On sekizinci yüzyılda modern kimyanın doğuşundan beri, birçok kimyager doğayı rol modeli olarak kullanmıştır. Yaşamın kendisi, doğanın kimyasal karmaşıklık yaratma konusundaki üstün yeteneğinin nihai kanıtıdır. Bitkilerde, mikroorganizmalarda ve hayvanlarda bulunan muhteşem moleküler yapılar, araştırmacıları aynı molekülleri yapay olarak oluşturmaya teşvik etti. Doğal molekülleri taklit etmek çoğu zaman ilaç geliştirmede önemli bir rol oynamıştır, çünkü ilaçların birçoğunda doğal maddelerden esinlenilmiştir. Yüzlerce yılda biriken kimya bilgisi değerini kanıtlamıştır. Kimyagerler, geliştirdikleri karmaşık araçları kullanarak artık laboratuvarlarında en şaşırtıcı molekülleri yaratabiliyorlar. Bununla birlikte, zorlu bir sorun, karmaşık moleküllerin inşasının pek çok adımı gerektirmesidir. Her adım istenmeyen yan ürünler yaratır- bazen biraz daha fazla ve bazen biraz daha az. Sürecin ilerlemesi için bu yan ürünler ortadan kaldırılmalıdır ve bazı zor yapılar için malzeme kaybı o kadar büyük olabilir ki geriye neredeyse hiçbir şey kalmaz. Kimyagerler genellikle zorlu amaçlarına ulaşırlar, ancak oradaki yol hem zaman alıcı hem de pahalı olabilir. Bu yılki Ödül, yeni kimyasal idealler bulmak ve basitlik ve işlevselliğin öncelik kazanmasını sağlamakla ilgilidir. Bu yılkiyle birlikte ikinci kez Nobel Kimya Ödülü'ne layık görülen Barry Sharpless, giderek büyüyen kartopunu yuvarlanmaya başlayan ilk kişiydi. 21. Yüzyıla girdiğimizde, fonksiyonel kimyada moleküler yapı taşlarının hızlı ve verimli bir şekilde bir araya getirilmesini sağlayacak olan tık kimyası=click chemistry kavramını icat etti. Morten Meldal ve Barry Sharpless - birbirinden bağımsız olarak - tık kimyasının baş tacı haline gelen bakırın katalizlediği azid-alkin sikloadisyonunu bulduklarında kartopu çığa dönüştü. Biyoortogonal tepkime terimi, canlı bir systemin içinde, doğal biyokimyasal süreçlere müdahale etmeden gerçekleşen kimyasal tepkimeler için kullanılır. Carolyn Bertozzi, canlı organizmaların içinde kullanılabilecek tık reaksiyonlarını geliştirdi. Hücrenin normal kimyasını bozmadan gerçekleşen biyoortogonal tepkimeler, hücrelerin nasıl çalıştığını haritalamak için kullanılmaktadır. Bazı araştırmacılar şimdi bu reaksiyonların kanseri teşhis etmek ve tedavi etmek için nasıl kullanılabileceğini araştırıyorlar, buna geri döneceğiz. Şimdi 2022 Nobel Kimya Ödülü'ne götüren iki başlıktan ilkini izleyelim. İlmik, Barry Sharpless'ın ilk Nobel Kimya Ödülü'nü aldığı yıl olan 2001 yılında çözülmeye başlandı. Ancak, bir bilimsel dergide kimyada yeni ve minimalist bir yaklaşımı gündeme getirdiğinde çözüm süreci henüz başlamamıştı. Kimyacıların doğal molekülleri taklit etmeyi bırakma zamanının geldiğine inanıyordu. Ama, bu girişimler genellikle, yeni ve ustalaşılması çok zor olan moleküler yapılarla sonuçlanıyordu. Bu da yeni ilaçların geliştirilmesinin önünde bir engel yaratıyordu. Potansiyel bir ilaç doğada bulunursa, maddeyi in vitro testler ve klinik deneyler için genellikle küçük hacimlerde üretmek mümkün olur. Ancak daha sonraki aşamada sınai boyutta üretime ihtiyaç duyulursa, çok daha verimli üretim yapılması gereklidir. Sharpless, örnek olarak güçlü bir antibiyotik olan meropenemi kullandı. Molekülün büyük ölçekte üretilmesinin bir yolunu bulmak için altı yıl süren kimyasal geliştirme çalışması gerekliydi. Barry Sharpless'a göre kimyacılar için engellerden biri, yaşamın kimyası için hayati önem taşıyan karbon atomları arasındaki bağlardı. Prensip olarak, tüm biyomoleküller bağlı karbon atomlarından oluşan bir iskelete sahiptir. Hayat, bunları yaratmak için yöntemler geliştirdi, ancak bunun, kimyacılar için herkesin bildiği gibi zor olduğu görüldü. Bunun nedeni, farklı moleküllerden gelen karbon atomlarının genellikle birbirleriyle bağ oluşturmak yönünde kimyasal eğilime sahip olmamasıdır, bu nedenle bunların yapay olarak etkinleştirilmeleri gerekir. Bu etkinleştirme ise genellikle çok sayıda istenmeyen yan tepkimeye ve maliyetli malzeme kayıplarına yol açar. Barry Sharpless, tepkime yatkınlığı olmayan karbon atomlarını birbirleriyle tepkimeye sokmaya çalışmak yerine, meslektaşlarını zaten eksiksiz bir karbon iskeletine sahip olan küçük moleküllerle işe başlamaya teşvik etti. Bu basit moleküller daha sonra, kontrol edilmesi daha kolay olan azot veya oksijen atomu köprüleri kullanılarak birbirine bağlanabilirler. Kimyacılar, iştirak eden moleküllerin birbirlerine bağlanmak için güçlü yatkınlık gösterdiği basit tepkimeleri seçerlerse, minimum malzeme kaybıyla birçok yan tepkimeden de kaçınmış olurlar. Barry Sharpless, moleküller oluşturmaya yarayan bu sağlam yöntemi tık kimyası olarak adlandırdı. Tık kimyasıyla, doğal moleküllerin tam kopyaları elde edilemese de aynı işlevlere sahip moleküller bulmanın mümkün olacağını söylüyordu. Basit kimyasal yapı taşlarını birleştirmek, neredeyse sonsuz çeşitlilikte molekül yaratmayı mümkün kılar. Bu yüzden, tık kimyasını kullanarak hem doğada bulunanlar kadar amaca uygun hem de sanayi ölçeğinde üretilmesi mümkün ilaçlar üretilebileceğine inandı. Sharpless, 2001 tarihli yayınında, bir kimyasal tepkimenin tık kimyası olarak adlandırılması için yerine getirilmesi gereken birkaç kriteri sıraladı. Bunlardan biri, tepkimenin oksijen varlığında ve hem ucuz hem de çevre dostu bir çözücü olan su içinde gerçekleşebilmesinin gerektiği idi. Ayrıca ortaya koyduğu yeni idealleri yerine getirdiğine inandığı birkaç mevcut tepkimeden örnekler verdi. Ama, henüz kimse, tık kimyası ile neredeyse eşanlamlı hale gelen parlak reaksiyonu yani bakırın katalizörlüğünde yürüyen azid-alkin sikloadisyonunu bilmiyordu. Bu tepkime, Danimarka'daki bir laboratuvarda keşfedilmek üzereydi. Azidler ve alkinler, bakır iyonu eklendiğinde çok verimli biçimde tepkime verirler. Şimdi bu tepkime, tüm dünyada, molekülleri basit biçimde birbirlerine bağlamakta kullanılıyor. Sonucu belirleyen çoğu bilimsel ilerleme, araştırmacıların hiç beklemediği bir zamanda gerçekleşir ve bu Morten Meldal için geçerliydi. Bu yüzyılın ilk yıllarında, potansiyel ilaç maddeleri bulmak için yöntemler geliştiriyordu. Yüzbinlerce farklı maddeyi içerebilen devasa molekül kütüphaneleri kurdu ve daha sonra herhangi birinin hastalığa yol açan süreçleri engelleyip engelleyemeyeceğini görmek için hepsini taradı. Bu sıralarda bir gün Meldal ve meslektaşları tamamen sıradan bir tepkimeyi gerçekleştiriyorlardı. Bu kısmı hatırlamanıza gerek yok ama, amaçları bir alkini bir açil halojenür ile reaksiyona sokmaktı. Kimyacılar katalizör olarak biraz bakır iyonu ve belki bir tutam paladyum eklendiğinde tepkime genellikle sorunsuz ilerler. Ancak Meldal tepkime kabında olanları analiz ettiğinde beklenmedik bir şey buldu. Alkinin, açil halojenür molekülünün yanlış ucuyla tepkimeye girdiği ortaya çıktı. Karşı uçta azid adı verilen kimyasal bir grup vardı. Alkin ile birlikte azid, halka şeklinde bir yapı, bir triazol oluşturmuştu. Biraz kimyadan anlayan kişiler, triazollerin yararlı kimyasal yapılar olduğunu bilebilir. Kararlıdırlar ve diğer şeylerin yanı sıra bazı ilaçlarda, boyalarda ve tarım kimyasallarında bulunurlar. Triazoller arzu edilen kimyasal yapı taşları olduğundan, araştırmacılar daha önce onları alkinlerden ve azidlerden oluşturmaya çalışmışlardı, ancak bu girişim istenmeyen yan ürünlere yol açıyordu. Morten Meldal, bakır iyonlarının reaksiyonu kontrol ettiğini, böylece prensipte sadece bir maddenin oluştuğunu fark etti. Aslında alkine bağlanması gereken açil halojenür bile kapta hemen hemen dokunulmadan kalmıştı. Bu nedenle Meldal için azid ve alkin arasındaki tepkimenin istisnai bir şey olduğu açıktı. Keşfini ilk olarak Haziran 2001'de San Diego'daki bir sempozyumda sundu. Ertesi yıl, 2002'de, bilimsel bir dergide, tepkimenin çok sayıdaki farklı molekülü birbirine bağlamak için kullanılabileceğini gösteren bir makale yayımladı. Aynı yıl, Morten Meldal'dan bağımsız olarak, Barry Sharpless, azidler ve alkinler arasında, bakırın katalizörlüğündeki tepkime hakkında, tepkimenin su içinde ilerlediğini ve güvenilir biçimde gerçekleştiğini gösteren bir makale yayınladı. Bunu ideal bir tık tepkimesi olarak nitelendirdi. Azid, kuvvetin bakır iyonu tarafından serbest bırakıldığı yüklü bir yay gibi davranıyordu. Proses sağlamdı ve Sharpless, kimyacıların farklı molekülleri de kolayca bağlamak için tepkimeyi kullanabileceğini öne sürdü. Tepkimenin potansiyelini muazzam olarak nitelendirdi. Geriye dönüp baktığımızda, haklı olduğunu görüyoruz. Kimyacılar iki farklı molekülü birbirine bağlamak istiyorlarsa, artık nispeten kolay bir şekilde bir moleküle bir azid ve diğerine bir alkin grubu ekleyebilirler ve sonra da bazı bakır iyonlarının yardımıyla molekülleri birbirlerine tuttururlar. Bu basitlik, tepkimenin hem araştırma laboratuvarlarında hem de sanayi alanında son derece popüler hale gelmesine yol açmıştır. Diğer şeylerin yanı sıra, tık tepkimeleri belli bir amaca yönelik yeni malzemelerin üretimini kolaylaştırmaktadır. Bir üretici bir plastiğe veya elyafa tıklanabilir bir azid eklerse, malzemeyi daha sonraki bir aşamada değiştirmek kolayca yapılabilir; elektriği ileten, güneş ışığını soğuran, antibakteriyel olan, ultraviyole radyasyondan koruyan veya arzu edilen diğer özelliklere sahip olan maddeleri tıklamayla oluşturmak mümkündür. Ayrıca, plastikleri yumuşatmakta kullanılan katkılar da tıklama yoluyla eklenebilir. Böylece, zamanla plastik malzemenin kusması sonucunda yitirilmezler. İlaç araştırmalarında, potansiyel olarak ilaç hammaddesi olabilecek maddeleri üretmek ve optimize etmek için tık kimyası kullanılır. Tık kimyasının neler başarabileceğine dair birçok örnek var. Ancak Barry Sharpless'ın öngörmediği şey bu yöntemin canlılarda kullanılabileceğiydi. Şimdi 2022 Nobel Kimya Ödülü'nün ikinci ipliğini çözeceğiz. İşin bundan sonraki parçası, biyokimya ve moleküler biyolojinin adeta patlayarak ilerleme gösterdiği 1990'larda başlıyor. Dünyanın dört bir yanında, moleküler biyolojideki yeni yöntemleri kullanan araştırmacılar, hücrelerin nasıl çalıştığını anlama girişimlerinde, genlerin ve proteinlerin haritasını çıkarıyorlardı. Öncü bir ruh vardı ve bir zamanlar terra incognita olan alanlar hakkında hergün yeni bilgiler üretiliyordu. Bununla birlikte, bir grup molekül neredeyse hiç dikkat çekmedi: glikanlar. Bu moleküller çeşitli şeker türlerinden yapılan ve genellikle proteinlerin ve hücrelerin yüzeyine tutunan kompleks karbonhidratlardır. Glikanlar, virüslerin hücreleri enfekte etmesi veya bağışıklık sisteminin etkinleştirilmesi gibi birçok biyolojik süreçte önemli bir rol oynarlar. Bu nedenle ilginç moleküllerdir, ancak sorun moleküler biyolojide kullanılan yeni araçların gilkanları incelemekte kullanılamıyordu. Bu yüzden, glikanların nasıl çalıştığını anlamak isteyen herkes çok büyük bir zorlukla karşı karşıya kalıyordu. Bu dağa tırmanmaya hazır durumda olan sadece birkaç araştırmacı vardı ve bunlardan biri Carolyn Bertozzi'ydi. 1990'ların başında Carolyn Bertozzi, bağışıklık hücrelerini lenf düğümlerine çeken bir glikanın haritasını çıkarmaya başladı. Etkili araçların olmaması, glikanın nasıl çalıştığını anlamanın dört yıl sürmesi anlamına geliyordu. Bu zorlu süreç onun daha iyi şeyler hayal etmesini sağladı ve aklına bir fikir geldi. İzlediği bir seminerde, bir Alman bilim adamından, glikanları oluşturan şekerlerden biri olan sialik asidin doğal olmayan bir çeşidini hücrelere ürettirmeyi nasıl başardığını dinlemişti. Bu nedenle Bertozzi, hücrelerin kimyasal yolla sialik asit üretmesini sağlamak için benzer bir yöntem kullanıp kullanamayacağını merak etmeye başladı. Hücreler, modifiye edilmiş sialik asidi farklı glikanlara dahil edebilseydi, bir kimyasal kulp kullanarak onların bulundukları konumların haritalamasını yapabilirdi. Örneğin, kimyasal kulpa bir floresan molekülü bağlayabilirdi ve yayılan ışık daha sonra glikanların hücrede nerede saklandığını ortaya çıkarabilirdi. Bu, uzun sürecek olan odaklanmış geliştirme çalışmalarının başlangıcıydı. Bertozzi, kimyasal kulplar ve kullanabileceği kimyasal tepkime için bilimsel literatürü araştırmaya başladı. Bu kolay bir iş değildi, çünkü kulpun hücredeki başka herhangi bir madde ile tepkimeye girmemesi gerekliydi. Kimyasal kulpun, bağlanacağı moleküller dışında kesinlikle hiçbir şeye ilgisi olmamalıydı. Bunun için bir terim belirledi: kulpla floresan molekül arasındaki tepkime biyoortogonal olmak zorundaydı. Uzun lafın kısası, 1997'de Carolyn Bertozzi, fikrinin gerçekten işe yaradığını kanıtlamayı başardı. Bir sonraki atılım 2000 yılında, en uygun kimyasal kulpu bulduğunda gerçekleşti: bir azid. Bilinen bir tepkime olan Staudinger tepkimesini ustalıklı bir şekilde modifiye etti ve bunu, hücreledeki glikanların arasına soktuğu azide bir floresan molekülünü bağlamak için kullandı. Azid hücreleri etkilemediği için canlılara da verilebiliyordu. Bununla biyokimyaya zaten önemli bir hediye vermiş oldu. Biraz kimyasal yaratıcılıkla, modifiye ettiği Staudinger tepkimesi, hücrelerde neyin nerede olduğunu haritalamak için kullanılabilirdi, ama Bertozzi yine de tatmin olmadı. Kullandığı kimyasal kulptan yani azidden daha da fazla yararlanabileceğini fark etmişti. O sıralarda, Morten Meldal ve Barry Sharpless'ın yeni tık kimyası kimyacılar arasında dilden dile dolaşıyordu. Bu nedenle Carolyn Bertozzi, kimyasal kulpu yani azidi, ortamda bakır iyonları olduğu sürece bir alkinin üzerine hızla tıklayabileceğinin farkındaydı. Sorun, bakırın canlılar için toksik olmasıydı. Böylece bir kez daha literatürün derinliklerine inmeye başladı ve 1961'de, alkinin halka biçimindeki bir kimyasal yapıya bürünmeye zorlanabilmesi halinde, azidlerin ve alkinlerin, bakırın yardımı olmadan, son derece hızlı bir biçimde tepkimeye girebildiğinin gösterildiğini buldu. Bükülmenin oluşturduğu gerinme o kadar büyük bir enerji yaratacaktı ki tepkime hiç sorunsuz ilerleyecekti.. Bu dönüm noktası aynı zamanda çok daha büyük bir şeyin başlangıcıydı. Carolyn Bertozzi, tık tepkimesini iyileştirmeye devam etti, bu nedenle hücre ortamlarında tepkime daha da iyi çalışabilir oldu. Buna paralel olarak, Bertozzi ve diğer birçok araştırmacı, bu tepkimeleri, biyomoleküllerin hücrelerde nasıl etkileşime girdiğini araştırmak ve hastalık süreçlerini incelemek için de kullandılar. Bertozzi'nin odaklandığı bir alan, tümör hücrelerinin yüzeyindeki glikanlar oldu. Yaptığı çalışmalar sayesinde, tümör hücrelerindeki bazı glikanların, bağışıklık hücrelerini çalışmaz hale getirdiği ve tümörleri vücudun bağışıklık sisteminden koruduğu anlaşıldı. Bu koruyucu mekanizmayı engellemek için Bertozzi ve meslektaşları yeni bir biyolojik ilaç türü yarattılar. Tümör hücrelerinin yüzeyindeki glikanları parçalayan enzimlere glikana duyarlı bir antikor eklediler. Bu ilaç şu anda ileri kanserli kişilerdeki klinik deneylerde test ediliyor. Birçok araştırmacı, çeşitli tümörleri hedef alan tıklanabilir antikorlar geliştirmeye de başladı. Bu çalışmalarda, antikorlar tümöre bağlandığında, antikora tıklanma özelliğindeki ikinci bir molekül hastaya enjekte edilir. Örneğin bu, bir PET tarayıcı kullanarak tümörleri izlemek için kullanılabilen veya kanser hücrelerine ölümcül dozda radyasyon vermeyi hedefleyebilen bir radyoizotop olabilir. Bu yeni tedavilerin işe yarayıp yaramayacağını henüz bilmiyoruz, ancak bir şey açık: Bu araştırmalar, tık kimyası ve biyoortogonal kimyanın muazzam potansiyelini ortaya koyuyor. Barry Sharpless 2001 yılında Stockholm'de ilk Nobel Konferansını verdiğinde, Quaker'ların basit değerleriyle renklenen ve ideallerini etkileyen çocukluğundan bahsetti. Dedi ki: Araştırma yapmaya başladığım yıllarda, araştırmalarla ilgili övgü sözleri arasında "zarif" ve "zekice" sıfatları bulunurdu, şimdi lerde özgün sıfatı da buna eklendi. Benim, en değerli bulduğum sıfat ise faydalı olmuştur. Bunda belki Quaker'ların etkisi vardır. Bu övgü sözlerinin dördü de Barry Sharpless, Carolyn Bertozzi ve Morten Meldal'ın temellerini attıkları kimyanın hakkını vermek için gereklidir. Çalışmaları zarif, zeki, özgün ve yararlı olmalarının yanı sıra insanlığa da en büyük faydayı sağlıyor.


İsveç'in Stockholm kentindeki Karolinska Enstitüsü'nde Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nün kazananları açıklandı. 2022 Nobel Nobel Tıp veya Fizyoloji Ödülü, "soyu tükenmiş homininlerin genomları ve insan evrimine ilişkin keşfi" ile Svante Paabo'ya verildi. İsveçli biyolog Svante Paabo bu seneki Nobel Tıp veya Fizyoloji ödülüne layık görüldü. Araştırmacının çalışmaları 40 bin yıllık hominin kemik kalıntılarından DNA elde edilerek genetik araştırmaları mümkün hale getirmesi ile paleogenomik adı verilen yeni bir bilim alanının önünü açtı. Geçen yıl da Tıp veya Fizyoloji Ödülü insan vücudunun sıcaklık ve dokunmayı nasıl algıladığına dair yaptıkları keşif ile dikkat çeken David Julius ve Ardem Patapoutian'a verilmişti. Neanderthal genomunun açığa çıkarılmasını ve 2008'de Denisova adı verilen hominin türünün keşfini sağlayan çalışmalar araştırmacıya 10 milyon İsveç kronu (yaklaşık 16.7 milyon lira) ödül verildi. Bu çalışma, ödülü almasıyla bilim dünyasında ileri araştırmaların odak noktasını insan evrimiyle ilgili araştırmalara yönlendirerek evrimsel süreçte henüz bilinmeyen başka basamakların açığa çıkarılmasının önünü açabilir. Tıp ödülü, Nobel Ödülleri'nin açıklanacağı haftanın başlangıcını oluşturuyor. Bütün hafta boyunca sürecek olan Nobel Ödülleri salı günü fizik ödülü, çarşamba günü kimya ve perşembe günü edebiyat ödülü ile devam edecek. 2022 Nobel Barış Ödülü cuma günü verilecekken ekonomi ödülü ise 10 Ekim'de açıklanacak.


Çin'in Hengduan Dağları'ndaki zengin biyoçeşitliliğin kökeni milyonlarca yıl öncesine dayanıyor. Muson yağmurları bu zenginliği sağlarken bir bitki türünün geçmişi 30 milyon yıl öncesine kadar gidiyor. Buradaki orman gülleri balkonumuzdaki çiçeklerin anası olabilir. Gösterişli bir Rhododendron , Asya'nın devasa Tibet Platosu'na bitişik Hengduan Dağları'nda bulunan yaklaşık 3.000 dağ bitkisi türünden biri. Ancak onu diğerlerinden ayıran çok önemli bir özelliği var: O, türünün en eskisi! Bir başka deyişle, balkonumuzdaki çiçeklerden tutun da botanik bahçelerindeki birçok bahçe çiçeğine kadar hepsi buradan yayılmış olabilir. ABD, Şikago'daki Field Museum'dan evrimsel biyolog Richard Ree, Burası, özellikle botanik açısından büyüleyici bir yer diyor. İlk bakışta, Hengduan zirvelerinin yüksek yamaçlarındaki dağ çayırlarının, Kuzey Amerika'nın Rocky Dağları'ndakine benzediğini belirten Ree, Ama sonra 10 kat daha fazla tür olduğunu anlıyorsunuz diye belirtiyor. Burada, orman güllerinin yanı sıra Primulaceae ve Gentianeae de geniş çeşitliliğe sahip. Ree ve meslektaşları, buradaki bitki topluluğunun geçmişine dair bir çalışmayı, geçtiğimiz hafta Science'da yayımladı. Öyle ki bazıları, yaklaşık 30 milyon yıl öncesine gidiyordu. Ree, bu durumunda buranın, dünyanın en eski sürekli dağ ekosistemlerinden biri olduğunu belirtiyor. Çalışmada ayrıca evrimin burada da güçlü bir itici gücü olduğu sonucuna varıldı. Nihayetinde yeni türlerin gelişip serpilmesini sağlayanın da yoğun muson yağmurları. Jeologlar, Hengduan'ın karmaşık coğrafi tarihi hakkında birtakım kafa karışıklıklarına sahip. Bir süredir, 4.500 metreye yükselen zirvelerin yaklaşık 5 milyon yıl önce oluştuğuna inanıyorlardı. Ancak yeni radyometrik tarihleme de dahil olmak üzere son çalışmalar, bu tarihi yaklaşık 30 milyon yıl öncesine kadar götürdü. Araştırmacılar, bölgenin bitki tarihinin de o zamana kadar uzanıp uzanmadığını öğrenmek istediler. Doktorasını, Çin'deki Xishuangbanna Tropik Botanik Bahçesi'nde bu konu üzerine yapan Wen-Na Ding ve evrimsel biyolog Ree, Tibet Platosu, Himalayalar ve Hengduan Dağları'nda bulunan 18 bitki grubunun her biri için evrim ağaçları oluşturmak adına DNA dizilerini kullandı. Ayrıca yeni türlerin ne zaman ortaya çıktığını ve bunu, bölgenin jeolojik tarihindeki önemli olaylara bağlamak için bitki fosilleri kullandılar. Bulgular, çeşitlenme oranlarını ve yeni türlerin bir bölgeden diğerine ne kadar hızlı yayıldığını tahmin etmelerini sağladı. Ree, verilerin şaşırtıcı bir sonuca işaret ettiğini söylüyor: Platodaki bitki gruplarının bazıları, diğer alpin floralara göre bilinenden çok daha eski, yaklaşık 30 milyon yıl önce Hengduan Dağları'nda ortaya çıkmıştı. Yaklaşık 19 ila 17 milyon yıl önce bitki popülasyonlarını izole eden, dağ sıralarının yükselmesi gibi jeolojik olaylar sayesinde daha fazla yeni tür ortaya çıktığını da buldular. Senckenberg Araştırma Enstitüsü ve Doğa Tarihi Müzesi'nden evrimsel biyolog Adrien Favre Kesinlikle musonun oynadığı muazzam bir rol var diyor. Ancak o sırada küresel soğumanın Alp bitkilerinin evrimini teşvik etmiş olabileceğini de belirtiyor. Zaman, topografya ve havayla birlikte Hengduan'ın florasının çeşitliliği, bölgenin talihini de gösteriyor. Biyoçeşitlilik zengini bölge, diğer dağlardaki eski bitki topluluklarını yok eden yoğun buzullardan kurtulmayı başarmıştı. Aynı zamanda sıradağların kuzey-güney yöneliminin, bitkilere daha sıcak iklimlere kaçış yolu vererek tohumları hayvanlar, rüzgar veya su tarafından güneye taşınmasına da yardımcı olduğu düşünülüyor. Şimdi soru, Hengduan'ın eski florasının yeni bir iklim tehdidi de dahil olmak üzere insan faaliyetleriyle nasıl başa çıkacağı yönünde. Kopenhag Üniversitesi'nden makroekolog Carsten Rahbek, bugünkü koşullar yerine uzun zaman önceki büyük ve ani değişiklikler, bölgenin üstün çeşitliliğini açıklıyorsa, bitkilerin ısınmaya nasıl tepki vereceğini tahmin etmek için geleneksel yaklaşımların işe yaramayabileceğini söylüyor. Daha acil bir tehdit de var: Yeni yollar, hidroelektrik barajlar ve büyüyen yerleşim ve çiftlikler biyoçeşitliliği tehdit ediyor. Hengduan Dağları'nın yamaçlarında her yaz ortaya çıkan kır çiçeklerinin güzelliği, bölgeyi ekoturizm için büyüyen bir çekim merkezi haline getirmiş durumda. Bilim insanları, Çin hükümetini bu eski bitki çeşitliliğini korumaya çağırıyor.


Karada yaşayan en eski hayvanlar olan örümceğimsiler, 410 milyon yıl önce yeryüzünde sekiz bacaklarıyla koşuşturarak avlanmaya başlamışlardı. İlk gerçek örümceklerin ise son Karbon devrinde yaklaşık olarak 315 milyon yıl önce geliştikleri sanılsa da, bu konuda yetersiz fosil nedeniyle de kesin bir bilgi yok. Örümcek evrimi için önemli bir bağlantıyı şimdi Manchester Üniversitesi'nden Russel Garwood ve ekibi Fransa'daki Montceau-les-Mines formasyonunda keşfetti. Araştırmacıların bulduğu 1 cm'lik örümceğimsi eklembacaklı fosili, çağdaş örümcekler gibi kıskaçlı çene yapısına sahip. Ayrıca bacakları ve dokunaçları da örümceğinkine benziyor. Yeni fosilin örümcek evriminde anahtar bir rol oynadığını söyleyen Garwood ve ekibi, Yunan mitolojisindeki Idmon figüründen esinlenerek, bu yeni türü Idmonarchne brasieri olarak isimlendirdiler. Idmon, kıskanç bir tanrıça tarafından örümceğe dönüştürülen ve örümcek türlerine adını veren dokumacı Arachne'nin babasıydı. Fakat Idmonarachne her ne kadar örümceğe çok benzer bir görünüşe sahip olsa da gerçek örümceklerin en önemli özelliğinden yoksundu. Bu da karnın alt kısmındaki ipek bezleridir. Ayrıca karnındaki parçalar da gerçek örümceklerde olduğu birbirine kaynamamış henüz. Idmonachne'nin buna rağmen ipek üretebildiği sanılıyor. Bulgunun, geç Karbon devrinin örümcek evriminde önemli bir tarih olduğu görüşü yaygın. Çünkü Idmonarchne, örümcekle ilişkilendirilen anatominin hangi sırayla geliştiğini göstermiş.


Evet Galileo, Güneş eksenli Dünya görüşüyle, gezegen sisteminin nasıl işlediğini açıkladı ve kilisenin buyurduğu inancı yerle bir, toplumsal düzeni allak bullak etti. Galileo'nın bu sarsıcı keşfinin benzer etkisini, daha sonra Charles Darwin de evrim teorisiyle yapmıştı. Galileo ve Darwin, her ikisinin devrimci keşifleri, toplumsal inanışları değiştirici ve yanlışları çökertici etkileri bakımından birinci derecede önemli ve etkilidir. Ama Galileo dört yüzyıl boyu insanlığın düşünceleri üzerinde, diğer tüm bilginlerden daha etkili oldu. Ve elbette ki haklı olarak modern doğa bilimlerinin de kurucusu sayılır. Galileo, öncelikle Kopernik'in heliosentrik Dünya sisteminin savunucusu idi, bu yüzden de Katolik kilisesinin engizisyon mahkemesince suçlanmış ve cezalandırılmıştı. Düşmanları arasında, üniversitelerdeki doğa filozofları ve Katolik kilisesinin köktendinci çevreleri de vardı; ve bir zamanlar dost olduğu Papa'yla da düşman olmuştu. Galileo yaşadığı dönemde bu güçlerle giriştiği fikir çatışmalarının kaybedeni gibi görünse de, tarihsel açıdan bakıldığında sonunda galip gelen o oldu: Kim ne derse desin, her ne olursa olsun Dünya Güneş'in çevresinde dönüyordu. Pisa'da doğdu ve yine orada matematik ve astronomi eğitimi aldı. 1592 yılında Venedik Cumhuriyeti'ne bağlı Padua Üniversitesi'nde profesörlüğe yükseldi. Galileo'nun yaşadığı dünyada, Nikolaus Kopernik, Isaak Newton, Tycho Brahe, Johannes Kepler, Rene Descartes gibi bilim insanlarının dışında, Shakespeare, Rembrandt, Praetorius ve Monteverdi gibi güzel sanatlar alanında ün kazanmış çağdaşları da vardı. Galileo'nın çalışmaları arasında teleskopla yaptığı gözlemlerle ilgili ilk orijinal yayını da var. Mercekler Avrupa'da aslında 13.yy'dan beri kullanılıyordu. İki mercekle, uzaktaki cisimlerin görülebileceği de keşfedilmişti. Ancak mercekler ancak 17.yy'a doğru geliştirilmeye başlandı ve 1608'de üç kat büyülten teleskoplar satışa çıktı. Teleskop haberleri bir çırpıda tüm Avrupa'ya yayılıverdi. Galileo teleskobu keşfetmemişti, ama gerekli cihazları tasarlayarak teleskobu önemli ölçüde geliştirmişti. İçbükey ve dışbükey merceklerden oluşan mercekleri kendisi kesmiş ve 1609 yılının sonuna gelindiğinde 20 kat büyüten teleskoplara sahip olmuştu. Aslında gökyüzünü teleskopla inceleyen tek bilgin Galileo değildi. İngiliz Thomas Harriot, Galileo'dan bağımsız olarak Jüpiter uydularını keşfeden Alman Simon Mayr ve 1611 yılında güneş lekeleriyle ilgili gözlemlerini yayımlayan Christoph Scheiner ve Johann Fabrizius da bu gruba dahildi. Ancak peş peşe bir sürü önemli gözlemler yaparak, sonuçlarını yayınladığı bir kitapta değerlendiren, evrene ilişkin dünya görüşü açısından olağanüstü etkileyici bulguları ortaya koyan Galileo oldu. Galileo 46 yaşında yayımladığı Siderus Nuncius adlı kitabında teleskopla yaptığı ilk gözlemlerini anlattı. Ay'ın üzerindeki gölgeleri gören bilgin, bu cismin de tıpkı karmaşık arazi yapılarına sahip Dünyamız gibi bir yer olduğu gerçeğini kavramıştı. Jüpiter'in dört uydusunu görmüştü. Bunlar Kilise öğretisinin aksine, başka bir gökcisminin etrafında dönüyorlardı. Jüpiter'in de Ay'ınkine benzer evreleri vardı ve gezegen, rahiplerin anlattıklarından farklı olarak Dünya'nın değil, Güneş'in etrafında dönüyordu. Galileo çok önemli bir şey daha görmüştü: Samanyolu. Gökyüzünde bir ışın bulutu gibi uzanan Samanyolu yıldızlardan oluşuyordu. Bu da, Dünyanın gökyüzündeki cisimlerin merkezi olmadığını açıklayan bir gözlemdi. Ve bu yıldızlar gerçekten de çok fazlaydılar ve inanılmaz bir şekilde insanların o tarihe kadar hayal ettiklerinden daha büyüktüler. Gökbilimciler bugün evrenin 13,7 milyar yıl yaşında olduğunu hesaplıyor. Yani evren Dünya'mızın üç katı yaşındadır. Bununla birlikte evrenin gerçek büyüklüğü hala bilinmiyor. Ölçülebilen ışık yıllarına dayanarak yapılan 13,7 milyarlık yaş hesabı, şimdilik sadece görülebilen evrenin sınırlarına ilişkindir. Zamanımızda başka gelişmeler de oldu ve Kilise dün olsa vay kafirler derdi: Şimdi gözlemlediğimiz evren, sayısı belli olmayan evrene benzer yapılardan sadece bir tanesi de olabilir. Ve her birinde birbirinden biraz farklı kurallar hüküm sürüyor olabilir. Bu çoklu evren önerisidir! Galileo'nun o zamana kadar var olan inanışları yıkan düşüncesi ve arkasından Darwin'in evrimi keşfetmesiyle birlikte, insanoğlunun kendi bilgi alanındaki en büyük devrim gerçekleşmiştir.


Dünyamız üzerinde yaşam ilk kez nerede ve ne zaman oluştu? Bu sorunun kesin yanıtını vermek, konuyla ilgili fosillerin yetersizliği nedeniyle zor. Araştırmacılar bu nedenle dolaylı kanıtlara başvururlar. Mesela canlı hücrelerin etkinliğiyle oluşan kimyasal bileşimleri veya kayaçlardaki dairemsi veya ipliksi yapıları incelerler. Bu tür mikrofosiller ilk önce Avustralya'daki 3,5 milyar yıllık kayalarda ve 3,7 milyar yıllık Grönland Yeşiltaş kemerinde keşfedilmişti. 2017 yılında ise Quebec'te 3,75 4,28 milyar yıllık Nuvvuagittuq kaya formasyonunda daha eski potansiyel yaşam izleri tespit edildi. Kayalar üzerindeki ipliksi, kısmen dallı budaklı hematit filamanlar araştırmacılar tarafından mikrofosil olarak tanımlanmıştı. Fakat abiyotik jeokimyasal süreçler de benzer yapılar üretebildiği için bu potansiyel yaşam izleri tartışmalıydı. Bunlardan kimyasal bahçeler olarak da söz edilir. Quebeq'teki fosillerin tam olarak neleri temsil ettiğini bulmak isteyen College London Üniversitesi'nden Dominic Papineau, Nuvvuagittuq formasyonundaki diğer örnekleri de inceledi. Araştırmacı mikrotomografi ve iyon ışın analizi ile yumruk büyüklüğündeki taş örneklerini ışınlayarak, içlerinden binlerce görüntü aldı. Bu taramalardan ise kayada bulunan mikrofosillerin üçboyutlu, yüksek çözünürlüklü modelini oluşturdular. Ayrıca bu örneklerden alınan 100 mikromertrelik ince kaya kesitlerinin kimyasal ve mineral bileşimini çeşitli mikroskobik ve spektroskopik yöntemlerle analiz ettiler. Sonuçlara göre daha öncesinden bilinen filamanlar gerçekte daha büyük ve karmaşık bir yapının bir parçası. Merkezde yer alan bir santim uzunluğundaki saptan, birbirine paralel daha ince dallar uzanıyor. Ortalama olarak 16 mikrometre kalınlığında olan bu ipliksi uzantılar 100 mikrometre uzunluğa kadar varıyor. Bu filamanlar arasında çok sayıda kısa iplikler ve çapları yaklaşık olarak 120 mikrometre olan yüzlerce oval biçimli yapılar yer alıyor. Bu düzensiz elipsoitler genellikle gruplar halindeler ve filamanlara paralel olarak dağılım gösterirler. Bunların dışında biraz daha büyük, rozet şeklinde hematit yapılar ve filamanlı bir içyapıya sahip küresel biçimler de var. Tüm yapılar günümüzde demir işleyen bakteriler tarafından üretilenlere benzer, demir oksit mineralleri ve grafit biçiminde karbon içeriyorlar. Yeni bulunan yapıların karmaşık biçimi ve bileşimleri en azından bir kısmının doğal olarak oluşmuş olabileceğini gösteriyor. 'Abiyotik deneyler gerçi filaman demetlerinin bazı daha basit özelliklerini açıklayabilir ama bu özelliklerde hiçbiri bizim incelediğimiz örneklerde bulunmuyor' diyor araştırmacılar. Nuvvuagittuq kayacında bulunan hematit filamanların hiçbiri, bilinen kimyasal bahçelerin gözlemleriyle örtüşmemekte. Karşılaştırmalardan anlaşıldığı üzere bu tür abiyotik süreçler bu kadar karmaşık değiller ve birbirine paralel yapılar meydana getirmiyorlar. Oysa bu tür dallı budaklı biçimler dünya tarihimizin ilk dönemlerine ait mikrobiyel fosillerden bilinmektedir. Ve bunlara her şeyden önce denizdeki volkanik bölgelerin hidrotermal bacalarındaki, demir oksit üreten bakterilerin izleri dahildir. Bu yüzden Nuvvuagittuq kayacında bulunan mikro yapıların gerçekten de ilkel organizmalara ait olma olasılığı söz konusu. Araştırma 3,75 ila 4,28 milyar yıl önce dünyamızda çeşitli bakteri türlerinin bulunduğunu açıklıyor. Bu da yaşamın, dünyamızın oluşmasından sadece 300 milyon yıl önce gelişmiş olabileceği anlamına gelir ki bu jeolojik ölçütlere göre çok hızlı bir süreç.


Danimarkalı arkeologlar, Syltholm'da yaptıkları kazılar sırasında 5.700 yıllık bir sakız keşfettiler. Bu çiğnenmiş sakız üzerinde araştırma yapan bilim insanları, bu sakızda bir insanın tam genomunun olduğunu keşfettiler. Bilim insanları, insanlığın tarihini aydınlatabilmek için yıllardır çeşitli çalışmalar yapıyorlar. Dünyanın hemen her bölgesine yayılan bu bilimsel çalışmalar, kimi zaman fazlasıyla ilginç ve beklenmedik sonuçları da ortaya koyabiliyor. Danimarka'da yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen 5.700 yıllık sakız ise, bilim insanlarını fazlasıyla şaşırttı. Çünkü bu çiğnenmiş sakız, bir insanın tam genomunu içeriyordu. Webtekno'da yer alan haberde arkeologlar tarafından tespit edilen bu çiğnenmiş sakız, araştırılmak üzere laboratuvara gönderildi. Araştırmacılar, bu sakızın 5.700 yıl önce bir kadın tarafından çiğnendiğini tespit ettiler. Yapılan araştırmalar, 5.700 yıllık sakızı çiğneyen kadının tam genomunu ortaya çıkardı. Bilim insanları, genomunu keşfettikleri kadına Lola ismi verdiler. Bu keşif, Lola'nın diyetini ve ağzındaki bakteriler konusunda da bilgi verdi. Konuya ilişkin açıklamalarda bulunan Kopenhag Üniversitesi'nden Theis Jensen, Syltholm'un eşsiz bir yer olduğunu çünkü bu bölgenin tamamıyla çamurla kaplanmış olduğunu, çamurun organik malzemelerin korunmasında büyük bir rol aldığını söylüyor. Aslına bakacak olursak çiğnenmiş bir sakızın üzerinden bir insanın tam genomunun elde edilmesi de çamurun ne denli etkili olduğunu gösteriyor. Danimarka'nın güneyinde, ülkeyi İsveç'ten ayıran boğazda bulunan "Sylthom" isimli bir adada araştırma yapan arkeologlar, bu adada 5.700 yıllık bir sakız parçası keşfettiler. Bu sakız parçası, günümüzde hala şifalı olarak görülen huş ağacından elde edilmişti. Aslına bakacak olursak huş ağacı, antik dönemlerde hem yeniyor hem de çeşitli aletlerin yapılmasında kullanılıyordu. Yapılan araştırma, huş ağaçlarının da tarih öncesi devirlerin keşfedilmesi için önemli olduğunu ortaya koyuyor. Çünkü yapılan bazı araştırmalar, antik huş ağaçlarının kabuklarının kimi zaman insanlar kimi zaman da hayvanlar tarafından kemirildiğini ortaya koyuyor. Yani bu ağaçların incelenmesi, eski insanlarla ilgili çok büyük bir öneme sahip. Bilim insanları, antik bölgelerdeki huş ağaçlarının birer DNA kaynağı olduğunu söylüyor.


Az önce evden çıkarken kapıyı kilitlediniz mi? Ütüyü fişten çektiniz mi? Çayın altını kapattınız mı? Beden, alışılagelmiş davranışlar söz konusu olduğunda, bilinçli düşünceye gerek duymaksızın ne yapması gerektiğini bilir. Beyin sürekli olarak yinelenen davranışların ayrıntılarını artık şifrelemediğinden, insanlar kapıyı nasıl kilitleyeceklerini anımsamalarına karşın, bunu en son ne zaman yaptıklarıyla ilgili olarak belli bir anıya sahip olmazlar. Söz konusu otomatik pilota bağlanma yeteneğinin, başta dikkatin daha önemli şeylere verilmesi olmak üzere, çok çeşitli yararları olabilir. Ne var ki, bu alışkanlık anısı öyle yapması gerekmezken yönetimi ele geçirdiğinde tehlikeli olabilir. Bu durum- söz gelimi, arabadaki çocuğunuzu almak yerine onu orada unutmak gibi-birtakım yanlışlar yapmanıza yol açabilir. Bebekler sürekli olarak öğrenirler. Ancak 2 yaşından öncesini anımsayabilenlerin sayısı çok azdır. Bunun nedeni, beynin uzun süreli bellek açısından kritik olan bölümlerinin henüz yeterince gelişmemiş olmasıdır. Bu yüzden bebekler yaşadıklarıyla ilgili anılar oluşturabilirler- örneğin, 6 aylık bir bebek birtakım görevleri nasıl yerine getirebileceğini üç haftaya uzanan bir süre boyunca anımsayabilir-ancak bu anıları uzun süre akılda tutma konusunda başarısızdırlar. Beyin gelişip olgunlaştıkça bu sinirsel düzenek çok daha verimli bir biçimde çalışmaya ve anılar da bellekte kalıcı bir yer edinmeye başlar. Ancak bu gelişme süreci, ansızın bir inişin yaşandığı, 7 yaşına dek sürer. Çocuklar yaşamlarının daha erken evrelerinde olup bitenleri kendilerine 7 yaşından önce sorulduğunda, topu topu bir yıl sonrasına kıyasla, çok daha iyi anımsayabilirler. Çocukluk amnezisi/ bellek yitimi adıyla bilinen bu ani silinme işlemi, beynin geride kalan anıları pekiştirmek amacıyla daha az yararlanılan bağlantıları ayıkladığı budama sürecinden kaynaklanıyor olabilir. Biraz daha büyük yaştaki çocukların anımsadıkları daha az olmakla birlikte, bunlar çok daha ayrıntılı bir biçimde anımsanırlar. Atlanta Emory Üniversitesi'nden Patricia Bauer, Bu sırada kişinin iyi bir öykü anlatma yeteneği de gelişmektedir. Yaşanan olaylar belli bir bağlama oturtulur, yapılanlar dile getirilirken belli olaylar ve etkinlikler öne çıkartılır. Tüm bunlar otobiyografik bellek olarak bilinen bir bütünün bir parçasıdır diyor. Bu durum insanların yaşamlarının erken evreleriyle ilgili anılarına daha sıkı tutunmalarına olanak tanıyacak, ya da en azından kimi anıları daha kalıcı kılmalarını sağlayabilecek olası bir stratejiye işaret ediyor. Aile içinde öykü anlatımının özendirilen bir uğraş sayıldığı kültürlerde, insanlar genelde erken çocukluk dönemlerine ilişkin anılarını çok daha kolaylıkla akılda tutabiliyorlar. Öyle ki, çocuğunuzun deniz kıyısına yaptığınız özel bir geziyi sonradan anımsamasını istiyorsanız, eski güzel günlerden söz etmeye daha uzun bir zaman ayırın ve çocuğunuzdan bu günlerle ilgili öyküleri anlatmasını isteyin.


1908'de Fransa'nın güney merkezindeki La Chapelle-aux-Saints'te bir mağaraya gömülmüş bir adamın iskelet kalıntılarının yeniden incelenmesi, iskeletin modern bir insan değil, yaklaşık 40.000 yıl önce nesli tükenmiş bir yakın akraba olan Neandertal olduğunu ortaya çıkardı. İskelet, büyük bir kaş sırtı, düz bir kafatası tabanı ve geniş göz yörüngeleri de dahil olmak üzere bir Neandertal'e özgü pek çok karakteristik özelliğe sahip. Yaklaşık 40 yaşına kadar yaşayan Neandertal'in dijital yüz tahminini oluşturdular ve 47.000 ile 56.000 yıl önce yaşadığı dönemde nasıl göründüğüne dair bir fikir sundular. Şimdi bu görselleri gören çoğu insanın aramızda bu tiplere benzeyecek binlerce kişinin yaşadığını söyleyecektir. Neandertal insanı Homo sapiens arasına karışmış ve kendi neslini aramızda sürdürüyor olabilir mi? Bu aşırı uçta bir spekülasyon şüphesiz. Ama bizlerin DNA'sına yüzde 1-4 arasında dünyanın çeşitli bölgelerine göre Neandertal DNA'sının karıştığı bilimsel olarak gösterilmiştir. Bu da, Neandertaller ile Homo sapiens insanı arasında cinsel birleşeme olduğunun kanıtı sayılıyor.


Kadınlar ve erkekler sadece dış görünüşleri açısından değil iç görünüşleriyle de farklılar. Kadın beyni veya erkek beyni diye bir şey yok belki, ama yine de psişik ve sağlığa bağlı farklılıklar söz konusu. Örneğin araştırmalar kadın ve erkeğin strese farklı tepki gösterdiğini, erkeklerin daha iyi yön duygusuna sahip olduklarını ama buna karşın daha unutkan olduklarını ve daha ağır enfeksiyonlara yakalandıklarını gösterdi. Weizmann Enstitüsü'nden Moran Gershoni ve Shmuel Pietrokovski şimdi kadın ve erkek arasındaki genetik farklılıkları inceledi. 544 kadın ve erkeğe ait elli üç farklı beden dokusundaki yaklaşık 20.000 protein kotlayan gen incelendi. Ve ilginç sonuca göre tam 6500 gen, kadında ve erkekte farklı etkin, bazıları kadınlarda, diğerleriyse erkeklerde daha güçlü okunuyor. Kalıtım hepimizde hemen hemen aynı, ama farklı beden bölgelerinde ve kişiden kişiye farklı biçimlerde kullanılmakta. Nerede ve nasıl olduğunu şimdi cinsiyetlere göre elde edilen gen haritası gösteriyor diyor Gershoni. Genelde cinsiyete özgü gen ifadesi , özellikle de üreme organlarında yoğunlaşıyor ki bu zaten fizyolojik farklılıklar nedeniyle beklenilen bir sonuçtu, ama doğrudan doğruya üremeyle ilgili olmayan sayısız gende de farklılık söz konusu. Örneğin erkeklerin cildindeki bazı genler çok daha etkin. Bunlar beden tüylerini ve sakalların büyümesini ayarlayan genler. Kasların büyümesinden sorumlu olan genler de erkeklerde daha etkin. Kadınlarda ise buna karşın yağların depolanmasında katkıları olan genler daha güçlü okunuyor. Ve sadece yağdokularında, kaslarda, ciltte ve kalpteki gen ifadeleri en az yüz gende farklılık gösteriyor. Bu da önemli fizyolojik ve dokuların biyolojik sinyal yolları arasındaki farklılıklara işaret etmektedir diyor araştırmacılar. Özellikle de kalbin sol kulakçık dokusundaki etkinlik farklılığı sürpriz olmuş araştırmacılar için. Her şeyden önce kalsiyum alımını çalıştıran bazı genler, genç kadınlarda erkeklere kıyasla çok daha etkinler ki bu da kadınların menopozdan önce kalp hastalıklarına niçin daha az yakalandıklarını açıklayabilir. Fakat ilerleyen yaşla birlikte kadınlarda da bu etkinlik zayıflıyor. Uzmanlar beyinde de bazı farklılıklar saptamışlar. Burada da bazı genler kadınlarda önemli ölçüde daha güçlü okunmuş. Gerçi bu genlerin işlevleri henüz bilinmiyor ama bilim insanları bunların kadınların Parkinson hastalığına daha ender yakalanıyor olmalarından sorumlu olabileceğini tahmin ediyorlar. Kalıtımdaki mutasyon yatkınlığı incelendiğinde ise cinsiyete özgü genlerin değişime daha yaktın oldukları ve erkeklerde mutasyon ayıklanmasının kadınlara kıyasla çok daha kötü işlediği görülmüş. Bunun açıklaması şu olabilir: Kadınlar sınırlı sayıda çocuk dünyaya getirebildikleri için türün hayatta kalması kadınların dayanıklı olmasına bağlı. Bu nedenle de doğal ayıklanma erkeklerde daha kötü çalışıyor olabilir.


İnsanlık tarihinde birçok kez insanların azaldığı ve genetik çeşitliliğinin önemli ölçüde fakirleştiği evreler yaşanmıştır. Mesela yaklaşık olarak bir milyon yıl önce Afrika'da nüfusun azaldığı bilinmektedir. 74.000 yıl kadar önce de Sumatra'daki Toba volkanının etkinleşmesiyle çok sayıda insan yok olmuştu. Amerika'yı keşfeden Avrupalılar da yerli halktan o kadar çok insan öldürmüşlerdi ki bu katliamın izleri günümüzde bile kalıtımlarda okunabilmektedir. Fakat önemli bir yok oluş bu tabloya pek uymuyor. Araştırmacılar, birkaç yıl önce günümüzdeki erkeklerin Y-kromozomlarını analiz ederken ilginç bir fenomen keşfettiler. Hemen hemen hepsi, 7000 yıl kadar önce meydana gelen genetik fakirleşmenin izlerini taşıyorlar. Bu da Neolitik devirde erkek nüfusunun önemli ölçüde azaldığı anlamına geliyordu. Bu devirde erkek nüfusunun sadece yüzde yirmisi hayatta kalabilmişti diyor Stanford Üniversitesi araştırmacısı Tian Chen Zeng. İlginç bir şekilde kadın nüfusunda azalma olmamış, hatta mitokondriyal DNA analizlerine göre kadınların sayısı ve genetik çeşitliliklerinde de artış söz konusu. Bunun sonucunda Avrupa'nın birçok bölgesinde, Asya'da ve Afrika'da on yedi kadına sadece bir erkek düşüyordu. Peki ama erkeklerin yok oluş sebebi neydi? Doğal afetler, iklim değişimi ve diğer çevre faktörleri genelde iki cinsiyeti de etkiler. Hatta salgınlar bile erkek ve kadınların genetik çeşitliliklerinde çok küçük farklılıklar yaratır. Diğer bir açıklama göçle gelen yeni popülasyon grupları olabilirdi ama bu tür göçü açıklayacak arkeolojik kanıtlar bulunmamaktadır. Erkek kaybını araştıran Zeng ve ekibi, sosyokültürel bir faktörü ayrıntılı bir şekilde incelerken bir yanıt buldu: Kabile savaşları. Neolitik devirde çiftçilik ve hayvancılıkla uğraşa toplumlar genelde patrilineal klanlar olarak organize oluyorlardı. Kabile grupları birbirine akraba erkeklerden oluşurken, kadınlar genelde diğer kabilelerden geliyorlardı. Ve sosyopolitik rekabetin temeli patrilineal akrabalık grubu olduğu zaman da savaş ve düşmanlıklara bağlı ölüm vakaları rastlantı olmaz. Bu durumda erkek soyu etkilenir ki bir grubun yok olması, tüm bir soy çizgisinin yok olması demek diyor araştırmacılar. Peki bir kabileler savaşı evresi, gerçekten de bu kadar büyük bir erkek kaybına yol açabilir miydi? Bu sorunun yanıtını bulmak isteyen araştırmacılar tekrarlanan ve yaygın olan savaşların soy çizgilerinin genetik çeşitlilikleri üzerindeki etkilerini, bilgisayar simülasyonlarıyla kontrol etmişler. Sonuçlara göre Y kromozomunda okunan erkek kaybı için iki şaşırtıcı paralellik söz konusu. Ataerkillikle ilgili simülasyonlar çeşitlilikte büyük azalmaya işaret ediyor, yani Y kromozomunda genetik fakirliliğe yok açtıklarını gösteriyorlar. Ve zamanla daha az soy çizgisine dayanan bir dominantlık gelişmiş ki bu da genetik verilerle örtüşüyor diyor araştırmacılar. Buna göre Neolitik devirde erkek kaybının sorumlusu birbirleriyle akraba olan erkeklerden oluşan kabililer arası savaşlardı. Zamanlı erkekler dünyası o kadar küçülmüştü ki bazı soy çizgileri ve bunlarla birlikte genetik çeşitlilik de yok olmuştu.


Yeni keşfedilen bir fosil, bilinen en eski karıncalardan biri olan "cehennem karıncası" ile nesli tükenmiş bir hamamböceğinin 99 milyon yıl önce karşı karşıya gelişlerini gösteriyor: Kehribar içinde korunmuş karınca, kurbanının boynunu iki sivri çenesi ve başındaki boynuz benzeri çıkıntı ile kavrıyor. Bu bulgu, günümüzdeki karıncaların ve tüm yetişkin böceklerin çeneleri yatay hareket ederken cehennem karıncalarının çenesinin dikey olarak açılıp kapandığına işaret ediyor. Bu tarih öncesi karıncaların fosillerindeki farklı ağız ve kafa şekilleri, avlarını farklı şekillerde yakalayıp öldürdüklerini gösteriyor. Bilim insanları bu türün, keskin çenelerini yukarı doğru hareket ettirerek avını antenlerinin arasındaki "boynuz"a sabitlediğinden şüpheleniyorlardı. Yeni keşfedilen fosil bu karıncanın avını nasıl yakaladığına dair ilk doğrudan kanıtı sunuyor.


Yeni keşfedilen deniz canlısına, ünlü rock grubu Metallica'ya atfen Macrostylis metallicola adı verildi. Almanya ve Belçika'dan araştırmacıların Pasifik Okyanusu'nda yürüttüğü bir çalışmada keşfedilen M. metallicola, derin sularda yaşayan solucan benzeri bir tür. Hawaii ve Meksika arasında bulunan Clarion Clipperton Bölgesi'nde yaşayan M. metallicola, 5.000 metre derinliğe ve atmosfer basıncının 400 kat fazlasına bana mısın demiyor. Ancak 6,5 mm uzunluğa ulaşabilen tür, gözlere ve renge sahip değil. Bu küçük canlının yaşam alanı kobalt, bakır, manganez, nikel gibi nadir toprak elementleri barındıran manganez bezeciklerinden oluşuyor. Araştırmacılar, dünyada artan hammadde talebini karşılamak için okyanus tabanının bu bölümündeki değerli madenlerin yakın zamanda çıkarılabileceğini belirtiyor. Yeni türü Metallica'ya atfen isimlendiren araştırmacılar bir taşla iki kuş vurmak istiyor: Grubu onurlandırmak ve çevre bilincini artırmak. Nüfus artışı, kentleşme ve yenilenebilir enerji teknolojileri nedeniyle metallere yönelik sürekli artmakta olan talebin, okyanus tabanı gibi dünyanın şimdiye kadar bilimsel açıdan bilinmezliğini koruyan ve ulaşılması zor kısımlarını bile kaynak araştırmalarının hedefi haline getirdiğini belirten araştırmacılar, okyanusun derinliklerinde keşfedilmemiş türü barındırdığının altını çiziyor. Bu türlerin, hepimizin yaşamının bağlı olduğu Dünya sisteminin bir parçası olduğunu belirten araştırmacılar, derin sulardaki yaşamın okyanusların besin ağlarının yanı sıra iklimde de rol oynadığını ifade ediyor; okyanuslarda madenciliğin gerçekleşmesi engellenemezse bile, bunun biyoçeşitliliği ve ekosistemin işleyişini korumak için tasarlanmış uygun yöntemlerle ve koruma alanları uygulanarak yürütülmesi gerektiğini vurguluyor.


Bir mürekkep balığı türü olan Metasepia pfefferi, canlı renkleri nedeniyle afili mürekkep balığı adıyla biliniyor. Yanıp sönen mor ve sarı tonlarıyla görünüşleri dikkat çeken, kamuflaj ustası bu canlılar, aslında zamanlarının çoğunda bir kum birikintisi gibi görünüyorlar. Afili mürekkep balığının canlı renkler ile kamuflajı nasıl dengelediğini öğrenmek isteyen araştırmacıların, 2002 ve 2019'da Endonezya sularındaki gözlemlerine dayanan araştırması Journal of Experimental Marine Biology and Ecology'de yayınlandı. Araştırmaya göre, mercan resifleri arasındaki çamurlu deniz tabanında yiyecek arayarak zamanlarını geçiren bu canlılar, deniz tabanının rengini ve dokusunu kamuflaj olarak alıyor ve genellikler bir kum birikintisi veya kaya parçası gibi görünüyor. Diğer bazı kafadanbacaklılar gibi, bu mürekkep balıkları da zamanlarının çoğunu kamuflajla gizlilik içinde geçiriyor, göz alıcı renklerini bir yırtıcıyı şaşırtmak ve kur yapmak için kullanıyor. Afili mürekkep balığının tüm gün boyunca parlak renklerle gezmesinin yırtıcıların da ilgisini çekebileceğini belirten araştırmacılar, kamuflajın oluşturduğu ilk savunma hattı başarısız olması durumunda ise, yırtıcıyı şaşırtmak ve korkutmak amacıyla hızla yanıp sönen parlak renklerin işe yarabildiğini ifade ediyor. Parlak renkler erkeklerin dişileri cezbetme çabalarında da karşımıza çıkıyor. Uzaktaki dişiyi gören afili mürekkep balığı, parlak renkler sergileyerek ilgisini çekmeye çalışır. Bu renkli kur sırasında iki tür jest gözlemlendi: Kol sallama ve öpme . Araştırmacılar, afili mürekkep balığının kur sürecinin en gelişmiş kuşlarda ve hatta bazı primatlarda görülenlerle kıyaslanabilir seviyede özenli ve dinamik olduğunu belirtiyor.


Zimbabve Hwange Ulusal Park'ında 2015 yılında aslan Cecil'in avcılar tarafından öldürülmesi büyük tepki çekmişti. 2 yıl sonra 7 Temmuz'da 6 yaşındaki oğlu Xanda'nın da aynı şekilde öldürülmesi, para karşılığı avcılığın vahşi yaşam için ne büyük bir tehdit oluşturduğunu gözler önüne serdi. Xanda heybetli vücudu ve yelesi ile muhteşem Kalahari aslanlarından biriydi ve çok güzeldi. Xanda'yı doğumundan beri izlediklerini belirten Oxford Üniversitesi'nden araştırmacı Andrew Loveridge, geçen Ekim ayında uydudan takip edebilmek için GPS taktıklarını söyledi. Konu ile ilgili The Guardian'a konuşan Loveridge, Bir insanın aslan öldürebilmek için üstüne bir de para ödemek istemesi çok üzücü dedi. National Geographic'ten Luke Dollar, Büyük kedilerin kaybı çok üzücü. Eko sistem açısından, aslanlar, doğadaki dengenin uzun vadede korunmasında büyük rol oynuyor. İnsanların bunu unutmaması gerek dedi. Hwange Ulusal Parkı'ndan yapılan açıklamaya göre Xanda, RC Safaris adındaki şirketin kurucularından deneyimli avcı Richard Cooke'un düzenlediği bir safaride kimliği belirsiz bir müşteri tarafından vurulmuş. Humane Society International , 20 Temmuz sayısında bu cinayeti kınayan bir açıklama yayımladı. Açıklamasında, bu tip avcılığın aslanlar için tehdit oluşturduğunu vurgulayan HSI, kaçak avcılığın veya av hayvanlarının spor amaçlı öldürülerek hatıra olarak saklanmasının, aslan neslinin tükenmesine neden olacağını belirtti. Ayrıca, bugün Afrika'da 30 binden az Afrika aslanının kaldığına ve doğal ortamlarının yok edildiğinin altını çizdi. 2015 yazında, aslan Xanda'nın o sırada 13 yaşında olan babası Cecil, Amerikalı diş hekimi Walter Palmer tarafından vurulmuş ve büyük kıyamet kopmuştu. Palmer, profesyonel rehber kiralamış ve avcılık izinleri için 54 bin Amerikan doları ödemişti. Görünen o ki, Palmer ve rehberler, Cecil'i korunaklı parkın dışına çıkması için hayvan leşi ile kandırmış ve böylelikle Palmer aslanı yaylı tüfek ile vurabilmişti. African Wildlife Foundation ise, aslan Cecil'in hemen ölmediğini ve Palmer'ın onu 40 saat izledikten sonra tabanca ile öldürdüğünü açıklamıştı. Palmer daha sonra özür dilese bile, öfkeli insanların taciz ve tehditlerine maruz kalmıştı. African Wildlife Foundation sözcüsü Kathleen Garrigan, Live Science'a, paralı avcılıktan elde edilen gelirin, vahşi yaşamı korumak için kullanılabileceğini söyledi. Bunun için de, avlanılacak hayvanların tehdit altında olmama şartı ile hükümet veya gereken izni düzenleyebilen başka bir organizasyonun, bu gelirin nasıl kullanıldığına dair şeffaf olması gerektiğini belirtti. African Wildlife Foundation, Kenya'da bulunan ve Afrika vahşi yaşamını kar amacı gütmeden korumayı amaçlayan bir kuruluş. Xanda'nın ölmeden önce birçok yavrusu olmuş. Babası Cecil'in ise 13 oğlu ve kızı, bunlardan da 15 torunu varmış. Mayıs ayında ise, iki dişi aslanın, dana etiyle kandırılarak Hwange Ulusal Parkı dışına çekildiği ve vurularak öldürüldüğü belirtiliyor.


Atalarımız Afrika'yı terk ettikten sonra Avrupa ve Asya'ya gelince burada yaşayan Neandertallerle gen alışverişinde bulunmuş ve çocuklar dünyaya getirmişlerdi. Bu ilişkiler sonucunda kuzenlerimizin genleri günümüze kadar kalıcı oldu. Neandertallerden alınan DNA'nın büyük bir kısmı zaman içinde yok olsa da bazı gen sekansları yüz binlerce yıl kalıcı oldu ve hala aktif durumda. Genetik analizler Avrupalıların kalıtımlarında yüzde 2 Neandertal geni bulunduğunu göstermişti, bu oran Asyalılarda olduğundan daha fazla var. Ancak güncel kanıya göre Afrikalıların kalıtımlarında hemen hemen hiç Neandertal izi bulunmaması gerekiyordu, çünkü Neandertaller ve Afrikalı Homo sapiens toplulukları coğrafi açıdan birbirlerinden izole olarak yaşıyorlardı. Princeton Üniversitesi'nde Lu Chen ile çalışan ekip, şimdi bu kanının doğru olmadığını ortaya çıkardı. Anlaşıldığı üzere modern Afrikalıların kalıtımlarında da belirgin bir Neandertal izi bulunuyor. Bu sürpriz sonuca araştırmacılar, yeni bir yöntemle ulaştılar. Genel olarak bir kalıtımda Neandertal kalıtımı tespit etmek için Neandertal kalıtımının bulunmadığı düşünülen belli başlı bir Afrika halk topluluğu referans olarak alınırdı. Chen ve ekibi ise modern referans kalıtımı yerine sadece belli başlı Neandertal sekanslarını karşılaştırma olarak kullandı. Daha doğrusu Altay dağlarındaki bir Neandertal'in ilkel kalıtımı, farklı soylardan 2.504 modern bireyin kalıtımıyla karşılaştırıldı. Kalıtımda hangi benzerliklerin Neandertal ve Homo sapiens'in ortak geçmişiyle açıklanabildiğini ve hangilerinin yakın geçmişteki gen alışverişine dayandığını hesapladılar. Bu şekilde günümüzde yaşayan Afrikalıların da Neandertal geni taşıdığı ortaya çıktı. Oysa daha önceki araştırmalarda bir milyon baz çiftinden daha azı tahmin edilmişti. Burada ilginç olan nokta şu: Afrikalıların kalıtımlarında bulunan Neandertal genlerinin neredeyse tümü diğer kıtalardaki akrabalarında da kalıcı olmuş. İlk kez Afrikalılarda, Neandertal kalıtımı saptadık ve bu izler sandığımızdan çok daha belirgin diyor araştırmacılar. Analizlerde ayrıca Afrikalı olmayan farklı popülasyonlardaki Neandertal kalıtının birbirine yakın olduğu da ortaya çıktı. Buna göre kişi başına 50 ila 55 milyon baz çifti bulunuyor. Doğu Asyalı insanlarda, Avrupalılara kıyasla yüzde 8 daha fazla Neandertal DNA'sı var. Araştırmacılara göre bu gen alışverişi Neandertaller ve Afrikalı Homo Sapiens arasındaki doğrudan ilişkiyle alakalı değil. Bazı eski göçmenler yeniden Afrika'ya dönerken Neandertal genlerini de beraberinde getirmişlerdi. Özellikle de günümüzdeki Avrupalıların ataları zaman zaman Afrika kıtasına geri dönmüşlerdi. Bu da modern Afrikalıların niçin Avrupalılarla, Doğu Asyalılara kıyasla daha fazla Neandertal sekansı paylaştıklarını açıklıyor. İlginç bir şekilde bu gen transferi tam aksi yönde de gerçekleşmişti. Nitekim Out of Africa göç dalgasından çok önceleri erken Homo sapiensler Afrika dışına ilk göçlerin gerçekleştirmişlerdi. Ve sonuçlar gösteriyor ki bu insanlar bile Neandertaller ile çiftleşmişler. Bu şekilde 100.000 ila 200.000 yıl önce Neandertal kalıtımına Homo sapiens genleri karışmıştı. Bunlar daha sonra varsayılan Neandertal kalıtı olarak aktarılmış ve günümüze kadar modern Afrikalıların kalıtımında izler bırakmışlardı.


Tahminlere göre duygusal nedenlerle ağlayan tek canlı, insan. Uzmanlar gözyaşlarımızı beş kategoriye göre sınıflandırdılar: Yalnızlık, güçsüzlük, bitkinlik, uyum ve medya kullanımı. Bu sınıflandırma, temel psikolojik ihtiyaçlar karşılanmadığında veya çok yoğun bir şekilde tatmin edildiğinde, duygusal gözyaşlarının her zaman aktığı fikrine dayanıyor. Ulm Üniversitesi'nde Johannes Keller yönetiminde çalışan ekip, yalnızlığın, yakınlaşma arzusunun gerçekleşmemesi halinde ağlama isteğine yol açtığını söylüyor. Bu kategoriye aşk acısı veya vatan hasreti de dahil. Sevinç gözyaşları ise araştırmacılara göre ihtiyaçların uyumlu bir şekilde yoğun olarak yerine gelmesi halinde örneğin evlilik gibi deneyimlerde akıyor. Güçsüzlüğe bağlı ağlama içinse bir ölüm haberine gösterilen tepki örneği veriliyor. Medya kullanımı kategorisindeki ağlamanın birkaç özelliği var. Diğer kategorilerle karşılaştırıldığında, ağlayan kişi yalnızca dolaylı olarak etkileniyor ve gözyaşları temsili olarak ortaya çıkıyor. Tetikleyici, empati kurduğu bir kitabın veya filmin ana karakterinin başına gelen bir deneyimdir. Ayrıca bir dramada gözyaşı dökebiliriz, ancak bir komedide de gözyaşı akıtabiliriz. Yani o kategoride sevinç gözyaşları da hüzün gözyaşları da olabilir. Ya da refleks de olabilir. Duygusal gözyaşları, gözleri nemli tutan ve koruyan bazal gözyaşlarından açıkça ayırt edilebiliyor. Çalışmaya ayrıca soğuğa, rüzgara veya soğan acısına tepki olarak akan gözyaşları dahil edilmedi. Ağlamanın temeline inmek isteyen araştırmacılar, insanlara duygusal gözyaşlarının nedenlerini soran iki çevrimiçi anket yaptılar. Diğer bir deneyde deneklerin günlük tutmaları istendi. Bu şekilde örneğin, gençlerin bunaldıkları için yaşlılara kıyasla daha çok ağladıkları ortaya çıktı. Psikologlar, araştırmayı duygusal gözyaşları fenomeniyle ilgili yeni araştırmaların temeli olarak görüyorlar. Duygusal gözyaşlarının psişik hastalıklardaki rolü üzerine göreceli olarak az şey biliniyor. Ayrıca gözyaşlarının sosyal etkileşimi ne şekilde ayarladığıyla ilgili sistematik bilgiler de eksikti. Bugüne dek gözyaşlarının bir kişinin diğer kişiyi destekleyip, desteklememesi üzerinde ne gibi etkisi olduğu da bilinmiyordu. Ağlamanın en yaygın beş nedenini belirlemenin, gelecekte bu soruların yanıtlanması için yardımcı olabileceği sanılıyor.


Dilimizin üzerinde, diş etimizde ve dişlerimizde yedi yüzü aşkın bakteri türü dolaşıyor Tırtıl biçimindeki bakteri oluşumları, ağız boşluğumuzun üst kısmına yerleşerek yedi mikrometreye kadar büyüyebiliyorlar. Araştırmacılar, bu ipliğimsi çok hücrelilerin nasıl ve neden oluştuğunu buldular. Ağız boşluğumuz mikroorganizmalarla dolu: Dilimizin üzerinde, diş etimizde ve dişlerimizde yedi yüzü aşkın bakteri türü dolaşıyor. Bu bakterilerin birçoğu zararsız olsa da bunların arasında karies ve parodontitise yol açanlar da yer alıyor ve bunlar tükürüğümüzde bulunan savunma maddelerine karşı özel biyolojik filmlerle korunuyorlar. Tüm bunlar yetmezmiş gibi bazı insanların ağızlarında parazitik amipler de var ve bunlar diş eti iltihabına yol açar. Sayısız tek hücreliler dışında insanların yüzde ellisinin ağız boşluğunda çok hücreli organizmalar da var. Bunlar yedi mikrometreye kadar uzayabilen ve ağzın iç yüzeylerine yapışabilen tırtıl biçiminde yapılar. Bunlar Neisseriaceae ailesi bakterilerinden oluşurlar ve eksik hücre bölünmesiyle git gide daha uzun iplikler olarak büyürler. Bu bakteriler olasılıkla ağız boşluğumuzdaki zorlu koşullara uyum sağlayarak, çok hücreliliğin bir erken biçimini geliştirmişler. Çok hücrelilik diğer hücrelerle işbirliğini mümkün kılarak, bakterilerin beslenme stresini atlatmalarını sağlıyor. Şimdiye kadarki bilgilere göre bu bakteri tırtılları hasta edici değiller sadece zararsız ortaklar diyor araştırmacılar. Bu bakterilerin nasıl bölündüklerini ve ne şekilde tırtıla dönüştüklerini araştırmacılar ayrıntılı bir şekilde incelediler. İplikler uzun kenarları boyunca birbirine bağlanan ve uzunlamasına bölünen uzun hücre yığınlarından oluşur. Bu olağanüstü bir şey, çünkü çubuk şeklindeki bakteriler normalde uzar ve sonra enine bölünerek çoğalır diyor uzmanlar. Bu çok hücreli Neisseriaceae'nin test kültürlerinde, bilim insanları, uzun bakterilerin yeni hücre duvarlarının bir tarafında iplik haline geldiğini gördüler. Her bir iplikte halihazırda bir septum oluşturmuş olan hücreler, yeni bölünmeye başlayan hücrelerle yer değiştiriyor. Buna göre, hücre tırtılının bu büyümesi görünüşte koordine bir şekilde gerçekleşiyor. Çok hücreli türlerin ataları normal, enine bölünen çubuk şeklindeki bakterilerdi. Ancak çubuklar gelişim sürecinde şekil değiştirmiş ve uzunlamasına değil enlemesine büyümüşler. Bu şekilde de alışılmışın dışındaki uzunlamasına duruşu geliştirdiler. Araştırmacılar hücre biçiminin evrim sürecinde uzunlamasına ve bölünme süreçlerinin işlenmesiyle, ağız boşluğunda daha iyi gelişebilmek için değiştiğini tahmin ediyorlar.


Bir okyanus canlısı olan ahtapot kafadan bacaklıdır. Soğana benzer bir kafası, sekiz kolu ve üç kalbi vardır. Kanı, demir yerine bakır içeren mavi renkli protein nedeniyle, mavidir. Saldırı anında kendini korumak için mürekkep fışkırtır, kemiği olmadığı için daracık yerlere girip çıkabilir. Çok da zekidir, araç gereç kullanabildiği gözlenmiştir. Ahtapot Yunanca'da sekiz kollu anlamına gelir. Bu kollar, ahtapotun aynı anda birbirinden farklı işler yapabilmesini sağlar; sanki her bir kolun kendi aklı vardır. Hatta sinir hücrelerinin üçte ikisi kafasında değil, kollarındadır. Dokunma duyusu mükemmeldir. Kollarında bulunan vantuzlar sayesinde dokunduğu şeyin tadını alabilir. Kaliforniya Üniversitesi biyoloji profesörü Roy Caldwell'e göre kollarında bulunan çok miktarda sinir hücresi ahtapotun hareketlerini ve dış görünüşünü belirliyor. Mesela insan, eklemlerinden dolayı yeterince esnek değildir ve hareketleri kısıtlıdır. Oysa sinir hücreleri sayesinde ahtapotun hiçbir sınırı yoktur ve birkaç saniye içinde derisinin dokusunu ve rengini değiştirebilir. 1980'lerden beri ahtapotları araştıran Lethbrigde Üniversitesi psikoloji profesörü Jennifer Mather ise, ahtapotların sinir hücrelerinin bir kısmının plan yapmaya yaradığını düşünüyor. Bu düşüncesi, sıcak denizlerde yaşayan ve açılmış hindistancevizi kabuklarını zırh gibi kullanmak üzere taşıyan Coconut ahtapot ile ilgili gözlemlere dayanıyor. Burada önemli olan, ahtapotun kabukları bulduğu gibi içine yerleşmesi değil, onları bir yerden başka bir yere taşıması ve ihtiyaç duyduğunda kullanması. Ahtapot ve mürekkep balığı gibi kafadan bacaklıların sinir hücreleri yoğun bir küme gibidir ve merkezi bir beyin işlevi görür. Yumuşakçalar arasında benzersiz olan bir diğer özellik ise bu merkezde bulunan iki bölgenin bellek olarak evrilmiş olmasıdır. Yani, beyinlerinde, öğrenmeye yarayan bölümler vardır. Bu, insanlarda da olan bir özellik, fakat beyin yapımız çok farklı. Tropikal mercan resifleri, dünyadaki en karmaşık canlı ortamıdır; birbirinden tümüyle farklı olaylara sahne olur. Bu ortamlarda barınan çok sayıda yırtıcının değişik avlanma yolları mevcuttur. Böyle bir ortamda yaşıyorsanız ve eğer bir zırhınız da yoksa hayatta kalmak için aklınızı kullanmanız gerekir. İşte aklını kullanacak şekilde evrimleşen ahtapot, yırtıcılara av olmaktan kendini kurtarabilmiş. Mather ve biyolog Roland Anderson, birlikte yürüttükleri bir çalışmada, 8 adet Kuzey Pasifik dev ahtapotunu ayrı haznelere yerleştirdi. Her haznede yüzen bir ilaç şişesi vardı. İlk önce ilaç şişesini ağızlarına götürdüler ama sonra suyu hareket ettirerek şişeyle oynamaya başladılar. Şişe haznenin diğer ucuna gidip geliyordu. Mather'in gözlemine göre, ahtapotlar, canı sıkılan çocuklar gibi top sektiriyordu. Bir anlamda, toptan kurtulmaya değil, onunla ne yapılabileceğini anlamaya çalışıyorlardı. Peki, bu ahtapotun zekasına dair bir işaret mi? Caldwell'e göre, rahatsız oluşunun bir göstergesi. Mather'in ise farklı bir yorumu var. Sinir sistemi ne kadar karmaşıksa, kişilik özellikleri o kadar farklılaşıyor. Bir hayvan ne kadar zekiyse, çevresinde gördüğü çeşitliliği kullanma biçimi farklılaşıyor.


ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri, hayvanların ağrıyı algıladığına ve gelişmiş bilişsel yeteneklere sahip olduğuna dair artan kanıtlar nedeniyle kafadanbacaklılar üzerinde çalışmak için yeni etik kılavuzlar geliştirdi. Sefalopod araştırmacıları bu girişimi memnuniyetle karşıladı. Ahtapot biyologları Hayvan refahı için iyi olan şeyler, araştırmanın kalitesi için de iyidir. Ancak en iyi araştırma uygulamalarını belirlemek çok iddialı, çünkü hayvanları etkili bir şekilde nasıl anestezi altına alacağımız hakkında çok az şey bilinmektedir diyorlar. Böylece kafadanbacaklılar araştırmada kullanıldıklarında fareler ve maymunların sahip olduğu yasal korumanın aynısını yakında alabilirler. Dahası, kafadan bacaklıların gelişmiş öğrenme ve bilişsel yeteneklere sahip olduğu ve anesteziye memelilere benzer şekilde tepki verdikleri belirtildi. Ancak kurum, kafadanbacaklıların beyinlerinin memelilerinkinden çok farklı olması nedeniyle, etik araştırmanın nasıl olması gerektiğini tanımlamanın daha fazla araştırma gerektireceğini belirtti. ABD Halk Sağlığı Servisi , hayvanları herhangi bir omurgalı olarak tanımlayarak hem NIH hem de Ulusal Bilim Vakfı için hayvanların bilimde kullanımına ilişkin yönergeler belirler. Bir araştırma projesi federal fon almadan önce, bilim adamlarının kendi kurumlarının PHS standartlarına uygunluğu sağlamak için protokolleri değerlendiren etik kurullarından onay almaları gerekiyor.


Son bir araştırmaya göre üç veya daha fazla çocuğa sahip insanların bilişsel yetileri, yaşlılıkta daha zayıf oluyor. Bu negatif etki 6,2 yıllık yaşlanmaya eşit. Analiz için yirmi Avrupa ülkesine ait veriler değerlendirildi. Yaşlılıkta bilgileri işleme hızı veya bellek gibi bilişsel yetilerin zayıfladığı bilinen bir gerçek. Bununla birlikte bu olumsuz gelişme kişiden kişiye ve toplumdaki alt gruplara göre değişiyor. Bunda genetik faktörler kadar, eğitim veya meslek gibi çeşitli deneyimler de etkili. Son bir araştırma bu konuda ailenin büyüklüğünün de rolü olduğunu ortaya koydu. Norveçli araştırmacı Vegard Skirbekk ve Fransız araştırmacı Eric Bonsang, Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe veri bankasından yararlandılar. Bu veri bankasında, 20 Avrupa ülkesindeki ve İsrail'deki yaşlıların sağlık durumu, profesyonel kariyer ve sosyo-ekonomik durumları hakkında bilgiler kayıtlı. Araştırmaya en ez iki çocuğu olan 65 yaşında veya daha yaşlılar dahil edildi. Demography dergisinde yayımlanan sonuçlara göre, üç veya daha fazla çocuğu sahip olmak, yaşlılıkta daha kötü bilişsel yetiyle bağlantılı. Araştırmacılar, erkeklerde ve kadınlarda benzer olan ve Kuzey Avrupa'da güçlü olan bir nedensel etkiden söz ediyorlar. Yüksek doğum oranı finansal kaynakları azaltırken, çocuklarla ilişki gibi sosyal kaynakları iyileştirmiyor. Üç veya daha fazla çocuğa sahip olmanın olumsuz etkisi, iki çocuğa kıyasla 6,2 yıllık bir yaşlanmaya denk geliyor. Bu negatif etki, ilkokula kıyasla ortaokulu bitirmenin bilişsel avantajı kadar büyük. Ve bu durumdan birkaç mekanizmanın sorumlu olabileceği düşünülüyor. Mesela fazladan bir çocuk ailenin gelirini düşürüyor. Buna bağlı olarak finansal sorunlar ortaya çıkıyor ve güvensizlikler bilişsel yetinin zayıflamasına yol açabiliyor. Ayrıca her yeni bebeğin doğumu kadının işinden uzaklaşmasına yol açmakta. Oysa çalışma hayatı bilişsel yeti üzerinde olumlu etki yapıyor. Ayrıca her yeni gelen çocuğun yarattığı stres de anne babanın sağlığını ve dolayısıyla da bilişsel gelişimini zorlayabilir. Bilim insanları bundan sonraki çalışmalarında tek çocuğa sahip olmanın ya da çocuksuz olmanın, yaşlılıktaki bilişsel yeti üzerindeki etkisini araştırmak istiyorlar.


Bilim insanları balina ve yunusların son derece gelişmiş ve karmaşık sosyal davranışları ile büyük beyinleri arasında bir bağlantı olup olmadığını araştırıyor. Her balina türünün kendisine özgü bir davranış biçimi vardır. Örneğin katil balinaları gruplarına özgü bir lehçeye sahiptir; ispermeçet balinası bir diğerinin yavrusuna göz kulak olabilir, şişe burunlu yunus olarak bilinen Afalina ise diğer türler ile işbirliği yapabilir. Nature Ecology & Evolution'da yayınlanan araştırmaya göre bu sosyal beceriler deniz memelilerinin beyin büyüklüğü ile ilgili. Büyük gruplar halinde yaşayan büyük beyinli primat türlerini gözlemleyen bilim insanları, sosyal yaşamları ile beyinlerinin boyutları arasında bir ilişki olduğunu, ilk kez 30 yıl önce öne sürdü. Londra Ekonomi Okulu'ndan ekonomi psikoloğu Michael Muthukrishna ve meslektaşları, balina ve yunus gibi deniz memelilerinde büyük beyin ile sosyalleşme arasında benzer bir ilişki olup olmadığını araştırdı. Araştırmanın sonucunda beyin, vücut kütlesi ve sosyal özellikler ile ilgili kapsamlı veriler elde ettiler. 90 türü kapsayan verilere göre beynin büyüklüğünü tahmin etmek için, diğer türler ile işbirliği içinde olmak, grup halinde avlanmak ve karışık sesler çıkararak iletişim kurmak gibi sosyal davranışlara bakmak yeterli olabiliyor. Büyük beyin, ayrıca zengin beslenme ve coğrafi dağılım gibi başka faktörlere de bağlı. Araştırmacılar, bu sonuçların, deniz memelilerinin farklı bilgiler içeren sosyal çevrelerde yaşamanın zorluklarıyla baş edebilmek için beyinlerini geliştirdiği yönündeki teori ile uyumlu olduğunu söylüyor. Durham Üniversitesi'nden evrim biyoloğu Robert Barton bu tür korelasyonlarda neden sonuç ilişkisinin daha titiz bir şekilde incelenmesi gerektiğine dikkat çekiyor. Barton, ayrıca beynin belirli bölgelerinin de incelenmesi gerektiğini, çünkü bu bölgelerin farklı evrilmiş olabileceğini söylüyor. Mesela, kendi araştırma ekibi, gece primatlarının beyinlerindeki koku alma duyusu ile ilgili bölümün, gündüz yaşayanlara göre daha gelişmiş olduğunu buldu. Muthukrihna'ya göre balinalar ve yunuslar ile ilgili ileri araştırmalar, başka faktörleri de ortaya çıkarabilir. Örneğin yaşam süreleri ve ergenlik dönemlerinin süresi ile beyin büyüklüğü arasında bir bağlantı olup olmadığının da araştırılması gerektiğine dikkat çekiyor. Deniz memelilerinin beyinlerinin nasıl bu kadar büyüdüğünü anlamak, insanoğlunun kendi evrimsel tarihine ışık tutabilir. Bu hayvanların içinde bulunduğu yaşam alanı insanlarınkinden tamamen farklı olduğu için, Muthukrishna'ya göre, insan evrimi ile ilgili hipotezlerin sınanması açısından faydalı bir kontrol grubu olabilirler.


Bilim insanları, alet kullanımının insanların ayırt edici özelliği olduğunu düşünmüş olsa da yapılan araştırmalar, hayvanlar aleminde de kara, hava ve denizde alet kullanımında usta canlılar bulunduğunu gösteriyor. Birçok farklı türün bulunduğu bu ortamda böylesine bir davranışın nasıl geliştiğinin incelenmesi, insanlarda alet kullanımının kökenine de ışık tutabilir. Şempanzeler, insanların yaşayan en yakın akrabalarıdır. Fildişi Sahilleri'ndeki bir şempanze yerleşkesinde bulunan, 4300 yıl öncesine ait taş çekiçler, şempanzelerin alet yapmayı ve kullanmayı çok uzun zaman önce, insanların yardımı olmadan öğrenmeyi başardığını gösteriyor. Diğer primatları avlayıp yemek için mızrak yapabilen şempanzelerin, yemek arayan karınca ordularına karşı özel aletler geliştirdiği de bilinmektedir. Yukarıda gördüğünüz yetişkin erkek şempanze, elindeki çubuğu karıncalara karşı kullanmaktadır. Bilim insanları, kargaların ve akrabalarının istisnai bir zekası olduğunu, bu sayede ince dalları, yaprakları ve hatta kendi tüylerini bile alet olarak kullanabilme becerisini gösterdiklerini söylüyor. Hatta kargaların, suya uzanamadıkları durumda kapların içine taş atıp su seviyesini yükselttikleri gözlendi. Yukarıda gördüğünüz karga, suda yüzen bir solucanı almak için kabın içine taş atarak su seviyesini yükseltiyor. Vahşi doğadaki orangutanlar, yırtıcı hayvanları uzaklaştırmak üzere yaprak demetlerini ıslığa benzer sesler çıkarmak için kullanmaya başlamış ve bu yöntem orangutanlar arasında yaygınlaşmıştır. İlk defa bir hayvan türünün herhangi bir aleti iletişim aracı olarak kullanmış olmasının yanı sıra, bu durum kültürün, yani bilginin bir nesilden diğerine aktarılmasının yalnızca insanlara özgü olmadığını da kanıtlamaktadır. Yukarıda gördüğünüz Borneo orangutanının fotoğrafı, ince dallardan kopardığı yapraklarla, tehdit altında hissettiği zaman ağzından çıkardığı sesli mesajın frekansını değiştirirken çekildi. Dünyadaki en zeki hayvanlar arasında yer alan fillerin beyni, diğer bütün kara hayvanlarının beyninden büyüktür. Bazı anekdotlara göre filler, elektrikli tellerin üzerine kütük veya taş düşürerek kısa devre yaptırabiliyor veya başka hayvanların içmesini önlemek için su deliklerinin girişini ağaç kabuklarıyla tıkayabiliyorlar. Asya fillerinin sinekleri ve böcekleri öldürmek için ağaç dallarından yararlandıkları biliniyor. Yunusların, denizlerin en zekisi olduğu bilinen bir gerçek. Bilim insanları şimdi de yunusların aynı zamanda alet kullanan canlılar olduğunu ortaya koyuyor. Avustralya Shark Bay'deki bir grup şişe burunlu yunusun, deniz süngerlerini ağızlarının ucuyla taşıyıp okyanusun dibindeki kumları eşelediğini, avlarını böyle ortaya çıkardıkları gözlemlendi. Bu da onları, insanlardan sonra avlanmak için en uzun süre alet kullanan canlı olarak anılmasına yol açıyor. Samur türünün en büyükleri olan susamurları, istiridye kabuklarını kayaların üzerinden sökmek için taşları çekiç gibi kullanıp ardından kabukları kırarak avlarını ortaya çıkarır. Bu da onların yıllarca alet kullanan tek deniz memelisi olarak bilinmesine yol açmış; ta ki yunusların marifeti ortaya çıkana kadar. Yukarıdaki fotoğrafta, kırıp açtığı istiridyeyi afiyetle yiyen bir susamuru görüyorsunuz. Yetişkin bir erkek insandan on kat daha güçlü olan goriller sadece fiziksel kuvvetten ibaret değiller; aynı zamanda oldukça zekiler de. Vahşi gorillerin su derinliğini ölçmek için ağaç dallarını bir baston gibi kullandığı, derin bataklıklardan ağaç gövdelerini köprü olarak kullanarak geçtikleri biliniyor. Diğer maymun türleri aletleri yiyecek bulmak için kullanırken goriller, karşılarına çıkan zorlukları aşmada da kullanıyor. Hayvanlar aleminde alet kullananların listesine son eklenen üye, hindistan cevizi kabuğunu taşınabilir zırh olarak kullanan bir ahtapot türü. Damarlı ahtapot, insanların attığı hindistan cevizi kabuklarını tıpkı üst üste dizilen kaseler gibi toplayıp üzerlerine oturuyor, sekiz dokunacını da sertleştirip denizin dibinde yürüyor ve gerektiği zaman bu kase şeklindeki kabukları zırh olarak kullanıyor. Yukarıda gördüğünüz fotoğraf, hindistan cevizi kabuğuna saklanan bir ahtapot videosundan alınmıştır. Tayland Lopburi'deki bir Budist tapınağının yakınlarında yaşayan makak maymunlarının, ziyaretçilerin saç tellerini kopartıp ağızlarını temizlemek için kullandıkları görülmüştür. Hatta dişi makakların, yavruları kendilerini izlerken ağız temizleme hareketlerini yavaş yavaş ve abartılı olarak yaptıkları gözlemlenmiş. Kaldı ki primat soyunun en önemli özelliği yeni kuşakları eğitmektir. Kemirgenler bile alet kullanmayı öğrenebiliyor. Degu farelerine, yani kobay ve çinçillayla yakından akraba olan küçük kemirgenlere yemeklerine ulaşmaları için tırmık kullanmaları öğretilebiliyor: saydam, plastik bir çitin bir tarafına Degu faresi, öbür tarafına da ay çekirdeği konuyor. Küçük bir tırmık verilen fare, ay çekirdeğini çitin arasından çekmek için bu tırmığı kullanıyor.


İster Yakındoğu, Çin veya Orta Amerika olsun, alkol içerikli içecek üretimi çok eski bir gelenek. Hemen hemen tüm kültürlerde yer etmiştir. Bu da alkol düşkünlüğünün ve bağımlılığının bizde ve atalarımızda nasıl gelişmiş olabileceği sorusunu doğurmuş. Alkol tüketimi tamamen kültürel bir tercih mi? Yoksa bu tercih, alkolün evrimsel avantajlar sağlamasından dolayı mı biyolojik köklere uzanıyor? Hangi sorunun doğru olduğu bugüne dek hep tartışmalı kalmıştı. Bununla birlikte insan, alkol tüketen tek primat değil. Tropikal fareler özellikle de Bertam palmiyesinin fermente olmuş nektarını ararken, şempanzeler ve Genon maymunları da insanlar tarafından üretilen fermente içecekleri seviyorlar. Maymunların alkol tükettiğini gösteren bir başka kanıtı Kaliforniya Eyalet Enstitüsü'nden Christina Campbell ve ekibi buldu. Araştırma çerçevesinde Panama'da doğal ortamda yaşayan yabani Geoffroy örümcek maymununun beslenme biçimi izlendi. Bu maymun türü bölgede yetişen boz erik ağacının meyvelerini seviyor. Araştırmacılar maymunlar tarafından ısırıldıktan sonra atılan/düşürülen erikleri analiz edince, çoğunun çok fazla olgunlaştığını gördüler. Bu nedenle sadece bol miktarda şeker değil ortalama olarak yüzde bir ila iki oranında da alkol içeriyorlardı. Ayrıca maymunların idrar örneklerinin analizleri de hayvanların alkolü sindirdikleri ve özümlediklerini de gösterdi. Bununla birlikte meyvelerin içindeki alkol miktarı onları sarhoş edecek seviyede değil. Fakat alkol içerikli meyvelerin başka olumlu tarafları olabilir: Örneğin alkol kokusu meyvenin iyice olgunlaşmış ve tatlı olduğuna dair bir işaret. Diğer taraftan alkolün kendisi de yüksek ısıl değere sahip. Bu yüzden maymunlar bu meyveleri kalori almak için tüketiyor olabilirler. Çünkü fermente meyvede daha az olgunlaşmış meyvelere kıyasla daha fazla kalori var. Diğer faydalar ise alkolün antibakteriyel özellikleri veya fermente meyvede aktif olan mayalar olabilir. Biyologlar ayrıca bazen uzaktan algılanabilen fermente meyvenin kokusunun, maymunlara meyveleri bulmalarını kolaylaştırdığını düşünüyorlar. Araştırma, yabani maymunların insanların etkisi olmadan, alkol içerikli meyveler yediklerini ilk kez kanıtlaması açısından önemli. Bu da primat atalarımızın da alkol için bir tat duyusu geliştirmiş olduklarını akla getirmekte. Araştırmacılar atalarımızın alkol içerikli yiyecekleri, sarhoş edici etkisi nedeniyle değil yüksek besin değeri nedeniyle tercih etmiş olabileceklerini söylüyorlar.


Amerika kıtasına insanlar ilk olarak ne zaman ayak bastılar? Bu sorunun yanıtı hala arkeolojinin en büyük gizemlerinden biri. Çünkü kemik, alet ve diğer buluntular ve DNA analizleri birbirinden farklı sonuçlar veriyor. Bazı sonuçlara göre insanlar kıtaya ilk kez 13.000 yıl önce Bering boğazı üzerinden geçerek ulaşmışlardı. Diğer buluntular çok daha eski; ilk insanların atalarının, buzulların geri çekilmesinden önce olasılıkla Pasifik kıyısı boyunca devam eden bir rota üzerinden- Kuzey ve hatta Güney Amerika'ya ulaştıklarını düşündürmekte. Bu buluntulara Meksika'da gün ışığına çıkarılan 30.000 yıllık aletlerle, Uruguay ve Alaska'daki kemikler üzerinde görülen 24.000 ve 30.000 yıllık keski izleri de dahil. Ancak bu buluntular arasında insana ait olduğu kuşkulu olanlar da var. Fakat artık kesin kanıtlar var. Bournemouth Üniversitesi'nden Matthew Bennet ve ekibi New Mexico'da son buz devrine ait insan ayak izleri buldular. İzler, alçı kumu tepeleriyle bilinen bir bölge olan White Sands Ulusal Parkı'nın ince taneli tortullarında korunagelmiş. Buz devri sırasında bu bölge, olasılıkla Pasifik kıyısı boyunca uzanan bir rota üzerinde, sığ göllerle kaplı büyük bir çökekti. Alçı tepelerin kenarında paleontologlar daha önceleri de mamutlara, mastodonlara ve kılıç dişli kedilere veya develere ait izler bulmuşlardı. Hatta insana at 12.000 yıllık ayak izleri de bulunmuştu. Fakat daha alt tabakalarda yeni bulunan ayak izleri çok daha eskiler. Ayak izlerinin bulunduğu tabakadaki bitki tohumlarının radyo karbon tarihlendirilmesine göre bu tabaka 21.000-23.000 yıllık. Bilim insanları toplamda 62 ayak izi saptadılar. Birkaç tabakada dağılan izlerden anlaşıldığı üzere insanlar bu bölgede en az ki bin yıl kadar kalmışlar. Diğer ilginç bir nokta da izlerden birçoğunun gençlere ve çocuklara ait oluşu. Yetişkinlere ait olanlar daha ender. Bu durum yetişkinlerin daha çok avlanarak vakit geçirmeleriyle ilgili olabilir. Çocuklar belki sadece yiyecek toplamak için görevlendiriliyordu ya da buralarda oynuyorlardı diyor araştırmacılar. İnsana ait ayak izleri dışında bazı tabakalarda mamut ve buz devrine ait mega faunanın diğer temsilcilerine ait izler de bulundu. Uzmanlar bu hayvanların da insanlar tarafından avlandığını düşünüyorlar. Araştırmacılara göre, New Mexico'daki insanların bu erken tarihteki varlığı bu insanların, son Buz devrinin zirveye ulaşmasından önce bile buraya geldiklerini düşündürebilir. Çünkü buzul maksimumu sırasında Pasifik kıyısı boyunca kapalıydı.


Anadolu'daki sulak alanlarda 316 balık türü yaşıyor. Doğa Derneği'nin son çalışmaları, bu balıkların yüzde 54'ünün yalnız Anadolu'da bulunduğunu ve %49'unun küresel ölçekte tehlike altında olduğunu ortaya koyuyor. Her keşifle bu listeye yeni türler ekleniyor. Rakamlara bakıldığında Anadolu iç su balıkları için tam bir cennet ve bu zenginliği buzul çağları sırasındaki konumuna ve coğrafi yapısına borçlu. 2 Şubat 2017 Dünya Sulak Alanlar Günü, yani 1971 yılında bugün İran'ın Ramsar kentinde imzalanan Ramsar Sözleşmesi'nin yıl dönümü. 46 sene önce bugün dünyanın pek çok ülkesi, sulak alanlarını koruyacaklarına ve geliştireceklerine söz verdi. Geç de olsa Türkiye Cumhuriyeti de bu devletler arasına katıldı. Bu sözün verilmesinin belki en önemli sebebi yaşamın ve insan medeniyetinin başından beri sulak alanlara bağlı olması ve binlerce canlı için sulak alanlar olmadan yaşamın devam edemeyeceği gerçeğiydi. Ancak son 60 yılda Anadolu'da yaklaşık 2 milyon hektar sulak alan, içinde yaşayan canlılarla birlikte yok oldu. Bu alanların toplamı Marmara Denizi'nden daha büyük. Uluslararası Doğa Koruma Birliği tarafından hazırlanan Doğu Akdeniz'de Tatlısu Biyoçeşitliliğinin Durumu ve Dağılımı raporuna göre Türkiye, en fazla tür yok oluşunun yaşandığı ülke. Anadolu'da her biri küresel ölçekte bir panda ya da bir leopar kadar önemli 82 ayrı balık türü fark edilmeden yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Pek çok iç su balığı, gölleri veya akarsuları besleyen pınarlarda ve kapalı göl havzalarında yaşıyor. Pınarlara moloz dökülmesi, zehirlenme, hidroelektrik santralleri, su sistemine yapılan diğer müdahaleler ile yaşam alanlarını yitiriyorlar. Dünya ölçeğinde tehlike altındaki bu 82 türe önümüzdeki yıllarda yeni araştırılan 21 türün daha eklenmesi bekleniyor. Aslında bu bilgi onlarca türün henüz keşfedilmeden yok olduğunu da anlatıyor. Balıklarla ilgili Türkiye'de çok az sayıda uzman var ve bu yüzden hiçbir projenin çevre etki değerlendirme çalışması balıklar açısından sağlıklı yapılamıyor. Hatta çoğu küçük proje bu süreçten dahi geçmiyor yani küçük balıkların varlığı göz ardı ediliyor. Örneğin dünyada sadece Salda Gölü'nde yaşayan dişli sazancığın yaşam alanını etkileyecek hatta yok edecek iki baraj projesi var. Türkiye'nin ikinci büyük gölü olan Beyşehir Gölü'nü besleyen akarsularda nesli küresel ölçekte tehlike altında olan 7 balık türü yaşıyor. Üstelik ulusal mevzuata ve taraf olduğumuz uluslararası sözleşmelere göre bu türleri korumakla yükümlüyüz. Dünya Sulak Alanlar Günü hakkında açıklama yapan Doğa Derneği Koruma Programı Koordinatörü Itri Levent Erkol Dünyada sadece Anadolu'da yaşayan 54 iç su balığı var ve Anadolu'da yaşayan her iki balıktan birini kaybetmek üzereyiz. Balıklar bize yok olan sulak alanlarımızı, kirlenen su kaynaklarımızı, kurutulan sazlıklarımızı, ölen kuşlarımızı, bitkilerimizi, hayvanlarımızı anlatıyor. Bu yaşanan sadece balıkların değil, hepimizin kıyameti. Betonun kutsandığı ve insanın doğadan koptuğu bir çağ yaşıyoruz. Balıkların yaşayamadığı bir dünyada insan da barınamaz. Yaşam için suyun korunması gerçek önceliğimiz olmalı, bu yüzden küçük balıkların yanındayız dedi.


Irvin'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden psikolog Elizabeth Loftus, kendi anılarımıza temkinli yaklaşmamız gerektiğine dikkat çekiyor. İnsan belleğinin yanılgıya düşebileceğini araştırmalarıyla kanıtlayan Loftus, insanların hiç yaşanmamış olaylarla ilgili sahte anılar oluşturmalarının çok kolay olduğunu, bunun için yapılması gereken tek şeyin insanlardan sürekli olarak o anıları kafalarında canlandırmalarını istemek olduğunu ortaya koydu. Otuz yılı aşkın bir süredir adli davalarda bilirkişi olarak görev yapan Loftus'un görgü tanıklıklarının yanıltıcı olabileceğiyle ilgili çalışmaları, yalan haberlerin ortalıkta dolandığı, MeToo hareketinin patlak verdiği ve fotoğraf gibi görsel kaynaklar üzerinde oynamaların yapıldığı günümüzde yeniden önem kazandı. Loftus, insanların belli bir olayla ilgili anılarında ayrıntıları çarpıtıp çarpıtmayacaklarını anlamak için yıllardır görgü tanıklığının güvenilirliğini sorguluyor. Ancak 1990'larda gerçekten yaşanma olasılığı oldukça düşük çocuk cinsel taciz olaylarında bir patlama olduğunda, Loftus, insanların hiç yaşanmamış olaylardan yepyeni anılar oluşturabileceklerini gözlemledi. Elde edilen kanıtlar insanların birtakım gerçekliklerin yanı sıra, kendi duygularını anımsama konusunda da yanılabileceklerini gösteriyor. Loftus ve arkadaşları tarafından yapılan bir başka çalışmada deneklere zorlu bir görev verilerek bunun kendilerinde uyandırdığı kaygıyı belli bir puanla değerlendirmeleri istendi. Araştırmacılar kaygı düzeyini gerçekte 60 puan olarak değerlendiren deneklere verdikleri puanın 40 olduğunu söylediklerinde kaygı düzeylerinin azalmaya başladığına tanık oldular. Loftus, belleğin böylesine güvenilmez oluşunun evrimsel bir nedeni olduğunu, yanlışlar belleğe sızdığında insanların bunları düzeltip anıları güncelleştirebileceklerini belirtiyor. Ayrıca, kimi zaman yanlışların kişinin kendisini daha iyi hissetmesine olanak tanıdığına ve bunların prestij-artırıcı bellek çarpıtmaları adıyla bilindiğine dikkat çekiyor. Loftus bunun en yaygın örneklerinden birinin de, kendilerinin iyi bir yurttaş olduklarını düşünen kişilerin oy vermemiş olsalar bile oy vermiş gibi davranmaları olduğunu dile getiriyor. Loftus, bu tür prestij-artırıcı bellek çarpıtmalarının başkaları tarafından anlaşılmadıkları sürece, çoğu zaman insanların kendilerini daha iyi hissetmelerine olanak tanıyan zararsız yanılsamalar olduğunu belirtiyor. Depresyon hastalarında bu tür yanılsamalara başkalarına kıyasla çok daha az tanık olunduğuna da parmak basan Loftus, bu kişilerin daha mutsuz, ancak çok daha akıllı olduklarını belirtiyor. Bu yalnızca bir korelasyon olduğu için depresyonun prestij-yükseltici bellek çarpıtmalarının eksikliğinden kaynaklanıp kaynaklanmadığı bilinmiyor. Ancak tüm bunlar anılarımızın güvenilmezliğinin olumlu bir yönü olabilir. Eğer bir bedel ödeniyorsa karşılığında elde edilen kazançlar da vardır.


Son bir araştırmaya göre anne karnındaki bebekler dahi tat uyaranlarına tepki gösteriyorlar. Fetüsler annelerinin yediklerini amniyotik sıvıdan algılıyorlar. Araştırmacılar farklı yiyeceklere gösterilen tepkileri ilk kez ultrasonla izlediler. Bebekler daha duymaya ve görmeye başlamadan önce tat duyuları gelişiyor. İlk tat reseptörleri sekizinci hamilelik haftasında gelişiyor ve 15. haftadan itibaren, fetüs amniyotik sıvıyı yutunca annesinin ne yediğini algılamaya başlıyor. Yenidoğanlarla gerçekleştirilen çok sayıda araştırma, bu erken tat deneyimlerinin daha sonraki yemek zevki üzerinde etkili olduğunu gösteriyor. Anne karnındaki bir bebeğin amniyotik sıvının aromalarına ne şekilde tepki verdiğini Durham Üniversitesi'nden Beyza Üstün, yüksek çözünürlüklü 4D ultrason görüntüleriyle gösterdi. Görüntülerde doğmamış bebeğin, çeşitli tat uyaranlar karşısında yüz ifadesini nasıl değiştirdiği net bir şekilde görülüyor. Deneyler sırasında 32 ve 36 haftalık hamile 100 kadın aç karnına aromalı kapsül yuttu. Kapsül ya 400 mg tatlımsı havuç tozu ya da aynı oranda buruk karalahana tozu içeriyordu. Kapsül mideye ulaştıktan sonra araştırmacılar bebeklerin reaksiyonları ultrasonla kaydetmeye başladılar. Kapsülün alınmasından sadece yarım saat sonra fetüslerin mimiklerinde farklılıklar görüldü. Bu kısa zaman süresi içinde aroma maddeleri ince bağırsaktan kana, oradan da plasenta ve amniyotik sıvıya ulaşmıştı. Tatlımsı havuç tozlu kapsülü yutan anne adaylarının, bebekleri dudaklarını gülümser gibi yanlara doğru çekti veyahut da sanki emecekmiş gibi büzdüler. Lahana tadı alan fetüsler ise dudaklarını birbirine bastırarak ya da üst dudaklarını kaldırarak tepki verdiler. Bu görüntüler doğmamış bebeğin bile annesinin yediklerini algılayarak bunlara tepki gösterdiğini ortay koyduğunu kanıtlıyor. Bu bilgi, doğum öncesi algı bilgimiz ve annenin yiyeceğinden farklı tat uyaranları arasında ayrım yapma yeteneğimiz için önemli. Araştırmacılar bundan sonraki çalışmalarında, başlangıçtaki olumsuz tepkilerin alıştırmayla zayıflatılıp, zayıflatılamayacağını öğrenmek istiyorlar.


Beynin kokulara nasıl tepki verdiğini araştıran bilim insanları bebeklerin annelerinin kokusunu aldıklarında kendilerini çok daha güvende ve huzurlu hissettiklerini ortaya çıkarttılar. Tanıdık bir kokunun bebekleri yatıştırabileceği görüşünün hiç de yeni olmadığına dikkat çeken Almanya Lübeck Üniversitesi'nden Sarah Jessen, Doğuma yardımcı olan kimi ebe ya da hekimler yeni doğum yapmış annelere bebeklerinin beşiğine daha önce giymiş oldukları bir tişört ya da eşarp yerleştirmelerini öneriyorlar diyor. Jessen, bu uygulamanın gerçekten de işe yarayıp yaramadığını araştırmak amacıyla, 7 aylık bebeklere yüzlerinde korku ya da mutluluk duygusunu yansıtan fotoğraflar gösterdi. Jessen'e göre, bebeklerde korku tepkisi 7 aylıkken gelişiyor. Araştırmaya katılan 76 bebeğin her birine bu fotoğraflar farklı koşullar altında gösterildi. Koşullardan birinde annelerinin tanıdık kokusu, bir diğerinde bir yabancının kokusu yer alıyordu. Başka birinde ise belirli bir koku yoktu. Jessen araştırma kapsamında EEG başlığından yararlanarak bebeklerin beyinlerindeki elektrik sinyallerini de ölçtü. Deneyden önce araştırmaya katılan tüm bebeklerin annelerine üç gece art arda yatarken giymeleri için pamuklu birer tişört verildi. Bu süreçte annelere her zamanki şampuan, sabun ve deodorantlarını kullanmalarına izin verilirken, yalnızca yeni bir ürün kullanmaktan kaçınmaları söylendi. Korkulu yüz görüntüleri bebeklerde de genelde korku uyandırır ve bu tepki beyinlerinde belli örüntüde bir elektriksel etkinliğe neden olur. Jessen yaptığı deneyin sonucunda annelerinin kokusunu alabilen bebeklerin beyinlerinde bu örüntüye tanık olmadığını, ancak fotoğrafların yabancı birinin kokusu eşliğinde ya da herhangi bir koku eşlik etmeden gösterildiği bebeklerde söz konusu örüntünün ortaya çıktığını belirtiyor. Elde edilen bu bulgular bebeklerin beyinlerinde korku duygusunun oluşmasında, kokunun da aralarında yer aldığı, çok çeşitli deneyimlerin etkili olabileceğine işaret ediyor. Babalarına ya da zamanlarının büyük bir bölümünü birlikte geçirdikleri kişilere ait kokuların da bebeklerde buna benzer bir tepkiye yol açıp açmadığını merak eden Jessen, bir sonraki aşamada bu konuyu daha derinlemesine araştırmayı hedefliyor. Oxford Üniversitesi uzmanlarından Karla Holmboe da, bebeklik döneminde kokularla ilgili çok sayıda araştırma olmadığına, bu tür araştırmaların bebeklerin dünyayı nasıl algıladıklarını ve gelişimlerinde nelerin etkili olduğunu daha iyi anlamamıza olanak tanıdığına parmak basarak, Bebeklik dönemi gerçekte her şeyin, yaşamın daha sonraki evrelerinde edindiğimiz tüm becerilerin temelini oluşturuyor, diyor.


Güney Kutup Denizi ve Antarktika kıtasının etrafındaki deniz dipleri, gezenimizin en az araştırılmış olan bölgeleri. Bugüne kadar sadece birkaç araştırma ekibi, buz gibi sulara dalarak incelemelerde bulundu. Alfred-Wegener Enstitüsü'nden Autun Purser ve ekibi, Güney kutup denizinin buz sahanlıklarındaki yaşamda heyecan verici bir keşif yaptı. Araştırmacıların amacı aslında Güney Weddel denizinin dibini ölçmekti. Bunun için de yüksek çözünürlükle kameralar ve sonarla donatılı enstrüman kızakları, deniz dibinin bir buçuk metre üzerinde çekildi. Bu şekilde 535 ve 420 metre derinlikte Jonah'ın buz balığına ait sayısız yuva bulundu. Göreceli olarak büyük olan bu yırtıcı balıklar, Antarktika'nın çevresinde yaşıyorlar. Söz konusu balıklar, donmayı önleyen özel proteinleri ve renksiz, hemoglobinsiz kanlarıyla dondurucu soğuğa karşı dirençliler. Buz balıkları yumurtalarını kendi yaptıkları yuvalara bırakıp, koruyorlar. Bugüne kadar Weddel denizinde tek tük buz balığı olurdu ve küçük yuva toplulukları dahi bulunmamıştı. Fakat kamera görüntüleri bu bölgede binlerce balık yuvasının birbirine neredeyse bitişik bir şekilde yer aldığını gösteriyor. Araştırmacılar 45.600 metre kareyi taradıklarını ve 16.160 balık yuvası saydıklarını söylüyorlar. Yuvalar arasında, yalnızca 25 santimlik bir mesafe bulunuyor ve her biri bir buz balığı tarafından korunuyor. Her yuva 1.700'den fazla yumurta içeriyor. Yuvaların haritasını çıkaran araştırmacılar, tüm üreme alanının 240 kilometrekareden fazla olduğunu ve yaklaşık olarak 60 milyon balık yuvasını içermesi gerektiği sonucuna vardılar. Buz balıklarının tam da Filchner buz sahanlığının kenarına yumurtalarını bırakmış olmaları aslında tesadüf değil. Oşinografik ölçümler, bu bölgede Weddel denizinde yer alan buz sahanlığında sıcak su akıntısının bulunduğu gösteriyor. Derindeki su, çevredeki sudan yaklaşık olarak iki derece daha sıcak ve bu nedenle de balıklar için olduğu kadar, yüzeye daha yakın yaşayan planktonlar ve diğer deniz hayvanları için de iyi koşullar sunuyor. Bu şekilde buz balıkları yeterli miktarda yiyecek buluyorlar. Diğer yandan da balıklar önemli bir besin rezervini oluşturuyor. Özellikle de bu bölgede yaşayan Weddel fokları, balık kolonilerinin olduğu yerde avlanıyorlar. Bu açıdan bakıldığında bu balık kuluçka sistemi, Weddel denizinin eko sistemi için önemli bir kaynak. Araştırmacılar bu yüzden bu alanın koruma altına alınması gerektiğini vurguluyorlar.


200 bin yıl önce yaşamış 6,5 yaşındaki çocuğun dişleri bilim dünyasını şaşırttı. Bulgular, hem evrimsel süreç hem de günümüz tıp bilimi için önemli bulgular taşıyor. Pekin'deki Çin Bilimler Akademisi'nden paleoantropolog Song Xing ve meslektaşları 16 Ocak'ta bir rapor yayınladı. Araştırmacılar, antik döneme ait bir çocuğun fosilinde bazı önemli bulgular elde etti. Gizemli bir evrim geçmişine sahip olduğu söylenen bu çocuğun dişlerinin, aynı modern insan dişi gibi geliştiği ve bu haliyle Doğu Asya'daki bilinen en eski modern diş gelişimini temsil edebileceği ifade ediliyor. 6,5 yaşında olduğu düşünülen çocuğun fosilleşmiş üst çenesinde yedi diş bulunuyor. Fosilleşmiş üst çene, çocuğun en az 104.000 ile 200.000 yıldan daha önce yaşadığını gösteriyor. Dişlerin iç yapısını incelemek için kullanılan X ışınları, bugün çocuklarda tipik olarak yaklaşık 6 yaşlarında diş etlerinde filizlenen ilk azı dişinin, ölümünden birkaç ay önce patlak verdiğini ortaya koyuyor. Araştırmacılar, Doğu Asya Homo popülasyonuna ait olduğunu söylenen fosildeki diş gelişimi oranının, günümüz insanlarının diş gelişimi dönemleriyle ilişkili olması açısından önem taşıdığına vurgu yapıyor. Zira kalın bir kafatası ve büyük dişler, soyları tükenmiş Homo cinsinin iki üyesi olan Neandertal ve Homo erectus'un özelliklerine çok benziyor. Xing ve meslektaşları, Xujiayao fosillerinin, haklarında tam bir bilgi sahibi olunamayan Doğu Asya nüfusu Denisovans'tan gelmesinin de mümkün olabileceğini söylüyor. Fosil ve antik DNA analizleri, çocuğun fosilinin bulunduğu tarih boyunca bölgede dört Homo türünün hepsinin birden yaşadığını da ortaya koyuyor. Xujiayao çocuğun yaşı ve diş büyüme oranları günlük tabakaları sayılarak hesaplanmış durumda. Verilen bilgiye göre, çocukluk döneminde dişlerde düzenli aralıklarla oluşan çizgiler, günlük ve daha uzun sürelerde biriken tabakaları gösteriyor. Ohio Eyalet Üniversitesi'nden çalışmanın ortak yazarı paleoantropolog Debbie Guatelli-Steinberg, modern insanların (en azından yaşamının ilk 6,5 yılında) yavaş geliştiğini ve Xujiayao bireyinin diş çıkarma sürecinin de yavaş işlediğini söylüyor. Normal bir çocukta yaklaşık her sekiz günde bir büyüme çizgisi oluşması söz konusu. Benzer bir şekilde, Xujiayao çocuğun dişlerinde de yavaş gerçekleşen belirgin bir büyüme çizgisi var. Ancak araştırmacılar, tek bir kanıta dayanarak konuşmanın zor olduğunu da sözlerine ekliyor. Verilen bilgiye göre aynı büyüme çizgisi, diğer fosil hominidlerde her yedi günde bir beliriyor. Ayrıca, antik çocuğun dişlerinin 6 yaşından sonra nispeten yavaş, insani bir oranda gelişmeye devam edip etmediği de bilinmiyor. Ve çocuğun iskeletinin geri kalanının kademeli olarak olgunlaşıp olgunlaşmadığı da belli değil. Eski hominidlerdeki diş gelişimini araştıran ve çalışmaya katılmamış olan Tanya Smith, Eğer Çinli buluntu H. sapiens'e aitse, diş büyüme oranı ve diğer diş özellikleri, İsrail ve Kuzey Afrika'daki fosil H. sapiens'in yaklaşık 300.000 yıl öncesine kadar çıkmış fosillerininkiyle aynıdır. diyor.


Hollandalı anatomist Regnier De Graaf'ın 32 yaşında hayatını kaybetmesinden birkaç ay önce bilime yaptığı önemli katkılardan biri, Londra'daki Kraliyet Akademisi sekreteri Henry Oldenburg'a 28 Nisan 1673'te yazdığı mektuptur. Yazılmamış olsaydı, modern mikrobiyolojinin doğuşunu belki de onlarca yıl geciktirebilecek bu mektupta De Graaf, Leeuwenhoek adlı, Flemenkçe dışında herhangi bir dil bilmeyen, Delft'te hayatını sürdüren bir kumaşçının şimdiye kadar yapılmış tüm mikroskopları gölgede bırakan mikroskoplar yaptığını belirtir. Graaf mektubun ekinde Leeuwenhoek'un Bay Leeuwenhoek tarafından mikroskop ile yapılmış ve sonradan Dr. Regnier De Graaf'la paylaşılmış bazı gözlemlere örnek adlı ilk makalesini de tercüme edip eklemiştir. Leeuwenhoek'un bir arının kanat, göz ve başıyla ilgili ayrıntılı bilgiler içeren makalesi Kraliyet Akademisi'nin de dikkatini çeker ve farklı örnekler üzerine inceleme yapması ikinci bir mektupla kendisinden istenir. Böylece Leeuwenhoek, bilimin evrensel ilerleyişine büyük katkılarda bulunabilmesi için önemli bir koşulu, buluşunu paylaşabileceği etkileşim ortamını edinir. Bu gözlem bilim camiasında büyük bir yankı uyandırır. Leeuwenhoek'un iyi bir eğitim görmemesinin de etkisiyle Akademi, bulguların Delft'in ileri gelenleri tarafından doğrulanmasını ister. Şehrin ileri gelenlerinden kurulan komitenin onayından sonra, akademinin kendi mikroskop uzmanı Robert Hook da 1678 yılında bu çalışmayı doğrular. Leeuwenhoek, atölyesinde kendi imalatı olan mikroskobuyla yaptığı ayrıntılı incelemeler sonuncunda Kraliyet Akademisi'ne davet edilir. Bu üyelik kendisini daha da motive eder ve mikrobiyoloji biliminin doğmasına yol açan araştırmasının ardından, birçok başka örneği inceler: Bakteri, sperm, kan, kas, nöron hücreleri, göz lensi, kemik, diş ve saçın yapısı, bitki kurdu, sinek, örümcek, tuz kristalleri bunlardan bazılarıdır. Leeuwenhoek yaptığı geniş çaplı bu araştırmalarla protistoloji, protozooloji, bakteriyoloji, hematoloji, seroloji, bitki anatomisi ve mikrobiyal ekoloji bilimlerinin kurucusu unvanını hak etmektedir. Mikroskobun 1595 yılından itibaren büyütme aracı olarak biliniyor olmasına rağmen, mikroorganizmaların Leeuwenhoek tarafından seksen yıl sonra keşfedilmesi dikkat çekicidir. O güne kadar yalnızca cansız nesneleri incelemek için kullanılan mikroskobun, sıradan bir su damlası içerisinde neler olduğunu incelemek amacıyla Leeuwenhoek tarafından kullanılışı, kendisinin dikkatli ve tutkulu araştırmacı kişiliğinin bir göstergesidir. Leeuwenhoek'un mikroorganizma hastalık ilişkisini gösterdiği çalışmaları araştırmayı yaşam biçimi haline getirebilmenin tarihteki güzel örneklerinden biridir. Hasta olduğu bir günün ertesinde, dilindeki beyaz lekelerden örnek alıp mikroskop altında inceleyen Leeuwenhoek, onlarca canlı gözlemlemiş ve hastalıkların kökeninin mikroorganizmalar olabileceği fikrini ortaya atmıştır. Bu bulgusu çağının oldukça ilerisindedir. Şöyle ki, ölümünden 39 yıl sonra bulaşıcı hastalıkların mikroorganizma kökenli olduğu Marc von Plenciz tarafından gösterilmiştir. Ölümünden 112 yıl sonra da, Agostino Bassi ipekböceği hastalığının bakteri kökenli olduğunu kanıtlamıştır. Buna ek olarak, çalıştığı dönemde bakteri flagellasını görüntüleyebilmesi, her ne kadar özel olarak belirtmemiş olsa da, deneysel anlamda siyah alan ışıklandırması gibi günümüz yöntemlerini kullanabildiğini göstermektedir. 1981 yılında Kraliyet Akademisi arşivleri incelenirken, Leeuwenhoek'un akademiye gönderdiği mektuplar arasında özel olarak muhafaza edilmiş mikroskobik kesitler bulunmuştur. Yapılan detaylı incelemeler, kesitlerin günümüz laboratuvar standartlarına yakın nitelikte olduğunu göstermiştir. Bu bulgu, Leeuwenhoek'un çalışma yöntemindeki özeni göstermesi açısından önemlidir. Leeuwenhoek'un mikroskopiye olan ilgisinin Robert Hook'un Micrographia adlı kitabını okuduktan sonra mağazasındaki kumaşların kalitesini incelemek amacıyla cam üfleme yöntemiyle elde ettiği lensler ile ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bu çalışmalar bir süre sonra en büyük hobisi haline gelmiş ve yaşamı boyunca 550'den fazla mikroskop yapmasına yol açmıştır. Günümüzde bu mikroskoplardan yalnızca on tane bulunmaktadır. 1723'te 91 yaşında ölen Leeuwenhoek'un araştırma ile dolu hayatını Kraliyet Akademesi'ne gönderdiği 634 mektup ve ölümünden kısa bir süre önce hasta yatağında yatarken doktoru Jan Hoogvliet'e son makalelerini tercüme etmesi için rica etmesi iyi biçimde özetler. Leeuwenhoek, sahip olduğu tutku ve araştırma merakıyla, genç bilim insanı adaylarına örnek teşkil edebilecek en önemli bilimsel simalardan biridir. Bu yazı HBT'nin 98. sayısında yayınlanmıştır.