Günümüzde insan gelişimi ele alınırken artık modern yaşamın gerekleriyle beraber yaşam boyu gelişim kavramının da etkinliği baskın olarak ön plana çıkmaktadır. Yaşam boyu gelişim yaklaşımına göre insanın gelişimi doğum öncesinden başlayarak ölümüne kadar devam etmektedir. Bu uzun yaşam döngüsü içinde bireylerin geçirdiği fiziksel, bilişsel, duygusal, sosyal alanlardaki gelişimlerini incelemek için insan gelişimi sırasıyla doğum öncesi, bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık olarak yaşam dönemlerine ayrılmıştır (Doğan, Cebioğlu, 2011). Bu dönemleri temsil eden belirli yaş aralıkları bulunmaktadır, fakat son yıllarda özellikle gelişmekte olan ülkelerde hızlı sanayileşme, toplumsal ve kültürel açıdan yaşanan çeşitlilik gibi unsurlar gelişim süreçlerini de etkilemiştir. TUIK'in (2017), İstatistiklerle Gençlik araştırmasına göre Türkiye'nin toplam nüfusu 2016 yılı itibariyle 79 milyon 814 bin 871 olarak tespit edilmiş, bunun da 12 milyon 989 bin 42 gibi yaklaşık 1/6'lık bir oranını 15-24 yaş grubundaki genç nüfus oluşturmuştur. 2011 yılı verilerine göre Türkiye'de ortalama ilk evlenme yaşı; erkekler için 26,2, kadınlar için 22,8 iken; 2016 yılında erkekler için 27,1, kadınlar için 24 olmuştur. Evlenme ve anne-baba olma yaşındaki bu yükselişler eğitim düzeyinin artması, buna bağlı olarak eğitim süresinin de uzaması ve bireylerin eş-anne-baba olma rollerini eğitimlerini tamamlayıncaya kadar ertelemeleriyle açıklanabilmektedir (Atak, Çok, 2007). Bu rollerin ertelenmesi, dolayısıyla bireylerin yetişkin olmanın getirdiği sorumlulukları almasını da ertelemesi anlamına gelmektedir. Bugün 18 yaşını geçmiş ve artık yetişkin olarak tanımlanacak birçok kişinin kendilerinden beklenen rolleri gerçekleştirmedikleri görülmektedir. Çevremize baktığımızda 30'lu yaşlarına ulaşmış fakat halen ailesinden birey olarak tam bağımsızlaşamamış, kendi ayakları üzerinde duramayan birçok kişiye rastlamaktayız. Diğer bir deyişle bu bireyler uzamış bir ergenlik dönemi ile henüz başlamamış bir yetişkinlik dönemi arasında sıkışmış, aynı zamanda yasal hakları bakımından yetişkin sınıfına giren ama henüz yetişkinliğin gerektirdiği tüm sorumlulukları da üstlenmeye hazır olmayan bir grubu oluşturmaktadırlar. Henüz ne çocukluğun bağımlılığının bırakıldığı ne de yetişkin sorumluluğunun tümüyle kabul edildiği (Atak, Çok, 2010) 18-25 yaşları arasını kapsayan ergenlik ile yetişkinlik arasındaki bu dönemi ilk kez ABD'li gelişim psikoloğu Jeffrey Jensen Arnett (1994; 1998) Beliren Yetişkinlik kavramı ile açıklamış, bu dönemin 28-29 yaşlarına kadar da uzayabileceğini vurgulamıştır (Arnett, 2000). Arnett (2004) bu dönemi Beliren Yetişkinlik adıyla yeni bir gelişim dönemi olarak tanımlayarak aslında bu dönemdeki bireylerin hem ergenlikten hem de yetişkinlikten farklı olarak kendine özgü özellikleri olduğunu savunmuştur. Kimlik Arayışı: Kim olduğunu, hayattan beklentilerini ve isteklerini sorgulayan birey bu dönemde kendi beceri ve sınırlılıklarını da keşfetmeye çalışmaktadır (Arnett, 2004). İstikrarsızlık: Hayatın çok farklı alanlarına dair zihninde sonsuz planlar ve önünde sınırsız seçenekler olduğuna inanan birey için bu dönemde fikirler de sürekli değişmekte ve her seferinde yeni planlar oluşmaktadır. Kendine Odaklanma: Kendini tanımaya çalıştığı ve kendi ayakları üzerinde durmayı öğrendiği bir dönemde olan birey için bu dönem kendi kendini yönetebilmeyi, kendi kararlarını verebilmeyi başaracağı bir dönemdir. Kendisini yetişkin hayatına hazırlayacak sorumlulukları almaya başlaması için bir hazırlık dönemidir. Arada Kalmışlık: Kendini ne ergen ne de yetişkin olarak tanımlayamayan birey bir yandan ergenlik dönemini artık tamamladığını düşünürken bir yandan da henüz tüm yetişkinlik kriterlerini sağlayamadığının farkındadır. Bunlardan başlıcaları, başkalarından bağımsız kararlar verebilmek, kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenmek, ekonomik bağımsızlık kazanmaktır (Doğan, Cebioğlu, 2011). Sonsuz Olanaklar: Bu dönem birey için büyük umutlar ve yüksek beklentiler demektir (Arnett, 2004). Kişi, bu dönemde geleceğe dönük olarak sonsuz fırsatlar arasından seçim yapabileceğine inanmaktadır. Bu temel özellikler göz önüne alındığında Türkiye'de beliren yetişkinlerle yapılan çalışmalarda yetişkinliğe ulaşma ölçütü olarak en çok kendi sorumluluğunu alma ve bağımsız kararlar verebilme kriterine ulaşmış olmaya önem verildiği görülmektedir (Atak, Çok, 2007). Her ne kadar sanki ergenlikle yetişkinlik arasında sıkışmış bir dönem gibi algılansa da aslında beliren yetişkinlik dönemi, kişilerin kimlik keşifleri için özellikle eğitim ve iş alanındaki denemeleri en yoğun yapabilecekleri ve kendilerine en fazla odaklanabilecekleri dönemdir. Böylece onlar için düzenli bir yaşama geçip yetişkin sorumluluklarını alabilmeleri için yeterli deneyimi kazanmalarına da olanak sağlayacaktır. Arnett, J. J. (1994). Are college students adults? Their conceptions of the transition to adulthood. Journal of Adult Development, 1, 154-168. Arnett, J. J. (1998). Learning to stand alone: The contemporary American transition to adulthood in cultural and historical context. Human Development, 6, 295-315. Atak, H., Çok, F. (2010). İnsan yaşamında yeni bir dönem: Beliren Yetişkinlik. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 17(1), 39-50. Atak, H., Çok, F. (2007). Emerging adulthood and perceived adulthood in Turkey, 3rd Conference on Emerging Adulthood, Tucson, AZ, USA, 15-16 Şubat 2007. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=24642 TUIK (2017). İstatistiklerle gençlik, 2016. Sayı 24648, Erişim: 02.08.2017, Yayın: 16.05.2017, http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri. Doğan, A., Cebioğlu, S. (2011). Beliren Yetişkinlik: Ergenlikten yetişkinliğe uzanan bir dönem. Türk Psikoloji Yazıları, 14(28), 11-21. Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.


Son bir araştırmaya göre biz yaşlansak bile, karaciğer hücreleri hep üç yaşında kalıyor. Hayati önem taşıyan karaciğerimiz, yiyeceklerdeki yağı indirgiyor, mineralleri depoluyor ve sindirim için önemli olan safrayı üretiyor. Ayrıca kanımızın zehirlenmemesi için de çalışıyor. Metabolizmamız için önemli olan karaciğer sık sık zehirlerle karşı karşıya geldiği için, karaciğer dokusu kendi kendini yenileme konusunda çok iyi. Bilindiği gibi yaralanmalardan ve doku hasarlarından sonra yeni karaciğer hücreleri oluşuyor. Bununla birlikte karaciğer hücrelerinin normal koşullarda ne kadar kalıcı oldukları ve yenilenme yetisinin yaşla birlikte ne derece zayıfladığı bilinmiyordu. Alman bilim insanları sürpriz bir şekilde karaciğerimizin, yaşamımız boyunca genç kaldığını öğrendiler. Dresden Teknik Üniversitesi'nden Paula Heinke, karaciğer dokusunu yeni bir yöntemle tarihlendirmiş. Bunun için de 20 ila 84 yaşları arasında hayatlarını kaybeden otuz üç kişinin karaciğerinden hücre örnekleri aldıktan sonra, hücre çekirdeğindeki DNA'yı izole etmiş. Daha sonra ise kalıtım moleküllerinin yaşları, radyo karbon tarihlendirme yöntemiyle analiz edilmiş. Normalde arkeolojide kullanılan bu tarihleme yöntemi, örnekteki karbon izotopu C14'ün ne yoğunlukta bulunduğunu gösterir. Oranlar küçük olsa bile, bunlar doku örneklerinde tespit edilip, ölçülebiliyor. Ve değerler atmosferik radyokarbonla karşılaştırılarak geriye dönük olarak hücrelerin yaşı belirlenebiliyor diyor araştırmacılar. Sonuçlara göre karaciğer hücreleri çok hızlı bir şekilde yenileniyor ve tüm yaşamımız boyu yeniler, eskilerle yer değiştiriyorlar. Karaciğerimiz ortalama olarak hep üç yaşında kalıyor, ister 20 ister 84 yaşında olalım diyor araştırmacılar. Genç insanlarda hepotositler yılda yüzde 19 oranında bölünürken bu oran yaşlılarda yüzde 17 civarında. Yani yaşlanmanın karaciğer hücrelerinin yenilenmesi üzerinde hemen hemen hiçbir etkisi yok gibi. Bu da karaciğerimizin son derece iyi yenilenebilen bir organ olduğu anlamına geliyor. Bununla birlikte yaşlılıkta karaciğerde başka bir değişim yaşanıyor. Bu değişim, normalden daha fazla kalıtım taşıyan karaciğer hücrelerinin bir alt grubunda meydana geliyor. Hücrelerimizin birçoğunda bir çift kromozom bulunur, ancak bazı hücreler yaşlandıkça daha fazla DNA biriktirir. En sonunda bu dört, sekiz hatta daha fazla kromozom çifti taşıyabilirler. Buna göre yaşlılıkta, daha fazla DNA içeren karaciğer hücrelerinin oranı yüzde 40'a çıkabiliyor. Şimdi şöyle bir şey var: Tipik hücreler yılda ortalama olarak bir kez yenilenirken, DNA zengini hücreler on yıla kadar kalıcı oluyorlar. Bu yüzden karaciğer hücrelerinin yaş dağılımı değişiyor. 25 yaşındaki insanda hepatositlerin yüzde 84'ü iki yaşından daha gençken, 75 yaşındaki bir kişide bu genç hücrelerin sayısı yüzde 67 civarındadır. Bu durumda niçin siroz veya karaciğer kanseri gibi hastalıkların ortaya çıktığı ve bunların niçin daha çok yaşlılarda görüldüğü sorusu karşımıza çıkıyor. Araştırmacılar bunun DNA zengini hücrelerle alakalı olabileceğini düşünüyorlar. DNA zengini hücrelerde kromozom hataları daha fazla ve bu da kalıtsal istikrarsızlıkla ilişkilendiriliyor. İlerleyen yaşla birlikte bu hücreler arttığı için de karaciğerin hastalanma riski artabiliyor diyor araştırmacılar. Ancak öte yandan da DNA zengini hücrelerin daha az sıklıkta bölündükleri biliniyor ki bu da kopya hatası ve zararlı mutasyon riskini düşürmekte. Bu yüzden yaşlılığa bağlı karaciğer hastalıklarının ayrıntılı bir şekilde araştırılması gerekiyor.


Ultrason ışınları böbrek taşlarını vücut içinde yönlendirerek temizleyebilecek. Domuzlar üzerinde yapılan araştırmalarda bilim ekibi bu yöntemi kullanarak daha önce belirlenmiş bir rota üzerinden böbrek taşı yerine kullanılan cam boncukları vücudun dışına çıkarttı. Mineraller idrar içinde eriyip kristalleşince böbrek taşları oluşur. Taşlar böbrekte veya üreter içinde sıkışıp kalır ve vücuttan atılamaz. Bunlardan kurtulmanın bir yolu, taşları parçalayıp küçültmek ve bu şekilde parçaların idrarla dışarı atılmasını sağlamak. Bunun için mesaneden üretere uzun, ince bir tüp yollanır. Bir diğer yol ise vücudun dışından ultrason şok dalgaları göndermek. Ne var ki bu iki yöntemde de geride küçük parçaların kalma ihtimali yüksektir ve bunlar daha fazla taşın gelişmesine yol açar. Daha ciddi vakalarda ameliyat gerekir. Washington Üniversitesi'nden Michael Bailey liderliğinde bir ekip farklı bir yöntem üzerinde çalışıyor. Bu yöntem, daha hafif şiddette ultrason dalgaları kullanarak taşları sıkıştıkları yerden kurtarmaya dayanıyor. Ekip, ilk denemede taşları hafifçe dürterek, doğal olarak yoluna devam etmesini sağlamaya çalıştı. 15 kişi üzerinde uygulanan bu ilk denemede küçük taşların biraz kıpırdadığı saptandı. Amaç taşların kendi kendine vücuttan atılmasıydı. Şimdi Bailey'in ekibi taşları daha kontrollü bir şekilde yönlendirmek için başka bir yol geliştirdi. Dikkatli bir şekilde hedefe odaklanmış ses dalgalarından yararlanarak taşın çevresinde bir yüksek basınç halkası yaratıldı. Böyle taşlar kontrol altına alınmış oldu.Daha sonra halka hareket ettirilince taşlar da halka ile birlikte sürüklenmeye başladı. Ekip bu yaklaşımı anestezi altındaki üç domuz üzerinde denedi. Bu deneyde hayvanların mesanelerine taş yerine cam boncuklar yerleştirildi. Boncuklar önceden belirlenmiş bir rota üzerinden %99'luk bir hassasiyetle yönlendirildi. Cam boncukları mesane gibi geniş bir alanda hareket ettirmek, şekilsiz kristalleri dar bir boru içinde hareket ettirmekten doğal olarak daha zordur diye konuşan Oxford Üniversitesi'nden Ben Turney, Ama bu teknikle böbreklerdeki taşları yerlerinden oynatmak mümkün olabilir. Daha sonra sistem bunları kendiliğinden vücuttan dışarı atabilir diyor.


Ultrason ışınları, böbrek taşlarını vücut içinde yönlendirerek temizleyebilecek. Domuzlar üzerinde yapılan araştırmalarda bilim ekibi bu yöntemi kullanarak daha önce belirlenmiş bir rota üzerinden böbrek taşı yerine kullanılan cam boncukları vücudun dışına çıkarttı. Mineraller idrar içinde eriyip kristalleşince böbrek taşları oluşur. Taşlar böbrekte veya üreter içinde sıkışıp kalır ve vücuttan atılamaz. Bunlardan kurtulmanın bir yolu, taşları parçalayıp küçültmek ve bu şekilde parçaların idrarla dışarı atılmasını sağlamak. Bunun için mesaneden üretere uzun, ince bir tüp yollanır. Bir diğer yol ise vücudun dışından ultrason şok dalgaları göndermek. Ne var ki bu iki yöntemde de geride küçük parçaların kalma ihtimali yüksektir ve bunlar daha fazla taşın gelişmesine yol açar. Daha ciddi vakalarda ameliyat gerekir. Washington Üniversitesi'nden Michael Bailey liderliğinde bir ekip farklı bir yöntem üzerinde çalışıyor. Bu yöntem, daha hafif şiddette ultrason dalgaları kullanarak taşları sıkıştıkları yerden kurtarmaya dayanıyor. Ekip, ilk denemede taşları hafifçe dürterek, doğal olarak yoluna devam etmesini sağlamaya çalıştı. 15 kişi üzerinde uygulanan bu ilk denemede küçük taşların biraz kıpırdadığı saptandı. Amaç taşların kendi kendine vücuttan atılmasıydı. Şimdi Bailey'in ekibi taşları daha kontrollü bir şekilde yönlendirmek için başka bir yol geliştirdi. Dikkatli bir şekilde hedefe odaklanmış ses dalgalarından yararlanarak taşın çevresinde bir yüksek basınç halkası yaratıldı. Böyle taşlar kontrol altına alınmış oldu. Daha sonra halka hareket ettirilince taşlar da halka ile birlikte sürüklenmeye başladı. Ekip bu yaklaşımı anestezi altındaki üç domuz üzerinde denedi. Bu deneyde hayvanların mesanelerine taş yerine cam boncuklar yerleştirildi. Boncuklar önceden belirlenmiş bir rota üzerinden %99'luk bir hassasiyetle yönlendirildi. Cam boncukları mesane gibi geniş bir alanda hareket ettirmek, şekilsiz kristalleri dar bir boru içinde hareket ettirmekten doğal olarak daha zordur diye konuşan Oxford Üniversitesi'nden Ben Turney, Ama bu teknikle böbreklerdeki taşları yerlerinden oynatmak mümkün olabilir. Daha sonra sistem bunları kendiliğinden vücuttan dışarı atabilir diyor.


Su ile kilo arasında bir bağlantı olduğunu saptayan bir araştırma, yeteri kadar su içmenin sağlıklı bir kiloya ulaşmanızda size yardımcı olacak temel etkenlerden biri olabileceğini ortaya koyuyor. Annals of Family Medicine isimli dergide yayımlanmış olan araştırma, daha az miktarda su içen katılımcıların vücut kitle indekslerinin diğer katılımcılara oranla genellikle daha yüksek olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar, kilo yönetimi araştırmaları ve klinik yöntemlerde suya daha fazla odaklanılması gerektiğini belirtti. Her ne kadar insanlara kilo kaybettirmek için bol su içmeleri gerektiği söylense de araştırmacılar, suyun insanların kilolarına etkisini incelediklerinde farklı sonuçlarla karşılaştıkları belirtiyor. Örneğin bazı araştırmalarda çok su içen insanların zayıf oldukları görülürken, başka araştırmalarda obez bireylerin daha çok su içtiği sonucu alındı. Araştırmacılar, Ulusal Sağlık ve Beslenme Bilirkişi İncelemesinden , 9.500 kişinin dahil olduğu iki veri grubunu ele aldı. Veri gruplarından biri 2009-2010 yılları arasında, diğeri ise 2011-2012 yılları arasında yapılan bir araştırmadan alındı. Katılımcıların fiziksel incelemenin bir parçası olarak verdiği idrar örnekleri araştırmacılar tarafından incelenip "idrar ozmolaliteleri" ölçülerek, yani kişilerin idrarlarının yoğunluğuna bakılarak su içme seviyeleri belirlendi. İdrarın yoğunluğunun yüksek olması, kişinin az su içtiği anlamına geliyordu. NHANES araştırmacıları, kişilerin su içme seviyelerini daha doğru gösterdiği için öncelikle 2009 yılındaki idrar ozmolalitelerini ölçtükten sonra katılımcılara ne kadar su içtiklerini sordu. Elbette içilen su miktarı dışında yemeklerin içerdiği su miktarı da kişilerin sıvı alma seviyesini etkiliyor. Yapılan yeni araştırmada idrar ozmolalite testleri, kişilerin yeterli ölçüde mi yetersiz ölçüde mi sıvı aldığını belirlemek için kullanıldı. Yeteri kadar sıvı almayan kişilerin vücut kitle indekslerinin, yeterli sıvı alan kişilere göre ortalama olarak daha yüksek olduğu belirlenirken yeterli sıvı almayan katılımcılarda obezite riskinin de %60 oranında daha fazla olduğu görüldü. Ancak yalnızca sıvı alma seviyesi ile kilo arasında bir bağlantı olduğunu gösteren bu araştırma, daha fazla su içmenin kilo kaybına yardımcı olup olmayacağını kanıtlamıyor. Michigan Üniversitesi'nden aile hekimi Dr. Tammy Chang, vücut kitle indeksleri daha yüksek olan kişilerdeki sıvı yetersizliğinin, yedikleri veya içtiklerinin miktarından veya türünden kaynaklanma olasılığına da dikkat çekiyor. Örneğin bol sulu yiyeceklerin kalorisi az olurken, bol yağlı yiyeceklerde az sıvı bulunur ve kalorileri yüksektir. Chang, yeterli miktarda sıvı alan insanların genellikle kendilerini obeziteye karşı koruyacak alışkanlıklara da sahip olabileceğine işaret ediyor. Bu iki açıklamanın da doğruluk payı olduğunu belirten Chang, sıvı alımı ve kilo arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılabilmesi için daha fazla araştırmanın yapılması gerektiğini söylüyor. Her ne kadar kilo veren insanların açlıkla susuzluğu karıştırabildiği ve daha fazla su içmenin kilo vermede yardımcı olabileceği söylense de Chang, bunun doğruluğunun kesin olmadığını, yine de bazı hastalarının, açlıkla susuzluğu karıştırmış olma ihtimallerine karşılık, yemekten önce su içtiklerini söylediklerini belirtiyor. Gerçekten de klinik tedavi uzmanları hastalarını, yemek yeme ihtiyacı duyduklarında su içmeye teşvik ediyor. Ancak herkesin farklı olarak deneyimlediği açlık ve susuzluğun nesnel olarak ölçülmesi mümkün değil. Ayrıca bazı insanlar, vücutlarının fizyolojik ihtiyaçları dışındaki faktörlerden de etkilenebiliyorlar.


'Aslında depremin insanlarda ilk yıktığı şey kontrol duygusu oluyor' diyen sosyal psikolog Prof. Dr. Nebi Sümer, travma sonrası stres bozukluğu denilen psikolojik sorunların üstesinden gelinmesi için psikososyal desteğin yaşamsal olduğunu söylüyor. Ancak Sümer'in ısrarla vurguladığı bir konu daha var: 'Depremzedeleri mağdur olarak görmeyin; onlar hayata tutunmaya çalışan savaşçılar'. 6 Şubat Pazartesi günü iki büyük depremle sarsılan Türkiye yaralarını sarmaya çalışırken depremzedelerin psikolojik sorunları hafifletmek ve gidermek için bölgede Türk Psikologlar Derneği ekibi saha çalışması ve ön değerlendirme yapıyor ve destek için başvuran 8000'in üzerinde gönüllü psikolog ile desteğe hazırlanıyor. Depremler gibi beklenmedik doğa olayları, kişiyi aşırı korkutan, dehşet içinde bırakan, çaresizlik yaratan ruhsal travmalar yaratma potansiyeline sahip. Ruhsal travmaları uzun süre atlatamayan kişilerde uzayan yas süreçleri ve travma sonrası stres bozukluğu denilen psikolojik sorunlar ortaya çıkabiliyor. Bu belirtiler çoğu kişide travmayı izleyen günlerde görülüyor ve genellikle birkaç hafta içinde kendiliğinden düzeliyor, ancak bazı kişilerde aylarca, hatta yıllarca sürebiliyor. İlk tepki hayatta kalma güdüsü oluyor. Bu evrede bireysel farklılıklar görülür. Alt beynimiz bize 'kaç-kendini koru' emrini verir. Bu son derece anormal bir duruma verilen normal bir tepkidir. İnsanları, içinde bulundukları bu durumda mağdur gözüyle bakmamak gerekir. Bu kişiler hayatta kalma dürtüsüyle hareket ettikleri için aşırı tepki göstermeleri normaldir. Kendisini, korkusunu, kaygısını kontrol edemeyenlerin yaşadıkları normaldir. Herkes aynı durumdadır. Bende bir gariplik mi var sorusunu kendilerine sormamaları ve kendilerine öz-şefkat göstermeleri, zaman tanımları gerekir. Aslında depremin ilk yıktığı şey kontrol duygusudur. Belirsizlik rahatsız edicidir. Barınma sorununun halledilmesi ve temel ihtiyaçların karşılanması bu belirsizliğin giderilmesinde kritik ilk adımdır ve hızla yapılmalıdır. Bizde o çok değerli iki gün kaybedildi. Bu da şoku ve belirsizliği büyüttü. İlk aşamada depremzedenin elini tutmak bile psikolojik bir destektir. İlk günlerde bu desteği vermek için uzman olmaya gerek yok; temel anlayışa sahip olmak yeterli. Kısa bir süre sonra zaten insanlar kendini toparlar. Büyük çoğunluğu için uzun sürecek bir psikolojik desteğe ihtiyaç kalmaz. TSSB bazı kişilerde 4-5 ay sonra ortaya çıkabilir. Önceden de benzer şoklar, travmalar yaşamış veya çok kırılgan bir yapıya sahip olanlar daha fazla risk altında olabilir. Bu kırılgan kişilere güçlü ol demek yanlış. Zira bu, sen zayıfsın mesajı vermek anlamına gelir. Psikolojide debriefing, travmaya maruz kalan kişileri duygu/düşüncelerini anlatma, dinleme, bilgilenme ve paylaşım yolu ile fark etmeleri, düzene sokmaları, anlamlandırmaları ve yeniden yapılandırmaları olarak tanımlanabilir. Debriefing iyileştirici bir etkiye sahiptir. Çünkü kişi olayın üzerinde hakimiyet kurduğu izlenimini edinir. TSSB durumunda debrief'ingi uzmanlar yapmalı. En önemli başa çıkma desteği depremzedelerin rutinlerine geri dönmelerini sağlamaktır. Çalışan kişilerin yapabiliyorsa işlerine, öğrencilerin eğitime geri dönmeleri gerekir. Sağlıklı olanların kurtarma/enkaz kaldırma, gönüllülere her işte destek sağlamaları kendilerini kısa zamanda toparlamalarına yardımcı olur. Çocuklar hassastır ama bazen bizden daha güçlü olabiliyorlar. Oyun oynamaları bu süreci daha kolay atlatmalarını sağlar. Çadır kentlerde oyun alanları kurulmalı. Onlar için de rutin çok önemli. Kısa zamanda okullarına geri dönerlerse yaşadıklarının yıkıcı etkisi ortadan kalkar. Ancak öğretmenler çocukları çok dikkatli izlemeli. Çocukta ani davranış bozuklukları, ani farklılıklar, daha önce görülmeyen öfke patlamaları, saldırganlık ya da içe kapanma vb işaretler görülüyorsa uzmana danışmak gerekebilir. Ne yazık ki sosyal medya karamsarlık pompalıyor. Yağma olaylarını, ırkçılığı sürekli öne çıkartıyor. Önyargıları besliyor. Bu görüntüleri izleyenlerde güven duygusu sarsılıyor. Sonuçta öfke ve kızgınlık başat hale geliyor. Seçkincilik, ayrımcılık, yukarıdan bakma, farklı olanı küçümseme gibi yıkıcı tutum ve davranışlar yardımlaşma ve dayanışmaya çok zarar veriyor. Bölgede psikososyal desteğin kalıcı hale gelmesi ve ücretsiz olması gerekir. Klinik destek de bu evrede önemli. Bakanlıklar nezdinde kurulacak olan kalıcı sistemler ve psikososyal destek ekipleri konteynırlarda kurulacak birimlerle, çadır kentlerde, deprem bölgelerine erişimi kolay diğer mekanlarda çalışmalarını kesintisiz sürdürmeli. Biz inşaat işlerinde, yapılaşmada, depreme dayanıklı bina yapmada maalesef yaptırımı yüksek, ahlaki ve vicdani yüke dayalı sosyal norm yaratamadık. Bir ülkenin insanlarını kanun korumaz norm korur. Norm bir anlamda mahalle baskısı demektir. İlgili paydaşları kendiliğinden içine ele siyaset üstü bir süreçtir. Gönüllü bir harekettir. Biz inşaat işlerinde, yapılaşmada, depreme dayanıklı bina yapmada maalesef yaptırımı yüksek, ahlaki ve vicdani yüke dayalı sosyal norm yaratamadık. Yani utanma duygusu ve vicdanı içeren yazılı olmayan kurallara dayalı bir norm oluşturamadık. Trafik ölümlerinde, ihlallerindeki durum gibi.. Aslında yapılan cezai yaptırımı olan tehlikeli bir davranış olmasına karşın insanlar yaptıkları trafik ihlallerini, son surat araba kullanmayı her yerde utanmadan, hatta böbürlenerek anlatır. Çünkü aşırı süratli araba sürmek utanılacak bir hareket olarak algılanmaz. Ama hırsız yaptığı hırsızlığı anlatamaz çünkü hırsızlık utanma duygusu yaratır. Trafik ahlaki bir norm yaratamamıştır. Aynı şekilde inşaatlarda da vicdani yükümlülük yok. Normal zamanda sokakta dokunsan yıkılacak bina görsek, kimse bunu kim yaptı ya deprem olursa yapanın hiç mi vicdani yok diye düşünmez. Normlar sosyal psikolojiyi ilgilendiren bir konudur. Depremlerde yıkılma riski taşıyan binalar yapma konusu, imar affı ile ödüllendirileceğine, hırsızlık gibi utanılması ve kınanmasını gereken bir mahalle baskısı yaratmadıkça engellenemez. Benim bir hayalim var. Oraların yeni bir cazibe merkezi haline getirilmesi. Göçleri engelleyecek, azınlıklarla barış içinde yaşanabilecek yerleşim alanları kurmalıyız. Konut yapmakla bu sonuca ulaşamayız. Oralarda insanların verimli olabilecekleri, her türlü ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri, çatışmaların yaşanmadığı kentler kurulmalı. - uykusuzluk, - kabuslar, - olayla ilgili anıların rahatsız edici biçimde sık sık hatırlanması, - sürekli olarak olayın tekrarlanacağı korkusu ve bu nedenle diken üstünde hissetme, - kolay irkilme, - çabuk sinirlenme, - gelecekle ilgili plan yapamama, - yabancılaşma , - olayı hatırlatan durumlarda huzursuz olma ve bu durumlardan kaçınma görülür a) Duygu ve düşünceleri birbirinden ayırt ederek tanımak ve dışa vurmak, b) Bozulan anlamlandırma sistemini yeniden toparlamak, c) Travmatik bir durumu takip eden düşünceleri, izlenimleri ve tepkileri detaylı bir şekilde gözden geçirmek, d) Benzer tepkileri görerek kendi tepkilerini de normal olarak algılamak, e) Farklı başa çıkma yolları öğrenmek, f) Yaşama sevincinin desteklenerek korunmasına yardımcı olmak,


O brokoli bitecek diyen annelerin bir bildiği varmış meğer. Adeta bir besin bombası olan bu yeşil sebze, sindirime, kalp-damar ve bağışıklık sistemine fayda sağladığı gibi iltihap karşıtı ve kansere karşı koruyucu özelliklere bile sahip. Düşük sodyum içerikli ve yağsız bir sebze olan brokolinin bir porsiyonu ise yalnızca 31 kalori. Teksas Üniversitesi'nden beslenme uzmanı Victoria Jarzabkowski, brokolinin yüksek lif, C vitamini, aynı zamanda potasyum içerdiğini, B6 ve A vitamini kaynağı da olduğunu söylüyor. İçerisinde karbonhidrat bulunmayan brokoli ayrıca bol protein de içeriyor. Brokolide bitki kimyasalları ve antioksidanlar da yüksek oranda bulunuyor. Bitki kimyasalları, bitkilere rengini, kokusunu ve tadını veren kimyasallardır. Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü'nün yaptığı araştırmalara göre bitki kimyasallarının birçok faydası da var. Örneğin brokolideki bitki kimyasalları bağışıklık sistemi için oldukça faydalı. İçlerinde glucobrassicin; zeaxanthin ve beta-karoten karotenoidler ve bir flavonoid olan kaempferol bulunur. Antioksidanlar, vücudun ürettiği veya meyve, sebze ya da tahıllarda bulunan kimyasallardır. Jarzabkowski, antioksidanların, hücrelere zarar veren serbest radikalleri bulmaya ve etkisiz hale getirmeye yaradığını söylüyor. Serbest radikaller, metabolizma sırasında oluşan dengesiz moleküllerdir. Amerikan Kanser Enstitüsü'ne göre bu moleküllerin verdiği hasar kansere yol açabilir. Brokoli bol miktarda bir antioksidan bileşeni olan lütein ve çok etkili bir antioksidan olan sülforafan bulunur. Besin oranı yüksek olan brokoli aynı zamanda magnezyum, fosfor, az miktarda çinko ve demir de içeriyor. Diyabet ve otizm: Tip 2 diyabeti olan obez bireyler için brokoli özü oldukça faydalıdır. Science Translational Medicine dergisinde Haziran ayında yayınlanan raporda, bilim insanlarının, brokolide sülforafan adlı bir bileşeni bulduğu belirtiliyor. Sülforafanın tip 2 diyabetle bağlantılı olan 50 genin etkinliğini ya da etkisini durdurabildiği bulundu. Bilim insanları, 12 haftalık araştırma sürecinde bu bileşeni tip 2 diyabet hastası 97 bireye uyguladı. Obez olmayan bireylerde hiçbir değişiklik görülmezken obez bireylerin kontrol gruba oranla açlık kan şekeri seviyelerinde %10'luk bir düşüş yaşandığı görüldü. Aynı bileşenin otizmle bağlantılı belirtileri de azalttığı görüldü. Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayınlanan araştırma raporunda, sülforafan içeren brokoli özü kullanan kişilerin, sözel iletişiminde ve sosyal etkileşimlerinde gelişmeler yaşandığı belirtiliyor. Kanser: Çoğu insan brokolinin kansere karşı korunmada çok yararlı olduğunu bilir. Jarzabkowski, brokoli gibi turpgillerin bazı mide ve bağırsak kanserlerine karşı koruma sağlayabileceğini belirtiyor. Amerikan Kanser Birliği, sülforafan ve indole-3-carbinole da dahil olmak üzere brokolide bulunan izotiyosiyanatların zehirden arındırıcı enzimler salgıladığını ve antioksidan görevi görerek oksidatif stresi azalttığını belirtiyor. Aynı zamanda östrojen seviyesini de etkileyen bu bileşenler göğüs kanseri riskini de azaltıyor olabilir. Kolesterol: Jarzabkowski'ye göre brokolide bulunan çözülebilir lif, kandaki kolesterole bağlanarak, kolesterolün düşmesine yardımcı olur. Life bağlanan kolesterolün vücuttan dışarı atılması kolaylaşır ve dolayısıyla vücuttaki kolesterol seviyesi düşer. Kalp sağlığı: Brokoli, kolesterolü azaltmasının yanı sıra kan damarlarını güçlendirerek kalp sağlığını da korur. Brokolide bulunan sülforafanın aynı zamanda iltihap azaltıcı etkisi de bulunduğundan kronik kan şekeri sorunlarının sebep olduğu kan damarı duvarındaki hasarları önleyebilir veya iyileştirebilir. Harvard Üniversitesi Halk Sağlığı Okulu'na göre bu sebzede bulunan b-kompleks vitaminler aşırı homosisteini düzenlemeye veya azaltmaya da yardımcı olur. Aşırı homosistein, kişilerin kırmızı et yemesinden sonra biriken amino asittir ve koroner kalp hastalığı riskini arttırır. Göz sağlığı: Havucun göz sağlığına faydalı olduğunu hepimiz biliyoruz. Bunun sebebi içerisinde bulunan, bir antioksidan bileşeni olan luteindir. Bu bileşeni brokolide de yoğun miktarda bulabilirsiniz. Brokolide bulunan başka bir antioksidan ise aynı faydaları sağlayan zeaksantindir. Bu iki kimyasal da maküler dejenerasyona ve katarakt oluşumuna karşı koruma sağlar. Sindirim: Brokolinin sindirime son derece faydalı olduğunu belirten Jarzabkowski, bunun sebebinin sebzenin yoğun lif içeriği olduğunu da ekliyor. Brokolinin neredeyse her 10 kalorisinde 1 gram lif bulunuyor. Lif, düzenli olarak tuvalete çıkmanızı sağladığı gibi bağırsaklarınızdaki sağlıklı bakterilerin seviyesinin de korunmasına yardımcı oluyor. Brokoli aynı zamanda mide zarını korur. Brokolide bulunan sülforafan, mide bakterisi Helicobacter pylori'nin fazla gelişmesini ve mide duvarına çok güçlü tutunmasını da önler. Genel olarak brokoli yemenin herhangi bir zararı olmadığı gibi yan etkileri de ciddi değildir. Brokoli tüketiminin en yaygın yan etkileri gaz ve bağırsakta tahriş ise brokolinin yüksek lif oranından kaynaklanır. Turpgillerden gelen bütün sebzelerin gaz yaptığını belirten Jarzabkowski, bu besinlerin faydasının ise verdikleri rahatsızlığa değeceğini söylüyor. Ohio Devlet Üniversitesi Wexner Tıp Merkezi'nden bilim insanları, brokolide bulunan K vitamininin kan sulandırıcı ilaçların etkisini azaltabileceğini ve bu ilaçları kullanan kişilerin brokoli tüketimine dikkat etmeleri gerektiğini belirtiyor. Hipotiroidi olan kişilerin de aynı şekilde brokoli tüketimlerini sınırlandırmaları öneriliyor. Çiğ, buğulama, haşlanmış brokoli: Hangisi daha besleyici? Brokolinizi hazırlama şekliniz alacağınız besin miktarını da etkiliyor. Örneğin brokoliyi kansere karşı etkileri sebebiyle tüketmek isteyenlerin sebzeyi çok fazla pişirmemesi gerekiyor. Warwick Üniversitesi'nde 2007 yılında yapılan bir araştırmada brokolinin haşlanmasının sebzede bulunan faydalı, kanser karşıtı enzimleri azalttığı bulundu. Araştırmacılar, taze brokoli, brüksel lahanası, karnabahar ve yeşil lahananın haşlanması, buğulanması, mikrodalgada pişirilmesi veya kızartılması durumunda besin miktarlarında yaşanan değişimleri inceledi. Araştırma sonucunda kanser karşıtı besin maddelerinin en çok haşlanmada kaybedildiği görüldü. 20 dakikaya kadar buğulama, üç dakikaya kadar mikrodalgada pişirme veya beş dakikaya kadar kızartmanın ise kanser karşıtı besinlerin önemli miktarda kaybına sebep olmadığı görüldü. En çok besin, çiğ brokolide bulunsa da bağırsaklarınızı en çok rahatsız eden ve en çok gaza sebep olan da yine çiğ brokoli. Brokoli ilk kez İtalya'da yetiştirildi. Yabani lahanadan geliştirilen brokoli, MÖ 6. yüzyıldan beri yetiştiriliyor. Brokolinin İtalyancası broccolodur ve lahananın çiçek gibi açılan üst kısmına denir. Bu kelime ise Latince kol veya dal anlamına gelen, sebzenin ağaca benzer yapısına gönderme yapan brachium kelimesinden türemiştir. Brokoli Fransa'ya 1560 yılında gelmiştir. 1700'lü yılların sonuna kadar İngiltere'de hala çok yaygın olmayan brokoli, filizli karnabahar ya da İtalyan kuşkonmazı olarak biliniyordu. Amerika'da üretilen brokolinin %90'ı Kaliforniya'da yetişiyor. Ortalama bir Amerikalı yılda yaklaşık 1,8 kilogram brokoli tüketiyor. Amerika, dünyanın en çok brokoli üreten ülkeleri arasında üçüncü sırada. Birinci sırada yer alan Çin, yılda 8 milyon tondan fazla brokoli üretiyor.


Kimilerinin sebze yemekten pek hoşlanmadıkları bir gerçek. Ancak yeni bir araştırma, brokolinin tip 2 şeker hastalığının yavaşlatılması ve bir olasılıkla da gerilmesinde etkili olabileceğine işaret ediyor. Science Translational Magazine dergisinde yayımlanan bu son araştırmada, tip 2 şeker hastalığına yol açan belirtilerle bağlantılı 50 genden oluşan bir ağın incelenmesi amacıyla matematiksel ve deneysel uygulamalardan yararlanıldı. Araştırmacılar brokoli, Brüksel lahanası ve lahana gibi birtakım sebzelerde doğal olarak bulunan ve bu genlerin ifadelerini tersine çevirebilen sülforafan adlı bir bileşimi de belirlediler. Araştırmada, obez hastalara yoğunlaştırılmış brokoli filizi özütünden oluşturulan sülforafan verildiğinde, bu kişilerin kan şekeri düzeylerini denetleyici sistemlerinde bir iyileşme meydana geldiğine ve kan şekeri üretiminin düştüğüne tanık olundu. ABD Hastalıkları Denetleme ve Önleme Merkezi'ne göre, şeker hastalığına bağlı olarak ortaya çıkan bu iki belirti, koroner kalp hastalığı, sinir hasarı ve körlük gibi birtakım başka sağlık sorunlarına da yol açabilen unsurlar arasında yer alıyordu. İsveç Gothenburg Üniversitesi öğretim üyelerinden Anders Rosengren, elde edilen bulguların son derece ilginç olduğuna ve araştırmanın tip 2 şeker hastalığına çözüm getirebilecek yeni yöntemlerin de önünü açabileceğine dikkat çekiyor. Şeker hastalığının en yaygın türü olan tip 2 şeker hastalığı, dünyada 300 milyonu aşkın kişiyi etkiliyor. Tip 2 şeker hastası olan obezlerde, karaciğerdeki aşırı yağlanma bedenin insülin hormonuna karşı duyarlılığını azaltıyor ve buna bağlı olarak da organ kan şekeri düzeylerini dengeleme konusunda zorlanıyor. Pankreas tarafından salgılanan insülin, genelde, karaciğerin kandaki şekeri alıp bunu sonradan kullanılmak üzere depolamasına yardımcı olur. Tip 2 şeker hastalığı olanlara, kan şekeri düzeylerinin denetlenmesi için, genellikle beslenme düzenlerinde değişikliğe gitmeleri önerilir. Rosengren, tip 2 şeker hastalığının sağaltımında yaşam biçimlerini değiştirmenin öncelikli bir yer tuttuğunu, ancak bu değişikliğin ilaçlarla da desteklenmesi gerektiğini belirtiyor. Tip 2 şeker hastalığının sağaltımında şimdilik en etkili seçenek Metformin adlı ilaç olmakla birlikte, bu ilacı gereksinim duyan herkes alamıyor. Tip 2 şeker hastalarının yaklaşık yüzde 15'inin böbrek işlevlerinde bir azalma meydana geldiğinden, Metformin bu kişilerde, karın ağrısı, nefes darlığı, kaslarda ağrı ya da tutulma ve yorgunluk gibi belirtilerle kendini belli eden, laktik asidoza yakalanma çekincesini artırıyor. Metformin ilacı alanların yaklaşık yüzde 30'u bulantı, şişkinlik ve karın ağrısından yakınıyor. Araştırmanın hedeflerinden birinin Metforminin yerini tutabilecek başka bir seçeneğin bulunması olduğuna, ancak o sırada klinik çevrelerde şeker hastalığına karşı etkili olabilecek bileşimlerin geliştirilmesi konusunda genelde bir yılgınlığın da söz konusu olduğuna dikkat çeken Rosengren, bunun nedenini, yeni ilaçlar geliştirmeye çalışan araştırmacıların genelde genleri ya da proteinleri teker teker ele almalarına bağlıyordu. Oysa, şeker hastalığı çok daha karmaşık bir yapıya sahipti ve çok geniş bir gen ağını içermekteydi. Bu yüzden de bilim insanlarının, şeker hastalığının çok daha bütüncül bir bakış açısıyla ele alındığı, yeni bir sistematik yaklaşım bulmaları gerekiyordu. Araştırmaya önderlik eden Gothenburg Üniversitesi doktora öğrencilerinden Annika Axelsson ve arkadaşları, ilk aşamada, yüzde 42 yağ ve yüzde 0.15 kolesterol içeren Batılı bir beslenme düzeniyle yetiştirilen şeker hastası farelerin karaciğerlerinden aldıkları doku örneklerini incelediler. Yapılan çeşitli deneyler sonucunda, kan şekeri düzeylerinin normal sınırların üzerine çıktığı hiperglisemi durumuyla bağlantılı, 1.720 genin kimliği belirlendi. Daha kapsamlı çözümlemelerin ardından araştırmacılar bu 1.720 genlik havuzu daraltarak, topluca kan şekeri düzeylerinde artışa neden olan ve birbirleriyle bağlantılı 50 genlik bir ağ elde ettiler. Söz konusu gen ağı, tip 2 şeker hastalığının bir belirteci durumuna geldi. Araştırmacılar daha sonra, mevcut ilaç bileşimleriyle ilgili bir veritabanından yararlandılar ve bu bileşimlerin hastalığı geriletme, bir başka deyişle, gen ifadeleri daha yüksek olan bu genleri tersine çevirebilme yeteneklerine göre bir sıralamasını yapmak için de matematiksel bir örnekleme programından yararlandılar. Yaptıkları bu sıralama sonucunda sülforafanın başı çektiği görüldü. Bu bileşenin canlı sistemlerde şeker düzeylerini gerçekten de düşürüp düşüremeyeceğini anlamak için çeşitli deneyler uygulandı. Bu deneylerin ilkinde, sülforafan bileşenini laboratuvar ortamında üretilen hücreler üzerinde deneyen araştırmacılar, şeker üretiminde bir azalma meydana geldiğine tanık oldular. Ardından bileşeni kemirgenler üzerinde deneyen ve bunun yağ ya da fruktoz düzeyi yüksek bir beslenme düzeniyle beslenen hayvanların glikoz toleransında bir iyileşme sağladığını gören araştırmacılar, son olarak da, sülforafanı insanlar üzerinde denediler. Bu süreçte, tip 2 şeker hastası olan 97 kişiye, 12 hafta boyunca her gün toz durumuna getirilmiş brokoli filizi özütü verildi. Deneklere verilen bu miktar brokolide doğal olarak bulunan sülforafan miktarının yaklaşık 100 katına eşitti. Sonuçta, obez olmayanlarda sülforafanın herhangi bir etki yaratmadığı görülürken, obez olanlarda çok çarpıcı sonuçlar elde edildi. Tip 2 şeker hastalarında kan şekeri düzeyleri, bu kişiler aç kaldıklarında bile, genelde yüksekliğini korur. Oysa araştırmacılar sülforafanın bu hastaların açlık kan şekeri düzeylerinde, plasebo verilenlere kıyasla, yaklaşık yüzde 10'luk bir düşüş sağladığını gördüler. Bu oran tip 2 şeker hastalığı olan insanlarda başkaca sağlık sorunlarının ortaya çıkma olasılığını ciddi biçimde azaltmaya yettiği gibi, metformin ilacının yol açtığı sorunlara ve yan etkilere de neden olmuyordu. Araştırmacılar bir sonraki aşamada, sülforafanın sonradan şeker hastalığına dönüşebilecek düşük glikoz toleransı olan kişiler üzerindeki etkilerini incelemeyi ve bu kişilerde glikoz toleransını tip 2 şeker hastalığı ortaya çıkmadan çok önce denetlemeyi hedefliyorlar.


RSV virüsü, parainfluenza virüs ailesine mensup olan ve solunum yollarını hedef alan bir RNA virüsüdür. Her yaştan kişiyi enfekte edebilse de özellikle emzirme dönemindeki bebeklerde ve küçük çocuklarda enfeksiyona yol açar. Yetişkinlerde ise hafif soğuk algınlığı semptomları oluştursa da önemli bir sağlık sorununa neden olmaz. Damlacıklar yoluyla bulaşır. Bu enfeksiyonlar sıklıkla Eylül ayı ile Mayıs ayı arasında mevsimsel olarak görülür. Bu arada COVID vakaları ve hastaneye yatış sayısı, pandeminin ilk dönemlerine göre düşük seyrediyor. Ancak şimdi herkes üçlü-salgın endişesi içinde. Bir kere şunu bilmemizde yarar var. Grip olmak sizi COVID'den korumaz. COVID sizi gripten korumaz. Veya grip sizi RSV'den korumaz. Farklı virüsler vücudun savunma sistemlerin farklı açılardan saldırır. Bağışıklık sistemimiz ne kadar güçlü olursa olsun, patojenlerin tümüne karşı tek bir etkili silahı yoktur, çünkü bağışıklık sistemi bir tanesini tespit edebilir. Aynı kural aşılar için de geçerlidir. Grip aşısı sizi COVID'e karşı savunmaz ve COVID aşısı gribe karşı bağışıklık oluşturmaz. Bağışıklık sistemi çok karmaşık bir yapıya sahiptir.İ nsanların vücutları iki farklı patojene maruz kalırsa aynı anda veya arka arkaya- çok sayıda dinamik unsur devreye girer. Ayrıca bu dinamiklerin kişiden kişiye farklı olması işi daha da karmaşık hale getirir. Çünkü genetik faktörler de büyük fark yaratır. Bir patojen vücuda girmeyi başardığı zaman ilk evrelerde ortaya çıkan tepki doğuştan gelen bağışıklık sistemidir. Doğuştan gelen bağışıklık sisteminin algısı çok keskin değilidr. Yalnızca vücuda ait olanla, olmayanı ayırt eder ve olmayana saldırır. Bir patojen ile enfekte olmak doğuştan gelen bağışıklık sisteminin bir başka patojene olan tepkisini artırmaz, belki yalnızca çok küçük bir miktarda koruma sağlar. Bu küçük miktardaki koruma ancak birkaç hafta etkili olur. Bazen de bir patojen ile enfekte olmak başka bir pstojene karşı sizi daha da zayıf hale getirebilir. Örneğin grip, bazı bakteriyel enfeksiyonlara yakalanma riskinizi artırabilir. Veya COVID bazı mantar enfeksiyonlarının riskini yükseltebilir. Bu noktada COVID'in diğer respiratuvar virüslerle nasıl bir etkileşim içine girebileceğini kestirmek zordur. Vücudun doğuştan gelen bağışıklık sistemi canla başla uğraşırken, vücut B ve T hücrelerini göreve çağırır. Bunlar doğuştan gelen bağışıklıktan farklı olarak çok çeşitlidir ve farklı patojenlerle savaşacak şekilde evrilmişlerdir. Bu hücreler edinilmiş bağışıklık sistemini oluştururlar; bellekleri vardır. B ve T hücreleri bir patojenle mücadele ettikten sonra aynı patojenle bir daha karşılaştıklarında daha hızlı ve güçlü bir şekilde savaşırlar. Bazı vakalarda bir patojene karşı edinilmiş bağışıklık başka patojene karşı da koruyabilir. Eğer iki patojen yeterli oranda benzerse bağışıklık sistemi birisi ile mücadele ederken, diğerine karşı koruma sağlayabilir. Buna çapraz-reaktif bağışıklık denir. Ne var ki çapraz-reaktivite kişiden kişiye değişir. Edinilmiş bağışıklık sistemi, her insanda farklı bir tepki gösterir. Siz siz olun bu grip mevsiminde bağışıklık sisteminize güvenmeyin. Büyük bir olasılıkla farklı patojenlerle karşılaşacaksınız ve hepsi sizi enfekte edecektir. Bu nedenle maske ve mesafe önlemlerini ihmal etmeyin.


Geleneksel sigara, elektronik sigara, nargile, yeni nesil ısıtılmış tütün ve nikotin ürünlerinin hiçbirini kullanmayın. Tütün endüstrisi geleneksel sigaranın zararlarının tüm dünyada iyice anlaşılması üzerine başka ürünler ile yeni pazarlara girmeyi deniyor. Nargile ile muhafazakar ülkelerin gençlerine ve kadınlarına, elektronik sigara ile teknoloji meraklılarına ulaşmaya çalışıyor. Sağlık endişeleri olanların sigarayı bırakmasını engellemek için ise sözde riski azaltılmış ürünler sunuyor. Tütün ve nikotin içeren her ürün her dozda sağlığa zararlıdır, hastalık yapar, ölüme neden olur, kullanılmamalıdır. Prof. Dr. Elif Dağlı , ülkemizde elektronik sigaranın yasal satışı bulunmadığını fakat birçok ürünün internette sosyal medya aracılığı ile pazarlandığını, evde üretim tariflerinin paylaşıldığına dikkat çekti. Dağlı şunları söyledi: Elektronik sigara, nikotini pil ile ısıtarak buharlaştırıyor ve kullanıcı cihaz ucundan çıkan dumanı soluyor. Soludukları buharın içinde nikotin, propilen glikol, gliserol, tatlandırıcılar ve aromalar var. Deneysel çalışmalara göre, elektronik sigara dumanına maruz kalan farelerde akciğer hasarı oluşuyor. Nargile kullanımın giderek arttığını belirten Prof. Dr. Füsun Yıldız , Küresel Gençlik Tütün Araştırması verilerine göre 2012 yılında 2003 yılına göre gençlerde sigara kullanımı oranında %51, nargile gibi diğer tütün ürünü kullanımı oranında %88, gelecek yıl başlayacakların oranında ise %96 artış var dedi. Nargile, karbonmonoksit ve nitrozamin içerdiği için kullananlarda akciğer, yemek borusu, mide, mesane, kanseri, KOAH, kalp-damar hastalıkları, reflü görülmesine neden oluyor. Ortak şişe ve ağızlık kullananlarda uçuk, verem, sarılık gibi mikrobik hastalıklar yayılıyor. Doç. Dr. Osman Elbek ise güçlü bir zehir olan nikotinin zararlarının altını çizdi: Nikotin, dünya üzerinde bilinen en fazla bağımlılık yapan maddelerden biri ve kanserojen. Beyinde madde bağımlılığında salgılanan ödül hormonlarını açığa çıkarıyor. Ani etkisiyle insanın ruh halini ve algısını değiştiriyor. Bir çeşit zehir olan nikotin, titremeye, kasılmaya, morarmaya, nefes darlığına, bayılmaya ve komaya yol açabiliyor. Solunum kaslarının felç olmasıyla ölüm dahi görülebiliyor. Bağışıklık sistemini baskılayarak kalp-damar, mide-bağırsak hastalıklarına ve gen mutasyonu ile kansere neden olduğu biliniyor.


Hollanda'da yapılan yeni bir araştırmada kişilik özelliklerinin ve duyguların da uykusuzluğa yol açtığı ve buna bağlı olarak uykusuzluğun beş farklı türü olduğu ortaya çıkarıldı. Bu araştırma, uykusuzluğa neyin sebep olduğunu daha iyi anlamaya yardımcı olmasının yanı sıra bu rahatsızlığa yönelik daha kişisel tedavi yöntemleri geliştirilmesine de katkıda bulunabilir. Amsterdam'da bulunan Hollanda Sinirbilimi Enstitüsü araştırmacıları tarafından yürütülen araştırma sonuçları 7 Ocak tarihinde The Lancet Psychiatry dergisinde yayınlandı. Uykusuzluk toplam nüfusun yaklaşık %10'unu etkiliyor. Ana belirtiler arasında uykuya dalma ya da uykuda kalmada zorluğu da bulunuyor. Ulusal Sağlık Enstitülerine göre bu rahatsızlığın görüldüğü kişiler uykuya dalmadan önce uzun süre uyanık kalabiliyor, ya da çok erken uyanıp bir daha uykuya dalamama sorunu yaşıyor. Ancak benzer belirtilerin görülmesine rağmen uykusuzluk rahatsızlığı görülen insanların tedaviye tepkileri oldukça farklı olabiliyor. Araştırmacılar ayrıca bu rahatsızlık için biyo-markör bulma girişimlerinin, yani rahatsızlığın görüldüğü kişilerin beyin taramalarında benzerlikler aramanın da sonuçsuz kaldığını belirtiyor. Bu tutarsızlıklar da birden fazla uykusuzluk türü olabileceğini gösteriyor. Uykusuzluğun alt türlerini bulmaya çalışan araştırmacılar, Hollanda Uyku Kayıtları denilen bir proje kapsamında uyku alışkanlıkları ve diğer özelliklerine dair internet üzerinden bir anket dolduran 4.000'den fazla katılımcının bilgilerini inceledi. Anket cevaplarına göre katılımcıların yaklaşık 2.000'inde uykusuzluk rahatsızlığı görülüyordu. Araştırmacılar bu alt türleri bulabilmek adına uykuyla bağlantılı belirtilerin yanı sıra kişilik özellikleri, ruh hali, duygular ve stresli günlük olaylara tepkileri de inceledi. Tür 1: Uykusuzluk çeken kişilerin genellikle stres seviyelerinin yani anksiyete gibi olumsuz duygu seviyelerinin yüksek, mutluluk seviyelerinin ise düşük olduğu görüldü. Tür 2: Uykusuzluk çeken kişilerin stres seviyeleri orta düzeyde iken mutluluk uyandıran duyguları yaşama seviyeleri ise normal düzeydeydi. Tür 3: Uykusuzluğun görüldüğü kişilerin de stres seviyeleri ortalama düzeyde olsa da bu kişiler mutsuzdu ve hayattan çok fazla zevk almıyorlardı. Tür 4: Uykusuzluk çeken kişiler, genellikle stres seviyeleri düşük olsa da, hayatlarında stres yaratan bir olaya tepki olarak uzun süreli uykusuzluk çekiyorlardı. Tür 5: Uykusuzluk görülen kişilerin hem stres seviyelerinin düşük olduğu hem de yaşamlarında stresli bir olaylardan etkilenmedikleri gözlemlendi. Araştırmacılar bu alt türlerin kalıcı olduğunu da gözlemledi: Katılımcılar beş yıl sonra yeniden incelendiğinde aynı alt türün devam ettiği görüldü. Araştırmacılar, farklı uykusuzluk alt türüne sahip kişilerin tedaviye tepkilerinin ya da depresyon risklerinin de farklı olduğunu gördü. Örneğin bir tür sakinleştirici olan benzodiazepin ilacını kullanan kişiler arasında en fazla iyileşmenin alt tür 2 ve 4 görülen kişiler tarafından kaydedildiği görüldü. Tür 3 görülen katılımcılarda ise bu ilaç hiç iyileşme sağlamadı. Bunun yanı sıra alt tür 2 görülen kişiler, bilişsel davranışsal terapi de denilen bir konuşma terapisine de olumlu tepki gösterirken alt tür 4 grubundaki kişilerde hiçbir gelişme gözlemlenmedi. Ömür boyu depresyon riski ise alt tür 1 grubunda en yüksekti. Elde edilen bulgular bazı uykusuzluk tedavilerinin yalnızca bazı alt türlerde işe yaradığını gösteriyor. Bu konu üzerine gelecekte daha kapsamlı araştırmaların yürütülmesi gerekiyor. Ayrıca depresyon riski en yüksek olan uykusuzluğun belirlenmesi bu kişilerin depresyona girmesini önlemede de yardımcı olabilir.


C vitamini deposu olarak portakalın kış aylarında bolca tüketilmesi önerilir. Tam bir portakalda yalnızca 85 kalori bulunurken; yağ, kolesterol veya sodyum içermez. Meyvenin dış kabuğu ve etli iç kısmı arasında kalan beyaz tabakası lif açısından çok zengindir; bağırsak hareketlerini hızlandırır. Tam bir vitamin bombası olan portakal bağışıklığı güçlendirerek kalp sağlığını korur; kolesterol seviyesini düşürür; solunum yolu hastalıklarına, bazı kanser türlerine, romatizmalı eklem yangısına, ülsere ve böbrek taşlarına karşı da etkilidir. Portakal suyunda, bol miktarda besin bulunsa da tam bir portakaldaki kadar lif içermez. Lifin en yoğun olduğu kısım, portakalın kabuğu ile etli bölümü arasında kalan beyaz kısımdır. Ayrıca portakal suyunda, bütün portakala oranla daha fazla kalori bulunur. Bağışıklık sistemi: Turunçgillerin çoğunda yüksek oranda C vitamini bulunurken, portakal aralarında en çok C vitamini içeren meyvedir. Pharmacognosy Reviews dergisinde yayınlanan 2010 tarihli bir makaleye göre C vitamini, serbest radikalleri temizleyip etkisizleştirerek hücreleri korur. Serbest radikaller, kanser ya da kalp hastalıkları gibi sorunlara yol açabilir. Portakal, günlük hayatta karşılaşılabilen virüslere karşı da bağışıklık sistemini güçlendirir. Kolesterol: Lif, bağırsaklarda bulunan fazla kolesterolü toplayıp dışarı attığı için portakaldaki lif kolesterol seviyesinin düşmesine de yardımcı olur. Nutrition Research dergisinde yayınlanan 2010 tarihli bir araştırmada, 60 gün boyunca portakal suyu içen yüksek kolesterollü kişilerdeki düşük yoğunluklu lipoproteinin düştüğü görüldü. Kalp: Portakalda bulunan C vitamini, lif ve kolin kalp sağlığı için çok faydalıdır. Potasyum da elektrolit bir mineral olduğundan elektriğin vücudunuzda dolaşmasını sağlayarak kalp atışlarınıza yardımcı olur. 2012 tarihli bir araştırmaya göre her gün 4.069 mg potasyum tüketen kişilerde, günde yaklaşık 1.000 mg potasyum tüketen kişilere göre kalp hastalıklarından ölme riski % 49 oranında daha düşüktür. Portakalda bulunan potasyum aynı zamanda kan basıncının düşmesine de yardımcı olduğundan beyin kanamasına karşı da koruma sağlar. Portakalın kalp için yararlı olmasında başka bir etken de içerisinde bulunan folik asidin kardiyovasküler bir risk faktörü olan homosistein seviyelerini düşürmesidir. Diyabet: Portakalda yoğun miktarda lif bulunduğundan tip 1 diyabeti olan kişilerde kan şekerinin düşmesine yardımcı olduğu gibi tip 2 diyabeti olan kişilerde de kan şekerini, lipidleri ve insülin seviyelerini düzenler. Amerikan Diyabet Birliği'ne göre portakal ve diğer turuçgiller diyabet hastaları için bir numaralı yiyecektir. Sindirim ve kilo kaybı: Portakalda bulunan lif, s: indirime yardımcı olduğu gibi düzenli olarak tuvalete çıkmanızı sağlar. Aynı zamanda kilo kaybına da yol açar. Düşük yağlı, düşük glisemik indeksli ve yüksek besin içerikli portakal, pek çok sorununun kaynağı olan obeziteye karşı ideal bir koruyucudur. Glisemik indeks, besinlerin kişinin kan şekeri seviyelerini nasıl etkilediğini gösteren bir ölçümdür; örneğin ekmek gibi yüksek glisemik indeksi olan yiyecekler yendikten hemen sonra glikoz seviyesinin hızla artmasına sebep olur. Görme: Portakal, A vitamini deposudur; Bu besin lutein, beta karoten ve zeaksantin gibi karotenoid bileşenler içerir. Bu bileşenler yaşla bağlantılı olan maküler dejenerasyona karşı koruma sağlar. Maküler dejenerasyon, merkezi görüşü bulanıklaştıran, tedavisi olmayan bir hastalıktır. A vitamini aynı zamanda gözlerinizin ışığı daha iyi emmesini sağlar ve gece görüşünüze yardımcı olur. Kanser: Portakalda bulunan C vitamini, DNA mutasyonlarını önlediğinden kolon kanseri riskini azaltıyor. Araştırmalara göre kolon kanseri vakalarının %10-15'inde BRAF denilen bir gende mutasyon görülüyor. American Journal of Epidemiology dergisinde yayınlaan 2004 tarihli bir araştırmada çocukların iki yaşına kadar muz, portakal ve portakal suyu tüketmesi çocukluk lösemisine yakalanma riskini de azaltıyor. Portakal sağlıklı bir meyve olsa da elbette kararında tüketmek gerekir. Çok fazla portakal tüketmeniz durumunda fazla lif sindiriminizi etkileyebileceği gibi karın ağrısına ve hatta ishale de yol açabilir. Her ne kadar portakalın kalorisi düşük olsa da, çok fazla portakal tüketilmesi durumunda kilo almanız mümkün. Ayrıca C vitamininin fazlası da zarar; günde 2.000 mg'dan fazla C vitamini almanız durumunda ishal, mide bulantısı, kusma, mide yanması, şişme veya kramp, baş ağrısı, uykusuzluk ya da böbrek taşı gibi sorunlarla karşılaşabilirsiniz. Asit oranı yüksek bir meyve olduğundan portakalın mide yanmasına sebep olması da mümkün, özellikle de midesinde zaten sorun olan insanlarda. Örneğin reflüsü olan kişilerde çok fazla portakal yemek mide yanmasına veya kusmaya sebep olabilir. Beta bloker kullanan kişilerin de çok fazla portakal tüketmemeye dikkat etmesi gerekir. Bu ilaçlar potasyum seviyesini yükselttiğinden, portakal veya muz gibi bol potasyumlu başka yiyeceklerle birlikte tüketildiğinde, vücutta potasyum fazlasına yol açabilir. Fazla potasyum, böbrekleri düzgün çalışmayan kişiler için ciddi sorunlara neden olabilir. Portakal kabuğu zehirli değildir, aksine çoğu aşçının bildiği üzere portakal özü yemeklere büyük lezzet katar. Yenilebilir de olsalar portakal kabukları meyvenin kendisi kadar sulu ve lezzetli değildir. Ayrıca organik olmayan, yani kimyasalla kaplı kabuğunu sindirmekte zorluk çekebilirsiniz. Portakalın kabuğunu da yerseniz bol miktarda besin alabilirsiniz. Örneğin portakalın kabuğunda, içindekine oranla daha yoğun lif bulunur. Bunun yanı sıra kabukta besin açısından faydalı olan flavonoidler de vardır. Birçok besinde bulunan flavonoidler, kan basıncını düşürücü ve iltihaba karşı koruyucu bir etkisi vardır. Buna ek olarak portakal kabuğunda A, C, B6 ve B5 vitaminleri, kalsiyum, riboflavin, tiyamin, niasin ve folik asit bulunur. Portakalın kabuğunun iç kısmını yiyerek de bu besinlerin bir kısmını almak mümkün. Bu beyaz bölüm acı ya da ekşi olsa da meyvenin kendisi kadar C vitamini ve daha da fazla lif içerir. Portakal, M.Ö. 4000 yılında Güneydoğu Asya'da ortaya çıkmış, oradan Hindistan'a yayılmıştır. Vahşi doğada portakal bulunmaz. Pomelo ve mandalinin melezidir. Portakal ağacı tropikal ile yarı tropikal arasında, yaprak dökmeyen, küçük, çiçekli bir ağaçtır. 5 ile 8 metreye kadar uzayabilir. Portakalın İngilizce karşılığı olan orange kelimesi Arapça'daki naranj kelimesinden gelerek 14. yüzyılda İngilizce'ye narange olarak geçmiş, zamanla baştaki n harfi düşmüştür. Portakal türleri tatlı ve ekşi olmak üzere ikiye ayrılır. Genellikle kullanılan tatlı olan türdür. Ekşi portakallardan ise genellikle reçel veya marmelat yapılır, özleri ise alkollü içkilerin tatlandırılmasında kullanılır. Arap, Portekizli ve İtalyan tüccarlar tatlı portakalı Avrupa'ya 15. yüzyılda tanıtmıştır. Son Akşam Yemeği tablosunda masaya portakal çizilmesi yanlıştır: portakal, yaklaşık 9. yüzyıla kadar Ortadoğu'da yetiştirilmemişti. Ticari portakalların rengi genellikle parlak turuncu olur çünkü kabuklarına Citrus Red Number 2 denilen suni bir boya enjekte edilir. Portakallar buzdolabında da oda sıcaklığında da saklanabilir. İki durumda da yalaşık iki haftalık ömürleri olur ve aynı oranda vitamin seviyesini koruyabilirler. Portakalların yakaşık %85'i suyu için üretilir. Dünyada 600'den fazla portakal çeşidi vardır.


Doktorunuz size koroner arter hastalığınız olduğunu belirtmiş ise, kalbinizdeki bir ve/veya birden fazla anadamarınız tıkalı olabilir ve koroner arter By-Pass ameliyatı olmanız gündeme gelebilir. Kalpteki damarlara koroner damar denir. Kalbin yakıtı kandır. Nasıl bir motor benzinle çalışırsa, kalp de kan ile çalışır. Motora gelen benzin azaldığında motor normal çalışamaz, zorlanır aynı şekilde kalbe gelen kan miktarı azaldığında kalbin kanı vücuda pompalamasında sorun olur ve kalp durabilir. Koroner arterlerinizdeki tıkanıklığın kalıcı olarak çözümü By-Pass ameliyatıdır. Göğüs kafesinizdeki atardamarın tıkalı damara takılması hayatınızı uzatır. Son yıllarda teknolojinin ilerlemesi ile birlikte koroner arter By-Pass cerrahisinde yeni teknikler geliştirildi. Kalp-akciğer makinası kullanılmadan güvenli ameliyatlar yapılıyor. Geleneksel yöntemlerden farklı olarak çalışan kalpte , kalbin durdurmadan, sadece ameliyat edilecek atardamar özel tekniklerle kontrol altına alınarak By-Pass ameliyatı yapılır, kalp bu sırada çalışır, vücudun ihtiyacı olan kanı diğer organlara pompalamaya devam eder. Bu özel teknik ile kalbin üzerindeki tıkalı tüm atardamarlara kalbi durdurmadan koroner arter By-Pass ameliyatını uygulayabiliyoruz. Anestezi alması riskli olan hasta grubunda bu ameliyatı bilinci açık olarak, hastayı solunum makinesine bağlamadan yapabiliyoruz. Özellikle yüksek riskli hastalarda, eşlik eden farklı organlara ait yetmezlik gelişmiş ise, kalp-akciğer makinasının zararlarından hastayı korumuş oluyoruz. Kalpten çıkan ana damarda , kalsifikasyon, kireçlenme, kalpten çıkan ve beyni besleyen diğer damarlarda darlık, daha önce felç ve inme geçirmiş olması, böbrek ve akciğer fonksiyonlarının yetersiz olması durumunda hastanın kalp akciğer makinası kullanılmadan ameliyatının yapılabilmesi ameliyat sonrası yaşam kalitesi ve sağ-kalım açısından çok önemlidir. Çalışan kalpte, kalp akciğer makinası kullanılmadan yapılan koroner By-Pass ameliyatında, kalpten çıkan tüm vücudu besleyen ana atardamar kireçli ve damarın içinde kalsifikasyon bölgeleri mevcut ise, bu damara hiç dokunmadan kalp ameliyatını gerçekleştirebiliyoruz. Sadece atardamar kullanılarak yapılan ameliyatlarda kalbin üzerindeki tıkalı olan atardamarı, vücudun başka bir yerinden çıkarılmış başka bir atardamarı kullanarak, tıkalı bölgenin tekrar oksijenden zengin kanla beslenmesini sağlamaktır. Çalışan kalpte yapılan koroner By-Pass ameliyatının en büyük avantajı, kalp-akciğer makinasına bağlı gelişebilecek herhangi bir komplikasyondan hastayı korumak ve kalp ameliyatına bağlı oluşabilecek riskleri en aza indirmektir. Ameliyat sırasında kalp durdurulmadığı için, ameliyat sonrasında ritim bozuklukları, kan ve kan ürünü kullanımı en aza indirilmesini sağlamaktır. Böbrek, akciğer yetmezliği olan hastalarda kalp-akciğer makinasına bağlanmanın yan etkileri olarak uzun dönem yoğun bakım kalış süreleri gözlenmektedir. Ayrıca daha önce felç geçirmiş olan hastalar ve beyni besleyen damarlarda darlık bulunan hastalar için deneyimli ve tecrübeli cerrahlar tarafından uygulanan, çalışan kalpte koroner arter By-Pass cerrahisi hastanın sağ-kalımı açısından büyük bir avantajdır. 70 yaş ve üstü hasta grubunda eşlik eden diğer organlara ait yetmezlikler bulunabilir. Kontrol edilemeyen Diabetes Mellitus , bacaklarındaki atar ve toplardamarlarında dolaşım bozukluğu, akciğer ve böbreklerde yetmezlik olabilir. Aortta kireçlenme olabilir. Bu hasta grubu aorta dokunmadan yapılan By-Pass'tan fayda görürler. Ana damardan ameliyat sırasında emboli atma riski en aza indirilerek ve ameliyat sonrası sağ-kalım ve iyi yaşam kalitesine kavuşmaları sağlanır. Cerrahi ekibin, minimal yaklaşım tekniğine olan ilgi ve deneyimine bağlıdır. Hasta kozmetik ve görsel açıdan vücudunda daha az iz, yara ve kesi görmek istemesi, bu ameliyata uygun olmasının indikasyonu değildir. Cerrahın, hastayı fizik muayenesi yaptığında, göğüs kafesinin anatomik olarak yapısı, kalbinin üzerindeki tıkalı damarların sayısı ve anatomik lokasyonu, kalbindeki kapaklarında ya da çıkan damarlarına aynı ameliyat sırasında müdahale edilip edilmeyeceği sonucunda vereceği teknik bir karardır. Hastayla avantajları ve dezavantajları konuşularak hasta için en güvenli yaklaşım tercih edilir. Anahtar deliği veya robot destekli cerrahi yaklaşımlarda, hastanın hastanede kalış süresi, post-op operatif dönemde ağrı ve hareket kısıtlığı daha azdır.


İş yaşamının yoğunluğu, trafikte kalınan sürenin uzunluğu derken beslenme kültürümüz koşuşturma arasında bir yerlerde sıkışıp kaldı. İnsanlar yemek yapmak için vakit ayıramaz oldu. Ayaküstü yenen hazır gıdaların tüketimi arttı. Bazen de yoğun iş yemekleri, sık seyahat etme nedeniyle sürekli dışarıda yemek yeme zorunlulukları doğdu. İşte bu noktada biz diyetisyenlerin en çok aldığı sorular Acaba bu yoğunluk içinde dengeli besleniyor muyum?, Düzenli beslenmek ve kilo almamak için yapılacak bir şeyler var mı? olmaya başladı. Bu konuda asla ümitsiz olmamamız gerekiyor, yapılabilecek bir şeyler elbette var. Biz beslenme uzmanlarına danışanların çoğu, yoğun iş hayatıyla beraber dışarıda yenen iş yemeklerinden veya evde yemek yapmaya vakti olmayanlar akşamları sürekli dışarıdan yemek söylemekten ya da sık seyahat etmekten yakınıyor. Bu durum özellikle kilo fazlası olanlar için zaman zaman kabusa dönüşüyor. Yemekte geçen sürenin uzunluğu, bir organizyonda her şeyden yeme zorunluluğu ve alkol tüketiminin sınırlandırılamayışı, dışarıda yemenin zorlukları arasında yer alıyor. Bu zorluklara bir de varolan bazı hastalıklar eklendiğinde işin içinden çıkmak daha da güçleşiyor. İnsan beslenmesini gözden geçirirken neden kilo aldığını fark edemeyebilir. Çok yemediğini düşünür veya Zaten günde 1-2 öğün yemek yiyorum, kilo almamam lazım diyerek diyetisyenlere başvurur. Oysaki burada göz ardı edilen, alınan ve harcanan enerjinin dengesidir. Yani az yiyor olsanız bile yediğinizden daha az enerji harcıyorsanız, bu durumda kilo alabilirsiniz. Örneğin 9-10 saat bilgisayar başında çalışıyorsanız ve sadece kahvaltıyla akşam yemeği saatlerinde bir şeyler yiyorsanız, düşük kalori alsanız da harcamadığınız için kilo alıyor olabilirsiniz. Bunun dışında yemek aralarında, bilgisayar başında farketmeden atıştırılan yiyecekler ve abur cubur gıdalar da sorun olabilir. Özellikle açık ofiste çalışanlar için kutlanan doğum günleri, terfi pastaları, müşterilerden gelen ikramlar derken alınan kalorinin hesabı unutulur gider. Oysaki gün boyu ne yediğinizi düşündüğünüzde bunlar aklınıza gelmiyor olabilir. Siz sadece iki öğün yemek yediğinizi hatırlıyor olabilirsiniz. Eğer bunun mümkün olabileceğini düşünüyorsanız, bir beslenme günlüğü tutmak işe yarayabilir. Küçük bir deftere gün boyunca yediklerinizi ve içtiklerinizi en az bir hafta boyunca kaydedebilirsiniz. Aslında beslenme günlüğü tutmak bir taraftan daha az yemenizi de sağlayacak, yani fazla yeme konusunda caydırıcı olacaktır. Çünkü daha sonra yazdıklarınıza bakınca farkettikleriniz bir gün sonra daha dikkatli yemenizi sağlayabilir. Ayrıca bir diyetisyenden danışmanlık alacaksanız bu beslenme günlüğünü kendisine götürdüğünüzde sizin beslenmenizi daha ayrıntılı izleme fırsatı olacaktır. Tabii ki tüm bu yanlış beslenmeden kaynaklanan sorunlar dışında bazı hastalıklardan kaynaklanan durumlarda da az yeseniz bile kilo artışı görülebilir. Örneğin tiroit beziniz yeterince çalışmıyorsa kilo artışları olabilir. Bunun için mutlaka bir doktora danışmanız gerekir. Toplantılardaki stresli ortam atıştırmalara sebep olabilir! Özellikle sık toplantılara gidenler daha iyi bilirler; toplantı sırasında ortada bazen kuru pastalar, atıştırmalıklar ve içecekler olur. İşe odaklanılmış bu ortamlarda farkında olmadan atıştırmalar veya şeker içeren içecekler tüketilebilir. Benim tavsiyem, toplantı saati yemek saatine yakınsa yemeğin atlanmamasıdır. Böylece tok olursunuz ve daha az atıştırırsınız. Eğer aç değilseniz, atıştırmalıklardan uzak durup şekersiz içeceklere yönelebilirsiniz. Elinizi bir kurabiyeye attığınızda buna ihtiyacınız olup olmadığını bir kez daha düşünün. Gerçekten aç mısınız, yoksa sadece atıştırıyor musunuz? Toplantıyı siz düzenliyorsanız, ikramlar da sizin kontrolünüzdeyse, en uygun ikramları hazırlatmaya çalışın; küçük tahıllı sandviçler, kuru meyve ve kuruyemişler uygun seçenekler olabilir. İş yaşamının en büyük zorluklarından biri de egzersize yeterince vakit ayıramamaktır. Yani bu durum yine yeterli enerji harcayamamak anlamına geliyor. Evinizin mesafesi yakınsa iş çıkışı eve yürümek, sabah biraz daha erken kalkıp yürümek ve evde basit egzersizler yapmak uygun alternatifler olabilir. Şişmanlıktan yakınan insanların çoğunun çok hızlı ve bu süre içinde çok miktarda yemek yediği görülür. Sonrasında da hazımsızlık, yemeklerin ağıza geri gelmesi gibi sorunlar yaşanabilir. Çok hızlı yemek yediğimizde çok çiğnemeden hızlı ve büyük lokmalar yutarız. Bu durumda kısa sürede yüksek kalori almış oluruz. Oysa çok çiğneyip yemek yeme hızını yavaşlattığımızda daha az miktarda yiyecekle doyarız. Çünkü ağızda çiğneme başladıktan sonra beyine doyduğumuzun sinyalleri bir süre sonra gitmeye başlar. Bu nedenle çok çiğnemek ve yavaş yemek de kiloyu korumada etkili olabilir. Bununla beraber, yemekten 10-15 dakika kadar önce 1-2 bardak su içmek veya başlangıç olarak salata tercih etmek de yemek miktarının azalmasını sağlayabilir. - Dışarıda yenecek bir yemek öncesinde -özellikle 2 saat kadar önce- ufak bir atıştırma öğünü yiyin. Böylece yemeğe oturduğunuzda iştahınızı daha kolay kontrol edebilirsiniz. - Çok çiğneyin ve yavaş yiyin. - Dışarıda yemek yerken az yağlı gıdaları tercih edin. Örneğin mönüden domates çorbası veya sebze çorbası seçecekseniz, kremasız olanını tercih edin. - Mezeleri dikkatli seçin. Kızartmalar yerine zeytinyağlı, sebzeli, yoğurtlu mezeleri tercih edin. - Bazen yemeğin kendisi kadar yanındaki garnitürler de kalori bombası olabilir. Garnitür olarak kızarmış patatesler yerine patates salatası, soğan halkaları yerine çiğ veya haşlanmış sebzeler isteyin. - Makarnanıza kremalı soslar yerine domatesli soslar koydurun. - Salatalar düşük kalorili seçenekler gibi görünse de bazen sosları nedeniyle tuzak olabilirler. Bu nedenle sosları eklenmiş salata yerine sossuz salata isteyip sosu kendiniz görerek koymalısınız. Sos olarak limon, sirke, nar ekşisi, yoğurt, hardal gibi lezzetlendiriciler rahatlıkla tercih edilebilir. - Yağlı et seçeneklerinden uzak durun ve seçtiğiniz et ürünün porsiyon büyüklüğünü daima sorun. - Beşamel sos gibi unlu soslar yediğiniz yemeğin kalorisini artırır. Bu nedenle sossuz, fırında pişmiş, ızgara yapılmış balıklar veya beyaz etler düşük kalori almak için daha iyi tercihlerdir. - İçecek olarak meyve suları yerine ayran, soda gibi seçenekleri tercih edin. - Alkollü içecek tüketirken kadehinizi bitirmeden doldurulmasına izin vermeyin. Böylece ne miktarda içtiğinizi gözlemleyebilirsiniz. Alkol içeriği düşük olan içkileri tercih edin. Kokteyl gibi şeker içeriği olan içecekleri tüketmeyin. - Zayıflama diyetlerinde tatlı bulunmaz diye düşünmeyin. Sadece seçeceğiniz tatlı tercihini doğru yapın. Hafif bir yemek üzerine meyve ağırlıklı bir tatlı, meyveli dondurma, sorbet veya kabak tatlısı gibi seçenekleri tercih edin ve mümkünse paylaşın. Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.


Çay çeşitli flavonoller içerir ve özellikle de yeşil çayın içinde bol miktarda epigallokateşin-3- gallat bulunur. Bu maddenin antioksidan ve kanseri önleyici etkisi olduğu söylenmektedir. Ve bazı araştırmalara göre yeşil çay içenlerde meme, bağırsak ve akciğer kanseri daha enderdir. Bununla birlikte 1,6 milyon insanın katılımıyla gerçekleştirilen 51 araştırma sonucunun değerlendirilmesi de çok çelişkili sonuçlar vermiştir (Green tea for the prevention of cancer, NCBI Resources, 8.7.2009). Deneyler sırasında hem yeşil hem de siyah çay, diyabet hastası farelerdeki kan şekeri seviyesini düşürürken, sağlıklı insanlarda da glikoz metabolizmasını desteklediği görülmüştür. Çay ve özleri ayrıca kardiyovasküler hastası insanların kolesterolünü ve kan basıncını düşürmekte ve hayvanlardaysa siyah çayın içinde bulunan kateşin, yağ ve nişastayı parçalayan enzimleri engelliyor ve bir olasılıkla da metabolizmayı tetiklemekte (Green and black tea for the primary prevention of cardiovascular disease, Cochrane Library, 18.6.2013). Bazı araştırmalara göre çay kilolu veya obez insanlarda zayıflamaya yardımcı olmakta. Ancak çay içimine bağlı kilo kaybı sağlığı olumlu bir şekilde etkilemeyecek kadar az ve bu durum belki de diğer yaşam biçimleriyle ilgilidir diyor araştırmacılar. Aşırı miktarda çay tüketimi insana faydadan çok zarar verebilir. Çayın içinde doğal olarak florür bulunduğu için ölçülü içilen çay dişleri kuvvetlendirmektedir. New Scientist dergisinde verilen bir örnekte bir kadın on yedi yıl boyunca her gün 100 ila 150 poşet çay içtikten sonra 47 yaşında aşırı florür yüzünden tüm dişlerini kaybetmiş. (Good hydrations. Fancy a drink? Tea. New Scientist 11.3.2017). Oysa çayın içindeki florür ve antibakteriyel özellikleri dişlerimizi korumaktadır. Ve yeşil çayın gargara potansiyelini araştıran bir çalışma, bildik klorheksidin bazlı gargaradan daha ucuza çok daha fazla bakteri öldürdüğü şeklinde sonuçlanmış (Effects of Green Tea on Streptococcus mutans Counts-A Randomised Control Trail, JCDR Kasım 2014). Benzer bir şekilde çürüklerle savaşan siyah çay da ağızdaki antibakteriyel enzimleri uyarmaktadır. (Black Tea Extract and Its Theaflavin Derivatives Inhibit the Growth of Periodontopathogens and..., PLOS One 18.10.2015). Bu sonuçlardan anladığımız kadarıyla çay birçok yönden yararlı. Ama içeceklerin olumlu özelliklerinden yararlanabilmek için ölçüyü kaçırmamak gerekiyor. Günde bir iki fincan kahve ve bir iki bardak çay keyfimizi yerine getireceği gibi sağlığımıza da pekala iyi gelebilir.


Uzun vadeli bir araştırma sonucuna göre, cep telefonu çok sık kullanılsa dahi, beyin tümörü riski yükselmiyor. Cep telefonundan yayılan radyasyonun sağlığa zararlı olup olmadığı hala tartışmalıdır. Bilindiği kadarıyla mobil telefonlardan yayılan radyasyon, radyo ve mikrodalgalar arasındadır, bu nedenle de DNA'ya ve hücrelere doğrudan zarar verecek enerji sahip değil. Ancak bu elektromanyetik ışının, dokuyu bölgesel olarak ısıttığını ve beyin metabolizmasını değiştirebileceğini gösteren kanıtlar da var. Hatta bazı araştırmalara göre, çok fazla mobil telefon kullanımı, gençlerin bazı bellek bölgeleri üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadır. Ayrıca mobil telefon radyasyonunun, doğrudan hücre hasarı nedeniyle kanserojen etkisi olup olmadığı da tartışılanlar arasında. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı 2011 yılında, mobil telsiz ışınını olası kanserojen olarak sınıflandırmıştı. 5G ağının daha yüksek frekanslarının ne gibi etkileri olduğu ise hiç bilinmiyor, nitekim bu ağ henüz çok yeni ve bununla ilgili veriler de bulunmuyor. Ama şimdi en azından mobil cihaz radyasyonuyla ilgili uzun vadeli bir araştırma, cep telefonu kullanımının beyin tümörü riskini yükseltmediğini ortaya koydu. IARC araştırmacıları yirmi yıldan bu yana devam eden UK Million Woman Study araştırmasının verilerini değerlendirmişler. Bu araştırma çerçevesinde 1935 ila 1950 yılları arasında doğan her dört kişiden bir İngiliz muayene edildiği gibi yüz yüze görüşme de yapılıyor. 2001 ila 2011 yılları arasında ise 800.000 kişi cep telefonu kullanımı hakkında ayrıntılı bilgiler vermiş. 20 yıllık araştırma süresince bu kadınlardan 3.268'inde kafa bölgesinde tümör gelişmiş. Bunların arasında glioma ve glioblastoma gibi beyin tümörleri, meninks kanseri, hipofiz bezi ve işitsel sinir tümörleri de yer alıyor. Bu veriler ışığında araştırmacılar, cep telefonunu daha sık ve daha uzun süreler kullanan kadınlarda tümör riskinin daha yüksek olup olmadığını incelemişler. Sonuçlara göre hiçbir tümör türünün riski, telefon kullanımına göre yükselmiyor. Anlaşıldığı üzere mobil telefonunun çok fazla veya çok az kullanan kadınlarda eşit tümör riski bulunuyor. Cep telefonu genelde sağ kulakta kullanılmasına rağmen, beynin sağ tarafındaki tümörlerde de eşik risk konusu diyor araştırmacılar. Her ne kadar bu araştırma kadınların verilerine dayanıyorsa da yine cep telefonu kullanımının, beyin tümörü riskini yükseltmediğinin bir kanıtı sayılır diyor araştırmacılar. Dahası günümüzde kullanılan telefonlar on veya yirmi yıl önceki cihazlara göre çok daha az ışın yayıyorlar. Ama uzmanlar yine de örneğin işleri gereği çok fazla mobil telefon kullanmaları gereken kişilere kulaklık öneriyorlar.


Bugün için tarihsel bir olgu olan çiçek hastalığından bahsedelim. Birçok hastalık gibi, çiçek hastalığı da tarihi değiştirmiş hastalıklardan biridir. Kraliçe II. Elizabeth, İngiliz tahtına çiçek hastalığı sayesinde oturdu. Çünkü Kraliçe II. Mary, 1694'te çiçek hastalığından öldü. Kraliçenin tek yasal varisi olan oğlu da 1700 yılında aynı hastalıktan ölünce taht boş kaldı. Elizabeth'in dedesi George, Hannover'den getirilip tahta oturtuldu. Sonraki nesle geçişle, en sonunda torun Elizabeth tahta oturdu. Antik dönemde Tanrı'nın gazabı ve günahkar kullarına gönderdiği bir ceza olarak kabul edilen veba, kızıl, kızamık, çiçek gibi salgın hastalıklar, kıtlık ve kuraklık gibi felaketler, tarih boyunca milyonlarca kişinin ölümüne neden olmuş, yenilmez sanılan orduları durdurmuş, sosyal ilişkileri, davranışları biçimlendirmiştir. Salgın hastalıklardan çiçek hastalığı variola, Çin'de M.Ö. 1122 yılında tanımlanmıştır. Hindistan'da eski Sanskrit metinlerinde de bu hastalıktan söz edilir. Mısır firavunu V. Ramses'in (Ölüm - M.Ö. 1156) mumyalanmış kafatasında hastalığın izlerine rastlandı. Büyük İslam tabiplerinden biri olan el-Razi'nin en ünlü eserlerinden biri, çiçek hastalığı ve kızamığa dair olan Kitab-ül-cüderi ve'l-hasbah adlı kitapçığıdır. Bu ünlü eserinde çiçek hastalığı ile kızamık arasında ayırıcı tanıyı anlatır. Çiçek hastalığı, Avrupa'da ilk kez 10. yüzyıldan önce muhtemelen nezle gibi küçük bir rahatsızlık gibi kendini göstermiş, 16. ve 17. yüzyıllarda ölümlere yol açmış, 17. yüzyılın sonunda yeniden ortaya çıkmış ve Avrupa'da hem çocuk ve hem de erişkin insan ölümlerine neden olmuştur. Çiçek hastalığı, insanda ve evcil hayvanlarda Poxviridae familyasından virüslerin yol açtığı bir dizi bulaşıcı hastalığın ortak adıdır. İnsanda hastalığın ilk belirtisi olan ateşten iki gün sonra deride belirmeye başlayan kabarcıklar, irin toplama ve patlama evrelerinin ardından kuruyarak döküntülere yol açar. Bu döküntüler deride çiçek bozuğu adı verilen belirgin nedbe/iz bırakır ve özellikle yüzde çoğalarak yayılabilir. Son dönemlere kadar, Çiçek hastalığı, hemen hemen her yerde görülen bir hastalıktı ve koşullara göre %5 ile %20 arasında değişen önemli bir ölüm oranı arz etmekteydi. Hastalığa karşı yapılan çiçek aşısı çok eski zamanlardan beri Hindistan ve Çin'de uygulanmaktaydı. İnokülasyon çok eski bir Doğu uygulamasıydı, bu yöntemde canlı organizmanın neden olduğu infeksiyon materyali, hayvanlara, bilerek ya da kaza ile bulaştırılıyordu. Çinliler bu uygulamayı çiçek hastalığı materyalini toz haline getirip enfiye gibi buruna çekerek hayata geçiriyordu. Osmanlı hekimi Emanuel Timonius diğer Asyalı kavimlerde uygulandığı şekliye Kafkaslar üzerinden 1673-74 yıllarında İstanbul'da yayılmaya başladığını ileri sürer. Ancak, Osmanlı'da çiçek aşısının daha eski tarihlerde uygulandığı Menafiü'l-etfal (İstanbul, 1846) adlı risaleden bilinmektedir. Bu risalede çiçek aşısını bilen bir adamın İstanbul'a gelerek 5-6 çocuğa aşı yaptığından söz edilmektedir. 18. yüzyıl başlarında Edirne'de de yapılan bu aşıya telkih-i cederi , çiçeklendirme, variolation ve inoculation adları verilmiştir: Hafif şiddette çiçek hastalığı çıkaranlardan alınan cerahat, çiçek çıkarmayanların derilerine çizilir. Bu çok daha eski tarihlerden itibaren yapılagelen bir uygulamadır. Türkiye'de materyal, derideki bir çizik vasıtasıyla vücuda sokulmaktaydı, aşı yapılacak kişinin derisinde oluşturulan çizikler üzerine sürülürdü. Lady Mary Wortley Montagu'nun (1689-1762) İngiltere büyükelçisinin karısı olarak İstanbul'da bulunduğu sırada öğrenmiş olduğu teknik yukarıda anlatılan şekildi. O da aşının etkinliğine kanaat getirerek, çiçek hastalığı geçirmemiş olan çocuklarını bu şekilde aşılatmıştı ve çocuklar hastalığı hafif şekilde geçirmişti. Lady Montagu, bütün Britanya İmparatorluğu'nu değil ama o an için Kraliyet Ailesi'nin nefes almasını sağlayacak bir formülle İngiltere'ye dönmüştü. Lady, eşinin sefaret görevi sırasında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki tabiplerin çiçek hastalığına çare bulduğunu keşfetmişti. Önce arkadaşı Sara'ya bir mektupla dönemin ölümcül hastalığı 'çiçek'ten ölenleri sormuş, uzun süren yazışmalardan sonra, çaresinin Osmanlı'da bulunduğunu yazmıştı. Osmanlı'nın 18. yüzyılda çiçek hastalığına karşı uyguladığı aşılama yöntemi, eşinin görevi sırasında Edirne seyahatine çıkan İngiltere elçisinin eşi Mary Montagu'nun ilgisini çekmesi üzerine önce İngiltere'ye oradan Avrupa'ya yayıldı. Aşının içinde kurutulmuş irin vardı. Bu inaktive edilmiş bir hücre kültürüydü. Montagu, bu püstüllerden elde edilen maddenin, aşılanacak çocuklara bulaştırıldığını gözlemledi. Çocuklarda 8-9 gün sonra ateşlenme olduğunu ve sonradan iyileştiklerini gözledi. Dünya tıp tarihine aşı ile ilgili ilk kayıtlardan birini de bu mektupla Lady Montagu düşmüş oldu. Lady Montagu, Edirne'den Sarah Chiswell adlı bir dostuna yazdığı 1 Nisan 1717 tarihli mektubunda gerçek sonuçlarını asla tahmin edemeyeceği bir bilgiyi İngiltere'ye yollayacaktı: Eylül ayında, büyük sıcaklar geçince aile reisleri ailelerinde çiçek hastalığına tutulmuş kimse olup olmadığını öğreniyor ve birkaç aile bir araya toplanıyor. Sayıları 15-16'yı bulan topluluk aşıcı kocakarılardan birini çağırıyor. Kadın, ceviz kabuğuna doldurulmuş çiçek hastalığı yapan maddeyi getiriyor ve aşısını hangi damardan açılmasını isterlerse o damarı bir iğneyle açtıktan ve iğnenin ucu kadar aşıyı buraya akıttıktan sonra yarayı bağlıyor ve üzerini de bir ceviz kabuğuyla pansuman ediyor. Bütün bu işlemler sırasında en küçük bir acı hissedilmiyor. Lady Mary, 1717 yılında Osmanlı topraklarındayken buradaki halkın çiçek hastalığından ölen kişilerin vücudundan alınan sıvıları sağlıklı kişilerin deri altına enjekte ettiğini de görmüştü. Edirne'deki sarayda çiçek hastalığına karşı aşı yapıldığına şahit olan Montagu, İngiltere'yi bu hastalıktan kurtaran formülü de götüren isimdir. Hastalığı geçiren insanların kollarından sıvı alınıp güneşte kurutulduğunu, kuruyan sıvının da sulandırılarak iğneyle cildin çizilip üzerine damlatıldığını anlattığı mektupla. Anne-babaların, hastalığı bir an önce atlatmaları isteğiyle çocuklarını hastalığa yakalanmış başka bir çocukla bir araya getirdikleri çiçek partileriyle arasındaki karşılaştırma sadece kısmen uygundur. Bilim dünyası, çiçek hastalığına karşı aşı uygulamasını Emanuel Timonius (1713) ve Pylarini isimli iki hekim ile o sıralarda Osmanlı başkentinde görevli bulunan İngiliz elçisinin eşi Lady Mary Worthley Montagu'nun yazdıklarından öğrendi. Lady de eşinin görevi bittiğinde, inokülasyon adı verilen yöntemle yapılan aşıların bilgisini ülkesi İngiltere'ye götürdü. Aşının ilk defa Osmanlı'dan Batı'ya geçişi de bu şekilde oldu. Aşı ile tedaviyi geliştirenlerin Türkler olduğunu kanıtlayan ilk belge işte bu hikaye ile kayıtlara geçer. Ne var ki, Lady Montagu Londra'ya döndüğünde bir çiçek hastalığı salgını şehri kırıp geçirdi. Zar zor bir doktor buldu ve onu 3 yaşındaki kızına Türklerin yöntemiyle aşı yapmaya razı etti. Çocuğun hayatı kurtulurken diğer çocuklar onun kadar şanslı değildi. Aşının işe yaramakta olduğu anlaşıldı, ancak, İngilizler ve doktorları bu yöntemi yaptırmaya bir türlü cesaret edemedi. Buna karşın, bazı İngiliz doktorlar çocuklara aşıyı yanlış zamanda uyguladı ve birkaç çocuk öldü. Bunun üzerine, çiçek aşısı aleyhine kampanya başladı. Papaz Edmund Massey, 8 Temmuz 1722 tarihinde gerçekleşen bir törende, çiçek aşısından tehlikeli ve günahkar uygulama, şeytani bir tatbik diye bahsetti; aşı yapanları Tanrı'nın inayetini kesmekle ve günah ve ahlaksızlığı teşvik etmekle suçladı. Hatta Legard Sparham adlı bir cerrah çiçek aşısının uygulanmasına karşı sebepler adlı bir kitapçık yazdı ve çiçek yaralarına zehir akıtmanın saçma olduğunu savundu. Bunun üzerine, Lady Montagu Türkiye'de gördüklerini ayrı bir kitap halinde bastırmak ihtiyacını hissetti. Ayrıca, torunu Louisa'nın anlattığına göre, İstanbul'dan o kadar büyük bilimsel cesaretle dönmüştü ki, Londra'da ev ev dolaşıp İngilizler'e Türkiye'de gördüklerini anlattı, hatta kızını da yanında götürüp defalarca İngiliz kadınların gözleri önünde aşılatarak aşının bir zararı olmadığını ispatlamak için çırpındı. Leydi Montagu ile İngiltere Büyükelçiliği hekimi bu yeniliği sonunda Londra'da tanıttılar.


Cilt kanserini ağrısız bir şekilde teşhis edebilecek yeni bir cihazın, biyopsileri de yarı yarıya azaltması bekleniyor. Cilt biyopsisi kanserin erken tedavi edilmesini sağlıyor. Ama doktorlar bunun için küçük doku parçası aldıkları için işlem acı veriyor ve biyopsiyle açılan yaraların iyileşmesi de haftalar sürebiliyor. Son yıllarda erken teşhis için uygulanan biyopsi sayısı, bulunan kanser türlerine kıyasla dört kat arttı. Her cilt kanseri vakası için halihazırda yaklaşık 30 kadar iyi huylu lezyon biyopsisi yapılıyor. Araştırmacılar gereksiz biyopsi oranını yarı yarıya azaltabilecek taşınabilir bir cihaz geliştirdiler. Yeni cihaz dermataloglara ve diğer doktorlara laboratuvar kalitesinde kolay bir kanser teşhisi olanağı sunuyor. Steven Teknoloji Enstitüsü araştırmacıları tarafından geliştirilen cihaz, havaalanlarındaki güvenlik kontrollerinde, yolcunun cildini taramak için kullanılan teknolojiden yararlanıyor. Sağlıklı doku milimetrik dalga ışınlarını, kanserli dokudan farklı yansıtır, bu nedenle de deriden yansıyan ışınlardaki kontrastlara bakarak, kanser teşhisi yapmak teorik olarak mümkün. Bu yöntemi klinik uygulamaya dönüştürmek isteyen araştırmacılar, farklı antenlerden elde edilen sinyalleri, ultra yüksek bant genişliğine sahip tek bir görüntüde birleştirmek için algoritmalar kullandılar. Gürültüyü azaltılar ve en küçük benin veya lekenin bile en yüksek çözünürlüklü görüntülerini yakaladılar. Diğer görüntü veren tekniklerden farklı olarak milimetre dalga ışınlar, insan cildine zarar vermeden 2 mm derinliğe iniyor ve taranan lezyonun net bir üçboyutlu haritasını çıkarıyor. Aleti çalıştıran algoritmaların iyileştirilmesi sayesinde, gelecekte lezyon kenarlarının haritalandırılması da daha iyi yapılabilecek ve kötü huylu lezyonlar için daha kesin biyopsi sonuçları alınabilecek. Ekip, cihazın bir masaüstü versiyonunu denemek için, 71 kişinin cildini taradı ve böylece yeni yöntemin iyi huylu lezyonları kötü huylularından sadece birkaç saniye içinde ayırt edebileceğini gördü. Yeni cihazla kanserli doku yüzde 97-98 oranında doğru teşhis edilebiliyor ki bu oran hastanelerdeki en iyi görüntüleme teknikleriyle aynı. Yeni cihazla sonuçlar sadece birkaç saniye içinde alınabildiği ve hemen hemen kesin veriler elde edilebildiği için, rutin muayenelerde dermatoskopinin yerine geçerek son derece kesin sonuçlar verebilir. Ekibin bundan sonraki amacı, tanı kitini entegre bir devre mekanizmasına yerleştirerek, sadece yüz dolara mal olacak taşınabilir milimetre dalga tanı cihazı üretmek. Ekip teknolojinin ticarileştirilmesi için çalışmalara başladı bile. 2 yıl içinde cihazın hastanelerde kullanılabilmesi umuluyor.


Bir grup bilim insanı, sudan mikroplastikleri ve nanoplastikleri çıkarmak için iyon alışverişlerinden güç alan bir tür mikro robot geliştirdi. Robot, insan saçından daha ince olan 20 ila 100 mikron çapında. İnovatif bir yöntem olarak, sudaki saf olmayan iyonlarla alışverişlerden yararlanarak enerji elde eden robot, başka bir enerji girişi olmadan çalışabiliyor. Science Advances dergisinde geçtiğimiz günlerde yayınlanan araştırma, deniz dışı sulardaki MNP kirliliğinin küresel ekosistem için büyük bir tehdit oluşturduğunu belirtiyor. Ancak kimyasal topaklaştırma ve fiziksel filtreleme gibi mevcut stratejiler, ultra küçük plastik parçacıkları tamamen ortadan kaldırmakta genellikle başarısız oluyor. Daha iyi bir çözüm arayan Guangzhou merkezli Jinan Üniversitesi ve Hong Kong Üniversitesi'nden bilim insanları, yerleri süpüren robotlardan ilham alarak MNP'leri sudan çıkarmak için mikro robotlar tasarladı. Jinan Üniversitesi'nin önde gelen araştırmacılarından biri olan Wang Jizhuang Xinhua'ya verdiği demeçte, "Yer süpüren robotlar, planlı bir rota üzerinde otonom olarak çalışabiliyor ve yakınlarındaki çöpleri süpürebiliyor, bu nedenle sudaki çöpleri temizlemek için benzer bir robot olabileceğini düşündük" diye konuştu. Grup tarafından geliştirilen kendinden tahrikli robotlar, manyetik nanoparçacıklara sahip reçine küreleri içeriyor ve hareketleri sırasında çevredeki parçacıklarla etkileşime girerek yollarındaki MNP'lerin dinamik olarak çıkarılmasını sağlıyor. Wang, her robotun çapı 200 mikrona kadar olan bir yüzeye tutunum aralığına sahip olduğunu söyledi. Bu arada, sudaki plastiklerin yüzeye tutunumu, robotların etrafında sıvımsı bir akışa neden oluyor ve böylece başka bir enerji girdisi olmadan otonom hareket etmelerini sağlıyor. Wang'a göre robotlar, içlerindeki manyetik bileşenler sayesinde görevlerini tamamladıktan sonra bir mıknatısla kolayca toplanabiliyor ve programlanabilir bir manyetik alan aracılığıyla hassas bir şekilde kontrol edilebiliyor. Bilim insanlarının araştırmalarında, robotların sudaki çeşitli bileşim, boyut ve şekillere sahip MNP'leri çıkarmak için 100 ardışık görev sırasında yüzde 90'dan fazla bir çıkarma verimliliği gösterdiği doğrulandı. Wang, kanalizasyon suyunun her litresinde bulunan MNP'leri temizlemek için bu türden yalnızca yaklaşık 5 milyon mikro robota ihtiyaç duyulduğunun tahmin edildiğini belirterek, mikro robotların pratikte bu sayıya ulaşmasının çok kolay olduğunu da sözlerine ekledi. Grup, yeni geliştirilen robotların aynı anda MNP'leri toplaması ve yerinde bozundurması için yöntemler bulmak gibi daha ileri araştırma hedefleri de belirledi. Wang, uygun maliyet ve minimum ikincil kirlilik avantajları ile kendinden tahrikli robotların geliştirilmesinin, bu robotları endüstriyel uygulamalar için uygun hale getireceği ve çok küçük plastik parçacıkların büyük ölçekte çıkarılması için çekici bir strateji sağlayacağının umulduğunu belirtti.


Çin'de Şinhua ajansının haberine göre, Tiencin'deki Nankay Üniversitesi ile ilaç şirketlerinden uzmanlar, yürüttükleri çalışmayla "Yeni Tip Koronavirüs IgM/IgG Antikor Tespit Kiti"ni geliştirdi. Kovid-19'u 15 dakikada saptayabilen test kiti, şüpheli kişileri kolay ve hızlı şekilde tespit edebilecek. Tespit sürecini hızlandıracak kitin kısa sürede salgının önlenmesi için kullanılması bekleniyor. Diğer yandan, Ulusal Sağlık Komisyonundan yapılan açıklamaya göre, Vuhan'a Kovid-19 salgınıyla mücadele kapsamında gönderilen sağlık personeli sayısı 30 bini geçti. Bu rakamın yaklaşık 11 bininin yoğun bakım uzmanı olduğu belirtilirken, sağlık personellerinin ülkenin 29 farklı eyaletinden gönderildiği kaydedildi. Çin'de cuma günü yapılan açıklamada, ülkede 1716 sağlık personelinin Kovid-19'a yakalandığı, bunlardan 6'sının hayatını kaybettiği belirtilmişti. Çin Ulusal Sağlık Komisyonundan gün içinde yapılan açıklamada, Kovid-19 salgını nedeniyle 1771 kişinin hayatını kaybettiği, kesinleşen vaka sayısının 70 bini aştığı bildirilmişti. Hubey eyaletine bağlı Vuhan kentinde 12 Aralık 2019'da ortaya çıkan yeni tip koronavirüs salgını nedeniyle aralarında Türkiye'nin de bulunduğu birçok ülke, Çin'de mahsur kalan vatandaşlarını tahliye etmişti. İlk olarak Vuhan'da tespit edilen yeni tip koronavirüsün, kısa sürede diğer kent ve ülkelere yayılması üzerine Dünya Sağlık Örgütü "acil durum" ilan etmişti.


Birçok ebeveyn, konuşmanın, çocuklarının gelişiminde ne denli etkilediğini biliyor. Yeni bir araştırma ise, beyinlerinin gelişmesi için çocuğunuzla nasıl konuştuğunuzun daha önemli olduğunu gösterdi. Çocuklara karmaşık kelimeleri dayatmak ya da kelime hazneleri zenginleşsin diye kartlar göstermek yerine onlarla konuşmak, yani sohbet etmek çok daha yararlı. MIT'te, 4 ile 6 yaş arasındaki çocuklar ile yapılan bir çalışma, sohbet etmenin çocuğun beyin gelişimini ve dil becerilerini artırdığını ve bu değişikliğin çeşitli test ve MR görüntülerinde gözlenebildiğini ortaya koydu. Çalışmada ailenin geliri ya da eğitim seviyesi dikkate alınmadı. Araştırma sonuçları, dil ve gelişim ile ilgili bildiklerimize yeni bir boyut katıyor. 1955'te yapılan bir çalışma, zengin ailelerin çocuklarının, dar gelirli ailelerin çocuklarına göre, 3 yaşına gelinceye dek 30 milyon kelime daha fazla öğrendiğini ortaya çıkartmıştı. Çalışmayı yürütenler, bu uçuruma bağlı olarak çocukların çok farklı bir gelişim eğrisi izleyeceğine dikkat çekmişti. Bugün, daha ilk günden kelime haznesini geliştirmeye yarayan sayısız uygulama ve oyuncağa her kesimden insanın ulaşması mümkün. Ancak, çocukları kelime bombardımanına tutarsak, gelişimlerinde önemli bir süreç olan insan ilişkilerini ve sosyalleşmeyi göz ardı ediyor olabiliriz. MIT çalışması, ebeveynlerin çocuklarını daha çok dinlemesi gerektiğine dikkat çekiyor. Romeo, beynin gelişiminde kelime sayısının önemli olmadığına, asıl önemli olanın sohbet sırasında çocuğun da söz almasını teşvik etmek olduğuna dikkat çekiyor. Çalışmaya katılan çocuklara takılan kayıt cihazı, evdeyken duydukları ve söyledikleri her kelimeyi kayıt altına aldı. Daha sonra kayıtlarda yetişkin ile çocuk arasındaki iletişim incelendi. Bilim insanları, sohbet sayısı ile çocuğun dil testlerinde elde ettiği puan arasında güçlü bir ilişki olduğunu buldu. Ayrıca, çocukların hikaye dinlerken çekilen beyin taramalarında, beynin konuşma üretmek ve dil geliştirmekten sorumlu olan Broca bölgesindeki hareketlenme de incelendi. Bu etkileşim, kelime sayısı ile test skorları arasındaki etkileşimden daha kuvvetliydi. Çalışmayı yürütenlerden biri olan Prof. John Gabrieli , aile içi sohbet ile çocuğun beyin gelişimi arasında bir ilişki olduğunu kanıtlayan ilk çalışmayı yapmış olduklarını söyledi. Aile içi sohbetin, beynin biyolojik gelişimi üzerindeki etkisini görmenin muazzam bir deneyim olduğunu da ekledi. Çalışmada önemli bir nokta daha açığa kavuşturuldu. Zengin ailelerin çocukları daha zengin bir dil eğitimi alsa da, dar gelirli ama konuşkan ailelerin çocukları da onlarla benzer seviyede dil becerileri ediniyorlar. Araştırmacılar, ailelerin, gelir düzeylerinden bağımsız olarak, çocuklarıyla günlük olarak sohbet etmesinin ve hatta bebeklerle bile sözel iletişim kurmalarının önemini vurguluyor. Bebekler de izleyerek ve yetişkinlerin yüz ifadesini taklit ederek öğreniyor, bu nedenle şarkı söylemek ve gıdıklamak, yüksek teknoloji kullanarak bir şeyler öğretmekten daha etkili. Çocuklar da genelde oyun oynayarak daha hızlı öğreniyorlar. Karşılıklı sohbet, dinlemek ya da sadece konuşmaktan daha karmaşık bir bilişsel düzey gerektiriyor. Araştırmacılara göre sohbet etmek, çocukların karşısındakini anlama ve uygun yanıtı verme alışkanlığı edinmelerine yol açıyor.


Çocuk felcinin tümden temizlenmesi hedefleniyor. Gerçi dünya genelinin %99'unda artık bu hastalık görülmüyor. Ancak geriye kalan yüzdede durum oldukça vahim. Bunun en büyük nedeni Nijerya, Pakistan ve Afganistan'da aşı kampanyalarının terör örgütleri tarafından engelleniyor oluşu. Çocuk felcinin neredeyse tümden yok edilmesi çağımızın en büyük başarılarından biri. Daha 20 yıl kadar öncesine kadar dünya genelinde 350.000 hasta çocuk vardı, 2016'da ise şimdiye dek yirmi yedi vaka sayıldı. 2017'den itibaren hiçbir vakanın yaşanmaması bekleniyordu. Sadece Afganistan ve Pakistan'da yeni hastalık vakaları ortaya çıkıyordu. Fakat hedefe ulaşmaya çok az kalmışken, Nijerya'daki teröristler hastalığın yeniden artmasına yol açtı. Afrika'da 2014-2016 yılları arasında hiç çocuk felci vakasına rastlanmamıştı. Ancak Boko Haram terör milislerinin kontrolünde olan Nijerya'nın kuzeydoğu bölgelerinde yeni vakalar tespit edildi. Dünya Sağlık Organizasyonu ve bölgesel temsilciler o zamandan bu yana Nijerya'nın Borno eyaletinde ve komşu bölgelerinde on milyon kadar çocuğu aşıladılar. İkinci aşamada, Nijerya, Çad, Nijer ve Kamerun'da 41 milyon çocuk aşılandı. Hastalık tek bir çocukta görülse dahi dünyanın tüm ülkelerindeki çocuklara çocuk felci hastalığı bulaşma riski vardır diye uyarıyor WHO. Virüs birkaç bölgede varlığını korumaya devam ettiği müddetçe on yıl içinde 200.000 yeni vaka yaşanabilir. Çocuk felci son derece bulaşıcı bir hastalıktır. En başta dışkıyla bulaşan virüs özellikle de küçük çocuklar için çok tehlikelidir. WHO'nun açıklamasına göre 200 enfeksiyondan biri felçle sonuçlanıyor. Felçli çocukların %10'u yaşamlarını yitiriyor. Çocuk felcinin tedavisi yok, hastalıktan sadece aşıyla korunmak mümkün. Avrupa'da çocuk felci çok uzun bir zaman önce tarih olduğu için insanlar çocuklarını aşılatmak istemiyor. Bu tıbbi olmaktan çok duygusal bir konu diyor Küresel Çocuk Felcini Yok Etme Girişimi'nden Sona Bari. Mesela çocuk felcinin henüz 2011'de kurutulduğu Hindistan'da durum çok farklıdır. Burada ebeveynler hastalığın sonuçlarını gördükleri için aşıdan vazgeçenleri bir türlü anlayamıyor. Nijerya'daki en büyük zorluk ise yüz binlerce insanın hala Boko Haram tarafından kontrol altında tutulan ya da yardım kuruluşları için tehlikeli olan bölgelerde yaşamasından kaynaklanıyor. Köktendincilerin kontrolü altında sağlık sistemi de çöktü. Birleşmiş Milletler'e göre bölgede 4,4 milyon kişi açlık tehlikesiyle karşı karşıya hatta bazı bölgelerde açlık başlamış bile. Ve çocukların bağışıklık sistemleri her an hastalık kapacak kadar zayıflamış. Bölgeye aşı maddesi akması gerek diyor Bari. Pakistan'da da güvenlik sorunu uzun bir süre çocuk felcinin yok edilmesine engeldi. Fakat yeni vakalar son olarak önemli ölçüde düştü. 2014'te 306 vaka tespit edilmişken, 2015'te geriye sadece 54 vaka kalmıştı. Bu 2007'den sonraki süre içindeki en düşük sayıydı. 2016 Ekim'in ortalarında ise geriye sadece 15 vaka kaldı. Terör örgütleri yıllarca özellikle de kuzeybatıdaki aşiret bölgelerindeki aşı kampanyalarına saldırdı. Teröristler aşının Müslümanlar'ı yok edici bir madde olduğuna inanıyor ve kampanyaları da Batı'dan ajan getirmek için bahane olarak görüyorlar. Ordu köktendinci teröristlerle mücadele etmeye başlayınca, sağlık personeli de daha önce hiçbir çocuğun aşılanmadığı bölgelere girme olanağına kavuştu. Afganistan'da ise tam tersine bir gelişme söz konusu. Taliban'ın geniş bölgelere yayılmaya devam etmesi uzmanları endişelendiriyor. 2016'da sekiz yeni çocuk felci vakası tespit edilmiş. Daha önce bu sayı yirmi civarındaydı. Uzmanlar, o dönemde Bedehşan'da 2000'in üzerinde çocuğu aşılayamadıklarını bildirmişler. WHO, Unicef, Amerikan Salgın Kontrolü Dairesi ve Uluslararası Rotary yardım organizasyonu,1988 yılında bir araya gelerek çocuk felcinin kökünü kurutma kararı almıştı. Dünyanın %99'u temizlendi ama geriye kalan yüzde en zoru. Nijerya'da hastalığın hortlaması uluslararası birlikler için bir uyarı oldu. Belki de bu son evrede tam da ihtiyacımız olan alarm sinyaliydi diyor WHO 'nın GPEI müdürü Michael Zaffran.


Guangzhou Tıp Üniversitesi'nden Kang Zhang yönetiminde çalışan Çinli ve Amerikalı bilim insanları, hastalık tanısı yapabilen bir yapay zeka geliştirdiler. Yeni program, büyük veri yığınlarını aşarak hangi hastaların öncelikli olarak tedavi edilmesi gerektiği konusunda yardımcı olabilecek. Programın ender görülen hastalıkların teşhisinde de kullanılabileceği söyleniyor, çünkü bu hastalıklar hakkında doktorların pek fazla bilgileri yok. Araştırmacılar yeni sistemi büyük bir veri yığınıyla test ettiler. Aralarında daha çok okul öncesi çocukların olduğu 1,3 milyonu aşan kişiye ait 100 milyon veri, 2016 -2017 yılları arasında Guangzhou Kadın ve Çocuk Tıp Merkezi'nde toplandı. Hastalık semptomları ve teşhisler dışındaki diğer bazı bilgileri alan yapay zeka bu verilerle hastalıklara tanılar koydu. Bu tanı verileri daha sonra doktorların verileriyle karşılaştırılarak sistemin güvenirliği belirlendi. Karşılaştırma 20 doktorla yapıldı ve doktorlar yetki sınırları ve deneyimlerine göre beş gruba ayrıldı. Sonuçlara göre yapay zeka sistemi genç doktorların bulunduğu ilk iki grupta 0,885 puanla daha başarılı oldu. Fakat daha deneyimli olan üç grupta aynı başarıyı gösteremedi. Ocak ayında yine Nature Medicine dergisinde, hastaların vesikalık fotoğraflarına göre ender görülen kalıtım hastalıklarını bulan bir yapay zeka sistemi tanıtılmıştı. Araştırmacılara göre yapay zeka sistemi ilk kuşkulu durumda, olası genetik nedenlerin sayısını sınırlayarak, teşhisi hızlandırabiliyor Bu uluslararası çalışmaya Amerikalı, İsrailli ve Alman bilim insanları katılmışlardı.


Havaların serinlemesiyle beraber, açık havada üşüme ve soğuk alma korkusuyla geçirilen zaman azalır. Hatta mecburiyetler dışında sokağa çıkılmaz hale gelir. Kışla beraber kapalı, kalabalık alanlarda geçirilen vakit arttıkça, hastalıkların bulaşması da kolaylaşır. Açık alanda mikropların çocukları bulması zorken, kapalı alanlarda çok kolaydır. Öksürük ve hapşırma yoluyla hasta kişinin tükürük zerrecikleri havaya yayılarak yüzeylere bulaşabilir. Virüsü taşıyan havadaki damlacıkların solunması veya yutulması ya da enfekte burun akıntısına bulaşmış nesnelerle temas edilmesiyle virüs vücuda alınır. Virüsler çevrede uzun süre yaşayabilirler. Virüsün bulaştığı bir yere dokunduktan sonra eller ağza, gözlere veya buruna sürülürse virüs bulaşır. Bu bulaşma yolları çocukların oyun tarzıyla çok uyumludur. Çocuk ağzına sokarak keşfetmeye çalıştığı oyuncağının üzerine bulaşan tükürük daha kurumadan bir diğerini keşfe koyulur. Hapşırıkla, öksürükle etrafa sayısız partikül savuran çocuk kolaylıkla oyun arkadaşını da hastalık mikrobuyla tanıştırır. Bu mikropla daha önce karşılaşmamış ise birkaç güne kadar arkadaşı gibi o da hastalanacaktır. Çocuk yoğunluğunun yüksek olduğu tüm kapalı mekanlar, oyun gurupları, yuva ve okullar, hijyeni yeterince iyi sağlanmayan, iyi havalanmayan oyun, parti alanları, alışveriş mekanları da hastalık kapmak için yeterli imkanı sunar. Kış aylarında çocuklarımızla vakit geçirmek için kalabalık alışveriş merkezi veya kapalı oyun alanları yerine, mümkün olduğu kadar açık alanları ve temiz hava alabileceği yerleri seçmeliyiz. Çocuklar okula başlamadan önce ciddi bulaşıcı hastalıklardan korunması için difteri- boğmaca-tetanos-çocuk felci, Hepatit A, Hepatit B, kızamık- kızamıkçık-kabakulak, suçiçeği, pnömokok, menenjit aşıları tamamlanmış olmalıdır. Enfeksiyondan korunmak için el yıkamak şarttır. Çocuğunuzun hastalık kapmaması için hijyen konusunda eğitimine destek olmalıyız. Yemeklerden önce ve sonra, tuvaletten önce ve sonra el yıkamanın önemini anlatın. Eve dönen çocuğun mutlaka el ve yüzünün yıkanarak temizlenmesi, yüzeydeki mikropların temizlenmesini sağlar ve hastalığı önler. Sigara dumanına aktif veya pasif olarak maruz kalınması durumunda enfeksiyonlara yatkınlık artar. Sigara dumanı solunum yolunu örten dokuların bütünlüğünü bozar, solunum yollarını süpürerek temizleme görevi olan silia adı verilen tüycükler sigara dumanına maruz kaldığında zarar görerek bu fonksiyonu yerine getiremez ve hastalığa daha duyarlı hale gelir. Çocuk hasta görünüyor, enerjisiz ve huzursuzsa, evde kalması daha doğrudur. Ateşliyken çocuğunuzun yeri evdir. Virüs hastalıkları çocuğunuzun daha sakin birkaç gün geçirmesiyle, dinlenmesi ve uyumasıyla daha kolay atlatılır. Kapalı çocuk oyun alanları, toz ve sigara dumanı olan ortamlar iyileşmeyi geciktirir ya da durumu kötüleştirebilir. Çocuğunuzu ateşi düştükten en erken 24 saat sonra okula gönderin. Şiddetli grip tablosuna neden olan influenza için risk taşıyan bireylerin (6-59 ay arası tüm çocuklar, 50 yaş üstü tüm erişkinler, kronik akciğer, kalp, böbrek hastalığı olanlar) influenzaya karşı Eylül-Ekim aylarında aşılanması önerilebilir. Bağışıklık sistemini güçlendirdiği öne sürülen çeşitli bitki-vitamin takviyesi gibi ürünleri eczane ve marketlerde bulmak mümkün. Yapılan çalışmalar bu tip takviyelerin birçoğunun hastalık sıklığı ve şiddeti üzerine belirgin bir etkisi olmadığını gösteriyor. Bunlar arasında C vitamini ve çinkonun bağışıklığı bir miktar desteklediğine dair veriler mevcut. En iyisi çocuğumuza bu desteği doğal besinler aracılığıyla vermeye çalışmak. C vitamini mikroplarla savaşmak için idealdir. Taze meyve ve sebze vücudun doğal direncini artırmak için alınabilecek en kolay önlem. Et, balık, yumurta gibi hayvansal gıdalar, ceviz, badem gibi kuruyemişler, çinko bakımından zengin besinleri düzenli tüketmek çocuğunuzun hem genel sağlığı hem de bağışıklığı açısından faydalı olacaktır. Hastalık dönemlerinde ıhlamur, zencefil, bal, limon, elma çayı gibi bitki çayları hazırlayarak hem boğazındaki tahrişin azalmasına yardımcı olabilir, hem de sıvı alımını destekleyebilirsiniz. Bu yazı HBT'nin 90. sayısında yayınlanmıştır.