Doğu Akdeniz günümüzde siyasal ağırlıklı bir sorun olarak gündemde yer almaktadır. Bu sorun çeşitli siyasal konularda, çoğu kez gerçekler çarpıtılarak, kullanılmaya başlanmıştır. Bu yazının amacı önümüzdeki günlerde dallanıp budaklanma eğilimi taşıyan bu ciddi sorunu oluşturan konuların bir bölümünün gerçek yönlerini çok öz olarak ele almaktır. Konunun çok yönlü olma özelliği, onu, kısa olmak zorunda olan bir yazıda ancak genel çizgileri ile ele almayı zorunlu kılmaktadır. Yazıda kullanılan şekiller de, aynı nedenle, ayrıntıdan uzak olup, yalnız doğru bir genel fikir verebilme yaklaşımı ile düzenlenmişlerdir. Petrol ve doğal gaz yataklarının oluşumu hakkındaki bilgiler bu fosil enerji türüne olan büyük ilgiye bağlı olarak yapılmış çok sayıdaki çalışmanın sonucunda ortaya çıkmış olan bilgiler ile güçlenmiştir. Sonuçta ortaya çok geniş kabul gören oluşum modelleri çıkmıştır. Bu modellerden hareketle karalarda ve denizlerde petrol ve doğal gaz üretilmesine elverişli olan yerlerin giderek daha büyük bir başarı ile belirlenmesi olanaklı olmuştur. Doğu Akdeniz'e bu gözle bakıldığında en olumlu koşulların Doğu Akdeniz'in güneydoğu köşesinde var olduğu görülmektedir. Zaten günümüze kadar belirlenmiş olan gaz sahalarının tümü de o bölgede yer almaktadır. Bu sahalar Şekil 1 ve Şekil 3 üzerinde işaretlenmiştir. Doğu Akdeniz'in tabanında dikkati çeken jeolojik yapıların başında Akdeniz Sırtı olarak adlandırılan bir kuşak yer almaktadır. Bu kuşak kabaca İtalyan çizmesinin güney ucu ile Kıbrıs adasının yakın batısı arasında uzanan, güney ve kuzeyinde yer alan derin deniz alanlarına göre göreceli yüksek olan bir deniz altı sırtıdır. Bu sırt, büyük bölümünde çok sayıda, deniz tabanı ile düşük açı yapan konuma sahip olan faylar ile parçalanmıştır. Akdeniz'in bu bölümünde söz konusu sırtın kuzeyinde Girit ve Rodos adalarının yakın güneyinden geçerek Anadolu'nun güneybatı ucuna varan bir derin çukurluklar dizisi yer almaktadır. Jeolojik bakımdan ayırtman özelliklere sahip olan diğer bir büyük alan ise Mısır'ın kıyılarından başlayıp, Nil ırmağının deltasını da içeren, kuzeyde Kıbrıs adasına yaklaşan, doğuda ise Akdeniz'in sınırlarına ulaşan geniş bir bölgeyi kapsamaktadır. Eldeki verilere göre hidrokarbon yatakları bulundurma bakımından en olumlu koşullara da bu bölge sahiptir. Bu koşullar hidrokarbonların oluşması için kaynak kaya özelliği taşıyan organik gereç bakımından zengin jeolojik birimlerin varlığı, bu oluşuma el verecek ölçüde ısı ve basınç koşullarının, yani genelde kalın bir çökel örtüsünün varlığı, oluşan sıvı/gazın içinde depolanabileceği gözenekli bir jeolojik ortamın varlığı ve bu ortama göç edecek sıvı/gazın orada hapsolması için yalıtım sağlayacak bir yapının varlığı olarak özetlenebilir. Akdeniz Sırtı bu özellikler bakımından değerlendirildiğinde, bu sırt kuşağının Akdeniz'in güneydoğu köşesi kadar olumlu koşullara sahip olmadığı görülmektedir. Olumsuzlukların en başında, sırtın çok sayıda fay ile parçalanmış olması nedeniyle büyük yatakların oluşması için gerekli geniş bir bölgeden sıvı/gaz göçüne el vermemiş olması gösterilebilir. Aslında faylar da bazı durumlarda bir haznenin gelişmesine, bir kapan görevi sağlayarak olanak hazırlarlarsa da, bu tür haznelerin boyutları genelde ufak olmaktadır ve yerlerinin belirlenmesi de zordur. Ancak, Akdeniz Sırtı'nın, bu önemli olumsuz özelliğine karşın aynı zamanda umutlu bir hedef olarak da görülmesine yol açan bir özelliği de vardır. Şekil-1'de görüldüğü üzere bu sırt üzerinde deniz tabanında çok sayıda çamur volkanı yer almaktadır. Bu volkanları oluşturan gereç ana bileşen olarak bir çamur hamurundan oluşmaktadır. Bu hamurun içinde kil topakları ve seyrek olarak başka türden kayaç parçaları da yer almaktadır. Tüm bu gereçler çok yüksek basınç altındaki gaz ve sıvılar aracılığı ile derinlerden yüzeye taşınmışlardır. Büyük derinliklerde, genelde geçirimsiz bir kil örtüsü altında, giderek artan bir basınç oluşturacak şekilde biriken sıvı/gazın kil örtüyü yumuşatması ve sonunda parçalamasıyla yukarılara, düşük basınç bölgelerine doğru yükselmesi, çamur volkanı oluşumunun ana mekanizmasını oluşturmaktadır. Bu mekanizmada söz konusu sıvı/gaz çoğun hidrokarbon depolanmalarının oluşumu ile ilişkilendirilebilmektedir. Örneğin Azerbaycan hidrokarbon sahalarında çok sayıda görkemli çamur volkanı yer almaktadır. Akdeniz Sırtı'ndaki bazı çamur volkanlarından alınan örneklerde yapılan incelemeler, hidrokarbon yatakları ile ilişkili olabilecekleri yönünde değerlendirilmiştir. Söz konusu bu volkanların bir bölümünün günümüzde de etkin oldukları görülmektedir. Yunanistan'ın, Girit adasının güneybatı açıklarında yer alan ve yoğun çamur volkanı oluşumu içeren bir bölgede delgi işlemlerine başlama aşamasında olduğu bildirilmektedir. Bu işlemin sonucunun Akdeniz Sırtı'nın hidrokarbon üretimi bakımından potansiyeli hakkında önemli veriler sağlaması beklenir. Bu konu güneydoğu Akdeniz'de deniz alanı bulunmayan, bana karşın Akdeniz Sırtı'nın farklı özelliklerdeki kesimlerine komşu olan Türkiye için de özel önem taşımaktadır. Türkiye'nin Fatih delgi gemisinin Kıbrıs adasının 75 km kadar batısında delmekte olduğu derin kuyudan elde edilecek sonuç ve verilerin de, Akdeniz Sırtı'nın hidrokarbon potansiyelini değerlendirmede belirleyici ipuçları sağlaması beklenir. Şekil-1. Doğu Akdeniz'in başlıca jeolojik öğeleri bu şekil üzerine genel çizgileri ile gösterilmektedir. Şekilde gri renkteki kuşak Akdeniz Sırtı adı altında tanımlanmaktadır. Bu sırtın Mısır yönündeki sınırının güneyinde Heredot derin düzlüğü vardır. Orada deniz tabanı, Nil deltasının deniz altındaki devamı boyunca sığlaşarak Mısır kıyılarına ulaşmaktadır. Şekilde kırmızı yıldızlar ile kabaca işaretlenmiş olan doğal gaz sahaları Mısır-İsrail-Lübnan ile Kıbrıs adası arasındaki bölgede yer almaktadır . Yayınlanmış araştırmalarda belirtilmiş olan çamur volkanı gurupları şekil üzerinde mavi yıldızlar ile işaretlenmiştir. Her bir yıldız, genelde çok sayıda çamur volkanından oluşan bir gurubu simgelemektedir. Akdeniz Sırtı'nın kuzeyindeki derin çukurluklar kuşağı sıkışık eşderinlik eğrileri ile belirgindir. Doğu Akdeniz'de petrol ve doğal gaz üretimi ufak boyutlarda 1990'lı yıllarda, Mısır'da Nil deltası üzerinde karada ve sığ denizde başlamıştır. Ancak Doğu Akdeniz'in doğal gaz üretimi bakımından önemli bir potansiyele sahip olduğu görüşü İsrail'in 2009 yılında AEB bölgesinin kuzey kesimlerinde çok büyük gaz sahaları bulması ile güç kazanmıştır. Bu buluşları, Kıbrıs adasının AEB sinde 2011 yılında büyücek bir gaz sahasının bulunması izlemiş, 2015 yılında Mısır AEB sinde dev boyutlu bir yatağın bulunması ile Doğu Akdeniz önemli bir doğal gaz sahası olarak gündeme yerleşmiştir. Bu buluşları yenilerinin izleme olasılığı yüksek olup, Mısır'ın Sina kuzeyindeki AEB sinde son derece büyük bir gaz sahasının varlığı yönünde güçlü belirtilerin elde edilmiş olduğuna dair, henüz doğrulanmamış, bilgiler vardır. Tüm bu büyük gaz sahaları derin sularda yer almakta olup, bu sahalardan etkin üretime geçmek uzun bir süreç gerektirmektedir. Mısır geçmişte çok sınırlı oranlarda doğal gaz kullanan bir alt yapıya sahip olduğu için, o sıralarda karadan ve sığ denizden çıkarttığı doğal gazı sıvılaştırarak ihraç yoluna gitmiştir. Ancak zamanla iç tüketimi artınca, Mısır sıvılaştırma için büyük paralar ile yaptırılmış olan iki tesisini de devre dışında bırakmış, bu yüzden de yatırımcı şirketlere büyük ölçüde borçlanmıştır. Çok büyük gaz sahalarının bulunması üzerine Mısır bu sıvılaştırma tesislerini yeniden devreye sokmak, o tesislerde kendi ihtiyacının fazlasını ve Kıbrıs ve İsrail sahalarından deniz-altı boru hatları ile gelecek gazları sıvılaştırarak Avrupa'ya ihraç etmek istemektedir. GKRY Kıbrıs sahasının doğal gazını, Mısır ve İsrail sahalarından boru hatları ile gelecek gazlarla birlikte Yunanistan üzerinden İtalya'ya ulaştıracak bir derin deniz-altı hattına bel bağlamış, ancak bu hattın yakın bir gelecekte gerçekleşme olasılığı olmadığı için gazını Mısır sıvılaştırma tesislerine göndermek üzere bir boru hattı sözleşmesini imzalamıştır. Avrupa Birliği'nin, Rus gazı ile fiyat bakımından rekabet edemeyecek olmasına rağmen, stratejik nedenlerle Doğu Akdeniz gazı ile yakından ilgilendiği görülmektedir. Çok uzun olmak ve çok derin yerlerden geçmek zorunluluğu nedeniyle kapasite ve maliyet dezavantajlarına sahip olan böyle bir boru hattının, yakın hatta orta yakınlıkta bir gelecekte gerçekleşme şansı son derece zayıf gözükmektedir. Ancak, ek yeni bulgular ile bölgenin rezervinin günümüzdekinin çok üstüne çıkması durumunda, Doğu Akdeniz sahalarından Avrupa'ya, Türkiye'yi devre dışı bırakan, bir boru hattının gerçekleşme olasılığın çok güçleneceği de söylenebilir. İsrail alt yapısını doğal gaza ağırlık verecek şekilde değiştirmeye başlamıştır. Bu süreç içinde iç tüketim fazlası olan doğal gaz üretimini Mısır'ın sıvılaştırma tesislerine göndermeyi gündemde tutmaktadır. Ancak, büyük olasılık ile stratejik çekinceler nedeniyle bu konuda henüz kararsız görünümdedir. Uzun dönemde İsrail'in doğal gaz ihracatçısı olabilmesi, iç tüketimini ancak karşılayabilecek olan günümüzdekilere ek olarak yeni gaz sahaları bulmasına bağlı gözükmektedir. Lübnan'ın önemli gaz sahalarına sahip olduğu yönünde bilgiler vardır. Özellikle iki bölge dikkati çekmekte ise de günümüze kadar delgi ile ortaya konmuş bir rezerv yoktur. Ancak, kendi AEB sinde doğal gaz üretimi konusunda bir atılım sürecine girmek üzere olduğu görülmektedir. Gazze'nin önünde tartışmasız olarak Filistin'in AEB si olarak kabul görecek bir bölgede 2009 yılından bu yana varlığı bilinen irili ufaklı gaz sahaları vardır. Büyük bir olasılıkla siyasi çekincelerle, Filistin'in, günümüze kadar, bu sahalardan üretim yapma yönünde bir girişimi dikkatleri çekmemiştir. Buna karşın Filistin'in EMGF 'a üye olduğu görülmektedir. 2019 Ocak ayında oluşturulmuş olan bu gurup Mısır, İsrail, GKRY, Ürdün, Filistin, Yunanistan ve İtalya'dan oluşmaktadır. Amacı bölgedeki enerji politikalarını koordine etmek ve bölgesel bir gaz pazarı oluşturmak şeklinde açıklanmıştır. Bir ara deniz alanlarından doğal gaz ve petrol üretmiş olan Suriye, içinde bulunduğu savaş koşullarında kendi deniz alanında dikkati çeken bir çalışma yapmamaktadır. Filistin'in AEB sınırlamasını temel hükümranlık sorunundan bağımsız olarak çözmeye çalışması beklenemez; ancak, bu arada, yörenin deniz alanı sınırlandırması haritalarında Gazze kuşağının önündeki bir üçgen alanın Filistin'e ait olarak gösterilmesi sıradan bir uygulama durumuna gelmiştir. İsrail ile Lübnan arasında İsrail tarafından savunulan AEB sınırı Lübnan kabul etmemektedir. Lübnan'ın öne sürdüğü 850 km2 lik hak ihlalinin önemli bir bölümü için Lübnan'ın yaklaşımının doğru olduğu düşüncesi deniz hukuku uzmanlarınca benimsenmektedir. Ancak, bu tartışmalı alan içinde önemli bir gaz sahasının varlığı yönünde bir belirtinin doğması durumunda söz konusu küçük alanın çok ciddi bir sorun durumuna gelmesi kaçınılmaz olacaktır. Bölgedeki temel ve son derece ciddi AEB sınırlandırma sorunu GKRY'nin ve de Yunanistan'ın Doğu Akdeniz'de sahip olduklarını savundukları alanlardaki Türkiye'nin hakları ile ilgilidir. Türkiye'ye dar bir kuşak bırakarak gerisini sahiplenen bu yaklaşım Şekil 2'de görülmektedir. Bilindiği üzere AEB sınırlandırmasında temel hedef hakça bir çözüme ulaşmaktır. Sınırlandırmanın yapıldığı coğrafya özelliklerine bakılarak söz konusu hedefe ulaşmak için değişik sınırlandırma yöntemleri uygulanmaktadır. Yunanistan ve GKRY'nin sınırlandırma için izlemiş oldukları yaklaşım, bölgenin coğrafya özelliklerine uymayan ve hakçalık ile yakın - uzak bağlantısı kurulamayacak sıradan bir sınırlandırma yöntemini bölgeye uyarlama çabasıdır. Avrupa Birliği'nin, Fransa'nın, Mısır'ın, uluslararası hukuka göre hiçbir geçerliliği olmayan bu uygulamayı geçerliymiş gibi kabul eden üst düzey beyanatlarını sıradan birer politik basiretsizlik olarak kabul etmek gerekmektedir. Türkiye'nin savunduğu ve Birleşmiş Milletler'e 2004 yılında bu konuda bir bilgi notu vererek tescil ettirmiş olduğu görüşüne göre, Kıbrıs adasının batı uç bölgesinden geçen boylamın (320 16' 18) batısında kalan bölge, hakça bir çözüme göre Türkiye'nin AEB'sidir. Belirtmek gerekir ki Türkiye'nin bu görüşü Uluslararası Adalet Divanı'nın çözüme ulaştırdığı AEB uzlaşmazlıklarında da örneğini bulan güçlü bir yaklaşıma dayanmaktadır. İki tarafın, sahipliği konusunda üzerinde uzlaşmamış oldukları AEB kesimi Şekil 3'de, adanın batısında kırmızı ile gösterilmiştir. Bu durumda Kıbrıs adasının batısındaki söz konusu bu alanın tek taraflı olarak sınırlandırılması uluslararası hukuka göre kabul edilemez. Ancak görünen o ki: GKRY'nin AEB için benimsediği sınır, bir gurup ülke tarafından, hukuksal engel görmezden gelinerek, Türkiye'ye bir emrivaki olarak kabul ettirilmeye çalışılmaktadır. Bu kabul edilemez girişime karşılık olarak, Türkiye de, tek yanlı bir kabul ile, kendi görüşü doğrultusunda, söz konusu tartışmalı bölgede derin deniz delgi gemisi Fatih ile derin bir delgi yapmaya başlamıştır. Ayrıca, bilindiği üzere GKRY, KKTC'yi yok sayarak, diğer ülkeler ile sınırlama anlaşmaları ve arama işlemleri ve doğal gaz konusunda işbirliği anlaşmaları yapmıştır ve bu yönde süregiden yoğun bir çaba içindedir. Bu tür uygulamaların yapılmaması konusunda uyarılarda bulunan, ancak, bu uyarılarına yanıt almayan Türkiye, KKTC'nin, misilleme olarak tek yanlı ilan etmiş olduğu AEB'si ile çakışan bir bölgede, GKRY'nin İtalyan ENİ firması aracılığı ile delmek istediği kuyuya (Şekil 3 üzerinde 1 numaralı blokta işaretli nokta) savaş gemileri ile engel olmuştur. Kısa süre önce de Türkiye'nin sahip olduğu ikinci derin deniz delgi gemisi olan Yavuz Kıbrıs adasının Karpas burnunun yakın güneyinde, Karpas-1 adı verilen bir kuyuyu delmeye başlamıştır. Şekil-2. Yunanlıların ve GKRY nin dünyaya benimsetmeye çalıştıkları ayrıcalıklı ekonomik bölgeler , sırası ile açık mavi ve sarı renklerde gösterilmiştir. Bu yaklaşıma göre Türkiye ait AEB söz konusu açık mavi ve sarı alanların dışındaki, Türkiye kıyılarına kadar olan dar alan ile sınırlıdır. Şekil-3. Kıbrıs adasının yakın çevresindeki, birbirleri ile örtüşen ayrıcalıklı ekonomik bölge alanları ve günümüze kadar belirlenmiş olan doğal gaz sahaları. Türkiye'nin Doğu Akdeniz'de AEB'si olarak öngördüğü alanın GKRY'nin sahiplenmek istediği alanın içinde kalan kesimi kırmızı ile gösterilmektedir. Sarı alanlar GKRY'nin arama ruhsatı vermek üzere ilan etmiş olduğu bölgeyi göstermektedir. Bu alan içinde 13 ruhsat bölümü belirlenmiştir. Görüldüğü üzere bu ruhsat bölümlerinden 1, 4, 5, 6 ve 7 numaralı olanların bazı kesimleri Türkiye'nin savunduğu AEB içinde kalmaktadır. Öte yandan, GKRY'nin KKTC'yi devre dışı bırakmış olmasına karşılık olarak KKTC de GKRY den bağımsız olarak, kendi AEB'si içinde yer aldığını belirttiği ruhsatlama alanını ilan etmiştir. Şekilde gri ile gösterilen bu alanda, GKRY'nin Blok-3 olarak adlandırdığı bölgede, İtalyan ENİ şirketi tarafından açılmak istenen araştırma kuyusu için gerekli olan platformun kurulumu Türk savaş gemileri tarafından engellenmiştir. Şekilde, Blok-3 de yer alan söz konusu kuyu yeri ufak bir daire ile gösterilmektedir. Şekil üzerinde İsrail, Mısır ve GKRY nin gaz sahaları da görülmektedir. Tamar ve Leviathan sahaları İsrail AEB'sinde, Zohr sahası Mısır'ın, diğerleri ise GKRY'nin AEB'sinde yer almaktadır. Büyük bir doğal gaz tüketicisi olan, gereksiniminin tümüne yakınını dışalım ile sağlayan ve bunun için büyük miktarda döviz harcayan Türkiye'nin, doğal olarak, kendi gaz kaynaklarına sahip olması büyük önem taşımaktadır. Ancak, derin sulardan üretim göze alındığında Türkiye'nin Karadeniz AEB'sinin ön plana çıkma olasılığı çok yüksektir. Öte yandan bir ülkenin AEB'sinin o ülkeye, o bölgede deniz tabanı, altı ve üzerindeki su kütlesindeki, canlı kaynaklar da dahil olmak üzere, tüm doğal kaynaklar ve o kaynaklarla ilişkili etkinlikler üzerinde egemenlik hakkı tanıdığı göz önüne alındığında, Doğu Akdeniz bölgesindeki AEB'sinin de Türkiye için yaşamsal önemde olduğu anlaşılmaktadır. Konuya dar açıdan, yalnız fosil yakıtlar bakımından, bakıldığında bile Akdeniz Sırtı'nın potansiyelinin henüz belirlenmemiş olduğu, özellikle Finike açıklarında zengin metan hidrat rezervlerinin varlığı göz önüne alınırsa, Doğu Akdeniz bölgesinin, en azından bu aşamada, Türkiye için önemli olduğu anlaşılmaktadır. Doğu Akdeniz bölgesinin doğal gazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya iletilmesi durumunda Türkiye için transit ülke avantajlarından yararlanma fırsatları doğacaktır. Fakat, bu doğal gaz Rus ve İran doğal gazı ile fiyat bakımından rekabette zorlanacağı ve bir ölçüde de, hiç değilse bir bölümü ile, daha düşük kalorili olacağı için, güneydoğu Akdeniz gazının Türkiye pazarına, büyük bir olasılık ile, doğrudan olumlu bir etkisi olmayacaktır.


Bugün çevremizi kutlamanın ve ona ne kadar değer verdiğimizi göstermenin günü. 5 Haziran Dünya Çevre Günü, 1972 yılında yapılan Birleşmiş Milletler Çevre Konferansı'ndan bu yana kutlanıyor. Bu özel gün ile çevremizi korumaya yönelik farkındalık oluşturmak ve eylemleri teşvik etmek amaçlanıyor. Bu amaçla her yıl farklı ev sahibi ve farklı bir konsept belirleniyor. Örneğin geçen yılki Dünya Çevre Günü Kanada'nın ev sahipliğinde ve İnsanları doğa ile irtibatlamak teması ile kutlanmıştı. İnsanların dışarıya çıkıp doğayı keşfetmesi, onun güzelliğinin farkına varması istenmiş ve böylece onu koruma çağrısının anlam kazanacağı düşünülmüştü. Bu yılın "Plastik Kirliliğiyle Mücadele Et " teması Hindistan ev sahipliğinde kutlanıyor. Plastik kirliliği, gezegenimiz için en büyük tehditlerden biri. BM'ye göre, dünyada her yıl neredeyse 5 milyar adet plastik poşet kullanılıyor. Her yıl 13 milyon ton plastik okyanuslara bırakılıyor. Dünya adeta her dakika plastikle doldurulan bir çöp kamyonuna dönüşüyor. Son on yılda, geçen yüzyılda sahip olduğumuzdan daha fazla plastik ürettik ve bu ürettiğimiz plastiklerin yarısı tek kullanımlık. Dünya her dakika 1 milyon plastik şişe satın alınıyor. Tayland'ın güney kıyılarında, 80 plastik poşet yutarak kıyıya vuran balinayı kurtarma çabaları sonuçsuz kaldı. Hayvan, ölmeden önce yuttuğu poşetlerden sadece beşini çıkarabildi. Otopside hayvanın midesinde toplam sekiz kilo poşet bulundu. Taylandlı bir yetkili, balinanın poşetleri yuttuktan sonra yemek yiyemediğini söyledi. Mart ayında İngiltere Hükümeti için hazırlanan bir raporda, önlem alınmaması halinde okyanuslardaki plastik miktarının 10 yıl içinde üç katına çıkabileceği uyarısı yapılmıştı. Tayland da dünyada en fazla plastik poşet kullanılan ülkelerden biri. Hükümet geçen ay poşetler için tüketicilerden para alınmasına yönelik bir yasa çıkarılacağını duyurmuştu. Poşetlerin her yıl yüzlerce deniz canlısının ölümüne neden olduğu belirtiliyor. WWF-Türkiye'nin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı iş birliğiyle gerçekleştirdiği 1 Güzel Hareket kampanyasına katılarak, plastik kullanımınızı azaltabilirsiniz. WWF-Türkiye ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Sıfır Atık Dairesi, 5 Haziran Dünya Çevre Günü'nde önemli bir kampanya başlatıyor. Kampanya, plastik atıkların çevre ve denizler üzerindeki olumsuz etkilerinin giderek büyüdüğü günümüzde plastik kullanımının azaltılmasını hedefliyor. Kampanya kapsamında www.1guzelhareket.org sitesi ziyarete açıldı. Kullanıcılar, siteyi ziyaret ederek, plastik kullanımlarını azaltmaya dair kendileri için küçük ama dünya için büyük bir adım atmış olacaklar. Sitede yer alan şu kullanım alışkanlıklarından en az birini değiştirerek kampanyaya katılabilirsiniz: Plastik Poşet kullanmayacağım, Plastik şişe kullanmayacağım, Plastik pipet kullanmayacağım, Plastik çatal, bıçak, kaşık kullanmayacağım. - Vazgeçmeye hazır olduğunuz tek kullanımlık bir plastik ürünü seçin. - Bu ürün yerine, tekrar tekrar kullanılmaya uygun başka bir alternatif ürün seçin ve bu ürünle birlikte bir öz çekim yapın. - Bu öz çekimi #BeatPlasticPollution ve #WorldEnvironmentDay hashtag'leri ile sosyal medyada paylaşın. Üç arkadaşınızı da etiketleyerek, aynı şeyi yapmaya davet edin. Evet plastik kirliliğini biz yarattık. Ama birlikte çalışarak bunu sonlandırmak da bizim elimizde.


SALT'ın, iklim değişikliğinin insana ve dünyaya etkilerine dikkati çekme amaçlı Bu son şansımız mı? gösterim programının 2021 seçkisi, Güney Afrika, Norveç, Fransa, Kanada, Bolivya ve Balkanlardan on belgesel filmi bir araya getiriyor. Yedinci yılında Garanti BBVA desteğiyle gerçekleştirilen program, 2019 yapımı One Table Two Elephants filminin bir haftalık Türkçe altyazılı gösterimiyle 26 Nisan'da saltonline.org'da başlıyor. Gezegenimiz ısınıyor, okyanuslar asitleniyor, deniz seviyesi yükseliyor; iklim değişikliği nedeniyle ekosistemler zarar görürken biyoçeşitlilik hızla azalıyor. İklim kriziyle ilgili süregelen sorunlar ve çözüme yönelik çabalar, haberlerin yanı sıra belgesel yapımlarla geniş kitlelere ulaşıyor. Bu son şansımız mı? seçkisinde bu yıl, insanlar, hayvanlar, doğa ve şehrin uyum içerisinde nasıl bir arada var olabileceği sorusuna yanıt arayan filmler yer alıyor. Bir gençlik grubu dans ve müzik aracılığıyla şehirlerinin ekolojik yapısını korumaya çalışırken, bambaşka bir coğrafyadan bir topluluk köklerine sahip çıkarak geleceği inşa etmenin yollarını arıyor. Büyük Okyanus'un ortasında küçük bir ada ülkesinin verdiği iklim mücadelesi, dünyanın diğer ucunda karşılık buluyor. Bireysel, toplumsal ya da kurumsal olması fark etmeksizin; bugün yaptığımız seçimlerin yarınımızı tayin edeceği bilinci giderek artıyor. SALT ve Garanti BBVA, Bu son şansımız mı? programıyla iklime dair sorular soran, aciliyet gerektiren meselelere odaklanan, geleceğimiz için olası çözümleri araştıran ve toplumsal farkındalık oluşturan filmleri Türkiye'nin her yerinden ücretsiz erişime açıyor. Her filmin bir hafta boyunca saltonline.org'da altyazılı olarak sunulacağı programın, iklim ve ekolojik kriz üzerine düşünmeyi ve tartışmayı teşvik eden bir konuşma serisiyle sürmesi planlanıyor. Bilim insanları, akademisyenler, araştırmacılar ve sivil toplum örgütü temsilcilerini buluşturacak bu sohbetlerin, Kasım ayında İskoçya'nın Glasgow şehrinde toplanacak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP26) ile eş zamanlı yapılması için çalışmalar devam ediyor. Bu son şansımız mı? kapsamında yedi yılda 50'den fazla filmin gösterildiğini belirten SALT Araştırma ve Programlar Direktörü Meriç Öner, SALT'ta düzenlenen iklim konulu programların, kurumun güncel soruları kamuyla ve paydaşlarıyla müzakere etme yaklaşımının bir çıktısı olduğunu ifade etti. SALT'ın, dünyaya karşı bir sorumluluk bilinciyle eğildiği konu, onuncu yılında ayrıca, SALT Beyoğlu'nda yer alan İKLİMCİL: Mevsimler Sürüklenirken sergisinde gıda odağında irdeleniyor. Londra merkezli Cooking Sections tarafından hazırlanan sergide, yeme içme alışkanlıklarımızın çevreye olumsuz etkileri, güncel fikir ve öneriler eşliğinde sunuluyor. Garanti BBVA Genel Müdür Yardımcısı Işıl Akdemir Evlioğlu, Sorumlu bankacılık anlayışıyla topluma fayda sağlayan, bilgi, sanat ve kültür üretimini destekleyen bir kurum olarak hayata geçirdiğimiz SALT'ın Bu son şansımız mı? programının destekçisi olmaktan mutluluk duyuyoruz. Dünyamıza ve geleceğimize iyi bakmayı amaçlayarak bugüne kadar sürdürülebilirlik konusunda ülkemizde ve uluslararası düzeyde pek çok ilki gerçekleştirdik. 10 haftalık bir film ve konuşmalar serisinden oluşan bu programın da en büyük küresel krizlerden olan iklim değişikliği hakkında kamuoyunda farkındalık yaratacağına inanıyoruz. dedi. Evlioğlu ayrıca, SALT'ın onuncu yılını kutlamaktan mutluluk duyduklarını belirtti. SALT'ın katılıma değer veren, nitelikli bilgiye ayrıcalıksız erişimi teşvik eden programlarını gelecekte de sürdüreceğine duydukları inançla Banka olarak desteklerinin devam edeceğini sözlerine ekledi. Bu son şansımız mı? 2021 programı, SALT'tan Fatma Çolakoğlu tarafından hazırlanmıştır. 26 Nisan-4 Temmuz tarihlerinde gerçekleştirilecek programdaki filmler, birer hafta süreyle saltonline.org'da yayında kalacaktır. Bütün filmler, orijinal dilinde Türkçe ve İngilizce alt yazılı olarak gösterilecektir.


Rüzgar ve güneşten elektrik enerjisi üretimindeki bugün ve ileride beklenen büyük artışa rağmen, nüfusun aşırı artması, daha konforlu yaşam ve savurganlık sonucu, hem insanların hem de insanlara her şeyi yetiştirmekte olan endüstrinin/fabrikaların tüketeceği elektrik enerjisine, Yenilenebilir Enerjilerin yetmediği, yetmeyeceği, kömür ve nükleerin azalmadan hatta artarak süreceği, ilgili bilimsel araştırma raporlarında açıklanıyor /1,2/. 2050 yılında rüzgar, güneş ve su kaynaklarıyla birlikte yenilenebilir enerjilerin dünya toplam elektrik enerjisi üretimine katkısı en çok %30 kadar olabilecek. Arta kalanının büyük bölümü (%65) ancak kömür, doğal gaz ve nükleer enerjilerden karşılanabilecek. Bunların ayrıntılı çizelge ve grafikleriyle açıklamaları bu yazımızda bulunuyor. Dünya nüfusu bugün 7,6 milyar ve her geçen gün artarak 2050'li yıllarda 10 milyarı aşacağı kestiriliyor. Dünyaya gelen her kişinin beslenmesi, giyimi, barınması gibi daha birçok ihtiyacının karşılanması, sağlık, okul, yol gibi alt yapıdan yararlanması gereği de açık. Nüfus gitgide artarken insanlar kuşkusuz daha iyi yaşama çabasında. Evlerimizde birkaç TV'den klima aletlerine kadar elektrikle çalışan çok çeşitli aygıt var. Artan nüfus için yeni evler yapılıyor, kentler yüksek evlerle dolup taşıyor. Bunların malzemelerinin üretiminde elektrik gerektiği gibi kentleri dolduran çok katlı binalara su basmak için de elektrik gerekiyor. Yoksul ülkelerde de fabrikaların daha çok üretim yapmasını, iç ve dış satımın artmasını, daha çok iş ve kazanç sağlanarak insanların gelişmiş ülkelerdeki gibi yaşam düzeylerinin yükseltilmesi gerekiyor. Öte yandan savurganlık da artıyor. Eve giren 3 torba yiyecekten birinin çöpe gittiği açıklanıyor. Tüm bunlar için ise gece gündüz kesintisiz elektrik gerekeceği açık. Elektriğin sağlanmasında dünyanın birçok ülkesinde son 20 yıldır özellikle rüzgar ve güneşten elektrik üretilmesinde atılım yapıldı, yapılıyor. Bu ileride de sürecek. Ancak artan nüfus, daha olanaklı yaşam ve savurganlık nedenleriyle yenilenebilir enerjilerle üretilecek elektrik yeterli olamayacak. Bunları, ilgili kurumlarının uzmanları teknik raporlarında ayrıntılarıyla açıklıyorlar. Şekil 1'de, 2017'de dünyada üretilen toplam elektrik enerjisinin hangi kaynaklardan ve ne oranlarda sağlandığı görülüyor (2016 IEA, EIA verileri /1,2/). En büyük pay %39 ile kömür ve %23 ile doğal gazdan. Su/barajlar %16 iken, rüzgar ve güneşin toplam katkısı sadece %5. Nükleer enerjinin payı %11. 2017'de dünya toplam elektrik enerjisi miktarı ise 24.345 TWh . Bu miktarın, 2040 yılında %50 artacağı kestiriliyor (24345 x 1,5= 36517 TWh). Dünyada irili ufaklı 5 bin adet kömürlü santral olduğu kestiriliyor. İşletim süresini doldurmuş ya da başka nedenlerle kapatılan az sayıda kömürlü santrala karşın, bugün dünyada yapım ya da planlama döneminde olan 1600 yeni kömürlü santral bulunuyor /3/. Yeni kömürlü santrallerden 93 adeti ve bugün işletilen 56'sı Türkiye'de. Şekil 2'de, 1600 yeni kömürlü santralin ilgili ülkelere dağılımı ve bugün işletilen kömürlü santraller gösteriliyor. Öte yandan Almanya'da, rüzgar ve güneş enerjilerinden elektrik üretimiyle ilgili büyük atılıma rağmen, ileride nükleer enerjinin tümüyle yokluğundan doğacak elektrik açığı kapatılamayacağı için, kömürlü ve doğal gazlı yeni santralların yapımı da sürüyor. Resmi bir raporda 1 linyitli (1100 MW), 2 taşkömürlü (toplam 2052 MW) ve 19 doğal gazlı (toplam 9500 MW) olmak üzere 2025 yılına kadar ve sonrasında, çeşitli yıllarda, işletmeye açılacak fosil yakıtlı santralların yapılmakta olduğu ya da planlandığı yer alıyor /1/. Şekil 2: 1600 yeni kömürlü elektrik santralinin ilgili ülkelerdeki sayıları ve bugün çalışan kömürlü santral sayıları gösteriliyor /3/. Dünyada büyük kömürlü santrallerin toplamı 5614 adet olacak (bugün 4000 adet kadar var). Küçük santrallerle birlikte dünyada 5000 adet kömürlü santralin çalıştığı kestirilebilir. Dünyadaki nükleer santraller eskidikçe ileride sırayla kapatılacaklar. Buna rağmen bunların sayısının ileride azalmayacağını hatta artacağını ilgili bilimsel çalışmalar gösteriyor. Bugün dünyada Nuclear Energy Agency ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun verilerine göre 30 ülkede bulunan 449 nükleer reaktörden başka, 15 ülkede 56 adetinin yapımı sürüyor, 158 adet planlanıyor ve 351 adet de öneriliyor (Şubat 2018) /4/. Planlanan nükleer reaktörlerin çoğu: Çin'de 41, Rusya'da 26, Hindistan'da 20, ABD'de 16 adet (Şekil 3) /4/. Nükleer enerjiden çıkan ülkeler ise sadece 4 adet: Almanya, İsviçre, Belçika ve İspanya. Avusturya ve İtalya'da ise nükleer santral bulunmuyor, yapılmaması kararı aldılar. Şekil 3: 15 ülkede yapımı süren 56 nükleer reaktörün ülkelere göre dağılımı /1/. Çin , Hindistan ve Rusya en başlarda. Dünyada üretilen toplam elektrik enerjisinin yaklaşık olarak %75'ini endüstri kullanıyor. Arta kalanı ise evlerde, iş yerlerinde ve aydınlanmada kullanılıyor. Endüstride yenilenebilir enerjilerin payı ise çok düşük. Nedeni sürekli ve endüstri için gerekli miktarda yüksek olmaması, ara ara kömürlü santrallerin devreye girmesi zorunluluğu. Kömürlü santrallerin ara ara devreye girmesini, santrallerin standby'da bekletilmesini işleten şirketlerin pek kabul etmemeleri ve bunların da standby'da boş yere enerji sarf etmeleri /6/. Şekil 4: Yenilenebilir enerjiler endüstride önemli değil /6/. Şekil 5'te 2012'den 2040 yıllarına doğru, kömür ve nükleerden elektrik üretiminde az miktarda artımın beklenmesine karşın, doğal gaz ve yenilenebilir enerjilerden elektrik üretiminin büyük artış göstereceği, ancak YE'lerin %31'i pek geçemeyeceği kestiriliyor /1/. Şekil 5: Elektrik enerjisi üretiminin kaynaklarında 2012-2040 arası beklenen gelişme . Hindistan'da bugün elektrik %2 nükleerden, %12 yenilenebilir ve %70 de fosil kaynaklardan üretiliyor. Hindistan dünyada, katı yakıtlı toryumlu reaktörlerin uzun erimli olarak planlandığı ve bunların bütçelerinin bulunduğu ve devletin desteklediği tek ülke. Hindistan 2050 yılına kadar elektrik enerjisinin %30'unu toryumlu nükleer santrallerden karşılamayı planlıyor. 62 planlanan nükleer santralden çoğunun toryumlu reaktörler olması ve 2025 yılında işletmeye açılması bekleniyor. Hindistan'da bugün (Ocak 2018) uranyumla çalışan 22 ve yapımı süren 6 nükleer santral var. Çoğu toryumlu reaktörlerden oluşacak 19 santral planlanıyor ve 46 santral de öneriliyor. Ancak son yıllarda Hindistan, hızlı nötronlu-üretken Ergimiş Tuz Reaktörlerinin çok daha verimli bir şekilde toryumu kullanacağını anladığından çok kapsamlı bir toryum-ETR programını yürürlüğe sokmuştur. Türkiye de AB araştırma projeleri çerçevesinde toryum ergimiş tuz reaktörlerinin geliştirilmesinde etkin katkıda bulunuyor /5/. Fransa ve Birleşik Kırallık'ın ileride benzin ve dizel kullanmamayı kararlaştırıp, bugün 2 milyon kadar olan elektrikli otomobil sayısını 2040'a kadar 280 milyona çıkaracağını açıklaması, Çin ve Hindistan'a yeni bir iş kapısı açacak. Bunu karşılayabilmek için ise Çin ve Hindistan'ın kendi elektrik üretim sistemlerine 2040 yılına kadar Çin'in ABD'nin elektrik enerji üretim sistemi kadar, Hindistan'ın ise AB'ninki kadar ekleme yapmaları gerekiyor. Bu kadar büyük üretim için ise yeterli elektrik enerjisi ancak YE'lerin yanı sıra yine fosil ve nükleer yakıtlarla sağlanabilecek /1/. Rüzgar ve güneş enerjilerinin elektrik üretimine katkıları tüm dünyada her yıl gitgide artarak 2040/2050 yıllarında toplam elektrik üretimine %30 kadar olabilecek. Arta kalan %70'lik payın büyük bir bölümü yine kömür, doğal gaz ve nükleer enerjilerden karşılanabilecek. Sürekli artan nüfus için besin, giyim eşyası, bina yapımı, her türlü araç ve gereç gibi sayısız maddenin gereğinden çok daha fazla üretimi, endüstride birincil enerjilerin yanı sıra, aşırı elektrik kullanımını da zorunlu kılıyor. Bu nedenle aşırı elektrik kullanımını bir miktar durdurabilmek, ancak dünya ölçeğinde nüfus planlaması, daha az konforlu yaşam ve daha az savurganlıkla olabilir ama bunlar kişilerin yaşam tarzlarıyla uyuşmuyor. Hükümetler de bu büyük sorunu ele almak, bunlara çözümler getirmek yerine, sorunu daha ilerideki hükümetlere aktarıyor olmalılar. Savurganlığa bir örnek geçenlerde TV'lerde açıklandı: Türkiye'nin son 10 yılda satın aldığı cep telefonlarına giden dövizle, iki adet hava alanı kurulabiliyor! 1 kWh, örneğin 100 Watt'lık bir ampulün 10 saat yanmasıyla tükettiği enerji. Örneğin 1 milyar adet, 100 Wattlok ampulü 10 saat yakabilmek için 1 milyar kWSaat 'lık ya da 1 TeraWh'lık enerji gerekecek.


Oluşturulan yeni bir Dünya haritası iklim değişikliğine karşı en savunmasız alanları gösteriyor. Nature dergisinde yayınlanan çalışma Dünya üzerinde iklim değişikliğinden şiddetle etkileneceği öngörülen alanları ortaya koyuyor. Araştırmacılar 2000-2013 yılları arasında toplanan uydu görüntülerinde bitki örtülerini küresel ölçekte inceledi. Bu alanda yapılan alışılagelmiş çalışmaların aksine bitki örtülerini yalnızca sıcaklığa göre değil basınç, suya erişebilirlik ve alandaki bulutluluk değişkenlerine göre değerlendiren araştırmacılar karasal ekosistemlerin her 5 kilometrekarelik parçası için bir duyarlılık endeki hesapladılar. Böylece Antarktika ve Sahra çölü gibi ekstrem koşullara sahip alanlar haricinde Dünya üzerindeki karasal ekosistemlerin 14 yılda iklimdeki değişikliklerden hangi şiddette etkilendiği belirlenmiş oldu. "Ekosistemlerin iklimdeki dalgalanmalara nasıl tepki verdiğinin anlaşılması oldukça önemli, çünkü henüz elimizde bu konuda yeterince bilgi yok" diyor çalışmanın baş yazarlarından Alistair Seddon. "Yaptığımız çalışmanın amacı da bu bakış açısını küresel ölçekde sunmaktır." diye devam ediyor. Mevcut ekolojik teoriler ekosistemlerin kritik eşikleri yaklaştıkça daha kararsız bir hal aldıkları ve değişime daha şiddetli tepkiler verdiği yönünde. Bu kritik eşikleri anlamak ekosistemlerin sürdürülebilir idaresi ve geri dönüşü olmayan değişimleri meydana gelmeden öngörmek açısından oldukça değerli. Çalışmada hesaplanan duyarlılık endekslerini haritalayan araştırmacılar Dünya üzerinde iklim değişikliğinden en çok etkilenmiş ve etkilenmesi öngörülen alanları gösterdiler. Haritada yeşil renk ile gösterilen alanlar iklim değişikliğine diğer bölgelerden daha iyi adapte olabilen, geçmişte daha az etkilenmiş bölgeleri gösteriyor. Kırmızı renk ile gösterilen alanlar ise iklimdeki değişiklere aşırı duyarlı alanları gösteriyor. Bu alanlar iklim değişikleri sırasında kuraklık, yüksek sıcaklıklar gibi zor zamanlar geçiriyor. Haritada gri renk ise buzul bölgeleri ve çölleri gösteriyor. Haritanın geliştirilmesi ve güncel veriler ile iyileştirilmesi ve sürdürülmesi bekleniyor.


Dünya nüfusun yarısı için ana su kaynağı olan yeraltı suları, gezegenimizdeki donmamış su rezervinin yüzde 96'ısını oluşturuyor. Ancak dünyanın birçok yerinde yeraltı su kaynakları, yenilenemeyecek kadar hızlı bir şekilde tüketiliyor. Tarımsal ve endüstriyel amaçlı kullanım ve kötü yönetim bunun başlıca nedenleri. Ayrıca iklim değişimi de su rezervlerinin yenilenmesini riske sokuyor. Yağışlar mevsim değiştiriyor ya da hiç düşmüyor. Bu da Akdeniz gibi bölgeleri kuraklıkla karşı karşıya bırakabilir. Birçok ülke daha şimdiden, akut su kıtlığının yaşandığı kuraklık dönemleriyle mücadele etmek zorunda kalıyor. Birçok yeraltı kuyusu kısmen veya uzun vadeli olarak kuruyor. Kaliforniya Üniversitesi'nden Scott Jasechko ve Debra Perrone, ilk kez hangi yeraltı su kaynaklarının gelecekte kuruma riski taşıdığını küresel ölçekte araştırdı. Bunun için de 40 ülkedeki 39 milyon yeraltı su kuyusunun yapım belgelerini değerlendirirken her şeyden öne kuyuların yeri, derinliği ve hangi amaçlarda kullanıldıklarına dikkat edildi. Sonuçlara göre kuyuların yüzde 6 ila 20'si, yeraltı su seviyesinin 5 metreden fazla altına ulaşmıyor. Bu şu anlama geliyor: Milyonlarca kuyu, yeraltı su seviyesinin birkaç metre azalması halinde kuruyabilecek. Avrupa ve Kuzey Amerika'da olduğu gibi Güneydoğu Asya'nın bazı bölgelerinde ve Avustralya'daki içme suyu kuyuları da göreceli olarak çok fazla derine ulaşmıyorlar. Bu yüzden yağışların ve yeraltı sularının durumuna göre bu bölgelerde de kuyular kuruyabilir diyor araştırmacılar. İçme suyu ihtiyacını azalan yeraltı su seviyesiyle uyumlu hale getirmenin bir olasılığı daha derin kuyular açmak olabilir. Bu tür kuyuların açılıp, açılmadığını öğrenmek isteyen araştırmacılar eski ve yeni açılan kuyuları karşılaştırınca, yeni kuyuların birçoğunun eskilerine göre çok daha derin olduklarını görmüşler. Fakat tam da yeraltı su seviyesinin azaldığı bölgelerde yeni kuyuların birçoğu yeterince derin değil. Bu da yeraltı sularının azalması halinde yeni kuyuların da tıpkı eskiler gibi kuruyabileceği anlamına geliyor. Analizler öte yandan artan su kıtlığı yüzünden sosyal problemlerin yaşanabileceğini gösteriyor. Derin kuyu açmak daha pahalı olduğu ve daha fazla enerji gerektirdiği için de yeraltı sularına sadece zenginler ulaşabilecek. Yoksulların derin olmayan kuyularındaki sular ise zamanla kuruyacak. Bu tür gelişmeler sadece Hindistan gibi ülkelerde değil ABD'de bile yaşanmaya başladı. Kaliforniya'daki Central Valley ve diğer tarım bölgelerindeki kuyular köylerdeki kuyulardan çok daha derin. Bu da köylerdeki kuyulardan daha az su çekilmesine rağmen tarım endüstrisinin derin kuyularından önce kuruması demek. Dahası birçok bölgede daha derin kuyu sadece masraflar yüzünden değil çok derin tabakalardaki suyun acı veya tuzlu olması nedeniyle de açılmıyor. Bu konuda önlemler alınmadığı taktirde su kıtlığı yüzünden ağır çatışmalar olabileceği öngörülüyor.


Korona salgınına rağmen iklim değişimi frenlenemiyor. Dünyamız şimdiden, endüstri öncesi dönemlere kıyasla 1 derece daha sıcak. Ve Dünya Meteoroloji Organizasyonu'nun öncelemelerine göre 2024 yılında bu artış 1,5 derece olacak. Son yıllarda yaşanan sıcaklık artışlarına, kuraklık, orman yangınları ve uç hava koşulları eşlik ediyor. Şu sıralar Güney Kutbu'nda ve okyanuslarda en yüksek sıcaklıklar yaşanıyor. 2020 2034 yılları arasında beklenen iklim koşulları hakkında yeni veriler ve öncelemeler var. WMO'yla birlikte bir rapor hazırlayan İngiliz Met Office, son beş yıl içindeki ortalama sıcaklıkların, 1850'den bu yana en yüksek sıcaklıklar olduğunu kanıtlıyor. Tahminlere göre ısınma önümüzdeki beş yıl içinde de devam edecek. İklim değişimini önleme çabalarının ne kadar yetersiz olduğunu diğer bir önceleme gösteriyor: Paris sözleşmesiyle hedeflenen 1,5 derecelik ısınma sınırı, önümüzdeki beş yıl içinde çöpe gidebilir. Çünkü WMO tahminlerine göre 1,5 derecelik ısınma 2024 yılında gerçekleşebilecek. Hatta iklimbilimcileri, önümdeki beş yıl içinde bir veya birden fazla ayda sıcaklığın endüstri öncesi dönemlere kıyasla 1,5 derece daha yüksek olacağını söylüyorlar. Özellikle de Kuzey Kutbu ve yukarıdaki Kuzey Enlemler çok fazla ısınıyor. Tropikal bölgelerde ve Güney enlemlerde ısınma daha az. Korona salgını da iklim değişimini durduramadı. Gerçi kısıtlamalı günlerde sera gazı emisyonları günde 17 megaton azaldı. Ama artık emisyonlar, Mart ve Nisan aylarındaki korona salgınında kaydedilen değerleri yeniden aştı. Tahminler yağışlar ve rüzgar durumlarıyla ilgili somut verilerle de örtüşüyor. Buna göre Batı Avrupa, Güney Amerika'nın bazı kısımları, Kuzey Avustralya ve subtropikal bölgelerde genelde daha fazla kuraklık yaşanırken, Kuzey Avrupa, Sahel bölgesi, Tropikal Kuşak ve Kuzeye daha fazla yağış düşecek. Avrupa, ABD ve Karayipler'de ayrıca daha fazla fırtına meydana gelecek. Ayrıca Kuzey Atlantik'te şiddetlenen Kuzey-Güney gradyan burada daha fazla fırtına yaşanmasına ve bunların Avrupa'ya doğru yönelmelerine yol açacak.


İklim değişiminin etkileri ele alındığında genelde görünür sonuçlar ön plandadır. Bunlara örneğin buz kütlelerinin ve buzulların erimesi veya ısınan havanın daha fazla su çekmesi nedeniyle şiddetli yağışların artışı da dahildir. Oysa iklim modelleri uzun bir süredir evapotranspirasyonun da yani karalardaki ve bitki örtüsündeki suyun buharlaşmasının da etkili olduğunu gösteriyor. 2003'ten bu yana küresel evapotranspirasyonun ne derecede değiştiğini Jet Propulsiyon Laboratuvarı'ndan Madeleine Pascolini-Campbell ve ekibi incelemiş. Araştırma ekibi bunun için GRACE ve GRACE-FO uydu misyonlarının verilerinden yararlanmış. Bu misyonlarla dünyamızın yerçekimi alanı düzenli olarak ölçüldüğü gibi yeryüzündeki suyun küresel kütle dağılımı hakkında da bilgi edinilir. Yerçekimi alanı belli başlı bölgelerde azalması, karanın su kaybettiği anlamına gelir. Bu kaybın bir kısmı suyun nehirlerden denize akmasıyla ilgiliyse de geriye kalan su evapotranspirasyon ile atmosferde kayboluyor diyor araştırmacılar. Sonuçlar, 2003'ten bu yana evapotranspirasyonun, yılda 405 mililitreden 444 mililitreye (2019) çıktığını gösteriyor ki bu ortalama küresel değerin yüzde on fazlasıdır. Bu artış gerçekten de şaşırtıcı. Nitekim daha önceki tahminlerden ve modellerden beklenenin iki katı diyor araştırmacı. Bu gelişmenin tetikleyicisi her şeyden önce küresel ısınma. Gerçi El Nino/La Nino döngüsü gibi iklimsen oynamalar da küresel Evapotranspirasyonu etkiliyor ama buharlaşmadaki artık yine de çok önemli diyor araştırmacılar. Karadaki hava sıcaklığı artışında ise önemli bir korelasyon saptanmış. Bu da gezegenimizdeki su dolaşımının değiştiğini gösteren önemli bir sinyaldir. Evapotranspirasyonunun yüzde onluk artışı karasal alanlardaki su kaybının arttığını gösteriyor ve bu gelişmenin su rezervleri, iklim ve tarım üzerinde önemli etkisi var. Çünkü şiddetli buharlaşma yüzünden topraklar daha çabuk kuruyor ve az yağışlı dönemler daha hızlı kuraklık getirebilir. Transpirasyonun artışı bitki örtüsünün de kurumasına yol açabilir. Amazon bölgesindeki ölçümler daha şimdiden yağmur ormanlarının üzerindeki havanın son yirmi yıl içinde daha kuru hale geldiğini gösteriyor ki bu yüzden daha az yağmur yağıyor. Ve bazı tropikal orman bölgeleri ise büyümedeki azalmaya ve kuraklık stresine bağlı olarak soğurduklarından daha fazla karbondioksit açığa çıkarıyorlar. Bilim insanları eriyen buzullar kadar dünyadaki su dolaşımındaki değişimin de önemli olduğunu vurguluyorlar.


Buzdağlarının kutupsal buz sahanlıklarından kopmaları elbette ki doğal bir süreçtir, ne var var ki son yıllarda bu tür kopmalar çok sık yaşanmaya başladı. Buzdaki yarıklar kapanmak yerine git gide büyüyor ve en kötü durumda tüm buz sahanlığının çökmesine yol açıyor. Bugüne kadarki en büyük kopmalar 2017 yılında Antarktikteki Larsen-C buz sahanlığında meydana gelmişti. 5800 kilometre büyüklüğündeki A68A buzdağıyla, buz sahanlığı bir seferde bir trilyon buz kaybetti. Dünyanın en büyük buzdağını(A686) British Antartic Survey ve Leeds Üniversitesi araştırmacıları, uydu görüntüleri ve radar ölçümleriyle takip ettiler. 2021 yılına dek düzenli olarak, buz kalınlığı, alanı ve dev buzdağının tahmini hacmini belirlediler. Ayrıca ayrıntılı bir şekilde buzdağının hangi hızda ve hangi yoldan Güney Kutup denizine doğru ilerlediği de izlenebildi. Buna göre, Antarktika buzdağları Güney Okyanusu boyunca sürüklenirken, dört ana otoyolu takip ediyorlar. Anlaşıldığı üzere A68A buzdağı da bu dört otobandan birini kullanıyor. Buzdağı üç yıl içinde Batı Antarktika yarımadasından Weddel denizi üzerinden kuzeye doğru ilerledi. Buralarda su sıcaklığı düşük olduğu için kütle ve hacminde çok fazla kayıp yaşanmadı. Kalınlığı yılda sadece sekiz metre, hacmi ise 87 kilometreküp kadar azaldı. Fakat buzdağı Antarktika yarımadasının ucunu geçip, Güney Kutup denizinin açıklarında ilerlemeye başladığında durum değişti. Isınan deniz suyunun etkisiyle hacmi on misli daha hızlı azalmaya başladı. Yılda 2807 kilometreküp diyor araştırmacılar. 160 km uzunluğundaki buzdağı Aralık 2020'de Güney Georgia adasında doğru ilerledi; çarpma tehlikesi vardı. Bu orada yaşayan penguen ve foklar için bir facia olurdu. Fakat neyse ki, çarpışma yaşanmadı ve buzdağı adanın kenarından kaydı gitti. Ama bu yakınlaşma buzdağı için yine de bir sona işaret ediyordu. Buzdağı açık denize döndükten sonra yedi büyük ve sayısız küçük parçaya ayrıldı. Ve bunlar Güney Georgia yakınlarında sürüklenmeye devam ettiler ve artık bunlardan geriye hiçbir şey kalmadı. Buzdağı üç buçuk yıl süren yolculuğu sırasında 802 trilyon tatlı su taşıdı denize. Buzdağının hızlı erimesi özellikle de Güney Georgia'nın denizi için kötü sonuçları oldu: Sadece üç ay içinde 152 trilyon tatlı su denize aktı. Bu muazzam bir miktar. Denize dökülen tatlı su miktarı yaklaşık olarak 61 milyon olimpik yüzme havuzunun hacmine eşit. Bu miktardaki tatlı suyun, deniz koşullarını, planktonları ve ayrıca yırtıcıların da koşullarını da değiştirmiştir diyor araştırmacılar. Eriyen buz denizin sıcaklığını, tuz oranının hatta tabakalanmayı bile değiştiriyor. Ayrıca demir gibi besleyici maddelerin ise planktonlar için gübre görevini görebileceği de düşünülüyor. Buzdağının erimesi Güney Georgia bölgesindeki ekosistemler için genel olarak olumlu yoksa olumsuz etki yaptığını bilim insanları bundan sonra araştıracaklar.


Türkiye su zengini bir ülke değil. Kişi başına düşen yıllık 1.519 m kullanılabilir su miktarı ile su azlığı yaşayan bir ülke konumunda. Üstelik sahip olduğumuz suyun kıymetini bildiğimiz de pek söylenemez. Türkiye'de son 50-60 yılda 30'un üzerinde göl kurudu ve kurumaya da devam ediyor. Son olarak Afyonkarahisar'daki Eber Gölü'nün kuruduğu haberini aldık ve kafamızda bazı soru işaretleri belirdi. Biz de HBT olarak sorularımızı işin uzmanına, Su Politikaları Derneği Başkanı Dursun Yıldız'a yönelttik. Suyun ve sulak alanların yönetiminde dinamik bir planlama ve yönetim anlayışına ihtiyaç var. Bu da su kaynaklarını, artan insan faaliyetlerinden ve değişen doğal koşulların olumsuz etkisinden korumak anlamına gelir. Bu nedenle bu yok oluşlardaki kendi payımızı, doğal değişimlerin arkasına gizleyemeyiz. Su kaynakları ve su hizmetleri yönetiminde eksiklerimizi tamamlama konusunda bir hareketlilik başlamasına rağmen bu aynı ivmeyle devam etmedi. Su yönetiminde kurumsal olarak bazı düzenlemeler yapılmış olsa da Yeni Su Yasa Tasarısı TBMM'de halen bekliyor. Türkiye su yönetimi konusunda bir geçiş dönemi yaşıyor. Bu uzadıkça sorunlarımız artacak. Havza Koruma Eylem Planları'nın çoğu hazır ama bunu uygulayacak yerel kurumsal altyapı hala oluşmadı. Toplumsal bilinçlenme yeterli değil. Özellikle tarımsal suyu kullanma adına sulama birlikleri ve sulama kooperati erine dayalı şeffaf ve katılımcı bir yapıyı sürdüremedik. DSİ bu yıl bu konuda tekrar yetkilendirildi. Su yönetiminde katılımcı anlayıştan uzaklaşıyoruz. Bu işimizi zora sokar. Bana göre, yasa tasarısının kanunlaşması için Türkiye'nin idari sisteminde ve yerel yönetimindeki bazı yasal ve kurumsal belirsizliklerin de ortadan kalkmış olması bekleniyor. Önerilen su yönetimi yapısında bazı iller birden fazla havzanın sınırları içinde kalıyor. Havza sınırları ile idari sınırlar arasında su yönetimini zorlaştırabilecek çakışmalar var. Su kaynakları yönetimi; su, enerji, gıda ve çevre sektörlerinin birbiriyle bağlantılı olduğu bir yönetim anlayışına ihtiyaç duyan disiplinler arası ve dinamik bir süreç. Bir sonraki yılın kurak geçeceğinin öngörülmesi, eğer süregelen bir planlama söz konusu değilse, bir yıl önceden alınacak tedbirlerle tamamen ortadan kalkmaz ancak zarar ha etilebilir. Risk yönetimi kavramı, havza planlamalarının içinde yer almalı ve gerekli tüm kurumsal altyapı da hazır olmalıdır. Burada su kullanıcıların su kullanım bilincindeki eksiklikler, denetim mekanizmasındaki zayı ıklar, ekilen ürün deseni konusundaki plansızlıklar ve su kullanıcıların örgütsüzlüğü de işin içine girer. Bu nedenle de etkili önlem alınamaz. Ancak doğa, su yönetimindeki plansızlığın bedelini ağır ödetir. DSİ havza planlamaları konusunda en yetkin kuruluşumuz. Havza ölçeğinde planlamaya 1960 yılında rahmetli Demirel'in Genel Müdür olduğu dönemde, yayınladığı bir genelgeyle geçmişti. Ancak bundan 50 yıl önce çok kapsamlı yapılan bu çalışmalar kurumsal yapıdaki za yetler nedeniyle güncel ihtiyaçlara göre revize edilemedi. Örneğin son 10 yıldır depolamasız HES'lerin planlamasının özel sektöre bırakılması, ciddi çevresel ve ekonomik sorunlar yarattı. Sorunlar bilinmesine rağmen ulu- sal çıkarlarımıza uygun çözümler konusunda idari ve siyasi irade eksikliği mevcut. Bu yıl özellikle büyük kentlerimizden Ankara ve İstanbul'da baraj depolama hacimleri ve doluluk oranları açısından daha rahat durumdayız. Ancak 2 yıl sürecek bir kurak periyota yakalanırsak problem yaşayabiliriz. Bunu sadece içme ve kullanma suyunda değil tarımsal sulama alanında da yaşayabiliriz. Bu nedenle suyu kullanma bilincimizde artışa ve yeni teknolojilerin kullanılmasına ihtiyacımız var. Türkiye'de su hizmetleri yönetimi halen yerel yönetimlerin sorumluluğunda. Bu nedenle evlerimizde çeşmelerden akan su kamu denetimiyle geliyor. Burada zaman zaman aksaklıklar olsa da genel olarak çeşme sularımızın güvenilir olduğunu düşünüyorum. Modern sistemlerle yapılan sulama hem su kaybınızı azaltır hem de tarımsal üretimde verimliliği artırır. Bu ne- denle artık vahşi sulama yöntemini bir an önce bırakıp modern sulama sitemlerine geçilmesi gerekiyor. GAP projelerinde bu yapıldı. Bunu diğer bölgelerde de yaygınlaştırmamız gerekir. Kayıpların önlenmesi için su kullanıcılarının bilinçlendirilmesi de önem taşıyor. Bu nedenle su yönetimi sadece yöneticilerin değil suyu kullanan herkesin işi haline getirilmeli. Bu konu katılımcı demokrasinin kurum ve kurallarının toplumsal yaşamımızdaki yeri ve önemi ile doğrudan ilişkili. Su konusunda toplumsal bilinç oluşturma çabaları öncelikle magazinsel, içeriksiz, ezber yaklaşımlardan kurtarılmalı. Daha çok okullarda, farkındalık oluşturan diğer kurumsal yapılarda, medyada su-enerji-gıda ve çevre ilişkisi içerisinde bir su bilgeliği oluşturma doğrultusunda ele alınmalı. Yoksa göstermelik olur ve etki alanı çok kısıtlı kalır. Biz bağımsız bir düşünce üretme ve eğitim kuruluşuyuz. Daha çok 21. yüzyılın değişen koşullarına göre su politikaları, su diplomasisi, su, enerji, gıda ve çevre ilişkisi gibi konularda ulusal, uluslararası konferans ve paneller düzenliyoruz. Raporlar hazırlıyoruz. Uluslararası projelere katılıyoruz. Kendi alanımızda bilgiye dayalı analizlerle kamuoyunda bilgilendirme ve farkındalık yaratma işlevimizi yerine getirmeye çalışıyoruz. Toplum ile karar mekanizmaları arasında güvenilir bir bilgi ve analiz köprüsü olmaya çalışıyoruz. Kendi alanımızda yapmadığımız tek şey ise: Spekülasyon! Hidropolitik Akademi olarak bilgiye dayalı analiz yapıp spekülasyonları önlemeye çalışıyoruz.


Fransız yazar Amin Maalouf'un Çivisi Çıkmış Dünya kitabını okumadıysanız mutlaka öneririm. Çivisi Çıkmış dünyamızda bir yandan küresel ısınma, enerji kaynakları ve doğal felaketlerle, bir yandan da insandan kaynaklanan yanlış ve çıkarcı politikaların doğurduğu ekonomik ve siyasal krizlere yol açan süreçler yaşıyoruz. Bugünlerde Katar ekseninde başlayan petrol kavgası ve bunun arkasındaki dünya devlerinin tarihsel enerji politikası ve Arapların din-siyaset politik tarihi görülür. Katar devletinin bölgedeki benzeri dünya görüşüne sahip diğer Arap ülkeler tarafından ekonomik ablukaya alınmasının arkasında enerji ilişkisinin olduğunu yakın geçmişte bölgemizi kan gölüne çeviren gelişmelerden biliyoruz. Katara yapılan abluka sonrası vatandaşlar marketlerden ihtiyaçlarından çok alışveriş yaptı... Bu gelişme bize gıda güvenliğinin ve güvencesinin ne denli önemli olduğunu hatırlatmış oldu. Şu çivisi çıkmış dünyada gıda güvenliği için mücadele eden insanlık her zaman tarihsel olarak haklı çıkmıştır. Bu bağlamda çabaları ve insanlık için neler yapabiliriz konusunda bir avuç düşünsel üretkenlikleri olan insanlara saygı duyuyorum. Ancak biliyoruz ki toplum bizim yaşama ve geleceğe baktığımız yerde değil ve gündemleri de bizlerden çok başka yerlerde. Bizler insan doğa ilişkisini anlamaya çalışır ve doğanın prensiplerine uygun nasıl yaşamımızı sağlıklı yürütürüz diye düşünürken, bazıları doğayı nasıl elime geçirim ve onundan maksimum düzeyde yararlanırım diye çabalıyor. Biz insan doğa ilişkisini nasıl rayından çıkarmadan yönetebiliriz derken, bazıları doğanın milyonlarca yılda gerçekleştirdiği dengesini bozmak için yerin yüzlerce metre derinliklerinden karbon kaynaklı bileşikleri çıkararak adeta dünyayı yangın yerine çevirmektedir. Doğada insandan başka kendi besin kaynağını bilerek yok eden hiçbir canlı türü yoktur. Ekolojide prensip olarak her canlı kendi besin zincirinin sürdürülebilirliği için yiyeceğinin bir kısmını hep geride bırakır. Yani aslanlar sürüye daldıklarında Amerika'ya sonrada yerleşen beyaz adam gibi bütün sığırları öldürmüyor. Birisini öldürüyor, karnını doyuruyor sonra bir daha avlıyor. Ancak insan küçük çıkarı için onlarca hayvanı aynı anda öldürüyor. New Scientist dergisinde A loaf of bread emits half a kilo of CO2, mainly from fertilizer(gübreleme ile bir ekmek yarım kile CO2'yi atmosfere salıyor) başlıklı bir yazı yayımlandı. Makaledeki belli bir miktarda ekmeğin üretimi ile atmosfere kilolarca CO2 salınır bakışı, yeniden, ekmek yemek küresel iklim değişimlerini mi tetikliyor sorununu gündeme getirdi. Hidro-karbon temelli enerji tüketimi ile atmosfere salınan gazların yanında, buğday ve ekmek üretimi sonucu atmosfere salınan CO2 miktarı çok zayıf kalıyor. Aslında bütün savaşların arka planında ekmek kavgasının olduğunu, bunun da toprağın karbonun zayıflamasına bağlı olduğu açık. Birçok kültürlerin yıkılmasında ve savaşların arkasında başında, enerjisi zayıflamış toprağın üretkenliğinin düşmesi yatar. Buğday ekili değişik tarla denemelerinde atmosfere salınan karbondioksit miktarı artık ileri teknoloji ile ölçülebiliyor. Yaptığımız ölçümler sonucu, toprak ve bitki yönetimine bağlı olarak atmosfere salınan CO2 miktarı kesinlikle farklılaşıyor. Ancak her durumda, çıplak toprak ortamında bile mikroorganizmaların biyolojik aktivitesi sonucu atmosfere CO2 salınıyor. Buğday üretimde de azotlu gübre kullanımı ile atmosfere daha fazla gaz akışı oluyor. Bu durum diğer bitkiler içinde öyledir. Yani buğday da üretsek, pamuk ta üretsek, hayvan yemi de üretsek atmosfere CO2 salımı oluyor. Her faaliyetimiz sonucu solunum yolu ile atmosfere CO2 salıyoruz. Eğer atmosfere CO2 salımı oluyor diye buğday ekmeyeceksek o zamana nefes te almayalım. Önemli olan ekolojik prensiplere uygun bir üretim modelini uygulamaktır. Yeni model toprak-bitki yönetimi, atmosfere daha az CO2 salımı ve tersinde de atmosferdeki gazları daha çok yutacak ve toprağa karbon bağlayacak bir üretim modeli öngörüyor. Günümüzde can alıcı sorun, dünyanın yönetilmesinde enerji yaşam ilişkisinin doğa ile nasıl bütünlük içinde yürütüleceğine yönelik yanlış politikalardır. İnsanoğlunun tarım yapması ile başlayan buğday üretimi yakın geçmişe kadar doğada olumsuz bir etki yaratmadı. Ancak insanın yaşamı, endüstriyel üretim ilişkileri ile yönetmesiyle doğa kirlendi ve küresel iklim değişimleri ile küresel ısınma artmaya başladı. Bu süreçte dünyanın ve yaşamın sürdürülebilirliğini, doğayı ve onun prensiplerini anlayarak mı yürüteceğiz, yoksa doğayı tükenmez sanarak alabildiğine sömürmeye devam mı edeceğiz... Bu soru, temel ve yaşamsal düzeydedir. Doğayı tüketirsek, kısa süre sonra doğanın yasaları karşımıza çıkar ve nihayetinde hep beraber altında ezilir kalırız. Katar Emirliği ekseninde bugün emperyal ülkelerin çıkar kavgaları yarın karşımıza farklı bir boyutta çıkabilir. O zamana da hiçbir körfez ülkesinde ekmek bulunmaz ve halk petrol değil, ekmek ve su arayışını daha yüksek sesle dillendirir. Bu yazı HBT'nin 70. sayısında yayınlanmıştır.


Küresel ısınma her alanda kendini göstermeye devam ederken, Purdue Üniversitesi bilim insanları yapıları, klima olmadan soğutmanın yollarını arıyorlar. Son olarak yeni bir boya üretildi. En beyaz renge sahip bu boya güneş ışığının yüzde 98'ini geri yansıtıyor. Yeni renkli boya Xuilin Ruan yönetiminde çalışan ekip tarafından ACS Applied Materials & Interfaces dergisinde tanıtıldı. Bu boya 93 metrekarelik bir çatı alanını örtecek şekilde uygulandığında, on kilovatlık bir soğutma gücü sağlıyor. Bu soğutma gücü evlerin birçoğunda kullanılan klimalardan daha etkili. Koyu çatı örtüleri güneş ışığını soğurdukları için sera etkisini arttırdıkları gibi çevrenin ısınmasına da yol açıyorlar. Sıcaklığı yansıtan bildik boyalar güneş ışığının sadece yüzde 80-90'ını yansıtıyor. Yeni boya sadece ışığı değil, hava tarafından soğurulmayan kızılötesi sıcaklığı da bir dalga boyunda yansıtıyor. Bu şekilde ışın atmosferden öte soğuk uzaya gönderiliyor. Yeni boyanın aşırı beyaz rengi, yoğun baryum sülfat bileşimi ile elde ediliyor. Bununla fotokopi kağıtları ve kozmetik ürünleri de işleniyor. Baryum sülfatın partikülleri farklı boyutlarda karıştırılıyor. Bu şekilde mümkün olduğu kadar geniş bir ışık dağılımı ve daha yüksek yansıtma derecesi elde ediliyor. Araştırmacılar hata payı vermeyen termometrelerle, yeni boyanın uygulandığı yüzeylerin açık havada 4,5 derece kadar soğuduğunu kanıtladılar. Hem geceleri hem de güneş ışığı altında. Purdue Üniversitesi bu konuyu uzun bir süredir araştırıyordu. Mükemmel beyazı bulmak için altı yıl uğraşan araştırmacılar laboratuvarda yüz farklı malzemeyi incelediler. Yeni boyanın iki yıl içinde satışa hazır olabileceği söyleniyor.


İnsanoğlu yüz yıllardan beri dünyanın hemen hemen her yerinde izler bırakıyor. Hatta en yüksek dağların zirvesinde bile... Örneğin Alplerden alınan buz karot örneklerinde, Romalıların maden ocaklarına ait kurşun ve diğer ağır metal partikülleri tespit edildi. And dağlarındaki buzulda ise Güney Amerika kültürlerinin 2700 yıl önce bakır işlemeye başladıkları saptandı. Hatta İspanyol kaşiflerinin maden rezervlerini boşaltmaları bile And dağlarındaki buzullarda izler bıraktı. Son bir çalışma ise insanın etkinliklerin sadece belli bir bölgede değil binlerce kilometre uzaklıkta bile izler bıraktığını ortaya koyuyor. Orta Himalaya bölgesinde 7.200 metre yüksekliğinde bulunan Dasuopu buzulundan alınan buz karot örneklerinde bile endüstrileşmenin ayak izleri tespit edildi. Ohio Eyalet Üniversitesi'nden Paola Gabrielli'nin açıklamasına göre söz konusu örnek dünya genelinde en yüksek noktadan alınan örnek. Araştırma çerçevesinde 1499 ila 1992 yılları arasına ait buz karot örneklerinde 23 farklı ağır metalin izleri arandı. Sonuçlara göre Dasuopu buzulunda 1780 yılından itibaren ağır metallerin dikkat çekici bir şekilde arttığı görülüyor. Özellikle de kadmiyum, krom, molibden, antimon, nikel ve çinko çok fazla. Bu eser elementler daha çok kömürün yakılmasıyla ortaya çıkar. Bu fosil yakıtın o tarihlerde Asya'da henüz yaygın olarak kullanılmadığını söyleyen Gabrielli ve ekibi ağır metallere bağlı kirlenmenin büyük ölçüde Avrupa'daki emisyona bağlıyorlar. Çünkü 18.yy'ın sonlarında İngiltere'de endüstriyel devrim gerçekleşmiş, dolayısıyla da kömür buhar makinelerinde yakıt olarak kullanılmaya başlanmıştı. 1780 yılından itibaren kömür kullanımı özellikle İngiltere'de fazlasıyla yaygındı. 19. yüzyılın ortalarına dek ise kömüre bağlı teknoloji Avrupa'nın geri kalan bölgelerine de yayılmıştı. Araştırmacılara göre Himalaya buzundaki ağır metal kirlenmesinin artışı Avrupa'daki endüstrileşmenin başlamasıyla ilgili olmalıydı. Peki ama nasıl? Kömürün yakılmasıyla ortaya çıkan emisyonlar rüzgarlarla Asya'ya kadar taşınmıştı. Hava raporu verilerinin değerlendirilmesi sonucunda, 18. yüzyılın sonundaki iklimin, Kuzey yarım kürede kış aylarındaki Batı rüzgarlarını güçlendirdiği anlaşıldı. Bu Batı rüzgarlarıyla da Avrupa'daki emisyonlar Asya'ya kadar ulaşmış olabilirdi. Himalayalar'da 1810 ila 1880 yılları arasında kuvvetli kar yağışının etkin olduğu bir dönem bu zararlı maddeleri havadan temizleyerek buzul buzuna hapsetmişti diye açıklıyor bilim insanları. Fakat endüstrileşmenin başlamasıyla artan kömür emisyonu havayı kirleten tek faktör değildi. Araştırmacılar 19. yüzyılda meydana gelen orman yangınlarının da kirliliğe yol açmış olabileceğini ve bu yangınların en az bir kısmının ise insan kaynaklı olduğunu düşünüyorlar. Özetleyecek olursak araştırma, insanın bundan 200 yıl önce bile atmosfere önemli izler bıraktığını ve hava kirliliğinin daha o zamanlarda bile çok uzak bölgelere yayıldığını kanıtlıyor.


İnsanlık olağanüstü miktarda plastik kullanıyor. Özellikle de tek kullanımlık plastik bardak, tabak ve küçük su şişelerini her yerde görmek mümkün. Uluslararası bir araştırma ekibi plastik yüzünden dünyayı bekleyen çevre felaketi konusunda uyardı: Plastik kullanımı aynı şekilde devam ettiği taktirde plastiğe bağlı yıllık kirlenme 2025 yılına dek ikiye katlanacak. 2016 yılında göllere, nehirlere ve denizlere ulaşan plastik atık 9 - 23 milyon ton kadardı. Bu yıl ise ekosisteme ulaşan miktar 13 25 milyon tonu buldu. Plastik, doğal çevrenin her yerine dağılıyor. Hatta atık sorunu için iyi bir altyapıya sahip ülkelerde bile durum iç açıcı değil. Teknolojik açıdan bakıldığında plastiğin yeniden kullanılabilmesi için hala birçok kısıt var. Üstelik iyi altyapıya sahip ülkeler plastik atıklarını kötü tesisleri olan ülkelere ihraç ediyorlar. Ayrıca biyolojik olarak indirgenemeyen malzemelerle de sorun yaşanıyor. Alfred Wegener Enstitüsü'nden Mine Tekman, plastik atık doğru ayrıldığında tümünün sihirli bir şekilde yenilenebileceğini, fakat bunu sadece iyi bir altyapıya sahip ülkelerin yapabileceğini, dolayısıyla da plastik atık ihracatının durdurulması gerektiğini söylüyor. Özellikle de doğal çevreye bırakılan plastik atık büyük bir tehdit oluşturuyor. Ayrıca plastik atığın doğada çözünmesiyle mikro ve nano plastik parçacıkları ve plastiğe katılan kimyasallar da açığa çıkıyor. Ve bilindiği gibi bunlar toprağa ve sulara karışıyor. Avrupa Birliği plastik kirliliğine karşı önemli bir adım attı. AB ülkelerinde artık tek kullanımlık pipet, karıştırma çubukları, bardak, balon çubukları veya strafor paketleme ürünlerinin vb üretilmesi ve satılması tamamen yasaklandı. Ancak üreticiler ellerinde bulunan ürünleri bitene kadar satabilecekler. Umalım aynı uygulama ülkemizde de yürürlüğe girsin. Sonuçta plastik atıklar sadece yaşadığımız yakın çevremizi değil ormanlarımız ve denizlerimiz için de büyük bir tehlike oluşturmakta.


Bu konuda görüşler değişik. Oxford Üniversitesi'nden İklim Politikaları Uzmanı Steve Rayner Sadece sonucu önemseyen biri, etik bir fark olmadığını iddia eder, çünkü ona göre doğru olan sadece sonuca göre belirlenir. Halbuki diğer etik bakış açılarına göre nedenler de önemli. İngiltere'de Southampton Üniversitesi'nden geo-mühendislik üzerine çalışan John Shepherd'a göre riskler de son derece önemli. Farklı öneriler farklı coğrafi bölgelerde farklı riskleri barındırıyor. Örneğin atmosferdeki karbondioksiti emmek için önerilen yollardan biri geniş alanları bitki örtüleri ile kaplamak. Yöntem, atmosferden çekilen emisyonların yeraltına gömülmesini ve daha sonra da fosil yakıt olarak kullanılmasını öngörüyor. İlk bakışta umut verici gelebilir, ancak yeni ormanlar, muhtemelen küresel ısınmaya en az katkıda bulunan tropik ülkelerde oluşturulacak. Ve zaten az olan tarım arazilerine rakip olarak ortaya çıkacaklar. Dolayısıyla en büyük zararı o bölgenin insanları görecek. Güneş'in ısınan ışınlarını uzaya geri döndürecek stratosferik şemsiye oluşturmak da riskli. ABD Ulusal Atmosfer Araştırmaları Merkezi'nden Kevin Trenberth ve Aiguo Dai, mega-volkanik patlamaları incelediler. Bu patlamalarda ortaya çıkan parçacıklar, ışığı bu şemsiyelere benzer şekilde yansıtıyordu. Ancak bu olayların, özellikle tropik bölgelerde yağış miktarında belirgin bir düşüşe neden olduğunu tespit ettiler. Bilgisayar modellemeleri de, suni şemsiyelerin bölgesel sıcaklıkları hızla düşüreceğini doğrulamakla birlikte yağış modellerini de değiştireceğini, zayıf hasatlara ve kuraklık riskine neden olacağını ortaya koydu. Bu yazı HBT'nin 82. sayısında yayınlanmıştır.


Dünyamızın iklimi, enerji alımı ve enerji atımı gibi çok hassas bir dengeye dayanır. Yansıyan güneş ışınları kısmen soğurularak, gezegenimizin sistemine enerji verir. Bu enerji bitkilerin fotosentezi veya suda ve karada yaşama elverişli sıcaklıklar yaratmak için kullanılır. Fazla enerji uzun dalgalı sıcaklık ışını olarak uzaya geri yansıtılır. Bu denge kendini koruduğu müddetçe iklim istikrarını korur. NASA'ya bağlı Goddard Uzay Uçuşları Merkezi'nden Ryan Kramer ve ekibi dünyanın ışın bilançosunun uzaydan ölçüldüğünde ve insan etkinliklerine bağlı ışınım zorlamasının ne olduğunu araştırdılar. Gerçi sera gazı yoğunluğu ve yüzey sıcaklıklarıyla ilgili şimdiye kadar çok iyi gözlem verileri var ama ışınım zorlamasıyla ilgili veriler eksikti. Gerçi 1997 yılından bu yana birçok uydu üzerinde bulunan CERES ölçüm aletleriyle yapılan ölçümler, dünyamızın enerji alımı ve atımı arasında bir dengesizliğin bulunduğunu gösteriyor ama bu veriler bundan hangi faktörlerin sorumlu olduğunu açıklamıyor. Kramer ve ekibi çok sayıda uydunun verilerini kullanan yeni bir yöntemden yararlandı. Bu şekilde güneş etkinliği, su buharı, havada asılı parçacıklar veya geri dönüşüm süreçleri gibi bilinen doğal etki faktörünün dünyamızın enerji bilançosu üzerindeki etkisi belirlendi. Bu değerler ise ışın bilançosunun asgari değerlerinden çıkarıldı. Böylece geriye sadece insana bağlı ışınım zorlaması kaldı. Değerlendirmelere göre 2003 2018 yılları arasında küresel anlık ışınım zorlaması metrekare başına 0,53 watt artmış. IPCC'nin son iklim raporunda araştırmacılar 1750 2011 yılları arasında insana bağlı sera gazı etkisinin net ışınım zorlamasının metrekareye 2,3 watt olduğunu açıklamışlardı. Aynı süre içindeki güneş etkinliği ise metrekareye 0,05 watt idi. Bu şu anlama geliyor: Güncel ölçümlere göre insana bağlı etkiler dünyanın enerji bütçesini daha da artırmış. Bu hesaplama için geliştirilen yöntem aynı zamanda bu verileri en kısa zamanda değerlendirmeye de izin veriyor. Bu şekilde ışınım zorlamasındaki değişiklikler birkaç yıl içinde kaydedilebilir. Bu gözlemler sayesinde iklimin gelecekte nasıl değişeceği hakkında daha doğru tahminler yapılabilecek diyor uzmanlar.


Teorik olarak bu su moleküllerinin büyük bir kısmı gezegen öncesi diskten yani içinde gezegen yapıtaşlarının büyüdüğü, ilkel bulutsudan gelmiş olmalıydılar. Eski kuyruklu yıldızlar ve asteroid çarpışmaları da olası su kaynakları olarak bilinir. Ancak burada şöyle bir sorun var: Dünya suyundaki ağır hidrojen izotopu döteryum oranı bu potansiyel kaynaklardan farklı. Bu konuya açıklık getirmek isteyen Sorbonne Üniversitesi araştırmacısı Jerome Aleon ve ekibi, güneş sisteminin ilk evresine ait tanıkları incelemiş. Bunlar ilkel meteoritlerdeki minik kalıntılardır. Kazakistan'da bulunan Efremovka göktaşı, karbonlu kondritlere aittir ve son 4,5 milyar yılda bileşimini pek değiştirmemiş olabilirdi. Bu kalsiyum-alüminyum içerikli kalıntılar güneş sisteminin en eski taşları olarak kabul ediliyor. Gezegen oluşumunun başlangıcındaki fizikokimyasal koşulları sınırlandırmak için bunların mineralojisinden, kimyasından ve izotop içeriklerinden yararlanılmakta. Bu yüzden de bu kalıntılardaki su moleküllerinin döteryum oranı incelendi. Elde edilen sonuçlara göre mineral taneciklerindeki su, üç farklı izotop değerine sahip. İki tanesi en eski kalıntılarda ve bir tanesi ise oluşumun en üst tabakasında yer alıyor. Dıştaki izotop değeri aşağı yukarı günümüzdeki dünya suyuyla örtüşse de daha eski olan iki izotop değerleri önemli ölçüde farklı. Birinci bileşen dünyamızdaki deniz suyundan binde 850 daha düşük bir döteryum içeriğine sahip ve bu nedenle de ilkel bulutsuyla örtüşmekte. Buna göre bu mineraller doğrudan doğruya güneşten gelen hidrojen gazının yoğuşması sonucunda oluşmuş olabilir. İkinci bileşen ise güneşin çevresinden çok daha yüksek döteryum oranına sahip. Bu izotop değerleri, güneş sisteminin en eski oluşum evresinde iki gaz rezervinin daha bulunduğu anlamına geliyor. Bununla birlikte bu ikinci rezerv güneş kaynaklı değil, sonuçlara göre genç güneşin yıldızlararası ortamından gelmiş olmalı. Çünkü burada daha yüksek döteryum oranına sahip hidrojen b ulunuyordu. Peki hidrojen genç güneş sistemine nasıl gelmişti? Kalıntılardaki minerallere göre en eski tanecikler ilk 200.000 yıl içinde oluşmuş olmalıydı. Yani önce gezegen diskinin oluşmasından önce. Bu zamanda büyümekte olan güneş hala çevresinden malzeme çekmeye devam ediyordu. Araştırmacıların görüşüne göre güneş öncesi gaz kılıfının çökmesiyle güneşin yakınındaki yıldızlararası ortamdan su buharı da gelmiş olabilirdi ve bu da ikinci su rezervini oluşturmuştu. Ve güneş sisteminin öncü gezegen diski oluştuğundan güneşten gelen ve yıldızlararası hidrojen birbirine karışarak suyu oluşturmuştu. Bu su ise daha sonra dünyamızın büyümekte olan gezegen yapıtaşlarına bundan sonra da gezegen atmosferine ulaşmıştı.


Glasgow iklim kararlarına rağmen, bilimsel araştırmalar 2050 yılında bile Dünya'da fosil yakıtlarla elektrik üretiminin ve havaya CO2 salınmasının süreceğini gösteriyor. Tüm dünyada bir yandan aşırı nüfus artımı (bugün 7,9 milyar, 2050'de 10 milyar kişi), öte yandan gitgide artan konforlu ve savurgan yaşam için gereken elektriği karşılayabilmek amacıyla, tüm kaynaklardan elektrik üretimi gitgide artıyor (Dünya'da 2020'de yaklaşık 26 Trilyon kWh olan elektrik üretiminin, 2050 'e % 43 artarak 44 Trilyon kWh' a ulaşması bekleniyor : Şekil 1). Elektrik üretimindeki bu enerji artımı, benzer şekilde primer enerjilerin kullanımında bugünkü gibi sürerse, havaya salınan CO2 ve metan gibi diğer sera gazlarıyla dünyanın ortalama sıcaklığının ileride (2050 yılı ve sonrasında) 2o C'yi aşacağı ve gelecek kuşakların dünyayı yaşanamaz bir yer olarak bulacakları kesinleşiyor. Böyle bir durumun ortaya çıkmasını önlemek amacıyla, son 20 yıldır gitgide artırılan Yenilenebilir Enerjilerin tüm dünyada daha da artırılması ve kömürlü santrallerin kapatılması için ülkelerin planlar yapmasının gerektiği, son Glasgow (Kasım 2021) İklim Toplantılarında tartışıldı. Dünyanın ortalama sıcaklığındaki artımın 1,5 derecenin altına kalması planlarının da yapıldığı biliniyor. Bazı ülkeler ve otomobil şirketleri 2040 yılına kadar elektrikli otomobillere geçmeyi planladıklarını açıkladılar. Bunların elektriğinin de YE'den sağlanacağı öngörülüyor. YE'ler yetecek mi? sorusu ise yanıtsız kalıyor. Bu toplantılardan medyaya aktarılan bildirilerde, aşırı nüfus artımının, konforlu ve savurgan yaşamın frenlenmesiyle ilgili önlemlerin alınması gerektiği ise izleyebildiğimiz kadarıyla, yer almıyor. Halbuki bunlar, enerji tüketiminin ve CO2 artımının ana nedenleri! Öte yandan Uluslararası Enerji Kurumu'nda (EIA ya da IEA /1/) ileriye dönük yapılan bilimsel araştırmalar, artan dünya elektrik üretiminde, YE'lerin payı her geçen yıl artmasına rağmen, 2050 yılında bile, artan enerji tüketimi sonucu, havaya salınan CO2 azalmıyor, hatta az da olsa artıyor (Bkz. EIA-Şekiller 1 ve 2). Bu nedenle yapılan bilimsel araştırmalar, gelecekte CO2 ve diğer sera gazlarının sıfırlanamayacağını ve 'Nötral İklim' hedefine, varılamayacağını gösteriyor. Kaldı ki ileriye dönük bu kestirimler oldukça iyimser senaryolara dayanmakta olup, dünya'da sayıları 200'e varan ülkeler içinde bunların ne ölçüde uygulanabileceği ya da ülkelerin iklim toplantılarında fosil yakıtları azaltmaları doğrultusunda attıkları imzalara ne derece sadık kalacakları bilinmiyor. IEA, ilgili raporunun ön sözünde, dünya'da YE'lerle ilgili projelerin ağır ilerlediği, havaya 2021 yılında aşırı salınan CO2 miktarının hatta bugüne kadar salınan miktarın çok üstünde olduğu vurgulanıyor. Not: Elektrik üretiminde kullanılan enerji kaynaklarına göre, özellikle Yenilenebilir Enerjiler'deki büyük artımla ilgili, Dünya'daki, Almanya ve Türkiye'deki gelişmeler, daha önceki yazılarımızda ayrıntılarıyla bulunuyor (Karşılaştırmak için: Bkz. /2,3/). Almanya'da, güneş ve rüzgar enerjilerinin özellikle son 10 yıldır büyük ölçüde arttığı biliniyor, bununla ilgili gelişmeler daha önceki yazılarımızda bulunuyor /3/. 2020 yılında YE'lerin elektrik üretimindeki payı % 45, bunların ısı enerjisi ve trafikte kullanılmasının payları ise sırasıyla % 15 ve % 7 kadar olmuştur. Endüstrinin kullandığı enerji kaynaklarıyla bunların payları Şekil 3 ve 4 de bulunuyor. Görüldüğü gibi endüstri, YE'leri çok az kullanabiliyor. Almanya, 2020 yılında, büyük bölümü CO2'den oluşan 739 milyon ton sera gazını havaya saldı (Kişi başı ortalama olarak 8 ton kadar). Bu değer, önceki yıllara göre gitgide artan YE'lerin kullanımı sonucu, epey azdır. Not: Gelecek yıl tüm nükleer santralleri kapatacak olan Almanya, 2035'de de kömür santrallerini kapatmayı planlamıştır. CO2 vergisinin ton başına 50 ile 100 olması nedeniyle ve 1000 MWe kurulu güçlü bir kömür santralinin yılda 800 milyon ton CO2 salabileceğini de göz önüne alan, santralleri işleten şirketler santralleri önceden 2030 yılında kapatabileceklerini açıklamışlardır. İleride YE'ler daha da arttırılsa bile, bunlar kömür ve nükleer enerjilerle üretilen elektrik miktarı açığını karşılayamayacaklarından, Almanya'nın AB şebekesinden elektrik satın alacağıı beklenir. Alınacak elektrik miktarının büyük bölümü ise yine Fransa gibi komşularında üretilen nükleer enerji kaynaklı olacak. Daha önceki bir dizi yazımızda Türkiye'de elektrik enerjisi üretimini ilerideki beklentileri açıklamıştık (Bkz /3/. Bunları aşağıda kısaca güncelleyeceğiz. Türkiye'de 2019 yılında havaya salınan sera gazları miktarı 506 milyon ton olmuştur.Bu, ortalama olarak kişi başına 6,1 ton kadardır . Türkiye'nin ileriye dönük üreteceği elektrik miktarları içinde YE'lerin payı ne kadar artırılabilir? sorusuna yanıt verebilmek için, örnek olarak daha önce Güneş Enerjisiyle elektrik üretiminin 2030 yılındaki payını incelemiştik. Ayrıca havaya CO2 salmayan Nükleer Enerji'nin 2030 yılında, toplam elektrik üretimindeki payının ne kadar olabileceğini de hesaplamıştık (Bunlarla ilgili açıklamalar ilgili yazı ve sunumlarımızda bulunuyor (Bkz /2, 3, 4/). Konuya yabancı olanlar, örneğin 1000 MWe kurulu gücünde, farklı enerji kaynaklarıyla çalışan elektrik santrallerinin, yıl boyunca üretecekleri elektrik miktarlarını göz önüne almadan ya da bunları hesaplarla karşılaştırmadan, bunlar, sanki yıl boyunca aynı elektrik miktarını üreteceklermiş gibi düşünebilirler. Elektrik üretiminde bir santralin en çok üretebileceği elektriğin bir ölçütü olan ve MW' birimiyle gösterilen kurulu güç önemli olmakla birlikte, çok daha önemlisi ilgili elektrik santralinin yıl boyunca üretebileceği elektrik miktarı olan MWh'tır. Örneğin, 1000 MWe kurulu güçteki bir güneş santralinin yıl boyunca üretebileceği elektrik miktarıyla, aynı kurulu güçteki bir kömür ya da doğalgaz ya da nükleer santralin yıl boyunca üretebilecekleri elektrik miktarlarını karşılaştırarak farklılığı göstereceğiz. Güneş enerjisinden üretilen elektriğin yıl boyunca ortalama verimi örneğin Almanya'da % 11 iken daha çok güneşli ülkemizde bu, ortalama % 18 kadardır. Karşılaştırmamızda ayrıca güneş santralinin 300 MW / 900 MWh'lık bir güneş batarya tarlasıyla donanımlı olduğunu var sayacağız. Bu demektir ki maksimum 300 MW kurulu gücündeki bataryalar her gün dolduktan sonra, örneğin geceleri 3 saat boyunca yakındaki bir kente elektrik vermeyi sürdürüyorlar. Hesap sonuçları Çizelge 2'de bulunuyor. Çizelge 2'den görüldüğü gibi 1000 MWe kurulu gücündeki bir güneş tarlası, aynı kurulu güçteki kömür ya da doğalgaz ya da nükleer santralin yıl boyunca üretebilecekleri elektrik miktarının, sırasıyla ancak 1/3, 1/3 ve 1/4 'ü kadarını üretebiliyor. 10 x 1.838.800= 18 TWh olabilir. Bu ise 10 yıl sonra ülkemizde beklenen 500 TWh toplam elektrik tüketiminin ancak 18 / 500= % 3,6 kadarını karşılayabilir . 1000 MWpeak bir güneş tarlası için ortalama 5 milyon güneş paneli gerekecek. Bunlardan 10 adet 10 yılda kurulacak olursa, toplam olarak 50 milyon güneş paneli ve toplam 20.000 Hektar'lık çok sayıda güneş tarlaları gerekecek (toplamı: 28.000 futbol sahası kadar!) /Bkz 4/. Önümüzdeki 10 yılda böyle büyük bir projenin, daha küçük kurulu güçlerle de olsa (100 MW'lık santraller gibi), gerçekleşmesi için ise Enerji Bakanlığı'nın ya da ilgili şirketlerin internet sayfalarında, izleyebildiğimiz kadarıyla, bir proje ya da planlama bulunmuyor. Düşüncemiz, önümüzdeki 10 yılda en çok 2-3 bin MW kurulu güçte güneş panelleri tarlalarının kurulabileceğidir. Daha önceki yazımızda ve sunumumuzda /4/ ülkemizde 2030 yılına kadar ancak en fazla 4 adet Akkuyu nükleer reaktörlerinin kurulabileceğini / işletilebileceğini öngörmüş ve bu reaktörler tam kapasiyle ve sorunsuz çalıştırılabilirlerse, nükleer enerjinin, toplam elektrik tüketiminin ancak % 6 kadarını karşılayabileceğini hesaplamıştık (Nükleer santrallerin yapım sürelerinin 10 -20 yıl kadar uzun olmaları ve dövizle finansman sorunu nedenleriyle). Türkiye'de, 2030 ve sonraki yıllarda da güneş ve nükleer enerjiden elde edilebilecek elektrik enerjilerinin toplamı, gitgide artan elektrik tüketimini karşılamakta toplam olarak ancak % 10 -15 de kalabilecektir. Rüzgar, su ve diğer YE'lerin katkılarına ragmen, fosil ve nükleer enerjilerin ileride % 50 kadar katkıları olmaksızın elektrik tüketiminin karşılanamayacağı kestirilebilir. Bu nedenlerle Türkiye'de 2050'de de büyük oranda doğal gaz ve kömür enerjileriyle elektrik üretiminin sürdürüleceği kestirilebilir. Dünya'da ve özellikle Türkiye'de gittikçe artan nüfus, aşırı elektrik tüketiminin ana kaynağıdır. Bir örnek verilirse dünya'da gitgide artan internet kullanımı da yılda 300 nükleer santralin üretebilecekleri kadar elektrik tüketiyor (Bkz /5/). Öte yandan güneş enerjisinin sorunlu yanları olduğu da göz önüne alınmalıdır. Unutmamalıdır ki bunların kurulmaları sırasında, uygun elektrik ağlarının, yol, su gibi yan projelerinin ve alt yapının da yapılması, lisanslanması ve öngörülen sürede gerçekleştirilmesi gerekiyor. Güneş tarlaları kurulurken çevredeki flora ve fanunanın korumasına, panellerdeki zehirli maddelerin çevreye yayılmaması için kaliteli panellerin seçilmesine özen gösterilmesi gerektiğine ve 25 yıl kadar sonra da paneller işlevlerini tamamladıklarında, geri dönüşümlerinin yapılması da planlanmalıdır. Milyonlarca panel için uygun olacak atık depolarının da şimdiden planlanması, üzerinde önemle durulacak bir sorundur (Bunlarla ilgili bir dizi yazımız için Bkz /6,7,8/). Fosil yakıtlarla elektrik enerjsi üretiminin ve sera gazlarının büyük ölçüde azaltılmasında çözüm, her şeyden önce nüfus planlaması yapılması, konfor ve savurganlığı azaltacak, halkı bu yönde özendirecek önlemlerin alınması beklenir. Umarız uygulanır. Enerji birimi: WattSaniye = Güç x Saniye . 1 WattSaniye (1Ws): 1 saniyede üretilen ya da tüketilen 1 Joule'lük enerji, elektrikte, 1 Ws'dir. 1 Joule: Örneğin 100 gramlık çikolata paketini yerden 1m yukarıya kaldırmak için gereken enerji. 1 WattSaat (1 Wh) = Güç x Saat . Örneğin 1 milyar 100 Watt'lık ampulü 10 saat yakabilmek için 1 milyar kWh'lık enerji gerekecek.


Potsdam İklim Araştırmaları Enstitüsü'nden yapılan açıklamaya göre, artan sıcaklıklardın dolayı orta-batı bölgelerinde istikrarsızlık başladı bile. 'Erime bu durumda sınırlı küresel ısınmayla bile ilerleyebilir' diyor araştırmacılar. Grönland'daki buz tabakasının erimesi şu şekilde gerçekleşiyor: Sıcaklık artışı erimeye yol açıyor ve bu şekilde buz tabakasının yüksekliği azalıyor. Bir buzdağının üst kısmı soğuk alt kısmı ise daha az soğuktur. Yani buz tabakasının üst kısmı eridiğinde, daha sıcak olan çevre sıcaklığına doğru ilerler; bu da erimeyi ve azalmayı tetikler. Uzun bir süredir bilinen bu mekanizma, orta-batı Grönland buzundaki istikrarsızlığın başlıca sorumlusu olarak tahmin ediliyordu. Fakat bunun dışında diğer bazı faktörlerin de etkili olup olmadığını kesin olarak bilinmiyordu. Araştırmacılar Niklas Boers ve Martin Rypdal, hava istasyonlarındaki deniz seviyesi sıcaklıkları, orta-batı Grönland'daki erime yoğunluğunu gösteren buz karot örneklerini ve bunlarla ilgili bilgisayar simülasyonlarından yararlandılar. Bu şekilde buz tabakasındaki yüksekliklerde rahatsız edici erken uyarı işaretleri buldular. Enstitünün daha önceki model sonuçlarına göre, Grönland buz tabakasındaki erimede, küresel ortalama sıcaklığın kritik eşik değeri olan sanayi öncesi ortalama seviyesinden 0,8 ila 3,2 derecelik bir artış artık kaçınılmaz. Bu sınır aşıldığında ise birkaç yüz veya bin yıl içinde tamamen erimiş olabilir; bu da küresel deniz seviyesinin 7 metre kadar yükselmesine ve Avrupa ve Kuzey Amerika'daki nispi sıcaklıktan sorumlu olan Atlantik meridyen devri sirkülasyonunun da çökmesine yol açabilir. Ancak erimeyi hızlandıran birçok faktör dışında Grönland'daki buz tabakasını orta yükseklikte istikrara kavuşturacak olan unsurlar da var. Her şeyden önce akümülasyonla bu mümkün. Bu yüzden olumlu ve olumsuz mekanizmalar arasındaki etkileşimi daha iyi anlamaya çalışarak, buz tabakasının istikrarı ve geleceği hakkında tahminler yapabiliriz diyor araştırmacılar. Son araştırma en azından Grönland buz tabakasının orta-batı kısmının tehlike altında olduğunu göstermesi açısından önem taşıyor.


Grönland'ın zirvesine kayıtlara göre ilk kez kar yerine yağmur yağdı. Havanın soğukluğu nedeniyle bölgeye kardan başka bir şey yağmıyordu. Danimarka'ya bağlı özerk bölge, Kuzey Kutbu'ndaki en büyük buz örtüsüyle kaplı. Ancak küresel ısınma nedeniyle buzulların kütleler halinde eridiği görülüyor. Buzulların erimesi, özellikle Grönland'ın bulunduğu Arktika'daki ısınma dünyanın diğer bölgelerine kıyasla üç kat daha hızlı ilerlediği için bilim insanlarında endişe yaratıyor. Bölgedeki buzullarda 1990'dan sonra başlayan erime, 2000 yılından sonra hızlandı. Bilim insanları geçen yıllarda buzul kültesinde kaydedilen azalmanın, 2000 yılı öncesine kıyasla dört kat fazla olduğuna dikkat çekiyor. Grönland zirvesinde sıcaklıklar, geçtiğimiz hafta sonu 10 yıldan kısa süre içinde üçüncü kez donma noktasının üzerine çıktı. Sıcaklıklar dokuz saat boyunca donma noktasının üstünde kaldı. Bu durum, zirvelere tarihte ilk defa yağmur yağmasına neden oldu. Zirveye 7 milyar tonluk rekor bir yağış düştü. Ayrıca pazar günü kaybedilen buz kütlesi miktarı, yılın bu zamanı için günlük ortalamanın yedi katı oldu. Colorado Üniversitesi Ulusal Kar ve Buz Veri Merkezi'nden Ted Scambos, "Olanlar normal değil. Bu eşi görülmemiş bir durum'" dedi.