Neural Dust alanında bir grup araştırmacı, insan performansı üzerinde çalışmakta. Beyin sinyalleriyle çalışma ortamının ısısının değişmesinin, insanın performansında yaptığı değişiklikleri belirlediler. Çalışmada, denekler farklı zorluk seviyesindeki ofis görevlerini yaparken, EEG, deri ısısı, kalp ritmi monitorizasyonu yapıldı. İnsan ve diğer memelilerde beyin, farklı özelliklere sahip milyarlarca nöronun birbirine dolaşık biçimde bulunduğu karmaşık bir sistemdir. Bu komplike düzen nedeniyle, sinirbilimle ilgilenenler beynin işlevlerini, beyinde mevcut özel hücre kümelerinin fikir, duygu ve hatıralarla nasıl bir iletişim içinde olduğunu tam olarak kavrayamadılar. Beynin fiziksel hasarlarının, şizofreni, depresyon vb ruhsal bozukluklara ne şekilde sebep olduğu da bilinmemekteydi. Psikiyatrik tedaviler, tarihin seyrinde tesadüfen bulunmuş, fakat hastalıkların mekanizmaları henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. Farmakolojik ve genetik manipülasyonlar hücreye özgü olabilse de, nöronlar arası uyarı alışverişi esnasında duyarlılık oluşmamaktadır. Sinirsel dokularda, hem bölgesel hem hücresel hassasiyeti sağlayan bir teknik yoktu. Bu nedenle, yeni bir tür teknolojinin geliştirilmesi gerekiyordu. Nöronları daha hızlı bir şekilde kontrol edebilmek için optogenetik geliştirildi. Optogenetik, belirli biyolojik süreçleri yönlendirmek ve izlemek için genetik ve optik teknolojileri bir araya getiren disiplinlerarası bir araştırma alanı olarak ışık ve genetik yöntemlerle, beyin hücrelerini araştıran yeni bilim dallarından biridir. Nobel ödüllü Francis Crick, sinirbilimdeki en önemli zorluğun, beyindeki bir tür hücreyi kontrol etmenin, diğerlerini değiştirilmeden değiştirmenin gereği olduğunu ileri sürmüştür. Crick'in ortaya attığı bu sorunu çözebilmek için, mikrobiyal opsin genlerine dayalı olarak optogenetik yöntemler geliştirilmiştir. Optogenetik sayesinde, hücreye gen aktarılıp, ışığa duyarlı hale getirilmiş hücreler, ışık ile kontrol edilebilir hale getirilmesi amaçlanmıştır. Opsin genlerinden üretilen ışığa duyarlı proteinlerin kullanılmasıyla hedeflenen canlı hücrelerin davranışları ışık kullanılarak kontrol edilir. Farenin amigdala merkezinin optogenetik ve kemogenetik yöntemlerle uyarımı, haşerelere ve yapay avlara karşı saldırgan ataklar yapmasıyla sonuçlandı. Farelerin avlarına gereği gibi öldürücü ısırıklar pozisyonuna girmeleri için boyun ve çene kasları üzerinde planlı bir kontrol gerçekleştirmeleri gerekir. Bu da, farenin amigdala merkezinden beyin sapındaki retiküler formasyon bölgesine yapılan projeksiyonla gerçekleştirildi. Genetik mühendislik ve doku mühendisliği alanındaki gelişmeler de, bilişsel bozuklukların düzeltilmesinde oldukça ümit vericidir. Nano-nöronal beyin arayüzü aygıtları, nanoteknolojik ve nanomateryal tekniklerle bir arada, gittikçe küçülen aygıtların üretimini müjdeliyor. Optogenetik araçlar, heterojen bir dokudaki tek bir hücre tipini hedefleyebilir. Böylece, herhangi bir nöron grubu, özgün bir genetik kod ve buna paralel olmayan duyarlılıkta, farklı renkteki ışıkların kısa atımlarıyla uyarılabilir veya sönümlenebilir. Moleküler biyolojinin optik ve elektronik ile bu şekildeki kombinasyonuyla, erişkinlerde oluşan körlükler için üst düzey protez göz öncülleri oluşturulması hedeflenmektedir. Kısa bir geçmişi olan bir protez çeşidi görsel protez veya retina implantıdır. Biyonik göz adıyla da anılan bu implant, fotoreseptör hücreleri zarar görmüş hastalar için geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bir grup bilim adamı, farenin hipokampus bölgesinde dentat girus içindeki bir grup hücrenin özel bir fonksiyonu kodladığını keşfetti, bunu da bir adım öteye taşıyıp farede hafıza yanlışları oluşturabilmeyi başardılar. Çalışmalarını genişletip, hafızada sinirsel ve davranışsal etkileşimler üzerine çalıştılar. Bellek izlenimleri taşıyan hücrelerin optogenetik yöntemle reaktivasyonu, hem davranışsal hafızayı geri getirdi hem de çağrışımsal bellek oluşturmak için şartlı uyarıcı katkısı yaptı. Bu tür müdahalelerin bilişsel işlevlerde birtakım avantajlar sağlayabileceği öngörülüyor; örneğin, daha iyi sürücülük yapabilme, bir cerrahın hüner kapasitesini arttırma gibi. Bu tür güçlendirici müdahalelerin hepsinin kabul edilebilir olduğunu söylemek mümkün değildir. Hastalık ile normal arasındaki farklılık üzerine dayanan bu güçlendirme girişimlerini reddetmek için, en başta ciddi yan etkiler olmak üzere çeşitli sebeplerimiz var. Hafıza güçlendirici yöntemler, daha iyi hatırlamak yerine, kişilerin unutmalarına neden olabilecektir. Bir transplantın normal fonksiyona geri döndürmesi beklenirken, teknolojik aygıtlar üzerine kurulu bir implant normal düzeylerin üzerinde daha güçlü işlevler gerçekleştirmek üzere düzenlenebilir. İmplant Etiği normal, hastalıklı durumlar ve kabul edilebilir güçlendirmeler üzerine odaklanmalıdır. Sinirbilimde beyin implantları gibi ileri yeniliklerin, çare üretebileceği gibi toplumsal eşitsizlikler yaratabileceği de böylece anlaşıldı. Bir taraftan tedavi edici katkılarıyla toplumsal eşitsizliği azaltırken , diğer taraftan bu çok pahalı aygıtları ödeyebilenlere güçlendirici implantlar uygulanması yolunu açarak eşitsizlik yaratabilir . Böyle olgularda, örneğin, hafıza güçlendirici implantların bir takım psikolojik yan etkilere yol açabilmesi de olasılık içindedir. Kişiyi normalin üzerine çıkarma çabaları, kişinin hesapta olmayan hastalıklara maruz kalmasıyla da sonuçlanabilir . Bütün beyin implantları, beyni uyararak işlem yapmazlar. Bazıları beyin sinyallerini alarak berraklaştırır; örneğin, felçli bir kimsenin hareket isteğini gerçekleştirmek gibi. Eninde sonunda nöroprotez sistemi, hem kullanıcının arzularını okuyarak hem de web tarayıcı gibi hareket ederek elde edilen sonuçları beyne doğrudan iletecek. Bir varsayıma göre, beyin-bilgisayar bağlantısı kullanan bir şahıs, benzer bağlantıları bulunan diğer insanlarla bağlantı kurabilecek. Böyle bir durumda, olgunun diğer insanlar ve toplumla ilişkisinin ayrıntılı olarak belirlenmesi gerekir. Böyle bir olayda, toplumun da büyük sonuçlara maruz kalması söz konusu olur. Şu anda, böyle bir durumun ne ölçüde gerçekleşebileceğine veya söz konusu olmayacağına dair hiçbir fikrimiz yok. Etik bilimciler ve etik kaygı taşıyan hekimler, yeni bir girişimi yeterince çoklukta denemeden, sonuçlarını yeterince uzun süre izlemeden gelişebilecek zarar ile ilgili endişeyi göz önünde bulundurmalıdırlar. Yeniliklerin bilinen, bilinmeyen, bilinemeyen, belirsiz sınırlarında riskli durumlar bulunur. Tıptaki avantajlarına karşın yeniliklerde, hata, başarısızlık ve hatta ölüm karşılaşılabilen hallerdir. Yeni müdahalelerin sınırlarını tahmin edemeyiz. Gün geçtikçe, beyin yapısında ve fonksiyonlarında daha derine giriş; değerlendirme ve operasyonlarda, sinirbilimin karmaşıklığı gittikçe artan aygıtları kullanılmaktadır. Bu büyük veri ve kapasite; tıbbi, etik, yasal, kültürel, varoluşsal durum ve toplumsal hareketin yanı sıra, halk sağlığı riskleri ve kişisel mahremiyeti de etkilemektedir. Bütün bu hususların her biri, hem etiğin hem de tıp etiğinin çokça tartışılan büyük konularını oluşturmaktadır. Nayak, T.; Zhang, T.; Mao, Z.; Xu, X.; Zhang, L.; Pack, D.J. et.al. Prediction of Human Performance Using Electroencephalography under Diff erent Indoor Room Temperatures. Brain Sci 2018, 8, 74. Han W, Tellez LA, Rangel MJ Jr, Motta SC, Zhang X, Perez IO, et.al. (2017) Integrated control of predatory hunting by the central nucleus of the amygdala. Cell 168(1 2):311 324. Gerlai R (2003) Memory enhancement: the progress and our fears. Genes Brain Behav 2(2):187 190. Maguire GQ, McGee EM (1999) Implantable brain chips? Time for debate. Hast Cent Rep 29(1):7 13. Roskies A (2002) Neuroethics for the new millennium. Neuron 35(1):21 23. Wolpe PR (2000) Treatment, enhancement, and the ethics of neurotherapeutics. Brain Cogn 50(4):387 395. Bu yazı HBT'nin 185. sayısında yayınlanmıştır.


Çin'in doğusundaki bir mağarada keşfedilen 300.000 yıllık bir çene kemiği, insan soy ağacının yeni bir dalını temsil edebilir. Kemik, modern ve arkaik özelliklerin ilginç bir karışımını taşıyor. Yani, çene çizgisi boyunca kalın, bu da erken insan türleriyle paylaşılan bir özellik, ve bir yandan Homo sapiens'in gerçek çenesinden yoksun. Ancak alt çenenin kenarı, modern insanınkini daha çok andırıyor. Bulgu, 12.000 yıl önce, son Buzul Çağı'nın sona ermesinden önce yaklaşık 800.000 yıl süren Orta ve Geç Pleistosen döneminde bölgede hangi eski insan türlerinin yaşadığı konusunun gizemini derinleştiriyor. Bilinmeyen bir insan türü keşfedilmiş olabilir. Analiz, yeni ortaya çıkarılan alt çenenin diğer 83 çene kemiğiyle dijital olarak karşılaştırılması, eski ve modern anatomik özelliklerin tuhaf bir karışımını doğruladı. Wu ve meslektaşları, 40.000 yıl öncesine kadar Avrasya'da yaşayan Neandertallerin , dünyanın dört bir yanından H. sapiens'in ve yayılış alanı Doğu Afrika'dan Güneydoğu Asya'ya kadar uzanan bir tür olan 1,9 milyon ila 250.000 yıl önce Endonezya adalarında yaşayan H. erectus'un genç ve yetişkin kemiklerini karşılaştırmak için kullandılar.


Bilim insanları sinir hücrelerimizde daha önce bilinmeyen sinaps türü buldular. Bu nöronsal devreler iyi bilinen sinir uçlarında değil, hücre yüzeyindeki küçük kıl benzeri kirpiklerde yer alıyor. Bu sinapslar serotonin gibi nörotransmitterler tarafından etkinleştirildiklerinde, doğrudan doğruya hücre çekirdeğindeki değişiklikleri tetikliyor ve DNA'nın okunmasını da etkileyebiliyorlar. Halihazırdaki bilimsel verilere göre sinapslar, sinir hücrelerinin akson olarak bilinen uzantılarında yer alıyorlar. Bunlar nörokimyasal sinyalleri, biraz daha kısa ve kök gibi dallanıp, budaklanmış hücre çıkıntıları olan dendritlere iletirler. Bu akso-dendrit devrelerde nöronların elektriksel sinyalleri, oradaki baloncuklardaki uyarı maddelerin açığa çıkmasını sağlıyorlar. Bu nörotransmitterler ise sinapsın dendrit tarafındaki reseptörlere kenetlenir ve daha sonra da alıcı hücrede yeniden elektrik sinyallerini tetikler. Fakat artık anlaşıldı ki bu tabloda bir eksiklik söz konusu. Boston Howard Hughes Tıp Enstitüsü'nden Shu-Hsien Sheu ve ekibinin açıklamasına göre sinir hücrelerimizde gözden kaçan bir sinaps türü daha var. Araştırmacıların hedefi aslında hücrelerimizdeki birincil kirpiklerin yapısını ve işlevini aydınlatmaktı. Bu minik kıl benzeri tüpler, hücreden sadece birkaç mikrometrelik bir çıkıntı yapıyorlar ve tek hücreli ilkel atalarımızın kamçılarının yerini almışlardır. Örneğin solunum yolları veya spermadaki hücrelerde bu kirpiklerin hareket ve nakilde önemli roller oynuyor. Hücre bölünmesinde de önümle bir rol oynadıkları gerçek, ancak birçok hücrede bunlar daha sonra indirgeniyor. Beyindeki birincil kirpiklerin ne işe yaradığı bilinmiyor. Sonuçta beyindeki nöronların çoğu ne bölünüyor ne de farklılaşıyorlar. Buna rağmen beyindeki nöronların çoğunda ve glia hücrelerinde hala varlıklarını koruyorlar. Bu konuya bir açıklık getirmek isteyen araştırmacılar, özel bir ince iyon ışını taramalı elektron mikroskobundan yararlandılar. Bu mikroskopta örnek elektron yerine iyonla taranır. Sheu ve ekibi, özellikle kirpiklere kenetlenen antikorlarla birlikte, insan ve farelerin hipokampüsünden alınan sinir hücresi kültürlerinde, bu hücre uzantılarını ve bunların temas noktalarını analiz edebildi. Sürpriz bir biçimde kirpiklerin yüzde sekseninin sadece beyin hücrelerinden dışarı çıkmakla kalmayıp, komşu hücrelerin aksonlarına da dokundukları görüldü. İkinci bir analizle, kirpikler ve aksonlar arasındaki temas noktalarının, sinapsların tüm özelliklerini taşıdıkları saptandı. Floresan mikroskobuyla gerçekleştirilen incelemelerde, nörotransmiter serotoninin, gözlemlenen temas noktalarının yaklaşık yüzde 36'sında aksondan kirpiklere aktarıldığı ortaya çıktı. Daha önceleri sanılanın aksine, nöronlarımız yalnızca dendritler ve aksonlar arasındaki devreler aracılığıyla değil, aynı zamanda aksondan kirpikler yoluyla doğrudan sinir hücresinin iç kısmına giden bağlantılar aracılığıyla da iletişim kuruyor. Fakat yeni keşfedilen sinapsların işlevsel bir özelliği de var: Ayrıntılı analizlerle, bu temas noktalarının, alıcı hücrelere sadece elektriksel sinyal aktarmadıkları, bunun yerine hücre çekirdeğine kadar işleyen biyokimyasal bir akımı tetikledikleri anlaşıldı. Bu biyokimyasal akım ise DNA'nın okunuşunu önemli ölçüde etkileyen kromatin ve histonlarda değişimlere yol açıyor. Araştırmacıların görüşüne göre buluş, sinir hücrelerinin çevrelerine ve uyarılara farklı bir şekilde reaksiyon gösterdiklerini ortaya koyuyor. Kirpik sinapslar hücre çekirdeğinin bir tür anteni görevini görüyorlar, uyarılar doğrudan doğruya hücrenin genetik etkinliği üzerinde etki yapıyor. Bu da birincil kirpiklerin, transkripsiyon programını çevresel uyaranlara karşı uyum sağlayan, bir epigenetik düzenleyici olarak hareket ettiği olasılığını artırıyor diyor araştırmacılar.


Kutup ayılara karadaki en yırtıcı hayvanlardır ve buzlu yaşam alanlarını uyum sağlama konusunda da uzmanlaşmışlardır. Koruyucu postları altındaki kalın bir yağa tabakasıyla birlikte eksi 50 derecelik soğuklukta bile üşümezler. Hayvanların saydam tüyleri ayrıca koyu renkli ciltlerine yansıyan güneş ışınını, sıcaklık enerjisine çevirmeye de izin verir. Kutup ayılarının, güçleri ve iri beden yapıları nedeniyle doğal düşmanları yoktur. Ancak özellikle artan sıcaklıklar yüzünden uzmanlar, kutup ayılarının 2100 yılına dek doğal ortamdan kaybolacaklarını tahmin etmişlerdi. Normal koşullarda kutup ayılarının kalın bir buz tabakasına ihtiyaçları vardır. Çünkü ancak bu şekilde başlıca besin kaynağı olan fokları avlıyorlar. Ne var ki yaşam alanlarındaki buz, artan sıcaklıklar yüzünden durmadan eriyor. Bu yüzden ayılar yeterli miktarda buzun bulunduğu bölgelere gidiyorlar. Ama oralarda da yeterli besin bulamıyorlar. Bu yüzden bazı ayılar aylarca, fok avlayamadıkları bölgede kalıyorlar. Fakat uluslararası bir araştırma ekibi şimdi tüm kutup ayılarının avlanmak için buza ihtiyaç duymadıklarını buldu. Washington Üniversitesi'nden Kristin Laidre kısa bir süre önce Güneydoğu Grönland'da yeni bir alt grubu inceledi. Buradaki ayılar sadece avcılar tarafından biliniyordu ama bugüne dek ayrıntılı bir şekilde incelenmemişti. İlk bakışta bu ayıların diğer kutup ayılarından pek farkı yok. Ancak hayvanların ayrıntılı bir şekilde incelenmesi ve 36 yıllık araştırma verilerinin değerlendirilmesi sonucunda, uzmanlar genetik özellik fark ettiler. Uzmanların tahminlerine göre bu ayılar birkaç yüz yıl önce hemcinslerinden ayrılmışlar ve o zamandan bu yana izole bir grup olarak yaşıyorlar. Bu ayılardan geriye sadece birkaç yüz tane hayvanın kaldığı tahmin ediliyor. Science dergisinde yayımlanan araştırma yazısına göre Güneydoğu Grönland'daki popülasyon, şimdiye dek keşfedilen yirminci alt grup. Söz konusu ayılar diğerlerinden farklı bir yaşam alanında yaşıyorlar ve daha önce kutup ayılarında hiç görülmeyen bir avlanma davranışı sergiliyorlar. Güneydoğu Grönland göreceli olarak ılıman bir iklim, kısa süre için buzlanma var ve dolayısıyla da kapalı buzlu alanlarda fok avına çıkacak çok kısıtlı bir zaman kalıyor. Ancak Grönland'daki kutup ayıları için bu pek sorun teşkil etmiyor. Bu ayılar kalın buz tabakaları yerine denize akan buzulların buzundan yararlanıyorlar. Sürekli yenilenen buz ve orada yaşayan foklar, ayıların tüm bir yıl boyunca yiyecek bulmalarını sağlıyor. Kuzey kutbunda bu tür habitatlar yetersizdir. Bununla birlikte, Grönland'ın güneydoğusunda birkaç hayvanın hayatta kalabilmesi tüm kutup ayıları için olumlu bir işaret diyor araştırmacılar. Onların varlığı ayıların nispeten hızlı uyum sağlayabileceği alanlar olduğunu açıklıyor. Burada en azından diğer birçok kutup ayısı için kötü sonuçlar verecek olan iklim değişiminden kaçabilecekler. Güneydoğu Grönland'daki yaşam alanlarının kutup ayılarının hayatta kalabilmeleri için ne kadar etkili olacağını zaman gösterecek. Araştırmacılar kutup ayılarının Grönland'daki çevrelerine nasıl uyum sağladıklarını ve avlanma yollarının ne kadar etkili olduğunun daha iyi anlaşılmasıyla, gelecekte kutup ayılarının daha iyi korunabileceğini tahmin ediyorlar.


Afrika dışında modern insana ait en eski fosiller, İsrail'deki Kermil dağındaki bir mağarada bulunmuş ve 110.000 yıl öncesine tarihlendirilmişti. Bugün artık bunun Afrika'dan gerçekleşen başarısız bir göç girişimi olduğu bilinmektedir. Modern insanın dünyaya yayılışı tahminlere göre 60.000 yıl sonra gerçekleşmiştir. 40.000 yıl kadar önce Doğu'ya ve Avrupa'ya göçen Homo sapiens, bir müddet sonra Neandertal ile karşılaşmış olmalı. On yıldan bu yana bilindiği gibi Homo sapiens ve Homo neanderthalenisis'in karşılaşması çatışmalara neden olmamıştır. Bunun yerine iki insan türü kaynaşarak, çiftleşmiş ve yeni nesiller dünyaya getirmiştir. Bu melezleşmenin sonucu günümüzde kalıtımızda hala okunabiliyor ve üzerimizde etkileri vardır. Mesela kısa bir süre önce yayımlanan bir araştırma, belli başlı bir Neandertal gen varyantına sahip kadınların daha doğurgan olduklarını ortaya koymuştu. Şimdi ise geniş kapsamlı bir çalışmayla 27.566 İzlandalı kadın ve erkeğin kalıtımı incelenerek, kalıtımlarındaki hangi kısımların Neandertal insanına ait olduğunu ve ne gibi etkileri olabileceği araştırıldı. Günümüzde Afrika dışında yaşayan insanların yüzde ikisi DNA'sını Neandertal ile paylaşıyor. Ancak her insan Neandertal insanından aynı kalıtım sekanslarını almamış. Bu farklı sekansları bir araya toplamaya başaran uluslararası bir araştırma ekibi, şimdi 14 milyon bölüm üzerine dağılmış olan Neandertal kalıtımının yüzde 38'ini çözmeye başarmış. Günümüz İzlandalıların kalıtımında yer alan bu Neandertal gen sekanslarını, araştırma ekibi daha önce Max-Planck Evrim Antropolojisi Enstitüsü bilim insanları tarafından dizilimi yapılan Neandertal ve Denisova kalıtımlarıyla karşılaştırmış. Bu şekilde araştırmacılar, Hırvatistan'da bulunan bir Neandertal kalıtımının, Rusya'da bulunan Neandertal'den daha çok benzediğini fark etmişler. Sürpriz bir şekilde Denisovalılarınkine benzeyen gen sekansları da tespit edilmiş. Bunlar daha önce sadece Doğu Asya ve Papua Yeni Gine'de yaşayan insanların kalıtımlarında bulunmuştu. Araştırmacılara göre bunun nedeni, Neandertal grubunun karşılaştığı insanların daha önce Denisovalılarla melezleşmiş olması. Bilim insanları daha sonra Neandertal insanına ait kalıtım bölümlerindeki mutasyon motifinin kökenini araştırmışlar. Bir çocuktaki dokuz mutasyonun anne babanın yaşına bağlı olarak meydana geldiği bilindiğinden, araştırmacılar Neandertal annelerinin ortalamanın üzerinde bir yaşa sahip olduklarını, babaların ise daha genç olduklarını bulabilmişler. Ve araştırmacılar en sonunda, Neandertal'e ait olan gen sekanslarının günümüzde yaşayan insanların görünüşleri ve sağlıkları üzerinde göreceli olarak az bir etkileri olduğunu öğrenmişler. Günümüzde yaşayan İzlandalıların kalıtımındaki Neandertal genlerinin etkileri, düşük prostat kanseri riski, hafif kısalmış beden boyu ve kanda pıhtılaşma riskinden ibaret.


Bilim insanları, Antarktika'daki bazı buzdağlarının neden yeşil renkte olduğunun altında yatan sırrı çözdüğünü düşünüyor. Yeşil rengin nedeni buzulların, altlarında yatan kayalardaki demir oksidi aşındırarak toz haline getirmesi ve bu tozları kendi içinde hapsetmesi olabilir. Bu doğruysa, yeşil buzdağları Güney Okyanusu'nda açıklanamayan bir doğa olayı değil, tam tersi Washington Üniversitesi'nden buzulbilimci Stephen Warren'e göre, demiri okyanusun uzak noktalarına taşıyarak, fitoplanktonların beslenmesine yol açan bir fenomen olabilir. Birçok buzdağındaki buz, beyaz ve parlak mavi tonlarındadır. Buz ne kadar maviyse, o kadar yaşlıdır. Üst üste yağan kar, altta kalan tabakaların sıkışmasına ve bu sıkışma da hava kabarcıklarının dışarı itilmesine neden olur. Böylece beyaz ışık daha az yayılır. Sıkıştırılmış buz, mavi hariç ışık spektrumunun çoğunu emer ve buzdağlarının ve buzulların kalbinde görünen turkuaz rengini alır. Yeşil buz da, buna benzer biçimde hava kabarcıksız olmasına rağmen, maviden çok yeşil rengindedir. Çok geçmeden Warren ve ekibi, yeşil buzun buzullardan değil, denizden, yüzen buz sahanlıklarının alt kısımlarından koparak geldiğini fark etti. Ekip önce, deniz buzuna hapsolmuş organik madde nedeniyle buzun yeşile çaldığı sonucuna vardı. Çünkü çözünmüş karbonun sarı renkli olduğunu ve organik madde eklendiğinde buzun normal mavisiyle karışarak yeşil renge dönüştüğünü düşündü. Fakat daha sonra yapılan araştırmalar, yeşil deniz buzulunun içerdiği organik kirlilik miktarının normalden daha fazla miktarda olmadığını ortaya koydu. Şimdiyse, yeni bir çalışma, buzun yeşil olmasının ardındaki nedenin farklı türde bir kirlilik olabileceğini gösteriyor. 10 Ocak tarihinde Journal of Geophysical Research: Ocean'da yayımlandıkları bir raporda, Warren ve ekibi, Amery Buz Sahanlığı'nın alt kısımlarındaki deniz buzullarının, yüzeydeki buzdağlarından 500 kat daha fazla demir içerdiğini belirtti. Bu demir, Antarktika buz tabakasının altındaki kayalardan geliyor. Kayaların üzerindeki tabaka hareket ettikçe, demir incecik bir toza dönüşüyor. Buza bağlanan demir, deniz suyuyla temas ettiğinde oksitleniyor. Demir oksit partikülleri, ışıkla buluştuğunda yeşil renge bürünüyor. Buz sahanlığından kopan buzdağları da, demir açısından zengin ve parlak olan bu yeşil rengi beraberinde götürüyor. Araştırmacıların, bu teorinin doğruluğundan emin olmaları için daha fazla buzdağından örnek alması ve kimyasal analiz yapması gerek. Eğer haklılarsa, yeşil buz dağları demiri Güney Okyanusu'nun uzak bölgelerine taşıyabilecek önemli bir nakil yöntemi olabilir. Demir, fitoplanktonun büyümesi için en önemli besin kaynağı ve güney denizlerinde az miktarda var. Buzdağları, bu besin kaynağını karadan uzak noktalara taşıyarak, başka yerlerde yaşamı canlandırabilir. Warren, bugüne dek yeşil buzdağlarını ilginç bir oluşum olarak gördüklerini, fakat şimdi ne denli önemli olduklarını fark ettiklerini belirtti.


Zehirli yılanların ölüm ısırığı doğanın mükemmel bir sistemidir: Yılan, başını çok hızlı bir şekilde hareket ederek ısırır. Bu hareket omurgalı hayvanlar arasında en hızlı olanıdır. Türüne göre yılan daha sonra çentikli bir oluk veya dişteki içi boş bir kanal yoluyla zehrini avına enjekte eder. Bazı yılan türlerinde bu diş sabit değildir, geriye doğru katlanabilir. Yılanların zehirli aparatları, özellikle de dişleri bu kadar karmaşık bir sistem olmasına rağmen, engerekler, zehirli yılanlar ve zehirli su yılanı Fordonia gibi farklı yılan grupları bu özelliği birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir. Gerçi yılan embriyolarında zehirli dişlerin çukur veya oyuk kanallarının iç dış epitelinin derin kıvrımlarından oluştuğu biliniyordu. Fakat bunun niçin yalnızca zehirli yılanlarda olduğu ve diğer yılanların da bu tür kıvrımların ön aşamalarına sahip olmadığı hala bilinmiyor. Araştırmacılar bu nedenle 26 yılan türünde zehirli dişlerin morfolojisini ve gelişimini ilk kez mikroskop altında ayrıntılı bir şekilde incelediler. Tahmin edilenin aksine, tüm yılanların dişlerinin içinde bir çeşit mikro kıvrım bulunuyor. Araştırmacılar bu özelliğin, yılanlara özgü olduğunu söylüyorlar. Zehirli dişleri olmayan yılanlarda, Plicidentin olarak isimlendirilen bu diş yapısının tabanı çevredeki dokuyla bağlı. Araştırmacılar bu yüzden kıvrımların dokuyu sabitlemeye yardımcı olduğunu düşünüyorlar. Zehirli dişin nasıl oluştuğunu araştırmacılar şu şekilde açıklıyorlar: Zehirli yılanlarda dişteki kıvrımlar daha belirgin olarak gelişiyorlar ve dişin tabanından ucuna kadar devam eder. Bu oluk, embriyo gelişimi sırasında dişin dışında dar bir çentik olarak da seçilebilir. Bu kıvrım gelişimini tamamladıktan sonra dişin üzerindeki sert dentin oluşur. Bazı karşılaştırmalar sonucunda, Kuzey ve Orta Amerika çöllerinde yaşayan Heloderma kertenkelelerin de dişlerin çok benzer bir şekilde geliştiği anlaşıldı. Bu sürüngenlerde de plicindentine kıvrımları var bunları zehirli oyukların oluşumu için bir başlangıç noktası olarak kullanıyorlar. Bu da plicidentinin yılanın atalarında zaten var olan ve daha sonra bağımsız olarak tekrar tekrar zehir aparatı için yok edildiğini kanıtlıyor. Bu da yılan dişlerindeki şaşırtıcı morfolojik ve gelişimsel benzerliklerine ve birçok yılan grubunun bu dişleri birbirinden bağımsız olarak geliştirebilmiş olasına yeni ve basit bir açıklama getirmiş oldu.


Çin'de ortaya çıkarılan bir çene kemiğinin parçaları, hem modern hem de arkaik insanlarda bulunan özelliklerin bir mozaiğine sahip. Bu da, insanın, evrim ağacına yerleştirilmesini zorlaştırıyor. Çin'de ortaya çıkarılan kafatası ve çene parçalarının bilgisayar rekonstrüksiyonu. Yeni fosil parçaları, kafatasının bilinmeyen bir insan soyundan gelmiş olabileceğini gösteriyor. Çin'deki antropologlar, bilinmeyen bir insan soyuna ait olabilecek bir alt çene parçası buldu. Yaklaşık 300.000 yıllık olan kemik, genç bir gence ait ve antik ve modern özelliklerin eşsiz bir mozaiğini içeriyor. Ancak uzmanlara göre, fosil özellikleri yoruma açık olduğu için Homo sapiens veya yakın insan akrabalarımızla da ilgili olabilir. Son 10 yılda araştırmacılar, Pekin'in yaklaşık 1.200 kilometre güneyinde, doğu-orta Çin'deki Hualongdong bölgesinde en az 16 kişinin kalıntılarını buldular. Kalıntıların önceki bir analizi, bunların 275.000 ila 331.000 yıl öncesine veya geç Orta Pleistosen dönemine (2.6 milyon ila 11.700 yıl önce) ait olduğunu gösterdi. Neandertaller ve Denisovalılar gibi insan ağacının artık soyu tükenmiş diğer dallarına ait olabilir. Araştırmacılar, bulguları Journal of Human Evolution'da 31 Temmuz sayısında yayınladılar. İnsan türümüzün nasıl evrimleştiğini, diğerleriyle nasıl karıştığını ve dünyayı dolaştığını tam olarak anlamak için daha fazla araştırma yapılması gerekiyor.


Atalarımız iki milyon yıl kadar önce büyük bir gelişme yaşayarak, göreceli olarak maymuna benzeyen öncü insan Astrolopithecus'dan ilk insana yani Homo soyuna evrildiler. Daha büyük bir beyne ve daha zihinsel ve teknik becerilere sahip bu insan, Homo erectus'la birlikte Afrika'ya terk eden ilk insan türüydü. Peki bu ilk insanlar bu büyük gelişmeyi neye borçluydular? Antropologlar uzun bir süredir bu değişimde beslenmenin önemli bir rol oynamış olabileceğini düşünüyorlardı. Çünkü beslenme biçimi, beyin için ne kadar enerjinin mevcut olduğu ve besinlerin sindirim sırasında ne kadar verimli kullanılabileceği konusunda belirleyicidir. Bir hipoteze göre gerekli enerji takviyesi ateşin bulunuşu ve yiyeceklerin pişirilmesiyle ortaya çıkmıştı. Sonuçta pişirilmiş yiyecekler daha iyi sindirildiği için çiğ yiyeceğe kıyasla daha fazla enerji verir ki bu da Homo erectus'un beyin gelişimini etkilemiş olabilirdi. Bazı araştırmacılar ise bu önemli gelişiminin et ağırlıklı beslenmeyle meydana geldiğini düşünüyorlar. Gerçekten da bazı arkeolojik buluntular bizi insan yapan et tüketimi hipotezini doğrulamakta. Homo erectus ile birlikte bulunan hayvan kemiklerinin üzerinde kesikler var ve diğer ilkel kesim kalıntıları da tespit edilmiş. Farklı kuşaklardan paleontologlar, paleolitik yerleşim yerlerini barındıran Olduvai vadisini ziyaret ederek, ilk insana ait et tüketimiyle ilgili kanıtlar buldular diyor George Washington Üniversitesi'nden Andrew Barr. Ancak burada şöyle bir sorun var: Atalarımızın fosil kalıntıları çok fazla değil, ayrıca mekan ve zaman açısından da eşit dağılım göstermiyorlar. Araştırmacılar bu yüzden bugüne kadar bulunan kalıntıların, bu kadar önemli bir değişikliği belgelemek için yeterli olup olmadığı sorusuna ortaya attılar. Ve bu konuyu kontrol etmek için de Doğu Afrika'daki dokuz buluntu yerinden ve 2,6 ve 1,2 milyon yıllık diğer 59 buluntu yerindeki kalıntıları yeniden incelediler. Elde edilen sonuçlara göre, 2 milyon yıl önceki hayvan kemikleri ve et tüketimini kanıtlayan diğer kalıntılar atalarımızın beslenme biçiminden çok buluntuların eşit olarak dağılım göstermemesiyle ilgili. Örneğin 2,6 -1,9 milyon yıl önceki zamanlara ait hemen hemen hiç hominid fosili bulunmuyor. Oysa bu tarihten sonra daha fazla buluntu var. Bilim insanları bu yüzden et tüketimi hipotezinin en azından şimdiye kadarki buluntularla henüz zayıf olduğunu düşünüyorlar. Ve Homo erectus ile birlikte et tüketiminde eşit bir dağılım olmadığı için söz konusu gelişme için alternatif açıklamaların gerekli olduğunu söylüyorlar. Belki de daha çok ateşin kullanımı ve yiyeceklerin pişirilmesi atalarımıza daha fazla enerji vermişti. Ayrıca sosyal yapının değişmesi de etkili olmuş olabilir. Mesela büyükanne ve büyükbabaların artan rolü avantaj sağlamış olabilirdi. Ne var ki tüm bu hipotezleri kanıtlayacak buluntular da yok henüz.


Dinozorların yaklaşık olarak 66 milyon yıl önce yok oldukları biliniyor ama tam olarak niçin tükendikleri ve bu yok oluşun ne hızda gerçekleştiği yıllardan beri tartışılıyor. Bazıları dünyaya çarpan Chicxulub asteroitini, diğerleri Dekkan Trapp volkanın püskürmesini sorumlu tutuyorlar. Diğer bir grupsa ikisi birlikte etkili olmuştur diyor. Dinozorların bu olaylardan önce tükenmeye başlamış olabilecekleri veya aniden yok oldukları da tartışılanlar arasında. Potsdam İklim Sonuçları Araştırmaları Enstitüsü'nden ve ekibi, Tebeşir devrinin sonundaki asteroit çarpmasının iklim ve dolayısıyla da yaşam dünyası üzerinde ne gibi etkiler yaptığını ayrıntılı bir şekilde incelediler. Bu çalışmada ilk kez atmosfer, okyanus ve buz için güncel iklim tahminlerinde de kullanılan birleştirilmiş bir iklim modelinden yararlanılmış. Sonuca göre toz, yangın veya tsunami gibi kısa vadeli etkilerden çok çarpışmanın uzun vadeli iklim sonuçları etkili olmuş. Çünkü çarpışma sırasında çok büyük miktarlarda kayaç buharlaşmış ve bu süreçte çok sayıda kükürt içerikli partikül açığa çıkmış. Ve bu sülfat aerosolleri iklimi bugüne dek tahmin edilenden çok daha fazla soğutan bir sis perdesi oluşturmuşlar atmosferde. Böylece yıllık ortalama sıcaklık en az 26 derece birden düşmüş ve üç ila on altı yıl boyu donma derecesinin altında kalmış. Karşılaştırma için: Buz devirleri sırasında bile küresel ortalama sıcaklık sadece beş ila altı derece düşmüştür. Oysa simülasyonlardan anlaşıldığı üzere, Tebeşir devrinin sonlarında tropikal bölgelerdeki ortalama sıcaklık bile 27 dereceden beş dereceye düşmüş. Sülfat aerosollerine bağlı uzun vadeli soğuma toplu tükeniş için atmosferde göreceli olarak daha kısa kalan tozdan çok daha önemliydi. Hatta çarpışma bölgesinin yakınlarındaki aşırı sıcak, orman yangını ve tsunamiden de. Çünkü diyor araştırmacılar iklim olasılıkla otuz yıl kadar sonra normale dönmüş ve meteorit kışı nihayet sona ermişti. İklim değişimi yüzünden ayrıca okyanuslardaki sirkülasyon da değişmişti. Yüzey suyu soğuyunca, yoğunlaşmış ve ağırlaşmıştı. Bu soğuk su kütleleri çökerken, daha sıcak olan su yukarı çıkmış ve besleyici maddeleri yüzeye taşımıştı. Bu bir olasılıkla yoğun miktarda zehirli alglerin çoğalmasına neden olmuştu ki denizlerin olduğu kadar kıyıların da ekosistemine zarar vermişti diye açıklıyor araştırmacılar.


Bugüne kadar insanlığın Doğu Afrika'da doğduğu bilgisi kesin gibiydi. Geçerli teoriye göre şempanze ve insanın soy çizgisi burada ayrıldıktan sonra öncü insan gelişmiştir. Genetik araştırmalar bu ayrılışın yaklaşık olarak beş ila yedi milyon yıl önce meydana geldiğini söylüyor. Bununla birlikte ilk öncü insanın kim olduğu tartışmalıydı. Bazı adaylar yok değil, mesela beş milyon yıl yaşındaki Ardipithecus bunlardan biri, ama kesin sınıflandırılması henüz yapılamamıştır. Tübingen Üniversitesi'nden Jochen Fuss şimdi çok farklı bir tez attı ortaya. (Potential hominin affinities of Graecopithecus from the late Miocene of Europe, PLoS ONE 22.5.2017). Bu teoriye göre ilk öncü insan Afrika'da değil Doğu Akdeniz bölgesinde gelişmiş. Sonuç Yunanistan'da bulunan bir Graecopithecus freybergi altçenesine ve Bulgaristan'da bulunan bir dişe uzanıyor. Daha önceleri bu hominidin hala maymun mu yoksa erken öncü insan mı olduğu bilinmiyordu. Bu sorunu açıklığa kavuşturmak isteyen araştırmacılar fosilin diş köklerini bilgisayar tomografisiyle incelemişler. İnsansı maymunların premolar dişlerinde iki veya üç ayrı diş kökü bulunurken, öncü insanda ve insanda bunlar birleşmiştir ve bu özellik Graecopithecus frebergi'de de saptanmış. Ayrıca altçenenin diş kökleri, Graecopithecus'un öncü insanın bir temsilcisi olduğunu gösteren başka özellikler de taşıyor. Fosilin yeni tarihlendirme sonuçlarına göre Graecopithecus Afrika'nın en eski potansiyel öncü insanı olan Sahelanthropus'tan birkaç yüz bin yıl daha eski olabilir. Araştırma ekibi Yunanistan ve Bulgaristan'daki buluntu yerlerinin tabakalarına göre kalıntıları 7,24 ve 7,175 milyon yıllık olarak tarihlendirmiş. Graecopithecus'un hominin statüsü diğer fosil buluntularla da kanıtlanacak olursa, Graecopithecus bilinen en eski öncü insan olacak diyor araştırmacılar ki bu da insanın sadece Afrika'da değil Avrupa'da da geliştiği anlamına gelir. O tarihlerde hem Akdeniz bölgesinde hem de Kuzey Afrika'da önemli iklim değişimlerinin yaşanmış olması da bu senaryoyla örtüşüyor aslında. Messiniyen döneminin sonunda Akdeniz kurumuştu. Tortul analizleri de Kuzey Afrika'daki kurak iklimin bu tarihlerde Sahrayı oluşturduğunu kanıtlamakta. Dahası Graepithecus buluntu yerlerindeki tortullarda bulunan minik bitki kalıntıları da o zamanlarda Avrupa'da da savanların geliştiğini gösteriyor. Fitolitler aşırı kuraklığa işaret ederken, karbon analizleri de tekrarlanan yangınları açığa çıkardı diyor Bulgaristan Ulusal Doğa Bilimleri Müzesi'nden Nikolai Spassov. Birlikte ele alındığında bir savan tablosu ortaya çıkıyor ve Graepithecus fosilleriyle birlikte bulunan zürafaların, ceylanların, antilopların ve gergedanların atalarına ait kemikler de bu tabloyla çok uyumlu. Anlaşıldığı üzere Graepithecus tıpkı Doğu Afrika'daki çağdaşları gibi savan benzeri bir doğal çevrede yaşıyordu. Her ne kadar Tübingenli araştırmacılar Graepithecus'un gerçek bir öncü insan olma olasılığının yüksek olduğunu söyleseler de söz konusu iki kalıntı kesin bir sonuç için yeterli değil. Araştırmacılar Graepithecus'un sınıflandırmasını doğrulayacak yeni fosillerin bulunmasını umuyorlar. Ve bu teori kanıtlandığı taktirde, insanlığın beşiğinin en azından kısmen Avrupa'da gelişmiş olduğu söylenebilecek. Graepithecus ayrıca insanlık tarihinin bilinenden çok daha karmaşık olduğunu da gösterebilir.


Bizim dilimiz eşsiz olarak kabul edilir. Ancak başka bir primatın sesli iletişiminin hafife alındığı anlaşıldı. Şempanzeler onlarca farklı çağrıyı yüzlerce ses dizisiyle birleştiriyorlar. Ve bunların hiçbiri rastgele yapılmıyor. Son bir araştırmaya göre şempanzelerin sesli iletişimi sanılandan daha karmaşık. Araştırmacılar Fildişi sahilinde doğal ortamda yaşayan şempanzelerin seslerini kaydettiler. Analizlere göre insansı maymunlar on iki farklı çağrı sesini, yüzlerce farklı ses dizisiyle kombine edebiliyorlar. Max-Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü araştırmacıları Communications Biology dergisinde yayınladıkları makalelerinde bu çağrı seslerinin kombinasyonunun belli başlı kurallara dayandığını belirtiyorlar. Buna göre şempanzelerin sesli iletişimi, insan diline sanılandan daha çok benziyor. İnsan da sesleri belli başlı kurallara göre kelimelerle kombine ediyor ve bunlardan yine belli kurallara göre cümleler kuruyor. İnsanların kullandıkları dillerin birçoğunda 50'den az ses vardır. Bazı primatların kullandıkları sesler ise 38'e kadar çıkabiliyor. Araştırmacılar, Fildişi sahilindeki Tai Ulusal Parkı'nda yaşayan üç şempanze grubunda yaşayan, 46 maymunun binlerce çağrı sesini kaydettiler. Bu çağrı sesleri içinde on iki tanesinin 390 çeşitli ses dizisiyle kombine edildiği fark edildi. Ses dizileri genelde iki ila üç çağrı sesinden oluşuyordu ama bu sayı ona kadar da çıkabiliyor. Kombinasyonlar kesinlikle rastlantısal olarak oluşturulmuyor. Bazı sesler kombinasyonlarda belli başlı seslerle bir araya getiriliyor. Bu da dizilerin oluşturulduğu belli başlı kurallara işaret ediyor. Ancak ekip, veri tabanının, ses dizilerinin anlamını belirlemek için yeterli olmadığını da söylüyor. Son araştırma böylece primatlara ait çağrı seslerinin ne kadar çeşitli olduğunu göstermiş oldu. Sonuçlar şempanzelerin sesli iletişiminin sanılandan çok daha karmaşık ve yapılandırılmış olduğunu ortaya koysa da yine de insansı maymunların sesli iletişimi, insan dilinin karmaşıklığına yaklaşamıyor. İnsanın sosyal yaşamına benzer bir yapı içinde doğal ortamda yaşayan şempanzelerin ses dizilerindeki karmaşıklığı araştırarak, nereden geldiğimizi ve eşsiz dilimizin ne şekilde geliştiğini öğrenmeye çalışacağız diyor araştırmacılar.


Bilim insanları bu konuyu aydınlatabilmek için, bu tür probiyotik yaşam öncülerini deneyler için canlandırdılar. Bunun için de bir polimer matriksi içinde kayaç gözeneklerini taklit eden bir mikro sıvı odacığından yararlandılar. Deneyler sırasında sıvı odacığı, aminoasitler, RNA ve damlacık oluşturan yağlarlarla dolduruldu, ayrıca gözenek yapısına çok sayıda hava kabarcığı da yerleştirildi. Araştırmacılar gaz ve su arasındaki sınır alanının molekülleri çektiğini biliyorlardı. Öncü hücreler buralarda birikerek daha büyük hücreler olarak birleşmişlerdi. Bu yüzden de bu spesifik çevre tercih edildi. Gaz ve sıvının sınır alanında, gerçekten de hızla 300 mikrometreyi bulan damlacıklar meydana geldi. Ve çözeltiden, şekerlerin, aminoasitlerin ve RNA'nın biriktiği bir tür öncü hücre oluşturdular. Araştırmacılar bir dengesizlik hali yaratmak için de odacığın bir kenarını ısıtırken, diğer kenarını soğuk bıraktılar. Bu sıcaklık gradyanının sonucu olarak mikro damlacıklarda hareketlenme oldu. Gradyan, gaz ve su sınır alanında, öncü hücrelerin kaynaşmasına ve bölünmesine yol açan pertürbatif akımlar oluşturduğu gibi, ayrıca zamanla bir farklılaşma meydana geldi: farklı kimyasal bileşimlere, farklı boyutlara ve çeşitli özelliklere sahip öncü hücreler gelişti. Araştırmacıların görüşüne göre ilkel dünyadaki ilk öncü hücreler de benzer bir şekilde gelişmiş olabilirler. Deneylerdeki fiziksel ve kimyasal koşulların benzerleri o zamanlar örneğin yanardağların gözenekli kayaçlarında veya deniz diplerindeki hidrotermal kaynaklarda da hakimdi. Sonuçlarımız, sıcak kayaçların gözeneklerindeki gaz kabarcıklarının, ilkel dünyada zarsız mikro damlacıkların gelişimini destekleyebileceğine dair ikna edici bir senaryo sunuyor diyor araştırmacılar. Ancak bu kaya gözeneklerinin denizde mi, gayzerlerin mineral havuzlarında mı yoksa diğer sulu alanlarda mı olduğu henüz bilinmiyor. Ayrıca hangi kayanın doğru gözenekleri ve eğimleri sağladığı da araştırılması gereken konular arasında.


Yürümek insan evriminin dönüm noktalarından biri. Afrika'dan yürüyerek çıkan insanlar Avustralya'dan Alaska'ya kadar hemen hemen her kıtada yerleştiler. Yürüme insanların fiziksel evrimlerini şekillendirdiği gibi bilişsel kapasitelerini büyük ölçüde geliştirdi. Deniz üzümü denilen ilkel bir deniz hayvanı yaşamını sürdürecek uygun bir köşe bulduğu zaman katiyen yapıştığı yerden ayrılmaz, biraz da çevreyi dolaşayım diye bir kaygısı yoktur. Yavruyken kayaların arasında oluşan küçük havuzlarda yaşar ve pusuya yatıp avını bekler. Yetişkin evrede ise kendisine uygun bir yuva bulduğunda kayaya iyice yapışır; ölünceye kadar yapıştığı yerden ayrılmaz; beynini ve omuriliğini tüketerek yaşar. Bu sırada oradan geçmekte olan dişine uygun bir yiyeceği de kaçırmaz. O'Mara deniz üzümü ve benzer ilkel deniz hayvanlarından yararlanarak insanlarda yürüme ve bilişsel faaliyetleri arasındaki bağlantıyı ortaya çıkartmaya çalışıyor. Bu görüşe göre aralarında Homo sapiens'in de bulunduğu hayvanları tanımlayan en önemli özelliklerden biri hareketlilik. Dolayısıyla günümüzün TV önündeki kanepe ile bütünleşmiş, tembel insan türünün hareketsiz yaşamı, doğaya tümüyle aykırı. Ayaklarımızın üzerinde dikilmek ve yürümenin fiziksel yararları saymakla bitmez: Kalp sağlığı, kas gelişimi ve sindirim kolaylığı bunların başında gelir. Ancak yürümenin bilişsel yararları tam olarak bilinmese de çok önemli olduğu kesin. O'Mara yürümenin yararlarını açıklarken yürüme mekanizmasının nasıl çalıştığını da irdeliyor. Yürüme, hareketi ve dengeyi sağlayan ritmik bir eylemdir. Geçmişi en az 420 milyon yıla dayanan yürüme eyleminin bugün de sürdürülebilmesi için kentlerin yürümeye uygun hale getirilmesi gerekiyor. O'Mara yürüme sayesinde bugünlere gelebildiğimize inanıyor. Dik durmamızı sağlayan morfolojik değişiklikler kafatasında, kalça kemiklerinde ve ayaklardaki değişiklikler- ellerimizin serbest kalmasına yol açtığı için yiyecek toplama, bebekleri taşıma gibi avantajlar sağladı. Fakat yürümenin en büyük etkisi göçlerle ortaya çıktı. Yürüme becerimize bağlı olarak en zorlu koşullara bile dayanma gücümüz arttı; her kıtada ve her coğrafi yapıda hayatta kalmayı başardık. Yürüme modern toplumlarda toplu yürüme alışkanlıklarına da zemin hazırladı. Askeri alanda piyadelerin toplu yürüyüşlerinden protesto yürüyüşlerine dek kalabalık yürüyüşler siyasi alanda çok büyük değişikliklere yol açtı. Ayrıca diğer türlerin içinde en dayanıklı ve dengeli yürüyen hayvan olarak insan, bilimden yararlanarak yürüme becerisini geliştirmek için her türlü teknolojik gelişmelerden yararlanmaya bakıyor. Örneğin iskelet ve kas hastalıklarına bağlı olarak yürüme zorluğu çekenler için geliştirilen eksoskeleton , şimdi minimum enerji sarf ederek yürüyüş performansını artırmak isteyenler için de geliştiriliyor. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler ne yazık ki insanları yürümekten uzaklaştırarak tembelliğe alıştırdı. Egzersiz yapmanın dışında yürüme ihtiyacı duymayan günümüz insanı giderek bacaklarını kullanamaz hale gelebilir. Deniz üzümü örneğinde olduğu gibi yuvasından dışarı çıkmayan insanoğlu, belki kullanmadığı beynini ve omuriliğini yiyerek yaşamını sürdürmek zorunda kalabilir.


İster karga, ister Kakadu papağanı ya da kuzgun olsun, bazı kuşlar zeka açısından primatlardan geri kalmıyorlar. Daha zeki olan kuşların daha büyük bir beyni ve belli başlı beyin bölgelerinde daha fazla nöron bulunuyor. Bu da bu kuşların yuvada daha uzun kalmaları ve burada gelişmeye devam etmeleriyle ilgili. Kuşların memelilerden farklı olarak büyük beyin kabuğuna sahip olmadıkları, dolayısıyla da yüksek zeka için gerekli olan anatomik koşullara sahip olmadıkları sanılıyordu. Fakat artık, aralarında kargaların ve papağanların da yer aldığı bazı kuş gruplarının, primatlardan daha az zeki veya daha az yenilikçi olmadıkları biliniyor. Bu kuşlar sayabiliyor, alet üretebiliyor hatta kilit bile açabiliyorlar. Kuş beyni, bu karmaşık zihinsel görevleri her şeyden önce başın ön kısmında, beyin korteksimizin karşılığı sayılan, palyum bölgesinde yerine getiriyor. Peki ama bazı kuş grupları çok iyi bilişsel yetilere sahipken, diğerlerinde bu yeti niçin bulunmuyor? Mesela ördek, tavuk, devekuşu veya bazı yırtıcı kuşların beyinleri, karga veya papağandan daha küçük olmamasına rağmen, pek akıllı sayılmazlar. Hangi beyin özelliklerinin bir kuşu akıllı kıldığını öğrenmek isteyen Katalan Ekoloji Araştırmaları Merkezi'nden Daniel Sol, uluslararası ekibiyle, 24 aileye ait 111 kuş turunun beynini ayrıntılı bir şekilde inceledi. Buna göre zeki ve inovatif olan kuşlar daha fazla beyin hücresine sahip. Bu bağlantı, beden boyu ve beden kütlesinin de dahil edilmesi halinde geçerliliğini koruyor. Bedenlerine oranla çok sayıda nörona sahip kuşlar daha inovatifler. Ördekler veya baykuşlar da gerçi göreceli olarak büyük hacimli beyne sahipler, ama buna karşın aynı büyüklükteki papağan veya kargaya kıyasla çok daha az beyin hücresine sahipler. Daha ayrıntılı incelemeler sonucunda fazladan bulunan nöronların beyinde eşit olarak dağılmadığı anlaşıldı. Bir kuş türünün zekası için her şeyden önce kuşun evrimsel açıdan, en yeni ve en gelişkin beyin bölgesi olan palyumdaki hücre sayısı belirleyici oluyor. Araştırmanın ikinci aşamasında bilim insanları zeka konusunda, embriyo gelişiminin ve bebeklik dönemi süresinin önemli olup olmadığını incelediler. Buna göre daha az nörona sahip kuşların kuluçka süresi çok kısa. Mesela tavuk, ördek veya kaz gibi. Bu kuşların beyni ve özellikle de palyum bölgesi daha yumurtadayken gelişiyor, ancak yumurtadan çıktıktan sonra gelişim neredeyse duruyor. Oysa zeki olarak kabul edilen karga ve papağanların civcivleri, yumurtadan çıplak ve gözleri kapalı olarak çıkıyor, yavaş yavaş olgunlaşıyorlar. Analizler bu civcivlerin yuvada kalmaya devam ettikleri sürece beyinlerinin olağanüstü miktarda nöron ürettiklerini ortaya koyuyor. 'Civcivlerin yuvada büyümelerinin, zekanın gelişimi için önemli bir rol oynadığı söylenebilir' diyor araştırmacılar. Sonuçlar öte yandan kuşlarda, beyin hacminin bilişsel yeti hakkında çok fazla bir şey ifade etmediğini gösteriyor. Bunun yerine palyumun büyüklüğü ve hücre fazlalığı önemli. Ve tıpkı primatlarda olduğu gibi göreceli olarak uzun bir bebeklik/ çocukluk dönemi, kuşlarda da beynin gelişimi ve zeka için gerekli gibi görünüyor.


Bitkiler, basit yosunlardan ve yere yakın büyüyen sarmaşıklardan daha uzun otlara, çalılara ve hatta ağaçlara dönüşmeyi nasıl başardılar? İşin sırrı karmaşık damar sisteminde... Bitkiler, basit yosunlardan ve yere yakın büyüyen sarmaşıklardan daha uzun otlara, çalılara ve hatta ağaçlara dönüşmeyi nasıl başardılar? Ve su dolaşım sistemleri bu konuda nasıl bir rol oynadı? Bilindiği gibi ksilem veya odunsu doku olarak isimlendirilen dağıtım demeti sayesinde bitkiler suyu köklerinden yapraklarına ve çiçeklerine taşıyabiliyorlar. Bilim insanları yüz yıl öncesinden bu ksilemin evrim sürecinde niçin hep daha karmaşık hale geldiğini araştırıyorlar. İlk vasküler bitkiler genelde gövdelerinde bu kanalların sadece kompakt bir demetine sahipti. Ancak birçok modern bitki türünde ksilem, genelde birkaç parçaya bölünmüş karmaşık bir model oluşturmaktadır. İlk bakışta bu daha karmaşık düzenlemenin bitkilere ne gibi avantajlar sağladığı pek anlaşılmamıştı. Bu nedenle gereksiz yere karmaşık ksilem modeli, daha iyi bir açıklama bulunamadığı için, sadece erken dallanma ve artık görünür olmayan diğer büyüme biçimlerinin bir kalıntısı olarak kabul edilmişti. Çek Cumhuriyeti Bilimler Akademisi'nden Martin Bouda ve ekibi, çağdaş vasküler bitkilerin ksilemi arkasında başka neler olabileceğini araştırdı. Bunun için de farklı vasküler bitkisinin fosiline ait ksilemleri dört yüz milyon evrim sürecinde geçirdiği değişimleri inceledi. Ve özellikle de ksilemin yapısı ve bu bitkilerin yetiştiği iklim arasında olası bir bağlantı arandı. Araştırmacılar ksilemin karmaşık biçiminin, vasküler bitkilere kurak koşullarda da en üstteki bitki kısımlarına bile su taşımaya yardımcı olduğunu düşünüyorlardı. Çünkü kuraklıkta, borulardaki su molekülü zincirinin kırılma ve bloke edici gaz baloncuklarının oluşma riski vardır. Ve analizler gerçekten de, bitkilerin karaya yayıldığında ksilemlerinin biçiminin de o kadar farklılaştığını gösterdi. Ksilemlerin biçimleri farklı olsa da görevleri aynı: Gaz baloncuklarının yayılmasını önlemek. Araştırmacılar bu çalışmalarıyla çağdaş vasküler bitkilerin ilk bakışta gereksiz gibi görünen dolaşım sistemine sahip olduklarını açıklarken, yüz yıllık bilmeceyi de çözmüş oldular.


Cambridge Üniversitesi bilim insanları, üç yıl önce fotosentezdekine benzer enerji üreten yapay bir yaprak geliştirmişti. Şimdi ise denizde temiz yakıt üretebilen geliştirilmiş bir versiyonu tanıtıldı. Aslında doğa bize birçok yol gösteriyor: Bitkiler fotosentezde enerjili maddeler üretebilmek için sadece karbondioksit, su ve ışığa gerek duyarlar. Bu da güneş enerjisinin yardımıyla elektrokimyasal reaksiyona giren ve fotokatalizör görevini gören özel enzimler sayesinde gerçekleşir. Bu ilkeyi taklit eden ve fotokalitik su ayırma yardımıyla hidrojen, sentez gazı ve diğer fosil olmayan yakıtları üretebilen ilk yapay yapraklar zaten var. Cambridge Üniversitesi'nden Virgil Andrei ve meslektaşları tarafından geliştirilen yapay yaprak bir adım daha ileri gidiyor. Araştırmacılar, daha önceki bir versiyonu temel alarak, fotoelektrokimyasal dokuyu, çok hafif, ince bir filmin üzerine sığacak şekilde uyarladılar. Bu şekilde modüllerin ağırlıkları, santimetre kare başına 30 100 mg kadar geliyor. Esnek bir taşıyıcı malzeme ve özel bir kaplama sayesinde Solar-to-Fuel reaktörleri yüzebilir hale getirildi. Bu ince ve esnek minyatür reaktörler daha sonra göllerde, limanlarda ve hatta denizde bile yüzen hidrojen veya sentez gazı fabrikaları olarak kullanılabilir. Yüzen yakıt üreticisinin ilk prototipini araştırmacılar tasarlayıp, test ettiler. Modüller perovskit ve bizmut vanadyum oksitten (BiVO4) yapılmış, iki ışık soğurucu fotoelektrodun organik yarı iletkenlerle birleştirildiği bir polimer bazından oluşuyor. Bu yapı, katalizörler ve bir karbon nanotüp tabakası ile tamamlanıyor. Bu bir elektrokimyasal reaksiyon için bir enerji kaynağı olarak güneş ışığını kullanan düz, esnek bir modül oluşturur ve suyu ve CO2'yi ayırır ve katalizöre bağlı olarak, esas olarak hidrojen veya bir karbon monoksit ve hidrojen sentez gazı karışımı üretir. Cambridge'deki küçük bir nehirde test edilen ilk modüller, saatte gram başına yaklaşık 70,2 mikromol hidrojen veya sentez gazı varyantı için 4.88 mikromol karbon monoksit ve 2.11 mikromol hidrojen üretti. Bu değerler, hidrojen için yüzde 0,58 ve sentez gazı için yüzde 0,053'lük bir güneş-yakıt verimliliğine denk geliyor. Kendi kendine yeten bu modüller bu nedenle gerçek bir bitki yaprağı kadar verimli. Araştırmacılara göre bu tür ultra hafif, yüzer Solar-to-Fuel modüller temiz hidrojen ve diğer temiz yakıtlar üretmek için güneş ışığını kullanmak için yeni olanaklar sunuyor. Ne var bu yeni modüllerin biraz daha geliştirilmesi gerekiyor. Fakat ekip, bu tür yapay yaprakların çok daha büyük boyut boylarda üretilebileceğine inanıyor.


Hepimizin çok iyi bildiği gibi, anılar hızla unutulup giderler. Boston Üniversitesi sinirbilimcilerinden Marc Howard, Bir terslik olmadığı sürece, insanların daha eskilere uzanan anılarını anımsamaları yakın bir geçmişte yaşadıklarını anımsamalarından çok daha güçtür diyor. Unutmak rastgele bir olgu değil, beynin aktif süreçlerinden biridir. Örneğin, beynin anımsamada önemli bir payı olan hipokampus bölgesinde yaşam boyunca yeni hücreler oluşur. Ancak bu hücreler görünürde zaten var olan anıların üzerine yenilerini kaydeder ve böylece eskilerin unutulmasına yol açar. Toronto Üniversitesi'nden Blake Richards'a göre, belleğin amacı sürekli olarak bilgiyi depolamak değil, gelecekte karar-verme sürecini optimum duruma getirmektir. Her bir anının birbirlerine bağlı bir beyin hücreleri ağında saklandığı düşünülür. Kişinin bir anıyı kafasında yeniden canlandırabilmesi için içeriğinin bir bölümüne ulaşması gerekir. Söz gelimi, son yaş günü kutlamanıza kimlerin katıldığını anımsamak istediğiniz zaman, öncelikle kutlamayı nerede yaptığınızı kafanızda canlandırmaya çalışırsınız. Yapay zeka araştırmacıları, sinir ağları ilkelerine dayanan bilgisayar programları geliştirdiler. Bu çalışmaları yürütenler, bir anının başka bir anının anımsanmasında engel oluşturduğunu ve karışıklık yarattığına tanık oldular. Bu, özellikle de aynı içeriğin paylaşılması durumunda geçerli oluyordu. Sonuçta, kişi aynı yerde kutladığı iki yaş günüyle ilgili anılarını birbirine karıştırabilir. Ayrıca, artık işe yaramayan anılar saklandığında, bunların yeni anıların depolanmasını engelleme olasılığı da artar. Bellekte saklı anıların daha az olması, gelecekle ilgili planlar yapmamıza yardımcı olan önemli örüntüleri fark etmemizi de kolaylaştırabilir. Söz gelimi, yaşadığınız çevrede trafiğin sıkışık olduğu durumları anımsayarak, hangi saatlerde trafiğe çıkmaktan kaçınmanız gerektiğini öğrenebilirsiniz. Ancak tek tek her yolculuğu anımsamak bunların arasında bir örüntü olduğunu görmemizi engelleyebilir. Tüm bunlara karşın unutmanın, özellikle de yaşlandıkça, o denli işlevsel olmayan nedenleri de var. Britanya Alzheimer Derneği'nden Aoife Kiely, insan vücudunun bugünkü kadar uzun yaşamak için evrilmediğine dikkat çekiyor. Kiely, hipokampus bölgesindeki bir miktar yeni hücrenin dışında, kişinin sahip olduğu nöronların hemen hemen tümü yaşamı boyunca yerinde sayar. Burada kesinlikle bir zamanla yıpranma durumu söz konusudur. Yaşlandıkça bu sinir hücreleri arasındaki bağlantıların birçoğu yitirilir ve beyindeki bağışıklık hücreleri de yoldan çıkıp sağa sola saldırmaya başlayabilir diyor.


Zebraların neden çizgileri var? Yüzyıldan uzun bir süredir araştırmacıların merak ettiği bu soruya yanıt olarak birçok teori ortaya atıldı. Son on yıl içindeki araştırmalar, bu çizgilerin yırtıcılara karşı kamuflaj işlevi gördüğü, oluşan konveksiyon akımlar yoluyla bir soğutma mekanizması görevi üstlendiği ve sosyal etkileşimlerde rol oynadığı gibi birçok teoriyi çürüttü. Zebralara yaklaşan sinekler hızlarını düşüremiyor ve bu nedenle zebraların üzerine konmakta zorlanıyorlar. Çünkü çizgiler, sineklerin görme yetisini olumsuz etkileyerek deriye çarpmalarına veya uzaklaşmalarına yol açıyor. Bristol Üniversitesi'nden araştırmacıların, Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayınlanan yeni bir çalışması zebralara özgü desenlerin sinekleri uzak tutmada nasıl bir rol oynadığına dair yeni bilgiler sunuyor. Araştırmacılar, sineklerin, iniş yaparken yüzeyin genişleme hızına göre kendi hızlarını ayarlayarak yavaş ve kontrollü bir iniş yapabildiklerini belirtiyor. Geçmişteki çalışmalarda, zebra çizgilerinin optik bir illüzyon yaratarak iniş yüzeyinin gerçekte olduğundan daha uzakta görünmesine neden olabileceği ve muhtemelen bu nedenle sineklerin başarılı bir şekilde iniş yapamadıkları görüşü ortaya atılmıştı. Sineklerin çizgili veya kare desenli yüzeylere inişlerinin kıyaslandığı yeni çalışma, sinekleri zebralardan uzak tutan mekanizmanın çizgilerden kaynaklanan bir optik illüzyon olmadığına işaret ediyor. Çalışmada sineklerin hem çizgili hem de kare desenli yüzeylere neredeyse hiç inmedikleri görüldü. Araştırmacılar, zebraları daha iyi tanımamızı sağlayan söz konusu çalışmanın, hayvan yetiştiriciliğinde sineklerin neden olduğu zararları azaltmaya da katkı sunabileceğini belirtiyor.


Russell Warne saatler boyunca üniversitelerde okutulan psikoloji kitaplarını en ince ayrıntılarına varıncaya dek inceledi. Utah Valley Üniversitesi'nde görevli bir psikoloji profesörü olarak, yapmaya çalıştığı, kitaptakileri kavramak değil, yanlışlıkların izini sürmekti. Gerçekten de, bu inceleme sürecinde bir yığın yanlışlığa tanık oldu. En ciddi boyutlardaki kimi yanlışlıklar da IQ testleriyle ilgili olanlardı. Warne, Gördüğüm kadarıyla en yaygın yanlışlık, zeka testlerinin kimi topluluklara karşı önyargılı oldukları görüşüydü, diyor. Ne var ki, zekaa konusunu araştıran bilim insanları IQ testlerinin adil ve kültürel önyargılardan arınması için ciddi bir çaba harcıyorlar. Warne'a göre, yaygın bir başka yanlışlık da zekayı ölçmenin güç olduğu görüşüydü. IQ testlerinin sıklıkla tartışmalı ve güvenilmez olarak değerlendirilmeleri boşuna değil. Ancak gerçekte çok daha farklı bir durum söz konusu. New Mexico Üniversitesi'nden Rex Jung, Eleştirilere karşın, zeka testi bugüne dek bulunmuş en güvenilir ve en sağlam davranış testlerinden biridir diyor. Bununla birlikte, Facebook sayfasında ansızın beliren 10 dakikalık testlere güvenmemekte yarar var. Kapsamlı bir IQ testinin tamamlanması bir saati aşkın bir süreyi gerektirir ve en sağlıklı sonuçlara ulaşmak için testin konusunda uzman olan bir kişinin gözetiminde uygulanması gerekir. Zeka testi, zekanın temelini oluşturan bilişsel becerilerin tam olarak değerlendirilmesi amacıyla tasarlanmış olduğundan, akıl yürütme, sözcük dağarcığı, zihinsel işlem hızı, uzamsal beceri ve daha başka becerilerin değerlendirildiği alt sınav dizilerinden oluşur. Yine de, bu becerilerin bir bölümünün değerlendirildiği daha kısa IQ testleri kişinin zihinsel becerileriyle ilgili genel bir fikir edinmemize olanak tanıyabilirler, çünkü zeka doğası gereği, belli türde bir bilişsel sınavda başarılı olan bir kişinin başka sınavlarda da aynı oranda başarılı olacağı anlamına gelir. Ancak kişinin bir IQ testinde gösterdiği başarı, motivasyon ve benzeri birtakım dış etmenlerden de etkilenebilir. Dahası, örnek soruları önceden çalışarak da sınavı oyuna getirebilirsiniz-ancak böylesi bir özel eğitim size olsa olsa ortalama dört beş puan sağlayabilir. Araştırmada IQ testlerinin ne denli sağlıklı oldukları dışında, bu testlerin belli uygulamaları da incelemeden geçirildi. İş başvurusunda bulunan kişilerin taramadan geçirilmesinde bu tür testlerden yararlanılması konusuna yönelik en yaygın eleştirilerden biri de, bunların yalnızca bilişsel becerilerin tek bir alt kümesini değerlendiriyor olmalarıdır. Örneğin, bu testler yaratıcılığı kesin bir biçimde ölçmedikleri gibi, genelde güvenilir ve çok çalışkan olan elemanların özünü oluşturan sorumluluk duygusuyla davranmak, ya da başkalarıyla iyi geçinmek gibi kişilik özelliklerini de ölçmezler.


Pek çok insan üzerinde çalıştığı konularla boğuşur, neresinden tutacağını bilemeyebilir, veya konunun ana mesajını netleştiremez.. Burada zihinsel odaklanma ve konu üzerinde netlik kazanma sorunları yaşanıyordur. Ancak uzmanlara göre bunu çaresi var. 'Zihninizi odaklayabilir ve bulanıklığı netleştirebilirsiniz' diyor ve bunun 7 yolunu gösteriyorlar. Böylece kararlarınızı hızla alabilir ve işleri daha hızlı yoluna koyabilirsiniz. Zihinsel netlik, net bir şekilde düşünme ve bilgiyi hızlı bir şekilde işleme yeteneğidir. Mükemmel bir zihinsel berraklığa sahip olduğunuzda, elinizdeki göreve daha iyi odaklanabilir ve işleri halledebilirsiniz. Zihinsel netlik ve güç, hedeflere ulaşmak, sorunları çözmek ve karar vermek için çok önemlidir. İşte ve evde daha üretken olmanıza; daha iyi kararlar vermenize; olumlu alışkanlıklar geliştirmenize ve olumsuz alışkanlıklarınızı azaltmanıza; ilişkilerinizi geliştirmenize; stresi ve kaygıyı azaltmanıza yardımcı olur. Şimdi, kendi zihinsel netliğinizi geliştirmenin bazı yollarına bakalım. - Çoklu Görevi Durdurun: Enerjinizi her seferinde bir göreve ayırın Çoklu görev, yani pek çok işi birden yapmaya kalkışmak işleri halletmek için etkili bir yol gibi görünse de, araştırmalar bunun tam tersinin doğru olduğunu gösteriyor. Araştırmalar, insanların iki şeyi aynı anda yapmaya çalıştıklarında, tek konuya odaklandıklarından daha fazla hata yaptığını ortaya koyuyor. Bir çalışma, çoklu görevlerin görevleri tamamlamak için gereken süreyi artırdığını ve yaratıcılığı azalttığını buldu. Enerjinizi her seferinde bir göreve ayırın. - Dikkatinizi neler dağıtıyor, belirleyin! Dış dikkat dağıtıcılar: Dış dikkat dağıtıcılar, bildirimler, e-postalar ve sizi rahatsız eden diğer insanlar gibi dikkatinizi dışarıdan çeken şeylerdir. Dahili dikkat dağıtıcılar: Bu tür bir dikkat dağıtma daha karmaşıktır çünkü kaynakları belirlemek genellikle zordur. Erteleme, endişe, odaklanma eksikliği ve hatta rahatsızlık dahil olmak üzere içsel dikkat dağıtıcı şeyler içinizden gelir. Şimdi, listelediğiniz dikkat dağıtıcı şeylere bakın ve gün boyunca üretkenliğiniz üzerinde en büyük etkiye sahip olanları işaretleyin. Bu dikkat dağıtıcı şeyleri azaltmanın veya ortadan kaldırmanın yollarını düşünün. - Gün Boyunca Daha Fazla Doğal Işık Alın Doğal ışık, içinizdeki biyolojik saatinizi doğru şekilde ayarlamanıza yardımcı olur. Beyin işlevinizi ve zihinsel netliğinizi geliştirmeye yardımcı olur. Daha fazla doğal ışık almanın bir yolu, günün erken saatlerinde açık havada yürüyüş yapmaktır. Düzenli egzersiz, hafıza, konsantrasyon ve yaratıcı düşünme yetenekleri dahil olmak üzere zihinsel performansı artırır. Aynı zamanda, beynimizdeki daha mutlu ve rahat hissetmemize yardımcı olan kimyasallar olan endorfinleri serbest bırakır ve böylece zihinsel performansı bozabilecek stres seviyeleriyle mücadele eder. Eviniz ve ofisiniz için de doğal aydınlatmayı düşünün. Bir çalışma, doğal ışık altında çalışan işçilerin yapay ışık altında çalışanlara göre daha üretken ve daha fazla enerjiye sahip olduğunu buldu. Ampullerinizi tam spektrumlu, doğal ampullerle değiştirin. Diğer bir seçenek ise, çalışırken perdeleri veya panjurları açmaktır. - Ruh Sağlığına Daha Fazla Odaklanın Zihinsel netlik için zihinsel olarak iyi bir yerde olmanız ve stresi yönetmenin etkili yollarına sahip olmanız gerekir. Stresi yönetmenin çeşitli yolları vardır, ancak meditasyon zihinsel netliği artırmak için başka bir güçlü araç olabilir. Bir meditasyon seansı, her seferinde sadece beş dakika olsa bile, odaklanmayı engelleyen dikkat dağıtıcı şeylerden uzaklaşma şansı verir. Meditasyona başlamak da kolaydır. Sayısız ücretsiz kaynak çevrimiçi olarak var, veya size süreç boyunca adım adım yol gösteren bir uygulama indirebilirsiniz. - Gün Boyunca Su İçin Beyninizin yaklaşık %75'i sudur. Hidrasyon seviyelerindeki herhangi bir düşüşün ruh hali, enerji seviyeleri ve zihinsel berraklık üzerinde etkisi olabilir. Yeterince su içtiğinizde, kan akışı için bol miktarda sıvı olur ve beyniniz daha iyi çalışır. Dehidrasyonun -susuz kalma- etkilerini önlemenin en iyi yolu su içmektir! Her gün ne kadar su içmelisiniz? Çoğu uzman, yaklaşık 2 litre önerir. Buna 10 bardak kuralı denir ve hatırlaması kolaydır. Sağlık durumunuza, diyetinize, egzersiz rutininize ve ikliminize bağlı olarak bu genel kılavuzu değiştirmeniz gerekebilir. Örneğin, sıcak iklimlerde yaşayan veya şiddetli egzersiz yapan kişilerin 10 bardaktan fazlasına ihtiyacı olabilir. Öte yandan, salatalık ve karpuz gibi nemlendirici yiyecekleri çok yerseniz, daha azıyla idare edebilirsiniz. İdrarınızın rengini not edin. Açık sarıdan daha koyuysa, yeterince nemlendirici değilsiniz. - Beyin Sağlığını Destekleyen Bir Diyet Yapın Yaban mersini - Bu meyveler, hafızanın korunmasını teşvik edebilen ve bilişsel gerileme ve Alzheimer gibi hastalıklarla bağlantılı beyindeki iltihabı azaltabilen antioksidanlarla doludur . Yağlı balıklar - Somon, uskumru ve alabalık gibi balıkların tümü, beynin düşünme becerilerinin yaşa bağlı olarak bozulmasına karşı koruma sağlayan Omega-3 yağ asitlerinde yüksektir. Ayrıca bu yağlar anti-inflamatuar özelliklere de sahiptir, bu da depresyon geliştirme riskinizi düşürmenize yardımcı olabilir. Omega-3'ler hakkında özel bir not: Araştırmalar, hafıza ve düşünme becerilerini geliştirmeye yardımcı olabileceğini gösteriyor. Omega-3 yağ asitleri beyin sağlığı için çok önemlidir, ancak vücut onları doğal olarak üretmez. Bunları yiyeceklerden almalısınız. Yağlı balıklar, kabuklu yemişler ve tohumlar gibi omega-3 bakımından zengindir. Yemeklerden yeterince omega-3 alamıyorsanız, bilişsel işlevinizi desteklemek için günlük bir omega-3 takviyesi almayı düşünün. Kuruyemişler Cevizlerin, her ikisi de bilişsel gerilemeyi yavaşlatarak beyin gücünü artıran omega-3 yağ asitleri ve E vitamini açısından zengin oldukları için bilişsel işlevi iyileştirdiği gösterilmiştir. Ayrıca ultra işlenmiş gıdaları, şekeri ve rafine karbonhidratları da ortadan kaldırın. Beyin sisine, yorgunluğa ve zihinsel berraklığın erozyonuna neden olan kan şekeri dalgalanmalarına neden olurlar. - Uykuya Öncelik Verin Uyku, fiziksel sağlık için gereklidir, ancak zihinsel iyi performans göstermek için de gereklidir. Uyku sırasında beyniniz gün içindeki bilgileri işler ve anıları birleştirir. Uyku eksikliği üretkenliğiniz, yaratıcılığınız ve problem çözme becerileriniz üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilir. Uykuyu bir öncelik haline getirin ve her gece en az yedi saat hedefleyin. Daha üretken olmak için geç saatlere kadar kalmak, ertesi gün zihinsel netliğinizi azaltacaktır. Zihinsel olarak keskin olmak ve netliğe sahip olmak, yalnızca karmaşık, yaratıcı görevleri gerçekleştirme yeteneğinizi geliştirmez. Ayrıca, önemli tarihleri ve randevuları hatırlamaktan ev işlerini tamamlamaya kadar günlük işlerin zirvesinde kalmanıza yardımcı olur. Yukarıdaki önerilerden de görebileceğiniz gibi, zihinsel netliğinizi doğal olarak artırmanın birçok yolu vardır. - Malgorzata Marchewka, Janusz Nesterak, Mariusz So tysik, Wojciech Szymla ve Magdalena Wojnarowska, 2020, European Research Studies Journal. - Doğal Işık ve Ruh Sağlığı İyileştirilecek Kaynaklar. 26 Temmuz 2018, rtor.org/2018/07/26/how-light-improves-mental-health/. - Doğal Işığın Vücudunuz İçin Yaptıklarına Parıldayan Işık... 24 Mart 2014, sürdürülebilirlik.ncsu.edu/blog/changeyourstate/benefits-of-natural-light/. - Cevizlerin Biliş ve Beyin Sağlığı Üzerine Faydalı Etkileri, Abha Chauhan ve Ved Chauhan, 20 Şubat 2020, Besinler.


Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde... Göçmenliğin zor zanaat, içimizdeki üretme ve yaratma gücünün en güzele ve en iyiye varmasının da yine de mümkün olduğu bir vakitte, iki göçmen ailenin oğulları varmış; arkadaşmışlar; zekiymişler ve çalışkanmışlar. Aileleri tahminen daha iyi imkanlar için İngiltere'ye göçmüş. Biri uluslararası düzeyde satranç şampiyonu olmuş; sonra satrancı bırakmış; başarılı bilgisayar oyunları yazmış; üniversitede bilgisayar bilimleri okumuş. Diğeri, Mustafa Süleyman, üniversiteyi de bırakmış; dini temel alan ayrımcılığa karşı aktivist olarak kendini geliştirmiş . Satranç şampiyonu olan, Demis Hassabis, oyun şirketleri kurarak geliştirdiği başarılı iş yaşamını bir noktada bırakmış, zihnin işleyişini anlamak için bilişsel sinirbilim doktorası yapmış. Demans hastalarının yeni anılar biriktirememe sorununun, aslında hayali deneyimleri de imgeleyememelerini içerdiğini bulmuş takım arkadaşlarıyla. Belleğin anıları biriktirme gücüyle imgeleme gücünün beyinde ortak sinirsel ağları kullandıklarını göstermişler . İnsan zihnini yok saymadan yapay zekaya dönmüş Demis Hassabis. Mustafa Süleyman'la beraber yapay zeka tekniklerini ve bilgisayarların beyin gibi bilgiyi depolayabilme ve kullanabilme gücünü, insanlık ve bilim için önemli problemleri çözmek için kullanabilir miyiz sorusuyla başlamışlar. 2010 yılında DeepMind adını verdikleri bir şirket kurmuşlar. Yapay zekanın başarısı açısından satrancın gerisinden gelen Çin kökenli Go oyununa konsantre olmuşlar. Hassabis ve Süleyman, DeepMind'ı Google'a 2014 yılında 400 milyon dolara satmışlar; ancak DeepMind için çalışmaya devam etmişler; küçük takımları 700 kişilik bir ekibe dönüşmüş . İlk göz ağrıları Go oyununa dönersek, Go niye yapay zeka programları için satrançdan daha zor? Go standart olarak 19 yatay, 19 dikey çizgiden oluşan 19x19'luk başlangıçta boş bir oyun tahtasında oynanır. Oyuncular sırayla kesişim noktalarına birer taş koyarlar; kısaca oyuncunun amacı, rakip oyuncunun taşlarını ve tahtadaki oyun alanlarını çepeçevre kendi taşlarıyla sarmalamak ve rakipten daha çok alan alabilmektir. Go daha kolay kuralları olmasına rağmen en gelişmiş donanımların bile üstesinden gelemediği bir dallanma kapasitesine sahip. Yani oyunun belli bir noktasında satrançta ortalama 35 hamle yapılabiliyorsa Go'da bu sayı 250. Satrançta ortalama 80 hamleyle bir oyun bitebiliyorsa, Go'da bu sayı, yani oyun hamlelerini yansıtan ağacın derinliği ortalama 150 hamle. Ayrıca oyun tahtasındaki bir hamlenin ve ardından gelebilecek pozisyonların iyi mi kötü mü sonuç getireceğinin değerlendirmesini yapmak da Go'da satranca göre daha zor. Dolayısıyla Go oyununu üst düzey ustalar düzeyinde oynayabilen bir program, uzun yıllardır bilgisayar oyunları alanında yapay zeka uygulamalarının gelişimi için bir kilometre taşı olarak bekleniyordu . IBM'in Deep Blue'sunun satranç ustası Kasparov'u 1997'de yenmesinden yaklaşık 20 yıl sonra, Deep Mind bu kilometre taşına erişilmesini sağladı. Geliştirdikleri yazılım AlphaGo, Ekim 2015'de Avrupa Go şampiyonu Fan Hui'yi resmi bir 5 serilik maçta 5-0 yenerek ilk büyük başarımını elde etmiş. Daha büyük bir başarımı ise yaşayan en üst düzey Go ustalarından sayılan Koreli Lee Sedol'u Mart 2016 yılında 4-1 yenerek kazanmış. DeepMind'ın AlphaGo'sunu başarılı kılan yapay zeka etmenleri nelerdir? Aslında hiç biri yapay zeka dünyasında tamamen yeni değil. Bir kısmı başka Go programlarında da kısmen denenmiş teknikler; ancak işinin ustası bir takımın uyumlu çalışmasıyla biraraya getirilişleri birden fazla yenilik içeriyor : Teknik olarak üç ayaklı bir yapı var. Birincisi, istenirse dağıtık işlemci ve grafik işleme ünitelerini de eş zamanlı kullanarak verimini maksimize eden Go tahtası pozisyonlarının kodlanmasını ve değerlendirmesini sağlayan derin sinir ağları . İkincisi hem Go ustalarının oyunlarının, hem kendi oyunlarının versiyonlarıyla defalarca karşılaşarak oyun ustalığını geliştiren pekiştirmeli öğrenme ve oyun hamleleri ağacı üzerinde istatistiki olarak arama yapan Monte Carlo Ağaç Arama algoritmaları; sonuncusu ise diğer Go oyunlarında kullanılan ipuçları veya oyuna özel bilgiler yerine Genel Yapay Zeka prensiplerinin kullanılması. Alpha Go'nun yaratıcıları bu üçlü yapıyı da kendi içinde geliştirerek Alpha Go'nun Lee Sedol'u yendikten sonra bile gelişmesini sağlıyorlar . Bir diğer soru ise ters köşeden: AlphaGo'nun başarısı gerçekten yapay zekanın insan zekasına denkliği için bir kilometre taşı mıdır? Daha bugünkü anlamda bilgisayarlar yokken, İngiliz matematikçi ve bilgisayar bilimlerinin kurucularından Alan Turing yapay zekanın başarısı için taklit temelli bir test öngörür: Turing Testi olarak anılan taklit oyunu. Karşısındakini insan olduğuna inandırmaya çalışan bir bilgisayar programı ve bir insanın, kontrollü şartlarda bir hakem tarafından yeterince sık karıştırılmasına dayanan Turing Test ve çeşitlemelerini geçmek için AlphaGo'nun başarısı yeterli mi ? Yoksa, oyun alanında bir Turing Test kazananı istiyorsak, Go veya satranç yerine Zindanlar ve Ejderhalar gibi bir fantastik rol yapma oyununu oynabilen bir yapay zeka programı daha mı anlamlı ? Sosyal rollere bürünme, o rolleri değiştirme, bedenimizle zekamızı birleştirme gibi insan zekasını bilişsel olarak farklılaştıran bazı özellikler AlphaGo düzeyinde de olsa yapay zeka tekniklerini daha sınırlı kullanan programlarda yok maalesef. Gerçi, Deep Mind'ın başarısı en iyi Go oynayan programı yazmakla sınırlı kalmamış. Aynı ekip, sağlık gibi dünyada eşitliğin dengesiz olduğu konularda Alpha- Go'yu başarılı kılan algoritmaları kullanarak projeler yürütüyorlar. Yapay zeka etmenleri içeren programların hukuki ve etik boyutunun daha doğru değerlendirilmesi için Google'ın yapay zeka için bir etik kurul kurmasında da aktif rol oynamışlar. Zorunlu Göçmenlik tüm ağırlığıyla insanlığı sınamaya devam ediyor. Deep Mind'ın ve kurucularının yolculuğu, niye bir Suriyeli mülteci çocuk ve bir Türkiyeli arkadaşının da öyküsü olmasın? Teknolojinin evrilme kapasitesi yüksek; nitelikli bilgiye erişim hiç olmadığı kadar kolaylaştı. Özellikle çocukların olabilecekleri güzelliklere ulaşmaları için doğru aile, eğitim ve insanlık ortamı sürdürülebilir olursa, niye olmasın? Bir tohumu olduğuyla değil, olabileceğiyle ölçersin. Dileğim devlet, üniversite ve STKlar, bilim insanları ve eğitimcilerin projelendirmeleriyle benzer öykülere Türkiye'den genç fidanların eklenmesi.. D. Hassabis ve E. A. Maguire, Deconstructing episodic memory with construction, Trends in Cognitive Sciences, vol. 11, no. 7, s. 299 306, Temmuz 2007. D. Hassabis, D. Kumaran, S. D. Vann, ve E. A. Maguire, Patients with hippocampal amnesia cannot imagine new experiences, Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 104, no. 5, s. 1726 1731, Ocak 2007. D. Silver, A. Huang, C. J. Maddison, A. Guez, L. Sifre, G. van den Driessche, J. Schrittwieser, I. Antonoglou, V. Panneershelvam, M. Lanctot, S. Dieleman, D. Grewe, J. Nham, N. Kalchbrenner, I. Sutskever, T. Lillicrap, M. Leach, K. Kavukcuoglu, T. Graepel, ve D. Hassabis, Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search, Nature, vol. 529, no. 7587, s. 484 489, Ocak 2016. D. Silver, J. Schrittwieser, K. Simonyan, I. Antonoglou, A. Huang, A. Guez, T. Hubert, L. Baker, M. Lai, A. Bolton, Y. Chen, T. Lillicrap, F. Hui, L. Sifre, G. van den Driessche, T. Graepel, and D. Hassabis, Mastering the game of Go without human knowledge, Nature, vol. 550, no. 7676, pp. 354 359, Ekim 2017. B. Dingler. Dungeons and Dragons, not chess and Go: why AI needs roleplay. Internet: https://aeon.co/ideas/dungeons-and-dragons- not-chess-and-go-why-ai-needs-roleplay. Nisan, 2018. Bu yazı HBT'nin 109. sayısında yayınlanmıştır.


Zürafa boynuna benzer uzun bir boynu ve timsah gibi büyük burun delikleri olan tuhaf bir sürüngen, bilim insanlarını on yıllardan bu yana meşgul ediyordu. Tanystropheus olarak isimlendirilen hayvan, görünüşü nedeniyle Loch Ness canavarını da andırıyor, hatta yaşam alanı da benziyor diyor Zürih Üniversitesi araştırmacıları. Paleontologlar en gelişmiş bilgisayar tomografisiyle Tanystropheus'un yaklaşık olarak 242 milyon yıl önce gerçekten suda yaşadığını buldular. Bir Tanystropheus'un çok fazla zarar görmüş kafatasını üç boyutlu olarak yeniden canlandıran araştırmacılar bu şekilde suda yaşam için uyum gösteren çok sayıda özellik fark etmişler. Mesela burun delikleri tıpkı günümüzdeki timsahlarda olduğu gibi çenenin üst kısmında yer alıyordu. Uzun ve kıvrımlı dişleri balık veya mürekkepbalığı gibi kaygan canlıları yakalamak için uygundu. Ancak uzuvlardan ve kuyruğundan anlaşıldığı üzere Tanystropheus hiç de iyi bir yüzücü değildi. Belki de bulanık sularda yavaş yavaş hareket ederek gizlice avına yaklaşıyordu diyor Stephen Spiekman. Küçük kafası ve uzun boynu kendini uzun süre saklamaya yardımcı oluyordu. Hayvanın boynu bedeninin üç misli uzunluğundaydı. İsviçre ve İtalya sınırındaki 1000 metre yüksekliğindeki Monte San Giorgia dağında bulunan fosilin nerede yaşadığı daha önce bilinmiyordu. Bilim insanları öte yandan burada bulunan fosillerin aynı türe ait genç ve yetişkin hayvanlara ait olmadığını öğrenmiş bulunuyor. Çünkü çeneleri farklı olduğu gibi kemiklerdeki büyüme halkaları da hayvanların genç değil yetişkin hayvan olduğunu gösteriyor. Yani burada farklı bir tür söz konusu. Küçük hayvanlar bir olasılıkla yengeç gibi kabuklularla beslenirken, büyükleri ise balık ve mürekkepbalığı avlıyorlardı.


Bu sorunun yanıtını arayan Tanzanyalı, Kenyalı, İngiliz ve ABD'li araştırmacılar, zürafanın kalıtımındaki değişimleri inceledi. Ve bu amaçta ilk kez zürafanın en yakın akrabası olan okapisin kalıtımı çözüldü. Analizlerden anlaşıldığı üzere zürafanın iskeleti ve kalp-dolaşım sistemindeki değişimler evrim sürecinde aynı zamanda meydana gelmiş. Zürafanın uzun bacakları, özellikle de uzun boynu onu altı metre kadar yükseğe erişmesini sağlar. Fakat bu eşsiz yapıları iskeleti kadar sinir ve kalp/dolaşım sistemi için de zorluklar yaratır. Örneğin iki metre yüksekteki beyne kan pompalayabilmek için son derece güçlü bir kalbe sahiptir. Damarları da mesela hayvanın su içmek için kafasını aniden aşağı doğru eğdiği zaman, basınç farklılıklarını önleyecek şekilde yapılanmıştır. Bu ve diğer davranışlara uyum sağlamaya izin veren genetik değişimlerin hangileri olduğunu Afrika Bilim ve Teknoloji Enstitüsü'nden Morris Agaba, zürafa ve okapi kalıtımını karşılaştırarak inceledi. Okapi ve zürafalar, zürafagiller familyasındaki iki cinsi oluştururlar. Ancak okapinin boynu o kadar uzun değildir. Bilim insanları anavatanı Güney Kenya ve Tanzanya olan iki Maasai zürafasının kalıtımını incelemişler. Kalıtım analizleri zürafa ve okapisin evrimdeki yollarını sanıldığı gibi 16 milyon yıl önce değil 11,5 yıl önce ayırdıklarını gösteriyor. Zürafaya özel beden yapısını kazandıracak şekilde değişimden geçen toplam yetmiş gen tespit edilmiş. Örneğin boyun omurlarının gelişimini çalıştıran genlerin yapıtaşları değişmiş. Zürafa uzun boynuna rağmen diğer memelilerden daha fazla omura sahip değildir, buna karşın omurlar daha uzundur. İskeleti değiştiren bu tür genetik değişimler, kalp/dolaşım sistemini de etkileyen değişimlerle aynı zamanda gelişmiş. Uzun boyun yapısı nedeniyle zürafaların normalde fizyolojik ve yapısal sorunlar yaşamaları gerekirdi. Bu sorunların çözümü özellikle de güçlü kalp/dolaşım sisteminin, kalp/dolaşım hastalıkları ve yüksek tansiyon gibi rahatsızlıkların tedavilerinde yardımcı olabilir.


Anne zürafanın derisindeki desenler ile yavrusundakiler arasında büyük bir benzerlik olduğunu fark ettiniz mi? Bu benzerlik oldukça ilginç. Çünkü yavrular, beneklerindeki ayrıntıları çoğunlukla annelerinden miras alır. Bu beneklerin şekli ve dağılımı ise yavru zürafanın, aç yırtıcılardan gizlenme becerisini belirler. Özellikle genç zürafalar için bu benekler, bir çeşit kamuflaj görevi görüyor. Bitki örtüsünün arasından yansıyan ışık oyunları sayesinde zürafalar bir nevi görünmezlik zırhına bürünüyor ve yırtıcılardan saklanabiliyorlar. Bugüne dek, genel olarak hayvanların benekleri onları tanımlayan herhangi bir özellik olarak görülüyordu. Bu değerlendirmeye göre zürafa, yalnızca benekli bir hayvandı. Fakat bilim insanları şimdi bu beneklerin ne işe yaradığını anlamaya çalışıyor. Araştırma kapsamında bilim insanları, Tanzanya'nın kuzeyinde bulunan Tarangire Ulusal Park'ındaki vahşi Masai zürafalarını inceledi. Masai zürafaları beneklerinin karmaşıklığı ve özgünlüğü ile bilinir. Çalışmayı yürüten Pennsylvania Üniversitesi Biyoloji Bölümü'nden Derek Lee, vahşi zürafaların beneklerini inceleme ve belgeleme sürecinin zaman ve sabır istediğine dikkat çekiyor. Bu süreçte, hayvanların izini sürmek için oldukça bozuk patikalarda yol alan araştırmacılar, bir zürafa sürüsü ile karşılaştıkları zaman, hayvanların kendilerini göremeyeceği bir kuytuya saklanıp, fotoğraflarını çekti. Ekip, sürüye olan uzaklıklarına, sürünün büyüklüğüne ve bitki örtüsünün yoğunluğuna bağlı olarak ya birkaç dakika ya da bir saatlik çekimler yaptı. Ekip, zürafalardaki beneklerin özelliklerini birbirleriyle karşılaştırmak için görüntüleri analiz eden bir yazılımdan yararlandı. Beneklerin sayısı, konumu ve açısı, kenarlarının düzgünlüğü ve boyutları ile ilgili ilginç sonuçlar elde eden araştırmacılar, anne zürafalar ile yavrularının benzer karakteristik beneklere sahip olduğunu ortaya çıkardı. Bu da, anne zürafanın beneklerinin yavruya geçtiğini düşündürüyor. Sürü içinde hayatta kalmayı başarmış olan her zürafayı tek tek kayıt altına alan bilim insanları, bazı benek desenlerinin özellikle bebek zürafaların kendilerini gizleyebilmesinde çok daha etkili olduğunu keşfetti. Nispeten büyük ve düzensiz beneklere sahip olan yeni doğanların hayatta kalma şansları daha yüksek oluyor, zira yırtıcıların bunları fark etmeleri, zorlaşıyor. Vahşi doğadaki hayvanları inceleyen biyologlar, hayvanları birbirinden ayırt edebilmek için derilerindeki desenlerden faydalanıyor. Bu araştırma ise, karmaşık desenlerin, hayvanın hayatta kalma şansını artıran bir özellik olduğunu ortaya koyan ilk inceleme. Anne zürafalar sadece kendi yavrularını emzirdiği için, araştırmacıların anne-yavru ilişkisini ortaya çıkartması çok da zor değil. Ancak, babayı bulmak için DNA testi şart ve bu açıdan bakıldığında, babanın beneklerin şekil ve dağılımındaki genetik katkısı henüz bilinmiyor.


Yerkabuğunun en eskileri kıtaların içlerindedir. Granit kayalardan oluşan kalın anakara tabanları dört milyar yıllık olabiliyor. Fakat okyanusal kabukta durum farklıdır. Bu kabuk sürekli bir yenilenme süreci yaşar. Kabuk, okyanus ortası sırtında yeniden oluşurken, dalma-batma zonlarında derine bastırılarak, eritilir. Okyanus kabuğu bu nedenle nispeten gençtir. 200 milyon yıllık okyanusların kalıntıları sadece parçalar halinde karada bulunmaktadır. Eski okyanusal kabuğa ait kalıntılar hiçbir zaman ilk konumlarında bulunmamıştır. Fakat İsrail'deki Ben-Gurion Üniversitesi'nden Roi Granot şimdi Akdeniz'de ilkel okyanusal kabuğa ait bir kalıntı tespit etti. Jeolog ekibiyle birlikte Doğu Akdeniz'de 2012-2014 yılları arasında bir keşif gemisiyle kaydedilen, manyetik kabuk profillerini değerlendirmiş. Burada diğer kabuk bölgelerinden daha eski olduğu tahmin edilen Herodot havzası yer alır. Araştırmacılar ayrıca bölgenin yerçekimi anormallikleriyle ilgili uydu verilerini de incelemişler. 250 kilometre uzunluğunda çizgi biçiminde manyetik anormalliklerden oluşan bir parça saptayan Granot, bu Herodot havzasındaki kabuğun okyanusal olduğunun kanıtı diyor. Çünkü yeni kabuk oluşurken, katılaşan kayaç eriyiği, dünyanın manyetik alanının o an ki kutuplaşmasını korur. Dünyanın manyetik alanındaki değişimin ne zaman ve hangi aralıklarla gerçekleştiği, yerkabuğunun oluştuğu zamanda meydana gelen manyetik çizgilerin sırasına göre hesaplanabilmekte. Herodot havzasının altındaki okyanusal kabuk için Granot 340 milyon yıllık bir değer bulmuş. Buna göre bu kayaç, bugüne dek bilinen en eski okyanus kabuğu. Akdeniz'in dibindeki bu alan, Atlantik ve Hint Okyanuslarından çok önce oluşmuş ki bunun Karbonifer dönemindeki levha tektoniğiyle ilgili anlayışımız üzerinde önemli etkileri olacaktır diyor Granot. Bulgu öte yandan sadece yaşı nedeniyle değil ilkel kalıntının bulunduğu yer nedeniyle de şaşırtıcı. Özellikle de Akdeniz bölgesi dünyamızın geçmişinde, yeraltını çeşitli kabuk parçaları ve levha parçalarından oluşan bir mozaiğe dönüştüren tektonik hareketler yaşamıştır. Çünkü burada önce süper kıta Pangea kırılarak ayrılmış, daha sonraysa Afrika ve Avrasya levhası çarpışmıştı. Tahminlere göre Herodot havzasındaki kabuk, Tetis denizinin bir parçası. Bu Akdeniz öncüleri Pangea'nın parçalanması sırasında oluşmuş. Eğer Granot'un tarihlendirmesi doğruysa, o zaman Tetis denizinin de sanılandan 50 milyon yıl önce açılmış olması gerekiyor. Bu da süper kıta Pangea'nın, 320 milyon yıl önce birleşmeyi tamamlamadan önce yeniden parçalanmaya başlamış olduğu anlamına gelir diyen Granot, Herodot havzasındaki eksi okyanus kabuğunun günümüzdeki tektonik süreçleri de etkilediği kanısında. Çünkü Levante sahasındaki ince ve gergin okyanus kabuğundan, Herodot havzasındaki göreceli olarak kalın kabuğa geçiş bu bölgede niçin daha fazla depremin meydana geldiğini açıklayabilir diye düşünüyor araştırmacı.


Meksika'nın sismoloji otoritesi Centro de Instrumentacion y Registro Sismico , etkili bir deprem erken uyarı sistemi geliştirdi. 5.0'ın üzerindeki büyüklükleri bildiren sistem, okullardaki, devlet dairelerindeki ve TV ile radyo istasyonlarındaki özel alıcıların, yaklaşan sarsıntı uyarısını alması ve yayması yoluyla işliyor. Bu uyarı sistemi, deprem bölgesindeki insanlara, önce 10 saniyelik bir zaman tanırken bugün geldiği noktada 60 saniye önceden haber verebiliyor. Bu da depremin yıkıcı etkilerinden kurtulabilmek için kritik önemde bir süre. Tabii Meksika'da en fazla 5 katlı binalara inşaat izni verildiğini de ekleyelim. 1 dakikada insanların binalarını tahliye edebilecek zamanları olabiliyor. Buna benzer sistem ABD'de de var. MyShake ve ShakeAlert gibi telefon aplikasyonları, 5.0 büyüklüğünün üzerinde bir deprem gerçekleşmeden 20 saniye kadar önceden uyarı gönderebiliyor. Veriler, West Coast'un yukarısında ve aşağısında yer sensörleri bulunan ABD Jeolojik Etütleri ağından alınıyor. Tabi bu önceden bildirme süresi, deprem odağının yakınlığı ve uzaklığı vb ile ilişkili olarak artıp eksiliyor. Güçlü yönetmelikler yaşamsal önem taşır: Dayanıklılık için minimum standartlar yönetmeliklerde açıkça belirtilmiştir. Japon müteahhitler bu kurallara harfiyen uyarlar. Ve bu yapılarda yaşayanlar güvende olduklarından emindirler ve geceleri korkmadan uyuyabilirler. İnovasyon gereklidir: Japon tasarımcılar binalarının depreme daha dayanıklı olmasını sağlamak için sürekli yenilik yapmaya kendilerini mecbur hissederler. Yatırım kaçınılmazdır: Depreme dayanıklı yapılar, standart yapılara göre %20 daha pahalıya mal olur. Ne var ki uzun vadede bu yaklaşım müteahhitlere para kazandırır, zira deprem vurduğunda binaları hasar görmez.


Yer altındaki tektonik plakaların kenarları çarpıştıkça, birbirine doğru kaydıkça ve birbirinden uzaklaştıkça kabuk çatlıyor, kıvrılıyor ve depremlere neden oluyor. Dolayısıyla levhalar arasındaki fay hatları üzerinde bulunan alanlarda, depreme hazırlıklı olmak, yıkım riskini azaltmada büyük rol oynuyor. Türkiye de bunlara dahil. Visual Capitalist, PythonMaps ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan aldığı verileri kullanarak, 1956 ile 2022 yılları arasında Richter ölçeğine göre 4.5 veya daha büyük depremlerin merkez üslerini haritalandırdı. Maviden kırmızıya doğru deprem büyüklüklerinin arttığı haritada da görüleceği üzere büyük depremler, dünyanın belli noktalarında yoğunlaşıyor. Bu yoğunluğun nedeni de dünyadaki tektonik plaka sınırlarının bu bölgelerde bulunuyor olması. Haritaya bakıldığında Richter skalasına göre büyük depremlerin, Pasifik Okyanusu'nun her iki yakasında yoğun bir şekilde toplandığı görülüyor. Bu sınır aynı zamanda, tektonik levha hareketinin neden olduğu kalıcı volkanik faaliyet nedeniyle halk arasında Ateş Çemberi olarak da biliniyor.


Bir insanı, hem kendisini hem de diğerlerini öldürmeye iten nedir? İntihar saldırılarını inceleyen psikologlar ve antropologlar, dehşet verici sonuçlara vardılar: hepimiz birer intihar komandosu olabiliriz. Psikologlar, antropologlar ve diğer uzmanlara göre, intihar komandolarının tek ortak yanı, hepsinin acı çeken toplumlardan çıkmaları. Hiçbirisi bizden daha mantıksız, daha deli, daha kötü eğitimli, daha yoksul veya daha fazla dindar değil. İntihar komandoları olayı, veya güncel tanımlamayla canlı bombalar yaygın olarak Filistin'de ortaya çıktı. El Kaide militanları ve teröristlerin kullandıkları yöntem olarak da yaygınlaştı. Türkiye'de solcusundan, kürt militanına ve şeriatçısına kadar da son yıllarda intihar komandoları çok sayıda öldürme ve intihar olayında büyük rol oynadı. Onlar hakkında pek çok düşünce var: cinayete veya intihara meyilli manyaklar; yoksul ve daha iyi bir gelecek hayalleri kuramayacak kadar bilgisizler; karşı koyamayacakları siyasi baskılarla hareket ederler ve köktendincilerdir. Analizciler ve politikacılar tarafından dile getirilen tüm bu görüşler, aslında her durumda yanlış. Psikologlar, antropologların açıkladıkları raporlara göre, intihar komandolarının tek ortak yanı, hepsinin acı çeken toplumlardan çıkmaları.. Diğer nitelemelere göre ise hiçbir saldırgan uymuyor. Hiçbirisi bizden daha mantıksız, daha deli, daha kötü eğitimli, daha yoksul veya daha fazla dindar değil. Singapur'daki Nanyang Teknik Üniversitesi'ndeki terorizm araştırmaları enstitüsünün başındaki Rohan Gunaratna, Onlar senin ve benim gibiler diyor. Düşmanını öldürürken kendini de öldürmek yeni bir olay değil. - yüzyılda Musevi isyancılar Romalılara karşı, 11 ve 14. yüzyıllarda da Haşhaşinler bu yola başvurmuşlardı. Düşman gemilerine uçaklarıyla dalan Japon kamikaze pilotları da 2. Dünya Savaşı'nın seyrini değiştirmişlerdi. İntihar terorizminin başladığı tarih ise, Hizbullah'ın cihad adı altında bomba yüklü bir kamyonla Beyrut'taki ABD Büyükelçiliği'ne saldırdığı ve 63 kişinin ölümüne neden olduğu 1983 Nisan'ıdır. İntihar saldırıları, o günden sonra başta Hamas ve Tamil Kaplanları olmak üzere dünyanın dört tarafındaki örgütlerce düzenlendi. 1980- 2004 arası dünyanın her tarafından yaklaşık 500 intihar saldırısı gerçekleştirildi. İntihar komandolarının doğrudan yoksullukla ilgsi yok. Princeton Üniversitesi'nde ekonomist olan Claude Berrebi'nin, 1980'lerin sonundan 2003'e kadar geçen bir dönem içinde yaşayan Hamas ve İslami Cihad eylemcileriyle ilgili yürüttüğü araştırmada, nüfusunun yüzde 32'si yoksul olan Filistin'deki intihar komandolarının yalnızca yüzde 13'ünün yoksul bir aileden geldiğini saptadı.. Ayrıca, eylemcilerin yarısından fazlası, yüksek eğitimlerini tamamlamıştı. Bu oran tüm Filistin nüfusu için yüzde 15'te kalıyordu. Geçen yıl Journal of Economic Perspectives dergisinde yayımlanan bir başka incelemeye göreyse, 1980'ler ile 1990'ların başında ölen Hizbullah militanları, yaşıtlarından daha varlıklıydılar ve ortaokulu bitirme oranları da daha yüksekti. İsrail'deki Tel Aviv Üniversitesi'nde psikolog olan ve Ortadoğu terorizmi üzerine en bilgili uzmanlardan olan Ariel Merari, 1983'ten beri Ortadoğu'daki tüm intihar komandolarının geçmişlerini ve çevrelerini araştırdığında hiç beklemediği bir sonuca varmış. Olayın dini boyutları, yani İslami örgütlerin, gönüllülerini intihara hazırlamak için cennet vaatleri gibi dini propagandaları kullanmalarıysa çok daha karmaşık bir durum. Aslında intihar terorizmi ne dini örgütlere ne de Müslüman kültürüne has bir olay. Chicago Üniversitesi'nden siyasi uzman Robert Pape, 1980'den 1991'e kadarki toplam 188 intihar saldırısıyla ilgili bir veri tabanı hazırladı. Bu tür saldırılarla dini köktendincilik arasında hiçbir doğrudan bağ saptayamayan Pape, intihar eylemlerine en fazla başvuran Marksist-Leninist bir örgüt olan ve üyelerini dine düşman Hindu ailelerin oluşturduğu Tamil Kaplanlarına dikkat çekiyor. İsrail'deki Merari de, Lübnan'da 1983-1986 yılları arasında gerçekleştirilen 31 intihar eyleminden 22'sinin laik örgütlerce düzenlendiğini ortaya koydu. Bu durumda, mantıklı, akıllı, iyi eğitimli ve refah içindeki bir insanı böylesi akıldışı ve aşırı uçlarda bir eylemi gerçekleştirmeye iten ne? Birçok araştırmacıya göre işin derininde bu kişileri bünyesine alan örgütler yatıyor. İntihar terorizminin yakın tarihinde, her bir görevin bir direnişçi örgüt tarafından planlandığı ve onaylandığı görülüyor. Merari, intihar eylemlerinin, örgütsel bir olay olduğunu ve örgütün buna girişip girişmeyeceğine karar verdiğini söylüyor. Pape ise, bu saldırıların siyasi ve stratejik olduğu görüşünde. Dahası amaç hep aynı: güç kullanarak hükümeti devirmek veya örgütün kendisinin olduğunu iddia ettiği topraklardan çekilmesini sağlamak. Bu 11 Eylül teröristleri için de geçerli, çünkü onlar üsleri ve İsrail'i desteklemesi nedeniyle ABD'yi, Ortadoğu'da işgalci bir varlık olarak kabul ediyordu. Washington'daki RAND Cooperation adlı araştırma şirketinden Bruce Hoffman, kültürün, bir örgütün stratejisini belirlemede rol oynadığını düşünüyor. Siyasi şiddeti inceleyen Hoffman, intihar saldırılarının, Batı'ya yabancı bir fenomenmiş gibi görünmesine de kesinlikle karşı çıkıyor. Batılıların, kendilerini havaya uçurmaya diğerlerinden daha zor karar vereceklerine ilişkin hiçbir kanıt olmadığını belirtiyor. Diğer araştırmacılarsa, kültürden çok stratejilerin söz konusu olduğunu düşünüyor. İntihar terorizmine başvuran örgütler, ya varolan yöntemlerin artık işlerine yaramadığına karar vermiş ya da düşman ordusunun gücüne artık karşı koyamayacak hale gelmişlerdir. Atran, Hamas ve İslami Cihad örgütlerinin bu kadar sık bu yöntemi seçmelerinin, İsrail ordusunun güç kullanımının giderek artmasına bağlı olduğunu belirtiyor. Hoffman'ın ise farklı bir görüşü var. İntihar saldırılarının ortaya çıkmasının nedeni, terörist örgütler arasındaki rekabet diyor. İntihar saldırılarına karar veren örgütler, eylemcileri de ikna etmek zorundalar. Peki bir örgüt bunu nasıl beceriyor? İlk olarak, yöntemin halk arasında desteğini sağlamak zorunda. Örgüt, intiharın halkı için yapacağı en büyük fedakarlık olduğunu öne sürerek bunu başarıyor. Bir halk, işgalci bir güç tarafından baskı görüyor veya sosyal bir çöküntü içindeyse örgütlerin mesajı çok kolay alınır. Örgütler, militanlarının vazgeçmesini önlemek için onları küçük gruplar halinde örgütlüyor ve amaçları uğruna şehit olacakları fikrini güçlendirmek için haftalar, aylar veya yıllar süren yoğun bir psikolojik eğitime tabi tutuyor. Tüm bu sürecin en kararlı noktasıysa, intihar komandosunun ölmeden önce videoya çekilmesi ve ölmeye olan bağlılığını dile getirmesi. Merari'ye göre bu noktadan geriye dönmek neredeyse imkansız, çünkü toplumun ve çevresinin saygısını kaybeder. Birçok psikologa göre, mantıklı kişilerin intihar komandosu olarak seçilmesinin başlıca nedeni, bu kişilerin topluma karşı, ama özellikle de örgütündeki kardeşlerine karşı bir görevini yerine getirme duygusu taşımalarıdır. İntihar komandolarının içinde yer aldığı küçük bir hücreye bağlıysanız ve hepsi birer birer ölüyorsa; ailenize ve herkese elveda dediğiniz böyle bir kasetiniz bulunuyorsa, ortaya öyle bir psikoloji vardır ki geri çekilirseniz aşağılatıcı bir durum ortaya çıkacaktır diyor Atran. Görünüşe göre, bir intihar saldırısının gerçekleşmesi için gerekenler, bir örgütün böyle bir saldırıya karar vermesini sağlayacak sosyal, kültürel ve siyasi koşullardan oluşan tuhaf bir karışım. Sonrasındaysa herkes seçilebilir: öğrenciler veya anneler.


İngiltere'de haftalık bilim dergisi New Scientist, okurlarına başvurdu ve gerek bilim, gerekse toplum açısından en büyük etkiyi yarattıklarına inandıkları popüler bilim kitaplarından bir seçki oluşturmalarını istedi. Seçmeye, yazar ve bilim insanları da katıldı ve sonuçta 25 kitaplık bir liste çıktı ortaya "Bilimin, dünyaya bir anlam vermemize ve hayatı ve evreni çözümlememize olanak tanıyan en güçlü araç" olduğu kabul ediliyorsa, popüler bilim kitapları da buna büyük katkıda bulunuyor. Bu kitaplar, on yıllardır "dünyayı çok daha kapsamlı bir biçimde kavramamızı" sağlıyor. Sadece kitaplar mı? Popüler bilim dergileri, yayınları, televizyon dizileri, daha neler. Bütün bu araçlar, toplumla, halkla bilimin engin dünyası arasında kurulmuş çeşitli büyüklüklerde birer köprüdür. Popüler bilim yayıncılığı, bilgiyi halka, geniş tabana yaygınlaştırdı. Bu, demokratik bir toplum yaratılmasına, halkın bilimin anlaşılması zor alanına girmesine yardımcı oldu. Bilim böylece hem destek kazandı hem de bazı konularda muhalefetle karşılaştı. Tabii ayrıca, geniş bir meraklı kitlenin bilim ve araştırma ordusuna katılımına, dünyayı ve insanoğlunu anlama çabasına katkıda bulunmasına da hizmet etti. Nice genç, popüler bilim yayınlarından beslenerek bilim dünyasına girdi. Mesela Einstein, ilk gençlik yıllarında bu kitapları okuyarak fizik ile ilk bağını kurmuştu. Herkese Bilim Teknoloji de bu yolda atılmış güçlü bir adım ve bir evrensel geleneğin sürdürücüsü olarak karşınızda. Özel olarak bir gelenekten bahsedeceksek, öncümüz Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji'dir. Bu dergi 30 yaşına basmaya az kala, yerini Herkese Bilim Teknoloji'ye devretti. Koca adam olmuştu, artık kendi ayakları üzerinde durabilirdi. Şimdi CBT'nin izleyicisi olan HBT, 30 yıldır kendisine gönül verenlerle bütünleşiyor. Tabii daha büyük bir kitleyle bütünleşmek gibi bir iddiayla ve CBT'ye teşekkür ederek. Geniş ve büyük öyküsü ise şunlarla ilgili: Tarihsel anlamda akıl ve bilim. Eleştirel düşünme. Araştırma ve merak. Nasıl çalışıyor ve neden böyle, diye düşünmek. Araştırma ve üretmenin ülkemizde yaygınlaşmasına katkıda bulunmak. Daha iyi bilim, daha iyi araştırma... Daha iyi bir yaşam ve ülke... Bilim ve teknoloji olmadan, bunları üretmeden hiçbir ülke ayağa kalkamaz. Bunun için Herkese Bilim Teknoloji sizlere koştu. El ele tutuşup birlikte yürüyeceğiz. Önce portalda sizlere sesleniyoruz. Hemen arkasından yine aynı ad ile haftalık dergisi gelecek. Unutmayın bilim bir gelecek inşasıdır. 30 yılın ötesine, 100 yıla, 200 yıla ve da ötesine doğru. Bu yazı herkese "merhaba" olsun. Biz buradayız, hiçbir yere gitmedik, dahası büyüdük, gençleştik ve yenilendik. Gün ışısın, beyinler ışısın, hep ama.