geniş bir kavram olan davranış tutukluluğundan yararlanıyor. Utangaçlık, çocuklarda bir karakter özelliğidir. Psikologlar bu gibi karakteristik özelliklerin oldukça ısrarcı olduğunu belirtiyor. 1988 yılında Child Development dergisinde yayınlanan bir araştırmada 4 yaşında çocukların davranışları incelenmiş, aynı çocuklar 7 buçuk yaşındayken bir inceleme daha yapılmış. Araştırma sonucunda 4 yaşındayken utangaç olan çocukların da girişken olan çocukların da 7 buçuk yaşına geldiklerinde yine aynı davranışları sergiledikleri gözlemlenmişti. Yine 1988 yılında yapılan başka bir araştırma utangaçlığa yatkın karakterlere dair daha ayrıntılı bilgi sunuyor. 1920'li yıllarda doğan katılımcıların incelendiği bu araştırmada çocukken utangaç olan erkeklerin daha sonra evlenip çocuk sahibi olma veya sabit bir işte çalışma olasılığının daha az olduğu görüldü. Utangaç kadınların çocuklu ev kadını olma oranı ise girişken kadınlara göre daha yüksekti. Araştırmacılar, Developmental Psychology dergisindeki yazılarında bu durumun hem kadınlar hem de erkekler için hayattan elini eteğini çekme durumu olarak görülebileceğini belirtiyor. Elbette toplumsal cinsiyet rollerinin evrimi neticesinde günümüzde bundan daha farklı sonuçlar alınabilir. Yine de insanların karakter özellikleri, yaptıkları seçimler ve karşılarına çıkan fırsatlar üzerinden hayatlarını değiştirebilir. Davranış tutukluğunun ilerleyen yıllarda kaygı bozukluğuna yol açabileceği konusunda yapılan araştırmalar da oldukça endişe verici. 2012 yılında Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry dergisinde yayınlanan yedi araştırmanın toplu analizinde aşırı davranış tutukluğu görülen çocukların sonraki yıllarda sosyal kaygı bozukluğu çekmesi ihtimalinin, utangaç olmayan çocuklara göre daha yüksek olduğu belirtildi. Araştırmacılar, çocukların % 15'inde aşırı davranış ketlemesi görüldüğünü, bu çocuklardan ise yaklaşık yarısının sosyal kaygı bozukluğu belirtileri göstereceğini ekledi. Amerikan Psikoloji Derneği, aşırı utangaçlık gösteren çocukların profesyonel yardım alması gerektiğini belirtiyor. Terapistler çocuklara kaygılarını kontrol altına almalarını sağlayacak stratejiler geliştirmede veya mizaçlarına uyumlu aktiviteler bulmada yardımcı olabilir. İlk defa karşılaştıkları durumlarda zorluk çeken çocuklara yardımcı olmak istemek son derece doğaldır, ancak uzmanlar, bu korumanın fazla ileri gitmemesi gerektiğini söylüyor. 2016'da Research in Personality dergisinde yayınlanan, davranış tutukluğu görülen 3 yaşındaki çocukları 6 yaşlarına kadar inceleyen bir araştırma, bakıcıları aşırı korumacı olan çocukların 6 yaşlarına geldiklerinde de aynı davranış bozukluğunu gösterdiklerini ortaya çıkardı. Aşırı korumacı ebeveynlerin aslında onlara zarar verdiğini belirten McClowry, anne ve babaların davranışlarında belirli bir denge tutturması gerektiğini vurguluyor. Yapı iskelesi olarak adlandırılan teknik, utangaç çocukların ebeveynleri için oldukça uygun görünüyor. Eğitimde kullanılan yapı iskelesi tekniği, öğrencilere başta yoğun destek verip bu desteği yavaş yavaş ve düzenli olarak azaltarak onların daha bağımsız hale gelmesini sağlamak anlamına geliyor. Bu teknik, utangaç çocukların kabuklarından çıkmalarına yardımcı olabilir. McClowry, bu teknikle ilgili olarak kamp örneğini veriyor. Örneğin bir çocuk kampa gitmek istiyor ancak geceyi evden uzakta geçirmekten korkuyorsa, anne ve baba işe, çocuğun arkadaşlarını evlerinde kalmaya davet etmekle başlayabilir. Ardından bir geceyi büyükannelerinin evinde geçirerek çıtayı yavaş yavaş yükseltebilirler. Elbette anne ve baba yapı iskelesi tekniğini uygularken çocuğun rahatsızlık hissedip hissetmediğini de kontrol etmeli, çocuk daha fazla katlanamaz hale gelirse onu zorlamamalıdır. Ayrıca çocukların daha büyük olduğu durumlarda ebeveynler bu tecrübeyi onunla konuşabilir, ona nasıl hissettiğini, neyin daha iyi hissetmesini sağladığını ve bu adımdan sonra ne yapmak istediğini sorabilir. Araştırmacılar, ebeveynlerin çocuklarının ihtiyaçlarıyla ilgilenmesi ve şefkatli olmasının, utangaçlıkla potansiyel akıl sağlığı sorunları arasındaki bağlantıyı ortadan kaldırmada yardımcı olduğunu da ortaya çıkardı. 2014 yılında yapılan bir araştırmada yalnızca bakıcılarıyla aralarında sağlam bir bağ olmayan çocuklarda ilerleyen yıllarda kaygı bozukluğu görüldüğü ortaya çıktı. Sağlam bağ ile çocukların keşfe çıkabilecek kadar özgür hissetmeleri ve sığınacak bir liman aradıklarında yine bakıcılarına dönebileceklerini bilmeleri kastediliyor. McClowry ve meslektaşları, utangaçlık konusunu okullara taşımak üzere "INSIGHTS into Children's Temperament" adlı bir program hazırlıyor. İlk adımı öğretmenlerin ve ebeveynlerin çocuklardaki utangaçlığı fark etmesini sağlamak olan bu program, ayrıca utangaçlığın bir sorun olarak değil kişinin karakterinin bir parçası olarak tanımlanmasını da teşvik ediyor. Araştırmacılar kukla kullanarak insanların farklı karakterleri olduğunu ve bu nedenle bir duruma herkesin verdiği tepkinin farklı olabileceğini anlatıyor. Örneğin Samimi Fredrico, Huysuz Gregory, Çalışkan Hilary veya Dikkatli Coretta gibi. Bu kuklaların isimleri gelişigüzel verilmiş de değil. McClowry ve meslektaşları, 883 öğrencinin karakterlerinin incelendiği bir araştırmanın istatistiklerini kullanarak bu kişilikleri oluşturmuş. 2014 yılında 22 düşük gelirli okulda uygulanan INSIGHTS programının sonucunda bu programa rastgele katılan bütün öğrencilerin akademik başarısında artış görüldüğü ama en çok faydayı utangaç çocukların sağladığı görüldü. Ana sınıfı ve birinci sınıf öğrencilerinden 10 haftalık programa katılan utangaç çocukların kritik düşünme yeteneğinin geliştiği, matematiksel yeteneklerininse sabit kaldığı görüldü. Programa katılmayan utangaç çocukların ise iki kategoride de düşüşe geçtiği belirlendi. Araştırmacılara göre utangaç çocuklar, girişken çocuklarla kıyaslandığında okulda daha çok zorlanıyor. Nedenlerden biri, utangaç çocukların bildiklerini ortaya koyamama olabilir. 2014 yılında utangaç küçük çocuklarla yapılan bir araştırmada davranış tutukluğu görülen çocukların da söylenenleri anlayabildiği ancak tartışmalara katılma olasılıklarının girişken çocuklara göre daha az olduğu gözlemlendi. Araştırmacılar, öğretmenlerin ve diğer eğitmenlerin utangaç çocukların sınıfta parlamalarını sağlayacak yollar bulmaları gerektiğini söylüyor.


Son bir araştırmaya göre yeterli miktarda sıvı alan yetişkinler daha uzun yaşıyor, ayrıca bu kişilerde kronik rahatsızlıklar daha az gelişiyor. Bazı insanlar hastalıksız bir şekilde yaşlılık dönemine adım atarken, bazıları da yaşa bağlı kronik hastalıklara yakalanırlar. Dünya genelinde kronik hastalıklara sahip, hızla yaşlanan bir nüfus nedeniyle bu konuda önleyici tedbirler almak ve biyomedikal araştırmalar yapmak halk sağlığı için yeni bir zorunluluk haline gelmiş gibi görünüyor. Amerikan Ulusal Sağlık Enstitüsü araştırmacıları, otuz yaşın üzerinde 11.255 yetişkine ait verileri değerlendirerek, yetersiz sıvı alımında yükselen serum sodyum seviyeleri ile çeşitli sağlık göstergeleri arasındaki bağlantıları analiz ettiler. Buna göre normalden daha yüksek sodyum seviyelerine sahip yetişkinlerin, orta seviyelere sahip olanlara kıyasla kronik hastalıklara yakalanma riski daha yüksek, ayrıca bu kişiler daha hızlı yaşlanıyorlar. Çalışma ayrıca çok yüksek sodyum seviyelerine sahip kişilerin genç yaşta ölme olasılıklarının da daha yüksek olduğunu da ortaya koydu. Amerikan Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü araştırmacısı Natalia Dmitrieva, 'sonuçlar, uygun sıvı alımıyla yaşlanmanın yavaşlatılabileceğini ve yaşamı uzatabileceğini gösteriyor' diyor. Bilim insanları geçen Mart ayında da yüksek s sodyum seviyesine bağlı olarak artan kalp yetmezliği riski arasındaki bağlantıyı gösteren bir çalışma yayımlamışlardı. Son çalışma için araştırmacılar, katılımcıların 50'li, 70'li ve 90'lı yaşlarına ait tıbbi verilerini değerlendirdiler. Analiz sonuçlarına göre normalden yüksek (normal sodyum değeri 135 ila 145 mEq/L'dir) sodyum seviyesi daha hızlı yaşlanmaya yol açıyor. Yaşlanma, metabolik, kardiyovasküler sağlık durumu, akciğer fonksiyonu ve inflamasyon gibi göstergelere göre belirlenmiş. Araştırmacılar sodyum seviyeleri 142 mEq/L üzerinde olan yetişkinlerin kalp yetmezliği, inme, atriyal fibrilasyon ve periferikarter hastalığı gibi kronik hastalıkların yanı sıra kronik akciğer hastalığı, diyabet ve demans geliştirme riskinin yüzde 64'e varan oranda arttığını da söylüyorlar. Serum sodyum seviyeleri 138-140 mEq/L arasında olan yetişkinlerde ise kronik hastalık gelişme riski en düşük. Bilim insanları bununla birlikte sonuçların kanıtlanabilmesi için, daha ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç olduğunu da açıkladılar.


Dünya genelindeki nüfusun yüzde iki ila dokuzu, sonbahar ve kış aylarındaki kısıtlı güneş ışığı yüzünden depresyona giriyor ve hastalar genelde daha fazla uyuyorlar. Uyku ve ruh halindeki ilişkinin moleküler düzlemdeki durumu henüz kesin olarak açıklanmış değil. Kaliforniya Üniversitesi biyologu Ying-Hui Fu ve ekibi şimdi bir açıklama getirdi. Ekip ilk önce kalıtsal bir uyku hastalığına yakalanan bazı aileleri incelemiş. Bu aile üyelerinde kış depresyonu, ruh halinde değişimler ve alışılmışın dışında bir uyku ritmi söz konusu. Hastalar genelde akşam yediden gece yarısı üçe kadar uyuyor. Kalıtımda günlük ritim ile ilişkili olan mutasyonları arayan araştırmacılar, hem kış depresyonuna yakalanan hem de erken kalkan kişilerde genetik değişim tespit etmişler. Period3 olarak bilinen genin mutasyona uğramış olanı çok ender olarak görülmekte. Erken kalkma ve mevsimsel ruh hali değişiminden sorumlu olabilecek bu varyantı nüfusun sadece yüzde biri taşıyor. Semptomların genetik mutasyon nedeniyle mi ortaya çıktığını öğrenmek isteyen uzmanlar, mutasyonlu veya sağlıklı Period3 genini taşıyan fareler yetiştirmişler. Bu şekilde mutasyonlu geni taşıyan farelerin alışılmışın dışında uyku- uyanıklık ritmine sahip oldukları ve daha az hareket ettikleri ortaya çıkmış.


Siz geceyi uzatmanın düşlerini kurarken, eşiniz bir köşede sızıp kalmışsa sakın öfkeye kapılmayın. Eşiniz yalnızca bedeninin doğal saatine yenik düşmüş olabilir. Herkesin kendine özgü bir uyku düzeni, ya da uyku kronotipi vardır. Bedenin uyumunu sağlayan ve insanın sabahın köründe mi, gece yarısı mı, yoksa ikisi arasında bir zaman diliminde mi kendisini en iyi hissedeceğine karar veren biyolojik saati kişiye göre farklılıklar gösterir. Uyku düzenleriyle ilgili yeni bir araştırma, bireyler arasındaki bu farklılıkların 10 saate dek varabileceğini ortaya koyuyor. Geçtiğimiz Haziran ayında PLOS One dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, uyku düzenleri insanların yaşamları boyunca da değişime uğruyor. Söz konusu çalışmayı yürüten Harvard Üniversitesi T.H. Chan Kamu Sağlığı Fakültesi araştırmacılarından Dorothee Fischer, Sonuçta, her yaş grubundan insanlar arasında 10 saat gibi büyük bir farklılığa tanık olunması son derece şaşırtıcıydı. Her yaştan insanlar arasında geceleri çok geç yatanlar olduğu gibi, güne çok erken başlayanlar da var diyor. Fischer'e göre, araştırmadan elde edilen sonuçlar vardiyalı çalışma çizelgelerinin ve okullarda derslere başlama saatlerinin insanların doğal uyku düzenlerine uyum sağlayacak biçimlerde değiştirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Örneğin, şimdilerde ABD'nin Rhode Island eyaletinde, ergenlerin geceleri giderek daha geç saatlerde uyumaları yüzünden, derslere daha geç saatte başlanmasını öngören bir yasa tasarısı üzerinde çalışılıyor. Bu son araştırmada, ABD'de farklı uyku düzenlerinin nasıl bir dağılım sergilediğini anlamaya çalışan araştırmacılar, 2003-2014 yılları arasında, ABD Zaman Kullanım Araştırması adlı bir çalışmaya katılan 15-64 yaşlar arasındaki yaklaşık 54.000 kişiden toplanan ve katılımcıların kendi bildirimlerine dayanan verileri gözden geçirdiler. Araştırmacılar, kişinin uykuya daldığı an ile uyandığı an arasındaki sürenin orta noktasını temel alarak, her bir katılımcının uyku kronotipini belirlediler. Öyle ki, 8 saatlik bir gece uykusu sürecinde kişi gece saat 12'de uykuya dalıyor ve sabah saat sekizde uyanıyorsa, o kişinin uyku kronotipi sabah saat 4 olarak kabul ediliyordu. Fischer ve arkadaşları, uyku düzeni dağılımlarının genelde oldukça kestirilebilir bir çan eğrisi oluşturduğuna tanık oldular. Buna göre, nüfusun yüzde 50'sinin uyku orta noktaları sabah 2:24 ile 4:15 arasında yer alırken, deneklerin yüzde 25'inde bu zaman diliminin öncesine, geri kalan yüzde 25'inde de sonrasına denk gelmekteydi. Beklendiği üzere, daha geç saatlere denk düşen uyku kronotiplerine en çok yeniyetmelerde tanık olunuyor; bu eğilim özellikle de 17-19 yaşlarında en üst noktasına ulaşıyor. Araştırmacılar söz konusu yaş grubunda ortalama uyku kronotipini sabah 4:30 olarak belirlediler. Buna karşılık, 60 yaş grubunda bu ortalama sabah saat 3 idi.


Yaşam süresince bedenin gereksindiğinden daha az uyuması kişinin Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığını belirgin bir oranda arttırabiliyor. Uykusuzluk ya da uyku apnesi gibi uyku bozuklukları olanlar için bu durum çok daha ciddi bir risk oluşturuyor. Ancak bu bulguları tersine çevirdiğimizde, umut verici bir durum da karşımıza çıkıyor. Kişinin uyku düzeninde bir iyileşme sağlandığında, Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığında da bir düşüş-ya da en azından bir gecikme sağlanabiliyor. Öyle ki, uyku düzeninde niceliksel ve niteliksel bir iyileştirmeye gidilmesi kişinin Alzheimer hastalığına karşı savaşmasına yardımcı olabilir. Uyku sorunları olmayan sağlıklı insanlar için bu durum, uykuya daha çok zaman ayırmak ve geceleri 8 saat boyunca güzel bir uyku çekmek anlamına geliyor. Peki, uyumakta güçlük çeken ya da yaşlanma ve bunamaya bağlı olarak yeterince uyuyamayanlar için durum nedir? Görünüşe bakılırsa, bu kişiler için uyku ilaçları pek bir çözüm getirmiyor. Halihazırdaki uyku ilaçları doğal bir uykuya yol açmadıkları gibi, bu ilaçların yüksek kanser ve ölüm oranlarıyla da ilintili oldukları belirtiliyor. Bilim insanları şimdilerde daha yaşlı yetişkinlerde ve bunama belirtileri sergileyen kişilerde NREM uykusu dönemini arttırabilecek çeşitli elektriksel beyin uyarıcı yöntemlerin geliştirilmesine çalışıyorlar. Ancak bu girişimlerin tedaviye odaklı olduğuna dikkat çeken bilim insanları, asıl amacın tüm bunların önüne geçmek olması gerektiğine inanıyorlar. Bunun için de insanlara, Alzheimer'in geriye dönüşü olanaksız bir noktaya gelinmesinden çok önce, derin uykunun giderek azalmaya başladığı orta yaşlardan itibaren destek verilmesi gerekiyor. Yetersiz uykunun Alzheimer hastalığına yol açan çok çeşitli unsurlardan yalnızca bir tanesi olduğunu da açıkça belirtmek gerekiyor. Uyku, demansın kökünü kazımada tek başına etkili olabilecek sihirli bir kurşun olmayabilir. Yine de- yaşları kaç olursa olsun-uykuya öncelik tanımanın insanlarda Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığını azaltabilecek en etkili yollardan biri olduğunu da unutmamak gerekiyor. Peki, ne kadar uyku yeterli uyku olarak kabul görüyor? Amerikan Uyku Vakfı'na göre pek çok yetişkinin gecede 7-9 saat uyuması gerekiyor. Ancak yaşlandıkça uyku ihtiyacı da değişiyor. 18 yaşındaki bir gencin 6-11 aralığında uykuya ihtiyacı olabilir. Daha yaşlıların da gençler kadar uykuya ihtiyacı olsa da uyku sorunları yaşayabilirler. Genel kural şudur: Sabahları uyanmak için çalar saati kurmayın. Saatin sesiyle uyanırsanız, uykunuzu yeterince almamış olabilirsiniz. Kaldı ki yatakta geçirdiğiniz süre uyku süresine eşit olmayabilir. Hedefiniz gecede 8 saatlik uyku olmalı.


Bilim insanları ağır yorganın, uykuya dalındıktan sonra uyku hormonu melatonini artırdığını buldular. Ağır yorganlar aslında pek sevilmez, bazıları neredeyse ağırlığımızın yüzde onu kadar gelir. Fakat son bir araştırma ağır yorgan kullanımının uykusuzluğa ve psişik sorunlara çare olabileceğini ortaya koydu. Aslında daha önceki araştırmalarla da ağır yorganın uykusuzluğa, depresyona ve korku semptomlarına karış iyi etki yaptığı görülmüştü, ama bunun tam olarak ne şekilde gerçekleştiği pek açıklanamamıştı. Bu mekanizmanın temeline inmek isteyen Elisa Meth ve ekibi , ağır yorganların bedendeki farklı hormonlar üzerindeki etkisini araştırdı. Deneyler sırasında 26 genç yetişkin bir gece hafif, diğer gece ise ağır yorganla uyudu. Katılımcılar uykuya dalmadan bir saat kadar önce, araştırmacılar birkaç tükürük örneği aldılar ve daha sonra çeşitli hormonların yoğunluğunu ölçtüler. Bunlara melatonin de dahildi. Melatonin uyku- uyanıklık döngüsünü düzenler ve hava kararır kararmaz da bedendeki yoğunluğu artar. Bedende melatonin artınca da her şeyden önce bedenin sıcaklığı ve kan basıncı düşüyor, dolayısıyla da insan rahatlıyor ve uykuya dalabiliyor. Ekip ayrıca bizi uyanık tutan ve konsantrasyonumuzu artıran stres hormonu kortizon ve stresi önleyen oksitoksin hormonu dışında, olası bir tehlike anında mücadeleye veya kaçmaya hazırlayan sempatik sinir sisteminin etkinliğini de ölçtü. Bu durumun göstergesi için alfa-amilaz enziminin etkinliğinden yararlanıldı. Son olarak da katılımcıların ne kadar uyudukları ve katılımcıların kendi uyku durumlarını nasıl değerlendirdiklerini kontrol edildi. Sonuç şöyle: Ağır yorgan sayesinde melatonin seviyesi yükseldi ancak diğer hormonların seviyesinde bir değişiklik kaydedilmedi. Tükürükteki melatonin seviyesi yorganın örtüldüğü saat olan 22'de ve uykuya dalmadan kısa bir süre önce (saat 23'te), ince yorganlarla uyuyanlara kıyasla yüzde 32 artış gösterdi. Çalışma ağır yorganla uyumanın, uyku saatinde daha fazla melatonin salgılanmasına yardımcı olduğunu gösteren ilk araştırma. Ağır yorgan ve melatonin salgısı arasındaki bağlantı tam olarak bilinmiyorsa da araştırmacılar, kalın yorganın baskı yoluyla, hipotalamusun paraventriküler çekirdeğine giden sinirleri harekete geçirdiğini tahmin ediyorlar. İçindeki nöronlar her şeyden önce melatonin salınımından sorumlu olan epifiz bezine bağlıdır. Salgılanan melatonin olumlu etkisinden gerçekten de kalın yorganın sorumlu olup olmadığını öğrenmek için daha geniş kapsamlı araştırmalar planlanıyor.


Yeterli uyku bedenimiz ve zihnimiz için kaçınılmaz. Uykusuzluk bizi yorgun, dikkatsiz ve sinirli kılmakla da kalmaz; yetersiz uyku ağrı hissi, bellek ve toplumsal davranışlarımızı da etkiler. Daha az uyuyanlar daha asosyal olurlar ve kendi kabuklarına çekilirler. Uppsala Üniversitesi'nden Lieve van Egmond uykusuz kalan insanların niçin diğer insanlardan uzaklaştığını bulduğunu söylüyor. Araştırmacı ekibiyle birlikte uykusuzluğun, yüzlerin ve yüz ifadelerinin algılanmasını ve duygusal değerlendirmesini etkileyip, etkilemediğini ve nasıl etkilediğini inceledi. Bunun için de 45 erkek ve kadın bir geceyi sekiz saat uykuyla diğer geceyi ise uykusuz geçirdi. Ertesi sabah ise tüm katılımcıların bileklerine göz hareketlerini kaydeden göz takip cihazı takıldıktan sonra farklı yüz ifadelerine sahip insanların fotoğrafları gösterildi. Fotoğraflarda nötr, mutlu, korkulu veya öfkeli yüz ifadelerine sahip kadın ve erkekler vardı. Katılımcılardan bu yüzlerin ne kadar çekici, ne kadar güvenilir ve ne derece sağlıklı olduklarını söylemeleri istendi. Göz takip cihazının verileri öte yandan katılımcıların yüz ifadelerini ne uzunlukta incelediklerini de kaydetti. Bu test sayesinde uykularını alan ve almayan katılımcılar arasında önemli farklılıklar ortaya çıktı: Uykusuz kalan katılımcılar yüzleri değerlendirmek için daha az zaman harcadılar. Oysa duygusal duruma değerlendirmek için mimikler önemli. Bu noktaya dikkat edilmemesi duyguların hatalı ya da çok geç algılanmasına yol açabilir. Uykusuz kalan katılımcılar gerçekten de yüzleri daha olumsuz değerlendirdiler. Fotoğraftaki yüzler daha az çekici ve daha az güvenilir olarak sınıflandırıldı. Özellikle nötr veya korku ifadeli yüzler çok daha az çekici bulunurken, öfkeli yüzler daha az güvenilir olarak değerlendirildi. Araştırmacılara göre tüm bunlar uykusuzluk anında niçin diğer insanları olumsuz değerlendirdiğimizi açıklıyor. Bu da diğer insanlarla etkileşime girmek için niçin daha az istekli olduğumuzu açıklıyor. Bu ideal uyku süresi, araştırma sonuçlarını Nature Aging dergisinde yayımlayan Fudan Üniversitesi'nden Jianfeng Feng'e ait. Araştırmacı ekibiyle birlikte yaşları 38 ila 73 arasında değişen 500.000 yetişkinin, İngiltere'nin en kapsamlı veri bankalarından biri olan UK Biobank'ta kayıtlı verilerini inceledi. Ayrıca katılımcılara uyku alışkanlıkları, ruh sağlıkları ve hayattan memnun olma durumu konusunda sorular soruldu. Ve bir dizi bilişsel testten de de geçirildiler. 40.000 kadar katılımcının MRT beyin görüntüleri ve genetik verileri de bulunuyordu. Tüm bu bilgilerin değerlendirilmesi sonucunda, hem kısa hem de çok uzun uyku sürelerinin, bilişsel yetinin zayıflamasıyla alakalı olduğu anlaşıldı. Katılımcılar testleri daha yavaş tamamladıkları gibi konsantrasyon ve problem çözme zorluğu yaşadılar. Az veya çok uyku öte yandan ruh sağlığı üzerinde de etkili oluyor. Kişilerde korku ve depresyon semptomları ortaya çıkıyor. Araştırmacılar derin uykunun bir parçası olan yavaş dalgalı uykudaki bozukluğun bilişsel yeti zayıflamasından sorumlu olduğunu düşünüyorlar. Bu tür bozukluk genelde beta-amyloid moleküllerinin birikimiyle ilişkilendirilmektedir. Alzheimer hastalarının beyinlerinde büyük topaklar halinde görülen bu protein birikimleri sinir hücrelerinin ölmesine neden oluyor. Sonuçlara göre orta ve yaşlı insanların bilişsel performansı, genel esenliği ve zihinsel sağlığı için büyük oynamalar olmadan yedi saatlik uyku en ideali. Çalışma nedenselliği tanımlamasa da sonuçlar yetersiz veya aşırı uyku süresinin yaşlılıkta bilişsel gerileme için bir risk faktörü olabileceğini göstermesi açısından önem taşıyor.


Ülkemizde yaklaşık olarak 600.000 Alzheimer hastası var bu sayı dünya genelinde 47 milyonu buluyor. Fakat yoğun araştırmalara rağmen bugüne kadar hastaları tamamen iyileştirecek etkili bir ilaç geliştirilemedi. Bu, her şeyden önce hastalığın kesin sebeplerinin hala bilinmemesinden kaynaklanıyor. Ancak belli başlı genetik yatkınlıklarının rol oynadığı, hatta sigara içimi, stres, beslenme, ince toz veya alüminyum gibi olası faktörlerin de etkili olduğu biliniyor. Son zamanlarda araştırmacılar uyku kalitesinin de bireysel Alzheimer riskini etkileyebileceğini gösteren kanıtlar buldular. Johns Hopkins Bloomberg Halk Sağlığı Okulu'ndan Adam Spira ve ekibi bu bağlantıyı daha ayrıntılı bir şekilde incelediler. Araştırmacılar, yaşlanmayla ilgili uzun vadeli bir araştırmaya katılan 124 kişinin verilerini yeniden değerlendirdiler. Katılımcılar 1991 ve 2000 yılları arasında anket formları doldurmuşlar ve gün içinde kendilerini ne kadar uykusuz hissettiklerini veya uykuya dalmakta zorluk çekip çekmediklerini bildirmişler. Yaklaşık olarak 16 yıl sonra, pozitron emisyon tomografisiyle katılımcıların beyinlerindeki beta amiloid plakları analiz edildi. Değerlendirmeye göre, gündüzleri uyku yorgunluğundan bahseden kişilerde gerçekten de daha fazla plak tespit edildi. Bu tespit, bu kişilerin Alzheimer hastalığına yakalanma risklerinin 2,75 misli daha fazla olduğunu ortaya koyuyor. Beslenme ve zihinsel etkinliğin Alzheimer'den korunmak için önemli olduğu zaten biliniyordu ama uyku konusu bilinmiyordu. Araştırmacılar gün içindeki yorgunluğun kalitesiz gece uykusu için bir işaret olduğunu ve uykusuzluğun da zararlı plakların oluşumunda etkili olduğunu düşünüyorlar. Ancak bunun hangi mekanizmalar üzerinden meydana geldiği henüz kesin olarak bilinmiyor. Bu bağlantının yeni incelemelerle kanıtlanmasının, Alzheimer hastalığının önlenmesinde ve tedavisinde epey yardımcı olacağı sanılıyor. Buyüzden iyi uymaya dikkat etmek belki hastalıktan koruyabilir veya en azından hastalığı yavaşlatabilir.


Uykusuz kaldığımızda kendimizi yorgun hissederiz, kolay sinirlenir ve konsantre olmakta zorlanırız. Çünkü uyku yeterli olmadığında beyinde, gündüz alınanları işleyen önemli bir toparlama evresi eksik kalır. Uykusuz bir gece bu yüzden yanlış hatırlamalara neden olur hatta beyin hücrelerini bile bozabilmektedir. Uykusuzluktan etkilenen sadece bilişsel yetilerimiz de değil, uyku ritmi bozulduğunda depresyona girme ve şişmanlama riski de artar. Bonn Üniversitesi'nden Daniel Kuetting ve ekibi, uykusuzluğun kalbe de zarar verdiğini buldu. Araştırma çerçevesinde hastanede 24 saat çalışan ve bu süre içinde ortalama olarak üç saat uyuyabilen 20 sağlıklı radyolog incelenmiş. Bu uzun vardiyanın öncesinde ve sonrasında katılımcıların kalp fonksiyonları ölçüldüğü gibi, kan ve idrar örnekleri de incelenmiş. Buna göre kısa süreli uykusuzluk bile kalbi etkilemekte. Vardiyadan sonra özellikle de kan basıncı ve kalp atım frekansı belirgin bir biçimde artmış. Ayrıca kalp kaslarının kasılma yetisi de değişmiş. Tüm bunların dışında tirioiti uyaran FT3 ve FT4 hormonlarının ve stres hormonu kortizolun da arttığı tespit edilmiş. Çalışma saatleri yüzünden uzun süre uykusuz kalmaya bağlı olarak ortaya çıkan bu tür semptomlar, arteriyoskleroz, inme veya kalp enfarktüsü gibi hastalıkların riskini yükseltebilir diyor uzmanlar. Bununla birlikte katılımcıların dikkat çekici kalp değerlerinin sadece uykusuzluğa bağlı olarak mı yoksa vardiya sırasındaki diğer stres faktörleriyle mi ortaya çıktığını araştırmacılar kesin olarak söyleyemiyorlar. Bu yüzden özellikle de uykusuzluğun uzun vadeli sonuçlarının daha iyi analiz edilebilmesi için daha geniş kapsamlı araştırmaların yapılması gerektiği vurgulanmakta. Günümüzde birçok meslek dalında çalışanlar git gide daha fazla uykusuz kaldıklarından, çok fazla çalışma ve çok yetersiz uykunun etkilerini araştırmak daha önemli hale geldi. Araştırmacılar, elde edilen sonuçların iş baskısının ve vardiya süresinin toplumun sağlığını ne şekilde etkilediğini öğrenmemize yardımcı olacağını ifade ediyor.


Hümanist yaklaşımın devamında gelişen Pozitif Psikoloji, bireyin potansiyelini, güçlü yönlerini ve olumlu özelliklerini temel almıştır; bu yönüyle de kişinin olumsuzluklar karşısında gösterdiği uyum ve başa çıkabilme becerisi olarak da tanımlanan kendini toparlama gücü kavramının gelişmesine sebep olmuştur. Latince yılmaz/sağlam anlamlarına gelen ve maddenin esnek olmasını, aslına geri dönebilmesini ifade eden resiliens kökünden türeyen kendini toparlama gücü, olumsuz yaşam olayları karşısında stresle başa çıkmada kullanılan duygusal ve bilişsel dayanıklılık yetisidir. Olumlu baş etmenin sonuçları olan uyum ve yeterlilik gibi gelişme, geleceğe yönelme, umut ile ilgili olan kavram, Türkçe literatürde psikolojik dayanıklılık, psikolojik sağlamlık, yılmazlık ifadeleriyle de kullanılmaktadır. - Yüksek risk taşıyan olumsuz ortamlarda yaşamasına rağmen mevcut zorlukları aşan ve beklenenden daha iyi gelişim gösteren bireylerin ayakta kalmalarını sağlayan özellik/yetenektir. - Uzun süreli stresli yaşam deneyimleri karşısında uyum sağlayabilme ve bunu devam ettirebilme becerisidir. - Travmanın olumsuz etkilerinden çabucak sıyrılan, kısa sürede atlatan bireylerin sahip olduğu özelliktir. - Bireylerin belirli kişisel özellikleriyle çevreleri arasında karmaşık ve karşılıklı bir etkileşim oyunudur. - Başa çıkma yeteneği ile stres arasındaki dengeden oluşmaktadır. - Çoklu stres yaratan yaşam olaylarından türeyen risk faktörleri ve riskin olumsuz etkisini azaltan koruyucu faktörlerle ilişkilidir. - Dinamiktir, gelişimseldir; başarılı olmak, kişinin yeteneklerini de güçlendirmektedir. - Yaşam geçişlerinde en önemli faktördür. Kişisel özellikler ve çevresel faktörler arasındaki etkileşim içinde stresli yaşam olaylarının neden olduğu risk faktörleri ve riskin olumsuz etkilerini hafiften koruyucu faktörler ve risk karşısında gösterilen uyum, başetme gibi olumlu sonuçlar aynı zamanda gelişimsel bir süreç olarak da kabul edilen kendini toparlama gücüne katkıda bulunmaktadır. Yaşam boyu karşılaşılabilecek olumsuz deneyimler, kişinin psikolojik olarak sağlıklı olmasını engelleyecek risk faktörlerini oluşturmaktadır. Birey, aile ve toplum üçgeninde sorunların ortaya çıkmasına ya da artmasına neden olabilecek risk faktörleri genellikle eş zamanlı ortaya çıkmakta ve birikime yol açmaktadırlar. Risk faktörlerinde kişisel olarak kendine güvenin az olması, etkili başa çıkma mekanizmalarının olmaması, sosyal değerlere yabancılık, sorun çözme durumuyla daha önceden hiç karşılaşılmaması, kronik hastalıklar önde gelmektedir. Ailevi olarak öne çıkan risk faktörleri ise ebeveynlerin boşanması, ebeveynlerin kronik hastalıkları, aile içi şiddet, iletişimsizlik, istismar ve ihmaldir. Sosyal açıdan karşılaşılan risk faktörleri ise düşük sosyoekonomik düzey, göç, şiddet, savaş, doğal afetler, işssizlik gibi toplumsal olaylar olarak sıralanabilmektedir. Risk faktörlerini azaltan toplum, okul ve aileler bireyler için kendini toparlama gücünün gelişmesini sağlayan olumlu bir ortam hazırlamaktadır. Koruyucu faktörler, risk faktörlerinin olumsuz etkilerini azaltarak kişinin gelişimsel ihtiyaçlarını karşılamasına yardımcı olan iyileştirici koşulları içermektedir. Koruyucu faktörler kendini toparlama becerisini arttırırken stresi de azaltmakta, zorluğun etkisini yumuşatmakta, ortadan kaldırmakta, sağlıklı uyumu ve bireyin yeterliliklerini geliştirmektedir. Koruyucu faktörler kişisel, ailesel ve dışsal faktörler olarak üç kategoride tanımlanmaktadır. Kişisel özellikler olumlu sosyal becerileri, içsel kontrol odaklılığı ve olumlu kendilik algısını içermektedir. Ailesel faktörler, anne, baba veya kardeşle olan yakın bağlılığı, koruyucu bir çevreye sahip olmayı; dışsal faktörler de arkadaşları veya alternatif ilişkileri, sağlıklı iletişimi ve etkileşimi içermektedir. Kendini toparlama gücü yüksek kişiler sakin bir karaktere sahiptirler; daha esnek ve kaygısızdırlar. İletişim becerileri iyidir, başkalarına karşı empatik ve sevecendirler. Bütün kötü koşullara rağmen parlak bir gelecekleri olabileceğine inanmaktadırlar, sıkıntıların üstesinden gelmelerine yardımcı olacak olanaklara ve koruyucu faktörlere ulaşmak için gerekli baş etme becerilerine ve yeterliliklerine sahiptirler. İnsanların çoğu bu özelliklere belli düzeylerde sahiptir fakat önemli olan bu özelliklerin bireyin sıkıntılarının üstesinden gelebileceği düzeyde olmasıdır. İhtiyaçların karşılanması, iletişim becerilerinin geliştirilmesi koruyucu faktörlerin geliştirilmesini de sağlayacaktır. Block, J., Kremen, A.M. (1996). IQ and ego-resiliency: Conceptual and empirical connections and separateness. Journal of Personality and Social Psychology, 70(2), 349-361. Rutter, M. (1990). Psychosocial resilience and protective mechanisms. J.Rolf, A. Masten, D. Cicchetti, K. Neuchterlein, S. Weintraub . Risk and protective factors in the development of psychopathology. New York: Cambridge University Press, 181-214. Connor, K.M. (2006). Assessment of resilience in the aftermath of trauma. The Journal of Clinical Psychiatry, 67(2), 46-49. Fraser, M.W., Richman, J.M., Galinsky, M.J. (1999). Risk, protection and resilience: Toward a conceptual framework for social work practice. Social Work Research, 23, 129-208. Karaırmak, Ö. (2006). Psikolojik sağlamlık, risk faktörleri ve koruyucu faktörler. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3(26), 129-142. Masten, A.S., Best, K.M., Garmezy, N. (1990). Resilience and development: contributions from the study of children who overcome adversity. Development and Psychopathology, 2, 425-444. Özden-Yıldırım, M.S. (2013). Önceden edinilmiş ve sonradan kazanılmış gelişim özelliklerinin evlilikte çift uyumu ile ilişkisi. Doktora Tezi. İstanbul: Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Seligman, M., Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55, 5-14. Stewart, M., Reid, G., & Mangham, C. (1997). Fostering children's resilience. Journal of Pediatric Nursing, 12, 21-31.


Asma bitkisi üzerinde yetişen üzüm, çeşitliliği ve taşınabilirliği açısından tüm dünyada sevilerek tüketiliyor. Üretimi muz, portakal ve elmadan çok daha fazla olan üzüm, dünya çapında her yıl 72 milyon tondan fazla üretiliyor. Ancak bu oranın yalnızca %12'si sofra üzümü olarak yani taze tüketilmek üzere kullanılıyor. Missouri Üniversitesi Bitki Bilimi Bölümü'ne göre üretilen üzümlerin büyük bir çoğunluğu şarap yapımı için kullanılıyor. Üzüm yetiştiriciliği uygarlık kadar eski. Arkeologlar, günümüzde Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan olarak bilinen bölgelerde üzüm yetiştiriciliğine dair M.Ö. 6500 yılına dayanan kanıtlar buldu. Üzüm ve şarabın antik Mısır, Yunan ve Roma döneminde yemeklerde ve sosyal ritüellerde de önemli olduğunu biliyoruz. New York'ta Beslenme ve Diyetetik Akademisi sözcüsü Alissa Rumsey üzümde, özellikle Concord üzümünde fenol, polifenol, resveratrol ve karotenoid de dahil olmak üzere bol miktarda bitkisel besin bulunduğunu söylüyor. Üzümün aynı zamanda az kalorili iyi bir lif kaynağı olduğunu belirten Rumsey, içerisinde K vitamini, bakır ve B vitaminlerinin de bulunduğuna dikkat çekiyor. Resveratrolün de dahil olduğu antioksidanların ve besinlerin yoğun bulunduğu bölüm, üzümün kabuğu ve çekirdekleridir. Tabi ki bu, üzümün etli kısmının faydalı olmadığı anlamına gelmiyor. Ancak üzümün etli kısmında, kabuk ve çekirdeklerindekine oranlar ancak % 5 oranında antioksidan bulunduğunu bilmekte fayda var. Üzümün kırmızı, siyah, mor, mavi , yeşil, pembe ve sarı olmak üzere birçok rengi bulunuyor. Her ne kadar tüm renkteki üzümler sağlıklı olsa da kırmızı ve mavi üzümler, flavonoid ve resveratrol da dahil olmak üzere bitki besinleri açısından diğerlerinden daha zengin. Mavi üzüm bazen taze olarak da bulunabilse de genellikle üzüm suyu, jöle ya da tatlandırıcı yapımında kullanılıyor. Yeşil üzüm ise beyaz şarap üreticilerinin gözdesi. Kuru üzüm, taze üzümdeki kadar yoğun besin içermemekle birlikte, taze üzüme oranla 4 kat daha fazla şekeriçeriyor. Bunun nedeni, kurutma işlemi sırasında şekerin ve kalorilerin yoğunlaşıp, besleyici maddelerden bazılarının yok olması. Antioksidan gücü: Üzümdeki polifenollerin çoğu vücutta antioksidan olarak görev yapan flavonoidlerdir. Pharmacognosy Review'daki bir makaleye göre antioksidanlar, serbest radikallerle güvenli bir şekilde etkileşime geçerek oksidatif stresi durduran moleküllerdir. Dünya'nın En Sağlıklı Yiyecekleri örgütünün verilerine göre üzümde yüzlerce antioksidan bulunuyor. Üzümün içerisinde yaygın olarak bilinen C vitamini ve manganez gibi antioksidanların yanı sıra fazla bilinmeyen beta-karoten ve resveratrol antioksidanları da bulunuyor. Linus Pauling Enstitüsü bilim insanlarına göre resveratrol laboratuvar ortamında güçlü bir antioksidan etkisi gösteriyor olsa sindirim sırasında bu özelliğini büyük ölçüde yitiriyor. Kalp sağlığı: Polifenoller, vücuttaki HDL seviyesini arttırıp iltihap seviyesini düşürerek kalp sağlığına da büyük fayda sağlıyor. Journal of Nutrition dergisinde yayınlanan 2009 tarihli bir incelemede de üzümdeki polifenollerin aterosklerosis riskini de azaltabileceği belirtiliyor. Resveratrolün üzümde, özellikle de kırmızı üzümde yüksek oranda bulunması da Fransız paradoksunu açıklar nitelikte. Çok fazla kırmızı şarap içen Fransızların, doymuş yağ ve sigara tüketimlerine rağmen uzun ve sağlıklı hayatlar sürebilmesi, üzümdeki resveratrolun antioksidan ve iltihap karşıtı özellikleriyle kalp hastalıkları riskini azaltması sayesinde olabilir. Flavonoidler kalbi kan pıhtısına karşı korur ve yüksek kolesterol hasarını da azaltabilir. Rutin olarak da bilinen ve üzümde bulunan bir flavonoid türü, pıhtılarla bağlantılı olan bir proteini durdurmaya yarar. Bazı araştırmalara göre K vitamini de kalp hastalıkları riskini azaltmada fayda sağlar ve bir kase üzüm günlük K vitamini ihtiyacınızın %25'ini karşılayabilir. Diyabet: BMJ'de yayınlanan 2013 tarihli bir araştırma bulguları üzümün diyabet önleyici etkisi olduğunu öne sürüyor. Büyük bir grup kadın katılımcının yaklaşık 20 yıl kadar bir süreyle incelenmesi sonucunda üzüm başta olmak üzere yabanmersini ve elma gibi meyveleri bolca tüketen katılımcılarda tip 2 diyabet görülmesi riskinin çok daha az olduğu bulundu. Meyve suyu tüketimi ise diyabet riskinin artmasıyla doğru orantılıydı. Üzüm çekirdeği özü kullanılarak hayvanlarda yapılan araştırmalarda da üzüm ile diyabeti önleme arasındaki bağlantı konusunda benzer bulgular elde edildi. Bunun sebebi üzüm derisinde bulunan yüksek resveratrol içeriği olabilir. Sindirim: Rumsey, üzümde bulunan lif içeriğinin sindirim sisteminizin düzgün çalışmasına yardımcı olduğunu söylüyor. Her ne kadar bir kase üzüm günlük lif ihtiyacınızın yalnızca %5'ini karşılasa da bu oran diğer lif içerikli besinlerle birleştiğinde tuvalete çıkma alışkanlığını daha düzenli bir hale getirebiliyor. Bilişsel etkileri: British Journal of Nutrition dergisinde yayınlanan 2010 tarihli küçük çaplı bir araştırmada bunama derecesinde olmayan hafif hafıza sorunları yaşayan 12 yaşlı incelendi. Araştırmada 12 hafta boyunca her gün bir ya da iki bardak üzüm suyu içen yetişkinlerin diğerlerine oranla sözel öğrenme yetilerinde önemli gelişmeler gözlemlendiği belirtildi. Kanser: Journal of Nutrition dergisinde yayınlanan 2009 tarihli bir incelemeye göre araştırma sonuçları üzümün ve üzüm ürünlerinin kanser karşıtı çeşitli maddelerle dolu olduğunu gösteriyor. Üzümün özellikle göğüs, kolon ve prostat kanserine karşı risk azaltıcı rol oynadığı düşünülüyor. Nutrition and Cancer dergisinde yayınlanan 2014 tarihli bir araştırmada da üzüm çekirdeği özünde bulunan bir bileşenin prostat kanseri hücrelerinin büyümesini durdurduğu görüldü. Frontiers in Bioscience dergisinde yayınlanan 2011 tarihli bir araştırmada ise laboratuvar incelemelerinde hem üzüm çekirdeği özünün hem de resveratrolün kolon kanseri hücrelerini öldürmede etkili olduğu gözlemlendi. Güçlü kemikler: K vitamini kemiklerin güçlü kalmasını sağladığı gibi kırılmalara ve çatlamalara karşı da önleyicidir. American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan bir araştırmada her gün en az 110 mikrogram K vitamini tüketen kadınlarda kalça kırılması riskinin, daha az K vitamini tüketenlere göre %30 oranında daha az olduğu görüldü. Nutrition dergisindeki bir araştırmaya göre de K vitamini, kemik mineralizasyonunda rol oynayan ve sağlıklı bir kalsiyum dengesi oluşmasını sağlayan osteokalsin proteinin etkinliğini artırıyor. Üzümde besin maddelerinin en yoğun olduğu bölüm kabuk kısmı olduğundan bu bölümü de yemek istemeniz normal, ancak üzümlerin böcek ilaçlarıyla kaplı olması tehlikesi de söz konusu. Üzüm, üzerinde en çok böcek ilacı kalıntısı bulunan meyve ve sebzelerin başında geliyor. Bu nedenle mümkünse organik üzüm tercih edin, aksi takdirde üzümünüzü iyice yıkamayı ihmal etmeyin. Özellikle kırmızı şarapta da taze üzümde bulunan besin maddelerinin çoğu bulunuyor. Ancak onu da abartılı tüketmemenizde fayda var; Rumsey, kadınların günde bir kadeh, erkeklerin de iki kadehten fazla şarap tüketmemesini öneriyor. Üzümü öğleden sonraları ya da yatmadan önce yenecek bir atıştırmalık olarak, salata üstüne ya da sabah kahvaltınıza ekleyerek de beslenme düzeninize katabilirsiniz. Çok farklı şekillerde tüketilebilen üzüm, yiyeceklerinizi daha sağlıklı kılmada birebir.


Kalp, şeker ve kanser hastalıklarına bağlı ölümleri araştıran Harvard Üniversitesi salgın hastalıklar uzmanı I-Min Lee, ortak suçlunun oturmak olduğunu saptamıştı. Son araştırmalar ise işin sırrının oturma biçimimizde olduğunu ortaya koyuyor. Hadza kabilesinin insanları, ne kalp krizi geçiriyor ne de benzeri hastalıkları. Oysa onlar da oturup dinleniyor, hem de bizlerle hemen hemen aynı süreyi dinlenmek için harcıyorlar. Tanzanya'daki Hadza kabilesi gezegenimizdeki son avcı-toplayıcı topluluklardan biri. Hadza insanlarının bir özelliği de, sanayileşmiş ülkelerde yaygın görülen kalp hastalığı ve benzeri rahatsızlıkların onlarda görülmüyor olması. Bu durum bir grup araştırmacıyı Hadzalılar'ın yaşam biçimini yakından incelemeye yöneltti. Zira kalp krizi, insanoğlunun ölüm nedenleri arasında hala ilk sırada. Ve 2012 yılında sonuçları açıklanan geniş çaplı bir araştırmaya göre suçlu, hareketsizlikti. The Lancet dergisinde yayımlanan araştırmada, uzun süreli hareketsizliğin dünyada her yıl 5 milyonu aşkın kişinin ölümüne neden olduğuna dikkat çekiliyordu. Bu da, uyuşuk bir yaşamın tıpkı sigara ve obezite gibi sağlığa zarar verebileceği anlamına geliyordu. Saatler boyunca oturmak beden alıştırmalarını hiç aksatmadan yapanların bile yaşamlarını kısaltıyordu. İşte bu ve benzeri sorulara yanıt arayan bilim insanları Tanzanya'nın kuzeyindeki bu küçük köye giderek kapsamlı bir çalışma ve gözlemler yaptılar. Sonuç şaşırtıcıydı: Avcı-toplayıcıların, sanayileşmiş toplumlardaki insanlardan daha aktif olduğu varsayımına rağmen, Hadza topluluğundakilerin de oturmak ve dinlenmek için ayırdıkları süre diğerlerinden çok da farklı değildi. En belirgin fark oturma biçimlerindeydi. Hadzalılar, avlanma sonrasında evlerine döndüklerinde gölgede oturup bir yandan da ateş yakıp yemeklerini pişiriyor ve dostlarıyla sohbet ediyorlar. Ancak sanayileşmiş ülkelerdeki insanların tersine, oturmak onları hasta etmiyor. Sanayileşmiş ülkelerde uzun süre oturmanın hastalığa neden olduğu yönünde ilk ipuçları 1953 yılında yayımlanan Londra taşıma işçileriyle ilgili bir araştırmadan geldi. Salgın hastalıklar uzmanı Jerry Morris ve arkadaşları günün büyük bir bölümünü oturarak geçiren otobüs sürücüleriyle kentin ünlü çift katlı otobüslerinde merdivenleri inip çıkan biletçileri iki yıl boyunca izledikleri 31,000 denekli araştırmada, sürücülerde kalp ve damar hastalıklarına yakalanma olasılığının biletçilere kıyasla %30 daha yüksek olduğuna ve bu hastalıkların daha genç yaşta ortaya çıkıp, daha kötü sonuçlar doğurduğuna tanık oldular. Postacılarla posta ofisinde masa başı çalışanların kıyaslandığı bir başka araştırma da benzer sonuçları ortaya koyuyordu. Morris kalp hastalığının önlenmesinde fiziksel aktivitenin önemini vurgulayarak beden alıştırmaları çağını başlatmış olsa da, 1990'larda araştırmacılar oturmanın kendi başına sorunlara neden olup olamayacağını merak etmeye başladılar. Nitekim, o dönemde araştırmalar uzun süre oturduklarını belirten insanlarda kalp hastalığına yakalanma ve daha genç yaşta ölme olasılığının daha yüksek olduğuna işaret ediyorlardı. Kütleçekimden yoksun bir ortamın astronotları nasıl etkileyebileceğini araştıran NASA'nın 1950'lerde yaptığı ve deneklerin kimi zaman iki ayı aşkın bir süre boyunca uzandıkları çalışmalar da aynı görüşü destekliyor, bu kişilerin kemiklerinin inceldiğine ve kaslarının güçsüzleştiğine işaret ediyordu. Ancak kandaki trigliserit adı verilen yağların daha yüksek düzeylerde olması gibi, kalp damar hastalıklarını tetikleyebilecek başka beklenmedik etkilere de tanık olunmaktaydı. Uyuşukluğun tehlikeleriyle ilgili kanıtlar ortaya çıktıkça, bunun neden öylesine zararlı olduğu yönünde bir sav da öne sürüldü. Ayakta dururken ve yürürken bacak ve göbek kasları bedenin dik durmasını sağlıyor, sandalye ve yataklar bu kasların devre dışı kalmalarına ve kendilerini salmalarına neden oluyordu. Tıp araştırmalarında görüşler genelde kemirgenlerle yapılan deneylerle kanıtlanır. Ancak bir fareden uzun süre oturup TV izlemesi istenemeyeceğinden, Missouri Üniversitesi'nden Marc Hamilton ve arkadaşları farelerin kuyruklarını kafesin tepesindeki bir halkaya bağlayıp arka bacaklarını askıya aldılar. Gövdeyi desteklemek zorunda olmadıklarında arka bacak kaslarının devreden çıktıkları ve kaslara yakıt sağlayan lipoprotein lipaz adlı enzimi daha az ürettikleri görüldü. Bu enzim, molekülleri kaslarda yakılabilen yağlı asitlere dönüştüren ve böylelikle kandan temizleyen, bir trigliserit emicisi işlevini görür. Hamilton'un sıçanlarında kandaki trigliserit düzeyleri kaslar onlara gerek duymadıklarından ve lipoprotein lipaz üretmediklerinden yükseldi. Bunun insanlardaki yansıması da, uzun süre oturmanın kasları devre dışı bırakıp, trigliserit düzeylerinde artışa neden olmasıydı. İnsanlarla yapılan araştırmalar da bu düzeneği destekliyor, daha da önemlisi, oturma süresi kısa bir yürüyüşle kesintiye uğrasa bile, trigliserit düzeylerinin büyük ölçüde azaldığına işaret ediyordu. Uzun süre kesintisiz oturmak kan damarlarının sertleşmesine ve kalp damar hastalıklarına daha duyarlı duruma gelmelerine de neden oluyor, ancak hafif bir etkinlikle oturmaya ara verilmesi damar işlevini yeniden canlandırıyordu. Hadzalılar gün içinde daha az dinlenerek, ya da dinlenme sürelerini ayakta durmak ve yürümek gibi eylemlerle daha sık kesintiye uğratarak uyuşukluğun zararlarından kendilerini koruyor olabilirlerdi. Ne var ki, bu topluluk üyeleriyle yapılan deneyler bir başka olası açıklamayı akla getirmekteydi: Belki de sorun, karşı konulması güç bir çekiciliği olan, sandalyelerdi. Malzemelerin evrimi ilginçtir. Basit çözümler incelikli tasarımların yolunu açarlar. Ancak kimi yeniliklerin ortaya çıkması binlerce yıl alır. Bunun bir örneği olan sandalye de, 5000 yıldan kısa bir geçmişe sahip. Yontma taş dönemindeki avcı-toplayıcı atalarımız sandalye ile hiç tanışmamışlardı. Hadzalılar'ın bugün de sandalyeleri yok. Ustalıklı oklar, yaylar, su geçirmez evler yapabilen bu insanların ürettikleri eşya, yerde uyumak için oluşturdukları hayvan derisi şilteler. Bu konuyu merak eden ve 1950'lerde seiza adlı geleneksel oturma biçiminin egemen olduğu Tokyo'da eğitmenlik yapan antropolog Gordon Hewes, dünyada uygulanan yaklaşık 1000 insan duruşunu incelediği çalışmasında az eşyalı toplumlarda insanların genelde çömelerek ya da diz çökerek dinlendiklerini ortaya koydu. İnsan evriminin bir parçasını oluşturan çömelme ayağın yukarıya doğru bükülmesine, aşık kemiğinin ve ardından kaval kemiğinin bastırılmasına neden olur. Sıklıkla yinelendiğinde kaval kemiğinde iz bırakır. Paleoantropoloji uzmanları yaklaşık 2 milyon yıl öncesine uzanan Homo erectus fosillerinde bu izlere tanık oldular. Hadzalılar'da her yaştan insanların çoğunlukla çömelerek dinlendikleri görüldü. Bu da, Hadzalılar'ın, uyuşukluğun tehlikelerinden nasıl korundukları konusunda, asıl püf noktanın oturma biçimi olabileceği yönünde üçüncü bir varsayımı beraberinde getiriyordu. Tüm bu verilerden yola çıkarak Hadzalılar'ın kas etkinliği ve beden konumlarını duyarlı aygıtlarla yeniden inceleyen ve birtakım deneyler yapan araştırmacılar, bu insanların -ABD, Hollanda ve Avustralya'dakilerle hemen hemen eşit oranda- her gün yaklaşık 10 saatlerini dinlenerek geçirdiklerine ve dinlenme aralarının da benzerlikler sergilediğine tanık oldular. Gelgelelim, kan profilleri ve kan basınçları onların masa başına bağımlı akranlarından çok daha sağlıklı olduklarını gösteriyordu. Aralarındaki bu fark dinlenme sırasındaki kas etkinliğinden kaynaklanıyordu. Çömelmek ya da diz çökmek, iskemlede oturmaya kıyasla, kasları 5-10 kat daha fazla çalıştırıyor, trigliserit birikimini ve buna bağlı olarak hastalığı önlüyordu. İskemle insanlar için çekici, bir o kadar da tehlikeli bir yenilikti. Çocukluktan beri çömelme alışkanlığına sahip olmayan birinin bunu yapmaya başlaması son derece sancılı ve sıkıntılı olabilir. Hadzalılar da oturarak ya da uzanarak epey bir zaman geçirdiklerinden, oturmaktan tümden kaçınmamız gerekmiyor. Ancak araştırma daha az oturarak ve oturmayı kas devinimini devreye sokacak kısa aralarla keserek kalp ve damar sağlığımızı koruyabileceğimizi gözler önüne seriyor. Bu durumda, evden çalıştığımız ve ekran başında çok daha uzun bir zaman harcadığımız şu günlerde oturma sürelerini daha kısa parçalara bölüp, onlar gibi aktif bir dinlenme duruşuyla çömelmeye çalışarak kalbimizi mutlu edebiliriz.


Dünya genelinde her yıl 400 milyon ton plastik üretiliyor. Ve bunların bir kısmı minik partiküllere dönüşerek çevreye zarar veriyor. Mikroplastik artık dünyanın en ücra köşelerinde bile görülüyor: Kutuplarda, en yüksek dağların zirvesinde ve en derin deniz çukurluklarında bile mikroplastik var. Sadece okyanuslarda yetmiş milyon ton mikroplastik yüzüyor. Bu plastik tozunun insan sağlığı üzerindeki etkisi bugüne dek yeterince araştırılmamış olsa da, insanların plastiği hem havadan hem de yiyeceklerle aldıkları biliniyor. Her insanın sindirim sistemine haftada ortalama olarak bir kredi kartı ağırlığında plastik ulaşıyor. Hollandalı araştırmacılar ilk kez insan kanında plastik tespit ettiler. Vriji Üniversitesi araştırmacıları 22 kan bağışçısının kan örneğini analiz ederek, 17 örnekte yüzde 80 plastik kalıntıları saptadılar. İncelenen örneklerin yarısında, içecek şişelerinde bulunan PET plastik bulunurken, dörtte birinde poşet üretiminde kullanılan polietilen tespit edildi. Söz konusu çalışma insan kanında polimer partiküllerin varlığını kanıtlayan ilk araştırma oldu. Buna göre minik plastik kürecikler tüm bedende taşınabiliyor, hatta organlara girerek oralarda birikebiliyorlar. Daha önceki araştırmalarda da bebeklerin dışkısında yüksek oranda mikroplastik bulunmuştu. Bu plastiği biberonlarla bebeğin sindirim sistemine ulaştığı sanılıyor. Mikroplastiğin insan bedenine ne gibi zararlar vereceği hala tartışmalı. Son araştırmada incelenen plastik parçacıklarının büyüklüğü sadece 0,0007 mm idi. Mikroplastiğin miktarı ise örnekten örneğe değişiyor. Plastiğin bedene vereceği zarar kan akışında tam olarak nerede dağılım gösterdiğine bağlı. Plastik partiküllerinin bağışık hücrelerine sızabileceği, proteinlere veya lipitlere yapışabileceği tahmin ediliyor. Peki bedenimize gören plastik ne oluyor? Farelerle gerçekleştirilen deneylerde normalde ayrı ayrı kanda yüzen bağışıklık hücrelerinin plastikle temas ettikten sonra damar cidarlarına yapışıp kaldıkları görüldü. Bağışıklık hücreleri mikroplastiğe, iltihap proteinlerini örnek sayısını artırarak, daha fazla polimer incelemek istiyorlar. Ve kandaki plastiğin bedende kalıp kalmadığını ve kan-beyin bariyerini aşıp, aşmadıklarını öğrenmeye çalışacaklar.


Vejetaryen ve vegan beslenme düzenlerini savunanlar, et tüketimini azaltmanın insan sağlığı üzerinde olumlu etkiler yarattığına da işaret eden ve sayıları her geçen gün artan kanıtlar sunmakta zorlanmazlar. Benzer biçimde, iklim değişikliği eylemcileri de insanları et yeme alışkanlıklarından vazgeçirmek amacıyla sıklıkla hayvansal ürünlerin çevreye verdiği sayısız zararlardan söz eder. Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma vejetaryen ve vegan beslenme düzenlerinin dünyada yaygın bir biçimde benimsenmesinin milyonlarca kişinin yaşamını kurtarabileceğini hem de trilyonlarca dolarlık bir tasarruf sağlayabileceğini ortaya koymak amacını taşıyor. Araştırmaya önderlik eden Oxford Üniversitesi'nden Marco Springman, Burada gerek sağlık, gerekse çevre ve ekonomi açısından gerçekte büyük bir gizilgüç söz konusu diyor. Araştırmacılar beslenme düzeni ile sağlık ve çevre arasındaki bağlantıları değerlendirmek amacıyla insanların et ürünlerini farklı düzeylerde tükettikleri dört farklı senaryodan yola çıktı. Sonuçta, et tüketiminin en düşük düzeyde tutulmasının -vegan beslenme düzeninin yaygın bir biçimde benimsenmesinin- 2050 yılına gelinceye dek 8 milyonu aşkın kişiyi ölümden kurtarabileceğine, vejetaryen beslenme düzeninin de 7,3 milyon kişinin yaşamını kurtarabileceğine tanık olundu. Araştırmacılara göre, beslenme düzeninde bir değişikliğe gidilmesinin çevre üzerindeki etkileri de en az o denli çarpıcıydı. Yalnızca besi hayvanları dünya çapında sera gazı salımlarının %14'ünü aşkın bir bölümünden sorumlu. 2050 yılına dek besin sektörü, ülkelerin başka sektörlerde gerçekleştirme sözünü verdikleri kesintilerin uygulanması durumunda, bu salımların yarısından sorumlu olabilir. Vegan ya da vejetaryen bir beslenme düzenine geçilmesi sera gazı salımlarında sırasıyla %70 ve %63'lük bir düşüş sağlayabilir. Beslenme düzenlerinde değişikliğe gidilmesi sağlık harcamalarının azalmasına ve verimliğin düşmesine engel olacağından yılda 1 trilyon dolarlık bir tasarruf sağlayabilir. Bu bağlamda, yitirilen yaşamların ekonomik değeri göz önüne alındığında, sağlanacak tasarruf yılda 30 trilyon dolara ulaşabilir. Üstelik, bu değer iklim değişikliğine bağlı şiddetli hava koşullarının yaratabileceği yıkıcı sonuçların önüne geçilmesinden sağlanacak ekonomik yararları içermiyor. Araştırma aynı zamanda beslenme düzenlerini değiştirme dizgelerinin bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğini de ortaya koyuyor. Doğu Asya, Güney Amerika ve yüksek gelir düzeyli Batı ülkeleri gibi bölgelerin kırmızı et tüketiminin azaltılmasından yararlandıkları görülürken, Güney Asya ve Sahra altı Afrika ülkelerinin en çok sebze ve meyva tüketiminin arttırılmasından çıkar sağlayacak... Araştırmacılar bu tür ayrıntıların politikacıların daha dar hedefli politikalar üretmelerine katkıda bulunabileceğine dikkat çekiyor.


Vertigo, baş dönmesinin tıbbi ismi olup, bir hastalık değil, bir semptomdur. Vertigo yani baş dönmesine neden olabilen pek çok farklı hastalık vardır. Bunların önemli bir kısmı iç kulak hastalıklarından kaynaklanmaktadır. İç kulak hastalıkları dışında nörolojik hastalıklar, sistemik hastalıklar ve psikiyatrik hastalıklar da vertigo sebebi olabilir. Baş dönmesinin en sık sebebi, halk arasında kristal hastalığı olarak bilinen Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo hastalığıdır. İç kulak kristallerinin olması gereken yerden kopup, vücudun dairesel hareketini algılayan yarım daire kanallarına girmesi nedeniyle olan bu hastalıkta, kişiler baş hareketleriyle ortaya çıkan kısa süren ama şiddetli baş dönmesi yaşarlar. İstirahatte hiç bir şikayetleri yoktur. BPPV'nin tanı ve tedavisi oldukça kolaydır. Yarım daire kanalına giren kristaller, baş ve vücudun belirli bir planda döndürülmesiyle gerçekleştirilen bir manevrayla kanal dışına atılırlar. Bu manevra yapıldıktan iki gün sonra kontrolde tüm kristallerin uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığına bakılır. Eğer tam iyileşme olmamışsa, manevra tekrarlanır. Bu süre içinde hastalara çift yastıkta yatması, etkilenen kulak tarafına yatmaması ve ani baş hareketlerinden kaçınması tavsiye edilir. Baş dönmesinin en sık ikinci sebebi ise, Meniere hastalığıdır. Bu hastalıktaki baş dönmesi uzun süreli, şiddetli ve baş hareketlerinden bağımsız olarak ortaya çıkar. Baş dönmesinin yanı sıra çınlama, kulakta basınç hissi, yüksek ses hassasiyeti ve işitme azlığı gibi semptomlar da klinik tabloya eşlik edebilir. Hastalığın nedeni tam olarak bilinmese de, hastalığı tetikleyen faktörler bilinmektedir. Bunlar stres, aşırı tuz tüketimi ve hormonal düzensizliklerdir. Hastaların çok önemli bir kısmının şikayetleri ilaçlarla kontrol altına alınabilmektedir. Şikayetleri ilaçla kontrol altına alınamayan hastalarda, cerrahi bazı müdahalelere zaman zaman ihtiyaç duyulmaktadır. Meniere hastalarına tuz kısıtlaması yapmaları tavsiye edilir. Bu kısıtlama her şeyi tuzsuz yeme anlamını taşımamaktadır. Pişmiş yemeğe sofrada tuz eklenmemesi, aşırı tuz içeren turşu, tuzlu balık, kurutulmuş et ve gazlı içeceklerden kaçınılması yeterlidir. Bunun yanında, stresin azaltılması önemlidir. Her ne kadar hayatımızdaki streslerin önemli bir kısmının kontrolü bizim elimizde olmasa da, kendimizin kontrol edebileceğimiz streslerimiz de vardır. Bunların başında açlık ve uykusuzluk gelir. Meniere hastalarına hiç bir öğünü atlamamaları ve uykularını yeterli almaları tavsiye edilir. Vücuttaki hormonal düzensizlikler de bu hastalığı tetikleyebildiği için, bu düzensizliklerin teşhisi ve tedavisi, Meniere hastalığının tedavisi ve tekrarının engellenmesi açısından çok önemlidir. Baş dönmesinin sebebi ne olursa olsun, atak sırasında ve onu takip eden erken dönemde denge problemi yaşanmaktadır. Bu nedenle, bu dönemde hastaların dengesizlik nedeniyle sakatlık yaşamamaları adına aşırı denge gerektiren aktivitelerden kaçınmaları tavsiye edilir. Başın ve vücudun ani hareketi, yolculuk esnasında kısa mesafedeki şeylere bakmak, kitap okumak, alkol tüketmek, kaçınılması gereken hareketlerdir. Sık kullanılan eşyaların merdiven ihtiyacı gerektirmeyecek alt raflarda tutulması, Alçak topuklu, kaymaz tabanlı ayakkabı kullanımı. Bu yazı HBT'nin 78. sayısında yayınlanmıştır.


1960'lı yıllarda yaşanan Vietnam savaşı sırasında püskürtülen Agent Orange kimyasalı, ağaçların ve bitkilerin yapraklarını dökerek kurumalarına neden oluyordu. Amerikan ordusu bu şekilde Vietkongluları dize getirip, sivil halkı da köylerden uzaklaştıracaktı. Fakat savaştan hemen sonra Agent Orange kimyasalının diyoksin içerdiği ortaya çıktı. Söz konusu zehir son derece kanserojen olduğu gibi kalıtıma da zarar veriyor. Ayrıca hormon dengesini de bozarak her şeyden önce testosteron hormonunun ön evresi olan DHEA uyarıcı madde üzerinde etkilidir. Bu şekilde cinsiyetler için tipi olan davranışları değiştirerek mesela erkeklerin, kadınımsı olmalarına yol açabilmektedir. Savaş sırasında yoğun olarak kullanılan bu zehir Vietnam'da daha sonra endüstriyel süreçlerle de toprağa ve atmosfere karıştı ve günümüzde bile hala yoğun olarak tespit edilmekte. Kanazawa Üniversitesi'nden Teruhiko Kido, insanlar bu kimyasalları gıdalar ve soludukları havayla alıyorlar. Bu zehrin anneden bebeğe geçip geçmediğini öğrenmek istedik diyor. Agent Orange kimyasalının püskürtüldüğü Bien Hoa'da yaşayan 104 anne ve bebeği incelenmiş. Araştırmacılar hem anne sütünü, kan örneklerini ve bebeklerin tükürük örneklerini analiz edince zehirden etkilenen bölgedeki kadınlarda iki ila beş misli daha fazla diyoksin saptamışlar. Ayrıca genç annelerin hormon dengesi de değişmiş. Zehir, anne sütü ve göbek kordonu üzerinden bebeğe geçiyor ve hormon dengesini altüst ediyor. Kimyasalın etkilerinin ne kadar kalıcı olduğunu öğrenmek isteyen araştırmacılar, çocukları on yıl sonra tekrar inceleyecekler.


Koronavirüs SARS-CoV-2, influenza veya enterovirüsler ve rotavirüs gibi hasta edici virüsler genelde sıvı damlacıkları veyahut da doğrudan temasla bulaşmaktadır. Fakat bunun dışında atık sularda ve kirlenmiş sularda da uzun vadeli olarak canlı kalabiliyorlar. Bu tür virüsler şimdiye dek sudan ancak ters ozmos veya nanogümüş içeren zahmetli tekniklerle uzaklaştırılabiliyordu. Zürich Federal Teknik Yüksekokulu'nda Archana Palika ve ekibi ise farklı bir yöntem keşfetti. Araştırmacıların geliştirdikleri virüs filtresi, kılıflı ve kılıflı olamayan virüsleri sudan veya havadan etkili bir şekilde temizliyor. Filtre membranının temeli, asidin etkisi altında yaklaşık olarak 90 dereceye kadar ısıtıldığında, ince amiloid fibrilleri oluşturmak üzere bir araya gelen denatüre peynir altı suyu proteinlerinden oluşur. Bir sonraki adımda hidratlı demir klorür (FeC13) formunda demir tuzu eklenir ve sodyum hidroksit çözeltisi ilave edilerek pH değeri tekrar yükseltilir. Bu, demir klorürü amiloid liflerine bağlanan demir hidroksit nano parçacıklarına dönüştürür. Metal nano parçacıklar pozitif yüklü oldukları için filtreye, negatif yüklü virüsleri kendine çekme yetisi veriyor. Araştırmacılar virüs filtresini aralarında Covid-19 koronavirüsü ve H1N1 influenza virüsünün de yer aldığı kılıflı ve kılıfsız virüslerde test ettiler. Her testte kullanılan suyun kirliliği mililitre başına bir milyon bulaşıcı birim içeriyordu. Filtre membranından geçen suyun virüs yoğunluğu tüm örneklerde ölçülebilir derecede düştü. Virüsler sadece membranın pasif filtre etkisiyle değil demir nano parçacıklarla etkisiz hale getirildikleri için yok oldu. Yeni membran ilk önce arıtma tesisleri veya içme suyunun hazırlanması için düşünülmüşse de, hava filtresi olarak hatta maskelerde bile kullanılabilir.


Vitamin konusunda daha önce çok yazdım. Hem tıbbi bakış açısıyla, hem de sosyal ve ekonomik olarak. Tekrarlamak gereksiz ama özetle inancım şudur; Vitamin çılgınlığının temelinde daha sağlıklı olmak değil daha çok para harcatmak, birilerinin daha fazla para kazanmasını sağlamak var. Çünkü literatür verileri oldukça ikna edici. Daha önce yazmıştım, vitaminler, kanser, kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları riskini ve bu hastalıkların neden olduğu ölümleri azaltmıyor (Archive of Internal Medicine, February, 2009). Hatırlatmaya devam edeyim, daha birkaç ay önce yazdım, yüksek miktarda omega-3 kullanan kişilerde prostat kanseri riski artıyor. Ağustos 2017'de onkoloji uzmanlarının en güvendiği dergilerden biri olan Journal of Clinical Oncology'de VITAL isimli yeni bir çalışma yayınlandı. Bu çalışmaya yaşları 50-76 arasında değişen toplam 77.118 kişi dahil edilmiş, iyi bir denek sayısı bu. Çalışma sonucuna bakarsanız, erkeklerde 10 yıl süreyle yüksek doz B6 ve B12 vitamini alındığında akciğer kanserine yakalanma riski artıyor. Özellikle sigara kullanan kişilerde risk çok daha belirgin oluyor. Bu çalışma sonucunda kadınlarda erkeklerde olduğu gibi bir risk artışının görülmediğini de ekleyelim. Amerika Birleşik Devletlerinin Ulusal Kanser Enstitüsü tanımına bakacak olursanız, 51 yaşın üzerinde erkeklerde B6 vitamin gereksinimi 1.7 mg, kadınlarda1.5 mg, B12 vitamini gereksinimi ise günde 2.4 mikrogram. Bu dozların üzerindeki tüm vitamin dozlarını aşırı doz saymak gerekir. Belirtmek isterim, özellikle B12 vitaminin kullanımı son yıllarda çok yaygınlaştı. Çünkü yapılan çalışmalar, özellikle yaşlı hasta gruplarında B12 kullanımı ile bellek fonksiyonlarının düzeldiğini, entelektüel performansın arttığını gösterdi. B grubu vitaminlerin kullanım rahatlığının bir diğer nedeni de suda eriyen vitaminlerin yüksekliğinin yağda eriyen D vitamini benzeri vitaminlerde olduğu gibi klinik hastalıklara neden olmaması. Yani istediğin kadar kullanabilirsin, fazlasının bir zararı olmuyor inancı. Ancak görüldüğü gibi yüksek doz kullanım riskler taşıyor işte. B6 ve B12 vitamini için söylenenler beta karoten için de söyleniyor. Yapılan çalışmalar, beta karoten içeren meyve ve sebzelerin tüketilmesinin kansere karşı koruyucu olduğunu göstermişti. Ancak bazı çalışmalar, beta karotenin vitamin olarak destek ürünü gibi yüksek dozda tüketildiğinde özellikle sigara içenlerde akciğer kanseri riskini arttırdığını ortaya koydu. Vitaminler hakkında bunca olumsuz literatürü paylaştıktan sonra belirtmek zorundayım, kimi akademisyenler bu klinik çalışmaları gereksiz akademik bir takıntı olarak görüyor ve medyanın aslında bu bulguları abarttığını, çalışmaların tasarımlarında da sıkıntılar olduğunu ileri sürüyor. Bana sorarsanız asıl yararları ile ilgili bir abartma ve takıntı söz konusu, ayrı bir tartışma konusu bu. Kendi adıma şu kadarını belirtmek isterim; sağlıklı olmanın yolu sağlıklı ve dengeli beslenmeden geçiyor, özel durumlar dışında bu tür vitamin desteklerinin ilaç gibi kullanılmasının en azından yarar sağlamadığını söylemek yanlış olmaz. Unutmayın, Amerikan Kardiyoloji Derneği bile, hastalar için hazırladıkları rehberde, kalp hastalığı riskine karşı omega -3 preparatları kullanın diyemedi, omega-3'ün doğal olarak en çok bulunduğu besin olduğundan haftada iki kez balık tüketilmesini önerdi. Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.


"Beyinsiz bir vücut" nedir, aslında az çok biliyoruz. Tıpta "beyin ölümü" dediğimiz durumda vücut, fonksiyonlarının önemli bir bölümünü yerine getirebilmeye devam ederken, beyin görevlerini yapamaz haldedir. Kalp kanı pompalamaya, böbrekler ve karaciğer zehirli maddeleri vücuttan atmaya, akciğerler kanı karbondioksitten temizleyip oksijenle doldurmaya devam ettiği sürece insan bedeni beynin öldüğünü uzunca bir süre anlayamaz. Hele bir de beynin sap bölgesi hala az çok işlev görüyorsa ve nefes alıp vermenin düzenlenmesi ile vücut sıcaklığının kontrolünü sürdürebiliyorsa vücut uzun sürecek bir "bitkisel hayata" girebilir. "Nefes alıp vermenin ve vücut sıcaklığının düzenlenmesi" beynin çok küçük ve evrimsel açıdan en eski bölümü olan beyin sapında hallediliyorsa, teorik olarak beyninin %90'ı olmayan, sadece beyin sapına ve vücuda sahip bir canlının hayatına devam etmesi mümkün. Bu ilginç durumun çok sayıda örneği var, en ilginç örneklerin birinden bahsedelim. Lloyd Olsen Amerikalı bir çiftçidir. 1945 yılının 10 Eylül günü öğle yemeği için tavuk çorbası yapmak isteyen eşi tarafından tavuklardan birini kesmek üzere bahçeye gönderilir. Çiftçi Lloyd Mike adını verdiği 5,5 aylık bir tavuğu alıp baltayı indirir, ancak baltayı tavuğun tam boynuna isabet ettiremez, bir iki cm üstten kesmiştir. O esnada tavuğu elinden kaçırır ve bu "kafasız tavuğun" koşa koşa kendisinden kaçmaya başladığını görür, gözlerine inanamaz. Başsız bir tavuk nasıl olur da hiçbir şey olmamış gibi koşup kaçabilir. Böylece "başsız tavuk Mike" efsanesi doğar. Mike Amerika'da "freak show" diye bilinen garip canlıların katıldığı gösterilerde sergilenir ve sahibine şimdinin parasıyla ayda 50 bin dolar para kazandırır. Sahibi onu ufak şırıngalarla besleyerek hayatta tutar ve bu gösteriler Mike'in öldüğü 18 ay sonrasına kadar devam eder. Mike muhtemelen boğazına takılan bir mısır tanesi sonucu nefessiz kalarak "eceliyle" ölür. Kafasız tavuk Mike'in otopsisinde de anlaşılacağı üzere "hayatta kalmak için" beynin çok küçük bir bölümü olan beyin sapının sağlam kalması çoğu zaman yetmektedir. Ancak elbette böyle bir hayat "görme, duyma, dokunma, ince hareketler yapma, mantık yürütme ve planlama" gibi yüksek beyin fonksiyonlarının olmadığı bir hayat olacaktır ve biz insanlar için neredeyse ölümden farksızdır. Çünkü bu halde bir beyin ve vücutla neredeyse hiçbir insani deneyim mümkün değildir. Yani teoride vücut, beyinsiz yaşayabilir. Ama kimse beyinsiz bir vücuda sahip olmak istemez. Ben de tavsiye etmem. Bu sorunun normal şartlar altındaki yanıtı kocaman bir HAYIR. Çünkü beynin yaşayabilmesi için her şeyden önce kan dolaşımına ihtiyacı var ve kalpsiz kan dolaşımı mümkün değil. Bu kanın yeterince oksijenli olması ve toksinlerden temizlenmiş olması gerekir; akciğer, böbrekler ve karaciğer olmadan bunu yapmak mümkün değil. Ancak "21. yüzyılın normal şartları" bir önceki yüzyıldan farklı olacak gibi görünüyor. 27 Nisan 2018 günü bilim gündemine düşen bir haber bu şartların nasıl değişebileceğinin güzel bir göstergesi. Habere göre Yale Üniversitesi'nden sinirbilimci Nenad Sestan ve ekibi bedenlerinden ayrılmış domuz beyinlerini 36 saat boyunca canlı tutmayı başarabildiler. Dr. Sestan ve ekibi bunu yapmak için oksijen içeriği zengin özel bir sıvı kullandılar, kafa içi dolaşımını bu özel sıvı ile sağlayarak domuz beyinlerinin canlı olduğunu kanıtlayan çeşitli ölçümler yaptılar. Bu süre boyunca beyinler bilinçli değildi, koma halindeydi, ancak canlı oldukları fizyolojik göstergelerle kanıtlanabildi. Bu inanılması güç bilimsel gelişme her şeyden önce beyin araştırmaları için kullanışlı bir zemin oluşturacak. Beynin vücutla ilişkisini ve beyin ölümünü laboratuvar ortamında çalışmak isteyen bilim insanları için böyle bir gelişme oldukça önemli. 2018 yılında hayatta olan bizler için bunu görmek mümkün olmayabilir, ancak gelecekte bunun yapılamayacağını söyleyemeyiz.


Kahve tiryakilerine iyi haber: Dünya Sağlık Organizasyonu kahve içimiyle kanser riskinin yükseldiğini gösteren kanıtların bulunmadığını açıkladı. Aksine kahve içimi iki tümör türü riskini düşürüyor. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı , yemek borusu kanseri riskinin, kahvenin veya diğer içeceklerin çok sıcak içilmesi halinde arttığını açıkladı. IARC epidemiyoloji uzmanı Dana Loomis'e göre 65 derecenin üzerindeki içecekler tehlikeli. Rapor bir araştırma grubunun konuyla ilgili makaleleri değerlendirmesiyle hazırlanmış. Loomies, 23 uzmanın insanlarla gerçekleştirilen yaklaşık beş yüz beslenme araştırmasını ve birçok benzer hayvan ve laboratuvar deneylerini gözden geçirdiklerini söylüyor. IARC 1991 yılında kahveyi olası bir kanser uyarıcısı olarak sınıflandırmıştı. O tarihlerde kahve ve mesane kanseri arasındaki ilişkiyi kanıtlayan araştırmalar yayımlanmıştı. Ama ne var ki bu araştırmalarda çok kahve içen insanların daha çok sigara tükettikleri dikkate alınmamıştı. Tütün tüketimi mesane kanseri riskini önemli ölçüde yükseltiyor. Son rapor kahve ve meme tümörleri, prostat ve pankreas kanseri arasında bir ilişki olmadığını gösteren bir yığın araştırmaya dikkat çekiyor. Akciğer veya mide gibi diğer yirmi tümörle ilgili kanıtlar da eksik diyor uzmanlar. Ama buna karşın kahvenin karaciğer ve rahim kanserini düşürdüğünü gösteren kanıtlar var. Araştırmada kahve çeşidi veya hazırlanma biçimi dikkate alınmamış. Araştırmadan çıkan en önemli sonuç ise yemek borusu kanserinin aşırı sıcak içeceklerle tetiklenmesiydi. Mesela Güney Amerika'da sevilen bir içecek olan Mate çayının yemek borusu kanseri riskini yükselttiği sanılıyordu. Oysa yeni araştırmaların değerlendirilmesi sonucunda bu çayın genelde çok sıcak içildiği anlaşıldı. Ayrıca Orta ve Doğu Asya veya Doğu Afrika gibi çayın çok sıcak içildiği bölgelerde yemek borusu kanserine yakalanan insan sayısı dikkat çekicidir diyor uzmanlar. Yemek borusu kanseri dünya genelinde en sık görülen kanserlerde 8. sırada. Aşırı sıcağın hücrelerde hasarlara neden olduğu ve bu bozuklukların da kanseri tetiklediği tahmin ediliyor.


Kalp, binlerce yıl önce ruhsal ve duygusal aktivitenin odağı olarak görülmüş ve eğer insanın bir ruhu varsa o, göğüsün içinde atan kırmızı kütlenin içinde olmalı diye düşünülmüştür. Bu görüşe göre kalbin durmasıyla ruh da bedeni terk ediyor ve ölüm gerçekleşiyor, ya da ruhun bedeni terk etmesiyle kalp duruyor ve insan cansızlaşıyordu. Fakat böyle düşünen antik Mısırlılar ve Romalılar, ilginç bir şekilde, kalbin atmasının aslında ne anlama geldiğini asla sorgulamamışlardır ve kalp atışının ardındaki fonksiyonel nedenlerin sorgulanması yaklaşık 2. yüzyıla kadar beklemek zorunda kalmıştır. Bununla birlikte hiçbir antik Mısırlı ya da Romalı, kanın kalp ile doğrudan ilişkisinin varlığından şüphelenmemiştir. Bu durum onların henüz, yaşayan bir hayvanın diseksiyonunu yapabilme teknik becerisine sahip olmamalarından kaynaklanır. Bu dönemde, insan cesetlerinin disekte edilip incelenen organlarının sağladığı bilgiler ışığında, damarların kan taşıdığını öngörmeleri güç olmuştur, öldükten sonra atardamarların içinde kan kalmaması, onları damarların aslında kan değil de hava taşıdığına yönelik fikirler üretmeye itmiştir. İnceledikleri insan cesetlerinde karaciğerin etrafında daha fazla kan görmeleri onlara, aslında karaciğerin bu kırmızı sıvıyı ürettiğini ve kendini damarlar yoluyla diğer organlara bağladığını düşündürmüş ve kanın fonksiyonunun aslında damarların yapımı olduğuna dair görüşler ileri sürmelerine sebep olmuştur. 2. yüzyılın ortalarında Yunan doktor Galen'in yaptığı keşifler o ana kadarki fikirleri sonuna kadar değiştirmiştir. Arenada dövüşen gladyatörlere de doktorluk yapan Galen gördüğü yaralanmalar ve ölmek üzere olan gladyatörler üzerinde yaptığı gözlemlere, hayvan diseksiyonları ve ölmüş gladyatörlerin parçalanmış vücutları üzerinde yaptığı incelemelere dayanarak, tıp tarihinde kırılma yaratacak çok önemli keşiflerde bulunmuştur. Bunların ilklerinden biri olan kalbin sağ tarafının kendisine bağlanan geniş toplardamarlar tarafından kan ile doldurulduğunu ve bu kanın sağ kulakçık tarafından pulmoner arterle akciğere gönderildiğini anlatan keşif, kan dolaşımına yönelik ilk fonksiyonel keşiftir. Galen bunun dışında, kalp ve kan dolaşımı ile ilgili oldukça önemli iki keşif daha yapmıştır. Bunlardan biri kalbin aslında kasılarak içindeki kanı akciğerlere ve daha sonra da aorta gönderen bir kas kitlesi olduğunu fark etmesi, yani kalbin aslında bir pompa olduğunu keşfetmesidir. Diğer önemli keşfi de antik Yunan ve Romalı bilginlerinin düşüncelerinin aksine, arterlerin hava değil de kan taşındığına yönelik keşfidir. Galen, gladyatör dövüşleri esnasında tanık olduğu ciddi travmalar sayesinde atardamarların hava değil de kan taşıdığını ve göğüs bölgesi dövüş esnasında yaralanan ve organları açığa çıkan gladyatörleri gözlemleyerek kalbin davranışlarını görme fırsatı bulmuştur, fakat hiçbir zaman yaptığı keşifleri bu gözlemlere dayandırmamış bunun yerine canlı hayvan diseksiyonları sırasında yaptığı incelemelerin kendisini bu keşiflere yönelttiğini belirtmiştir. Bu durum kendisinden sonra gelen doktorların, onun açıklamalarını insana uyarlamamasına ve bu yapının hayvanlarda işleyen bir sistem olduğuna inanmalarına sebep olmuştur. Böylece, Galen'in yazdığı ciltlerce kitap, yaptığı keşiflerin insan kalp damar sistemine uyarlanamamıştır. Kendisinden sonraki 14 yüzyıl boyunca Avrupalı doktorlar, Galen'in yazdıkları tamamen doğru kabul etseler de, kalp ve damar sisteminin işleyişi ile ilgili fikirler Galen öncesi zamanlardakinden, yani karaciğerin kanı üreten ve vücudun değişik bölümlerine gönderen organ olduğunu iddia eden görüşten ileri gidememiştir. 13. yüzyılın ortalarında Şam'da yaşayan ve çok yönlü bir bilim adamı, felsefeci ve teolog olan Ibn el-Nefis, pulmoner dolaşım , koroner dolaşım ve kılcal damarların fonksiyonlarına ilişkin önemli keşifler ortaya koymuş ve metabolizma ile ilgili ilk önemli cümleleri kuran kişi olmuştur. Pulmoner kan sirkülasyonu ile ilgili çok keskin gözlemleri, Galenik dönemde yapılmış hatalara yer vermemiş ve kanın izlediği rota ve bunun fonksiyonel anlamı doğru bir şekilde ortaya konmuştur. Bunun yanı sıra kalbin beslenmesinin de kalbi sarmalayan damar ağı tarafından sağlandığı ve nabız konusundaki gözlemleri ve fikirleriyle Ibn el-Nefis oldukça doğru ve yeni bir kalp ve damar sistemi teorisi ortaya atmıştır. Ibn el Nefis'in teorileri uzun süre farklı dillere çevrilmediğinden bir çok bulgusu uzun bir süre fark edilmemiştir. Daha sonra çevrilen eserleri Avrupalı birçok bilim adamı ve doktoru bilimsel anlamda etkilemiştir. Ibn el-Nefis'in kitaplarından bazıları bugün Stanford Üniversitesi'nin kütüphanesinde bulunmaktadır. Ibn el-Nefis'ten bağımsız olarak pulmoner dolaşımın keşfi 16. yüzyılda Michael Servetus tarafından tekrarlanmıştır. Servetus, inanılanın aksine kalbin karıncık bölümlerini ayıran septumun üzerinde porlar bulunmadığını, kanın kalbin sağ karıncığından akciğerlere ve buradan kalbin sol tarafına geldiğini cesurca iddia etmiştir. Servetus'un bu bulguları 1546'da yazdığı bir yazıda sadece iki paragraflık bir yer kaplamaktadır. Servetus yazısında anatomi konusunda yaptığı keşiflerden çok, teolojik metinlere yer vermiş, Teslis kavramı ve vaftizi sorgulamıştır. Bu yaklaşımı o dönemki konservatif Hıristiyan bilginler tarafından oldukça sert tepkilerle karşılanmış ve bu yazılarının basılması engellenmiştir. Buna rağmen Servetus kendi kaynaklarını kullanarak yazılarını bastırmıştır. Bu sırada Katolik otoriteler Servetus'un tutuklanması ver öldürülmesi emrini vermişler ve 1553 yılında kitabının basılmasından 9 ay sonra Servetus yakılarak idam edilmiştir. Kitaplarından bulunan kopyalar da Servetus ile birlikte yakılmıştır fakat yine de Lyon ve Frankfurt'a gönderdiği kopyalar sayesinde Servetus'un kalp ve vasküler sistem ile ilgili keşifleri kısmen tıbbi çevrelere ulaşmayı başarmıştır. Servetus'un çağdaşı olan Padua Üniversitesi'nden Realdo Colombo 1559 yılında çıkardığı De re Anatomicada, Servetus'un söylediklerine ek olarak, kalpteki kulakçık ve karıncık bölgeleri arasında kapakçıkların bulunduğunu ortaya koymuştur. Bunun yanı sıra kalbin kasılmasını fonksiyonel olarak incelemiş ve bunu, kasılma ve gevşeme fazlarına ayırmıştır ve buna kardiyak döngü adı verilmiştir. Colombo'un önemli takipçisi Girolamo Fabricius, ilk defa insan toplardamar kapakçıklarını gösteren kitabını tıp öğrencilerini eğitmek amacıyla yayınlamıştır. Fabricio'nun en sevdiği öğrencilerinden biri bu kapakçıkların varlığından çok etkilenen William Harvey'dir. Fakat o dönemde ne Harvey ne de başka bir öğrenci bu kapakçıkların görevi hakkında bir fikre sahip olamamıştır. Toplardamar kapakçıklarının aslında ne işe yaradığını Harvey, bir süre sonra insan vücudunda kan dolaşımının nasıl olduğunu çözmeye çalıştığı sırada anlamıştır.


William Harvey önemli bir tıbbi keşif ortaya koymuş olan ilk İngilizdir. Ne yazık ki Harvey'in kişisel eşyaları önce 1642 yılında Oliver Cromwell'in askerleri tarafından yakılmış daha sonra da 1666'daki büyük Londra yangınında yanmıştır. Bu yangında Kraliyet Tıbbi Bilimler Kütüphanesi önemli ölçüde zarar gördüğünden birçok tıbbi kayıt ortadan kalkmıştır fakat Harvey'in en önemli eseri olan De motu cordis bu yangından kurtulmayı başarmıştır ve şu anda British Museumda bulunmaktadır. William Harvey'in yaptığı keşifler bu yapıtı ve kurtarılabilen birkaç başka çalışmasıyla ortaya konmuştur. Harvey, 1578 yılında Folkestone, İngiltere'de doğmuştur. Yedi kardeşin en büyüğü olan Harvey zekasıyla çoğu zaman ön plana çıkmış ve Cambridge'den lisans bursu almaya hak kazanmıştır. Harvey, her sene üzerinde diseksiyon yapılabilecek örnekler sağlanacak olmasına rağmen Cambridge'de kalmamış, Vesalius ve Colombo'nun daha önce ders verdikleri Padua Üniveristesi'ne gitmiştir. Burada Fabricius'un asistanı olmuş ve mezuniyet diploması Fabricius tarafından imzalanmıştır. Babası Kraliçe Elizabeth'e doktorluk yapan Elizabeth Browne ile evlenmiş ve bu durum Harvey'in Kraliyet Bilimler Akademisi'ne kabul edilmesini hızlandırmıştır. Harvey ve eşinin hiç çocukları olmamıştır. Eşinin çok sevdiği papağanı onların ailesinin önemli bir üyesi konumuna gelmiş ve papağan öldüğünde Harvey onu disekte edip incelemiştir. Harvey'in eşi ve papağanının bir portresi de büyük yangında kaybedilmiştir. Harvey kendisini hayranlıkla takip eden çağdaşlar tarafından bile soğuk, çekingen ev biraz da acımasız olarak görülse ve hatta cadıların varlığına bile inansa da, doğanın gizemlerini anlamaya yönelik tutkusuyla gerçek bir bilimsel kişiliğe sahiptir. Yaptığı yüzlerce farklı türe ait binlerce diseksiyon çalışması, anatomi bulguları ve embriyolojiye yönelik fikirleri bugüne dek sağlamlığını korumayı başarmıştır. Harvey'in en önemli eseri De motu cordis olarak kabul edilir. Kitap, kalbin kulakçık ve karıncık bölümlerini, toplardamarlar ve arterleri ve kalbi besleyen damarların anatomisini de içeren yedi bölümle açılır. Bundan sonra kalpteki kapakçıkların kanın kalbin bölümlerine giriş ve çıkışıyla ilgili olduğunu anlatır. Bunun yanında kulakçıkların karıncıklardan önce kasıldığına yönelik keşifte burada sunulur. Harvey'den öncekiler ve çağdaşları diseksiyonları küçük hayvanlarda yaptığından o dönemde kalpte karıncık ve kulakçıkların kasılma frekanslarına ilişkin bir şey bilinmemektedir. Harvey bu sorunu, kestiği hayvanların ölmeye yaklaşmasıyla yavaşlayan kalplerini izleyerek ve önce kulakçıkların kasılıp içlerindeki kanı karıncıklara doldurduğunu gözlemleyerek çözmüştür. Kitabın basılmasını takip eden 17 yıllık süreç içerisinde Avrupa'da üç kitap liste başı olarak kalmıştır: Kral James'in izinli İncili (1611), Shakespeare'in Folio baskısı (1623) ve William Harvey'in Exercitatio anatomica de motu corids et sanguinis in animalibus(1628). O zaman 200 kopya olarak basılan kitabın 53 kopyası günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır. Harvey bu kitabı yazarken, bunun yüzlerce yıllık Galenik öğretileri sarsacağının ve bunun tepki uyandıracağının farkındadır, fakat o, saptamalarını oldukça net ve açık biçimde, hatta bu görüşlerin daha önce Servetus ve Colombo tarafından dile getirildiğinin de bilgisini vererek, ortaya koymuştur. Temel olarak Harvey'in yaptığı, kalbin yapısını, temel fonksiyonlarını ve genel olarak kan dolaşımını oldukça ayrıntılı ve açık biçimde anlatmaktır. Harvey bunu yaparken Galen'e asla doğrudan saldırmamış onu kendisini bu keşiflere yönelten basamaklardan biri gibi görmüştür. Harvey pulmoner ve sistemin kan dolaşımı ile ilgili keşiflerinin kendi yaşam süresi içerisinde kabul görüp yaygınlaştığını görmüştür. Pulmoner ve sistemik kan dolaşımının ayrıntılarını oldukça net biçimde ortaya koymuş olması onu bilim dünyasında çok önemli bir yere oturtmuştur. Harvey'in ilk önemli deneyi, bir köpeğin kalbinin sol karıncığına dolan kanın hacmini ölçmek olmuştur. Burada elde ettiği sonucu dakikadaki kalp atış sayısı ile çarpmış ve bunun neredeyse vücuttaki tüm kan miktarına eşit olduğunu göstermiştir. Harvey daha sonra bu kadar kanın her seferinde nereden gelebildiğin merak etmiş ve sonunda bunun bir döngü olduğuna karar vermiştir. Sonraki deneyinde Harvey, kalbe gelen ana toplardamarı geçici olarak devre dışı bırakmış ve kalbin atardamara kan göndermediğini gözlemlemiş, daha sonraki adımda aortu geçici olarak devre dışı bırakmış ve kalbin kanlı dolduğunu gözlemlemiştir. Bu deney onu, kalbin ancak toplardamar sisteminden kanı aldıktan sonra ana atardamara yönlendirdiği sonucuna ulaştırmıştır. Sonraki deneylerinde Harvey çevresel dolaşım üzerine yoğunlaşmış, atar ve toplardamarlar üzerinde çeşitli manipülasyonlar yapmıştır. Kitabının 13. kısmında kanın toplardamarlar ve atardamarda tüm vücutta bir döngü halinde dolaştığını iddia etmiştir. Ayrıca kanın tek yönlü olarak aktığını ve toplardamarlardaki kapakçıların bu fenomenle ilişkili olduğunu ortaya koyacak bir deney tasarlamıştır. Bu oldukça basit fakat önemli deneyde Harvey bir deney için gönüllü bir insanın kolunu kanın akışını durduracak şekilde dirseğin üzerinden bağlamıştır, bu bağın alında kalan bölgedeki damarların şişmesine ve kolun bir süre sonra renksiz ve hissiz bir hal almasında neden olur, Harvey bağı çözdüğünde kolun tekrar eski rengine kavuştuğunu görmüştür. Bunun üzerine Harvey kanın atardamarlarla kola getirildiğine ve toplardamarlarla koldan geri götürüldüğüne yönelik ilk cümlelerini kurmaya başlamıştır. Deneyin bir sonraki adımında dirseğin üzerinden bağlanmış kolda şişen toplardamardaki kapakçıkların yerlerini belirlemiş ve parmak uçlarıyla bir yöne doğru sırayla bu kapakçıkların alt kısımlarına bastırmış ve kanın bir miktar ilerlemesine sebep olmuştur. Burada gözlemlediği şey, kanın toplardamar içerisinde kapakçıklar sayesinde segment segment ilerlediği ve kalbe doğru yöneldiğidir. Buna göre, toplardamarlardaki her kapakçık kanın kalbe doğru yönelmesine izin verecek şekilde tek yönlü olarak açılmaktadır. Harvey, bu bilgiyi atardamarlardaki kanından tek yönlü hareket ettiği ve kalpten uzaklaştığı bilgisiyle birleştirdiğinde kanın vücutta bir döngü halinde dolaştığını kanıtlamıştır. Böylelikle Harvey; Galen, Ibn el Nefis, Servetus ve Colombo'nun da büyük ölçüde ortaya koymuş olduğu pulmoner dolaşımı bir adım daha ileri götürmüş ve sistemik dolaşımı açıklamıştır. Harvey sistemik kan dolaşımına iyice odaklanmış olduğundan, kitabında toplardamarlardaki ve atardamarlardaki kanın renk farklılığından bahsetmemiştir. Kendisinden önceki anatomistlerin de fark ettiği gibi toplardamarlardaki kan daha koyu renkli ve pulmoner dolaşımdan çıkıp kalbe gelen kan parlak kırmızı renktedir. Harvey'in bundan bahsetmeyişinin nedenlerinden biri de, kan dolaşımında akciğerlerin rolüne fazla odaklanmamış olması olabilir. Toplardamarlardaki kanın nasıl atardamarlara geçtiği o yıllarda henüz mikroskop olmadığından Marcello Malpigi 1661 yılında yaptığı mikroskopik gözlemlerle kılcal damarların varlığını gösterene kadar tam olarak anlaşılamamıştır. William Harvey, kendisinden önceki anatomistlerin defalarca ortaya koymaya çalıştığı ve belirli bir ölçüde başardıkları, kan dolaşımı, kalbin yapısı ve fonksiyonuna yönelik bilgileri; bilimsel gelişime ve bulguların bilimsel bir biçimde anlamlandırılmasına açık olmayan orta çağ şartlarında, oldukça metodik ve açık bir şekilde ortaya koyması ve aslında olanı bulmaya yönelik güçlü arzusu sayesinde insanlığın bir süre daha bu keşiflerden mahrum kalmasını engellemiştir. İnsanlığın bu bilgiye tam anlamıyla ulaşması, Galenik dönem referans alınırsa 15 yüzyıl kadar sürmüştür, bu süreç boyunca anlatıldığı üzere atılan adımlar; kültürler arası bilgi transferi eksikliği, savaşlar, doğal felaketler ve skolastik düşünce nedeniyle etkisizleşmiştir. Ama görülmektedir ki, Harvey gibi yaşamın, doğanın ve evrenin davranışlarını anlamaya yönelik tutkuları olan ve bunu anlatacak doğru yöntemleri bulan bilim insanları ve felsefeciler bu yöndeki ilerlemeyi devam ettirmektedir. - William Harvey and the Circulation of Blood - http://www.kalpdamarcerrahisi.com/ - http://www.nlm.nih.gov/exhibition/islamic_medical/islamic_00.html - Harvey, William (1889): On the Motion of the Heart and Blood in Animals. London: George Bell and Sons


Günümüzde tıpta geniş bir kullanım alanı olan X-ışınları 1895 yılında Alman Fizik profesörü Wilhelm Röntgen tarafından bulunmuştur. Röntgen, Würzburg Üniversitesi'ndeki laboratuvarında vakum altındaki Crookes tüpünde katot ışınlarıyla çalışırken, tüpten uzaktaki bir cam kavonoz içindeki baryumlu platinsiyanür kristallerinde pırıltılar oluştuğunu fark etmiş ve bu ışınların o ana kadar bilinmemesinden dolayı X-ışınları adını vermiştir. Röntgen daha sonra Crookes tüpünü ışık geçirmez siyah bir kutu içine koymuş ve deneyi her tekrarladığında kartonun floresan gibi parladığını görünce tüp ile karton arasına kendi elini koymuş ve el kemiklerinin göründüğünü farketmiş. Daha sonra deneyi eşinin eliyle tekrarlamış ve böylece dünyadaki ilk radyografik film çekilmiştir. Kendisine 1901 yılında ilk defa verilmeye başlanan Nobel ödülünü kazandıracak olan X-ışınlarını keşfetmesi tıp biliminde büyük bir çığır açmıştır. X-ışınları, görünür ışığa benzer şekilde elektromanyetik radyasyonun bir şeklidir. Fakat görünür ışığın aksine, X-ışınları daha yüksek enerjiye sahiptir ve vücut da dahil olmak üzere birçok cisimden geçebilir. Tıpta X-ışınları, vücuttaki doku ve yapıların görüntülerini oluşturmak için görüntüleme amaçlı ve onkoloji alanında ise tedavi amaçlı kullanılır. Ülkemizde X-ışınları tıbbi amaçlı olarak ilk defa 1897 yılında kullanılmaya başlanmıştır. Dr. Esad Feyzi ve Dr. Rıfat Osman Askeri Tıp Mektebi'nde monte ettikleri bir X-ışını tüpü ile bir askerin el bileğindeki şarapnel parçasını görüntülemişler ve asker ameliyat edilmiştir. Bu uygulama, Röntgen tekniğinin, tıp biliminde -dünyada ve ülkemizde- kullanıldığı ilk uygulama olarak bilinmektedir. Ülkemizdeki ilk radyoterapi tedavisi ise 1902 yılında Hamidiye Sultan Etfal Hastanesi'nde uygulanmıştır. 1936 yılında İstanbul Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü'nde tarihteki ilk rotasyonel radyasyon tedavisi Dr. Tevfik Berkman ve fizikçi Dessauer tarafından larenks kanserli bir hastaya uygulanmıştır. X-ışınlarının tıpta kullanılması çocuklarda ve yetişkinlerde hastalıklara tanı konulmasında ve kanser hastalıklarının tedavisinde önemli bir rol oynar. Her biri farklı teknolojileri ve teknikleri kullanan tıbbi görüntüleme ve tedavi işlemlerinin birçok türü veya modalitesi vardır. Tanı amaçlı kullanılan görüntüleme yöntemlerinden bilgisayarlı tomografi , floroskopi ve radyografi tümüyle iyonize radyasyonu kullanarak vücudun görüntülerini üretir. Tedavi amaçlı kullanılan lineer hızlandırıcılar X-ışınlarını kullanarak tümörlü hücrenin DNA'sını tahrip edip kanser hastalığının tedavi edilmesini ya da durdurulmasını sağlar. BT, radyografi ve floroskopi aynı temel prensibe göre çalışır: X-ışını vücuttan geçerken farklı doku yoğunlukları tarafından farklı şekilde soğurulur ve bir kısmı iç yapılar tarafından emilir; geriye kalan X-ışını ise bir bilgisayar tarafından kayıt veya daha ileri işlemler için bir dedektöre iletilir. Hastadan geçen ışınlar daha sonra değerlendirme için tek bir görüntü olarak radyografik film üzerine kaydedilir. Mamografi: Meme iç yapısını görüntülemek için yapılan bir görüntüleme işlemidir. Floroskopi: Hastadan geçen ışınlar görüntü şiddetlendirici aracılığıyla monitöre aktarılarak işlemin gerçek zamanlı olarak izlenmesine olanak sağlar. Bilgisayarlı Tomografi : Dedektörün hasta vücudu etrafında hareket etmesi sırasında birçok X-ışını görüntüsü kaydedilir. Bir bilgisayar tüm bireysel görüntüleri kesit görüntülerine veya iç organların ve dokuların kesitlerine dönüştürür. BT incelemesi, BT görüntüsü birçok bireysel X-ışını projeksiyonlarından yeniden yapılandırıldığından, konvansiyonel radyografiden daha yüksek bir radyasyon dozu içerir. Panoromik ve periapikal görüntüleme cihazları ile volumetrik diş tomografi cihazları da diş hekimliğinde görüntüleme amaçlı olarak kullanılır. Görüntüleme işlemleri sırasında kullanılan düşük enerjili radyasyon dozunun vücut tarafından çok azı soğurulur ve herhangi bir yan etkiye neden olmaz. Örnek verecek olursak; göğüs radyografisi ya da kafatası, karın, pelvik bölge, kollar, omuz gibi basit bir X-ışını görüntülemesinden alınan radyasyon dozu, yıllık olarak çevreden alınan doğal radyasyon dozundan daha düşüktür. X-ışınları tıpta kanserin tedavi edilmesinde önemli bir rol oynar. Bu amaçla kullanılan lineer hızlandırıcı tedavi cihazında üretilen yüksek enerjili X-ışınları kanserli hücrenin DNA'sını tahrip ederek kanseri tedavi eder ya da ilerlemesini durdurur. Yüksek teknoloji ile donatılmış lineer hızlandırıcılarla yoğunluk ayarlı tedavi , Volumetrik Arc Tedavi ve stereotaktik radyocerrahi tedaviler yapılabilmektedir. Bu amaçla hastadan alınan BT görüntüleri üzerinde özel bir bilgisayarlı planlama sistemi ile üç boyutlu tedavi planlaması yapılarak kanserli hücrelere verilecek radyasyon dozunun yoğunluğu ayarlanarak istenilen doz dağılımı elde edilir. Böylece tümörlü dokulara maksimum doz verilirken sağlıklı dokuların aldığı doz minimumda tutulur. Ayrıca tedavi öncesi hastadan alınan KV ve BT görüntüleri ile verilecek radyasyonun sadece kanserli bölgeye verilmesi ve normal dokuların korunması sağlanır. X-ışınları daha önce de belirtildiği gibi elektromanyetik özellikli ışınlardır ve X-ışınları ile yapılan görüntüleme işlemlerinde ve tedavilerde hasta hiçbir şekilde radyoaktif hale gelmez. Hasta, görüntüleme işlemi ya da tedavi sonrasında normal günlük hayatına devam edebilir. Gerekçelendirme: Radyasyonla yapılacak her işlem gerekçelendirilir. Uygulamanın yararları ile meydana gelebilecek zararlar karşılaştırılır ve net bir yarar sağlamayacak hiçbir işlem yapılmaz. Doktorun yazılı direktifi olmadan hiçbir uygulamaya yer verilmez. Optimizasyon: Radyasyonla yapılacak olan işlem gerekli olan en az radyasyon dozu ile yapılır. Ülkemizde tıpta radyasyonla çalışan tüm cihazlar için Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'ndan lisans belgesi alma zorunluluğu vardır. Ayrıca radyoterapi ünitelerinde lisans belgesi alınmadan önce Fizik Mühendisleri Odası'ndan her cihaz için Kalite Uygunluk Belgesi alınır. Kalite Uygunluk Belgesi olmayan hiçbir radyoterapi cihazı için lisans belgesi, dolayısıyla çalıştırma izni verilmez. Radyoloji ve nükleer tıp ünitelerinden farklı olarak, radyoterapi bölümlerinde ayrıca Medikal Fizikçi bulundurma zorunluluğu vardır. Radyasyonla çalışan cihazları kullanan tüm personelin eğitim düzeyinin, çalıştığı alanın gerekliliklerini karşılayacak şekilde olması gereklidir. Radyasyonla çalışan tüm cihazların bakım ve kalibrasyon prosedürleri gereğince belirli periyodlarda koruyucu bakımı yapılması ve gerekli kayıtların tutulması zorunludur. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu haberli ya da habersiz olarak hastanelerin radyasyonla işlem yapılan bölümlerini ziyaret eder ve radyasyonla yapılan uygulamaların hastanın, personelin ve çevrenin radyasyon güvenliğini sağlayacak şekilde olup olmadığını denetler. Bu yazı HBT'nin 112. sayısında yayınlanmıştır.


Tümördeki kanser hücrelerinin ayrılarak kan damarları veya lenf sitemi üzerinden niçin yayıldığı bilinmiyordu. Sadece belli başlı kanser hücrelerinin metastaz oluşturabildiği tahmin ediliyordu. Barselona Bilim ve Teknoloji Enstitüsü bilim insanları, ağız kanseri hücrelerinin bedende yayılabilirliğini araştırdılar. Salvador Aznar Bentah ve ekibi, bu çalışma sırasında, tümörde, metastaz oluşumundan sorumlu olabilecek özel bir hücre tipi tespit etti. Ağız kanserine ait tümör örneklerinde, olağanüstü miktarda yağ asidi reseptörüne sahip bir grup hücre fark edildi. Bu bulgudan yola çıkarak, yağları kendilerine çeken hücrelerin, asıl tümörden ayrılarak bedenin başka bir bölgesine yerleşme yetisi kazandığını düşünmüş araştırmacılar. Bu tezi kontrol etmek için de insandan alınan hücreler, kanserli farelere aktarılmış ve bu şekilde bir müddet sonra metastaz oluştuğu görülmüş. Bu süreç ayrıca yağlı beslenmeyle de hızlanıyor. Diğer bir testle metastaz oluşumunun durdurulabilirliğini öğrenmek için, özel antikorla tümör hücrelerindeki yağ reseptörlerini devre dışı bırakmışlar. Bu durumda tümör daha ender olarak yayılmış. Hatta var olan bazı metastazlar da küçülmüş. Araştırmanın ikinci bir aşamasında hücre deneyleriyle aynı antikorların cilt ve meme kanserinde de etkili olduğu anlaşılmış. Sonuçlar, CD36 olarak isimlendirilen söz konusu hücrelerin, metastaz oluşumunda etkili olduklarını ve bunların besinlerdeki yağlardan da yararlandıklarını gösteriyor. Bununla birlikte kanser hastalarının sadece belli başlı yağları mı tüketmeleri yoksa yağdan tamamen vazgeçmeleri mi gerektiği bundan sonraki araştırmalarla belli olacak.


MC4R genini taşıyan insanların yağlı yiyecekleri tercih ettiği ortaya çıktı. İştah ve tokluktan sorumlu MC4R genindeki problem, açlığı doyumsuzluğa dönüştürüyor olması. Bu genin davranışı, açlıkla başa çıkmak için yemek yemek ve daha fazla yağ depolamaya ihtiyaç duyulduğu besin kıtlığı zamanlarına dayanıyor. Cambridge Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmaya göre, 54 dört gönüllüye, yemeleri için sınırsız korma tavuk porsiyonları ile tatlı verildi. Gönüllülere verilen ana yemek üç dereceden oluşuyordu: düşük, orta ve yüksek yağlı. Her birinden küçük bir porsiyon verilen gönüllülere, beğendikleri yemeği diledikleri kadar yiyebilecekleri söylendi. Aynısı çilek, beze ve kremalı puding için de gerçekleştirildi, ancak bu sefer yağ oranları değil, içerdikleri şeker miktarı farklıydı. Problemli MC4R genini taşıyan 14 kişi farkında olmadan, diğer 20 katılımcı ve 20 obez kişiye göre daha fazla yağ oranına sahip korma yediler. Obezite ile bağlantılı olan gen, kişinin yüksek yağlı yemeği tercih etmesine ve daha fazla yemesine yol açıyor. MC4R genini taşıyan kişiler, yüksek oranda yağ içeren yemeği yediler fakat yüksek oranda şeker içeren tatlıdan hoşlanmadılar. Bu bulgular, yemek tercihlerinin özgür iradeye değil, biyolojik yapıya bağlı olduğunu gösterdi. MC4R insanlarda şekerden fazla yağ görülmesine sebep oluyor. Yağ, karbonhidrat veya proteine oranla gram başına iki kat fazla kalori sağlıyor ve vücutta kolaylıkla depolanıyor. MC4R'deki mutasyonlar, şimdiye kadar ailelerde saptanan çeşitli obezite sebeplerinden en yaygın olanı. Uzmanlar, insanların büyük bir ihtimalle açlık genleri ile başa çıkabilmek için bu şekilde evrimleştiğini söylüyor. Besin kıtlığı olduğu zamanlarda, açlıkla başa çıkmak için yemek yemek ve daha fazla yağ depolamak mantıklı, ancak MC4R genindeki problem, açlığı doyumsuzluğa dönüştürebiliyor olması. Bulguların insanların ilkel dürtüleri karşısında tamamen çaresiz olduğu anlamına gelmemesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Halil Coşkun, akıllıca bir diyet, fazlaca egzersiz yapmanın ya da uygun hastalarda obezite cerrahisiyle sağlıklı kilo verilebileceğini söylüyor.