Uranyumun kimyasal zehirliliği, yaydığı radyasyondan çok daha etkin! Son yıllarda, doğal uranyumu bol Manisa Köprübaşı ve Aydın Söke Kisir Köyü çevresinde yaşayan halkın uranyumdan kanser olduğu haberleri gazete, TV ve sosyal medyada yer alıyor. Eline radyasyon ölçen Geiger Sayacı alan çok kişi ölçümler ve açıklamalar yapıyor. Bunların içinde, hangi radyoaktif maddeden yayınlanan hangi radyasyonun, hangi uzaklıktan ve vücudun içinden hangi organda, nasıl, ne sürede ve ne ölçüde radyasyon dozu oluşturabileceğini ve bunların kansere neden olup olmayacağıyla ilgili değerlendirme ve hesapları yapabilecek radyasyon fiziğinde bilgi ve deneyim kazanmış uzmanlar, izleyebildiğimiz kadarıyla, ne yazık ki bulunmuyor. Çernobil ya da Fukuşima'yı gezip gelen bazı kişiler radyasyon fiziği uzmanı olarak sunuluyor ve onların birkaç ölçümle yaptıkları yüzeysel değerlendirme ve açıklamalar bu konulara yabancı halk arasında önemseniyor ve kaygıya neden oluyor. Biz bu yazımızda, daha önceki bir dizi yazımızda/A, B ve 3,5b, 6/ belirttiğimiz konulara da değinerek durumu, radyasyon fiziği yol ve yöntemlerine göre açıklamaya çalışacağız. Böylelikle bu konudaki 23.05.2019 tarihli seminerimizin bir özetini de bu yazının sonunda sunmuş olacağız. Öte yandan Greenpeace'in Aydın Söke Kisir köyü çevresinde yaptığı, ancak bir sonuç çıkarılamayan, ayrıntılı bir araştırmasını da yetkililerin göz ardı etmemesini önereceğiz /C/. Radyoaktif madde deyince, ne anlıyoruz? Bazı maddelerin atom çekirdekleri, dıştan bir etki olmadan, kendiliğinden bozunarak alfa, beta ve gama ışınları yayınlıyorlarsa bunlara radyoaktif madde ve yayınlanan bu çeşit ışın ya da taneciklere de iyonlayıcı radyasyon diyoruz. İyonlayıcı radyasyonlar atomlardan elektron sökebilecek ve onları iyonlaştırabilecek kadar yüksek enerjideler. Atom çekirdeklerinin ışın salarak başka atom çekirdeklerine dönüşmesine bozunum diyoruz ve bunun birimi Bequerel . Bq: Saniyede bozunan atom, atomların sayısını gösteriyor. Ancak, aynı sayıda bozunan farklı atom çekirdekleri, farklı enerjide, farklı ışınlar ya da tanecikler yayınladıklarından Bq sayısı vücudumuza etki bakımından bir ölçü değil. Vücudumuza etki, herhangi bir radyoaktif maddeden yayınlanan ışınlardaki enerjinin vücudumuzdaki soğurulmasından başka bir şey değil ki buna radyasyon dozu diyoruz. Bunun birimi ise Gray. 1 Gray: Herhangi bir maddenin kg başına 1 Joule'lük enerji soğurumu. Vücudumuzun her kg için bunun eşdeğeri gama ışınları için Sievert. Yazın deniz kıyısında güneş ışınlarının vücudumuza aktardığı enerjiyle derimizin kızarması gibi, çok daha girici olan iyonlayıcı radyasyonun vücutta soğurulmasıyla vücudumuza enerji aktarılıyor ve bunun birimi ise Sievert. Bu vücut için büyük bir enerji aktarım miktarı olduğundan binde ve milyonda bir miktarları olan mSv ve mikro Sv kullanılıyor. Radyoaktif maddeler vücudumuzu ya dıştan ya da bunlar vücuda alındığında yayınladıkları radyasyonlarla içten ışınlıyorlar ve hasar yapabiliyorlar. Noktasal olmayan büyük ya da yüzeysel radyoaktif kaynaklarda dıştan ışınlanmada, radyasyon şiddeti kabaca uzaklıkla doğru orantılı olarak azalıyor. Bu bir Geiger sayacıyla ve radyasyon kaynağıyla 1m, 10m gibi uzaklıklarda gösterilebilir. Radyoaktif maddeler doğada da var. Diğer doğal radyoaktif maddeler gibi doğal uranyum da yer kabuğundan kaynaklanıyor. Yarılanma süresi dünyanın yaşı kadar : 4,5 milyar yıl, yani başlangıçtaki her 100 gramdan bugün 50 gr kalmış. Vücuda alındığında ise vücuttaki yarılanma süresi çeşitli organlara göre 15 ile 180 gün arasında değişiyor. Yani vücuda 1 gr alınmış olsa bunun yarısı bu süreler sonunda normal yollarla vücuttan atılıyor. Uranyum: Çok düşük radyoaktiviteli bir madde! Belki şaşılacak ama uranyum çok zayıf radyoaktiviteli bir madde ya da her gramının Bq olarak bozunum sayısı olan 'Özgül radyoaktivitesi' çok düşük. Halbuki, bu kadar düşük radyoaktiviteli uranyumdan nükleer güç santrallerinde nasıl oluyor da büyük enerji üretiliyor? NGS'de durum farklı. NGS'da Uranyum 235 ancak nötronlarla bölündüğünde aşırı enerji ortaya çıkıyor. %99 uranyum 238'den oluşan doğal uranyumun özgül radyoaktivitesi düşük ancak ondan bozunmayla türeyen radon gazı ve bundan da türeyen Polonyum 210 ve Kurşun 212 gibi ağır metallerin vücut için çok daha fazla etkili olduğunu araştırmacılar ortaya koydular. Öte yandan uranyumun vücuttaki kimyasal zehirliliği, radyolojik zehirliliğiden önce geliyor. Bu nedenle vücuda giren miktar önemli. Günlük sınır değer 42 mikrogram. Ancak, vücuda besinlerle, sular ve havayla giren tüm uranyum vücutta kalmıyor çoğu normal yollarla atılıyor. Sonunda vücudumuzda 30 ile 60 mikrogram arasında uranyum kalıyor. Vücuttaki kimyasal zehirlilik ise ancak 420 mikrogramdan başlıyor. Bunun radyasyon etkisi ise yok denecek kadar az . Uranyum yer yüzünde her toprakta çok az miktarda bulunuyor. Ortalama olarak 3 ppm. Bu, bir çorba kaşığı uranyumun 10 tonluk bir kamyon toprakta homojen olarak karıştırılıp dağılması demek. Ancak dünyanın bazı bölge ya da yörelerinde uranyum çok daha fazla bulunuyor. Türkiye'de de örneğin Manisa Köprübaşı ve Aydın Söke Kisir Köyü çevrelerinde uranyum çok daha fazla var. Buralarda uranyum aramaları yapılmış, sondaj çukurları açılmış. Bunlardan halk kanser oluyor, şeklinde medyada yayınlar yapılıyor . İyi yanmamış ızgaradaki et de kanser yapabilir! Uranyumu bol topraklarda yaşayanların almakta oldukları radyasyon dozu kanser yapar mı? Yapar da, yapmaz da! Her şeyin çok fazlasının zararlı olduğunu kanıtlayabiliyoruz ve bunu hepimiz biliyoruz. Ancak her şeyin çok azının da zararlı olmayacağını kanıtlayamıyoruz. Bu, her şeyden önce alınan radyasyon dozuna ve bunun zamana dağılımına bağlı... Günlük yaşamımızdan bir örnek verirsek: Örneğin 2 litre viski 10 dakikada susuz içilirse insan ölebilir ama 10 günde azar azar içilirse bir şey olmayabilir. Olmayabilir diyoruz, çünkü zaralı olup olmayacağını kesinlikle söyleyemeyiz. Öte yandan örneğin iyi yanmamış kömürde pişirilen bir parça pirzolada yüzlerce kanser yapan madde olduğunu uzmanlar söylüyorlar. Ama herkes bu çeşit pirzola yiyor kanser olmuyor ya da ileride olursa pirzoladan olduğunu kimse kanıtlayamıyor. Radyasyon dozu da böyle... Hatta düşük radyasyon dozunun vücuda yararlı olduğunu da söyleyen uzmanlar var. Radon kaplıcalarından sonra romatizmalı dizlerinin artık daha iyi olduğunu, ağrılarının dindiğini söyleyenler de var. Radyasyon dozunun 200 mSv'ten azının vücutta herhangi bir hasar yaptığı ise gözlenemiyor. Hatta Japonya'da 2. Dünya Savaşı'nda atılan atom bombalarından kurtulanlar üzerinde bugüne kadar sürekli yapılan tıbbi gözlemlerde 1 Sv 'ten (1000 mSv) fazla doz alanlarda radyasyonun belirgin bir etkisi kesinlikle belirlenemiyor. Bu dozu alan onbinlerce kişinin ancak %5'inin kanserden öldüğü ya da ölebileceği hesaplanıyor ama tek tek kişiler için bir sonuç çıkarılamıyor (Örneğin 10 bin kişinin her biri 1 Sv'lik doz almış olsa bunlardan ancak 500 kadarı kanser olabiliyor diğer 9500 kişide kanser gözlenemiyor). Uranyumu bol topraklarda ise bundan çok daha az radyasyon dozunun oluşabileceği kaba bir hesapla gösterilebilir. Bu demek değildir ki ölçüm, hesap ve değerlendirme yapmayalım? Tam tersi derinlemesine yapalım ve ondan sonra çıkan sonuca göre karar verelim. Sadece birkaç ölçüm ve sınır değerlerle karşılaştırma yeterli değil. Bol uranyumlu topraklara dönersek: Önce halkın uranyum ve onun bozunumundan üretilen radon, polonyum gibi radyoaktif maddelerden almakta olduğu toplam radyasyon dozunun doğru olarak hesaplanması gerekiyor. Bu çeşit radyoaktif maddeler topraktan ve evlerin duvarlarından vücudu hem dıştan ışınlarken, solunum ve sindirim yoluyla vücuda besinler, su ve havayla girerek içten de ışınlıyorlar. Vücudun aldığı dozu doğrudan vücutta ölçemiyoruz. Çünkü maddeler diğer maddeler gibi vücudun çeşitli organlarına yerleşip bir süre kalıp sonra bunların büyük bir bölümü normal yollarla vücuttan atılıyor. Bunlardan vücuda hangilerinin ne yollarla ve günde, yılda ortalama olarak ne miktarda girdiklerini ve bunlardaki radyoaktif maddelerin miktarlarını, vücutta ilgili organlarda kalış sürelerine göre bilmemiz ve doz hesapları yapmamız gerekiyor. Bunun için de yöre halkında, ayrıntılı araştırmalar yapılması, insanların yeme alışkanlıklarının ve yörede yetişen besin maddelerinden hangilerinin daha çok ve ne miktarlarda yendiğinin ve bunlardaki doğal radyoaktif maddelerden hangilerinin ne miktarlarda bulunduğunun belirlenmesi gerekiyor. Bunlar ise bugüne kadar Türkiye'de yapılmış değil. Önce vücudun etkilendiği toplam radyasyon dozu bu şekilde hesaplanacak sonra bu doz, sürekli almakta olduğumuz ortalama doğal radyasyon dozu ve bunun değişim aralığıyla karşılaştırılacak eğer yüksek ise bu dozun oluşturabileceği kanser riski hesaplanıp önleme gerek olup olmadığı kararlaştırılacak. Görüldüğü gibi çok kapsamlı araştırmalar gerekiyor. Öte yandan içme sularında ve evlerde yüksek radyoaktivite ölçülmüş ise önlemler alınarak bu çeşit suların içilmesinin önlenmesi ve yüksek radonlu evlerin sık sık havalandırılması gerekebilir. Uranyumu bol topraklar kanser mi yapıyor? sorusunun yanıtının, yukarıdaki açıklamalarımızdan, kesin olarak verilemeyeceği görülür. Bilimde derinlemesine araştırma ve incelemelerle karşılaştırmalar yapılmadan bir sonuca varılamayacağı bilinir ve sonuçların da başka araştırmalarla sınanması gerekir. Bu nedenle birkaç ölçüme dayanılarak medyada kesin açıklamalar yapılması ya da - köyde kanserliler arttı ve buna çevredeki uranyum maden çukurları sebep oldu gibi! açıklamalar yapılması bilimsel olarak doğru değil. Yaşamın her dalında risk vardır ve burada da kesin sonuç vermek yerine risk ne kadardır? sorusunu sormak ve buna yanıt aramak gerekir. İnsan sağlığına etkisi olabilecek herhangi bir maddenin ya da radyasyon dozunun değil az miktarının, çok miktarının bile her insanda aynı etkiyi göstermediği biliniyor. Bu, Japonya'da 2. Dünya Savaşı sonunda 1945'de atılan atom bombalarından yaşamda kalan 100 bin kadar kişinin aldığı 1000 mSv'in epey üzerindeki radyasyon dozlarının ortalama olarak sadece %5 kadarında kansere neden olabileceğini son 70 yıldır yapılmakta olan epidemiyolojik araştırmalar göstermiştir (ya da yaklaşık olarak aynı dozları alan 95 bin kişide kanser görülmemiştir). Uranyumu bol topraklar çevresinde yaşayanların aldıkları radyasyon dozlarının ise, çok çok daha düşük olacağı kestirilebilir ve bunun kanser riski ise son derece düşük kalacaktır. Yapılan bir uzun uçak yolculuğunda kozmik ışınlardan alınan radyasyon dozunun çok daha fazla olacağı hesaplanabilir. Bu demek değildir ki uranyumu bol topraklar çevresinde kanser riski yoktur. Risk vardır ama son derece düşük olacağı beklenir. Bu riski daha da azaltmak istiyorsak yapılacak iş, yukarıda ayrıntılarıyla açıklanan bilimsel araştırma, ölçüm ve değerlendirmeleri yapmak ve bunların sonucu olarak gerekiyorsa, ilgili önlemleri almak olmalıdır. Örneğin yüksek radyoaktiviteli içme sularının, besinlerin halka ulaşmasını önlemek ve yüksek radon derişimli evlerin sık sık havalandırılmasını sağlamak bilimin gösterdiği yoldur. Öte yandan yukarıda belirtildiği gibi, vücuda giren uranyumun kimyasal zehirliliği radyasyonun etkisinden çok daha önceliklidir ve bu nedenle besinler, sular ve hava yoluyla vücuda günde ne kadar uranyum girdiği? Ölçümlerle belirlendikten ancak sonra toplam risk hesaplanabilir. - https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/saglik/sokede-uranyumun-kanser-iddiasi-taek-aciklamasi-neler-yapilmali - https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/saglik/aydin-soke-yoresindeki-bir-uranyum-madeni-kanser-mi-yapiyor - Greenpeace Aydın Kisir Raporu 2017


Doğu Anadolu Gözlemevi ülkemize bir yenilik getiriyor. Erzurum'da Karakaya Tepeleri'nde 3170 metre yükseklikte yapımı devam eden bu gözlemevi ile ilk kez kırmızı öte dalgaboyuna duyarlı ve uyarlanabilir optiğe sahip bir teleskoba sahip oluyoruz. DAG görsel ve yakın-kırmızı öte dalgaboylarını kapsayan bir frekans aralığında gözlem yapabilme kabiliyetine sahip olacak. 4 metrelik çapı ile şu an ülkemizde bulunan en büyük Türk-Rus ortak teleskobu olan 1.5 metrelik RTT150'den 2.5 kat daha büyük. Bu da demek oluyor ki DAG daha fazla ışık toplama alanına sahip. Yani bir başka deyişle, DAG sayesinde evrende daha derinleri görebileceğiz. Atmosferdeki su buharı ve sıcaklık değişimleri gözlem kalitesini doğrudan etkileyen unsurlardır. Gece açık bir havada uzayın derinliklerine baktığınızda yıldızların adeta size göz kırptığını ve bulanıklaştığını görürsünüz. Bunun nedeni atmosferimizdir. Astronomik gözlemler yapılırken gözlenen cismi net görebilmek önemlidir. Atmosferin bu negatif etkisinden kurtulmanın en kesin çözümü teleskobu atmosfer dışına çıkarmak ve Dünya etrafında bir yörüngeye oturtmaktır. Ama bu çok pahalıdır. O nedenle teleskoplar daha ucuz olduğu için çoğunlukla yer yüzeyine yerleştirilir. Ancak kaliteli gözlem için önümüzde bir engel olarak duran atmosferi dolaylı yoldan devre dışı bırakacak gözlem teknikleri ve teknolojiler sürekli geliştirilmektedir. Son yıllarda kullanılan ve adaptif optik denilen teknikle atmosferdeki bu türbülans olayları gözlem esnasında anında düzeltilerek veri elde edilebiliyor. İşte DAG son teknoloji ürünü olan böyle bir optiğe sahip olacak. Evrenin genişlemesinden dolayı daha uzaktaki galaksi kümeleri yakında olanlara kıyasla daha hızlı bir şekilde bizden uzaklaşır. Bunun sonucu olarak daha uzaktaki galaksi kümesinde yer alan galaksilerin ışığının dalgaboyu daha fazla kırmızıya kayar. Dalgada meydana gelen bu olaya Doppler Etkisi diyoruz. Bu etkiyi aslında en azından bir ambulans veya itfaiye aracının geçişine şahit olmuş her insan bilir. Ambulans size yaklaştığında ses dalgalarında bir sıkışma olur. Yani birim zamanda kulağınıza gelen ses dalgalarında artış olur. Bir başka deyişle sesin frekansı artar. Ancak ambulans sizden uzaklaşmaya başladığında frekanstaki düşüşü hissedersiniz. Artık kulak tırmalayan bir ses yoktur. Ses giderek şiddetini kaybeder, kaybeder ve artık duymazsınız. Ancak yeterince duyarlı kulaklarınız olsaydı o giderek zayıflayan dalgayı hala duyabilirdiniz. Buna benzer olarak eğer evrenin derinliklerine bakan büyük çaplı ve çok duyarlı 'kulaklarınız' varsa frekansı düşük olan, ya da bir başka deyişle enerjisi daha düşük olan sinyalleri algılayabilirsiniz. İşte DAG ülkemizin uzaydaki en duyarlı 'kulağı' olacak. DAG 3+ ve 4+ sınıfı optik teleskoplar dikkate alındığında Dünya'nın 3. en yüksek teleskobu olacak. DAG ayrıca 4 metre çapa kadar dev bir ayna kaplama ünitesi de içerecek. Artık bu işlemi ülkemizde yapabileceğiz. DAG sayesinde ne tür bilimsel çalışmalar yapabileceğimizi kısaca özetledikten sonra teleskobun dizaynı, alıcıları ve son durumu hakkındaki bilgileri de projenin sorumlularından alacağız. Evrenin derinlerini gözleyebilmek için büyük çapta teleskoplara ve daha uzun dalgaboylarını algılayabilecek o teleskoba monte edilmiş alıcılara ihtiyaç var. İşte DAG bu niteliklere sahip bir teleskop olacak. Birkaç hafta önce Dünya'nın en büyük radyo teleskop dizisi olan ALMA evrendeki ciddi miktarda toz içeren en uzak galaksiyi belirledi. 13.8 milyar yıl yaşındaki evrenin 600 milyon yıl yaşındaki haline yani bebekliğine şahitlik etmiş oldu. İlk galaksilerin, ilk dev yıldızların ve ilk süpernovaların patladığı zamanlara, bizim atalarımız olan ilk yıldızların doğduğu anlara baktı. DAG evrenin derinliklerine bakıp buna benzer evrenin erken zamanlarından oluşan galaksileri gözleyerek kozmolojiye ciddi katkılar yapabilir. Bu çok heyecan verici. Galaksilerin ışınım gücü 2.2 mikrona denk gelen K bandında duyarlı bir şekilde belirlenebilir. DAG yakın kırmızı öte dalgaboyuna denk gelen bu bantta gözlemler yapabilecek kapasitede olacak. Bu sayede sadece yakın çevre galaksiler değil daha ötedeki evrenin geçmişine ışık tutan diğer galaksiler de gözlenerek evrenin derinliği boyunca galaksi evriminin dünden bugüne nasıl değiştiği hakkında ciddi bilgiler elde edilebilir. K-bandı Tully-Fisher ilişkisi galaksi evrimini incelemenin birçok yolundan biridir. Bu ilişki kısaca şunu söyler: Galaksilerin ışınım gücü ile dönme hızı arasında lineer bir ilişki vardır. DAG ile yapılacak K-bandı gözlemlerden galaksilerin çok duyarlı K-bandı mutlak parlaklıkları elde edilebilir. Bu veriler hidrojen veya karbon monoksit gazından elde edilen galaksi dönme hızları ile birleştirilerek yakın çevre galaksiler ve daha uzaktaki galaksiler için Tully-Fisher ilişkisi çalışılabilir. Diğer yandan duyarlı galaksi kümesi gözlemleri de yapılarak galaksi evrimi hakkında çok yeni bilgilere ulaşılabilir ve birçok keşfe imza atılabilir. DAG ile çok duyarlı bir yakın-kırmızı öte gökyüzü taraması yapılabilir. Bu tarz taramalara örnek olarak SDSS ve 2MASS verilebilir. SDSS için kullanılan teleskop 2.5 metre çapında ve teleskop deniz seviyesinden yaklaşık 2800 metre yüksekliktedir. 2MASS için kullanılan teleskoplar ise çap olarak daha da küçüktür. DAG ise 4 metre çapında ve yaklaşık 3170 metre yükseklikte kuruluyor. Teleskop için dizayn edilen ve edilecek alıcılar geniş-açı gökyüzü taramasına uygun olacak şekilde belirlenebilir. DAG'ın gözlem zamanının bir kısmı böyle büyük ve uzun yıllar boyunca tüm Dünya bilim insanlarının başvuru kaynağı olabilecek projelere ayrılabilir. Yıldız oluşum bölgeleri tozludur deriz. Çünkü bu toz zerrecikleri çok önemli bir işlev görür. Evrendeki en bol element olan hidrojen atomlarının birleşip hidrojen molekülü oluşturduğu yerler bu toz zerrelerinin yüzeyidir. Hidrojen molekülleri ise yıldız oluşumunun hammaddesidir. Ve bu toz bulutları yeni doğmuş yıldızlardan aldıkları morötesi ışınım nedeniyle ısınıp kırmızı öte bölgede ışınım yaparlar. İşte DAG ile biz bu bulutları görebileceğiz. Bu sayede yıldız oluşumunu sadece görsel dalgaboyu gözlemleriyle değil kırmızı öte bölgede de inceleme fırsatı bulacağız. Büyük kütleli yıldızların yaşamlarının sonu olan süpernova patlaması ve patlamanın kalıntıları da DAG ile gözlenebilecek. Birçok değişik evrim aşamasındaki yıldızlar da DAG ile gözlenip araştırılabilecektir. DAG ile kozmik mahallemiz Güneş Sistemi'ndeki cisimler de incelenebilir. Örneğin Neptün'ün dışında yer alan ve milyarlarca belki trilyonlarca irili ufaklı asteroid ve keşfedilmeyi bekleyen birçok cüce gezegenin yer aldığı Kuiper Kuşağı detaylı olarak gözlenebilir. Yıldız olamamış sönük ve çok uzun süre yaşayabilen cisimler olan kahverengi cüceler araştırılarak yıldız evrimi hakkında önemli sorulara yanıtlar bulunabilir. DAG büyük ihtimalle birçok yeni kahverengi cüce keşfedecektir. DAG'ın duyarlı olacağı J, H ve K bantlarında (1.2 2.2 mikron arası) kahverengi cüce keşfi yapılabilir. Diğer yandan 400 milyar yıldız olduğunu düşündüğümüz galaksimiz Samanyolu içerisinde yaklaşık 1 trilyon öte-gezegen olabilir. DAG başka yıldızlar etrafında dolanan bu gezegenlerin duyarlı tayflarını elde edebilir. Kuazarlar etrafında gaz diski olan süper kütleli kara delikler içerirler. Samanyolu gibi bir galaksinin ışınım gücünün binlerce katı bir ışınım gücüne sahip olabilen kuazarlar bu özelliklerinden dolayı evrenin en derin bölgelerinden bile görülebilirler. Örneğin 2011 yılında bizden milyarlarca ışık yılı ötede evren henüz 700 milyon yıl yaşındayken oluşmuş bir kuazar keşfedildi. Bu keşif İngilizlerin 3.8 metrelik kırmızı öte teleskobu ile yapıldı. Böyle keşifler DAG ile de yapılabilir, yapılacaktır. DAG için düşünülen odak düzlemi aygıtları ve önemi hakkındaki bilgileri DAG projesi bilim kurulu üyesi İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Sinan Aliş şöyle aktardı. Ülkemiz astronom ve astrofizikçilerinin heyecanla beklediği DAG Projesi tüm hızıyla devam ediyor. 2020 yılında çalışmaya başlamasını beklediğimiz teleskop ülkemizin en büyük ve ilk kırmızı öte teleskobu olacak. Ancak DAG teleskobunun özellikleri yalnızca bunlarla sınırlı değil. Astronomların kullandığı gözlem tekniklerinin başında ışıkölçüm ve tayfölçüm gelmektedir. Işıkölçüm basitçe; gökcisimlerinden gelen ışığın şiddetinin ölçümü ve bunun zamanla değişip değişmediğinin belirlenmesine dayanır. Tayfölçüm ise gelen ışığın dalgaboylarına ayrılması ve ayrıntılı bir şekilde gökcisminin kimyasal yapısının ortaya konabilmesini sağlar. DAG için optik bölgedeki alıcılar 3000 - 10000 Angström dalgaboyu aralığında tasarlanırken, yakın kırmızı öte bölge alıcılarımızın çalışma aralığı 9000 - 25000 Angström olacak. Bu iki bölgede kullanılan alıcı teknolojileri farklı olduğu için tek bir alette bu iki bölgeyi birleştirmek mümkün olamıyor. Dünyadaki bazı teleskoplarda böylesi aletler var ancak bu türden bir karmaşıklık teleskobun çalışma performansını düşürebiliyor. O nedenle, DAG teleskobu için elde etmeyi düşündüğümüz odak düzlemi aygıtları belirli görevlere adanmış olacak. Bu aygıtlardan optik bölgede çalışacak olan görüntüleyici-tayfçeker ülkemizde daha önce benzeri bulunmayan özelliklere sahip olacak. Bunların başında en önemlisi tayfçekerin MOS adı verilen çoklu-cisim tayfölçümü yapabilme yeteneği geliyor. Bu yetenek, aynı anda birden fazla gök cisminin tayfını alabilmeyi sağlıyor. Bu da, teleskobun çok daha verimli kullanılabilmesini ve daha fazla sayıda gök cismini inceleyebileceğimiz anlamına geliyor. DAG teleskobunun optik tasarımı adaptif optik uygulamalarına yönelik olarak yapıldı. Teleskobun ilk ışığı ile birlikte bir AO sistemi de devreye girecek. AO sistemlerinin özellikle kırmızı öte bölgede etkin olması nedeniyle, DAG teleskobu için düşündüğümüz kırmızı öte bölge görüntüleyici ve tayfçekerin AO sistemi arkasına yerleştirilmesine karar verildi. Bu sayede yakın-kırmızı öte bölgede elde edeceğimiz veriler uzaydan yapılan gözlemlere denk olabilecek. Özellikle Erzurum'un kuru havası ve gözlemevi yerleşkesinin yüksekliği de göz önüne alındığında, Kuzey Yarımküre'de Hawaii'deki gözlemevlerinden sonra en kaliteli kırmızı öte gözlemleri DAG ile yapılacak diyebiliriz. Kalkınma Bakanlığı destekli DAG ve DAG-ODA projelerimiz Atatürk Üniversitesi koordinatörlüğünde devam ediyor. Atatürk Üniversitesi Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi tarafından yönetilen projelere farklı üniversitelerden araştırmacılar katkı veriyorlar. Özellikle DAG-ODA olarak adlandırdığımız "Doğu Anadolu Gözlemevi Odak Düzlemi Aygıtları ve Adaptif Optik Sistemi" projemiz 4 üniversitenin işbirliği ile yürütülüyor. Başta Atatürk Üniversitesi olmak üzere, İstanbul Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve FMV Işık Üniversitesi bu projenin ortaklarından. DAG teleskobu iki adet Nasmyth odağa sahip bir teleskop olacak. Bu odaklar teleskobun yanlarında mekanik aksamına sabit bir şekilde bağlı olan platformlarda oluşacak. Teleskop için düşünülen odak düzlemi aygıtları bu Nasmyth platformlarında olacaklar. Yapılan tasarım, bu platformların her birinde 2-3 aygıt bulunabilecek şekilde. DAG-ODA projesinde Avrupa, ABD ve Avustralya ile yakın işbirliği içerisindeyiz. Kalkınma Bakanlığı desteği ile temin edeceğimiz aygıtlar dışında, bilimsel işbirliği karşılığında gelecek odak düzlemi aygıt tekliflerini de değerlendiriyoruz. Nasmyth platformlarındaki geniş alan sayesinde teleskoba birçok bilimsel alet takılı olabilecek. Bu da astronomlara geniş yelpazede bir seçenek sunulması anlamına geliyor. Görüldüğü gibi DAG hem dizaynı hem de odak düzlemi aygıtlarıyla Dünya standartlarında teleskoba sahip bir gözlemevi olacak. Tüm bunlarla birlikte DAG diğer dalgaboylarında gözlem yapan Dünya'daki diğer tüm teleskoplarla alınmış veriler için bir ilave bilgi niteliği de taşıyacak. Eğer bir gök cisminin sadece görsel dalgaboylarındaki özelliklerini biliyorsanız bu o gök cisminin tüm doğasını anlayabilmek için sadece bir ipucuna sahip olduğunuz anlamına gelir. Eğer o gök cisminin kırmızı öte, mm, radyo, x-ışın veya diğer başka dalga boylarındaki verilerine de sahipseniz o cisim hakkında çok daha fazla bilgiye sahipsiniz demektir. Evrene farklı bir dalga boyunda bakarsanız onun farklı bir yüzünü görürsünüz. O nedenle DAG teleskobu kırmızı öte dalgaboylarında gözlem yaparak hem ülkemiz astronomları için yeni çalışma alanları açacaktır hem de uzun yıllar devam eden görsel dalgaboyundaki bilgimize inanılmaz katkılar sağlayacaktır. Elbette DAG uluslararası bilim camiasıyla ülkemizdeki bilim insanlarının daha kapsamlı bir şekilde kaynaşmasına da vesile olacaktır. DAG projesinin genel hatlarıyla son durumu hakkındaki bilgileri ise Atatürk Üniversitesi Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi müdürü ve DAG projesi yürütücüsü Doç. Dr. Cahit Yeşilyaprak'tan alıyoruz. 3170 metre rakımlı DAG yerleşkesi olan Erzurum/Konaklı - Karakaya Tepeleri'nde altyapının %80'i tamamlandı ve bu sene itibariyle de kalan kısımlar tamamlanacak. Gözlemevi binası inşaatı geçen sene başladı ve erken gelen kar ve soğuk hava şartları nedeniyle bu seneye uzadı. Kalan inşaat kısmı da 1 Temmuz'da bitirilecek şekilde planlandı. Teleskobun mekanik ve optik parçalarının üretimine 2016'da başlandı. Mekanik sistemler İtalya'da, optik parçalar ise Belçika'da üretilmektedir. 4 m çaplı aynamızın üretimi tamamlanmış ve kaplanmak üzere Rusya'ya gönderilmiştir. Teleskobun ve gözlemevinin yazılımları içinde çalışmalar sürmektedir ve yerli olarak üretilecektir. Bu konudaki çalışmalarda teleskop ve kubbe firmalarıyla birlikte eşzamanlı olarak devam etmektedir. Kubbemizin de fiziksel parçaları üretilmiş ve ilk montajına bu yaz başlanacaktır. Önümüzdeki yıl itibariyle de hem kubbe hem de bina tamamlanmış olacak ve teleskop parçalarının montajına başlanacaktır. DAG teleskobunun ilk ışığının, 2019 yılında yapılacak testler sonrası 2020 yılı başında alınması planlanmıştır. Gözlemsel aygıtlar için sunduğumuz projemiz de kabul edilmiş ve ilgili bütçe yıllara dağıtılarak sağlanmıştır. Optiksel bu aygıtlar için bilimsel gerekçeler hazırlanmış ve bu yıl içinde ihalesine çıkılacaktır. Hem görsel hem de yakın kırmızı öte (< 3 mikron) bölgeye duyarlı görüntüleme ve tayfölçerlerin olduğu birkaç ekipman birden planlanmıştır. Teleskobumuzun ayrıca sahip olduğu en önemli özelliklerinden birisi olan Adaptif Optik sisteminin de yerli üretimine bu yıl başlanacaktır ve 2019 yılında teslim edilecek şekilde planlaması yapılmış, sözleşmeler imzalanmıştır. 2019-2020 yılında ilk ışığı alacak olan DAG çalışmaya başladıktan sonra onun gerçek gücünü daha iyi göreceğiz. Kesinlikle birçok keşfe imza atacak duyarlılık ve donanımda olacak bu teleskop ile ülkemizin bilim dünyasındaki yeri ciddi anlamda yükselecektir. Kalkınma Bakanlığı'nın ve Atatürk Üniversitesi'nin desteğiyle Atatürk Üniversitesi bünyesindeki Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi - ATASAM tarafından yürütülen DAG Projesi'ne destek veren bu kurumlarımıza ve kişisel desteğini esirmeyen Atatürk Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Ömer Çomaklı hocamıza teşekkür ediyoruz. Proje hakkındaki tüm genel ve güncel bilgilere dag.atauni.edu.tr adresinden ulaşabilirsiniz. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Yeni reaktör yapımında 10-15 yıl gecikmelere ve aşırı maliyetlere rağmen.. Dünya'da nükleer reaktör yapımı gitgide artıyor.. İklimi, havaya saldıkları sera gazlarıyla daha fazla bozmamak, sel ve orman yangınları gibi büyük yıkımları artırmamak için bugün bir çok ülke, kömür santrallerini kapatıp, bunların yerine, yok denecek kadar az sera gazları salan nükleer reaktörlerin yapımı hazırlığında. Ancak nükleer reaktörlerin yapımı, işletmeye açılması çok çeşitli radyasyon güvenlik önlemleriyle ilgili standartların, yaptırımların karşılanabilmesi sonucu artık çok uzun sürüyor ve maliyetleri de çok yükseldi. 2000'li yılların öncesinde 1000 MWe'lık bir nükleer reaktör 5-8 yılda, 5-6 milyar USD 'ye yapılabilirken, bugün AB ve ABD'de işletmeye açılma süresinde 12-15 yıl gecikmeler görülüyor. Tek reaktör maliyetinin ise 10 -13 milyar USD'ye yükseldiği kestiriliyor. Nükleer reaktör yapımına devlet destekleriyle hız veren Rusya, Çin ve Hindistan'da ise pek sorun görünmüyor. Batı'da nükleer reaktörlerin yapımını hızlandırmak için çözümler aranıyor. Özellikle Fransa, güvenli nükleer reaktörlerin maliyetlerinin düşürülmesinin ve yapım sürelerinin kısaltılmasının araştırılması çabasında. Bu yazımızda Finlandiya, Fransa ve ABD'deki yeni nükleer reaktörlerin yapımlarındaki, işletmeye açılmalarındaki gecikmelerle, maliyet artışlarının ayrıntılarına gireceğiz. Akkuyu Nükeer reaktörlerindeki duruma da değineceğiz /1-4/. Yazımızın ikinci bölümünde ise Ocak 2022 sayılarıyla Dünya'daki reaktör yapımındaki artışla ilgili durumu açıklayacağız. Finlandiya nükleer reaktörü bu yıl çalıştırıldığında Finlandiya'da 40 yıl sonra ve Avrupa'da da 15 yıl sonra ilk kez yeni bir nükleer reaktör devreye alınmış olacak. Alman Siemens ve Fransız Framatom şirketlerinin 'Areva' adlı ortaklığıyla 2003'de Finlandiya yetkili kurumu STUK ile bu santralın yapımı için kontrat imzalandı /1/. Daha önceki nükleer reaktörlere göre daha donanımlı ve uzmanlarca daha güvenli kabul edilen bu reaktör, 3.Kuşak Avrupa basınçlı su reaktörü olarak adlandırılıyor. Bu reaktörün yapımı sırasında çeşitli teknik ve parasal sorunlar çıkmış, hatta ortaklar anlaşmazlık sonucu mahkemelik olmuşlar ve sonunda Siemens 548 milyon Avro ceza ödeyerek 2012de ortaklıktan çıkmıştı. 2021 yılında deneme işletimine başlanan reaktörün Aralık 2021'de ilk kez nükleer olarak 'kritik' ollduğu bildirildi. Ancak bu deneme döneminde reaktörün 14 Ocak 2022 ve 29 Ocak 2022 günlerinde işlerken birdebire otomatik durması sonucu, reaktörün elektrik ağına, şebekeye bağlanması Temmuz 2022'ye ertelendi. İlgili denetleme kurumu , reaktörün iyi çalıştığını bildirmesine rağmen, iki kez otomatik durmasının nedenlerini açıklamadı. Resim 1'deki Olkiluoto 3 reaktörü Finlandiya'nın güney batısında Helsinkiye 250 km uzaklıkta bulunuyor ve bundan 40 yıl önce yapılan eskiden beri işlemekte olan 4 reaktöre de komşu /1-3/. ABD Vogtle ikili nükleer reaktörleri: Georgia'da 2 adet AP 1000 Westinghause reaktörünün yapımına 2008'de başlandı. Özellikle 2011 Fukuşima kazasından alınan derslerin ışığındaki yaptırımlarla, ek güvenlik önlemlerinin karşılanabilmesi için gereken kredinin ve faizinin aşırı artımı sonucu, reaktörün maliyetinin 23 millyar USD'ye çıkacağı hesaplanınca, Westinghouse şirketi 2017'de işi bıraktı. Daha sonra Vogtle firması işi üstlendi ve 2 reaktörden üretilecek elektriğin 2022 yılı içinde devreye alınacağı açıklandı. İki reaktörün toplam yapım maliyetinin 27 Milyar USD'yi bulacağı kestiriliyor /5,6/. Bu tip Westinghouse reaktörlerinde en üst derecede güvenlik sistemleri bulunuyor. Örneğin reaktör binasının çatısında, reaktörü büyük bir kaza durumunda 2-3 gün, kendiliğinden akan suyla soğutabilecek havuz bulunuyor . Bu iki reaktör elektrik ürettiğinde, ABD'de 40 yıl sonra ilk kez yeni nükleer reaktörler devreye alınmış olacak /5/. Dünya'da nükleer reaktör yapımı giderek artıyor.. % 80' den fazla yüksek elektrik üretim verimleri, bunlara ilginin artmasının temel nedeni. Dünya'da elektriğin büyük bölümü (%37) günümüzde kömür santrallerinden elde ediliyor. Kömür santrallerinin ise saldıkları yoğun sera gazlarıyla iklimi bozdukları biliniyor ve bunların kapatılmaları gereği, Dünya iklim sözleşmelerinde de yer alıyor. Son yıllarda dünya elektrik üretimine katkısı gitgide artırılan yenilenebilir enerjilerin ise düşük verimleri nedeniyle, ileride ortaya çıkacak elektrik açığını kapatamayacakları açık. Bu nedenlerle bügün Dünya'da elektrik üretmekte olan 437 reaktöre ek olarak 57 nükleer reaktör de yapım aşamasında. Ayrıca 97 nükleer reaktör planlanıyor ve 325 reaktör de öneriliyor. Çin önümüzdeki 15 yılda 145 , Rusya 80, Fransa da 15 yeni nükleer reaktör yapımını planlıyor. Türkiye'de ise yapılmakta olan 4 reaktörlü Akkuyu nükleer santralinden başka, Sinop ve Trakya'da her biri 4 reaktörlü nükleer santraller planlanmasına rağmen, henüz kesinleşmiş bir sözleşme yok. Ana neden, nükleer santrallerin aşırı maliyetleri ve yapımı için gerekli döviz sorunu /6,7/. Dünya nüfusundaki süregelen aşırı artışa, gitgide artan konforlu ve savurgan yaşam da eklenince, bunlarla doğrudan ilişkili olarak daha fazla elektrik gerekeceği açık. Artan elektrik üretilirken özellikle kömür santrallerinden havaya salınan CO2 miktarı da, aşırı miktarda artıyor (Bkz Şekil 1). CO2 başta olmak üzere sera gazlarının, iklimi olumsuz etkilediği son yıllarda birçok ülkedeki yıkımlarda görülüyor (Örneğin 2021 Ağustos'unda sel baskınlarında Kastomonu ve Almanya'da yerleşim yerleri yerle bir oldu her birinde 100'den fazla insan öldü). 2015 Paris iklim sözleşmesinde ve 2021 Glasgow iklim andlaşmasında Dünya ortalama sıcaklığında (+14 C derece), 2050 yılında 1,5 C derecelik artımın aşılmaması karara bağlandı. Öte yandan artan enerji sorununu karşılamak ve havaya salınan CO2 miktarını azaltmak amacıyla son 10 yıldır yenilenebiiir enerjilere özellikle rüzgar ve güneş enerjisi üretimlerine tüm dünyada hız verildiği biliniyor. Ancak YE'den elektrik üretilirken veriminin sadece %10-18 kadar düşük olması ve diğer sorunlar nedeniyle, bunlar fosil yakıtlı santrallerden elde edilen elektriği karşılayamıyorlar. Bu nedenle, yok denecek kadar az CO2 salan ve verimleri % 80 ile % 95 arasında yüksek olan nükleer rekaktörlere ilgi gitgide artıyor. Geçen ay AB ilgili Kurulu bu nedenlerle, Avusturya ve Almanya'nın karşı oylarına rağmen, Doğal Gaz ve Nükleer Enerjiyi 'Yeşil Enerji'olarak nitelendirdi. Batıdaki ülkeler şimdi nükleer reaktör yapımına hız vermeyi planlıyorlar ama bunların yapım sürelerini kısaltmak ve fiyatlarını da düşürmek gerekiyor. Sorunlara çözümler aranıyor. Bunun nasıl sağlanabileceğiyle ilgili bilmsel, teknolojik çalışmalar yapılıyor ve raporlar yazılıyor. Özellikle Fransa yeni, daha ekonomik ve güvenli nükleer reaktörlerin yapımını hızlandırma çabasında. Buna rağmen, Fransa, nükleer reaktörlerin 15 yıl kadar uzun süren yapımları boyunca, boşluğu doldurabilmeleri için 50 adet rüzgar santralini denizde kurmayı planlıyor. Nükleer reaktörlerin yapımına devlet destekleriyle hız veren Rusya, Çin ve Hindistan'da ise bir sorun görünmüyor. Çin 2060 yılına kadar 2990 adet kömür santralini kapatmayı, elektrik enerjisini YE'den ve çok daha verimli nükleer enerjilerden sağlamayı planlıyor/1-10/ . İlk ticari nükleer reaktörün işletmeye açılması 1950 yıllarda oldu. Bugün Dünya'da yaklaşık olarak 440 adet nükleer reaktör çalışıyor. Dünya toplam elektrik enerjisinin % 10 kadarı nükleer enerjiden karşılanıyor. 50'den fazla ülkede 220 kadar araştırma reaktörü bulunuyor. Bunlar tıp ve sanayi için gereken radyoizotopları üretmede ve eğitimde yararlı olmaktalar. Dünya'da nükleer santraller yoluyla, 2019 yılında yaklaşık olarak 33 milyar ton CO2 daha az havaya salındı. Bu santralin sözleşmesi 2010 yılında yapılmış olmasına karşın, ilk reaktörün yapımına ancak 10 yıl sonra başlanabildi. İlk reaktörün 29 Ekim 2023'de 13 yıl sonra işletmeye açılacağı yetkililerce bildiriliyor. Ancak bu kısa sürede, nükleer ve radyasyon güvenliğiyle ilgili tüm sistemlerde ve bunların su tankları, pompalar, armatürler, filtreler, vanalar, borular, dübeller gibi parçalarında AB ve ABD'deki gibi Uluslararası Standartlarla uyumlu, farklı uzman dallarını ve yönetmeliklerini kapsayan, çok zaman alan kalite kontralları uzmanlarca yapılabilir ve olumlu sonuçlanabilir ve 2023 sonunda elektrik üretebilir mi bilinemez. Ayıca reaktörün ticari işletme öncesi, en azından 6 aylık deneme dönemini başarıyla geçmesi de gerekir. Diğer 3 reaktörün ileride, 2030'dan önce işletmeye açılması planlanıyor. Öte yandan reaktörlerin yapımı için Türkiye herhangi bir para ödemediğinden, gecikmeler olursa, ek bir ödeme yapması söz konusu değil . Tüm maliyet artımını Rus şirketi karşılamak durumunda. Türkiye'de yapılmakta olan 4 reaktörlü Akkuyu nükleer santralinden başka, Sinop'ta 4 reaktörlü bir nükleer santral ile Trakya'da bir santral planlanmasına rağmen, bunlarla ilgili henüz kesinleşmiş bir sözleşme bulunmuyor. Ana neden, nükleer santrallerin aşırı yüksek maliyetleri ve buna ilişkin döviz sorunu /6-7/.


Dünyamız üzerine yansıyan kısa dalgalı güneş ışınlarının yüzde 30'unu uzaya geri yansıtıyor. Bu ışık gezegenimizin uzaydan hafif mavi beyaz görünmesini sağlıyor, hatta yeni Ay'ın bize dönük tarafını da hafifçe aydınlatıyor. Dünyadan yansıyan parlaklık, esas olarak gezegenin bulut örtüsüne ve ayrıca buz ve kar örtüsüne bağlı. Kuzey yarımkürede daha fazla arazi bulunduğundan bu faktörler mevsimlere göre daha değişken. Karasal yansıtabilirlik kuzeydeki kış aylarında, yaza kıyasla daha yüksek. Fakat New Jersey Teknoloji Enstitüsü'nden Philip Goode ve ekibi, hava ve mevsimlere bağlı oynamaların arkasında, daha uzun vadeli bir unsurun gizli olduğunu buldu. Araştırma çerçevesinde Kaliforniya'daki Big Bear Güneş Gözlemevi'nin verileri değerlendirildi. Big Bear 1998'den bu yana, yeni Ay'dan önce ve sonra geri yansıyan dünya ışığını ölçüyor. Araştırmacılar ayrıca Aqua ve Terra Dünya Gözlem Uyduları'nda 2000 yılından bu yana düzenli olarak dünya yüzeyindeki yansıtabilirliği ölçen CERES enstrümanlarının verilerini de değerlendirdiler. Güneş ışınlarının etkisini de dikkate alan araştırmacılar 20 yılı aşkın bir süreyi kapsayan verileri ele aldılar. Sürpriz sonuç şöyle: Dünyamız son 20 yılda karanlıklaşmış. Ve yirmi yıl öncesine göre ortalama yüzde 0,5 daha az ışık yansıtıyor uzaya. Verilere göre dünyamızın Albedosu bu zaman zarfında metrekare başına 0,5 vat azalmış. Hatta uydu verilerine göre bu oran 1,6 vat civarında. Bilim insanlarının verilerinde son 20 yıl içinde güneş etkinliklerinin, dünyanın yansıtabilirliği üzerinde dolaylı veya dolaysız etki yaptığını gösteren herhangi bir kanıt bulunmadı. Araştırmacılar bunun yerine gezegenimizdeki yansıtabilirliğinin azalmasını daha çok buz örtüsüne ve deniz sıcaklıklarındaki uzun vadeli değişime bağlıyorlar. Subtropikal okyanus alanları üzerindeki alçak ve parlak okyanus bulutlarının, kısa dalgalı güneş ışınlarının yüz de 30 ila 60'ını uzaya geri yansıttığı daha önceki araştırmalardan biliniyordu çünkü. Bu okyanus bulutları böylece iklim düzenlemesinde ve karasal yansıtabilirlikte önemli rol oynar. Teorik olarak hem iklim değişikliği hem de Pasifik On Yıllık Salınım Endeksi gibi doğal iklim değişikliği, okyanus bölgelerinin ısınmasından ve okyanus bulutlarının geri çekilmesinden veya her ikisinden sorumlu olabilir. 2019'daki bir model simülasyonu, belirgin bir şekilde yükselen CO2 değerlerinin ve buna bağlı iklim değişikliğinin okyanus bulutlarında güçlü bir incelmeye yol açtığını göstermişti. Dünyamızın yansıtabilirliği daha da düşecek olursa, bunun her durumda dünya iklimi için sonuçları olacak. Çünkü uzaya daha az güneş ışığı yansıdığında dünya sisteminde daha fazla enerji kalır ve dolayısıyla sıcaklık da. Bu nedenle eriyen buzlar yüzünden okyanus bulutlarındaki azalma ve diğer etkiler yüzünden, yansıtabilirlilik uzun vadede düşerse, iklimin daha fazla ısınmasına yol açabilir diyor uzmanlar.


Astronomik modellere göre Samanyolu'muzda 100 milyon ve bir milyar arasında yıldız kara deliği olmalı. Bunlar süpernovadaki yoğun kütleli bir yıldızın patlaması sonucunda oluşurlar. Fakat astronomlar bugüne kadar bu tür sadece birkaç cisim keşfettiler. Bunun nedeni eğer bir karadelik o sırada herhangi bir maddeyi yutmuyorsa teleskoplar için görünmezdir. Avrupa Güney Gözlemevi'nden Thomas Rivinius şans eseri gizli kalmış bu tür bir karadeliği dünyamıza beklenenden çok daha yakın bir yerde keşfetti. Araştırmacı ekibiyle birlikte çift yıldız sistemlerinin hareket verilerini incelemişlerdi ve bunların arasında yaklaşık olarak 1000 ışık yılı uzaklıkta yer alan ve iki yıldızı güney yarımküredeki gökyüzünde çıplak gözle bile görülebilen bir sistem olan HR 6819'u incelemiş. Araştırmacılar La-Silla-gözlemevindeki teleskopla bu iki yıldızın hareketini incelerken ilginç bir şey dikkatlerini çekmiş: Yörüngelere göre bu sistemde üçüncü bir yıldızın daha bulunması gerekiyordu. Bu iki mavimsi yıldızdan biri bu gökcismin etrafını kırk günde tamamlarken, ikincisi ise çok daha uzak mesafeden bu iki yıldızın etrafında dönüyor. Bu üçüncü aday, kütle çekim etkisi nedeniyle en az dört güneş kütlesi kadar olması gerekiyordu. Fakat teleskopta hiçbir iz görülmemiş. Araştırmacılar bu yüzden güneşin dört misli kütlesine sahip bu görünmez cismin ancak bir karadelik olabileceğini düşünüyorlar. Böylece astronomlar birçok açıdan heyecan verici bir keşif yapmış oldular. Bu sistem dünyamıza en yakın karadelik. Şimdiye dek dünyamıza en yakın karadelik, 3500 ışık yılı uzaklıktaki V6161 Monocerotis çift yıldız sistemiydi. Yeni keşfedilen karadelik HR 6819 üç kat daha yakında yer alıyor. Keşfedilen karadeliğin diğer ilginç bir özelliği de etkin olarak madde yutmaması dolayısıyla da ışın yaymaması. Rivinus ve ekibi, Samanyolu'muzda bu tür etkin olmayan bir karadelik popülasyonunun bulunduğunu düşünüyorlar. HR 6819 buzdağının görünen ucu diyor araştırmacılar. Gözlemler sırasında gerçekten de ikinci bir karadelik tespit edilmiş. LB-1 olarak isimlendirilen diğer bir sistemin de böyle üçlü bir sistem olabileceğini fark ettik. Ancak kesin bir şey söyleyebilmek için yeni gözlemler yapmalıyız diyor araştırmacılar. Her ne kadar LB-1 dünyamızdan biraz daha uzakta yer alıyorsa da astronomik açıdan yine de çok yakında.


Ay uzun bir süre için ölü, soğuk ve kurak bir gök cismi olarak nitelendirildi. Ama artık Ay'ın kutup kraterlerinde su buzu şeklinde suyun ve kayaçta ise hidroksilin bulunduğu biliniyor. Fakat metalleri oksitleştirecek oksijen eksik. Ayrıca Güneş rüzgarı kökenli hidrojende Ay'daki regoliti indirgiyor. Bu nedenle Ay kayacı yerkabuğuna kıyasla daha fazla elementer demir içeriyor. Bu, aynı zamanda şu anlama geliyor: Dünya'dan ve Mars'tan farklı olarak Ay'da hematit (Fe2O3) biçiminde pas hiç olmamalıydı. Fakat sürpriz bir biçimde Ay'da pasın varlığı tespit edildi. Ay'da pasın varlığıyla ilgili veriler Hintlilerin Chandrayaan-1 uydusundaki Moon Mineralogy Mapper enstrümanıyla alındı. Ay'daki kutup bölgelerine ait verilerde Apollo örneklerinden ve alt enlemlerdekinden farklı olan spektral izler gören araştırmacılar, bunları yakından incelediklerinde yansıyan ışının hematite ait olması gerektiğini anlamışlar. Uzmanlar buna ilk önce inanmak istememişlerse de tüm kontroller Ay'ın yüzeyinde hematit bulunduğunu kanıtlamış. Daha çok yüksek enlemlerde yoğunlaşan hematit, Dünya'ya dönük yüzünde daha fazla bulunuyor. Ay'ın bize dönük tarafında daha fazla hematitin bulunması ise Dünya ile bağlantılı olabileceğinin bir işaretiydi. Japon Ay uydusu Kaguya'nın ölçümleri gerçekten de Dünya'nın üst atmosferindeki plazma ve oksijenin Ay'a kadar ulaşabileceğini göstermiş. Bu transfer özellikle de dolunayda, Güneş'ten bakıldığında Ay, Dünya'nın arkasında göründüğü zamanlar gerçekleşiyor. Çünkü o zaman Dünya'nın uzun manyetik kuyruğuna girmiş oluyor ve santimetrekare başına ortalama olarak 26.000 oksijen iyonu alıyor. Bu da yaklaşık olarak 5 ila 9 ağırlık yüzdesinde hematit oluşması için yeterli oluyor. Bununla birlikte bu hematit normal koşullarda, Güneş rüzgarlarındaki oksijenle hemen indirgenirdi. Fakat burada aynı anda iki koruyucu faktör devreye giriyor: Ay, Dünya'nın manyetik kuyruğunda bulunduğunda, Güneş rüzgarı akımı %1'in altına düşüyor. Ayrıca Ay'daki yüksek enlemler ekvatorda hüküm süren Güneş rüzgarlarının sadece %9 ila %26'sını alıyorlar. Bu bölgede çevrenin indirgeyici etkisi daha zayıf olduğu için de en fazla hematit bulunuyor. Ancak üçüncü bir faktör daha var. Bilim insanları Ay regolitindeki suyun minik demir tanecikleriyle, demir oksit hidroksit olarak reaksiyon gösterebileceğini düşünüyorlar. Bu da Güneş ışını ve meteorit çarpmalarıyla hematite dönüştürülebiliyor. Bu süreç her şeyden önce Dünya'ya dönük tarafta geçerli olabilir. Son araştırma sonuçları Güneş sistemimizde çok karmaşık süreçlerin işlediğini gösterdi. Bu yüzden bu bilgileri kontrol etmek için Ay'a yeniden insanlı yolculuk yapmak ilginç olacak. ABD 2024 yılında Artemis misyonuyla yeniden Ay'a inmeye düşünüyor. ESA'nın ise Ay istasyonuyla ilgili planları var.


Dünya'ya yaklaşan asteroitler, bilim kurgu filmlerine hep konu olmuştur. Bir asteroit Dünya'ya yaklaşır, gecenin yarısında ansızın bunun farkına varan bir bilim insanı, elinden kahvesini düşürerek NASA'nın devasa büyüklükteki koridorlarında koşturur, bir yerleri arayarak yetkililere haber verir, ABD Başkanı tatlı uykusundan uyandırılır ve ilan edilen seferberliğin ardından kahraman astronotlar, Dünya'ya yaklaşan asteroidi yok etme misyonuyla yola çıkarlar. Nefes kesici bir yolculuğun ardından asteroit yok edilir ve Dünya kurtarılır. Mutlu son! İşin kurgusal tarafı bir yana, gezegenimize yaklaşan asteroitlerle ilgili haberleri aralıklarla duyuyoruz. Ajandamızdaki en yakın yakınlaşma tarihi ise 11 Kasım. Ancak yetkililer korkulacak bir durum olmadığını söylüyor. Zira NASA, şekil olarak kurukafayı andıran bu asteroidin, öyle düşünüldüğü gibi çok da yakından geçmeyeceğini ilan etti; 38 milyon kilometre yakınımızdan geçmesi beklenen bu asteroit, 3 yıl önce daha yakın bir mesafeden, 486 bin kilometre yakınımızdan geçerek korkulara neden olmuştu. Yaklaşan bu asteroidi ilginç kılan asıl unsur ise şekli; tamamen siyah olan, ışığı yutmasıyla bilinen ve ölü bir kuyrukluyıldız olduğu düşünülen bu asteroit, tam anlamıyla bir kurukafayı andırıyor. NASA'daki bilim insanları, asıl adı 2015 TB145 olan bu asteroide, bir önceki yaklaşmasının Cadılar Bayramı'na denk gelmesi sebebiyle Büyük Balkabağı adını vermişti. NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'na göre bu asteroidin Dünya'ya bir sonraki yakın geçişi 2082 yılından önce olmayacak. Yani derin bir nefes alabiliriz. Şimdilik. Buna benzer yakınlaşmaları zaman zaman yaşıyoruz. Hatta Dünya'ya yaklaşan asteroitlerden ikisi uzay gemileriyle ziyaret bile edildi. Bunlardan biri, NASA'nın Rendezvous sondaj aracının ziyaret ettiği 433 Eros, diğeri ise Japonya Uzay Araştırma Ajansı'nın Hayabusa misyonuyla ziyaret ettiği 25143 Itokawa asteroidiydi. 25143 Itokawa, ilk olarak 1998'de LINEAR tarafından keşfedilirken, Itokawa'dan örnek toplamak için tasarlanan Hayabusa uzay sondası, 2005 yılında asteroidin yörüngesine girmiş, Dünya'ya dönüşü ise 2010 yılını bulmuştu. İsmini Japon roket mühendisi Hideo Itokawa'dan (1912-1999) alan asteroitten alınan parçalar, Osaka Üniversitesi'nde değerlendirilmiş ve Itokawa'nın ana gövdesinin, yaklaşık 4,6 milyon yaşında olduğu ve 1,5 milyar yıl önce başka bir asteroitle çarpışarak dağıldığı keşfedilmişti. 433 Eros ise ilk defa 13 Ağustos 1898'de gökbilimci Gustav Witt tarafından gözlemlenirken bir uzay aracının onun için havalanması 23 Aralık 1998 tarihine rastlamıştı. Bu uzay misyonu sırasında asteroidin düşünüldüğünden daha küçük olduğu ve Dünya yüzeyiyle benzer özellikler taşıdığı bulunmuştu. NEAR Shoemaker uzay aracı, yörüngesinde bir yıl geçirdiği 433 Eros'un yüzeyine 12 Şubat 2001 inerken yörüngeye giriş tarihi 14 Şubat 2000 olduğu için asteroide Yunan aşk tanrısı Eros'un adı verilmişti. Dünya'ya yaklaşan, teğet ya da yakın geçen asteroit sayısı bugün bini bulmuş durumda. Ve bunlar sadece tespit edilmiş olanlar. NASA, 17 bin büyük asteroidin daha tespit bile edilemediğini söylüyor. Asteroitlerin en az 10 milyon yıldır uzaydaki yörüngelerinde döndükleri düşünülüyor. Bazıları yakınlığı, bazılarıysa boyutuyla dudak uçuklatıyor. Sözgelimi, boyutu 30-40 kilometre aralığındaki (1036 Ganymed) bir asteroit bile tespit edildi. Milyonlarca yıldır birbiriyle çarpışmaya ve uzayda salınmaya devam eden bu uzay cisimleri, kavga ve gürültüyle geçirdiğimiz ömrümüzü sadece bir göz kırpışı zaman olarak görüyor. Yakın zamanda dünyanın yaşadığı en büyük göktaşı çarpması olayı 1908'de Sibirya'da gerçekleşmişti. Göktaşı, kilometrekarelik bir ormanı yakıp kül etmişti. Ancak göktaşının yere çarptığına ilişkin bir kanıt bulunamadı, çünkü yere çarptığına ilişkin bir, örneğin büyük bir çukur yoktu. Bilim insanları bu konuyu hala tartışmaktadır. Göktaşının atmosfere girdiğinde parçalandığı, ancak yaydığı büyük ısı vb gibi etkilerinin yere yakın olması nedeniyle binlerce kilometrelik ormanı yakın kül ettiği görüşü genel kabul görmektedir.


4.5 milyar yıl önce Güneş Sistemi henüz oluşma evresindeyken, güneşin etrafındaki ön gezegenlerden bazısı yoğunlaşarak gezegene dönüşmüş, bazısı da çarpışma anında patlayarak küçük parçacıklara ayrılmıştır. Bu çarpışmalar sayısız kozmik şarapnel parçacığı üretmiş, bazı parçalar karbon zengini asteroit olarak güneşin yörüngesine oturmuştur. Atmosferde parçalanarak Dünya'ya düşen bu asteroitlerin kalıntılarını inceleyen bilim insanları, bu kalıntıların Güneş Sistemi'nin ilk evresinde yok olmuş bir gezegene ait olduğunu saptadı. Bu gezegenin Merkür büyüklüğünde olduğu sanılıyor. 2008'de Sudan'ın Nubian Çölü'ne düşen ve Almahata Sitta adı verilen bir göktaşına ait kaya parçalarının karbon zengini olduğu ve elmas içerdiği biliniyor. Birçok göktaşı elmas içerir ancak bu elmaslar normalden daha büyük. Yapılan incelemede, göktaşının büyük bir ön gezegene ait olduğunu söyleyen bilim insanları, bu çapta bir elması oluşturacak basıncın, gezegenin büyüklüğü ile doğru orantılı olduğunu düşünüyor. Kaya parçalarındaki elmasların içerdiği demir zengini kükürt kabarcıkları ipucu verebilir. Bu mineraller Dünya atmosferinin deniz seviyesindeki basıncının 200 bin kat üzerinde bir basınç altında oluşabildiği için, elmaslar Merkür veya daha büyük bir ön gezegenin merkezine yakın bir yerde oluşmuş olabilir. Nature Communications'ta yer alan bir makale, başka bir alternatife daha işaret ediyor: Elmaslar Mars veya daha büyük bir gezegenin metal yönünden zengin çekirdeğinin dışında da oluşmuş olabilir.


Şimdiye kadar tespit edilen en yüksek enerjili kozmik ışınlardan biri olan Amaterasu parçacığı, görünüşte boş bir uzay bölgesinden geliyor. Japon mitolojisindeki güneş tanrıçasından esinlenerek Amaterasu adını alan parçacık, bugüne kadar tespit edilen en yüksek enerjili kozmik ışınlardan biri. Yalnızca bir yıldızın patlamasını çok aşan ölçeklerdeki en güçlü kozmik olayların bu tür enerjik parçacıkları üretebileceği düşünülüyor. Ancak Amaterasu, Samanyolu galaksisini çevreleyen ve "Yerel Boşluk" denen boş bir alandan ortaya çıkmış gibi görünüyor. Science dergisinde keşfi anlatan makalenin ortak yazarı Prof John Matthews, "Yörüngesini kaynağına kadar takip ediyorsunuz ve onu üretecek kadar yüksek enerjiye sahip hiçbir şey yok. Bir gizem, neler oluyor? dedi. Amaterasu parçacığı, 240 exa-elektron voltu aşan bir enerjiye sahip; bu, şimdiye kadar yapılmış en güçlü hızlandırıcı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda üretilen parçacıklardan milyonlarca kat daha fazla ve saatte 95 mil hızla giden bir golf topunun enerjisine eşdeğer. Bu, 1991'de tespit edilen ve 320 EeV'de bir başka ultra yüksek enerjili kozmik ışın olan Aman Tanrım parçacığından sonra ikincisi. Bu enerji seviyesine potansiyel bir aday, başka bir galaksinin kalbindeki süper kütleli bir kara delik olabilir. Bu devasa varlıkların çevresinde madde atom altı yapılarına ayrıştırılıyor ve protonlar, elektronlar ve çekirdekler neredeyse ışık hızıyla evrene fırlatılıyor. Bu tür şiddetli gök olaylarının yankıları olan kozmik ışınlar, Dünya'ya neredeyse sürekli olarak yağar ve Amaterasu parçacığını bulan Utah'taki Telescope Array gözlemevi gibi araçlar tarafından tespit edilebilir. Belirli bir enerji eşiğinin altında, bu parçacıkların uçuş yolu, kozmik mikrodalga arka planı boyunca elektromanyetik alanlara karşı zikzak çizerken tilt makinesindeki bir topa benzemektedir. Ancak Amaterasu düzeyindeki enerjiye sahip parçacıkların, galaktik ve galaktik dışı manyetik alanlar tarafından nispeten bükülmeden galaksiler arası uzayda patlaması bekleniyor; bu da onların kökenlerinin izini sürmenin mümkün olması gerektiği anlamına geliyor. Yörüngesini geriye doğru izlemek boş uzaya işaret ediyor. Benzer şekilde, Aman Tanrım parçacığının da fark edilebilir bir kaynağı yoktu. Bilim insanları bunun tahmin edilenden çok daha büyük bir manyetik sapmaya, "Yerel Boşluk"ta tanımlanamayan bir kaynağa veya yüksek enerjili parçacık fiziğinin eksik anlaşılmasına işaret edebileceğini öne sürüyor.


Dünya'ya yaklaştığı eylül ayında keşfedilen gök cisminin asteroid değil 54 yıl önce Ay misyonunda kullanılan bir roket parçası olabileceği bildirildi. Amerikan Havacılık ve Uzay Ajansı'nın önde gelen astreoid uzmanı Paul Chodas, "2020 SO" adlı gök cisminin, ajansın 1966 yılında Surveyor 2 aracını Ay'a taşıyan Centaur roketinin parçası olduğunu öne sürdü. Surveyor 2, motorlarından birindeki ateşleme sorunu nedeniyle yumuşak iniş yapmak yerine Ay yüzeyine çarpmıştı. Centaur roketi ise Ay'ı pas geçerek planlandığı gibi Güneş'in yörüngesinde hurdaya çıkmış ve bir daha görülmemişti. Hawaii'deki bir teleskop geçen ay gizemli bir cismin Dünya'ya yaklaştığını keşfetmişti. Cisim hemen Uluslararası Astronomi Birliği Küçük Gezegen Merkezi'nin Güneş Sistemi'ndeki asteroit ve kuyruklu yıldızlar listesine eklenmişti. Gök bilimciler "2020 SO" ismi verilen cismin kasım ortasında gezegenin çekim alanına gireceğini, 4 ay kadar Dünya'nın yeni "Mini Ay"ı olabileceği açıklamıştı. Parlaklığından cismin uzunluğunun, neredeyse Centaur kadar, yaklaşık 8 metre olduğu hesap edilmişti. Paul Chodas'ın dikkatini çeken şey ise, "2020 SO"nun Güneş etrafındaki yakın dairesel yörüngesinin Dünya'nınkine çok benzemesi oldu. Bunun bir asteroid için sıra dışı bir durum olduğu, cismin Dünya ile aynı düzlemde bulunmasının ve gezegene asteroid standartlarının altında, saatte 2400 kilometre hızla yaklaşmasının da asteroid olma ihtimalini düşürdüğü belirtildi.


Albert Einstein tarafından 1905 yılında öne sürülen görelilik kuramı fizik kurallarının her yerde aynı olduğunu hatırlatır. Kuram genel olarak nesnelerin uzay ve zamandaki davranışlarını açıklar ve bu bilgi kara deliklerin varlığından, kütleçekimine bağlı olarak ışığın bükülmesine, Merkür gezegeninin davranışına kadar çeşitli olayları açıklamakta kullanılır. Aslında kuramın mantığı aldatıcı biçimde çok basit görünüyor. Öncelikle referanslar çerçevesinde mutlak diye bir şey yoktur. Bir nesnenin ölçülen hızı, momentumu veya sarf ettiği süre başka şeylerle bağlantı içindedir. İkincisi, ışığın hızı ölçümü yapan kişiden bağımsız olarak sabittir. Üçüncüsü, hiçbir şey ışıktan hızlı değildir. Einstein'ın en ünlü kuramının pratik uygulamaları ise çok çarpıcıdır. Eğer ışığın hızı her zaman sabitse, Dünya'ya göre çok hızlı hareket eden astronotlar saatlerin tıkırtısını Dünya'daki gözlemciye göre daha yavaş duyarlar. Yani zaman astronotlar için daha yavaş akar ki bu durum zaman genişlemesi olarak adlandırılmaktadır. Yüksek kütleçekimi alanında bulunan bir cisim hızlanarak zaman genişlemesine uğrar. Aynı anda astronotumuzun uzay mekiğinin uzunluğu da kısalır. Yani eğer hareket halinde uzay mekiğinin fotoğrafı çekilirse mekik, hareket doğrultusunda sıkışmış olarak görülür. Astronot açısından bakacak olursak değişen bir şey yoktur, her şey normal görünür. Ek olarak Dünya'daki gözlemciye göre uzay mekiğinin kütlesi de artmıştır. Ancak görelilik kuramının etkilerini görmek için uzay gemisine yaklaşmaya veya ışık hızına ihtiyacımız yok elbette. İsterseniz Einstein'ı haklı çıkaran, günlük hayatımızda gözlemleyebileceğimiz teknolojilerde görelilik kuramının etkilerini inceleyelim. İlk sırada arabalarımızda kullandığımız navigasyon aletleri, GPS'ler var. Bu cihazların bağlı olduğu uydular konumunuzu belirlerken görelilik etkisini hesaba katarlar. Çünkü uydular bile ışık hızına yaklaşamayacakları için gecikmenin olması ölçümü yanlış kılar. Uydular ayrıca Dünya üzerindeki istasyonlara sinyal gönderirler. Bu istasyonlar ve arabanızdaki GPS yerçekimi yüzünden, yörüngedeki bir uyduya göre daha fazla hızlanırlar. Nokta atışı doğruluk elde etmek için, uydunun saati saniyenin milyarda birini kullanır. Her uydu Dünya'dan 20.3000 kilometre uzaklıktadır ve 10.000 km/saat hızla hareket eder. Bu da günde 4 mikrosaniyelik göreceli zaman genişlemesine yol açar. Yerçekimi ve nesnelerin hareketini katınca bu rakam 7 mikrosaniyeye çıkar yani 7000 nanosaniye! Fark çok açık: eğer GPS görelilik etkisini hesaplamasaydı bugün 0.8 km uzaklıkta olan petrol istasyonu sadece 1 gün sonra 8 km uzaklıkta gösteriliyor olurdu. Manyetizma da görelilik etkisiyle çalışır, eğer elektrik kullanıyorsanız mutlaka jeneratörlerin arkasında yatan göreliliğe teşekkür etmelisiniz. Eğer elinize telden bir halka alır ve manyetik alanın içinde hareket ettirirseniz elektrik akımı yaratırsınız. Telin içindeki yüklü parçacıklar değişen manyetik alandan etkilenir ve akım oluştururlar. Şimdi de telin durduğunu ve mıknatısın hareket ettiğin düşünelim. Bu defa telin içindeki yüklü parçacıklar hareket etmeyecek, manyetik alanın onları etkilememesi gerekiyor. Ancak etki ediyor ve hala akım oluşuyor. Bu bize ayrıcalıklı referansın olmadığını gösterir. Fizik profesörü Thomas Moore değişen manyetik alanın elektrik yaratması olarak bilinen Faraday Kanunu'nu açıklamak için görelilik kuramını kullandı. Elektriği kullanan transformatörler ve elektrik jeneratörleri gibi cihazların çalışma prensibinde görelilik kuramı yatar diyor Moore. Elektromıknatıslar da izafiyete göre çalışırlar. Eğer bir tele doğru akım uygularsanız elektronlar maddenin üzerinden akıp giderler. Normalde tel nötrdür, pozitif ve negatif yükü yoktur. Bu durum eşit sayıda pozitif yük ve negatif yüke sahip olmalarıyla oluşur. Ancak doğru akım uygulanmış bir telin yanına başka bir tel koyarsanız akımın yönüne göre tellerin birbirini çektiğini veya ittiğini görürsünüz. Akımın aynı yönde olduğunu varsayarak, ilk teldeki elektronlar ikinci teldeki elektronları hareketsiz olarak görür. Dahası her iki telde de protonlar, elektronlara göre hareketli görünürler. Çünkü uzunluk daralmasına bağlı olarak protonlar daha sık yerleşmiş gibi görünürler, uzunluk başına pozitif yükler negatif yüklere oranla daha fazlaymış gibi olur. Yükler birbirini itince de teller birbirini iterler. Akımların ters yönlerde olduğunu varsayarsak teller birbirini iterler. Çünkü ilk teldeki elektronlar ikinci teldeki elektronları daha sıkışık görürler ve bu da net negatif yük verir. İlk teldeki protonlar ise net pozitif yük sağlayarak tellerin farklı yüklenmesine neden olurlar. Birçok metal atomlardaki elektronlar değişik enerji seviyelerinden veya orbitallerden atladığı için parlak görünürler. Metale çarpan çoğu proton emilir ve daha uzun dalga boylarında yayılır. Böylece en görünür olan ışık en fazla yansıtılan ışıktır. Altın ağır bir atomdur, böylece iç tabakalardaki elektronlar görelilik kütle artışına maruz kalacak kadar hızlı hareket edebilir ve uzunluk daralması meydana gelebilir. Sonuç olarak çekirdeğin etrafındaki elektronlar daha kısa yörüngelerde daha yüksek momentumlarda dönerler. İç tabakadaki elektronlar dış tabakadaki elektronlara yakın enerji taşırlar ve absorbe edip yaydıkları ışığın dalga boyu uzar. Böylece uyarılması için gerekli enerji artan altın atomları yüksek enerjili mavi-mor ışığı soğururken diğer dalga boylarını yansıtırlar ki altının sarı gözükmesinin sebebi budur. Sarı ışığın dalga boyu mavi ışığa göre daha uzundur ve enerjisi daha düşüktür. Altın atomlarındaki bir diğer görelilik etkisi ise kolayca paslanmaması ve tepkimeye girmemeleridir. Altın en dış katmanında sadece 1 elektron taşır ancak bu durum onu kalsiyum veya lityum gibi kolay tepkimeye giren bir madde yapmaz. Dahası altın elementinde atomlar olması gerekenden ağırdır ve sıkı sıkıya çekirdeğe yaklaşmışlardır. Bu yüzden en dıştaki elektron da tepkimeye girmez ve diğer elektronlarla beraber çekirdeğe yakın durur. Altına benzer biçimde cıva atomları da ağırdırlar ve hızları, kütle artışlarıyla beraber çekirdeğe yakın dururlar. Cıvada atomlar arası bağlar zayıf olduğu için düşük sıcaklıklarda erirler ve cıva gündelik hayatta gördüğümüz sıvı formuna ulaşır. Birkaç yıl öncesine kadar televizyon ekranları tüplüydü ve içerilerinde katot ışın tüpleri vardı. Bu katot ışın tüpü büyükçe bir mıknatısla fosfor yüzeye elektronları fırlatıyordu. Her bir elektron ekrana çarparak bir piksellik görüntü oluşturuyordu. Elektronlar bu görev için ışık hızının % 30'uyla fırlatılıyordu. Görelilik etkisini hesaplayan üreticiler mıknatıslarını bu kurallara göre tasarladılar. Eğer Newton mutlak dinlenme çerçevesinin varlığı konusundaki varsayımında haklı olsaydı, biz bugün ışık için çok farklı açıklamalar getiriyor olacaktık. Moore Eğer görelilik olmasaydı sadece manyetizma değil ışık da olmayacaktı. Çünkü görelilik elektromanyetik alanın çabuk değil de sınırlı hızda hareket etmesini gerektirir. Eğer görelilik bu gerekliliği oluşturmasaydı, elektrik alanındaki değişimler elektromanyetik dalgalar yerine hızlıca meydana gelseydi, manyetizma ve ışık gereksiz olacaktı diyor. Göreliliğin bir diğer etkisi nükleer santrallerin çalışmasını sağlayan prensip ve güneşimizin ışıldamasının altında yatan neden olan kütle ve enerjinin birbirine dönüşümüdür. Bir diğer etkisini dev yıldızların ölümü olan süpernova patlamalarında görürüz. Moore Süpernovalar görelilik etkisinin kuantum etkilerine baskın gelmesi sonucu, dev yıldızların küçük, sert nötron yıldızlarına gelmesine yol açan, yıldızın kendi ağırlığı altında çökmesine yol açan patlamalardır diyor. Bir süpernovada yıldızın dış katmanı çekirdeğe doğru çökmeye başlar ve dev patlamaya yol açar. Bu sırada demirden daha ağır elementler oluşur. Kısaca çevremizde tanıdık olduğumuz çoğu element süpernovalardan miras kalmıştır. Moore son olarak Bizler süpernovaların parçalanmış bedenlerinden yapılmış canlılarız. Eğer görelilik olmasaydı dev yıldızlar yaşamlarını beyaz cüceler olarak bitirecekler, asla patlamayacaklardı. Biz de bunu düşünüyor olmayacaktık zaten diyor.


Bin ton kömür ve CO2 salınması yerine, iki kova sudan elektrik üretimi! Hidrojen (H1), dötron (H2) ve trityum (H3) gibi hafif elementlerin atom çekirdeklerinin, çok yüksek basınç ve sıcaklıkta birbirleriyle kaynaşmasıyla, yeni bir atom çekirdeğinin oluşmasına 'nükleer füzyon' deniyor ki, bu, milyarlarca yıldır güneşte olagelen bir nükleer tepkime. Dünyamızdaki yaşamın ve her türlü enerjinin ana kaynağı, füzyon sonucu ortaya çıkan güneş ışınlarıyla sürebiliyor. Kaynaşan dötron ve trityumun toplam kütlesi, bir nötronla birlikte ortaya çıkan helyum atom çekirdeğinin kütlesinden daha fazla olduğundan, bu kütle fazlalığı, Einstein'ın E=mc2 bağıntısıyla gösterilebileceği gibi, enerjiye dönüşüyor (Şekil 1). Güneşin merkezinde füzyon, 200 milyar bar'lık çok yüksek bir basınçta ve 15 milyon derece sıcaklıkta ortaya çıkıyor. Yeryüzünde füzyon enerjisi, hidrojen bombası yapımında kullanılabildiği gibi, son yarım yüz yıldır gelişmiş ülkelerin araştırma merkezlerinde bundan elektrik üretilebilmesi amacıyla yoğun araştırmalar yapılıyor. Füzyonda bir anda patlamalar şeklinde ortaya çıkacak büyük enerjinin, kontrollü olarak, zamana yayılarak dağılımı ve bunun yıl boyunca elektrik enerjisine dönüştürülebilmesi büyük zorluklar içeriyor. Bu nedenle, örneğin AB'de planlanan bütçenin 3 katını bulan 15 milyar Avro gibi büyük paralar harcanmasına rağmen, nükleer füzyondan elde edilecek elektriğin, şebekelere büyük miktarda verilebilmesinin 2050'den önce olamayacağı söyleniyor. Her ne kadar Lockheed şirketi, füzyon enerjisinden 5-10 yıl içinde elektrik üretebileceğini ya da 'şişeden cini!' çıkaracağını geçen Ekim ayında açıklamışsa /1/ da, bilim insanları, bunun henüz uygulanabilirliği olamayacak bir kuram olabileceğini ve belki de, Lockheed'in araştırmaları için daha fazla destek sağlayabilmeyi amaçladıklarını belirtiyor. Lockheed, ileride elektrik enerjisi üretimi için kimsenin kaygılanmasına gerek olmadığını, yılda 20 kg kadar deniz suyu yakıtıyla! , 1 milyon kg petrolden elde edilebilecek kadar enerji elde edilebileceğini web sitesinde duyuruyor. Ancak Lockheed, 1 yıl sonra, 1 kamyon büyüklüğündeki ilk deneme reaktörünü ve 5 yıl sonra da elektrik üretimine geçebilecek 100 MW'lık bir 'prototip füzyon reaktörü'nü işletmeye açabileceğini açıklarken, füzyon reaktörlerinin, nükleer santraller gibi, temel elektrik üretim reaktörü olarak devreye alınabilmelerinin ancak 2050'de gerçekleşebileceğini de belirtiyor /1/. 'Nükleer füzyon', nükleer santrallerdeki 'Nükleer fisyon ' ile karıştırılmamalı. Nükleer fisyonda, uranyum 235 gibi ağır bir atom çekirdeğinin bölünmesiyle, ortaya iki farklı kütlede atom çekirdeğiyle birlikte enerji açığa çıkarken, nükleer füzyonda bunun tersi, hafif atom çekirdeklerinin kaynaşması sırasında enerji açığa çıkıyor /2/. Füzyonla ortaya çıkan enerji, nükleer santrallerde fisyonla ortaya çıkandan 3-4 kat daha fazla. Güneşte, ancak 200 milyar bar'lık basınçta oluşan proton/proton kaynaşması, bu büyüklükte çok yüksek bir basınç yeryüzünde sağlanamayacağından, yapılmakta olan araştırmalarda, hidrojenin sırasıyla 1 ve 2 nötron fazlalığı olan dötron (H2) ve trityum (H3) kullanılıyor. Bunun nedeni, bunların birbirleriyle kaynaşabilmesi için 2 bar'lık basınç yeterli oluyor, ancak 100 milyon derecelik sıcaklığın da sağlanması gerekiyor. Atom çekirdeklerinden oluşan 'plazma', genellikle bir kap içinde, manyetik bir alanda tutularak, yüksek sıcaklıktaki plazmanın kaba değmesi önleniyor (Şekil 2). Dötron özellikle deniz suyunda tükenmeyecek kadar çok var. Trityum ise, yerkabuğunda binlerce yıl yetebilecek kadar bulunan lityumdan nükleer tepkimeyle elde edilebiliyor. Şekil 2 açıklama: Füzyon reaktörüne, dötron ve trityumdan oluşan gaz enjekte ediliyor, mikro dalgalarla 100 milyon dereceye yükseltilen sıcaklıktaki plazmada kaynaşan atom çekirdeklerinden helyum oluşurken, ortaya çıkan hızlı nötronlar enerjilerini, battaniyeye aktararak bunu ısıtıyorlar. Isı enerjisi, battaniyeyi çevreleyen borulardaki suya aktarılarak suyu buharlaştırıyor. Her çeşit elektrik santralinde olduğu gibi buhar, türbinleri çeviriyor, türbinler de elektrik üretecini çevirerek elektrik üretiliyor. Nükleer füzyonda, nükleer santrallerde ortaya çıkan radyoaktif maddelere oranla çok daha az ve çok daha kısa yarılanma süreli radyoaktif maddeler açığa çıkıyor. Bir füzyon reaktörünün radyoaktifliğinin 100 ile 500 yıl arasında giderilebileceği hesaplanıyor. Bugün dünyada 1,3 milyar kişi herhangi bir enerjiden yararlanamıyor. 2050 yılında dünyanın enerji gereksiniminin bugünkünün iki katına çıkacağı kestiriliyor. Bugün dünyadaki 50.000 kömür santraline 1.200 adet yeni kömürlü santralin eklenmesi planlanıyor. Her yıl salınan 10 milyar ton! CO2 ve diğer gazların iklimi gitgide olumsuz etkilediği ise biliniyor. Yenilenebilir enerjiler ileride de artan enerji gereksinimini, ne yazık ki, karşılayabilecek kapasitede ve günün her saatinde hazır değil. Bu nedenle, nükleerden çıkan Almanya'da bir dizi, kömürlü elektrik santrali yapılıyor /3/. Geliştirilen nükleer santrallerin de sayısının gitgide artmasına rağmen, uzun ömürlü radyoaktif atıklar ve kaza olasılığı sorunları ise gündemde... Sonuç olarak, elektrik enerjisinin üretiminde bugün çıkmazda olan dünyada, ileride füzyon reaktörleri düşünüldüğü gibi geliştirilebilirse, elektrik gereksinimine kalıcı bir çözüm getirilmiş olacaktır. ITER bilimsel çalışmalarıyla ilgili olarak yeni yayınlara bkz /örneğin 4, 5/.


ABD'deki LIGO ve İtalya'daki Virgo gözlem merkezleri, rekor kıran yerçekimi dalgaları tespit ederek orta büyüklükteki kara deliklerin var olduğunu ortaya koydu. Bugüne kadarki en büyük, en uzak ve en enerji dolu kara delik çarpışması tespit edildi. Çarpışan iki kara delikten gelen yeni yerçekimi dalgası tespiti, bu olayın birçok üstünlüğünü de ortaya çıkardı. Bu aynı zamanda orta büyüklükteki kara deliklere dair ilk net gözlem oldu; birinin kütlesi, Güneş'in kütlesinin 100 ila 100.000 katı arasında. Bu büyüklüklerdeki iki kara delik, yaklaşık 142 Güneş kütlesine sahip, daha büyük bir kara delik oluşturan bir çarpışma yaşadı. Bunu gözlemlemek de yaşanan aşırı olayın meydana getirdiği rekor kıran yer çekimi dalgaları sayesinde mümkün oldu. Çalışmaya dahil olmayan Johns Hopkins Üniversitesi'nden fizikçi Emanuele Berti, Bu, uzun süredir beklediğimiz esas oğlandı diye belirtti. 21 Mayıs 2019'da tespit edilen yerçekimi dalgalarının kaynağı, Dünya'dan yaklaşık 17 milyar ışık yılı uzaklıktaydı. Bu da onu şimdiye kadar doğrulanan en uzak tespit haline getirdi. Evrenin genişlemesi nedeniyle, bu mesafe yaklaşık 7 milyar yıllık bir seyahat süresine karşılık gelir. Başka bir deyişle, söz konusu yerçekimi dalgaları, evren şu anki yaşının yaklaşık yarısı kadar olduğunda yayılmaya başlamıştı. Nashville'deki Vanderbilt Üniversitesi'nden astrofizikçi Karan Jani, bunun aynı zamanda şimdiye kadar tespit edilen en enerjik olay olduğunu ve Güneş'in kütlesinin yaklaşık sekiz katı kadar enerji yaydığını ifade etti. Daha önceki rekor, yaklaşık 9 milyar ışık yılı uzaklıkta meydana gelen, aşağı yukarı 5 Güneş kütlesi değerinde enerji yayan ve 80 Güneş kütlesinde bir kara delik yaratan bir çarpışmaya aitti. ABD'deki LIGO ve İtalya'daki Virgo gözlem merkezlerindeki araştırmacılar, söz konusu yeni olaya dair bulguları, Physical Review Letters ve Astrophysical Journal Letters'daki iki makaleyle açıkladı. Bu bulgular çok önemli. Çünkü bilim insanları, onlarca Güneş kütlesine sahip kara delikler ve milyonlar, hatta milyarlarca Güneş kütlesine sahip diğer kara delikler hakkında bilgi sahibi olsalar da aradaki bir kademe hep belirsiz kalmıştı; yani orta kütleli kara delikler hep tartışma konusu olmuştu ve bu gözlem onlara dair net bulgular sunmuş oldu: Maryland Üniversitesi'nden astrofizikçi Cole Miller, yeni bulgu için Hiç şüphe yok. Bu, şu anda evrende en az bir orta kütleli kara delik olduğunu gösteriyor dedi. Bu kara deliklerden özellikle biri o kadar büyüktü ki bilim insanları onun varlığını nasıl açıklayacaklarını düşünüyor. Kara deliğin iki atası, daha önce çarpışırken görülenden daha ağırdı; Güneş kütlesinin yaklaşık 85 ve 66 katı kadar. Bu, bilim insanlarının bu olayın nasıl yaşandığı konusunda kafalarının karışmasına neden oldu. Normalde fizikçiler, bu birleşmelerde yer alan kara deliklerin her birinin ölmekte olan bir yıldızın çöküşünde oluşmasını bekler. Ancak yeni olayda böyle bir durum yoktu. Bunun yerine, kalabalık bir yıldız ve kara delik kümesi içinde, daha önceki kara delik birleşmelerinden oluşan, çarpışan kara deliklerden biri veya her ikisi olabilir. Ancak çoklu birleşme açıklamasında bir sorun var. Kara delikler her birleştiğinde bu birleşme, hızlarına bir itki sağlar, bu da normalde ortaya çıkan kara deliği kümeden dışarı fırlatarak daha fazla birleşmeyi önler. Ancak LIGO ve Virgo'nun yalnızca birini tespit ettiği göz önüne alındığında yeni olaydaki gibi büyük birleşme çok nadir görülüyor. Belki de söz konusu itki, bazen karadeliklerin kendi kümeleri içinde kalıp tekrar birleşebilecekleri kadar küçük olabileceğini gösteriyordu. 21 Mayıs'ta gerçekleşen bu yer çekim dalgası olayı için bazı araştırmacılar, dalgaların uzak bir galaksinin merkezinden gelen bir ışık parlamasıyla ilişkili olabileceğini öne sürmüştü. Ancak bu galaksi, şu anda tespit edilen mesafeden önemli ölçüde daha yakındı; Dünya'dan 17 milyar yerine yaklaşık 8 milyar ışık yılı uzaklıktaydı, bu da ilgili açıklamayı daha az makul hale getiriyor.


Evrendeki ilk yıldızlar ve galaksilerin ne zaman oluştuğu sorusu, çok uzaktaki ilk cisimleri görünür kılacak teleskopların yetersizliği nedeniyle net bir şekilde yanıtlanamamışı. Astronomlar bu yüzden 13 milyar yıldan daha eski olan çok az galaksi biliyorlar. Bu tür yıldız kümelerinin bugüne kadarki en eski temsilcileri, Büyük patlamadan 400 milyon yıl sonra oluşan GN-z11 ve yakın zamanda keşfedilen HD1 galaksisidir. Bu galaksi Büyük Patlamadan 330 milyon yıl sonra oluşmuştu ve bu yüzden bugüne kadarki en eski galaksi olarak biliniyordu. Ancak şimdi ortaya yeni bir rekor sahibi çıktı. Yeni rekor sahibi James-Webb uzay teleskopuyla keşfedildi. Teleskobun yakın kızılötesi kamerası , 0,5 ila 6 mikrometrelik yakın- kızılötesi aralığında çalışıyor ve bu nedenle yoğun kırmızıya kayan ışık kaynaklarından yayılan dalga boylarını hassas bir şekilde yakalayabiliyor. Bu nedenle teleskobun ana görevlerinden biri, ilk galaksilerin zamanına bakmak. Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Rohan Naidu liderliğindeki gökbilimciler, çalışmaları için parlak gökadaları aramak için teleskopun ilk derin alan verilerini kullandılar. Gökbilimciler, ışığı z=11 ve z=13.2 kırmızı kayması gösteren iki galaksi keşfettiler. GLASS-z11 isimli ilk yıldız kümesi, Büyük patlamadan 400 milyon yıl sonra ortaya çıkmıştı. İkinci galaksi GLASS-z13, şimdiye kadar gözlemlenen en eski yıldız kümesi bile olabilir. Nitekim yıldızları ilk patlamadan 300 milyon yıl sonra parlamaya başlamış. Buna göre bu galaksi şimdiye kadarki rekor sahibi HO1'den 30 milyon yıl daha eski. İki ilkel galaksinin ışık tayfından astronomlar bunların büyüklüğü ve ortaya çıkışları hakkında bilgi edinebilmişler. Buna göre iki galaksi de yaklaşık olarak bir milyar Güneş kütlesi kadar yıldıza sahip ve 1600 ve 2300 ışık yılı büyüklüğündeler. Günümüzdeki galaksilere bakacak olursak bunlar oldukça minik kalıyor. Samanyolu'muz örneğin 170.000 ışık yılı büyüklüğünde ve 400 milyar kadar yıldıza sahip. Çok küçük olmalarına rağmen bu eski galaksiler son derece etkinler ve yoğun yıldız oluşumunu gösteren güçlü UV radyasyonu yaymış olmalılar. GNz11 gibi, GLASS-z11 ve GLASS-z13 de çok parlak ışıyan galaksiler grubuna dahildir. Bu, GN-z11'in daha önceki keşfinin sadece rastlantı olmadığını, aynı zamanda bu kozmik erken dönemde güçlü yıldız oluşumuna sahip bu tür UV ışıklı kaynaklarda oluşan bir popülasyonun olduğunu gösteriyor.


Bilim insanları, göktaşı çarpması sonucu oluşmuş en eski krateri Avustralya'da keşfetti. Bu bulgunun, gezegenimizde eski bir buzul çağın nasıl sona erdiğine dair açıklayıcı olabileceği belirtiliyor. Dünyanın 4,5 milyar yıl önce oluştuğu, 70 km çapındaki göktaşının ise 2,29 milyar yıl önce Batı Avustralya'da Yarrabubba bölgesine çarptığı tahmin ediliyor. Araştırmacılar bu bölgedeki kayalarda bulunan mineralleri inceleyerek bu sonuca vardı. Dünyada meydana gelen eski bir ısınma evresinin çarpma dönemine denk düşmesi, bu ısınmanın göktaşı çarpmasının etkisiyle başlamış olabileceğini gösteriyor. Avustralya'daki Curtin Üniversitesi'nin yaptığı araştırmanın sonuçları Nature Communications dergisinde yayımlandı. Avustralya'nın batısındaki kurak bölgede yer alan krater ilk kez 1979'da keşfedilmiş, ancak jeologlar kraterin yaşına dair herhangi bir araştırma yapmamıştı. Milyarlarca yıllık erozyon nedeniyle krater bugün çıplak gözle görülebilir durumda değil. Ancak manyetik alanda yapılan ölçümler kraterin 70 km çapında olduğunu gösteriyor. Profesör Chris Kirkland, "Bu alan çok eski olduğu için oldukça düzleşmiş, ama oradaki kayalar farklılık gösteriyor" diyor. Göktaşının ne zaman çarptığını tespit etmek için kayalardaki zirkon ve monazit kristalleri incelendi. Prof. Kirkland, kayalarda çarpma etkisinin "ağaç gövdelerindeki halkalar" gibi okunabildiğini söylüyor. Kristallerde eser miktarda uranyum bulunuyor. Uranyum zamanla bozuma uğrayıp kurşuna dönüşüyor. Bu dönüşümün ne kadar zamanda gerçekleştiği hesaplanarak çarpmanın zamanı da tespit edilebiliyor. Güney Afrika'daki Vredefort Krateri de 2 milyar yıl öncesine dayanıyor. Ancak Avustralya'daki kraterin ondan en az 200 milyon yıl daha eski olduğu tespit edildi. Prof. Kirkland, henüz keşfedilmemiş daha eski kraterler de olabileceğini söylüyor; ancak krater çeperinin zamanla erozyona uğramış olması, bu keşifleri ve dünyanın geçmişine yönelik bulguların ortaya çıkmasını zorlaştırıyor. Araştırmacılar, tam da göktaşının çarptığı dönemde dünyanın ısınmaya başladığı bir döneme girdiğini ve bunun çarpmanın etkisi sonucu olabileceğini söylüyor. Bilim insanları çarpmadan önce dünyanın büyük ölçüde buzullarla kaplı olduğuna, daha sonra da hızla ısınmaya başlayıp buz tabakalarının eridiğine inanıyor. Prof. Kirkland, "Kraterin yaşı, o buzul çağının sonuna denk geliyor. Bu nedenle çarpmanın etkisi dünya ikliminde önemli değişikliklere yol açmış olabilir" diyor. Araştırma ekibinin kullandığı bilgisayar modellemesine göre göktaşı, dünyayı saran bir km kalınlığında bir buz tabakasına çarpmış olmalı. Bu çarpma ile atmosfere devasa miktarda su buharı ve sera gazlarının salınmış olduğu tahmin ediliyor. Bunun, dünya atmosferinde oksijenin henüz yeni oluştuğu ve karmaşık canlıların oluşmamış olduğu bu dönemde dünyanın ısınmasına katkıda bulunduğu sanılıyor. Prof. Kirkland, "Çarpmanın bu kadar eski olması bize heyecan verdi. Ama bunun Dünya'daki diğer olaylarla bağlantısını bulmak bu keşfi çok daha ilginç kıldı" diyor. Bir başka teoriye göre ise yanardağların aktif olması, atmosfere bol miktarda karbondioksit salınmasına ve dünyanın ısınmasına neden oldu.


Bugüne dek bilinen tüm galaksilerin yüzde 70'i kadarı spiral galaksidir. Bunlara Samanyolu'muz ve komşu galaksimiz Andromeda'da dahildir. Spiral galaksilerin merkezinde yoğun yıldızlı bir şişkinlik vardır ve buradan dönen bir yıldız diski uzanır. Diskin içindeki yıldızlar rastlantısal bir dağılım göstermek yerine birkaç spiral biçimindeki kolda yoğunlaşmıştır. Fakat bu galaksi tipinin ilk temsilcileri hala bilinmiyordu. Yeni keşfedilen BRI 1335-0417 galaksisi şimdi bu konuda açıklık getirdi. Söz konusu galaksi Tokyo Ulusal Astronomi Gözlemevi'nde görevli astronomlar Takafumi Tsukui ve Satoru Iguchi tarafından bulundu. Astronomlar Atacama Large Millimeter/submillimeter Array verilerinde eski spiral galaksileriyle ilgili bilgileri gözden geçirirken, aradıklarını etkin yıldız galaksisi BRI 1335-0417'de bulduar. Bu galaksi gerçi optik dalga alanında yoğun toz bulutlarıyla kaplı, fakat radyo dalgalarının spektrografik analizleri büyüklüğü, yıldız sayısı ve dahili yapıları hakkında bilgi veriyor. Buna göre galaksi sadece merkezi bir kütle yoğunluğu göstermek yerine iki spiral kollu, dönen bir yıldız diskine de sahip. Bu kollar uzaya doğru en az 15.000 ışık yılı kadar uzanıyorlar. İlginç olan spiral galaksinin 12,4 milyar yıl kadar bizden uzak olduğu. Yani ilk patlamadan sadece 1,4 milyar yıl sonra ve kozmik yıldız oluşumunun zirve yaptığı zamandan önce gelişmiş. BRI 1335 0417 en eski spiral galaksi olma özelliğini taşıyor. Veriler galaksinin göreceli olarak büyük olduğunu ve günümüzde Samanyolu'nda olduğu kadar çok yıldız kütlesi olduğunu ortaya koyuyor. Bununla birlikte bu eski galaksinin ne şekilde geliştiği ve spiral biçimine nasıl kavuştuğu bilinmiyor henüz. Tahminlere göre geçmişteki bir çarpışma ya da diğer küçük bir galaksiyle karşılaşma sonunda spiral biçimine kavuşmuş olabilir. Araştırmacılar bundan sonraki çalışmalarla, bu en eski spiral galaksinin kaderiyle ilgili yeni bilgiler edinebilmeyi ummuyorlar.


1500 ışık yılı kadar uzakta yer alan yıldızın parlaklık değişimleri o kadar büyük ki astronomlar büyük bir bilmeceyle karşı karşıya. Yıldızı düzensiz aralıklarla örterek, ışığının bize ulaşmasını engelleyen ne? Dünya dışı uygarlık?! Bu soruya açıklama getirme ihtiyacı, dünya dışı bir uygarlık olasılığını bile dikkate alacak kadar büyük. Çok gelişkin bir uygarlık, dev güneş kolektörleri veya diğer mega yapılar geliştirerek enerji toplam istemiş olabilir. Bu olasılık hiç de yeni değil; zira 1960'lardan bu yana tartışılan, Sovyet astrofizikçi Nikolai Kardashev'in spekülatif teorisine göre evrende yıldızının tüm enerjisini kullanabilen (K2 tipi) gelişmiş uygarlıklar olabilir. Bu teorinin öngörüsünü kontrol etmek isteyen astronomlar, dünya dışı canlılardan olası sinyalleri alabilmek için radyo teleskopları bile yıldıza doğru çevirmişlerdi. KIC 8462852 yıldızı geçen sonbaharda dünya genelinde sansasyon yaratmıştı. Fakat KIC 8462852 yıldızı hep sessiz kaldı. Bu durum yeterince esrarengiz olmazmış gibi araştırmacılar şimdi de başka bilmecelerle karşı karşıya. Kepler teleskopu, yıldızı son yıllarda gözlemlemesine rağmen, astronom Bradley Schaefer daha eski gözlemlerin de bulunabileceği düşüncesine vardı. Ve gerçekten de söz konusu yıldızın 1890 ila 1989 yılları arasında gökyüzünün rutin çekimleri sırasında en az 1200 kez görüntülendiği ortaya çıktı. Schaefer yıldızdaki parlaklık gelişimini araştırdı ve yıldızın git gide daha karanlık hale geldiğini saptadı. KIC 8462852 yüz yıl içinde parlaklığının yüzde yirmisi kadarını kaybetmiş. Bizim ölçeklerimize göre oldukça dayanıklı yıldızlar için bu pek de alışıldık bir davranış değil. Çünkü bu tür yıldızlar milyonlarca yıl içinde değişir. Ayrıca yüz yıl içindeki parlaklık oynamalarının düzenli olmadığı da ortaya çıkmış. Yıldız bazen daha karanlık bazense daha parlak bir hal alıyor. Kepler tarafından gözlemlenen yıldızın kısa süreli parlaklığı bugüne dek en geçerli olanı kuyrukluyıldız teorisiydi. Birbirleriyle çarpışan büyük bir kuyrukluyıldız kümesi, parlaklık değişimlerinden sorumlu olabilirdi. Ama bu konuda da itirazlar vardı ki yeni gözlemler de şimdi bu tahmini çürütüyor. Schaefer'in hesaplarına göre çapları 200 kilometre olan 648.000 kuyrukluyıldızın son yüz yıl içinde yıldızdan geçmesi gerekiyordu ki bu tamamen imkansız diyor astronom. Astronom Phil Plait'e göreyse olası dev güneş panellerinin en az 750 milyar kilometrekare büyüklüğünde olmaları gerekiyor ki bu durumda dünyamızdan 1500 misli büyük olmaları demek. . Bu da panellerin dünyamız ve KIC 8462852'nin arasında yer alması halinde. Eğer panel bir küre veya bir halka biçiminde olsaydı ki astronomlar bunun daha olası olduğunu düşünüyorlar, o zaman çok daha büyük bir alana ihtiyaç duyulurdu. Bugüne kadar yaptığımız tüm gözlemler, karşılaştırılabilir bir şey vermedi. KIC 8462852 bugüne dek bildiğimiz en gizemli yıldız olarak kalacak diyor bilim insanları.


Bir nötron yıldızı, yoğun kütleli bir yıldızın yaşam döngüsünde bir süpernova içinde patladığı zaman oluşur. Geriye sadece 20 -30 kilometre büyüklüğünde bir yıldız çekirdeği kalır ama bu çekirdek iki Güneş kütlesini bir araya getirebilir. Nötron yıldızının içindeki yoğunluk ve baskı o kadar yüksek ki, atomlar bile dağılır ve geriye sadece nötronlar kalır. Bu yüzden çekirdekte aşırı sıvı bir madde hali oluşur. Özellikle de alışılmışın dışında ağır veya hafif olan nötron yıldızlarının incelenmesi, merkez yoğunluğunu biraz daha genişlettikleri için ilginçtir diyor Tübingen Üniversitesi'nden Victor Doroshenko ve ekibi. Nitekim bu tür aşırılıklarla bu tür yıldız kalıntılarının iç yaşamıyla ilgili geçerli modeller kontrol edilebiliyor. Doroshenko ve ekibinin yakından incelemiş olduğu bir nötron yıldızı bu açıdan bakıldığında oldukça heyecan verici. Kompakt yıldız kalıntısı bir süpernovanın parlak toz ve gaz kılıfında yer alıyor ve birkaç yıl önce Namibia'daki Gama Işını Gözlemevi H.E.S.S. ile keşfedilmişti. Daha sonraları röntgen teleskopuyla gerçekleştirilen gözlemlerle de HESS J1731 -347 gökcisminin soğumakta olan bir nötron yıldızı olduğu anlaşılmıştı. Bununla birlikte bu nötron yıldızının ne büyüklükte ve ne kadar ağır olduğu belirsiz kalmıştı. Araştırmacılar Avrupa'nın Gaia uydusunun yardımıyla aynı süpernova kılıfı içinde bulunan HESS J1731 347'nin ortak yıldızının tam konumunu daha geçen yıl belirleyebildiler. Bu da Doroshenko ve ekibini bu cismin tüm gözlem verilerini değerlendirerek, nötron yıldızının kütlesini ve büyüklüğünü belirlemeye izin verdi. Böylece daha önceki belirsizlikleri ortadan kaldırarak modellerini iyileştirebilmişler. Nötron yıldızının kütlesi ve yarıçapı daha kesin bir şekilde belirlenebildi diyor araştırmacılar. Analizlerden çıkan sonuca göre yalnızca 10,4 kilometrelik bir yarıçapa sahip olan nötron yıldızı HESS J1731 -347, türünün oldukça zayıf bir temsilcisi. Daha sıradışı olan ise yalnızca 0,77 güneş kütlesi kadar olan kütlesi. Yıldız çekirdeği buna göre tipik bir nötron yıldızının sadece yarısı ağırlığında. Tahminlere göre HESS J1731 347 şimdiye kadar bilinen en hafif nötron yıldızı. Aslında nötron yıldızı o kadar hafif ki, geçerli modellerin sınırlarına dayanıyor. Çünkü öncel yıldızların ne kadar ağır oldukları ve çekirdek çöküşünün ardından gelen patlama sırasında ne kadar kütle kaybettikleri astrofizik yasalarıyla belirlenir. Buna göre 1.17 Güneş kütlesinden daha az kütleye sahip nötron yıldızlarının oluşumu sorunlu olarak kabul edilir. Daha önce bilinen en hafif örnek 1.174 Güneş kütlesiyle neredeyse tam olarak bu sınırdaydı. Fakat yeni keşfedilen nötron yıldızında durum farklı, eğer düşük kütlesi gerçekten de kanıtlanırsa bu sadece 0,77 Güneş kütlesi kadar olacak ki bu da teorik sınırın epey ötesinde diyor araştırmacılar. Fakat yıldız kalıntısının normal bir nötron yıldızı bile olup olmadığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Araştırmacılar bunun bir kuark yıldızı olabileceğini düşünüyorlar. Çünkü bugüne dek sadece hipotetik olan bu cisimler nötron yıldızlarından çok daha yoğundur ve bu yüzden de içlerinde, nötronlar bile dağılır. Bu tür cisimlerin merkezinde bu yüzden bir büyük patlamadan sonrakine benzer bir kuark- gluon plazması olmalı. Bu şimdiye kadar gördüğümüz en iddialı kuark yıldızı adayı diyor araştırmacılar.


Karadelikler, yoğun kütleli bir yıldızın yaşamının sonunda, bir süpernova olarak patladığı zaman oluşurlar. Bu durumda yıldızın çekirdeği kütleye bağlı olarak son derece yoğun bir nötron yıldızı olarak içine çöker ya da karadeliğe dönüşür. Fakat bu ikisi arasındaki sınırın nerede olduğu ve bir karadeliğin ne kadar küçük olabileceği bugüne dek pek bilinmiyordu. Başlıca nedenlerinden birisi şu: Küçük ve etkin madde soğuran kara delikler astronomların ölçüm enstrümanları için görünmez. Bunlardan Samanyolu'nda kaç tane bulunduğu ve bu görünmez, etkinleşmeyen karadeliklerin ne tür bir kütleye sahip oldukları hala bilinmiyor. Astronomlar buna rağmen bu gizli miniklerden birini, çok yakınımızda bir yerlerde görebildiler. Söz konusu gökcismi sadece 1500 ışık yılı uzaklıkta, tek boynuz takımyıldızında yer alan parlak bir Kırmızı Cüce'nin yörüngesi etrafında yer alıyor. Bu yoğun kütleli dev yıldız V723 Mon, uzun bir süredir parlaklığı oynayan değişken bir yıldız olarak biliniyordu. Fakat ışık eğrisinin niçin düzenli olarak değiştiği anlaşılamamıştı. Bu konuyu açıklığa kavuşturmak isteyen Tharindu Jayasinge ve ekibi, ışığın farklı dalga alanlarındaki çok sayıda teleskopun gözlemlerini değerlendirdi. En başta ESA'nın Gaia uydusundan, NASA uzay teleskopları TESS ve Swift'in tayf verilerinden ve dünyada bulunan birçok spektrograftan yararlanmışlar. Sonuca göre hem ışık spektrumu hem de buradan elde edilen, kırmızı devin radyal hız ve biçimi, bir eş yıldızın kütle çekim etkisine işaret ediyor. Astronomların görüşüne göre bu tür kompakt ve karanlık bir eş yıldız için en basit açıklama kara delik olabileceği. Işık eğrisinin özelliklerine göre takımyıldızı nedeniyle tek boynuz olarak isimlendirilen karadelik, sadece üç güneş kütlesi kadar olabilir. Buna göre bu karanlık tek boynuz şimdiye dek bilinen bize en yakın ve en küçük karadelik. Astronomlar gerçi bir yıl önce 1000 ışık yılı uzaklıktaki çift yıldız sistemi HR 6819'da yine bir karadeliğe ait bazı işaretler keşfetmişlerdi. Ancak daha sonraki gözlemlerle bunun varlığı kanıtlanamamıştı. Oysa 1500 ışık yılı uzaklıktaki tek boynuz ikinci bir ölçümle de kanıtlanabildi. Osaka Üniversitesi'nden Kento Masuda ve Teryuki Hirano, Kırmızı Dev'in radyal hızını ayrıntılı bir şekilde analiz ettiler. Ve bir modelin yardımıyla ışık eğrisindeki belli başlı düzensizliklerin en iyi ne şekilde açıklanabileceğini incelediler. Araştırmacılara göre gözlemlenen özellikler, karadeliğin kırımızı dev üzerindeki gelgit etkisinden kaynaklanıyor. Görünmez refakatçının kütle çekimi yıldızda hareket eden bir çıkıntı oluşacak şekilde çekiyor. Bu olay okyanuslarda dev dalgalar oluşturan Ay'ın kütle çekimine benziyor. 723 Mon'un radyal hızındaki periyodik etkiler, yıldızın, gelgitlere bağı deformasyonu ve buna bağlı olarak soğurma hatların bozulmasıyla da açıklanabiliyor. Hesaplamalar öte yandan karanlık tek boynuzun çok küçük kütlesini de kanıtlıyor. 2,93 Güneş kütlesiyle şimdiye dek gözlemlenen en küçük karadelik olan bu gökcismi, karadeliklerin ve nötron yıldızlarının yer alması gereken sınırda hareket ediyor. Araştırmacılar Samanyolu'muzda bu tür görünmez minik karadeliklerden bir düzine daha bulunabileceğini düşünüyorlar. 723 Mon gibi dev yıldız ve etkin olmayan karadelikten oluşan 100-1000 çift yıldız sistemi olabilir deniyor galakside.


Eğer bu tahmin doğru çıkarsa, evrenle ilgili anlayışımız tamamen değişebilir. Bir parçacık deneyinin sonuçları fizikçiler arasında tartışma yarattı. Çünkü radyoaktif berilyumun parçalanması sırasında keşfedilen anomali, bazı araştırmacılara göre evrende henüz bilinmeyen beşinci bir kuvvete işaret ediyor olabilir. Bilim insanları, 'Karanlık Bozon'un varlığının mümkün olabileceğini düşünüyorlar. Tartışma, Macar araştırmacılarının berilyum 8'in radyoaktif bozunumu sırasında oluşan parçacıkların incelenmesine dayanan deneyleriyle başladı. Araştırmanın amacı, Karanlık Madde'de 'zayıf etkileşimli ağır parçacıklarla' birlikte Karanlık Madde'nin olası bir parçacığı kabul edilen 'karanlık fotonlarla' ilgili ipuçları bulmaktı. Fakat araştırmacılar bunun yerine bilinmeyen diğer bir parçacığa işaret eden bir anomali keşfettiler. Aşağı yukarı her milyonda bir bozunumda bir foton tarafından üretilen elektron ve pozitron aynı yöne doğru değil zıt yönlere doğru vınlıyor. Bu gözlemlerden yola çıkan araştırmacılar, bu bozunum sırasında yaklaşık olarak bir elektronun 30 misli kütlesine sahip bilinmeyen bir parçacık oluştuğu sonucuna vardılar. Ama burada söz konusu olanın bir madde parçacığı mı yoksa kuvvet taşıyan parçacık mı olduğu anlaşılamamış. Bu konuya açıklık getirmek isteyen Jonathon Feng , Macar fizikçilerinin ve daha önceki benzer deneylerin verilerini inceleyince, bozunum verilerindeki anomalinin, gerçekten de bilinmeyen bir parçacığı işaret edebileceği sonucunu elde etmiş. Ancak Feng'in teorisi bir adım daha ileriye gidiyor. Araştırmacı bu fenomenin arkasında yepyeni bir gösterge bozonun varlığını tahmin ediyor. Fiziğin standart modeline bu kuvvet parçacıkları evrendeki dört temel kuvvetin 'bağlayıcılarıdırlar'. Örneğin bir fotondaki kuarklar, gluonlar tarafından bir arada tutulur, fotonlar elektromanyetik kuvvetin aktarıcılarıdırlar. Ancak çekim kuvvetinin taşıyıcı parçacıkları şimdiye dek tamamen varsayımsaldır. Feng ve ekibinin görüşüne göre Macarların potansiyel parçacıkları diğer bir ileti parçacığı olabilir. Çünkü analizlerine göre veriler ne bir madde parçacığıyla ne de hipotetik 'karanlık fotonla' örtüşmekte. Bunun yerine bir gösterge bozonunun varlığı, beşinci bir temel kuvvet olarak açıklanabilir diyor araştırmacılar. Diğer bir temel kuvvetle ilgili fikir aslında yeni değildir. Fizikçiler uzun bir süredir, karanlık maddenin kendi içindeki bir kuvvetten etkilenebiliyor olabileceği üzerinde tartışıyorlar. Feng ve ekibi, bozondaki bozunum verilerindeki anomalinin tam olarak beşinci temel kuvvete işaret ettiğinin mümkün olduğu kanısında. Yani karanlık maddenin parçaları, 'karanlık bozonlardan' birini değiştirerek birbirleriyle etkileşime girebilirler. Bozunum verilerinden anlaşıldığı üzere bu bozon normal maddeyle çok kısıtlı olarak etkileşebilir. Buna göre protonlar üzerinde etkisi olmamasına rağmen elektronlar ve nötronlar üzerinde - her ne kadar çok küçük mesafede olsa bile - etkili olabilir. Ve eğer bu gerçekse, beşinci temel kuvvetin keşfi, evrenle ilgili anlayışımızı tamamen değiştirebilir diyor Feng. Bununla birlikte beşinci bir temel kuvvet ve bozonu için halihazırdaki veri tabanı henüz oldukça zayıf. Deneyde bir hata olabilir ya da bugüne dek hiç bilinmeyen nükleer fiziksel bir etki olabilir deniyor. Fakat olayın iyi tarafına bakarsak, söz konusu anomalinin diğer deneylerle kolayca kontrol edilebileceği söylenebilir. Sonuçta potansiyel parçacık, elektronun 30 misli kütlesiyle pek de ağır sayılmaz ve birçok laboratuvarda kanıtlanabilir. Ve bazı araştırma grupları bu konuda çalışmaya başlamışlar bile. O halde bu parçacık niçin daha önce saptanamadı? Feng bunu bozonun normal maddeyle etkileşiminin zayıf olmasına bağlıyor. Sadece belli başlı partiküller belli başlı koşullarda etkilendikleri için bu sinyal uğultuların arasında kaybolup gidiyor. Fizikçiler yine de arayışların önümüzdeki iki yıl içinde kesin sonuçlar vereceğinden eminler. Karanlık madde üzerinde etkili olan bir beşinci bir temel kuvvetin gerçekten de var olup olmadığı işte o zaman anlaşılacak.


Tarihte ilk kez, helyum hidrür iyonlarına uzayda rastlandı. Uzay dedik, daha spesifik konuşmak gerekirse söz konusu iyon NGC 7027 bulutsusunda bulundu. Çalışmanın sonuçları Nature'da yayımlandı. Gezegenimsi bir bulutsudaki helyum hidrürün keşfi, bizi evrenin kimyasını anlamaya bir adım daha yaklaştırmış oldu. Bu gelişme ilginç, zira söz konusu iyon daha önce sadece laboratuvar ortamında gözlemlenebilmişti. Erken evrenin evrimindeki tartışmasız önemine rağmen, HeH+ iyonu şimdiye kadar yıldızlararası uzayda kesin bir tespit edilememişti. Bu iyonun laboratuvardaki geçmişi ise 1925 yılına kadar gidiyor. Her biri nötr bir helyum atomu ve pozitif yüklü bir hidrojen atomundan oluşan bu yüklü moleküller, ilk olarak Büyük Patlama'dan yaklaşık 100.000 yıl sonra ortaya çıkmıştı. O zamanlar evren neredeyse tamamen hidrojen ve helyumdan oluşuyordu ve helyum hidrür, bu iki elementin çarpıştığı zaman oluşturabilecekleri tek moleküldü. Kızılötesi Stratosferik Astronomi Gözlemevi, Mayıs 2016'daki üç uçuş sırasında ilk olarak yaklaşık 3.000 ışıkyılı uzaklıkta NGC 7027 adında bir gezegenimsi bulutsuyu gözlemledi. Sıcak, yoğun gaz bulutu tarafından yayılan ışıkta, araştırmacılar helyum hidrürün kızılötesi radyasyonunun dalga boyunu tespit ettiler. NGC 7027'de görülen helyum hidrür iyonları, erken evrenden kalan artık olmaktan ziyade gezegenimsi bulutsuda yaratılmıştı. Ancak bu iyonların varlığı, helyum hidrür iyonlarının laboratuvar dışında da var olabileceğini doğruluyordu. Böylelikle ilkel kozmosun teorik simülasyonlarının ciddi revizyona ihtiyacı olmadığı da anlaşılıyordu. Yani evrenin kimyasıyla on yıllardır uğraşan bilim insanları yanlış yolda değillerdi, en azından şimdilik. Almanya, Bonn'daki Max Planck Radyo Astronomi Enstitüsü'nden astrofizikçi Rolf Güsten, helyum hidrür iyonlarının NGC 7027'de bulunmasının bu iyonları oluşturan kimyasal reaksiyonlara yeni bir bakış açısı getirebileceğini ifade etti. Çalışmanın ortak yazarı Güsten ve meslektaşları ayrıca, Büyük Patlama'dan hemen sonra doğan helyum hidrür iyonlarını incelemek için Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizisi'ni kullanarak uzak, erken evreni araştırmayı umuyorlar. Şili'nin kuzeyinde bulunan Atacama Çölü'ndeki yüksek bir platoda bulunan ALMA, astronomik interferometre özellikli bir radyo teleskop. ALMA'nın evrenin erken dönemlerindeki yıldız doğumları hakkında bilgi vermesi beklenirken 1 milyar dolardan daha fazla maliyet tutarı ile yeryüzündeki en pahalı aktif yer merkezli teleskop dizini olarak biliniyor. İnsanın evreni anlamaya yönelik arayışı devam ediyor.


10 milyar dolarlık uzay teleskobu James Webb, evrenin bugüne kadar çekilmiş en derin ve ilk renkli fotoğrafını paylaştı. James Webb Uzay Teleskobu eskiyen Hubble Uzay Teleskobu'nun kısmen ardılı olacak şekilde planlanan bir kızılötesi uzay teleskopudur. Adını 2002'de NASA'nın Apollo programından sorumlu müdürü olan James E. Webb'ten alan JWST, 6.5 metre genişliğinde altın kaplama bir aynayla donatılan kızılaltı bir teleskoptur. Bu ayna, 13.5 milyar ışık yılı uzağı, yani evrenin ilk yıldızlarının oluştuğu zamanı görmesini olanaklı kılacaktır. JWST, NASA'nın başkanlığında 15 farklı devletin, Avrupa Uzay Ajansı ve Kanada Uzay Ajansı'nın ortak yürüttüğü bir projedir. Teleskop, Dünya'nın yaklaşık 1.500.000 kilometre ötesinde, Lagrange noktası (Dünya-Güneş L2) yakınında çalışıyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse Hubble, Dünya yüzeyinden 550 kilometre yukarıdaki bir yörüngede bulunuyor ve Ay, Dünya'dan kabaca 400.000 kilometre uzaklıktadır. James Webb teleskobu, 25 Aralık 2021'de Fransız Guyanası'ndaki Guyana Uzay Merkezi'nden uzaya fırlatıldı.


Kozmik arka plan ışıması evrenin en eski ışığıdır, çünkü ilk patlamadan 380.000 yıl sonra ilk atomlar oluşurken, serbest kalmıştır. Evrenin genleşmesiyle birlikte bu ışıma mikrodalga alanına kadar yayılmıştır. Küçük oynamalar, günümüzde eski yoğunluk oynamaları ve karanlık madde ve karanlık enerjinin oranı hakkında olduğu kadar kozmik genleşmenin hızı hakkında da bilgi veriyorlar, dolayısıyla da Hubble sabiti hakkında da. Ancak bir sorun var: Bu temel boyutla yıllardır açıklanamayan tutarsızlıkların ortaya çıkıyor olması. Bugüne kadarki en doğru haritaya göre (ESA'ya ait 2003 Plank uydu verileriyle elde edilmiş) Hubble sabitesi megaparkans başına saniyede 67,4 kilometre. Fakat Süpernova, yerçekimi mercekleri ve değişken yıldızların yardımıyla doğrudan doğruya gerçekleştirilen ölçümlerle yaklaşık olarak megaparkans başına saniyede 74 kilometrelik bir sonuç elde ediliyor. Bu tutarsızlığın nasıl açıklanabileceği bugüne kadar bilinmiyordu. Fakat Atacama Kozmoloji Teleskopu ile bu konuya bir açıklık getirildi. Cerro Toco'daki radyo teleskopu 2007 yılından bu yana evrendeki mikrodalga alanını inceliyor. Princeton Üniversitesi'nden Simone Aiola şimdi 2013-2016 yılları arasında ACT verilerinden yararlanarak arka plan ışımasının yeni bir haritasını çıkardılar. Planck'tan sonraki en büyük harita 17.00 derece kare boyutunda. Yeni harita kozmik mikrodalga alanındaki minik sıcaklık oynamalarının motiflerini göstermekle kalmayıp, kozmolojik ölçümler için önemli olan polarizasyon motiflerini şimdiye kadarki en yüksük çözünürlükte gösteriyor. Haritalandırma ile astronomlar evrenin 13,77 milyar yıl +/- 40 milyon yıl yaşında olması gerektiğini hesapladılar. Bu değer kozmolojik standart model ile öncelenen değerlerle tam tamamına örtüşüyor ve Planck uydularının sonuçlarını da kanıtlıyor. Kozmik genleşme değerinde de ACT kartı, Planck değerlerini kanıtlıyor. Aiola ve ekibi megaparkans başına saniyede 67,6'lık bir Hubble sabitine ulaşmışlar ki bu daha önce arka plan ışımasıyla elde edilen değerler kadar düşük. Bu da ölçüm hatalarının Planck uydularıyla ilgili olmadığı anlamına geliyor. Böyle olunca da tutarsızlıklar kalıyor ve bununla birlikte bunun evrenin genleşmesi için ne anlama geldiği sorusu da. Peki genleşmenin hızını değiştiren bilinmeyen bir etki faktörü veya süreci, yani yeni bir fizik mi var? Bazı fizikçiler mesela karanlık enerjinin sanılandan daha az sabit olabileceğini düşünüyorlar ve bu durum da genleşme hızında oynamalara yol açabilir diyorlar. Ancak arka plan ışımasının yeni haritasında araştırmacılar, standart modelin dışın yeni fizikle ilgili bir işaret bulamamışlar. Bu yeni fiziğin bulunmadığı anlamına gelmiyor sadece henüz kendini göstermedi diyor araştırmacılar. Atacama Kozmoloji Teleskopu evrenin en eski motiflerini incelemeye devam edecek, verilerinin gelecekte kozmik genleşme bilmecesini çözüp çözmeyeceğini ise zaman gösterecek.