Karnabaharın anavatanı Anadolu'dur. Yabani lahanadan türemiştir. Binlerce yıl içinde büyük değişiklikler geçirmiş, MÖ 600 yıllarında bugünkü Türkiye ve İtalya'da boy göstermiş. Karnabaharın günümüzde en büyük üreticileri Amerika, Fransa, İtalya, Hindistan ve Çin'dir. Karnabahar gelişimine brokoli gibi başlasa da, brokoli iki yana açılıp küçük çiçekçikler çıkartırken karnabahar, gelişmemiş goncalardan bütün bir yapı oluşturur. Bu goncalar güneş ışığını geçirmeyen ağır, yeşil yapraklar tarafından sarıldığından klorofil gelişimi önlenir ve bu yapı beyaz kalır. Ancak seçici üretim dolayısıyla turuncu, mor ya da yeşil renklerde karnabaharlar bulmak da mümkündür. Bu karnabahar türlerinin ise beyaz karnabahardan daha sağlıklı olup olmadığı bilinmemekte. Brokolinin soluk kuzeni olarak görülen karnabahar, aslında turpgillerin en besin yüklü sebzelerinden. Karnabahar, tadı yavan olarak kötü nam salmış olmasına rağmen aslında doğru hazırlandığında, sağlıklı olduğu kadar lezzetli de olabiliyor. Besin içeriği açısından canlı renkli meyve ve sebzelerin en sağlıklı oldukları konusunda herkes hemfikirdir. Pittsburgh'da Beslenme ve Diyetetik Akademisi sözcüsü Heather Mangieri, karnabaharın bu konuda bir istisna olduğunu vurguluyor. Karnabaharın beyaz rengine rağmen oldukça çok yönlü ve vitamin dolu bir sebze olduğunu belirten Mangieri, karnabaharda bol miktarda C vitamini, folik asit, lif ve K vitamini bulunduğunu söylüyor. Bunun yanı sıra karnabaharda, kronik hastalık önlemede önemli rol oynayan ve kendiliğinden oluşan bitki kimyasalları ve antioksidan bileşenlerinden de bolca bulunuyor. Dünyanın En Sağlıklı Yiyecekleri Endeksi'ne göre karnabahar besin içeriği bakımından tek başına incelenmemiş. Ancak içinde karnabaharın da bulunduğu diyetlerin kanseri önlediği biliniyor. Karnabaharın çiçekçikleri de, yaprakları ve kökleri de yenilebiliyor. Ayrıca karnabahar pişirilerek, çiğ ya da çorba olarak da tüketilebiliyor. Mangieri, diğer turpgiller ailesinden gelen sebzelerde olduğu gibi, karnabaharın da pişirildiği zaman yüksek glikozinolat seviyesinden ötürü farklı bir aroma aldığını belirtiyor. Kısa süreli pişirmelerde de koku azalabiliyor. Antioksidan özelliği: C ve K vitaminleri ile manganez, vücudun sağlıklı kalmasını sağlayan antioksidanlardır. Pharmacognosy Review'daki bir makaleye göre antioksidanlar, serbest radikallerle sorunsuzca birleşerek oksidatif stres durumunu önleyen moleküllerdir. Serbest radikaller, hastalığa yol açabilen hücre hasarlarına ve bozulmalarına sebep olur. K ve C vitaminleri gibi antioksidanlar kanser, kalp hastalıkları ve artrit gibi durumların önlenmesine yardımcı olabilir. Bir kase pişmiş karnabahar günlük C vitamini ihtiyacınızın %73'ünü, K vitamini ihtiyacınızın %19'unu ve manganez ihtiyacınızın ise %8'ini karşılar. Sindirim: Mangieri, karnabaharın yüksek lif kaynağı olduğunu, günlük lif ihtiyacımızın yaklaşık %11'ini karşıladığını belirtiyor. Karnabahar, lif içeriğinden ötürü sindirime yardımcı olur, tuvalete düzenli çıkmanızı ve sağlıklı, hacimli dışkılamanızı sağlar. Hacimli ve yumuşak dışkılar, sert veya sulu dışkılara göre daha kolaylıkla dışarı atıldığı gibi kolorektal sağlığa da faydalıdır. Mayo Clinic'e göre yüksek lif içerikli bir beslenme düzeni hemoroit ve divertikülit riskini azaltır. Ayrıca Johns Hopkins araştırmacılarının 2009 yılında Cancer Prevention Research dergisinde yayınladığı bir araştırmada karnabahardaki glikozinolatlardan ortaya çıkan sülforafanın, Helicobacter pylori adlı mide bakterisinin büyümesini ya da mide duvarına çok güçlü tutunmasını da önlediği belirtiliyor. Bu da mide duvarınızın sağlıklı kalmasını sağlıyor. Hamilelik: Hamilelik esnasında folik asit tüketmek, fetüste ayrık veya açık omurga gibi nöral tüp hasarları oluşmasını engellemede önemli rol oynuyor. Oregon Devlet Üniversitesi Linus Pauling Enstitüsü'ne göre kolinin de aynı alanda fayda sağladığı düşünülse de araştırmalar kesin sonuç vermiş değil. Bir kase pişmiş karnabahar, günlük kolin ihtiyacınızın %11'ini karşılıyor. Kanser: Mangiari, bazı araştırmalar sonucunda glikozinolatın örneğin prostat kanseri gibi bazı kanser türlerine yakalanma riskini azalttığını belirtiyor. Current Drug Metabolism'da yayınlanan bir incelemeye göre glikozinolatlar bölündükleri zaman izotiyosiyanat üretirler. İzotiyosiyanatlar da vücuttaki karsinojenlerin yok olmasına sebep olarak kanser karşıtı etki sağlayabilir. Advances in Experimental Medicine and Biology dergisinde yayınlanan başka bir incelemede ise turpgiller ailesine ait sebzeler ile kanser arasındaki bağlantı araştırılmış, vaka-kontrol araştırmalarının %64'ünde bir ya da daha fazla turpgil sebzesi tüketimi ile kansere yakalanma riski arasında ters orantı olduğu görüşmüştü. Aynı zamanda sülforafan da kanser riskinin azalmasıyla bağlantılı bir bileşen. Clinical Cancer Research and Molecular and Cellular Biochemistry dergisinde yayınlanan araştırmalarda sülforafanın göğüs ve pankreas kanseri kök hücrelerini durdurduğu görüldü. Yaraların iyileşmesi, deri ve saç sağlığı: Mangieri, C vitamininin yaraların iyileşmesinde önemli bir rol oynadığını belirtiyor. British Journal of Community Nursing dergisinde yayınlanan bir araştırmaya göre C vitamininin yaraların iyileşme süreci boyunca oldukça fayda sağlamasının sebebi, kollajen sentezine ve gelişimine katkıda bulunuyor olması. Kollajen de deri ve saç sağlığı için oldukça önemli. İltihap karşıtı: Maryland Üniversitesi Tıp Merkezine göre bir kase pişmiş karnabahar, günlük omega-3 yağlı asit ihtiyacınızın %9'unu karşılıyor. Omega-3 yağ asitlerinin önemli bir iltihap karşıtı bileşen olduğu biliniyor. Kalp sağlığı: Sülforafanın kan damarlarının güçlenmesini ve kardiyovasküler hastalık riskinin azalmasını sağladığı düşünülüyor. Oxidative Medicine and Cellular Longevity dergisinde yayınlanan 2015 tarihli bir araştırmada sülforafanın iltihap karşıtı etkilerinin hipertansiyona, ateroskleroza, beyin kanamasına ve kalp krizine karşı koruma sağladığı görüldü. Güçlü kemikler: Geçtiğimiz 20 yılda bilim insanları K vitamininin kemik sağlığında önemli bir rol oynadığını ortaya çıkardı. Nutrition dergisindeki bir araştırmaya göre K vitamini, kemik mineralizasyonunda etkisi olan ve sağlıklı bir kalsiyum dengesi sağlayan osteokalsin proteininin etkisini arttırıyor. American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan bir araştırmada günde en az 110 mikrogram K vitamini tüketen kadınların, daha az miktar tüketen kadınlara göre kalçalarını kırma riskinin %30 daha az olduğu görüldü. Beyin sağlığı: American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan geniş ölçekli bir araştırmada kolin alımının sözel ve görsel hafıza ile bağlantılı olduğu bulundu. Neuroscience Letters dergisinde yayınlanan bir makaleye göre sülforafanın iltihap karşıtı özellikleri de özellikle beyin hasarından sonra bilişsel fonksiyona oldukça katkı sağlamaktadır. Karnabahar tüketiminin belirgin bir riski yoktur. Diğer turpgiller gibi karnabahar da gaz ya da şişkinlik yapabilir. Arizona Üniversitesi'ne göre lahana ve karnabahar vücudun tiroit bezi için gerekli olan iyodin emilimine müdahale eder. Bu nedenle tiroit problemi olan kişilerin bu iki sebzeden fazla tüketmemeye dikkat etmesi gerekir. Karnabaharda doğal yollardan oluşan pürin adlı maddeler bulunur. Pürinler parçalanarak ürik asit oluşturabilir, ürik asidin aşırı birikmesi de gut hastalığına ya da böbrek taşı oluşumuna sebep olabilir. Karnabahar genellikle buharda ya da tavada pişirilerek tüketilse de bu yöntem sebzenin hamur gibi ve yavan olmasına sebep olabilir. Mangieri'ye göre fırınlanan, yağda çevrilen ya da çiğ tüketilen karnabahar daha lezzetli.


Geçmişteki deneyimler kasların büyümesini ve güç kazanmasını etkiliyor mu? Bu konuyu araştıran Keele Üniversitesi'nden Robert Seaborne ve ekibi ilk kez 'kas belleğiyle' ilgili kanıtlar buldu. Araştırma çerçevesinde sekiz genç erkek yedi hafta boyunca yoğun olarak antrenman yaptıktan sonra yedi hafta ara vermiş ve daha sonraysa yine yedi hafta spor yapmış. Bu üç evrede katılımcıların kas kütlesi ve kas gücü kontrol edilmiş. Beklenildiği gibi spor alıştırmalarının yararları kendini belli etmiş. Katılımcıların bacak kasları ilk yedi haftada yüzde 6,5 oranında kütle kazanırken, kasların gücü de yüzde 9,3 kadar artmış. Spora ara verildiğinde hem kas kütlesi hem de gücü zayıflıyor. Ama asıl sürpriz yedi haftalık ikinci antrenman evresinde yaşanmış. Bu zaman zarfında katılımcıların kasları iki misli büyümüş. Kasların kütlesi yüzde on iki oranda büyürken, gücü de yüzde on sekiz artmış. DNA'daki 850.000 bağlantı noktasının karşılaştırılması sonucunda araştırmacılar, ilk antrenmanların, kas hücresi DNA'sının büyük bir kısmını epigenetik metilasyondan temizlediğini göstermiş. Bunun sonucunda gen etkinliği de yükseliyor.


Antik dönemlerde yaşamış kedilerin DNA'larının ilk kez geniş çapta araştırılması sonucu kedilerin Yakın Doğu ve Mısır'ın yanı sıra dünyanın birçok yerinde evcilleştirilmiş olduğu ortaya çıktı. Kediler, internet kültürüne egemen olmadan binlerce yıl önce ilk çiftçiler, denizciler ve hatta Vikingler sayesinde antik Avrasya ve Afrika'ya bile yayılmışlardı. Sonuçları 15 Eylül'de yapılan konferansta açıklanan araştırmada, yaklaşık 15.000 yıl öncesi ile milattan sonra 18. yüzyıl arasında yaşamış 200'den fazla kedinin DNA'sı araştırıldı. Kıbrıs'ta bulunan 9.500 yıllık mezarda da insan iskelet kalıntıları yanında kedi iskeleti kalıntılarının da bulunması, insanlar ile kediler arasındaki ilişkinin tarımın başlangıcına kadar dayandığını gösteriyor. Antik Mısırlıların vahşi kedileri yaklaşık 6.000 yıl önce evcilleştirmiş olması mümkün, sonradan gelen Mısır hanedanları tarafından da milyonlarca kedi mumyalanmış. Eski dönemlerde yaşamış kedilerin genetiği üzerine yapılan önceki araştırmalarda yalnızca üç adet mumyalanmış Mısırlı kedide mitokondriyal DNA bulunmuştu. Paris'teki Jacques Monod Enstitüsü'nden evrimsel genetikçi Eva-Maria Geigl ve ekibi bu bilgiler üzerinden hareket ederek araştırmayı daha da genişletmek üzere Avrupa, Orta Doğu ve Afrika'da otuzdan fazla arkeolojik kazı bölgesinden çıkartılan 209 kedi kalıntısının mitokondriyal DNA'sını inceledi. Örnekler, Mezolitik Çağ'dan 18. yüzyıl arasındaki dönemlere aitti. Geigl, çiftçiliğin ilk başladığı dönemlerde tahıl ambarlarının kemirgen hayvanları çektiğini, vahşi kedilerin de bu nedenle bu bölgelere geldiğini ve kedilerden yarar sağlayan insanların onları evcilleştirmeye karar vermiş olduğunu öne sürüyor. Bundan binlerce yıl sonra Mısır'daki kediler hızla Avrasya'ya ve Afrika'ya yayıldı. Milattan Önce 4. yüzyıl ile Milattan Sonra 4. yüzyıl arasındaki dönemde genellikle Mısırlı kedilerde görülen mitokondriyal köken aynı dönemde Bulgaristan, Türkiye ve Safra Altı Afrika'daki kedilerde de mevcuttu. Deniz yolculukları yapan insanların da aynı şekilde kemirgenleri uzaklaştırmak için kedileri yanlarına aldıklarını öne süren Geigl ve ekibi, kuzey Almanya'da milattan sonra 8. ve 11. yüzyıllar arasında Viking'lerden kalma bir bölgede de bu mitokondriyal DNA'lara sahip kedi iskeletleri buldu. Boston Massachusetts'teki Harvard Tıp Okulu'nda nüfus genetikçisi Pontus Skoglund, Vikinglerin kedilerin varlığından daha önceden haberdar bile olmadığını belirtirken, Geigl'ın ekibinin mitokondriyal DNA yardımıyla popülasyon dağılımını takip edebilesinden de oldukça etkilendiğini söyledi. Skoglund yine de bir kişinin ataları hakkında en çok bilgiyi nükleer DNA'nın sunabileceği ve bu DNA'nın incelenmesinin kedilerin evcilleştirilmesi ve yayılması ve aynı zamanda vahşi kedilerle ilişkileri üzerine bütün soruları cevaplayabileceği fikrinde. Geigl'ın ekibi, kedilerin tekir olmasına sebep olan nükleer DNA dizilerini de incelemiş, bu mutasyonun Orta Çağ dönemlerine kadar görülmemiş olduğu tespit etmişti. Kedilerin nükleer DNA'ları üzerine araştırmalarını sürdürmek istediklerini söyleyen Geigl, modern kediler üzerine genom araştırmaları için fon bulmanın zor olduğunu belirtti.


Köpeklerin insanlarla vakit geçirmeyi çok sevdiği kabul edilmiş bir gerçek olsa da kediler konusunda farklı görüşler var. Gün içerisinde köpeklere göre daha çok uyuyan ve daha az bakıma ihtiyaç duyan kediler, özellikle köpek severler arasında soğuk ve umursamaz hayvanlar olarak ün salmış; hiçbir şey için insanların sevgisine ya da onayına ihtiyaç duymadıkları iddia edilmiştir. Ancak Oregon Devlet Üniversitesi'nin İnsan-Hayvan Etkileşim laboratuvarında gerçekleştirilen araştırmada yemek, oyuncak ve insanlarla etkileşim arasında seçim yapması beklenen kedilerin çoğunun insanları seçtiği görüldü. Yani kediler biz insanları gerçekten seviyor olmalı! Araştırma 1 ile 20 yaş arasında, 19'u barınaktan 19'u ise aile yanında yaşayan kedi üzerinde gerçekleştirildi. Araştırmadan iki buçuk saat önce kediler insanların ve yiyeceğin bulunmadığı bölmelere alındılar. Ardından sırayla, farklı ortamlarda farklı uyarıcılara tabi tutuldular. Örneğin bir oturumda uyarıcı olarak kediye seslenen, onu sevecek ve onunla oyun oynayan biri bulunuyordu. Başka bir oturumda ise kedilerin yiyeceğe, şıkırdayan oyuncak bir fareye, kedi nanesi kokulu giysilere, başka bir kediye ya da fareye erişimi vardı. Oturum esnasında araştırmacılar, kedilerin testlerle ne kadar ilgilendiklerini ve farklı aktivitelerle ne kadar süre oyalandıklarını inceledi. Ancak son testte kedilere bütün bunlar aynı anda sunularak hangisini tercih edecekleri gözlemlendi. Genel olarak bakıldığında barınak kedileriyle ev kedileri arasında önemli bir farklılık gözlenmedi. Kedi nanesi kokulu giysiler yalnızca bir kedinin dikkatini çekerken, 4 kedi ilk olarak oyuncağa, 14 kedi ise yemeğe yöneldi. Ancak 19 kedi, yani kedilerin %50'si insanları seçerek son testin %65'ini onlarla oynayarak geçirdi. Kedilerin insanlarla birlikte vakit geçirmektense yalnızlığı tercih ettikleri düşünülse de araştırma sonuçları bu tezi çürütüyor. Farklı kedilerin insan ilgisi ile ilgili tercihleri benzerlik taşısa da, kişilik yapılarının farklılıklara yol açtığı da gözlendi. Bu da yaşam deneyimlerine ve biyolojik altyapılarına bağlı olarak kedilerin sosyal etkileşim tercihlerinin değişebileceği anlamına geliyor. Yani bazı kediler insanlarla etkileşime girmekten zevk alırken, başka kedilerin insanlardan uzak durmayı tercih etmesi son derece doğal.


Biz kedileri belki eğitiriz, ama en çok onlar bizi eğitir ve kendilerine tabi kılar... Birkaç yıl önce Güney Afrika'da safari yapma fırsatım oldu. En büyük heyecanlardan biri geceleri dışarı çıkıp sinsice aslanları, leoparları, sırtlanları aramaktı. Yine de karanlığın içinden geçerken, spot ışığımız ara sıra daha küçük bir avcıyı aydınlattı: ince, sarımsı kahverengi, hafifçe benekli veya çizgili bir kedi. Parlak ışıkta, küçük kediyi bir anlığına gördük ve kedi tekrar gölgelerin içinde kayboldu. Bir Afrika yaban kedisi, evcil bir kediden çok da farklı görünmüyor. Aslanlar, kaplanlar ve pumalar gibi büyük kediler, kedi dünyasının dikkat çekici ünlüleridir. Ancak 41 yabani kedigil türünün büyük çoğunluğu ev kedisi büyüklüğündedir, son DNA çalışmaları, günümüzün ev kedilerinin Afrika yaban kedisinden, özellikle de Kuzey Afrika alt türü olan Felis silvestris lybica'dan ortaya türediğini gösteriyor. Peki neden Kuzey Afrika yaban kedisi? Kısacası, doğru zamanda doğru yerde doğru türdü. Bereketli Hilal'de uygarlık yaklaşık 10.000 yıl önce, insanların ilk kez köylere yerleşip yiyecek yetiştirmeye başlamasıyla bu macera başladı. Günümüz Mısır, Türkiye, Suriye, İran ve daha fazlasını kapsayan bu bölge, karakulak, serval, orman kedisi ve kum kedisi de dahil, çok sayıda küçük kediye ev sahipliği yapar. Afrika yaban kedileri, en arkadaş canlısı kedi türleri arasında. Bereketli Hilal'e insanlar yerleşti ve ekin ekmeye başladı, fazla ekini verimsiz zamanlar için depoladılar. Bu tahıl ambarları kemirgen popülasyonunda patlamalara yol açtı. İnsanlardan en az korkan bazı Afrika yaban kedileri bu durumdan yararlandı. İnsanlar onların faydasını gördü, kedilere nazik davrandı, belki onlara barınak ya da yiyecek sağladı. En cesur kediler evlere girdi, sevilmelerine izin verdi ve evcil kedi doğdu. Evcilleştirmenin tam olarak nerede meydana geldiği belirsiz. Ancak mezar resimleri ve heykeller, 3500 yıl önce Mısır'da evcil kedilerin yaşadığını gösteriyor. Mısır kedi mumyalarından alınan DNA kedi diasporasını gösteriyor: Avrupa üzerinden kuzeye , güneye Afrika'nın derinliklerine ve doğuya Asya'ya doğru... Evcil kediler, yaban kedilerinde görülmeyen pek çok renk, desen ve tüy dokusuna sahipler. Kısa bacaklı, Siyamlar uzun yüzlü, ağızıları neredeyse görülmeyen İran kedileri.. Yine de birçok evcil hayvan, temelde yaban kedilerinden ayırt edilemez görünüyor. Aslında, evcilleştirme sürecinde doğal seçilimle değişen gen sayısı sadece 13. Kurtlardan türeyen köpeklerde ise değişim 3 kat fazla. Kedilerin evcilleştirilmesi sırasındaki en önemli evrimsel değişiklikler davranışlarıyla ilgili. İnsanların bol miktarda yiyecek sağladığı yerlerde çok sayıda evcil kedi aslan sürülerine benzer sosyal gruplar oluşturur. Akraba dişilerden oluşan bu kediler çok arkadaş canlısı - birbirleriyle oynar ve üst üste yatar, birbirlerinin yavrularını emzirir, hatta doğum sırasında ebelik yaparlar. Yaklaşan bir kedi, dostane niyetlerini belirtmek için kuyruğunu dik tutar; bu aslanlar ve başka hiçbir kedi türüyle ortak olmayan bir özellik. Kediyle yaşamış herkesin bildiği gibi, bu arkadaş olmak istiyorum mesajını insanlara karşı da kullanır ve bizi de sosyal çevrelerine dahil ettiklerini belirtirler. Kediler, istediklerini teslim etmeniz için pek çok araç ve numara kullanır. Ev kedileri, farklı mesajları iletmek için farklı miyavlar kullanarak insan dostlarından istediklerini koparır; kediler nadiren birbirlerine miyavlar. Bu miyavlama sesleri, bizimle daha etkili iletişim kurmak için evcilleştirme sırasında gelişti. Bilim adamları, bu daha kısa, daha tiz seslerin işitme sistemimiz için daha hoş olduğunu öne sürüyor, genç insanlar tiz seslere sahipler ve evcil kediler insanların beğenisini kazanmak için evrimleşmiş olabilirler. Kediler mırıldanmalarıyla insanları manipüle eder. Bir şey istediklerinde ekstra yüksek sesle mırlarlar. Ve bu mırıltı, halinden memnun bir kedinin nahoş mırıltısı değil, bir motorlu testere br-rr-oom sesine benzer. Bilimciler iki tür mırlamayı dijital olarak karşılaştırdı ve en büyük farkın, ısrarlı mırlamanın bir insan bebeğinin ağlama sesine çok benzer bir bileşen içerdiğini keşfetti; kediler, dikkatimizi çekmek için bu hassasiyetimizden yararlanmak üzere evrimleşmiş.


Konuyu incelemeye alan Tokyo Üniversitesi'nden Atsuko Saito ve ekibi bu soruların yanıtını bulabilmek için bazı testler yaptı. İlk testte araştırmacılar kedi beslenen 11 evi ziyaret ederek sahiplerinden kedilerine beş kelimeyle seslenmelerini istedi. Kelimelerin uzunluğu ve ritmi kedinin ismine benziyordu ve beşinci kelime ise kedinin adıydı. Ve 11 kediden 9'u adını duyduğu zaman kafasını çevirerek kulaklarını dikti. İkinci test 20 ev kedisiyle tekrarlandı ama bu sefer kelimeleri yabancılar telaffuz etti. 20 kediden 11'i sadece kendi ismine tepki verdi. Son deneyde ise en az 5 kedinin bulunduğu evler ziyaret edidi. Bu sefer önce diğer kedilerin isimleri, son olarak da test edilen kedinin ismi söylendi. Sonuç olarak 24 kediden sadece 6 tanesi ismini duyduğunda tepki verdi. Anlaşıldığı üzere kediler isimlerini belli başlı deneyimlerle bağlantı kurarak öğrenebiliyor. Mesela mama ve sevilme gibi pozitif deneyimler veya veteriner ziyareti gibi negatif deneyimler burada etkili olabilir. Bu da birden fazla kedinin bulunduğu evlerde kedilerin kendi ismine neden daha az tepki verdiğini açıklıyor. Çünkü bu evlerde mama verildiğinde tüm kedilere isimleriyle sesleniyorlar, oysa söz konusu veteriner ziyareti olduğunda sadece tek kedinin ismi söyleniyor. Bristol Üniversitesi'nden John Bradshaw da araştırmacıların söylediklerine katılıyor. Kedilerin de en az köpekler kadar iyi öğrendiğini ancak kedilerin bu bilgiyi göstermeye pek de gönüllü olmadığını söylüyor. Yani bizi pekala anlıyor fakat her seslendiğimizde yanıt vermek istemiyorlar.


Kedilerin evcilleşme süreci bir olasılıkla, bu tüylü yabanıl canlıların Neolitik Çağ döneminde tarlalardaki tohumlarla beslenen kemirgenleri avlamalarıyla başladı. Çiftçiler bu dört ayaklı kurnaz avcılara kucak açtılar ve zamanla tarlalarını zararlı hayvanlardan korumak için onlara bel bağlamaya başladılar. Bu dönüm noktası günümüz Türkiyesi'nde yaşandı ve söz konusu dost canlılar, kedi severlerin İstanbul Boğazı'ndan Avrupa'ya geçmesiyle birlikte hızla Eski Dünya'ya yayıldılar. Ne var ki, araştırmacılar yaban kedilerinin farklı renk ve biçimlerde tüylerinin ancak ortaçağlarda, bu canlıların insanlarla birlikte binlerce yıl yaşamalarının ardından geliştiğine, o göz kamaştırıcı tüylerine de ancak 19.yüzyıldan sonra kavuştuklarına tanık oldular. Fransa'daki Bilimsel Araştırmalar Ulusal Merkezi uzmanlarından Eva-Maria Geigl, kedilerin uzun bir süre boyunca yetiştirilme yoluyla güçlü bir doğal seçilimden geçmemiş olduklarına, günümüzdeki kedi türlerinin çoğunlukla 19.yüzyıla özgü çağdaş bir buluşun ürünü olduklarına işaret ettiğini belirtiyor. Kazıbilimciler bir zamanlar kedilerin yaklaşık 4000 yıl önce Mısırlılar tarafından evcilleştirildiğine inanıyorlardı, ama 2004 yılında araştırmacıların Kıbrıs'ta bir insan gömütünde bulunan kedinin 9500 yıllık olduğunu belirtmeleri üzerine bu inanç yerle bir oldu. 2013 tarihli bir başka araştırma da, kedileri evcilleştirme sürecinin 5300 yıl önce Çin'de başladığına işaret etmekteydi. Geigl, bu son araştırmada, kökleri günümüzden 100 ile 9000 yıl öncesine uzanan, çok sayıda evcilleştirilmiş kedi kalıntılarından elde edilen DNA örneklerinin ilk kez incelendiğine dikkat çekiyor. Evcil kedilerle yaban kedilerinin bilinen beş alt türü arasındaki farklılıkların yalnızca iskelet kalıntılarına bakılarak ayırt edilmesi neredeyse olanaksızdır. Durum böyle olunca, araştırmacılar Yakın Doğu, Afrika ve Avrupa'da yapılan kazılar sonucunda elde edilen 200'ü aşkın kedinin kemik, diş, deri ve tüylerinden alınan DNA örneklerini inceleme yoluna gittiler. Birçoğu büyük ölçüde bozulmuş olan bu örneklerin çözümlenmesine olanak tanıyan son derece duyarlı ve etkili bir barkodlama yöntemi geliştiren araştırmacılar, çözümleme çalışmaları sonucunda günümüz kedilerine dönüşmüş olabilecek en en az bir ya da iki kedi soyunu ortaya koydular. Bu türlerden biri olan Felis silvestris lybica, Anadolu'nun da aralarında yer aldığı, Yakın Doğu topraklarında bulunan ve sırasıyla İ.Ö 4400 ve 3200 gibi çok eskilere uzanan tarihlerde insanlarla birlikte bugün Bulgaristan ve Romanya olarak bilinen Avrupa ülkelerine yayılan bir yaban kedisi alt türüydü. Yaşadıkları bölgelerine bağlı bir canlı türü olduklarından kedilerin kendi başlarına pek yer değiştirmediklerine, ancak yine de oldukça hızlı bir biçimde yayıldıklarına dikkat çeken Geigl, kazıbilimsel ve tarihsel kayıtların kedilerin çoğunlukla gemilerle başka yerlere taşınmış olabileceklerine işaret ettiğini belirtiyor. Araştırmacılar, tam tersine, Mısırlıların Afrika soyundan gelen kedileri evcilleştirdiklerine ve bunların bir bölümünü de mumyaladıklarına dikkat çekiyorlar. Mısırlı kedilerin İ.Ö birinci binyılda ticaret yollarıyla birlikte Akdeniz'e yayıldıklarını, gemicilerin kedileri gemideki zararlı hayvanları avlamaları amacıyla yanlarına almış olabileceklerini belirtiyorlar. Gemiler bir yere demir atar atmaz, bu kedilerin o bölgedeki evcil ve yabanıl kedilerle çiftleşip melez türlerin gelişmesine ön ayak olduklarına dikkat çekiyorlar. Ancak araştırmacılar Mısırlı evcil kedilerin Yakın Doğu'dan alınan kedilerin soyundan mı geldikleri, yoksa Mısır'da farklı bir başka türün mü evcilleştirildiği konusunun henüz belirlenemediğine, bunun için çok daha kapsamlı çalışmalara gerek olduğuna da dikkat çekiyorlar. Yapılan DNA incelemeleri eski çağlarda kedilerin büyük bir çoğunluğunun, tıpkı yabanıl ataları gibi, çizgili tüyleri olduğunu ortaya koyuyor. Mısır duvar resimleri de, benzer biçimde, tüyleri çizgili kedi betimlemelerini gözler önüne seriyor. Mısır'a özgü dinsel betimlemelerde, ilginç bir biçimde, İ.Ö üçüncü binyıldan ikinci binyılın ikinci yarısına dek uzanan dönemde kedilerle insanlar arasındaki ilişkinin evrimine yer verildiğini belirten Geigl, Bu betimlemelerde önceleri Güneş Tanrısı Ra'yı korkutan yılanı acımasızca öldüren yabanıl kedilere yer verilirken, kedilerin sonradan bataklıklarda kuşları avlayan hayvanlar, daha sonraları da soylu kişilerin ayakları altına tünemiş canlılar olarak betimlendirildikleri görülüyor diyor. Ancak araştırmacılar tüyleri yer yer benekli, ya da lekeli kedilerin ortaçağ döneminde çok daha yaygınlaştığına tanık oldular. Lekeli tüylerin Ortadoğu'da 13.yüzyıldan sonra ortaya çıktığına ve daha sonraki yüzyıllarda giderek yaygınlaştığına dikkat çeken Geigl, Bu durum kedinin çok büyük bir değişime uğramadan insanın dostu olduğu anlamına geliyor. Kedi, uzun bir süre boyunca haşere ve zehirli hayvanları doğal olarak yok eden bir canlı olmayı sürdürdü. İnsanlar bu sonuca ulaşmak için kedileri bu yönde eğitmek, ya da yetiştirmek zorunda değillerdi. Evlerde kedi beslemek ise, bir olasılıkla, çok daha geç bir döneme uzanıyor diye ekliyor.


Kediler hep bencil ve bağımsız olarak tanımlanır. Oysa son bir araştırma gösterdi ki sahipleriyle sanılandan çok daha sıkı bağlar kurabiliyorlar. Kediler sahiplerinin kendileriyle mi yoksa başka insanlarla mı konuştuklarını ayırt edebiliyorlar. Fransız bilim insanlarının Animal Cognition dergisinde yayımlanan araştırmalarına göre, kediler sahipleriyle sıkı ilişkiler kurabiliyorlar. Bir insanın bir yetişkinle, bir bebekle veya ev hayvanıyla farklı ses tonlarıyla konuştuğu biliniyor. Paris Nanterre Üniversitesi'nde Charlotte de Mouzon ile çalışan ekip, 16 kediye sahiplerinin ve yabancıların kedilerle konuştuklarını dinletti. Kediler bu kayıtları dinlerken araştırmacılar da kulak hareketlerini, gözbebeğindeki büyümeyi, kuyruk hareketlerini ve genel heyecanlarını incelediler. Gerçekten de sahibi adıyla seslendiğinde kedi daha fazla tepki gösteriyor. Diğer bir kayıtta ise kedi sahibi başka bir kişiyle konuşurken, kedisiyle konuşmaya başlıyor. Ses tonundaki değişiklik de daha fazla tepki göstermesine yol açmış. Yani kediler kendileriyle konuşulduklarını fark ediyorlar. Ancak yabancıların sesleriyle ilgilenmiyor, kendileriyle bile konuşsalar durum değişmiyor. Kedilerin, sahiplerinden belli bir iletişim biçimini anlama yeteneğine sahip olduğunun farkına varılması, insanların kedileri hassas ve iletişimsel bireyler olarak görmeleri gerektiğinin bir başka kanıtıdır diyor araştırmacılar. Son yıllarda gerçekleştirilen araştırmalarla da aslında kedilerin sahiplerini sadece mama kutusu açan olarak görmediklerini ortaya koymuştu. Mesela 2019 yılında Amerika'da gerçekleştirilen bir araştırmaya göre kediler sahipleriyle genelde çocuklara ve diğer yetişkinlere benzer duygusal bağlar kurduklarını göstermişti. Dört yıl önce de İtalyan bilim insanları, kedilerin güvende olmadıkları zaman insanlara sokulduklarını açıklamışlardı. Ve 2020 yılında gerçekleştirilen bir araştırma ev hayvanlarının evde yalnız bırakılmaları halinde sahiplerini özlediklerini kanıtlamıştı. Kediler sahipleri için sosyal bir eşlikçi olarak kabul edilebilir diyor araştırmacılar.


Kapalı alanlara saklanmak kedilerde içgüdüsel bir davranıştır. Vahşi doğada bu tip gizli yerler avcılardan saklanmak ve avlarının yanına gizlice sokulmak için ideal alanlardır. Amerikan Hayvanlara İşkenceyi Önleme Derneği bilim danışmanı Stephen Zawistowski'ye göre kediler gizemli hayvanlar ve saklanmayı seviyorlar... kutular da onlara güvenli bir yer sağlıyor. Kutunun içindeyken kedi, arkadan veya yandan gelebilecek tehlikelere karşı kendini güvende hisseder. Ona ulaşmak isteyen bir tehdit mutlaka görüş alanında olmalıdır. Bu tip saklanma yerleri, kediye, kimseye görünmeden dünyayı izleme imkanı tanır. Eğer ilgi çekici bir nesne oyuncak veya av olabilir kedinin önünden geçerse hızlı bir hamleyle saldırabilir ve tekrar güvenli çizgisine geri dönebilir. Ayrıca, günde 20 saat uyuyan bir kedi için kutu en konforlu yerdir. Tüm kedi sahiplerinin alışageldiği bir sahnedir: kediniz sizin için bir hediye getirmiştir, tabii ki ölü bir fare! Kedinizi soğukkanlı bir katil olarak yargılamadan önce onu bu davranışa iten dürtüleri hakkında bilmeniz gereken birkaç nokta var. Kuş ve fare nüfusu üzerinden yapılan yeni araştırmalara göre, kediler doğanın ilk ve en önde gelen vahşi avcılarındandır. İddiaya göre kediler sadece ABD'de bile her yıl milyarlarca küçük hayvanın ölümünden sorumludur. Fakat bu onları kötü yapmaz, sadece etobur yaşam tarzına son derece iyi uyum sağladığını gösterir. Yaklaşık 10.000 yıl önce evcilleştirilmelerine rağmen çiğ eti sindirmelerini sağlayan basit bağırsak sistemleri gibi vahşi atalarından miras kalan avlanma içgüdülerini de korumuşlardır. Ancak çoğu kedi avını yemez, bazen onu öldürmez bile. En çok kısırlaştırılmış dişi kediler bu türden ürkütücü hediyeleri getirmeyi severler. Çünkü, vahşi doğada anne kediler eve yaralı avlarını getirerek yavrularına nasıl yenileceğini öğretirler. Evcil kediler de farklı değiller. Ancak modern çağda kısırlaştırılmış dişi kediler avcılık sırlarını aktaracak yavrulara sahip değiller. Ölü hayvanları bahçenize bırakan kediniz aslında doğal anne ve öğretmen rolünü üstleniyor. Siz, yani onun sevgili sahibi, temsili aile rolünü üstleniyorsunuz. Siz bu fareyi asla kendi başınıza yakalayamazsınız. Kediniz bunu çok iyi bildiği için size fareyi hediye ederek, size iyilik yapıyor. Kedinizi bu alışkanlığı yüzünden azarlamadan önce, davranışının ne anlama geldiğini düşünün. Çünkü, beslenmeden tutun da kedi kumunu kullanmaya kadar tüm davranışları, bir hayli gelişmiş olan hayata tutunma içgüdüsünden ibaret.


Kehribar içinde sadece böcekler korunagelmiyor, daha büyük hayvanların parçaları da günümüzde kadar dayanıyor. Kısa bir süre önce Myanmar'da bulunan bir kehribar içinde tüylü bir dinozor kuyruğunun bir parçası tespit edilmişti. Bu buluntuyu açıklayan uluslararası ekip şimdi çok daha ilginç bir buluntuya rastladı. 99 milyon yıl önce yedi santim büyüklüğündeki bir kehribar içine hapsolmuş ve neredeyse tüm olarak korunagelmiş bir kuş yavrusu bu (Bird caught in amber 100 million years ago is best ever found, New Scientist 7.6.2017). Öldüğü sırada sadece birkaç günlük olan bu kuş, Enantiornithes olarak bilinen kuş grubuna dahil. Bunlar modern kuşların atalarıyla aynı tarihlerde yaşamışlar; kanatlarının üzerlerinde pençeleri ve gaga yerine çene ve dişleri vardı. O zamanlar günümüzdeki kuşların atalarından çok daha çeşitli ve daha başarılı olmalarına rağmen, Enentiornithes'lerin soyları 66 milyon yıl önce dinozorlarla birlikte tükenmiştir. Aynı anda Gondwana Research (A mid-Cretaceous enentiornithine hatchling preserved in Burmese amber with unusual plumage, 6.6.2017) ve National Geographic (Baby Bird from Time of Dinosaurs Found Fossilized in Amber, 7.6.2017) dergilerinde tanıtılan yeni buluntu, Çin Jeoloji Bilimleri Üniversitesi'nden Lida Xing'e göre bu tarihe ait bir kuşun en ayrıntılı görüntüsünü veren ilk örnek. Ancak doku karbonlaştığı için kullanılabilir DNA yok. Araştırmacılar yavru kuşa, kehribar rengindeki tarlakuşunun Birmancadaki adı olan Belone ismini vermişler. Bilindiği kadarıyla Enentiornithes'ler kanat tüyleriyle yumurtadan çıkıyor ve kendi kendilerini bakıyorlardı. Yavru kuşların ağaca tırmandıklarını ve bu tırmanma sırasında kuşlardan birinin reçineye düştüğü tahmin ediliyor.


Avrupa köstebeği soğuk kış aylarında enerjiden tasarruf için, beynini hatta kafatasını bile küçültüyor. Kış aylarında köstebeğin kafası yüzde on bir daha küçük oluyor ve ilkbaharda yeniden büyüyor. Köstebeğin yetişkinlik döneminde bile yenilenmeye müsait bir beyin ve kafatasına sahip olmasının, tıpta yeni çözümlere izin vereceğine inanılıyor. Kirpiler, ayılar veya fındık faresi soğuk kış mevsimini kış uykusunda atlatırken, köstebek kışı uyumadan atlatmak zorundadır. Köstebek metabolizması memeliler arasında en aktif olanıdır ve kışın bile yavaşlamaz. Soğuğa ve yiyecek kıtlığına rağmen köstebek sürekli beslenerek yüksek enerji ihtiyacını karşılamak zorundadır. Köstebeğin bunu nasıl başardığını Max-Planck Davranış Biyolojisi Enstitüsü'nde Lucie Novakova ile çalışan ekip buldu. Araştırma çerçevesinde özellikle İber ve Avrupa köstebeklerinde, daha önceleri sivri fareler, kakım ve gelinciklerden bilinen bir fenomen üzerinde durdular. Köstebek gibi bu küçük memelilerin de yüksek bir metabolizma oranı vardır ve kışın ara vermez. Soğuk kış mevsiminde daha az yiyecekle idare edebilmek için bu küçük memelilerin kışın beyni, kafatası ve diğer bazı organları küçülüyor ve bu şekilde de bedenlerinin enerji ihtiyacı azalıyor. İşte buradan yola çıkan araştırmacılar bu Dehnel fenomeninin köstebeklerde de bulunup bulunmadığını öğrenmek istediler. Bunun içinde müze koleksiyonlarının yardımıyla, Avrupa ve İber köstebeklerinin kafataslarını incelediler. Bu hayvanlar farklı mevsimlerde öldükleri için araştırmacılar göreceli kafatası büyüklüğünü, beden boyu ve mevsime göre belirleyebildiler. Avrupa köstebeğinin kafatası büyüklüğünde gerçekten de önemli oynamalar söz konusu. Kasım ayında kış başlarken, köstebeğin kafatası yaz aylarına kıyasla ortalama olarak yüzde on bir daha küçüktü. İlkbaharda yeniden büyüyorsa da bu ancak yüzde dört oranında bir büyüme oluyor diyor araştırmacılar. Özellikle de bir yaşındaki hayvanlarda yaz kış farkı çok büyük. Sonuçlar kışın hayatta kalabilmek için köstebeğin de Dehnel fenomeninden yararlandığını ortaya koyuyor. Köstebekler soğuk kış mevsiminde enerji ihtiyaçlarını azaltmak için beyinlerini küçültüyorlar ve böylece kışın daha az beslenmek zorunda kalıyorlar. Dehnel fenomeninin tıbbı araştırmalar için de çözümler sunabileceği sanılıyor. Çünkü insanlar da dahil olmak üzere birçok memelide, yetişkinlik döneminde beyin ve kafatası sadece sınırlı bir yenilenme yetisine sahiptir. Sivri fareler, gelincikler ve köstebeklerin kemik ve beyin dokusunu küçültme ve yeniden büyütme yeteneğinin, Alzheimer ve osteoporoz gibi hastalıkları incelemek için muazzam bir potansiyel sunduğunu söylüyor araştırmacılar.


Günümüzde dünya üzerinde 20 milyardan fazla tavuk yaşıyor. Bu besi hayvanlarının nerede ve ne zaman evcilleştikleri tartışmalıdır. Son bir analiz tavukların 3000 yıl önce Tayland'a evcilleştirildiğini gösterdi. O tarihlerde pirinç de kültüre alınmıştı. Etinden ve yumurtasından yararlandığımız tavuk, dünyada en fazla bulunan kuş türüdür. Tavuğun yabani atalarının nerede ve hangi koşullarda evcilleştirildikleri bugüne dek pek bilinmiyordu. PNAS dergisinde yayımlanan araştırmaya göre bunun nedeni arkeolojik kalıntıların yetersizliği. İnce tavuk kemiklerini bulmak zor olduğu kadar, bunları yabani akrabalarından ayırmakta da kolay değildir. Bilindiği kadarıyla evcil tavuğun kökeni yabani olarak yaşayan kızıl orman kuşuna uzanıyor. Bilimsel adı Gallus gallus spadiceus olan bu tavuk günümüzde Myanmar ve Tayland'da yaşıyor. Bu da evcilleştirmenin Güneydoğu Asya veya Güney Hindistan'da başladığını dayanan teorilerden biriyle örtüşüyor. Alternatif bir teze göreyse evcil tavuğun kökeni Kuzey Çin'e uzanmaktadır. Son araştırma çerçevesinde 89 ülkedeki 600'ü aşkın kazı yerindeki buluntular yeniden değerlendirilmiş. Bu çalışmaya doğa bilimsel analizler, tarihi belgeler ve dilbilimsel gelişmeler gibi farklı bilim dallarındaki veriler de eklenmiş. Hatta farklı toplumlardaki ekonomik biçimler bile dahil edilmiş. Sonuçlara göre en eski evcil tavuk kemikleri, Tayland'daki Neolitik Ban Non Wat yerleşmesine uzanıyor. Bu yerleşme günümüzden önce 1650 ila 1250 yıllarına tarihlendirilmiş. Evcil tavuk daha sonra Asya'dan tüm dünyaya yayılmış. Son analizlere göre bu tahmin edilenden çok daha sonra gerçekleşmiş. Mezopotamya'da tavuk İ.Ö.1000 yılında evcilleştirilirken, Levante bölgesinde ve Mısır'da örneğin beş yüz yıl kadar sonra evcilleştirilmeye başlanmış. Avrupa'daki en eski tavuk kalıntıları İtalya'daki bir Yunan kolonisine ait (İ.Ö.776-540). Akdeniz bölgesi ve Keltlerle yapılan ticaretle evcil tavuklar Kuzeye doğru yayılmış. Tuna bölgesinde ve Güneydoğu İngiltere'de günümüzden önce 5.yy'da, İsveç ve Baltık ülkelerinde ise bundan bin yıl sonra görülmeye başlanmış. Tavuğun evcilleştirilmesinde tarımsal gelişmelerin etkili olduğu tahmin ediliyor. Mesela pirinç ve darının ekilmeye başlamasıyla, yabani tavuklar bu bölgelere gelmeye başlamışlar. Tahıllar artıkça tavuklar da çoğalarak köylerde yaşamaya başlamışlar. Yabani tavuk böylece zamanla besi hayvanına dönüşmüş. Evcil tavukların ilk başlarda eti için yetiştirilmedikleri Avrupa tarihinden anlaşılıyor. Kemik analizleri, hayvanların yüzyıllar boyu sadece bakıldıklarını ama yenmediklerini göstermiş. Evcil tavuk kemikleri daha çok soylu ailelerin evlerinde, kutsal alanlarda veya elitlerin cenaze törenlerine ait alanlarda bulunmuştur. Hatta sonraları bile tavuk eti sadece elit tabaka tarafından tüketilebilen lüks bir yiyecek olarak kalmıştır. Tavuk eti ancak büyük çiftliklerin kurulmasından sonra ucuzlayabildi. Fakat günümüzde yediğimiz tavukların, yabani atalarıyla pek benzer bir yanı kalmamıştır diyor araştırmacılar.


Ağaçlar düşünme yeteneğine sahip mi? Bir insan gibi düşündüğü söylenemez. Ancak düşünceyi anımsatan kalıtsal bir bilgi birikimine sahip olduğu bir gerçek. Nitekim ağaçlar gelecek kuşaklarını güvence altına almak için, yaşadığı ekolojik koşullara çok iyi uyum sağlamıştır. Binlerce yıllık seçilim sonucu kazandığı kalıtsal yetenekleri azımsanamaz, hatta insanı hayrete düşürür. Örneğin, kalıtsal bilgilerini, ağaçların ölümüne neden olan afetlerden sonra, yeni nesilleri oluşturmada kullanabilmektedir. Orman ağaçlarının yeni nesillerinin oluşmasında, doğal afetler veya insan kaynaklı afetler etkili olur: Doğal afetler yangınlar, fırtınalar, taşkınlar, erozyon, toprak kaymaları, çığlar, buzullar, volkanik olaylar, memeli hayvan etkileri, böcek ve mantar hastalıkları... Yangınlar, erozyon ve diğer bazı afetler insan kaynaklı da olabilir. Günümüzde orman yangınlarının büyük çoğunluğu insan kaynaklıdır. Aynı ekolojik bölgedeki afetten sonra, bitkilerin yeni nesillerini oluşturmaları tohumla veya sürgünle yahut iki yolla birden olur. Akdeniz iklimi içindeki kızılçam ve makilerin yer aldığı ekosistemlerde, ormanları yok eden ana afet, yangınlardır. Akdeniz Bölgesi'nde, yörelere göre, büyük ve küçük yangınlar belirli periyotlarla oluşmaktadır. Araştırmalara göre; örneğin Antalya- Doyran yöresinde, yaklaşık 25 yılda bir büyük yangınların, 9 yılda bir küçük yangınların oluştuğu saptanmıştır. Geçmişte çoğu yıldırımlarla oluşan orman yangınlarının bir kısmı, nüfusun az oluşu ve yangınlarla mücadelenin olmayışı nedenleriyle günlerce sürmüş ve doğal koşullar içinde kendiliğinden sönmüştür. Yangınlardan sonra da kızılçamlar ve makiler yeni nesillerini ve ormanlarını oluşturarak yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Akdeniz ekosistemlerindeki makiler içerdiği eterik yağlar ve diğer yanıcı maddeler, kızılçamlar ise iğne yaprakları ve bünyelerinde bulunan reçine v.b maddeler nedeniyle, hem kolay yanan hem de yangından sonra yeni gençliklerini kolayca oluşturabilen türlerdir. Kızılçam ekosistemlerinin kolay ve çabuk yanması, buna karşılık, yangından sonra nesillerini oluşturacak biyolojik uyumlar sağlaması bir çelişki değildir. Çelişki gibi gözüken bu olgu, yangına hassas Akdeniz ekosistemlerinin bir dengesi durumundadır. Ülkemizde asıl Akdeniz ikliminde yer almayan ve daha soğuk iklimlerde yayılış yapan, örneğin; sarıçam ve karaçam türlerinin tohumları genelde kış sonu ve bahar aylarını kapsayan kısa bir periyot içinde dökülmektedir. Akdeniz kuşağında yer alan kızılçamda ise tohum dökümü tüm yıl boyu devam etmektedir. Böylece uygun sıcaklık ve nem koşullarında, toprakta her zaman çimlenmeye hazır tohum bulunmaktadır. Ayrıca, kızılçam tohumlarında bulunan çimlenme engeli nedeniyle, en uygun çimlenme koşullarında dahi, tohumların hepsi birden çimlenmemektedir. Böylece çimlenen tohumlardan oluşan fidanların kuraklık v.b. nedenlerle yok olmaları durumunda, izleyen yağışlı mevsimlerde toprakta çimlenebilecek rezerv tohum bulunmaktadır. Yukarıda belirtildiği gibi; asil Akdeniz ikliminde yer almayan sarıçam ve karaçam türlerinin kozalakları tohumlarının tamamını aynı yıl içinde ve kısa bir periyotta dökmektedir. Buna karşılık kızılçamda döküm tüm yıl devam etmekte, ayrıca ağaçları üzerinde açılmadan ve tohumunu dökmeden 4 - 9 yıl kalan ve çimlenme yeteneği yüksek tohumlar içeren kozalaklar bulunmaktadır . Kızılçamların tepelerinde, içinde canlı tohum bulunabilen, yarı açılmış benzer yaşlarda kozalaklar da vardır. Tepe yangınlarından sonra, oluşan yüksek sıcaklık nedeniyle bu kapalı ve yarı kapalı kozalaklar bünyelerindeki reçinenin de erimesiyle açılmakta ve tohumlar rüzgarla, genelde 1-3 ay içinde saçılarak, homojen bir şekilde toprak yüzeyine dağılmaktadır. Kozalak içindeki tohumların önemli bir bölümü, tepe yangını şiddetine bağlı olarak, kozalak pullarının koruyucu etkisi ve tohum kabuğunun da kalın oluşu nedenleriyle, yangından sonra canlılığını kaybetmiyor. Ayrıca sıcaklık, çimlenme engelini önemli ölçüde giderdiğinden, tohumlar izleyen yağışlı mevsimde, genelde topluca çimleniyor. Yangın geçiren toprakta, fosfor, potasyum, magnezyum v.b. mineraller ile azot ile yaşama yüzdesini artıracak ve güçlü fidan gelişmesini sağlayacak iyi bir çimlenme ve beslenme yatağı da oluşuyor. Kızılçamlar kolay yanmasına karşılık, gövde kabukları, özellikle toprak yüzeyi ile 2 m yukarısındaki bölümde çok kalındır. Kızılçam, örtü yangınlarında, bu kalın kabukları ile gövdesini koruyan ve kabuk altındaki kambiyumun zarar görmesini ve kendisinin ölümünü engelleyen bir biyolojik önlem oluşturmuştur. Kızılçamlarda kalıtsal bilgi birikiminin önemli bir yansıması da; çiçeklenmeye çok erken yaşta geçerek nesillerini güvence altına almasıdır. Kızılçamlarda çiçeklenme, ülkemizdeki diğer çamlardan çok önce; 2 - 3 yaşında başlar, 4 - 7 yaşlarında normal kozalak oluşumu görülür. Ayrıca bu yaşlarda, tohumları çimlenme yeteneğine sahip kapalı kozalaklar da oluşabilir. Bu özellik ne anlama geliyor? Kızılçamın kalıtsal bilgilerinde biriken nedir? Kızılçam ekosistemlerinde küçük yangın periyotlarının, örneğin Antalya-Doyran'da 9 yılda bir görülmesi, buna karşılık kızılçamın 4-7 yaşlarında kozalak ve çimlenme yeteneğinde tohum oluşturabilmesi, yangınlar 9 yıl gibi kısa periyotlarla da olsa, genç ormanların yangınlardan sonra nesillerini oluşturabildiğini gösteriyor. Kızılçam türünün, burada girmeyeceğimiz, başka biyolojik önlemleri daha vardır. Akdeniz ikliminde yaygın olan makilerin yangına uyumu konusunda da şu kısa açıklamayı yapabiliriz. Makiler birkaç metre derine kazık kök yapma yetenekleriyle kuraklığa ve yangına karşı etkin bir önlem almışlardır. Toprak, yangında oluşan sıcaklığın, toprağın alt kısmına geçmesini hızla azaltır. Bu nedenle orman yangınlarından sonra, makilerin kökleri canlılığını korur. Yangından sonra uyuyan gözlerden bir iki ay içerisinde sürgün oluşturarak canlılıklarını sürdürür. Akdeniz iklim bölgesindeki ekosistemlerde yangınlar bu bölgedeki ekosistemlerin bir parçasıdır. Bu iklim bölgesindeki türler de, binlerce yıldan beri doğal seleksiyon sonucu yangına uyum sağladı. Hem kolay yanmaktalar, hem de yangından sonra yeni nesillerini oluşturmak için çeşitli biyolojik önlemlere sahipler. Kızılçam türü de kalıtsal birikimi ile orman yangınlarının davranışına göre şaşırtıcı ve güçlü biyolojik silahlar geliştirmiştir. Yanan alanların korunması halinde doğa kendisini yeniler. Burada orman mühendisinin görevi, yanan alanda iyi bir inceleme yaparak, doğanın kendisini yenileme sürecini hızlandırmaktır. Alanın gençleşme problemi olabilecek yerlerinde, gerekiyorsa ekim veya dikim yoluyla katkı yapılabilir. Ancak yangından sonra gençleşme koşulları mevcutsa, alanın sadece korunması yeterlidir. Yukarıda açıklanan nedenlerle, orman yangınlarından değil, yangından sonra yanan alanların otel, konut yapımı, tarım alanı gibi başka kullanımlara açılmasından korkmalıyız. Ancak, günümüzde turizm, piknik ve benzeri nedenlerle insan kaynaklı yangın sayısının büyük çapta artması da bir olumsuzluktur. Bu nedenle orman yangınlarının oluşmaması için toplumun bilinçlendirilmesi ve yangınla mücadele öne çıkmaktadır. Türkiye orman yangınları ile mücadelede; ormancılık örgütünün bilgi birikimi, örgütlenme, haberleşme ve teknik olanakları ile Akdeniz ve dünya ülkeleri arasında en donanımlı ülkelerden birisidir. Boydak, M. Dirik, H. ve Çalıkoğlu M. 2006 a;b. Kızılçamın biyolojisi ve silvikültürü- Biology and silviculture of Turkish red pine : Türkçe ve İngilizce basılan bu kitaplar ve içlerinde yer alan; Boydak 1993; 2004, Eron ve Sarıgül 1992, Izhaki ve Ne'eman 2000, Mutch 1970, Naveh 1974, Neyisçi 1986;1987; 1993, Neyisçi ve Cengiz 1985, Oliver ve Larson 1996, Özdemir 1977, Selik 1963, Şefik 1964; 1965, Thanos 1999; 2000, Thanos ve Ark. 1989, Thanos ve Daskalakou 2000, Thanos ve Doussi 2000, Thanos ve Marcou 1991, Ürgenç 1977, Ürgenç ve Ark. 1989, Zagas 1994 kaynaklardan yararlanılmıştır. Bu yazı HBT'nin 94. sayısında yayınlanmıştır.


Sabah uyanıp çalışma odama gittiğimde duyduğum kitap kokusunu, gün içinde sabahki kadar etkili bir şekilde duymamamın nedenini hep merak etmişimdir. Neyse ki bilim var ve kafamızdaki soru işaretlerini ortadan kaldırıyor. Yapılan araştırmaya göre, kokuya karşı duyarlılığımız gün içinde değişkenlik gösteriyor.(1) Nedeni ise biyolojik saatimiz...Bu yeni bulgu koku algısı bilimi açısından çok önemli. Bradley Hastanesi'nin uyku laboratuvarlarında yapılan çalışma, deneklerin dış uyaranlardan izole edilmesini sağlarken deneye katılanların sirkadiyen ritimlerini kayıt altına alan ekip, Sniffin' Sticks yöntemini kullanarak deneklerin koku algılarını değerlendirdi. Ulusal Sağlık Enstitüsü'nün desteklediği çalışmaya göre, koku algısı sabahın erken saatlerine kıyasla öğle saatlerinde -tabiatı gereği- daha keskin olabilir. Çalışmanın sonuçlarına bakılacak olursa bu durumun bireyden bireye değişkenlik göstermediği de söylenemez. Bazı bireylerin diğerlerine göre daha keskin bir koku algısına sahip olduğu, bu araştırmadan bağımsız olarak zaten biliniyordu. Ancak bireyin koku algısının gün içinde değiştiği bulgusu, yapılan bu araştırmayı özel kılıyor. Brown Üniversitesi'nin Psikiyatri ve İnsan Davranışları Bölümü'nden Yrd. Doç. Dr. Rachel Herz, bu fenomenin daha önce bilinmediğini vurgulayarak bulgunun koku algısı çalışmaları için oldukça önemli olduğunu söylüyor. Herz ayrıca, koku duyumuzun sadece dünyanın güzelliklerini algılamamızı değil, aynı zamanda çevremizdeki olası tehlikelere karşı tetikte olmamızı sağladığını da ifade ediyor. Gün içindeki algı değişikliklerinin bu tehlikelere karşı önem arz ettiğinin altını çiziyor. Herz bu bulguları elde ederken bir uyku uzmanıyla beraber çalıştı. Çalışmaya uyku alışkanlıkları üzerinden yaklaşan Psikiyatri ve İnsan Davranışları Profesörü Mary Carskadon, biyolojik saat ve uyku alışkanlıklarının, gençlerin yemek davranışlarını da etkileyebileceğini ve obeziteye neden olabileceğini ifade ediyor. Carskadon, her denek için tam olarak 84 test uyguladıklarını ve koku algısının herkeste farklılık gösterdiğini belirtiyor. Ayrıca her birey için duyusal deneyimlerden daha fazla keyif alabilecekleri periyotların belirlenebileceğini ve yemek tercihlerinin buna göre belirlenebileceğini de sözlerine ekliyor. Brown Üniversitesi'ndeki araştırmaya önayak olan bilimsel çalışma 1990'lı yıllarda yapılmıştı. Biyolog Linda B. Buck ve Nörobilimci Richard Axel, 1991 yılında yayımladıkları çalışmayla koku reseptörleriyle ilişkili bin kadar gen ailesinin var olduğunu tespit etmişti.(3) Bu çalışma onlara koku reseptörleri ve koklama sisteminin organizasyonuna yönelik yeni keşifleri sebebiyle 2004 yılında Nobel Fizyoloji/Tıp Ödülü'nü kazandırmıştı.(4) Söz konusu çalışma, koku duyumuzla ilgili yeni çalışmaların da önünü açmış oldu. Boston Üniversitesi'nde koku belleği üzerine uzmanlaşan ve koku sisteminin beynin temporal lobundaki hipokampus ve amigdala bölgeleriyle ilişkisi bulunduğunu ifade eden Nörobilimci Howard Eichenbaum, bir gün asansöre bindiğini ve duyduğu parfüm kokusunun onu lise yıllarına götürdüğünü ifade etmişti.(5) Brown Üniversitesi'ndeki ekibin yaptığı çalışmanın sağladığı bilgiler gibi, tat ve kokuların hatıralarımızdaki derin his ve duyguların tetikleyebildiği bilgisini bugün Buck ve Axel'in çalışmalarına borçluyuz. Koku algımızla ilgili nörobilim literatürüne geçen çalışmalar gün geçtikçe artıyor. Yeni çalışmalar, koku algımızla ilgili daha bilmediğimiz çok şey olduğunu gösteriyor. Kokuların dünyasına dair yeni keşifler meraklılarını heyecanlandırmaya fazlasıyla yetiyor. Bu yazı HBT'nin 121. sayısında yayınlanmıştır.


Bilimsel araştırmalar köpek sahibi olanların ortalama insandan daha sağlıklı olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin köpekler kanser gibi bazı hastalıkları erken evrede algılayabiliyor. Veteriner ücretleri bütçenizi zorladığında veya köpeğiniz tembel tembel kanepede oturup sizinle TV izlediğinde, bunların insan sağlığı ile ne ilgisi var diyebilirsiniz. Oysa bilimsel araştırmalar köpek sahibi olanların ortalama insandan daha sağlıklı olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin köpekler kanser gibi bazı hastalıkları erken evrede algılayabiliyor. Köpeklerin koku alma duyuları çok gelişmiştir ve bu sayede kanserli bölgeyi fark edebilir. 1989'da yapılan bir vaka çalışmasında, hasta, köpeğinin sürekli olarak bacağındaki beni kokladığını ve hatta bir keresinde benli bölgeyi ısırmaya çalıştığı söylemiş. Sonrasında yapılan cilt muayenesinde, bacağında tehlikeli bir kanser türü olan malin melanom geliştiğini öğrenmiş. Bazı köpekler, sadece cilt kanserini değil, mesane, akciğer, göğüs, yumurtalık ve kolon kanserini de fark edebilir. Özel olarak eğitilmiş olan 8 yaşındaki Panda isimli Labrador cinsi köpek, nefes ve dışkı örneklerini koklayarak, 37 kişiden 33'ünde kalın bağırsak kanseri olduğunu bilmiş ve hatta erken dönemi bile fark edebilmiş. Köpeklerin neye dikkat kesildiği tam olarak anlaşılamamış olsa da, tümörle ilişkili uçucu bileşikleri veya beden sıvılarımızdaki bazı maddelerin uğradığı değişimi algılayabildiği düşünülüyor. 2010'da yayınlanan bir araştırmaya göre, köpeği olan çocuklar, olmayanlara göre daha enerjik ve fiziksel aktiviteye daha sıcak bakıyor. Yetişkin köpek sahipleri için de aynı durum geçerli. Kanadalı araştırmacılar, köpeği olan insanların haftada ortalama 300 dakika yürüyüş yaptığını ve köpeği olmayanların ise haftada ortalama 168 dakika yürüdüğünü kaydetmiş. Bazı eğitimli köpekler düşük kan şekerini fark edebilir. British Medical Journal'de yayımlanan araştırmalara göre, diyabetli hastalarla yaşayan köpeklerin üçte birinden fazlası, hastanın kan şekeri düştüğünde, hatta bazen düşmeden biraz öncesinde bunu fark edip, değişik davranışlar sergilemiş. Makalede yer alan farklı vaka çalışmasında, köpekler sadece düşük kan şekerini fark etmekle kalmamış, aynı zamanda hastaları bir şeyler yemeleri için uyarmışlar. Bunu nasıl yaptıkları tam olarak belli değil, fakat kaslardaki titreşimi veya hastanın kokusundaki değişimi algılıyor olabilirler. Birçok ebeveyn küçük çocuklarının köpeklerle haşır neşir olmasını istemez. Çünkü köpeğin alerjiye veya egzamaya neden olacağını varsayar. Oysa araştırmalara göre, bebeklikten itibaren köpeklerle iç içe olan çocuklarda egzama oluşma riski çok daha az. 636 çocuğun katıldığı bir çalışmada, köpekli ailelerin çocuklarında egzamanın görülme oranının diğerlerine göre çok daha az olduğu ortaya çıkmış. Köpek alerjisine hassasiyeti olan çocukların köpekle vakit geçirmesi egzama riskini artırmamış. Yine de uzmanlar, hemen bir köpek almamanız konusunda uyarıyor, çünkü bu konunun daha fazla araştırılması gerekiyor. Bazı köpekler, sahiplerine günlük hayatta rehberlik ederek, onları kendilerine zarar verecek durumlardan uzak tutması için özel olarak eğitiliyor. Köpeklerin algıları, epilepsi hastalığı olan kimselerde yaklaşan atakları hissedebilecek ve sahiplerini uyarabilecek, nöbet sırasında onları güvende tutabilecek kadar açık. İnsanların kendilerinde fark edemediği kimyasal değişimleri ve nöbet öncesi davranış değişikliklerini algılayabilirler. Eğitimsiz köpekler ise bu değişimi hissettiklerinde sadece panikliyor. Dolayısıyla, içgüdüsel sezgilerinin olumlu yönde kullanılabilmesi için eğitilmeleri gerekiyor. Bazı köpekler uyuşturucu maddeleri ve bombaları hissedebilir. Bazıları ise yiyeceklerdeki alerjenleri algılayabilir. Kimi insanda yer fıstığı alerjisi o kadar şiddetlidir ki, havadaki minik partiküller bile reaksiyon göstermeleri için yeterlidir. Florida'daki köpek eğitim merkezine göre, ölümcül olabilen bu duruma karşı köpekten yararlanmak kurtarıcı olabilir. Doktorlara göre, yer fıstığı alerjisi olan kişilerin yiyecek tüketirken içeriğine karşı çok dikkatli olmaları, yanlarında epinefrin taşımaları ve acil durumlarda kullanabilmeleri gerekiyor. Bazı hastanelerde ve tedavi merkezlerinde uygulanan hayvan ziyaret programının ana fikri, tedavi gören hastaların, hayvanların ilgisi ve enerjisi ile iyileşmelerine katkıda bulunmak. Bunun için eğitilen terapi köpeklerinin görevleri, hastayı hareket etmesi için cesaretlendirmek, diğer hastalar ile sosyalleşmesine vesile olmak ve varlıklarıyla kendilerini iyi hissetmelerine destek olmak. Özellikle de fiziksel engelleri olan yalnız ve yaşlı hastalara arkadaşlık etmek.


Köpek ve köpeğin insana karşı davranışı üzerine gerçekleştirilen araştırmaların sayısı bile tek başına, insan ve köpeğin ne kadar iç içe yaşadığının bir kanıtı aslında. Son araştırma evcil köpek ve kurdun bir alttürü olan Canis lupus familiaris üzerine. Her ne kadar binlerce yıl devam eden yetiştirme nedeniyle, onları yırtıcı miraslarının çoğundan arındırmış olsak da kurda en az benzeyen köpek ırkları bile kurtlarla önemli davranışları paylaşıyorlar. Avusturyalı araştırmacıların son çalışması ise özellikle sosyal öğrenmede köpek ve kurt arasında hemen hemen hiçbir farkın bulunmadığını gösteriyor. Araştırma öte yandan köpeklerin, kurtlardan daha az agresif olmadığını da ortaya koyuyor. Ama yine de önemli bir fark söz konusu: Köpekler her şeyden önce çatışmaların çıkmasına izin vermemeyi öğrenmişler. Araştırmacılar Friedericke Range ve Sarah Marshall-Pescini, şimdiye kadarki kurt ve köpek davranışlarını inceleyen çalışmaları değerlendirerek, ilginç sonuçlara ulaştılar. Bir araya getirilen sonuçlar, köpeklerin sosyobilişsel yeteneklerinin daha üstün olmadığını, ayrıca kurtlardan daha az saldırgan olmadıklarını gösteriyor. Köpekler kurtlarla karşılaştırıldıklarında, kendilerinden üstün olan türdeşleri ve insanlarla çatışmalardan kaçınıyor ve kurallara uymaya daha yatkınlar; bu da onları uysal sosyal partner haline getiriyor. Anlaşıldığı üzere evcilleştirme, köpeklerin insanların hakim olduğu bir çevreye uyum sağlamasına yol açmış. Bunula birlikte sonuçlar insanın oluşumuyla ilgili sorulara pek tatmin edici yanıtlar vermiyor. Araştırmaya katılan Marshall-Pescini, köpeğin evcilleştirilmesinin, insanın sosyal evrimine bir model olarak görülmesinin tartışılabilir olduğunu söylüyor. İnsanın kendi kendini evcilleştirme hipotezi, insanların yaklaşık olarak 300.000 yıl önce başlayan, kendi kendini evcilleştirme sürecine dayanır. Bu insanın kendini evcilleştirme hipotezine göre modern insanı biçimlendirilen en önemli seçici baskı, saldırganlığın azalmasıydı. Saldırganlığın azalması, daha iyi bilişsel yetilerin ve daha iyi işbirliğinin gelişmesi için bir ön koşuldu. HSD hipotezi ayrıca insan evrimi sırasındaki seçilim baskılarının, diğer evcilleştirilmiş türlerin özelliklerini biçimlendirenlere benzediğini de söyler. Köpeğin evcilleştirilmesi daha az saldırganlık, daha yüksek sosyallik ve gelişmiş bilişsel yetenekler için seçim arasındaki ilişki için bir kavram kanıtı/ilke kanıtı olarak kullanılmıştır.


58 ülkeden 371 resifin incelendiği kapsamlı bir küresel araştırma, köpekbalıklarının, ankete katılan resiflerin yaklaşık beşinde artık nadiren görüldüğüne, bu bölgelerde 'işlevsel olarak yok olduklarına' işaret ediyor. Nature'da yayınlanan çalışmada araştırmacılar, köpekbalıklarının bu resiflerdeki varlığı tamamen sona ermiş olmasa da, ekosistemdeki olağan rollerini oynamadıklarını ifade ediyor. 6 ülkenin 69 resifinde neredeyse hiç köpekbalığı tespit edilmedi. Araştırmacılar, bu ülkelerdeki 800 saati aşan gözlemlerde sadece 3 köpekbalığıyla karşılaşıldığını belirtiliyor ve bu durumun nedeninin bölgelerde artan insan nüfusu, tahrip edici balıkçılık ve yetkililerce gerekli tedbirler alınmaması olduğunu ifade ediyor. Doğal ortamlarında yaşayan yunuslarla yapılan yeni bir çalışma, genç yunusların daha sonra onlara avantaj sağlayacak sosyal bağlantılar kurmaya önemli zaman ayırdığını ortaya koyuyor. Behavioral Ecology'de yayınlanan çalışmalarında araştırmacılar, 10 yaşın altındaki yunusların ileride ihtiyaç duyacakları becerileri geliştirmelerine yardımcı olabilecek akranları ve aktivitelerle zaman geçirmeyi tercih ettiklerini belirtiyor. Batı Avustralya'daki Köpekbalığı Koyu'nda 1700'den fazla yunusun 1980'lerden beri elde edilmiş kayıtlarının analiz edildiği çalışmada, sütten kesilme döneminden 10 yaşına kadar yunusların verilerine odaklanılarak, kimlerle zaman geçirdikleri ve etraflarında bir yetişkin olmadığında neler yaptıkları incelendi. Yunuslar 3-4 yaşına geldiklerinde annelerinden ayrılır ve sürekli değişen yunus gruplarıyla birlikte yaşarlar. Söz konusu çalışma, her on dakikada bir gruptan başkasına geçmelerine rağmen genç yunusların yakın arkadaşlarıyla daha fazla zaman geçirme eğiliminde olduklarına işaret ediyor. Araştırmacılar, bu arkadaşlıkların sadece aynı alanı paylaşma ve birbirleriyle daha sık karşılaşmadan kaynaklanmadığını, belli tercihleri yansıttığı belirtiyor. Erkekler diğer erkeklerle, dişiler diğer dişilerle zaman geçirmeyi tercih ediyor. Ancak araştırmacılar, erkeklerin ve kadınların farklı şekillerde etkileşim kurma eğiliminde olduklarını gözlemlediler. Erkekler, birlikte dinlenmek ya da yüzgeçleri ovmak, birbirine yakın yüzmek ve birbirlerinin hareketlerini yansıtmak gibi arkadaşlık belirtisi fiziksel aktivitelerde daha fazla zaman harcarken, dişiler daha az sosyalleşiyor ve avlanmada erkeklere oranla iki katı zaman harcıyor. Bu farklılıklar genç yunusların sosyal yaşamlarının, önlerindeki yetişkinlik döneminin talepleriyle şekilleniyor olabileceğini gösteriyor. Erkek yunuslar grup halinde hareket ederek dişileri çiftleşmeye zorladıklarından, yanlarında başka erkeklerin bulunması üreme şanslarını artırır. Yetişkin olduklarında güçlü ittifaklar kurmalarını sağlayacak sosyal ilişkileri gençken geliştirmemiş erkek yunusların eş bulma şansı da azalıyor. Öte yandan, yetişkin bir dişi yunusun en az üç yaşına kadar sütten kesilmeyen yavrularına bakması için daha fazla kaloriye ihtiyacı vardır ve bu nedenle genç dişiler, annelikte ihtiyaç duyacakları becerileri geliştirmek için daha fazla zaman harcıyor olabilirler. Köpekler koku alma beceriyle ünlüdür ancak yeni bir çalışma, başka bir duyusal yeteneğe; manyetik bir pusulaya sahip olabileceklerini düşündürüyor. Araştırmacılar köpeklerin bu becerisinin, Dünya'nın manyetik alanını kullanarak bilmedikleri bir arazide kestirme rotaları bulmaya imkan veriyor olabileceğini belirtiyor. Çalışmada kamera ve GPS cihazlarıyla izlenen köpekler daha önce hiç bulunmadıkları ormanlık alanlarda gezilerine götürüldü. Ortalama 400 metre mesafeden bir hayvanın kokusunu alarak kovalamaya başlayan köpekler, sahiplerine geri dönüşleri sırasında iki tür davranış gösterdi. Birinde, köpekler muhtemelen aynı kokuyu takip ederek aynı rotasını geri döndü. Diğerinde ise, köpekler tamamen yeni bir rota izleyerek geri döndü. Köpekleri geri dönerken sahiplerini göremeyecek konumda olmaları ve rüzgarın yönü nedeniyle sahiplerinin kokusunu almalarının mümkün olmamasından hareketle araştırmacılar, köpeklerin kuzey-güney ekseni boyunca koşarak önceki konumlarını hatırlayabileceğini ve varış noktasına giden en kısa yolu bulmak Dünya'nın manyetik alanını kullanıyor olabileceğini ifade ediyor.


Köpekleri evcil hayvan olarak beslemeye 30 bin yıl önce başladığımız için onlarla aramızda kurulan eşsiz bağ, türler arasındaki iletişimi inceleyebilmemize olanak sağladı. İngiltere York Üniversitesi'nden Alex Benjamin'in köpeklerin bilişsel gelişimini inceleyen çalışmalarının çoğu, onlarla aramızdaki iletişimin eşsiz olduğunu destekler yönde. Araştırmalar göstermiştir ki, köpekler insan bakışlarını / kucaklar ve az sayıda hayvanın yaptığı gibi göz teması kurar. Current Biology'de yayımlanan bir çalışmada, kurtların ve köpeklerin, içinde yiyecek olduğunu bildikleri fakat açmaları imkansız olan bir kutuya olan tepkileri test edilmiş. Kurtlar, açamayacaklarını anladıkları noktada arkalarını dönüp giderken; köpekler kutunun etrafında dönüp dolaştıktan sonra orada bulunan insana uzun uzun bakarak kutuyu açabilmesi için yardım beklemiş. Bu da köpeklerin, insandan yardım isteyebileceklerini bildiklerini düşündürüyor. Science'da yayımlanan bir başka çalışma ise, hem köpeklerin hem de insanların, göz teması içeren sosyal etkileşim sırasında oksitosin denen ortak bir hormon salgıladıklarını gösteriyor. Daha ilginci, oksitosin hormonunun kokusunu alan köpekler, insanlarla daha uzun süreli göz teması kuruyor. Benjamin, köpeklerle olan iletişimde paylaşılan bakışların işbirliği için önemli olduğunu söylüyor. Ona göre insanlar, evcilleştirme sürecinde bu özelliği köpeklere işlemiş olabilir, çünkü bakışlarını kaçırmayan köpeklerle anlaşmak daha kolay. İngiltere Portsmouth Üniversitesi'nden köpeklerin bilişsel gelişimini inceleyen Juliane Kaminski, bu sorunun biraz daha araştırılması gerektiğini belirtiyor. Kaminski, özellikle kaşlarını kaldırarak yaptıkları yavru köpek bakışı ile ilgileniyor. Bu ifadeyi araştırmak için bir köpek barınağını ziyaret eden Kaminski ve arkadaşları, köpeklerin insanlarla olan etkileşimlerinde takındıkları yüz ifadelerini ölçmek için yüz ifadesi kodlama sistemi- kullandı. Bu bağlamda, köpeklerin sahiplenilme sürelerini de kaydeden ekip, yavru köpek bakışı ifadesi takınanların daha hızlı sahiplenildiğini keşfetti. Diğer ifadeler, bu kadar etkili olmamıştı. Bu davranışın kasıtlı olup olmadığını merak eden Kaminski, bir deney daha yaptı. Bu deneyde köpekler onlara yiyecek ikram eden ve etmeyen bir grup insanla baş başa bırakıldı. Buna göre, eğer köpekler gözleri dolu dolu bakmanın ne denli güçlü bir etki yarattığını biliyor idiyseler, canları yiyecek istediğinde bu ifadeyi takınabilirlerdi. Fakat öyle olmadı... Köpekler, bu ifadeyle bakmaya her fırsatta devam etti, yiyecek verilsin ya da verilmesin. Kaminski, insanların da üzgün olduğunda böyle baktığına dikkat çekerek, belki de köpek sahiplenirken farkında olmadan anaçlaşıyoruz diyor. Yani bu, köpeklerin illa bu davranışı öğrenmiş oldukları anlamını taşımıyor. Hayatı boyunca köpek bakmış olduğunu söyleyen Kaminski, eğer köpeğinizi iyi tanıyorsanız, davranışlarını okuyabilirsiniz diyor. Fakat, bu ifadeleri incelemek için kullandığımız gereçlerin öznel olduğunu ve köpekleri kendimize benzeterek algılamaya meyilli olduğumuzu da ekliyor, yani onların yüz ifadelerini yanlış yorumlama ihtimalimiz var. İşin aslı, köpeklerin gülümsediği düşüncesini destekleyen nesnel araştırma sayısı çok az. Scientific Reports'ta yayımlanan bazı bulgular, ağzını kocaman açmış ve dili dışarda bir köpeğin, oyuna davet etmek için böyle yaptığını gösteriyor. Gerçekten gülümsüyorlar mı, yoksa bizimle iletişim kurarken farkında olmadan mı böyle yapıyorlar, henüz bilinmiyor. Yüz ifadelerini belirli bazı durumlarla ilişkilendirmek ve bu ifadelerin motivasyonunu anlamak için Kaminski'nin de kullanmış olduğu FACS yöntemini içeren daha çok nesnel araştırma yapılması gerekiyor. Köpeklerin insan mimiklerini dikkatlice izleyebildiğini ve anladığını biliyoruz. Hatta yakın akrabamız olan şempanzeler bile iletişimsel ipuçlarını köpekler kadar iyi takip edemiyor.


Bugüne dek köpek sahiplerinin tahmin ettiği gerçek araştırmayla da kanıtlanmış oldu. Biology Letters dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre köpekler yüz ifadeleri ve seslerinden insani duyguları anlayabiliyor. Araştırmada 17 köpeğe farklı yüz ifadeleri izletilirken, sevinçli, kızgın veya sinirli sesler dinletilmiş. Duyguların tahmin edilmesi, sadece insanda ve aynı hayvan ırkları arasında biliniyordu. Farklı türlerin duygularını anlamak için beynin, görüntüleri ve sesleri duygulara çevirerek bunları karşılaştırıp, değerlendirmesi gerekiyor. Son araştırma köpeklerin, iki farklı duyusal bilgiyi birleştirerek bundan insani duyguyu çıkarsama yetisine sahip olduklarını gösterdi diyor Lincoln Üniversitesi'nden Kun Guo. Deneyler sırasında köpeklere tamamen farklı yüzler ve sesler gösterilmesine rağmen, köpekler sevinçli veya kızgın yüzleri bunlara uygun seslere göre sınıflandırmayı başarmışlar. Bilim insanları insan ve köpek arasındaki uzun ilişki sayesinde bu yetinin gelişmiş olabileceğini düşünüyor.


Ağ tabakadaki duyu hücreleri bir kez bozulduktan sonra yeniden büyümüyorlar. Bu yüzden de yaşlılığa bağlı makula dejenerasyonu veya Retinitis pigmentosa gibi göz hastalıklarını tedavi etmek mümkün değil. Yine de elektronik retina implantları ve kök hücreyle elde edilen ağtabakası nakilleriyle en azından hayvan deneylerinde başarılı sonuçlar elde edilmişti. Ancak bunlar çok zahmetli yöntemler. North Texas Üniversitesi'nde Biraj Mahato ile çalışan ekip, şimdi daha basit bir çözüm buldu. Araştırmacılar cilt bağdokusu hücrelerini doğrudan doğruya çubuk hücrelerine dönüştürdüler. Çubuk hücreler karanlık-aydınlık algısı için en önemli duyu hücreleri. Bu yeniden programlama için araştırmacılar insandan veya fareden alınan fibroblastları 5 kimyasal bileşimden oluşan bir kokteyle işlemden geçirdiler. Bu yöntemle bağdokusu hücrelerindeki genetik ve hücresel süreçler, görünüş ve fizyolojik olarak duyu hücreleri haline gelecek şekilde değiştirildi. Yeniden programlanan hücrelerde çubuk tipindeki genler okunurken, fibroblast tipindeki genler aşağı doğru düzenlendi. 'Bu çalışma fotoreseptör benzeri hücrelerin doğrudan doğruya kimyasal olarak yeniden programlanabildiğini gösteren ilk araştırma' diyor Bethesda Ulusal Göz Enstitüsü'nden Anand Swaroop. Retina hücreleri kök hücrelerle yeniden programlanarak üretildiğinde bu süreç 6 ay kadar sürerken, yeni kimyasal yöntemle sadece 10 gün içinde üretilebiliyor. Laboratuvarda üretilen ağtabaka hücrelerinin ne kadar iyi işlediği ve nakil için ne kadar uygun olduğunu öğrenmek isteyen araştırmacılar, yeni ürettikleri çubuk hücrelerini 14 farenin ağtabakasına aktardılar. Genetik bozukluk yüzünden işlevsel duyu hücrelerine sahip olmayan farelerin gözleri görmüyordu. Nakilden üç ila dört hafta sonra 14 fareden 6'sında zayıf ışıkta bile gözbebeği refleksi görüldü. Gözbebeğinin bu istemsiz kasılması sadece beynin, gelen ışık için bir sinyal alması sonucunda gerçekleşir. İkinci bir teste farelerin parlak ışınlı sütunlardan kaçarak, karanlık alanları aradıkları görüldü. Tüm bunlar kimyasal olarak indüklenmiş fotoreseptör hücrelerinin kör farelerde görme yetisini geri kazandırabileceğini göstermekte diyor bilim insanları. Bu durum ayrıca hayvanların ağtabakası incelemeleriyle de kanıtlandı. Başarıyla tedavi edilmiş farelerde yeni hücreler büyüdü ve sinapslar sinirlerle bağlandı. Ve bunlar 3 ay sonra bile izlenebildi. Tedavi sadece 8 farede etkisiz oldu. Yöntemin insanda da uygulanabilmesi için henüz zaman var; ama bilim insanları yeni bilgiler sayesinde sadece ağtabaka için yeni hücreler değil diğer hücre tiplerinin de üretilebileceğine inanıyorlar.


Bu birbirinin aynısı iki maymun Zhong Zhong ve Hua Hua, birkaç hafta önce Çin'deki bir laboratuvarda doğdu. Bilim insanları, bu maymunların insan hastalıklarına yönelik araştırmalar için faydalı olacağını söylüyor. Ancak bu çalışma dünyada insan klonlaması ile etik kaygılar da yaratıyor. Çin Bilimler Akademisi Sinirbilimi Enstitüsünden Qiang Sun, klonlanmış Makak maymunlarının, bazı kanserler, metabolizma ve bağışıklık bozuklukları da dahil olmak üzere genetik temelli hastalıkların incelenmesi için bir model olacağını söyledi. Zhong Zhong sekiz hafta, Hua Hua ise altı hafta önce dünyaya geldi. Araştırmacılar maymunların biberonla beslendiğini ve şu an normal bir gelişim sürecinde olduklarını söylüyor. Önümüzdeki aylarda daha fazla makak maymun klonunun doğması bekleniyor. Kent Üniversitesi'nden Prof. Dr. Darren Griffin, yaklaşımın insan hastalıklarını anlamada faydalı olabileceğini, ancak etik kaygıları arttırdığını belirtiyor. Griffin "Deneylerin uygulanma alanının dikkatli bir şekilde düşünülmesi gerekiyor" diyor. Dolly, Edinburgh Roslin Enstitüsünde klonlanarak 20 yıl önce tarihe geçti. Bilim insanları o zaman, yetişkin bir hücreden ilk defa bir memeli klonlamışlardı. O günden bu yana, sığır, domuz, köpek, kedi ve fareler de dahil olmak üzere aynı somatik hücre nükleer aktarım tekniği kullanılarak birçok memelinin klonlanması sağlandı. Bu yöntemde, yetişkin bir canlıdan alınan hücre çekirdeği, hücre çekirdeği çıkarılmış bir embriyo hücresine aktarılır. Zhong Zhong ve Hua Hua, bu teknikle klonlanan ve insan olmayan ilk primatlar, yani iri beyinli yüksek memeliler. Primat grubuna dahil olan türler arasında goril, orangutan, şempanze, gibon ve insanlar memeliler yer alıyor. 1999'da, iki benzer klon oluşturmak için bir Hint şebeğinin embriyosu ikiye bölünmüştü. Bu teknikle doğan bebek maymunlarından biri olan Tetra, dünyanın ilk klonlanmış maymunun unvanını taşıyor, ancak bu teknik karmaşık bir DNA transferi sürecini içermiyor. Bilim insanları klonlama için gerekli olan DNA'yı fetal hücrelerden sağladı. DNA yumurtalara aktarıldıktan sonra, embriyo gelişmesini durdurabilecek olan genleri değiştirmek için de genetik programlama kullanıldı. 79 girişimin sonucunda Zhong Zhong ve Hua Hua hayatta kalmayı başardı. Dr. Sun, "Birkaç farklı yöntem denedik, ancak sadece birisi çalıştı. Bir maymunu başarılı bir şekilde klonlamanın bir yolunu bulmak için önce çok kez başarısız olduk." dedi. Bilim insanları, ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından belirlenen hayvansal araştırmalar için katı uluslararası yönergeleri izlediklerini söylüyor. Aynı zamanda Şanghay'daki Çin Bilimler Akademisinin ortak araştırmacısı Dr. Muming Poo, "Dünyadaki insan olmayan primatları kullanarak yapılacak araştırmaların, çok sıkı etik standartlara bağlı olması gerektiğinin bilincindeyiz" diyor.


Hayvanlarda açıkça gözlediğimiz bu zeka türü insanlar tarafından da kullanılıyor. Bir basketbol oyununda toplu hücum eden takımın oyuncuları bir kümedir ve hızlı hücum sırasında rakibin pozisyonuna göre ani kararlarla top kullanımının şeklini değiştirir. Bu esnada oyuncular uzun süre birlikte oynamanın yarattığı bir kolektif zeka ile olabilecekleri tahmin edip küme içinde uygun yerlere doğru ani hareketler yapıyor. Bir canlı hayvan kümesinin, belirli bir iç veya dış liderden komut almaksızın, ama yine de bir uyum içinde hareket edebilmesine genelde bu isim veriliyor. Aslında robot biliminde kullanım için geliştirilen bu kavramın en iyi örnekleri hayvanlar aleminde görüldüğü için de, açıklaması hep hayvan toplulukları yoluyla yapılıyor . Kuşlar, balıklar ve karıncalar bu örnekler içinde en iyileri. Diğer yandan, bu zeka toplumsal yaşam alanlarında da kullanılmaktadır. Örneğin bir spor klübüne, bir siyasi partiye ya da bir ideolojiye sempati duyan gruplar herhangi bir liderden talimat almadan belirli bir eylemin içinde yer almakta, o eylemi destekleyecek yolda bireysel kararlar alabilmektedir. Bunun aksi de olabiliyor. Aynı toplumsal yaşam alanlarında, bu defa o alanların liderlerinden talimat alan kitleler birbirleriyle uyumlu hatta diğerinden çok daha uyumlu- eylemler üretebilmektedir. Birinci tür kolektif eylemde lider, kitledeki bireylerdir. Her birey kendi özgür alanına müdahale ettirmeden kümenin ana amacı doğrultusunda gereken hareketlere karar verip uygulamaktadır. İkinci tür kolektif eylemde ise kişiler özgürlüklerinden vazgeçmekte, sadece talimatları uygulamaktadırlar. Hayvan kümelerinde her iki tip kolektif eyleme de rastlanmaktadır. Kırlangıçlar, yaban kazları, leylekler, balık sürüleri birinci türe örnektirler. Küme zekası tam olarak bunlar için kullanılabilir. Hayvanları dürten etki, ya genetik kodlarındaki talimatlar ya da sürünün diğer bireyleriyle uyum içinde olma konusundaki sezgileridir. Milyonlarca hayvandan oluşabilen kümenin her bir üyesi yakın çevresiyle uyum içinde olmaya ve içinde bulunduğu ortamın sürükleyiciliğine kendini bırakmış, kümenin yanlış bir iş yapmayacağına güvenmektedir. Bununla beraber bazı uçucu hayvanların biyolojik saatlerindeki bir genetik hata nedeniyle henüz uçamayacak durumda oldukları bir dönemde toplu olarak göç hareketine başladıkları ve yürümek zorunda kaldıkları hata periyodu boyunca vahşi hayvanlara hedef oldukları da biliniyor. Yani kümenin asla yanlış karar vermeyeceği garanti edilebilir bir olgu da değildir. Görüldüğü gibi iki tür eylem arasında dış görünüş benzerlikleri varsa da temel dürtüler tamamen farklıdır. Birinci türdekiler bireysel özgürlüklerinden vazgeçmeden bir uyum sergilemekte, ikinciler ise bunu korku ya da rüşvet karşılığında yapmaktadırlar ve bireysel özgürlük söz konusu değildir. Burada ne yapılacağı ile kastedilen vizyondur. Özgürlüğüne ve zihinsel bekaretine düşkün insanlar mutlaka birer vizyoner olmak zorunda değillerdir. Vizyoner nitelikli liderlerin ortaya koyacağı düşünceler bu insanların akıllarına yattığı takdirde o yönde hareket ederler; ama her biri kendi özgür iradesine göre seçtiği yoldan yürümek kaydıyla. Bu durumda bir dış göz tek tek bireylere bakarsa -asker deyimiyle- başıbozuk gibi görünebilirler. Ama tümüne bakıldığı zaman bir Brownian motion içinde bir vizyon doğrultusunda hareket ettikleri anlaşılır. Hatta bu türlü bir Gevşek Bağlantılı Birliktelik, talimat ile idare edilene nazaran daha da etkilidir. Çünkü gevşek bağlantılı birlikteliğin dış etkilerle bozulması çok güç iken, diğeri yine talimat yoluyla işlevsiz kılınabilir. - Ne yapılacağını ortaya koyabilecek lider , - Ne yapılacağını, bireysel nasıl yapılabileceklere çevirebilmek için gereken her tür çabayı harcamaya istekli özgürlükçü insanların varlığı, - Bu insanların, kendini lider olarak lanse eden kişilerce ortaya atılabilecek vizyonlar içinde en işe yarayanları, en parlak olanlar içinden ayırabilecek sezgilere sahip olmaları. Rastlantılar -eğer şanslı iseniz- bu tür kişileri karşınıza çıkarabilir. Tek yapmanız gereken, karşınıza çıkabilecek o kişilerin, sürekli şikayet eden, eleştiren, ne olup bittiğini anlamaya çalışmadan boyuna ezberlerini benimsetmeye çalışan ama bir şey yapmaya, vermeye niyeti olmayan, böylece kurnazlık ederek hem gizlenen hem de kendini tatmin eden kalabalıklar arasında gözden kaçmamasına dikkat etmektir.


Evvel zaman içinde kalbur saman içinde yeğenimin 6. kattaki dairesinin salondaki açık penceresinden içeri bir kumru giriyor ve kütüphanenin üzerindeki saksıyı yuva yapmaya uygun bulup, oturuyor ve yumurtluyor. Malum kumrular tek eşli. Gün boyu 6'şar saat arayla anne baba yer değiştiriyorlar. Yeğenim, kuşların rahatça girip çıkmaları için yuvalarına en yakın pencereyi 24 saat açık bırakıyor. Diğer pencereleri de perdeyle kapatıyor ki yanlışlıkla cama çarpmasınlar. Bu arada salonda her türlü aktivite normal olarak sürdürülüyor. Sohbet, muhabbet, çay, kahve, TV... Hiçbir şey anne baba kuşu etkilemiyor. Hiç kıpırdamadan, gözlerini kırpmadan büyük bir sabırla yumurtaların üzerinde oturuyorlar. Eve gelen misafirler kuşun canlı olduğuna inanmakta zorlanıyor. O denli hareketsizler. Doğa, bize derdini anlatmaya devam ediyor... Kuşlara yuva yapacak ağaç, kedilere dışkılayacak toprak, martılara denizde balık bırakmazsak; türlerini devam ettirebilmeleri için hayvanları evimizde misafir edeceğe benziyoruz..


Araştırmacılar, kurbağa ve diğer amfibi soylarının tükenişi ve Orta Amerika'daki sıtma vakalarındaki önemli artış arasında bir bağlantı buldular. 1980'li yılların başından 1990'lı yıllara dek Costa Rica'da kurbağa ve semender gibi amfibilerde kitridiyomikoz hastalığına yol açan kitrid mantarı yayılmıştı. Bu mantar enfeksiyonu bazı türlerde ölümle sonuçlanmaktadır. Mesela paradoksal kurbağa ve küçülen kurbağa olarak bilinen kurbağa türü son on yıllarda Costa Rica ve Panama'da tükenmiştir. Mantar 2000'li yıllarda Panama'ya kadar yayıldı. Söz konusu hastalık etkeni dünya genelinde en az 90 amfibi türünün tükenmesine ve en az 500 diğer türlerin de azalmasına yol açtı. Costa Rica ve Panama'daki toplu yok oluşların ardından iki ülkede de sıtma vakalarında önemli bir artış yaşandı. Bazı kurbağalar, semenderler ve diğer amfibiler sivrisinek yumurtalarıyla beslendikleri için, Kaliforniya Üniversitesi bilim insanları, amfibilerin yok oluşunun, sıtma vakalarındaki artış üzerinde etkili olup, olmadığını inceledi. Environmental Research Letters dergisinde yayımlanan araştırma veri analizleriyle, mantar patojeninin yayılma zamanı ve yeri ile sıtma vakalarının artış zamanı ve yeri ile net bir bağlantıyı ortaya koyuyor. Bölgedeki ağaçların taç kısımlarının kaybı da sıtma vakalarındaki artışla bağlantılı olsa da kurbağaların tükenişi kadar etkili değil. Mesela ağaçlardaki kayıp, yıllık sıtma vakalarında, 1000 kişide 0,12 vakalık bir artışa yol açmış. Sıtma vakalarının zirve yaptığı dönemde ise yılda bir ila 1000 kişi sıtmaya yakalanmış ki araştırmaya göre eğer amfibi ölümleri olmasaydı ve vakalar da yaşanmayacaktı. Sonuçta amfibilerin azalışı, insanların sağlığı üzerinde doğrudan etkili. Ekosistemin önemli ölçüde bozulmasına izin verirsek, insan sağlığı üzerinde tahmin edilmesi ve meydana geldiklerinde kontrol edilmesi çok zor olan gelişmeler yaşanabilir diyor araştırmacılar. Ekibe göre araştırmayı tetikleyen faktör, uluslararası yabani hayvan ticaretiyle gelecekte hastalıkların yayılma riskiydi. Mesela Batrachochytrieum salamandrivorans küresel ticaretle ekosistemi tehdit ediyor. Bu hastalık etkeni kitrid mantarlarının en yakın akrabasıdır. Araştırmacılar bu yüzden patojenlerin yayılmasını önlemeye yardımcı olabilecek ticari düzenlemelerin güncellenmesi gerektiğini söylüyorlar.


Mikroraptor olarak adlandırılan dinozor türüne ait fosilden elde edilen bulgular, kuş olmayan dinozorların da kademeli tüy döktüğünün ilk kanıtı olarak değerlendiriliyor. Current Biology'de yayınlanan çalışmaya göre, 120 milyon yıl önce yaşamış olan bu dinozorun günümüz ötücü kuşları gibi tüyleri kademeli olarak döktüğünü gösteren belirtiler, mikroraptorun becerikli bir uçan tür olduğuna da işaret ediyor. Ötücü kuşlar tüy dökerken, birçok deniz kuşu türünün aksine aynı anda tüylerinin sadece birkaçını kaybeder böylece yıl boyunca yiyecek bulmak ve yırtıcılardan kaçmak için uçabilir halde kalırlar. Mikroraptor fosilinde sıra dışı şekilde kısa olan üç tüyün görülmesiyle araştırmacılar bu dinozorun da kademeli olarak tüy döktüğü sonucuna vardı. Tüm yetişkin kuşlar yılda en az bir kez yaşlanmış, hasar görmüş tüylerini yenilemek veya parlak yaz -mat kış kamuflajı değişimi için tüy döker. Kuş türlerinin genetik rekonstrüksiyonları, kuşlarda en az 70 milyon yıl süredir kademeli tüy dökmenin var olduğunu ve günümüzdeki tüm kuşların ortak atasının bir özelliği olduğu sonucuna varıyordu. Şimdi ise, kuş olmayan bir dinozorun kademeli tüy döktüğüne dair ilk fosil kanıt elde edilmiş oldu. Araştırmacılar, söz konusu bulgunun kademeli tüy dökmenin kökenlerini 50 milyon yıl kadar geri iteceğini ifade ediyor. Önceki çalışmalar, ilk uçabilen türler arasında olması muhtemel bu dinozorun sadece ağaçtan ağaca süzülmekle kalmadığı, aynı zamanda kanatlarını ve arka bacaklarını kullanarak yerden havalanabildiğine işaret ediyordu. Yeni bulgu da bu çıkarımı destekliyor. Araştırmacılar, microraptorun kuş olmayan bir dinozorun da uçabileceğine yönelik en ikna edici vakalardan biri olduğunu belirtiyor. Ekolokasyon yarasa, yunus ve balina gibi bazı memelilerin sahip olduğu biyolojik sonardır. (Bkz. Ekolokasyon kullanan canlılar, Erdal Musoğlu, Sayı 219, s.19) Ekolokasyonun rakipsiz şampiyonları yarasalar açık alanlarda avlanırken çevreyi tarama ve avı algılama aşamalarında birbirinden farklı iki tip ses üretiyorlar. Behavioral Ecology'de yayınlanan bir çalışma, bizim duyamayacağımız kadar yüksek perdeli olan bu seslerin avlanma dışında da işlevi olabileceğine, yarasaların birbirlerini tanımasını sağladığına işaret ediyor. Doğada yakaladıkları yarasaları tepki vermeyi bırakana kadar tekrar tekrar başka bir yarasının çıkardı sese maruz bırakan araştırmacılar, daha sonra aynı tipte ama farklı bir yarasadan kaydedilen sesi yarasalara dinletti. Bu aşamada yarasaların tekrar tepki vermeye başlaması, bu seslerin bir tür bireysel bilgi de taşıdığı, sesi farklı bir yarasa ürettiğinde diğer yarasaların değişimi fark ettikleri anlamına geliyor. Grup halinde avlanan diğer birçok hayvan, doğrudan avlanma için kullanmasalar da, çıkardıkları seslerle iletişim halinde kalır, birbirlerinin yerinden haberdar olur. Yarasalar, hem avlanma ve koordinasyonu tek bir sesle gerçekleştirebiliyor gibi görünüyor.


Kuşların, sürüngenlerin ve memelilerin dış görünüş özellikleri birbirine pek benzemez. Kuşların tüyleri, sürüngenlerin pulları ve memelilerin ise kılları vardır. Ama bu üç cilt örtüsü arasında bir bağlantı var, çünkü bunların hepsi ortak bir sürüngen ataya uzanıyor. İsviçreli evrim biyologlarının Science Advances dergisindeki yazılarına göre, tüyler, pullar ve kıllar erken gelişim evrelerinde özdeş moleküller ve mikro anatomik özellikler yansıtıyor. Memeli kılları ve kuş tüyü, embriyo gelişimi sırasında benzer yapıdan türüyor. Plakod olarak bilinen bu yapı glandüler hücrelerdeki epidermisin bölgesel kalınlaşmasıdır. Ancak bugüne kadar sürüngenlerde plakodun varlığı bilinmiyordu. Kuşlar ve memeliler evrim sürecinde çeşitli sürüngen soylarından geliştikleri için birçok evrim biyoloğu, bu iki hayvan grubunun birbirinden bağımsız olarak plakod geliştirdiğini düşünüyordu diyor Cenevre Üniversitesi bilim insanları. Fakat Yale Üniversitesi'nden bir araştırma ekibi 2015 yılında, sürüngen pullarının, kılların ve tüylerin gelişimleri sırasında ortak moleküler özelliklere sahip olduklarını saptamışlardı. Michel Milinkovitch ile çalışan araştırmacılar ise şimdi bu üç farklı cilt örtüsünün ortak bir ata sürüngene uzandığını gösterdiler. Yeni araştırma, Amerikalı ekibin çalışmasını tamamlayan yeni veriler sunmakla kalmayıp, mikro anatomik koşulları da ortaya koyuyor. Araştırmacılar özellikle de timsah ve yılan embriyolarına odaklanmışlar. Ayrıca bir kertenkele türü olan sakallı ejderin çeşitli varyantlarını da ayrıntılı bir şekilde incelemişler. Çalışma sırasında, kılların ve tüylerin gelişiminde saptananlarla özdeş olan yeni moleküler özellikler tespit edilmiş. Sürüngenler de memelilerdeki ve kuşlardaki plakodlara sahip diyor Milinkovitc. Bu da bu üç cilt örtüsünün homolog olduğu anlamına geliyor: sürüngen pulları, tüyler ve kıllar görünüş olarak bu kadar farklı olmalarına rağmen ortak sürüngen atanın pullarından gelişmiş.


Elbette akla ilk gelen bir kuş türünün kendi yumurtalarını tanıyabilmesi geliyor. Hiçbir kuş, başka bir kuşun yumurtası üzerinde kuluçkaya yatmak istemez değil mi? Üstelik kuşlar yumurtadan çıkan yavruların kendi yavrusu olup olmadığını da ayırt etmekte zorlanabiliyorlar. Yani bir başka türün yavrularına bakmak ve yetiştirmek gibi ciddi bir risk de söz konusu. Bu mekanizmanın nasıl çalıştığını ortaya koymak isteyen araştırmacılar, kuş yumurtalarından sadece birini, birden fazlasını ya da tamamını boyamak suretiyle manipüle ettikleri çeşitli deneyler gerçekleştirdiler. Bu deneyler, sözgelimi büyük kamışçın kuşunun guguk kuşu yumurtalarını ayırt etmek için yumurtalardaki renk farklılıklarını ve kendi yumurtalarının nasıl olduğuyla ilgili anılarını esas aldıklarını ortaya koydu. İşin sırrı, kuş retinalarının memeli retinalarına göre farklılık göstermelerinde yer alıyor gibi görünüyor. İki ya da üç koni tipine sahip olan memelilerden farklı olarak, kuşlar dört farklı koni tipine sahipler ve bu da kuşları tetrakromatik bir görüşe sahip kılar. Başka bir deyişle kuşlar memelilerin iki katı kadar renk görme kabiliyetine sahiptirler. Yani bizler için iki yumurta birbirine tıpatıp benziyorken, bir kuş için ikisi bariz bir biçimde farklı renge sahip olabilir. Pek çok ötücü kuşu da içeren bazı kuş takımları, bizlerin göremediği UV bandındaki ışığı da görme kabiliyetine sahip. Hakim olan kurama göre, aslında ilk omurgalı ataları da UV bandındaki ışığı algılayabiliyordu, ancak primatlarda ve kuşlarda bu yetenek zamanla kayboldu. Ancak bu morötesi görüş kabiliyeti kuşlarda birbirinden bağımsız olarak en az dört kez yeniden evrildi. Lakin bu işlev bilinse de, UV duyarlılığının kuluçka asalaklığına bir yanıt olarak mı evrildiği yoksa evrimsel tarihlerinde bir şekilde zaten kavuştukları bu yeteneklerin kuluçka asalaklığına karşı da işe mi yaradığı sorusu hala tam olarak yanıtlanmış değil. Kuşlardaki renk algılama mekanizmasına yönelik tüm kuramlar günümüz teknolojik imkanları sayesinde daha net olarak sınanabilecek. Eskiden mikro spektrofotometri adlı bir yöntem kullanılıyordu: Bir kuş gözündeki fotoreseptörden ışık geçiriliyor ve hangi dalga boyunu emdiği ölçülüyordu. Maalesef bu yöntem için deneğin ölmesi gerekiyordu. Lakin bugünlerde kullanılan yöntem, UV bandına duyarlı olan proteinin DNA sekanslamasına bakılabiliyor ve müdahale edilebiliyor. Yani bir kuş türünü mora duyarlı halden ultraviyoleye duyarlı hale getirme işi tek bir amino asit değişimiyle gerçekleştirilebiliyor. Böylece bir kuş türünün yumurtaları ayırt etmede UV görüşünün katkısı olup olmadığı rahatlıkla sınanabiliyor. Hem de kuşlara hiçbir zarar vermeden -ki bu da soyu tükenmekte olan kuşlarla bile çalışma imkanı sağlıyor-. Bu çalışmalardan elde edilen veriler, güçlü bilgisayarlar sayesinde dünyanın kuşların gözlerinden nasıl göründüğüne yönelik modeller oluşturabilme imkanı da sağlıyor. Pek yakında kuşların görsel dünyasına yönelik tüm sırların çözüleceğini ümit edebiliriz. Kaynak: Bu yazı Evrim Ağacı'nda yer alan orijinalinden özetlenmiştir.


Bir zamanlar sadece insana özgü olduğu düşünülen plan yapma eyleminin, kuşlarda da olduğu görüldü. Bu özellik, hayvanlar aleminde yalnızca maymun türünde izlenmişti. Kuzgun, kargagiller familyasından Corvus cinsi, zekası, büyüklüğü ve simsiyah tüyleri ile tanınan bir kuş. Oldukça sosyal olmaları, insan yüzünü uzun süre hatırlayabilmeleri ve neden-sonuç ilişkisi kurabilmelerinin yanı sıra son yıllarda gelecek için plan yapabildikleri de ortaya çıktı. Plan yapmak uzun süreli belleğin kullanılmasını gerektiriyor. Bu, ekolojik koşullara uyum sağlamaktan ziyade, kuşlar ve insansılarda kendiliğinden evrimleşmiş bilişsel bir yetenek. 2007 yılında, Cambridge Üniversitesi'nden araştırmacılar, alakarganın, ertesi sabah aç olacaklarını hesap ederek, bazı yerlere yemek sakladığını tespit etmişti. Bu, esnek ve planlama gerektiren bir davranış. İsveç Lund Üniversitesi'nden Mathias Osvath ise bunun sadece yemek saklamayla sınırlı bir davranış olabileceğini çünkü karga familyasında bu alışkanlığının süregeldiğini belirtti. İlk deneyde, kuzgunlar taş kullanarak bir kutunun içindeki köpek mamasının bir kısmına erişim sağlamak üzere eğitildiler. Sonra onlara, aralarında bir taşın da olduğu bir takım cisimler gösterildi. Kutu ise görüş alanlarında değildi. Bir cismi seçmeleri için yalnız bırakılan kuzgunlara, 15 dakika sonra içinde ödül olan kutu gösterildi. Kuzgunların yiyeceği alabilmek için taşı kutuya bırakmaları gerekiyordu ve 14 denemenin 11'inde başarılı oldular. İkinci deney ise takas yapmaktı. Bozuk para gibi parlak bir cismi, ödülle değiş tokuş yapmaları için eğitildiler. Sonra, bir yığın cisim içinden doğru cismi seçerek 15 dakika boyunca tutmaları ve ardından ödülü almak için araştırmacıyla bunu takas etmeleri gerekiyordu. Kuşlar, 144 denemeden 143'ünde doğru cismi seçtiler ve doğru cismi deneyin %77'sinde takas ettiler. Alet veya jeton seçimi arasındaki 15 dakikalık bekleme süresi 17 saate çıkartılmış olsa bile, kuşlar işlemleri % 90 oranında tamamladılar. Osvath, kuzgunların daha ilk denemeden itibaren plan yapmaya başladıklarını ve başarılarının herhangi bir alışkanlıkla bağlantılı olmadığını ve O an karar verip bir sonraki adım için hazırlık yapıyorlar diye konuşuyor. Ayrıca, bir sonraki ödülün daha iyi olabileceği ihtimaline karşılık o anki ödülü es geçebildikleri de ortaya çıktı. Karga familyası evrimleşme yolunda primatlardan 320 milyon yıl kadar önce ayrıldılar. Bu da, araştırmacılara, karga familyasının bilişsel yeteneğinin kendiliğinden geliştiğini düşündürüyor. Osvath'a göre kuzgun ve kargaların incelenmesi, kavrama, planlama ve hatta bilincin doğası ve evrimini anlayabilmemiz için harika bir fırsat. Cambridge Üniversitesi'nden Marcus Boeckle'a göre bu deneyler kuşlarda genel bir zekanın gelişmiş olduğunu gösteriyor. Boeckle, Bu çalışmalar zekanın nasıl evrildiği konusunda bizlere çok önemli ipuçları sunuyor diyor. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Bazı leylekler artık eskisi gibi uzaktaki sıcak ülkelere göçmek yerine, yolları üzerindeki ülkelerin çöplüklerinden besleniyor. "Çöplüklerdeki bu duraklamalarla hayvanlar çok fazla enerji tasarrufu ediyor" diyor Science Advances dergisinde yayınlanan bir çalışmada Max-Planck Ornitoloji Enstitüsü bilim insanları. Andrea Flack ve ekibi leyleklerin ne kadar enerjiye ihtiyaçları olduğunu öğrenmek için farklı ülkelerden yetmiş beyaz leyleğin göç davranışını incelemiş. Çöplüklerden beslenen kuşlar uzağa göç edenlere kıyasla daha az enerji harcasalar da yaşam sürelerinde bir artış görünmüyor diyor araştırmacılar. Araştırma çerçevesinde sekiz beyaz leylek popülasyonuna ivmeölçer özellikli GPS vericileri takıldıktan sonra beş aylık yolculukları takip edilmiş. Örneğin Rusya veya Polonya'dan yola çıkan leylekler Güney Afrika'ya giden binlerce kilometrelik doğu rotasında çok fazla enerji harcıyorlar. Oysa Güney Almanya'dan yola çıkan ve aslında sonbaharda batı rotasından uçanlar daha az enerji harcıyor ve yolları üzerindeki çöplüklerde vakit geçiriyorlar. Leylekler buralarda et ve balık artığı gibi bol miktarda organik yiyecek buluyor. Afrika'daki doğal yaşam alanlarında yiyecek bulmak daha zahmetli olmasına karşın çöplüklerde çok fazla aramak zorunda kalmıyorlar. Bilim insanları göçer kuşların bu davranışının ekolojik sistemler üzerinde olumsuz etki yapacağından endişeli. Çöplükte beslenen leylekler eskisi gibi çekirgelerin peşine düşmedikleri için çekirgeler çoğalıyor. Ayrıca çöplüklerde yaralanma ve hastalık kapma riski de daha yüksek.


İsveçli bilim insanları Sibirya'da niçin daha çok erkek mamut fosili bulunduğu konusunda bir açıklama getirdiler. Buna göre dişi mamutlar deneyimli bir dişinin liderlik ettiği gruplarla dolaşıyorlardı. Oysa tek başlarına yaşayan erkek mamutların doğal tuzaklarda ölme riskleri daha yüksekti diyor araştırmacılar. Erkek mamutlar bataklıklarda boğuluyor ya da kayalıkların aralarına düşüyordu. Bu tür ortamlar ayrıca cesedin fosilleşmesi için gerekli koşulları da sunuyorlar. Sibirya'da bulunan mamut fosillerinin yaklaşık olarak yüzde yetmişi, erkek mamutlara ait. Bu durum sadece hormonlarla veya riske girme isteğiyle değil, daha çok tüylü mamutların sosyal yapılarıyla ilgili. Mammuthus primigenis türü mamut büyük bir olasılıkla günümüzdeki filler gibi yaşıyordu. Deneyimli dişiler yavrularla büyük sürüler oluştururken, erkekler bekarlar gruplarıyla daha geniş alanlarda hareket ediyorlardı. Ancak yaşlı erkek mamutlar Sibirya'nın buzlu doğasında tek başlarına hayatta kalmaya çalışıyorlardı. Sürünün desteği veya deneyimli dişilerin yardımı olmadan erkek mamutlar böylece bataklık veya kaya yarıkları gibi doğal tuzaklara daha çok düşüyorlardı diye anlatıyor Love Dalen. Diğer Buz Devri buluntu yerlerindeki fosiller de bu tezi doğruluyor. Güney Dakota'daki kızgın kaynaklardan, İngiltere'de Condover'deki buzul gölüne kadar birçok yerde hayvanlar kaza sonucu ölerek, fosilleşmişler. Daha önceki incelemelerde benzer durumlar saptanmıştı. Mesela Los Angeles katran ocaklarında bulunan yabani at kalıntıları ve Teleoceras gergedanın fosilleri de genelde erkek hayvanlara ait. Araştırmacılar buradaki durumdan da sosyal yapının sorumlu olduğunu düşünüyorlar. Fakat her zaman erkek hayvanların riskli yaşadığı da doğru değil. Los Angeles'teki katran ocaklarında çok sayıda bizon kemiği de bulunmuş ve bunların çoğu dişilere ait. Dişi bizonlar özellikle de ilkbaharda bu bölgeden göç ediyorlardı. Oysa tam da bu mevsimde katran çok yapışkan oluyordu diyor araştırmacılar.


Kimi bakterilerin, enerjilerini, metallerin kimyasal dönüşümünden kazandıkları uzun süredir bilinmekte. Örneğin Geobacter sulfurreducens minerallerin içindeki üç değerli demiri azaltır. Cupriavidus mettallidurans çözünmüş altını çözünmemiş katı biçimine dönüştürerek, minik altın nuggetsler üretir. Hatta bazı yataklardaki organik uranyum bileşimlerinin bile bir zaman bu tür kemolitotropik mikroplarca oluşturulmuş olduğu düşünülebilir. Kaliforniya Üniversitesi'nden Hang Yu ve Jared Leadbetter tamamen rastlantısal olarak bu metal oburu mikropların diğer bir temsilcisini keşfetti. Leadbetter bir deneyin ardından mangan karbonat içeren bir kabı musluk suyuyla ıslatmış sonra da unutmuştu. Birkaç ay sonra geri döndüğünde kabın içinin koyu renkli bir kabuk bağladığını farketti. Mangan, demir ve titandan sonra yerkabuğunda üçüncü en yaygın geçiş metali olduğu için araştırmacılar, uzun bir zamandır bu elementi kullanan mikropların varlığını tahmin ediyorlardı. Ve bu yüzden de sistematik olarak testler yapıyorlardı. Ancak mikrobu keşfeden Leadbetter oldu. Bu mangan oburları, mangan dioksit, manganit veya mangan oksit minerallerinin oluşturulmasında rol oynayabilirler. Hatta bazı su tesisatlarındaki ve yeraltı kuyularındaki koyu renkli kabuklardan da bu mangan oburları sorumlu olabilir. Araştırmacılar bu koyu kabukları çeşitli besleyici maddelere koyduklarında gerçekten de mikrop ürediğini tespit ettiler. Bu mikrop örnekleri daha sonra iki değerli manganlı steril ortama bırakıldı. Ve sadece dört hafta içinde ilk koyu renkli mangan oksitleri görüldü. Bilim insanları bu oksidasyonun en iyi 34-40 derece sıcaklıklarda gerçekleştiğini söylüyorlar. Sonuç olarak mangan oksitten, 20 500 mikrometre küçüklüğünde yumruların cama veya besleyici maddeye yapışıp kaldığı görüldü. Koyu kahverengindeki bu küreciklerin üzerindeki çentikler ve delikler üzerinde çok sayıda bakteri birikebilir. Mangan içerikli besleyici maddeye öldürülmüş kültür örnekleri aşılandığında ise yumru oluşumunun durduğu saptandı. Bu nedenle yumruların bakteriler tarafından oluşturulduğu sonucuna varıldı. Peki bu bakteriler hangileriydi? Bilim insanları ilk bakteri kültüründe 70 farklı bakteri türü buldular. Bunları uzun bir süre mangan içerikli besleyici madde üzerinde yetiştirdikten sonra geriye iki bakteri türü kaldı. Anlaşıldığı üzere bunlar mangan üzerinde hayatta kalabiliyorlardı. A türü, B'ye kıyasla yedi misli fazlaydı. Deneyler ayrıca Nitrospirae grubuna ait A bakteri türünün kendi başına manganı okside edebildiğini, fakat beta proteobakterilere dahil olan B türünün bunu yapamadığını gösterdi. Buna göre ya A bakterisi tek başına mangan oksidasyonundan sorumlu ya da bu etkinlik birlikte yürüyor. A bakterisi geçici olarak Candidatus Manganitrophus noduliformanns olarak isimlendirildi. Bilim insanları bu veya yakın akraba diğer bakterilerin, deniz diplerinde bulunan ve koyu renkli mangan oksitten oluşan yuvarlak mangan yumruların da ilk üreticileri olduklarını düşünüyorlar.


Mantarlar her yerde yetişebiliyor. İster ipliksi küf, minik sporlar ya ta şapkalı mantar olsun onların bulunmadığı bir çevre neredeyse yok gibi. Hatta bazı mantarlar ölümcül ışın miktarını bile kaldırabiliyor ve bundan yararlanabiliyor da. Bazılarıysa özellikle çalı yangınlarından sonra çok iyi büyüyorlar. Diğer ilginç bir tür de 1500 yıl kadar yaşayabiliyor. Fakat dünyada ne kadar mantar türünün bulunduğu konusunda biyologlar şimdiye dek sadece tahmin yürütüyorlardı. Tahminler dünya genelinde bir milyondan beş milyon türe kadar uzanıyor. Burada sorun şu: Bugüne kadar sadece 120.000 mantar türü bilimsel olarak tanımlanmıştır. Bu yüzden bilinmeyenler sayısı oldukça kabarık. Üç büyük organizma dünyasından en az araştırılmış olanı mantarlardır. Londra Doğa Tarihi Müzesi'nden David Hawksworth şimdi yeni bir sayım yaptı. Bu amaçta DNA barkodlama verilerini değerlendirdikten sonra, çevre örneklerini analiz edip belli başlı yaşam alanları ve biyotoplardaki mantar sayısın bulmuş. Sonuçlara göre dünyamızda en az 2,2 ila 3,8 milyon mantar türü bulunmakta. Bu sayı birçok biyologun tahmin ettiğinden on sekiz kat fazla. Buna göre de mantarlar hayvanlardan sonra gezegenimizde en fazla tür çeşitliliğine sahip organizma grubu. Çeşitlilik açısından bitkilerin çok üzerindeler. Her bitkiye neredeyse on mantar türü düşüyor. Aslında bu pek de şaşırtıcı değildir. Sonuçta mantarlar deniz dahil tüm ekosistemlerde yaşıyorlar. Bu dünyaya, maya gibi tekhücreliler ve büyük sinek mantarları veya liken mantarları da dahildir. Parazit mantarları bitkiler, hayvanlar ve insanlar için önemli hastalık etkenleri olsa da birçok diğer mantar türü ekmek, peynir, alkollü içecekler ve ilaçlar için önemli bir rol oynamaktadır. Bugüne kadar sadece 120.000 mantar türünün tanımlanmış olduğunu düşünürsek, dünyadaki mantar türlerinin sadece yüzde sekizinin hatta en kötü durumdaysa yüzde üçünün bilindiğini söyleyebiliriz. Bilim insanları özellikle de tropikal bölgeler gibi olağanüstü çevrelerde çok sayıda bilinmeyen mantar türünün bulunduğunu tahmin ediyorlar. Ve yaşam alanlarının zarar görmesi yüzünden birçok tür henüz keşfedilmeden yok oluyor. Bu yazı HBT'nin 79. sayısında yayınlanmıştır.