Biyoteknolojik ilaçlar, gen terapisi, kişiselleştirilmiş tıp ve ileri tedavi uygulamalarına yönelik ilaçlar, Türkiye ve Türkiye'deki hastalar için önemli fırsatlar sunuyor. Türkiye'de de biyoteknolojik ürünlerin payı giderek artıyor. Biyolojik ilaçlar, başta onkoloji, enfeksiyon, otoimmün hastalıklar ve solunum sistemine etki eden çeşitli hastalıklar olmak üzere birçok hastalığın tedavisinde yaklaşık 30 yıldır devrim olarak ifade edilebilecek önemli katkılar sağlamış; hastaların yaşam sürelerini ve kalitesini artırmıştır. İlaç endüstrisinde yenilikçi bir alana sahip olan biyoteknolojik ilaçların üretimi, ilk defa 1982'de insülin ile başlamış ve çeşitli hormonlar, enzimler, kan veya plazma ürünleri, immünolojik ürünler, gen-hücre tedavisi ürünleri ve sağlık harcamaları alanında önemli bir yere sahip olan monoklonal antikorların geliştirilmesi ile günümüze kadar gelmiştir. Birçok önemli hastalığın tedavisinin geliştirilmesinde rol oynayan biyoteknolojik metotlar, artan sağlık hizmetleri ihtiyacına da çözümler üretilmesine fayda sağlamaktadır. Bu paralelde, ileri teknolojinin, global olarak tedavilerin ve tıp dünyasının geleceğini inşa edeceği gerçeği anlaşılmaktadır. Yaşamları tehdit eden ölümcül ve kronik hastalıkların tedavisinde biyolojik sistemlerle üretilen büyük ve kompleks moleküller umut ışığı olarak görülmektedir. Biyoteknolojik ilaçlar, gen terapisi, kişiselleştirilmiş tıp ve ileri tedavi uygulamalarına yönelik ilaçlar, Türkiye ve Türkiye'deki hastalar için önemli fırsatlar sunacaktır. Referans biyoteknolojik ürünler, patent korumasına sahip, tam dosya ile ruhsatlandırılmış yeni ürünlerdir. Ruhsatlı bir biyoteknolojik referans tıbbi ürüne moleküler yapı, kalite, etkililik ve güvenlilik açısından yüksek derecede benzeyen, orijinal ürüne kıyasla kısaltılmış bir prosedür ile ruhsatlandırılmış ürünler ise biyobenzer ürün olarak tanımlanır. Biyobenzer ilaç ile referans ilaç arasında kaçınılmaz yapısal farklılıkların etkililik ve güvenlilik açısından fark yaratıp yaratmadığını test etmek için klinik araştırmalara ihtiyaç vardır. Biyobenzerlerin faz I araştırmalarında amaç doz bulmak değil, biyobenzer ürünün referans ürünle aynı dozda benzer farmakokinetik profile sahip olduğunu göstermektir. Faz III araştırmaların amacı ise benzer klinik etkililiği göstermektir. Geliştirme ve klinik öncesi test aşamaları tamamlanmış bir biyolojik ilacın, son etapta klinik araştırmalar ile insanlar üzerinde etkili ve güvenli olduğunun gösterilmesi gereklidir. Eksiksiz olarak gerçekleştirilen klinik araştırmaların maliyeti ise toplam ilaç Ar-Ge maliyetinin %60 ila 70'ine tekabül edebilmektedir. Biyobenzer ilaçların güvenliliği ve etkililiğinin ispatında karşılaştırmalı klinik araştırmalar bir gerekliliktir ve bu ilaçların geliştirme süreci; moleküle özgü uyarlama , ayarlama , karşılaştırma ve doğrulama aşamalarını kapsamaktadır. Dünyada saygın ruhsatlandırma otoriteleri, klinik öncesi ve klinik verileri de kapsayan; farmakokinetik, farmakodinamik, immünojenisite ve etkililik gibi klinik parametreler özelinde yeterli benzerliğin gösterilmesine olanak sağlayan kanıt bütünlüğü yaklaşımıyla biyobenzerliğin değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmektedirler. Hastalıklara çare bulana dek çalışan araştırmacı ilaç firmalarının oluşturduğu sektörümüz, Ar-Ge faaliyetlerinin en yoğun olduğu sektördür. Bu faaliyetler sonucunda, hastalar için umut olabilecek yeni bir molekülü geliştirmek 10-15 yıllık süreleri bulmakta ve 10.000 molekülden yalnızca 1 veya 2'si bir ilaca dönüşebilmektedir. Bu konuda yapılan IQVIA'nın bir çalışmasına göre global olarak gelişim süreci devam eden en değerli 20 ilacın 15'ini biyolojik ilaçlar oluşturmaktadır. Tüm dünyada biyolojik ürün pazarında dikkat çekici bir büyüme devam ederken, küresel anlamda yaşanan bu gelişmelere paralel olarak Türkiye'de de biyoteknolojik ürünlerin payı artmaktadır. Reçeteli ilaç pazarında 2018'de 1,1 milyar ABD doları büyüklüğü ile yaklaşık yüzde 17,6 oranında bir paya sahip olan biyoteknolojik ilaçların, 2019 yılında Türkiye'deki toplam pazar büyüklüğü 1 milyar 814 milyon ABD dolarına ulaşmış olup, bu değer toplam ilaç pazarının yaklaşık yüzde 23,5'ini oluşturmuştur. 2020 yılında ise biyoteknolojik ilaçların pazar büyüklüğü 1 milyar 886 milyon ABD dolarına yükselmiştir ve bu değer, toplam ilaç pazarının yaklaşık yüzde 25,1'ine tekabül etmektedir. Referans biyoteknolojik ve biyobenzer ilaçlar Türkiye'nin ilaç harcamalarında önemli bir paya sahip olmakla birlikte bu payın zamanla daha da artması beklenmektedir. Bu kapsamda ilaç endüstrisinin hedeflerinden birisi de bu ilaçların Türkiye'de dünya standartlarında ve kalitesinde geliştirilip üretilmesi, bu alanda teknolojik birikim yaratılması ve yenilikçi ürünlerle ülke ekonomisine katkı sağlanmasıdır. Geliştirilen ilaçların Türkiye ile sınırlandırılmadan, küresel olarak da pazarlanabilmesi için uluslararası kılavuzlarda tanımlanmış olan Faz 1 ve Faz 3 çalışmaları yapılmış olmalı ve İyi Üretim Uygulamaları koşullarına uygun üretilmiş olmalıdır. İlaç endüstrisinde bu derece büyük önem arz eden bir alanda, Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği'nin koşulsuz desteği, uzman akademisyenlerin özgün ve tarafsız araştırmaları ve bilimsel özgürlüğü temel alan emekleri ile hazırlanan Biyoteknolojik İlaçlar kitabı tüm sektör için bir başvuru kaynağı oldu. Referans biyoteknolojik ve biyobenzer ürünlerin üretimi, kalitesi, preklinik-klinik çalışmaları ve güvenliliği konularını her yönü ile ele alan esere biyoteknolojikilaclar.net adresinden ücretsiz olarak erişilebiliyor.


ABD'de yapılan bir araştırma ileri yaşta baba olan kişilerin çocuklarının daha uzun yaşayabildiğini gösterdi. Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, erkeklerin yaşla birlikte spermlerinde meydana gelen değişiklikler, daha uzun yaşama olanağı sağlayan bir DNA kodunun ortaya çıkmasına yol açıyor. Bu özellik, kişinin çocuklarına aktarılıyor. Washington Üniversitesi'nden Dr. Dan Eisenberg ve arkadaşları, araştırmayı deneklerin telomerleri üzerinde yürüttü. Telomer her bir DNA sarmalının ucunda bulunan ve kromozomları koruyan parçalara deniyor. Daha önce yapılan araştırmalarda insanın yaşam süresinin, bu telomer adlı yapıların uzunluğu tarafından belirlendiği ortaya çıkarılmıştı. Kromozom uçlarının hasar görmesini engelleyerek yaşam süresini artıran telomerler, yaşlanmaya bağlı olarak kısalıyor. Bir kadının yumurtaları doğmadan önce oluşur; ancak erkeklerin testislerindeki hücreler yaşamları boyunca bölünür. Bizi yapan yumurta ve sperm hücrelerinin telomer uzunluklarını miras aldığımız için, yaşlı babaların çocukları teorik olarak daha kısa telomerlere sahip olduğu düşünülüyordu. Ancak Eisenberg ve ekibi, spermlerde bu durumun tam tersine olduğunu ve telomerlerin yaşla birlikte uzadığını ortaya çıkardılar. Deneklerden alınan örnekleri incelediklerinde ileri yaşta baba olan kişilerin çocuklarında telomerlerin daha uzun olduğunu keşfetti. Bunun nedeni muhtemelen telomerlere daha fazla DNA ekleyerek onların uzamasını sağlayan telomeraz adındaki enzimin testislerde çok aktif olması. Zaten bazı araştırmalar, yaşlı erkeklerden gelen spermlerin ortalamadan daha uzun telomerlere sahip olduğunu göstermekteydi. Erkekler DNA'larını çocuklarına spermleri ile geçirdikleri için sahip oldukları telomerler de sonraki nesillere aktarılıyor. İşte, telomerazın kromozoma DNA eklemesi sayesinde uzamış olan telomerleri de çocuklarına aktarılmış oluyor. Araştırmalarını yaklaşık 3 bin büyükbaba, oğulları ve torunları ile yürüten Eisenberg, erkeklerin çocuk sahibi olmayı ertelemesiyle uzun telomerlerin sonraki nesillere aktarılarak insan ömrünün uzamasına neden olacağını belirtiyor. Telomer uzunluğu, kişinin dedesinin de ileri yaşta baba olması durumunda çok daha fazla oluyor. Bilim insanları yaşlı babalardan miras alınan uzun telomerlerin bağışıklık sistemi, sindirim sistemi ve cilt gibi hızlı hücre gelişiminin görüldüğü doku ve biyolojik fonksiyonlarda son derece olumlu etkilere yol açabileceğini iddia ediyor.


Çinli bilim insanlarının açıklamalarına göre, genetik değişimden geçirilen ilk bebekler dünyaya geldi. Haber gerçekse, çok büyük etik soruları da beraberinde getirecek devrimsel bir gelişmeyle karşı karşıyayız. Her ne kadar Çin'deki klinik araştırma kayıtlarında bazı bilgiler olsa da Güney Bilim ve Teknoloji Üniversitesi biyoteknoloji uzmanı Jiankui He'nin iddiasıyla ilgili bilimsel belgeler veya araştırma yazısı bulunmuyor henüz. AP haber ajansına göre He, gen makası CRISPR/Cas9 ile yedi embriyoda, HIV-virüsünden koruyan kalıtım kısımlarını çalıştırmış. Araştırmacı, HIV virüslerinin üzerine yapıştığı, CCR5 reseptöründen sorumlu olan geni hedef almış. CCR5 proteinleri işlevsel olmayan kişilere HIV virüsü bulaşmıyor. Bunun en bilinen örneği Hasta Berlin lakaplı Timothy Ray Brown'dır. Denemeler yapay döllenme çerçevesinde gerçekleştirildikten sonra bir kadında hamilelik gelişmiş. Ve Kasım ayında bu şekilde ikiz kız bebekler dünyaya gelmiş. "Lulu ve Nana diğer tüm bebekler kadar sağlıklı" diyor He, YouTube üzerinden paylaşılan videoda. Açıklamaları, İkinci Uluslararası İnsan Genomu Düzenleme Zirvesi'nden kısa bir süre önce yaptı. AP haber ajansının başvurduğu Amerikalı bilim insanlarından hiçbiri yöntemin işleyip işlemediğinin bilmiyor, ayrıca ne gibi olası zararların geleceğini de. He, güncel sonuçları kontrol etmek ve ikizleri on sekiz yaşına kadar takip etmek istiyor. Şimdilik aynı yöntemle yeni hamilelik denemeleri yok planda. He'nin araştırması Shenzen'deki Harmonicare Kadın ve Çocuk Hastanesi'nin etik kurulu tarafından onaylanmış. "Biz bu girişimin etik olduğuna inanıyoruz" diyor etik kurulunun başkanı Lin Zhitong. Avrupalı birçok bilim insanı tarafından etik bulunmayan bu yöntem, Avrupa Etik Kurulu başkanı Christiane Woopen'e göre Uluslararası İnsan Hakları Belgeleri'yle de örtüşmemekte. Çinli araştırmacılar insan haklarına zarar verdiler ve bilimin güvenilirliğini zedelediler. Uluslararası birlik buna rıza göstermemeli. He, çalışmalarının tartışmalara neden olacağının bilincinde olduğunu, ancak ailelerin buna ihtiyacı olduğunu söylüyor. Ve Anne babalar tasarlanmış bebek değil sadece hastalıklardan arınmış bir bebek istiyorlar dese de He'nin çalıştığı üniversite, araştırmacının bu denemesinden habersiz olduğunu ve araştırmanın üniversite dışında gerçekleştirildiğini açıkladı. Bu açıdan bakıldığında He, akademik etik kurallarını da çiğnemiş oldu. Üniversite, bu girişimin incelenmesi için bir komiteyi görevlendirdi.


Az miktarda insan hücresi taşıyan domuz embriyonu üretildi. İnsan ve domuz hücreleriyle bir domuz embriyonunun elde edilmesi, elbette ki kulağa ürkütücü geliyor. Ve büyük bir olasılıkla her zaman olduğu gibi etik tartışmalara da neden olacaktır. Sonuçta hem ABD'de hem de diğer tüm Batı ülkelerinde insan ve hayvan karışımı canlılar yaratmak yasaktır. Fakat bilim insanlarının amacı karma yaratıklar üretmek değil. Burada söz konusu olan, organ bağışı bekleyen hasta insanların yaşamı. Özellikle kalp ve böbrek gibi organlarda bekleme süresi uzayınca hastalar için riskli olabiliyor. Hastanın yabancı organı reddetme durumu da var. Kaliforniya Salk Biyoloji Araştırmaları Enstitüsü araştırmacılarının insan ve domuz hücreleriyle ürettikleri domuz embriyonlarının çok küçük bir kısmı insan hücrelerinden oluşuyor. Cell dergisindeki araştırma yazısına göre embriyon içindeki insan hücresi oranı yüzde 0,001 (Interspecies Chimerism with Mammalian Pluripotent Stem Cells, Cell, 26.01.2017). İnsandan alınan kök hücreleri çok genç domuz embriyonlarına aşılandıktan sonra embriyonlar, dişi domuzlara aktarılmış. Burada kalp ve karaciğerin öncü dokuları gelişmiş ve deneye üç dört hafta sonra son verilmiş. İlk kez insan hücrelerinin bir hayvanda yaşayabileceğini kanıtladık diyen Juan Carlos Izpisua Belmonte, bu çalışmadan önce etik açıdan çok tartışmalı olan bu kombinasyonu Cripr/Cas9 tekniğinin yardımıyla genleri değiştirilmiş farelerde ve sıçanlarda denemiş. Görsel: 4 haftalık domuz embriyonundaki kalbin gelişmesinde katkıda bulanan insan iPS hücreleri .


Tam felçli hastalar genelde iletişim yetilerini de kaybediyorlar. Bir Alman araştırma ekibi bu konuda umut veren bir beyin implantı geliştirdi. Bir beyin-bilgisayar arayüzü gibi işleyen beyin implantı, tam felçli hastalara iletişim yolunu açacak önemli bir açılım olmaya aday. Bu açıklama 2000 yılından bu yana bu tür bir beyin implantını ALS hastasında test eden Tübingen Üniversitesi araştırmacılarından geldi. Uzmanlar Nature Communications dergisinde yayımlanan araştırma konusunda oldukça iyimserler. Beyin implantı, felci ilerlemekte olan 34 yaşındaki ALS hastasına, iletişim kurabilmesi için aktarılmıştı. Ünlü fizikçi Stephen Hawking tarafından da kullanılmış olan ve en küçük mimiklerle bile çalıştırılabilen dil bilgisayarı, gözlerindeki hareket yetisini de yitirince işe yaramaz hale gelmişti. Tam felçliler için tüm iletişim kanalları şimdiye kadar en azından en küçük kas hareketlerinin varlığı durumunda işliyordu. Klinik çalışmayı ALS Voice gGmbH'den Ujwal Chaudhary ve Niels Birbaumer yönetiminde yürüten ekip, beyin dalgalarını ölçerek, göz hareketlerini konuşmaya değil, seslere dönüştüren elektrotlar aktardı beyne. Kısaca ALS olarak bilinen amyotrofik lateral skleroz, kas hareketlerinden sorumlu nöronları işlevsiz hale getiren ve tedavisi bulunmayan dejeneratif bir nörolojik hastalık. Hastalık ileri bir aşamada kilitli kalma sendromuna kadar gidiyor. Bu sendroma sahip kişilerin bilinçleri tamamen açık olmasına rağmen, hareket yetilerini tümüyle kaybettikleri için iletişim kuramazlar. Kilitli kalma sendromu ALS dışında beyin travması veya ağır beyin kanaması yüzünden de gelişebiliyor. Söz konusu hasta ALS'nin bu seviyesine 2017 yılında ulaşmıştı. Chaudharys ve Birbaumer'in ekibi hastanın beynindeki arayüzü bir bilgisayara bağladıktan sonra hasta akustik sinyallerle iletişim kurmaya başladı. Hastanın evet veya hayır arasında seçim yapmasından sonra sinir hücrelerinde farklı etkinlikler meydana geliyor. Bunlar ise hastanın beynine 2019 yılında aktarılan elektrotlarca okunuyor. Hangi etkinliğin evet hangisinin hayır anlamına geldiğini, akustik bir geri bildirim sistemini kullanarak öğrenmiş. Eveti seçtiğinde ses yükselirken, Hayırı seçtiğinde ses zayıflıyor. Her bir harfin dijital olarak dikte edilmesi bir dakika sürse de sözcüklerle ve cümleler halinde ne yemek istediğini veya göz damlasının ne sıklıkta verilmesini istediğini söylemeyi öğrenen hasta, eşiyle ve oğluyla da iletişim kurabildi. Mesela bir seferinde bira ve gulaş istediğini ve yüksek sesle Tool grubunun bir parçasını dinlemek istediğini söyledi. Tam felçli insanların iletişim konusu, beyin-bilgisayar arayüzü alanında ilerleme gösterse de henüz başlangıç aşamasında. Araştırmacılar klinik çalışmalardan üç yıl sonra, hastanın daha yavaş ve daha anlaşılmaz yanıtlar vermeye başladığını söylüyorlar mesela. Bunun nedeni kesin olarak bilinmese de elektrotların aşınması gibi teknik nedenler üzerinde duruyorlar.


İnce tozun sağlığa zarar verdiği ve dünya genelinde akciğer ve kalp dolaşım hastalıklarına bağlı milyonlarca ölümden sorumlu olduğu uzun süredir biliniyordu. Ayrıca bu çok ince partiküllerin beyne zarar verdiğinden, bilişsel bozukluğa hatta demansa bile yol açabileceğinden kuşkulanılıyordu. Fakat bununla ilgili kanıtlar daha çok yoğun hava kirliliğinin bulunduğu Çin veya Meksika gibi ülkelere aitti. Ayrıca beyne gelen zararların doğrudan doğruya ince toz partikülleriyle mi yoksa dolaylı olarak örneğin, düşük kan dolaşımı veya damarlarda veya akciğerdeki kronik enfeksiyonlara bağlı olarak meydana geldiği belirsizdi. Bu konuda daha fazla açıklık getirmek isteyen Rostock Üniversitesi araştırmacısı Benjamin Aretz ve ekibi, düşük miktardaki ince tozun insan beyni üzerindeki bilişsel etkiyi geniş kapsamlı bir araştırmayla inceledi. Bunun için de Kuzey Hollanda'da uzun vadeli bir araştırmaya katılan 50.000 insanın verisini değerlendirdi. Bu bölge, ince toz yükü göreceli olarak düşük olduğu için seçildi. Katılımcıların yaşadıkları semtlerde, bir metreküplük havada 9,3 ila 20 mikrogram ve 2,5 mikrometre partikül büyüklüğüne kadar toz partikülleri ölçüldü. Bu değer, Avrupa Birliği tarafından belirlenen 25'lik sınır değerinin altında yer alıyor. Buna karşılık, Dünya Sağlık Organizasyonu 2021'deki tavsiyesini yıllık ortalama olarak metreküp başına ondan, beş mikrograma indirdi. Araştırma ekibi, tüm deneklerin akciğer fonksiyonlarını ölçtüğü gibi tüm katılımcıların bilişsel performansını öğrenmek için standart bir test de yaptı. Ayrıca yaş, cinsiyet, sigara içimi, diğer hastalıklar ve gelir gibi genel etki faktörleri de dahil edildi. İnce toz partiküllerine daha fazla maruz kalmanın, bilişsel testlerin çözülmesinde yavaşlama ve performans düşüklüğüyle önemli ölçüde bağlantılı olduğunu gördük diyor araştırmacılar. Araştırma sadece ince tozun düşünme yetimiz üzerindeki etkisini göstermekle kalmayıp, AB tarafından belirlenen limit değerin altındaki ince toz değerlerinin bile beyne zarar verdiğini göstermiş oldu. Havadaki ince toz partiküllerinin çok daha yoğun olduğu ülkelerde, ince toz çok daha fazla olumsuz etki yapabilir diyor araştırmacılar. Burada hangi mekanizmaların işlediğini bulmak isteyen araştırmacılar, ölçülen bilişsel zayıflamalarda akciğer fonksiyonlarının hangi rolü oynadığını incelediler. Çünkü akciğer dokusundaki hasar ve iltihaplanma nedeniyle beynin artık yeterince kan ve oksijenle beslenemediği ve bu nedenle daha az çalışması, dolaylı bir etkinin önemli bir göstergesi olarak kabul edilir. Sonuçlar bilişsel bozuklukların, akciğerleri gayet iyi çalışan insanlarda da ortaya çıktığını gösterdi. Bu nedenle ince tozun beyin üzerinde doğrudan etkisi olmalı ve en büyük zararı veren de o. Hesaplamalara göre ince tozun doğrudan etkisi, bilişsel zayıflamanın yüzde 97'sinden sorumlu. Bu sonuç, ultra ince toz gibi çok küçük partiküllerin, metalik nanopartiküllerin veya mikroplastiğin solunum yolları ve kan üzerinden beyne sızabileceğini söyleyen araştırmalarla da örtüşmekte. Çünkü bu parçacıklar kan-beyin bariyerini aşacak kadar küçükler. Bilim insanları ince tozun kan ya da belki koku siniri üzerinden beyne ulaştığını düşünüyorlar. Araştırma solunan ince tozun doğrudan doğruya bilişsel yetiyi etkilediğini göstermesi açısından önem taşıyor. İnce toz akciğer dışında beyne ve diğer organlara doğrudan doğruya sızarak, zarar verebiliyor ki bu da bu tür hava kirliliğinin ne kadar ciddiye alınması gerektiğini gösteriyor diyor bilim insanları.


Geçen yıllar genelde vücudumuza pek iyi davranmaz, saçlarımıza da. Saçların yaşlandıkça incelmesi, hepimizin günlük hayatta sıklıkla gözlemleyebileceği bir olgu. Science'ta yayımlanan iki makale, saç incelmesinin moleküler mekanizmasına ışık tutuyor; yaş ilerledikçe, saç köklerindeki kök hücreler deri hücresine dönüşüyor ve saçımız seyreliyor. Kök hücreler, farklı dokulara dönüşme kapasitesi olan hücrelerdir ve vücudumuzda saç dahil pek çok yerde bulunurlar. Diğer dokulardaki kök hücrelerin aksine, saçtaki kök hücreler belli aralıklarla kendilerini yeniler ve bölünürler. Yani bir nevi açık-kapalı durumları vardır. Açık ve kapalı hallerin olduğu bilinmesine rağmen, bunun nasıl gerçekleştiği tam olarak bilinmiyordu. Emi Nishimura ve ekibi tarafından Tokyo Tıp ve Dişçilik Üniversitesi'nde gerçekleştirilen çalışmada farelerdeki tüylerin zamana bağlı değişimi gözlemlendi . Yaş arttıkça, saç köklerinde bulunan kök hücrelerin DNA'da gerçekleşen hasarlardan dolayı kolajen 17A1 adı verilen proteini daha fazla üretemediği, bu proteinin eksikliğinin de kök hücrelerin epidermal keratonisitlere, bir diğer deyişle deri hücrelerine dönüşmesine sebep olduğu gösterildi. Aynı deneyler, gönüllü insanlar üzerinde de gerçekleştirildiğinde özellikle 55 yaş ve üstü insanlarda daha az kolajen 17A1 üretimi gerçekleştiği gözlemlendi. Kısacası daha az kolajen 17A1, daha az saç demek. Gene de eklemekte fayda var, kolajen 17A1 saç azalmasının tek sebebi değil. Aynı kök hücreler üzerinde yapılan farklı bir çalışmada ise, Foxc1 isimli bir proteinin saçtaki kök hücrelerin açık-kapalı hallerinin düzenlenmesini sağladığı gösterildi . Boulder'daki Colorado Üniversitesi'nde fareler üzerinde gerçekleştirilen bir araştırmada, Foxc1'nin baskılanması, yani üretilmemesi durumunda kök hücrelerin kapalı evreye geçmediği gözlemlendi. Yani, saçtaki kök hücreler Foxc1 üreterek kapalı duruma geçebiliyor, bu sayede de yeni hücrelerin üretimini kontrol edip durdurabiliyor. Saçlardaki kök hücreler üzerine çalışmalar uzun yıllardır devam ediyordu ancak moleküler düzeyde ne gibi mekanizmaların işlediği bilinmiyordu. Yayınlanan bu iki yeni çalışma ile, bilim insanları kök hücrelerin davranışlarını daha detaylı anlama fırsatı bulmuş oldu. Gelecekte, mekanizmaların daha iyi anlaşılması sayesinde saç incelmesinin tedavisi konusunda da yeni yöntemlerin geliştirilmesi mümkün olacak.


İngiltere'de Nuffield Konseyi isimli bir biyo-etik şirketi, insan embriyosunun DNA'sını değiştirmenin ahlaki olarak kabul edilebilir olabileceğini belirtiyor. Ancak bu müdahalenin çocuğun lehine olması ve toplumu halihazırda bölen eşitsizlikleri biraz daha belirgin hale getirmemesi gerekiyor. Kurumun yayınladığı raporda, İngiltere'nin mevcut yasalarında henüz bir değişiklik yapılması istenmiyor. Bunun yerine bu yaklaşımın güvenliği, toplumsal etkileri ve yansımalarıyla ilgili geniş kapsamlı araştırmalar yapılması öneriliyor. Nuffield'in çalışma grubu başkanı ve Birmingham Üniversitesi hukuk, etik ve bilişim profesörü Karen Yeung, konuyla ilgili Genom düzenlemenin ahlaki olarak kabul edilebilir olduğu görüşündeyiz. Bunu ilkesel olarak reddetmek için bir neden yok diye konuşuyor. Ancak rapor, bazı bilim çevrelerinden eleştiriler almakta gecikmedi. Araştırmanın yazarları, genetik mühendisliğinin sınırsız kullanımına kapıları açmak ve insanları genetik açıdan ikiye bölmekle suçlanıyor. Gen teknolojilerindeki son gelişmeler bilim insanlarına, canlı DNA'larını harf harf yeniden yazma imkanı sunuyor. Yeni tekniklerle sperm, yumurta ve embriyolardaki genetik kodlar değiştirilebilir, gelecek nesil bizden çok farklı olabilir. Şu an Birleşik Krallık'ta ve diğer birçok ülkelerde, bebeklerin genlerine müdahale yasak. Ancak dünyanın dört bir yanında yapılan deneyler, DNA düzenlemesinin hatalı genlerin neden olduğu ciddi hastalıkları engelleyebileceğini de gösteriyor. Diğer bir yandan Nature Biotechnology dergisinde yayınlanan bir çalışmaya göre, İngiliz araştırmacılar genom düzenleme için en popüler araç olan Crispr-Cas9'un, sanıldığından daha fazla zarar verebileceğini keşfetti. Eğer bilim insanları haklıysa, hatalı genleri değiştirmek için yapılan düzenlemeler sağlıklı genleri de bozabilir. Bir başka önemli nokta da, bir embriyonun DNA'sında yapılan herhangi bir değişikliğin, sperm veya yumurtalar da dahil olmak üzere tüm hücreleri etkileyeceği. Bu da genetik değişikliklerin tüm gelecek nesillere aktarılacağı anlamına geliyor. DNA düzenlemesi ile genetik kodların yeniden yazılması, gelecekte ebeveynlerinin arzu ettiği özelliklere sahip olan tasarım bebekler olasılığını da artırıyor. Nuffield raporu, genom düzenlemesinin şahsi çıkarlar için kullanılabileceği gerçeğini göz ardı etmiyor, ancak uygulamaların toplumda kötü yan etkiler yaratmadan düzenlenmesi gerektiğini belirtiyor. Raporun yazarlarından, Newcastle Üniversitesi sosyal-etik ve biyo-etik profesörleri Jackie Leach Scully, kalıtsal genom düzenlemesinin bir gün ebeveynler için çocuklarının hayata iyi bir başlangıç yapmalarını sağlamak ve geleceklerini garanti altına almak için bir seçenek haline gelebileceğini söyledi. Ancak istenmeyen sonuçların olabileceği konusunda da uyardı. Bu teknoloji, bazı genetik bozukluklardan etkilenen insan sayısını azaltabilirken, daha sıra dışı ve daha tedavisi bilinmeyen hastalıklara neden olabilir. Harvard Üniversitesi'nden genetik bilimci George Church, bu çalışmanın genlere müdahalenin bölünme, dışlanma gibi ayrımcılığa yol açmaması gerektiği doğrultusundaki ilkelerine katılıyor. Ancak sperm ve yumurtalardaki yaygın gen varyantlarında değişiklik yapılarak, bebeklerin yaklaşık %5'inin acı verici hastalıklardan kurtulabileceğini belirtiyor. Leach Scully, İhtiyaç duyduğumuz şey, bu konu hakkında mümkün olduğunca geniş bir değerlendirmeye zemin hazırlamak diyor.


İngiltere ilk kez araştırma amaçlı olarak embriyolarda gen manipülasyonuna izin verdi. Ancak değişimden geçirilen hücreler kadınlara nakledilemeyecek. Francis Crick Enstitüsü'ndeki araştırmalarda, belli başlı düşük doğumların nedenleri araştırılıyor. Yeni elde edilen çalışma olanakları özellikle de Crirpr/Case9 yöntemi için geçerli. Bu yöntem, hatalı gen sekanslarının değiştirilmesine izin veriyor. Bu yöntemin insan üzerinde deneme çabası 2015 yılının başında Çin'de gerçekleşmişti. Burada yanıt aranan soru, hangi genlerin embriyonun başarılı bir şekilde gelişiminde etkili olduğudur. Bu konu düşük doğumların ve kısırlılığın çok fazla görülmesine rağmen nedenlerinin yeterince anlaşılamaması nedeniyle önemli. Bağışlanan embriyolar üzerindeki deneyler, döllenmeden sonraki yedi gün içinde, yani tek bir hücrenin 250 hücrelik bir oluşuma dönüşmesinden önce yapılacak diye açıkladı Francis Crick Enstitüsü. Sonuçların yapay döllenme yöntemlerini iyileştirebilmesinde ve kısır olan insanlar için daha iyi tedavi yöntemlerinin geliştirilmesinde yardımcı olması bekleniyor.


İnsan ömrü 19.yy'dan bu yana artmaya devam etti. Kimi uzmanlar ömrümüzün bir noktadan sonra daha fazla uzamayacağını iddia ederken, diğerleri bir sınırın bulunmadığını söyler. Son bir araştırma bu tartışmayı alevlendirecek yeni bir kıvılcım ateşledi. Kırkı aşkın ülkenin demografik verilerini inceleyen Amerikalı bilim insanları şu sonuca vardılar: Evet, insan ömrünün bir sınırı var. Bir insanın 125 yıldan daha uzun yaşama olasılığı son derece düşük diyor araştırmacılar Nature dergisinde. Rostock Max-Plancak Demografi Araştırmaları Enstitüsü müdürü James Vaupel ise bu araştırmanın yaşam beklentisi için bilimsel bir anlam taşımadığını söylüyor. Geçmişe baktığımızda Fransa'da 1900 yılında doğanların ortalama olarak 45 yaşında yaşama veda ettiklerini görürüz. Oysa istatistiksel açıdan bakıldığında 2000 yılında doğanların 75 yıllık bir ömrü vardır yani 30 yıl daha fazla. Uzmanlar bir yüzyıl içinde insan ömrünün bu kadar hızlı uzamasının nedenini özellikle de tıbbi ve teknolojik gelişmelere bağlıyorlar. Bu gelişmeler ilk önce bebek ve çocuk ölümlerini, günümüzde ise ileri yaştaki ölümleri engellediler. Ayrıca en uzun ömürlü insanların yaşları da son on yıllarda önemli ölçüde yükseldi. Bugüne dek en uzun yaşayan insan Fransız Jeanne Calment idi. Calment 1997 yılında öldüğünde 122 yaşındaydı. İnsanoğlu artık yaşam süresinin bir limitine mi yaklaştı? Yoksa iyileştirilmiş koşullarda daha uzun yaşayabilecek mi? Bu soru hala yanıt bekliyor. Albert Einstein Tıp Koleji'nde Jan Vijg ile çalışan ekip, Human Mortality Database veri tabanında, kırk ülkeye ait doğum ve ölüm verilerini analiz edince, yaşı yetmişi geçen insan sayısının yıldan yıla arttığını görmüş. Ancak çok yaşlı insanların (100 yaş üzeri) verilerine bakıldığında, artışın çok sınırlı olduğu ortaya çıkmış. İkinci aşamada Fransa, Japonya, İngiltere ve ABD'deki en uzun ömürlü insanların verileri incelenmiş. Bu analizin sonuca göre 1990 yılından bu yana maksimum yaşam süresinde bir artış söz konusu değil. Buna göre günümüz için en uzun yaşam süresi ortalama olarak 115 yıl. Araştırmacılar diğer istatistiksel hesaplamalarla 125 yaşın kesinlikle sınır olacağı sonucuna varmışlar. Herhangi bir zaman sonra dünyada bir insanın bu yaşı aşabilmesi 10.000'de bir olasılıktan bile düşük diyor uzmanlar. Bu tür açıklamaları pek akılcı bulmayan demograf James Vaupel, araştırmanın, seçilmiş verilere dayandığını ve tek taraflı sonuçlar sunduğu kanısında. Bu tür araştırmalar, birçok insanın, maksimum ömrün daha fazla uzamayacağını mantıklı bulmaları nedeniyle yayımlanıyor diyen Vaupel, geçmişten şu örneği veriyor: Yüz yıl önce ortalama yaşam süresinin hiçbir zaman 65'ten daha yüksek olmayacağına inanılıyordu. Fakat daha sonraları ömür uzadıkça, bu sınır hep daha yukarı çıkarılmaya devam edildi. Vijg ile çalışan ekip ise enfeksiyon ve kronik hastalıklarla mücadelede gerçekleşen yeni gelişmeler sayesinde ortalama yaşam süresinin uzayacağını ama maksimum ömrün değişmeyeceği konusunda emin. Bununla birlikte araştırmacılar insan ömrünün sınırlanmasındaki biyolojik nedenleri kesin olarak bilmiyorlar. Sınırsız yaşlanma veya ölüm zamanıyla doğrudan doğruya bağlantılı olan genler bulunmuyor çünkü. Illinois Üniversitesi'nden Jay Olshansky yine Nature dergisinde, ömrümüzün sınırlı oluşunu, insanın sınırlı koşma hızıyla karşılaştırıyor. Gerçi maksimum hız genetik olarak belirlenmemiştir ama evrimsel olarak başka amaçlar için gelişen beden yapımız, biyomekanik sınırlar koyuyor diyor araştırmacı. İnsanlık yaşam süresini uzatmak için çok çaba sarf ediyor ve konu da bazı başarılar da elde ediyor. Ama diyor Olshansky, koşma hızının aksine ömrün radikal bir biçimde uzatılmasının genetik bir sınırı olduğunu kabul etmeliyiz.


Koyun Dolly'nin babası, klonlamanın öncüsü Prof. Sir Ian Wilmut İstanbul'da sordu: Siz insanı klonladığınız takdirde ortaya orijinaline benzer bir insan çıkar, dış görünümü aynıdır ama beyindeki kayıtları kopyalayamadığınız için, nasıl bir kişilikle karşılaşacağınızı bilemezsiniz. Koyun Dolly'yi klonlayarak genetik biliminde çığır açan Prof. Sir Ian Wilmut, Yeditepe Üniversitesi'nde klonlama ve rejeneratif tıp konusunda bir konuşma yaptı. Çalışmalarını halen Edinburgh Üniversitesi'ndeki Rejeneratif Tıp Merkezi'nde sürdüren Wilmut, klonlama teknolojisinden elde edilen bilgilerin tedavi amacıyla nasıl kullanılabileceğini açıkladı. Yeditepe Üniversitesi'nde Klonlama Teknolojisinden Hastalıkların Tedavisine, Dolly'nin Hikayesi başlıklı konferansta izleyicilerin arasında saygın bir uluslararası bilim dergisinin Yüzyılın Beyin Cerrahı seçtiği Prof. Dr. Gazi Yaşargil de bulunuyordu. Sir Ian konuşmasının ilk bölümünde Dolly'nin dünyaya gelmesi sırasında kullandıkları tekniği, ikinci bölümünde ise klonlama deneyiminden elde ettikleri bilgi birikiminin günümüzde Parkinson, inme gibi sinir hastalıklarının, kalp ve retinal hastalıkların tedavisinde nasıl kullanılabileceğini anlattı. Dolly'nin tıp tarihinde önemli bir yeri var. Yetişkin bir canlıdan türemiş ilk klon olması sebebiyle tüm dünyanın bir anda ilgisini çeken Dolly, ölümünün üzerinden 13 yıl geçmesine rağmen güncelliğini koruyor. 1997 yılında klonlanan Dolly, yaşamının sonuna kadar da 6 yavru doğurdu ve 2003 yılında 6 yaşındayken akciğer yetmezliğinden öldü. Sir Ian, klonlama fikrinin 19. Yüzyılın başlarından bu yana bilim dünyasının en büyük ideallerinden biri olduğunu ancak bu konuda ilk başarılı deneyimin Dolly olduğunu belirtti. Bu arada unutmayalım ki Dolly ancak 277 denemenin ardından dünyaya gelebilmişti. Genç yaşlarından bu yana hayvan genetiğine her zaman ilgi duyduğunu açıklayan Wilmut, 1971 yılında Cambridge Üniversitesi'nde genetik mühendisliği doktorasını tamamladı ve 1974 yılında Edinburgh Üniversitesi'nde bugün Roslin Enstitüsü olarak bilinen Hayvan Yetiştirme Araştırma İstasyonu'nda çalıştı. Danimarkalı bir embriyoloğun gelişmekte olan kuzu embriyosundan sağlıklı bir kuzu elde etmesinden esinlenen Wilmut ve ekibi, yetişkin bir koyun hücresinden kuzu klonlama çalışmalarına başladı. 1996 yılında embriyonik hücrelerden Megan ve Morag adı verilen iki kuzu üretmeyi başardı. Bu çalışma genetik biliminde önemli bir adım olarak değerlendirilmiş olsa da 1997 yılında koyun Dolly'nin klonlanması hem bilim dünyasında hem de dünya kamuoyunda büyük heyecan uyandırdı. Koyun Dolly bundan önceki klonlama deneyimlerinden farklıydı, çünkü yetişkin bir koyunun meme hücresi ile yumurta hücresinin füzyonu sonucu geliştirilmişti. Böylece yetişkin koyunun replikası olarak dünyaya gelmişti. 2003 yılında Dolly'nin ölümünden sonra Wilmut çalışmalarını Edinburgh'taki Rejeneratif Tıp Merkezi'nde sürdürdü. Buradaki çalışmaları tedavi amaçlı klonlamanın önünü açtı. Örneğin domuz hücrelerinde bulunan proteinler insanlardakinin aynısıdır. Dolayısıyla hemofili tedavisi için gerekli olan proteinlerin üretiminde, hatta transplant hastaları için donor organ sağlanmasında bu yöntem yararlı olabilir. ABD'de insan embriyolarından kök hücre elde etme çalışmaları yasaklanınca İngiltere bu konuda liderliğe soyundu. Bu ortamda Ian Wilmut 2005 yılında insan kök hücresi üretmek için insan embriyolarını klonlama lisansı aldı. Wilmut'un birinci hedefi Motor Nöron Hastalığı denilen dejeneratif bozukluğun potansiyel tedavisini bulmaktı. İki yıl sonra Japonya'da Dr. Shinya Yamanaka yetişkin bir fareden alınan deri hücrelerini yeniden programlayarak pluripotent kök hücre durumuna dönüştürmeyi başardı. Wilmut, Yamanaka'nın yöntemini hemen benimseyenler arasında yer aldı. Bu yöntemin insan hücreleri için de uygun olduğunu açıklayan Wilmut, bundan sonra insan embriyonik kök hücreleri ile çalışmayacağını duyurdu. Wilmut'a göre yetişkin hücrelerden uyarlanmış pluripotent hücreler Parkinson, inme ve kalp hastalıklarının tedavisi için daha büyük bir potansiyel taşıyor. Bugün insan yetişkin deri hücrelerinin pluripotent durumuna dönüştürülmesi artık kabul gören bir uygulama alanı. Ve Wilmut Dolly'yi klonlamak için kullandığı nükleer transfer sistemini terk ederek, çalışmalarını bu yeni sistemden yararlanarak sürdürüyor. Sir Ian, pluripotent kök hücresi tedavisinin tıp tarihinde yepyeni bir sayfa açmakta olduğunu söyledi. Nasıl ki enfeksiyon hastalıklarının tedavisinin bulunması, yıllar önce milyonlarca hastanın umudu olduysa, bu yöntemin de gelecekte tedavisi bugün olanaksız olan birçok hastalığa çare oluşturacağına dikkat çekiyor. Ne var ki bu yöntemin yaygın olarak kullanılabilmesinin önünde pek çok engel bulunuyor. Öncelikle işlemin basitleştirilmesi, hata payının düşürülmesi, hücre terapisi için bir kütüphanenin oluşturulması gerekiyor. Örneğin omuriliğe yetleştirilen bir pluripotent hücrenin yıllar sonra dişe dönüşmesi hata payının henüz çok yüksek olduğunun bir göstergesi. Günümüzde rejeneratif tıp tanımı ise doku ya da organların işlevselliğini geri kazandırma amacı ile kullanılan kök hücre araştırmaları ve tedavilerini tanımlamak için kullanılır. Bu tedavi iki şekilde yapılabilir: Laboratuvarda kök hücrelerden özelleşmiş hücreler elde edilebilir, ya da ilaç verilerek dokularda bulunan kök hücreler aktive edilir ve daha hızlı ve verimli onarım yapılması sağlanır. Kök hücrelerin tıpta pratikte kullanımında standartları ve uygulama koşulları en oturmuş kemik iliği transplantasyonudur. Diğer kök hücrelerinin tedavi için kullanılmasının gelişme sürecindedir ama deneysel çalışmalar sonuçların umut verici olduğunu göstermektedir. Pluripotent, gelişen bir embriyonun erken safhalarında var olan, canlıyı oluşturan özelleşmiş tüm hücre tiplerine dönüşebilme yeteneğindeki henüz farklılaşmamış hücreler için kullanılan bir tanımlama.


Koronavirüs salgınıyla birlikte dünyanın olası salgınlara ne kadar hazır olduğu tartışması bir kez daha gündeme geldi. Ancak günümüzde koronavirüsten daha ölümcül virüsler var. Kimisinin tedavisi bulunsa da halen yüzbinlerce kişiyi öldüren virüsler var. Kısaca göz atıyoruz. İnsan ırkı, tarih boyunca virüslerle mücadele etti ve etmeye devam ediyor. Bazı viral hastalıklar için aşılar ve antiviral ilaçlar geliştirilerek enfeksiyonların yayılması önlendi ve hastaların iyileşmesi sağlandı. Sözgelimi kuduz ve çiçek hastalığının tedavisi var. Ancak kimi yeni ortaya çıkan kimiyse bilimin halen tedavisini bulamadığı virüsler can almaya devam ediyor. Örneğin, son yıllarda Batı Afrika'yı kırıp geçiren Ebola salgınında görüldüğü gibi kimi virüslere karşı mücadele sürüyor. Mesela Ebola Zaire, enfekte ettiği insanların % 90'ını öldürüyor ve bu da onu Ebola ailesinin en ölümcül üyesi yapıyor. Ebolada durum böyleyken daha çok yeni bir virüs olan yeni koronavirüs içinse yolun daha başındayız. Günümüzün viral hastalıkları Ebola veya koronavirüsle sınırlı değil, onlarla eşit veya benzer derecede ölümcül olan başka virüsler var. Bir insanın enfekte olması durumunda ölme olasılığının yüksek olduğu en kötü dokuz virüsü -çok da detayına girmeden- hatırlıyoruz. - Marburg Virüsü Yıl 1967, Almanya... Bilim insanları, Uganda'dan getirilen enfekte maymunlara maruz kalan laboratuvar çalışanları arasında ortaya çıkan Marburg virüsünü sınıflandırdı. Bugün baktığımızda Marburg virüsü Ebola virüsüne benziyor, çünkü her ikisi de hemorajik ateşe neden olabilir. Yani enfekte olmuş insanların vücudunda şok, organ yetmezliği ve ölüme yol açabilecek yüksek ateş ve kanama gerçekleşebiliyor. İlk salgındaki ölüm oranı % 25'ti. Ancak Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, 1998-2000 arasında Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve 2005'te Angola'da yaşanan salgınlarda bu oran %80'e fırlamıştı., - Ebola İnsanlarda bilinen ilk Ebola salgınları, 1976'da Sudan ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde eşzamanlı olarak gerçekleşmişti. Ebola, kan/diğer vücut sıvıları veya enfekte insan/hayvanlara ait doku teması yoluyla yayılıyor. Boston Üniversitesi'nden Ebola virüsü uzmanı ve mikrobiyolog Elke Muhlberger, bilinen suşların ölümcüllüklerinde önemli ölçüde değişim olduğunu söylüyor. Örneğin, Ebola Reston, insanları hasta bile etmiyor. Ancak Bundibugyo suşu için ölüm oranı % 50'ye, Sudan suşu içinse % 71'e kadar çıkıyor. 2014 yılı başlarında Batı Afrika'da meydana gelen salgın, bugüne kadar Ebola virüsünün en büyük ve en karmaşık salgını olarak tanımlanıyor. - Kuduz Evcil hayvanlardan bulaşan bu virüs, 1920'lerde geliştirilen kuduz aşıları sayesinde artık gelişmiş ülkelerde bir sorun teşkil etmiyor. Ancak Hindistan ve Afrika'nın bazı bölgelerinde ciddi bir halk sağlığı problemi olmaya devam ediyor. Muhlberger, kuduz için Beyni yok eder, gerçekten çok kötü bir hastalıktır. diyor ve ekliyor, Kuduza karşı bir aşımız ve çalışan antikorlarımız var, bu nedenle biri kuduz bir hayvan tarafından ısırılırsa bu kişiyi tedavi edebiliriz. Ancak tedavi görmüyorsanız, ölme olasılığınızın da % 100 olduğunu belirtiyor. - HIV Modern dünyanın en ölümcül virüsü HIV olabilir. Bulaşıcı hastalık hekimi ve Amerika Enfeksiyon Hastalıkları Derneği sözcüsü Dr. Amesh Adalja da bunu doğruluyor: Halen en büyük katildir. Hastalık ilk olarak 1980'lerin başında tanımlandığı için HIV sebebiyle ölüm sayısı çok yüksek: yaklaşık 36 milyon! Adalja, HIV'nin şu anda insanlığın en büyük bulaşıcı hastalığı olduğunu ifade ediyor. Ancak bilim sayesinde güçlü antiviral ilaçlar var ve bu sayede insanların HIV'le yıllarca yaşaması mümkün. Yine de bu hastalık, yeni HIV enfeksiyonlarının % 95'inin meydana geldiği birçok düşük ve orta gelirli ülkeyi harap etmeye devam ediyor. DSÖ'ye göre Sahra altı Afrika'daki her 20 yetişkinden biri HIV pozitif. - Çiçek virüsü Dünya Sağlık Asamblesi, 1980'de dünyanın çiçek hastalığından kurtulduğunu ilan etmişti. Ancak ondan önce, insanlar binlerce yıl çiçek hastalığına karşı savaştı ve hastalık enfekte olanların yaklaşık üçte birini öldürdü. Hayatta kalanlarda ise derin, kalıcı yara izleri ve sıklıkla körlük bıraktı. İnsanların virüsle çok az temas ettiği Avrupa dışındaki nüfuslarda ölüm oranları çok daha yüksekti. Örneğin, tarihçiler Amerika'nın yerli nüfusunun % 90'ının Avrupalı kaşiflerin getirdiği çiçek hastalığından öldüğünü tahmin ediyorlar. Sadece 20. yüzyılda bile çiçek hastalığı 300 milyon insanı öldürmüştü. Adalja, Bu, sadece ölüme değil, aynı zamanda körlüğe de neden olan bir şeydi ve çiçek virüsünü ortadan kaldırma kampanyasını teşvik eden şey de buydu. diyor. - Hantavirüs Hantavirüs pulmoner sendromu ilk olarak 1993'te ABD'de ortaya çıktı. HPS, ABD'nin Dört Köşe bölgesinde yaşayan sağlıklı ve genç bir Navajo adamı ve nişanlısının nefes darlığı yaşayıp günler içinde öldüğü zaman geniş ilgi görmüştü. Sağlık yetkilileri, bundan birkaç ay sonra bu virüsü, enfekte insanlardan birinin evinde yaşayan bir geyik faresinden izole etti. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne göre, ABD'de 600'den fazla kişi HPS'ye yakalandı ve % 36'sı bu hastalıktan öldü. Virüs bir kişiden diğerine bulaşmıyor, bunun yerine insanların enfekte farelerin dışkılarına maruz kalmasıyla bu hastalığa yakalanıyor. Clinical Microbiology Reviews dergisindeki 2010 tarihli bir makaleye göre farklı bir hantavirüs, 1950'lerin başında Kore Savaşı sırasında bir salgına neden olmuştu. 3.000'den fazla birlik enfekte olmuş ve yaklaşık % 12'si ölmüştü. - Influenza Dünya Sağlık Örgütü'ne göre tipik bir grip mevsimi boyunca dünya çapında 500.000 kişiye kadar grip nedenli ölüm bekleniyor. Ancak bazen, yeni bir grip türü ortaya çıktığında daha hızlı bir yayılma ve sıklıkla daha yüksek ölüm oranlarıyla bir pandemi ortaya çıkıyor. 1918'de başlayan ve İspanyol gribi olarak adlandırılan bugüne kadarki en ölümcül grip salgını, dünya nüfusunun % 40'ını enfekte etmiş ve tahmini olarak 50 milyon insanı öldürmüştü. 1918'deki gibi bir grip salgınının tekrar ortaya çıkmasının mümkün olduğunu düşünüyorum. diyen Muhlberger, Yeni bir grip türü, yolunu bulur da insanlar arasında kolayca bulaşabilirse büyük bir sorunumuz olurdu. diyerek olası yeni gripler konusunda uyarıyor. - Dang Dang virüsü ilk olarak 1950'lerde Filipinler ve Tayland'da ortaya çıktı ve o zamandan beri dünyanın tropikal ve subtropikal bölgelerine yayıldı. Dünya nüfusunun % 40 kadarı, dangların endemik olduğu bölgelerde yaşıyor ve onu taşıyan sivrisineklerle birlikte hastalık dünya ısındıkça daha da yayılıyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre Dang humması, yılda 50 ila 100 milyon kişiyi hasta ediyor. Dang humması için ölüm oranı diğer bazı virüslerden daha düşük (% 2,5) olmasına rağmen, virüs dang hemorajik ateşi olarak adlandırılan Ebola benzeri bir hastalığa neden olabiliyor ve tedavi edilmezse ölüm oranı % 20'ye çıkabiliyor. Dang virüsü hakkında daha fazla düşünmemiz gerekiyor çünkü bu bizim için gerçek bir tehdit, diye belirten Muhlberger, Dang'e karşı güncel bir aşı yok, ancak Fransız bir ilaç firması tarafından geliştirilen deneysel aşının klinik çalışmaları umut verici. diyor. - Rotavirüs Bebekler ve küçük çocuklar arasında ciddi ishal hastalığının önde gelen nedeni olan rotavirüsten korumak için aşı mevcut. Virüs, araştırmacıların fekal-oral yol olarak adlandırdığı şekilde hızla yayılabiliyor. Gelişmiş ülkelerdeki çocuklar nadiren rotavirüs enfeksiyonundan ölmekle birlikte hastalık rehidrasyon tedavilerinin yaygın olarak bulunmadığı gelişmekte olan ülkelerde ciddi bir ölüm sebebi. Dünya Sağlık Örgütü, dünya çapında 5 yaşından küçük 453.000 çocuğun 2008 yılında rotavirüs enfeksiyonundan öldüğünü tahmin ediyor. Ancak aşı tedavisinin yapıldığı ülkeler, rotavirüs sebebiyle hastaneye yatışlarda ve ölümlerde keskin düşüşler bildiriyor.


Günümüzde, özellikle gelişmekte olan ülkelerde hızla artan diyabet, hipertansiyon ve kalp damar hastalıkları gibi kronik hastalıkların önlenmesi için insülin direncinin farkında olmak, bununla ilgili önlemler alarak sağlıklı bir yaşam sürmeye çalışmak gerekir. İnsülin direncini tek başına bir hastalık olarak değil de, birçok hastalık için zemin oluşturan bir durum olarak düşünmemiz gerekir. Buna sebep olan faktörler arasında, genetik yapımız ve yaşlanma gibi değiştiremeyeceğimiz durumlar kadar büyük ölçüde taşıdığımız kilo, yaşam tarzı ve beslenmemizle ilişkili olarak, değiştirilebilecek faktörlere de bağlı ortaya çıkan bir durum olduğunu unutmamalıyız. Bedenimizde glikoz yani kan şekeri, enerji birimidir. Yemek yeme, memeli canlıların fizyolojik olarak iki sebepten ötürü yaptıkları bir eylemdir: Birincisi vücudun kendini yenilemesi için gerekli yapı taşlarını almak , ikincisi ise enerji ihtiyacını karşılamak . Yemek yenildikten sonra karbonhidratlar bağırsaklarda parçalanır ve emilir. Karaciğere gelen karbonhidratlar enerji birimi olan glikoza çevrilerek kana verilir. Glikoz kanda dolaşmaya başlar. Bu esnada pankreas glikozun hücre içine girmesini sağlayan insülin hormonunu salgılar. İnsülin hücrenin kapısını açar, glukoz hücre içine girer. Bu sistemde bir problem varsa ve glikoz hücre içine giremeyip damarlarda birikirse ölçüm yüksek çıkar, böylelikle diyabet teşhis edilir. İki tip diyabet vardır: Tip 1 ve Tip 2 diyabet. Tip 1 diyabette problem insülin üretilememesidir. İnsülin yoksa kapı açılmaz, glikoz hücre içine giremez. Hastaların insülini dışarıdan alması zorunluluğu vardır. Tip 2 diyabette ise problem daha karmaşıktır. Asıl mesele insülin üretilememesi değil, insüline karşı hücrelerde bir direnç olması, hücrelerin insülini algılayamamasıdır. Bu durumda insülin direnci, diyabet gelişmeden çok çok önce kişide vardır. Beden bunu düzenlemek için daha çok insülin salgılayarak glikozu hücre içine sokmaya çalışır ve bunu başarır. Pankreas normalin bir kaç misli insülin salgılayıp glikozun damarlarda birikmesini yıllarca önleyebilir. Ancak zaman içinde pankreas bir anlamda yorulur. İnsülin direncini kıracak miktarda insülin salgılayamadığı zaman, glikoz damarlarda birikmeye başlar ve diyabet teşhis edilir. İnsülin direnci veya insüline duyarlılık derecesi daha çok genetik yapıyla belirlenmiştir. Ancak yaş ilerledikçe insülin duyarlılığı azalır, bir diğer deyişle direnç artar. Aynı zamanda kilo aldıkça ve vücutta yağlanma arttıkça, özellikle karın ve gövdede biriken yağlanma ile insülin direnci daha da artar. Hareketsiz bir yaşam yine insülin direncini artıran bir faktördür. İnsülin direncinin gelişiminde genetik yapımız kadar yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları ve yaşın da önemli rolü vardır. Genetik yatkınlığımız konusunda ailede Tip 2 diyabet öyküsü varsa kendimizi risk altında kabul edebiliriz. Hareketsiz bir yaşam tarzı, oturarak masa başı işlerde çalışma, egzersiz alışkanlığının olmaması önemli risk faktörlerindendir. Beslenme alışkanlığı olarak, aşırı miktarda basit karbonhidrat tüketimi , gün içinde uzun açlık dönemleri bırakarak yemek yenildiğinde fazla miktarda yenilmesi, insülin direnci için yine riski artıran bir durumdur. Yaş ilerledikçe, özellikle 40 yaş sonrasında yıllık rutin tetkiklerde glikoz bakılması, enerji metabolizmasında aksayan bir durum olup olmadığının ve daha ileri tetkiklere ihtiyaç duyulup duyulmadığının değerlendirilmesi için son derece önemlidir. İnsülin direnci kontrol altına alınmadığı zaman, kişide Tip 2 diyabet gelişme riski zamanla orantılı olarak yükselir. Ayrıca damarlarda esnekliğin azalmasına ve bunun sonucunda hipertansiyona yol açabilir. İnsülin direnci sıklıkla lipid metabolizması bozukluğuyla beraber seyrettiğinden, kişide kalp krizi ve felç gibi kalp damar hastalıklarının gelişme riski de daha yüksektir. Ayrıca insülin direnci karaciğerde yağlanmaya sebep olup bu durum 10-20 yıl sonra kişide siroz gelişimine sebep olabilir. Kadınlarda insülin direnci genç yaşlarda adet düzensizliğinde ve polikistik over sendromunun oluşmasında rol oynayıp üreme fonksiyonlarının azalmasına sebep olabilir. Genel olarak vücudumuzda bütün organların insülin direncinden etkilendiğini söyleyebiliriz. İnsülin direnci olan kişiler genelde kilo almaya yatkınlığı olan, çabuk acıkan, açlığa tahammülsüzlüğü olan, kilo vermekte zorlanan kişilerdir. Karbonhidrat içeriği yüksek bir yemek sonrasında ağırlık çökmesi, uyku hali, yemekten 2-3 saat geçince aşırı acıkma hissi ile beraber tatlı yeme arayışının olması sıklıkla görülür. Yemek yenilmezse kişide el-ayak çekilmesi, el titremesi, fenalık-baygınlık hissi ve soğuk terleme gibi reaktif hipoglisemi belirtileri de insülin direnciyle beraber görülen şeker ve insülin değerlerinde dalgalanmanın sonucudur. İnsülin direnci riski, ailesinde diyabet ve kalp damar hastalıkları olan kişilerde daha fazladır. Ayrıca kişinin ne kadar kilo fazlalığı varsa, o kadar insülin direnci açısından da riski artar. Hareketsiz yaşam tarzı ve egzersiz yapılmaması, aşırı tatlı-hamur işi tüketilmesi ve yaşlanma, riski oluşturan diğer sebeplerdir. İnsülin direncini artıran bazı hastalıklar ve bazı ilaçlar da olabilir. Kişide Cushing sendromu adı verilen kortizol hormonunun fazlalığı durumunun olması ve tiroit hormon eksikliği insülin direnci yapabilir. Ayrıca hipofizin ender görülen büyüme hormonu fazlalığına veya prolaktin hormonu fazlalığına yol açan durumlar da insülin direncine sebep olurlar. İlaçlar arasında kişinin romatizma veya astım gibi sebeplerden uzun süreli kortizol içeren ilaçlar alması insülin direncini artırır. Ayrıca bazı anti-psikotik ilaçlar insülin direncini artırabilir. Bazı doğum kontrol hapları, glikozamin içeren eklem problemi için kullanılan ilaçlar insülin direncine etki edebilirler. Bu tür ilaçların kullanımı gerekliyse, hastanın doktoruyla yakın takipte olması, insülin direncini artırabilecek diğer faktörleri azaltmaya çalışması ve tetkikler yapılarak insülin direncini azaltacak şekilde ilaç alması gerekebilir. Değerlendirmede kişinin yaşı, eşlik eden hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve insülin direncinin derecesiyle beraber muayene ve laboratuvar verileri de göz önüne alınır. İlk yapılacak şey, kişinin yaşam tarzı ve beslenme alışkanlıklarında değişiklik yapmasını sağlamak olmalıdır. Karbonhidrat içeriğini azaltıp porsiyonları küçülterek, az ancak daha sık aralıklarla beslenecek şekilde bir beslenme düzeni oluşturulmaya çalışılır. Fazla kiloların verilmesi son derece fayda sağlar. Beslenmede kaçınılacak gıdalar; şeker içeriği yüksek tatlı ve şekerli içecekler, unla yapılan ekmek, börek, kek, kurabiye gibi gıdalar ve pirinç, patates ve makarna olmalıdır. Sağlıklı beslenme düzeni benimsenmeli, porsiyon kontrolüne dikkat edilmelidir. Egzersiz son derece önemlidir. Kişinin günlük hayatta daha çok hareket etmesi ve yaşamında haftada 3 gün, her seferinde 30 dakikadan az olmayacak şekilde sevdiği bir egzersize yer vermesi gerekir. İnsülin direncini azaltacak ilaçlar kullanımı konusu, eşlik eden risk faktörlerinin ve insülin direncinin derecesine bağlıdır. İlaçları bir araç olarak görmek ve ihtiyaç olup olmadığına periyodik aralıklarla yapılacak değerlendirmelerle karar vermek gerekir. İnsülin direncine etki eden ve diyabet gelişimini engelleyen ilaçlar olarak metformin en sık kullanılan ajandır. Karbonhidrat emilimini azaltarak etki eden, acarboz içeren ilaçlar da bu amaçla kullanılabilir. Diyabet tedavisinde kullanılan, insülin direncine etki eden diğer ilaçların bu durumda kullanımı konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Ancak bazı özel durumlarda düşünülebilirler. Bu grup ilaçlara pioglitazon, DPP-4 inhibitörleri ve GLP-1 analogları sayılabilir. İnsülin direnci teşhisi için en sık kullanılan yöntem, açlık glikoz ve insülin ölçümü yapılarak HOMA-IR adı verilen insülin direnci endeksinin hesaplanmasıdır. Bu endeks 2,5'tan ne kadar yüksekse o kadar insülin direnci olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca 75 gram glikozla Oral Glukoz Tolerans Testi veya halk arasında bilinen şekli ile şeker yüklemesi testinde glikozla beraber insülin değerlerine de bakılarak yine insülin direnci ve aynı zamanda pankreasın insülin salgılayan beta hücre fonksiyonları değerlendirilebilir. Hemoglobin A1c testi, insülin direncinden çok bize son 3 aylık dönemde de vücutta gün içerisinde dalgalanan glikozun ortalaması hakkında indirekt olarak fikir veren bir testtir. İnsülin direncinin diyabet gelişimine ne kadar yakın olduğunu veya diyabet gelişip gelişmediğini test etmek için kullanılır. Bunun dışında, kişide karaciğerde yağlanma belirtileri , kan testlerinde yüksek trigliserit ve düşük HDL ve ayrıca kısmen de olsa yüksek ürik asit seviyesi, insülin direnci açısından şüphe uyandıran bulgulardır. Önlem alınmadığı takdirde, Tip 2 diyabet gelişimi riski yıllar geçtikçe artar. Bununla eşlik eden diğer faktörlerle beraber kalp damar hastalıkları ve karaciğer sirozu açısından risk bulunmaktadır. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


Türkiye'de ilk Tıp Bayramı kutlaması, işgal altındaki İstanbul'da 1919'un 14 Mart günü gerçekleşti. Türkiye'de ilk tıbbiye, II. Mahmut döneminde 14 Mart 1827'de Şehzadebaşı'ndaki Tulumbacıbaşı Konağı'nda Mekteb-i Tıphane-i Amire ve Cerrahhane-i Amire adıyla kuruldu. Bu tarih, Türkiye'de modern tıp eğitiminin başladığı gün olarak kabul edilmekte. 1843 yılında ilk mezunlarını veren okuldan 4 öğrenci, 1848 yılında Viyana'da yapılan tıp yeterlilik sınavını geçti ve Avrupa'daki tıp fakültelerine denk sayılmaya başlandı. İlk tıp okulumuz bu şekilde "ilk tıp fakültesi" statüsünü kazandı. Birinci Dünya Savaşı sırasında cephelerde sağlık hizmeti vermek için, askeri hekimlerin yanı sıra sivil sağlıkçılar da silah altına alınmıştı. Bunların arasında eczacı, diş hekimi, veteriner ve tıbbiye öğrencileri de vardı. Tıbbiye 1. ve 2. sınıf öğrencileri çavuş rütbesiyle çeşitli cephelere gönderildi. Hocalar dahil tüm sağlıkçılar cephelere dağıtıldığından 1915 yılında tıp öğretimine bir süreliğine ara verildi. Hekimler savaş boyunca hem yaralılarla ilgilendi, hem de tifüs, tifo, kolera, sıtma ve verem gibi hastalıklarla mücadele etti. 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalanınca, 13 Kasım'da İngiliz askerleri Haydarpaşa Tıbbiyesi'ni işgal etti ve uzun süre buradaki öğrencileri alıkoydu. 14 Mart 1919 günü, 'Tıbbiye-i Amire'nin kuruluşunun 92. yıldönümü kutlamaları için, bir çay tertip edildi. O dönem Haydarpaşa Tıbbiyesi 3. sınıf öğrencisi olan Hikmet Boran, önderliğindeki tıp öğrencileri, işgali protesto etmek için toplandı. Bu protestoya dönemin ünlü doktorları da destek verdi. Gösteriler tıp mesleği mensuplarının vatan savunması olarak başladı. İkinci kutlama 1921 de tekrarlandı. 1935 yılından sonra bu kutlamalar resmi hale geldi ve 1941'de Haydarpaşa Hastanesi'nin bahçesine Şehit Tıbbiyeliler anıtı dikildi. 12 Mayıs 1929 tarihinde Bursa'nın Yıldırım ilçesinde bulunan Darüşşafaka'da ilk Türkçe tıp dersleri başladı. Bu nedenle 1929'den 1937'ye kadar tıp bayramı 12 Mayıs tarihinde kutlandı. Ancak zamanla uygulamadan vazgeçilerek yeniden eski tarihe dönüldü. 1976 yılında ise 14 Mart'ın Tıp Bayramı olarak kutlanmasının yanı sıra, bu tarihi içine alan tüm hafta Tıp Haftası olarak kabul edildi. Türkiye'de 14 Mart'ta kutlanan Tıp Bayramı'na benzer şekilde, ABD'de cerrahi müdahalelerde genel anestezinin ilk defa kullanıldığı 30 Mart 1842 tarihinin yıldönümü; Hindistan'da ünlü Doktor Bidhan Chandra Roy'un doğum ve aynı zamanda ölüm yıldönümü olan 1 Temmuz tarihinde "Doktorlar Günü" adıyla kutlanır. Tıp bayramı, tıp alanından çalışanların mesleki sorunlarının tartışıldığı ve bilime katkılarının ödüllendirildiği bir anma ve kutlama günüdür.


Kandaki demir seviyesinin düşük olmasının insanlarda demir eksikliği anemisi adı verilen duruma yol açtığı biliniyordu. Ancak yapılan yeni bir çalışma demir eksikliğinin sadece anemiye yol açmadığını, vücuda daha fazla zararı dokunabileceğini gösteriyor. Çalışmaya göre demir eksikliği anemisi olan insanların birleşik işitme kaybı adı verilen durumu yaşama ihtimali, demir eksikliği anemisi olmayanlara göre 2 katına çıkıyor. ABD'de yapılan çalışmada araştırmacılar yaşları 20 ile 90 arasında değişen, ortalama 50 yaşındaki 300.000 kişinin verilerini incelediler. - Duyusal-sinirsel işitme kaybı - İletim tipi işitme kaybı - Bu ikisinin karışımından oluşan birleşik işitme kaybı Sonuç olarak demir eksikliği anemisi olanlarda, olmayanlara göre birleşik işitme kaybı riskinin 2,4 kat arttığı görülüyor. Duyusal-sinirsel işitme kaybına baktığımızda demir eksikliği anemisi hastalarında 1,8 kat artmış risk görmekteyiz. İletim tipi kayıp ve demir eksikliği anemisi arasında ise herhangi bir bağlantı bulunmadı. Kulaktaki ince kan damarları hasar görürse duyusal-sinirsel işitme kaybı dediğimiz durum oluşur ve demir eksikliği anemisi de bu yüzden kişiyi riskli gruba sokar. Çünkü demir eksikliğinde meydana gelen kan hastalıkları bu ince damarlara kolayca hasar verebilir. Ayrıca sinirlerin etrafını saran ve iletilerin beyne taşınmasında rol oynayan miyelin kılıf da bu durumdan etkilenecektir. Daha önce Tayvan'da yapılan bir araştırmaya göre ani duyusal-sinirsel işitme kaybı (72 saatten kısa sürede gelişen işitme kaybı) ile demir eksikliğinin ilişkili olduğu bulunmuştu. Ancak araştırmacılar demir eksikliğinin iletim tipi kayıptan daha çok duyusal-sinirsel tip işitme kaybından sorumlu olduğunu düşünüyor. İletim tipi kayıplarda sorun çoğu zaman mekanik bir durumdan kaynaklanır. Yani karşımızda kulağı tıkayan bir sorun vardır, kulak kiri, sıvı, kulak zarının yırtılması bu durumlardan bazılarıdır. Araştırmanın kısıtlı yanlarına gelecek olursak; şurayı netleştirmek lazım: bu çalışmada neden sonuç ilişkisi kanıtlanmış değildir. Yani demir eksikliği anemisi sağırlığa neden olur gibi bir çıkarım yapılamaz. Sadece işitme kaybı ile demir eksikliğinin ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Bunun yanında araştırmacılar cinsiyet üzerinden analiz yapmışlardır ancak sigara, tansiyon, şeker hastalığı gibi işitme kaybına neden olabilecek diğer nedenler araştırılamamıştır. Bu etkilerin gün yüzüne çıkarılması için ileri araştırmalara ihtiyaç vardır. En önemlisi demir eksikliği, destek tedavileriyle tedavi edilebilir bir durumdur. İleride yapılacak çalışmalarla demir takviyelerinin işitme kayını önleyip önlemediğinin araştırılması bekleniyor.


Norveç'te yapılan bir araştırmaya göre çok fazla çalışan insanlarda DEHB veya depresyon gibi ruhsal sorunların bulunma olasılığının daha fazla olduğu gözlemlendi. Araştırma sonucunda işkoliklerin yaklaşık %33'ünde, işkolik olmayanların ise yalnızca %13'ünde DEHB belirtileri gözlemlendiği belirtildi. Katılımcılar arasındaki işkoliklerin yedi kritere uyması gerekiyordu. Bu kriterler arasında kişilerin, sağlıklarını etkileyecek kadar çok çalışmaları ve çalışamadıklarında strese girmeleri de mevcuttu. Norveç'teki Bergen Üniversitesi'nde klinik psikoloğu olarak görev yapan Cecilie Schou Andreassen'e göre işkoliklerde psikiyatrik belirtiler, diğer katılımcılara göre çok daha yüksekti. Örneğin işkoliklerin yaklaşık %26'sında obsesif kompulsif bozukluk belirtileri görülürken bu oran işkolik olmayan katılımcılarda yaklaşık %9'du. Ayrıca işkoliklerin yaklaşık %34'ü anksiyete belirtisi gösterirken işkolik olmayan katılımcıların yalnızca %12'sinde bu belirtiler gözlemlendi. PLOS ONE bülteninde 18 Mayıs tarihinde yayınlanan araştırmaya göre işkoliklerin yaklaşık %9'unda depresyon belirtileri gözlemlenirken bu oran diğer katılımcılarda yalnızca %2,6'ydı. Schou Andreassen'e göre aşırı çalışmak daha derin psikolojik veya duygusal sorunlara işaret edebilir. Yine de bu araştırma, insanları hayatlarının yalnızca belirli bir bölümünde incelediğinden çok fazla çalışmanın akıl hastalıklarına sebep olup olmayacağı, akıl hastalıklarına sahip olmanın insanı daha fazla çalışmaya itip itmeyeceği ya da herhangi bir faktörün bu iki duruma da sebep olup olamayacağı kesin olarak söylenemez. Araştırmacılara göre kesin olarak bilinemeyen bir başka şey ise bu potansiyel bağlantının ardındaki mekanizma. Schou Andreassen'e göre bunun örtüşen genetik hassasiyeti yansıttığına, hastalıkların işkoliklikle bağlantılı olduğuna veya tam tersi işkolikliğin bu gibi hastalıklara sebep olduğuna dair kesin bir yorum yapmak mümkün değil. Örneğin araştırmacılara göre DEHB olan insanların, bu durumlarından doğacak muhtemel sorunları telafi edebilmek için daha fazla çalışması gerekebilir. Ancak yine durumlarının, daha fazla proje ve görevi düşünmeden üstlenmelerine, dolayısıyla da iş saatleri içerisinde normalde yapabileceklerinden çok daha fazla iş yükü altına girmelerine sebep olması da muhtemel. İşkoliklik, anksiyete ve depresyon arasındaki ilişkiye gelince, araştırmacılara göre çok fazla çalışmak, olumsuz düşüncelerden kaçış mekanizması olarak kullanılıyor olabilir. Ancak anksiyetesi olan insanların başarısızlığa uğramaktan korkmaları, bu nedenle de yaptıkları işlerin üstünden tekrar tekrar geçmeleri ve dolayısıyla çok daha uzun süre çalışmaları da muhtemel bir açıklama. Araştırmacılara göre aynı şekilde depresyonda olan insanların da enerji seviyeleri düşük olduğundan daha uzun saatler boyunca çalışıp bu durumu telafi etmeleri gerekiyor olabilir. Norveç'te yapılan araştırmada 16.426 kişiye, geçtiğimiz yılda kaç kere iş yapabilmek için ekstra zaman ayırdıkları, suçluluk duygusu veya anksiyete gibi duygulardan kaçmak için ne sıklıkta iş yaptıkları veya iş yaparken normalde geçirmeyi planladıklarından ne kadar daha fazla zaman geçirdikleri gibi sorular soruldu. Verilen cevaplar göz önünde bulundurulduğunda araştırmadaki 1.287 katılımcının (neredeyse %8'in) işkolik olduğu ortaya çıktı. Araştırmacılar, ellerindeki verileri yakından incelediklerinde işkolikliğin bazı karakteristik özelliklerle bağlantılı olduğunu gördü: genç, bekar, iyi eğitim almış ve ekonomik durumu iyi kişilerdeki işkoliklik seviyesi, diğer katılımcılara oranla daha yüksekti. Ayrıca işkolikliğin kadınlar, yöneticiler, serbest meslek sahibi kişiler ve özel sektörde çalışan kişiler arasında daha yaygın olduğu da gözlemlendi. Araştırmacılara göre işlerinde başarılı olan insanların akıl sağlığı sorunları olamayacağı gibi varsayımlarda bulunulmamalı.


Bilim insanları işlenmiş gıdaların, içlerinde çok fazla oranda rafine karbonhidrat barındırması, obezite ve tip 2 diyabete yol açması, çevreye zarar vermesi ve sağlık hizmetlerine büyük yük oluşturması açısından zararlı olduğuna dikkat çekiyor. Lifler, sindirimi kolaylaştırdığından sağlık için çok önemlidir. Lif, bağırsak duvarını jelatinimsi bir tabakayla kaplar. Bu tabaka, kanın glikoz ve fruktoz emilimini yavaşlatarak kan şekeri seviyesinin aniden artmasını önler. Ayrıca besinlerin yavaş sindirilmesi bağırsak bakterilerinin de beslenmesini sağlar. Böylece bu bakteriler besinleri sindirdiklerinde ortaya çıkan bileşenler vücut için daha sağlıklıdır. Vücut, balık veya kabuklu yemiş gibi besinlerde bulunan yağ asitlerini dokosaheksaeonik asit ve eykosapenteonik asit diye adlandırılan bileşenlere dönüştürür. Bu asitlerin de iltihap önleyici özellikleri vardır. Bu yağ asitleri vücutta araşidonik asit denilen ve iltihaba sebep olan bileşenlere dönüştürülür. Lustig, beslenme düzeninizde omega 6 ile omega 3 alımınızın 1'e 1 olmasının daha sağlıklı olduğunu belirtirken, Amerika'da bu oranın 25'e 1 olduğunu, orantısız omega 6 alımının iltihaba sebep olabileceğini de ekliyor. Söz konusu iltihap, oksidatif strese ve vücuttaki hücrelerde hasara sebep olabiliyor. İşlenmiş gıdalarda mikro besin olarak da bilinen vitaminlerden ve minerallerden çok az bulunuyor. C ve E vitaminleri gibi mikro besinlerin çoğu vücutta antioksidan görevi görüyor ve hücre hasarını önlüyor. Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi, bütün şirketlerin ürettikleri besinlerde trans yağ kullanımını 2018 yılının Haziran ayına kadar sonlandırmasını zorunlu kılan yeni düzenlemeler yapmış olsa da şu an için işlenmiş gıdalarda hala trans yağ bulunmakta. Trans yağ molekülleri, omega 3 veya omega 6 yağ asitlerinden yapısal olarak farklılık gösteriyor. Moleküllerinde bulunan çift bağdan ötürü vücut bu yağları parçalayamıyor. Parçalanamayan trans yağlar, kişinin atardamarlarında veya karaciğerinde birikerek zararlı serbest radikaller oluşmasına sebep oluyor. Amino asitler, proteinlerin yapı taşıdır. Dallı zincirli deyimi amino asitlerin kimyasal yapısını tanımlar. Her ne kadar bu dallı zincirli amino asitler kas yapımı için gerekli olsa da kişinin bu amino asitlerden çok fazla alması durumunda, fazla moleküller karaciğere gider ve burada yağa dönüşür. Su ile yağın besinlerde ayrışmasını önleyen emülsiyonlaştırıcılar, işlenmiş gıdalarda da yüksek oranda bulunur. Bu bileşenler, deterjan görevi de gördüğünden bağırsaklarda bulunan ve hücreleri koruyan bir tür mukus zarını da aşındırır. Bu da kişilerin bağırsak hastalıklarına yakalanmasına ya da besin alerjisine sebep olabilir. Tütsülenmiş et gibi ürünlerde bulunan nitratlar, vücutta nitrozoüre denilen bileşenlere dönüştürülür. Bu bileşenlerin kolon kanseriyle bağlantısı olduğu bilinmektedir. İşlenmiş gıdalarda işlenmemiş gıdalara göre daha fazla tuz bulunması şaşırtıcı değil. Aşırı tuz tüketiminin yüksek tansiyon ve kalp hastalıkları riskini arttırdığı biliniyor. Bu bütün işlenmiş gıdalar için söz konusu olmasa da çok fazla etanol yani alkol içeren işlenmiş gıdalar, yetişkinlere zarar verebilir. Etanol vücutta karaciğer yağına dönüştürülür ve oksidatif strese sebep olabilir. Çok fazla alkol alımı, tip 2 diyabet ve nonalkolik yağlı karaciğer hastalığı gibi birçok rahatsızlığa yol açabilir. Bir tür şeker olan fruktoz, karaciğerde tıpkı alkol gibi parçalanır. Hatta şekere bazen çocuk alkolü de denir. Günümüzde birçok çocukta, normalde alkol tüketimiyle bağlantılı olan sağlık sorunları görülmektedir. Alkol tüketmeyen bu çocukların sağlık sorunlarına sebep olan ise şeker tüketimleridir. Yağı suya ilave edin, göreceksiniz ki bu iki sıvı hiçbir zaman karışmayacaktır, ta ki emülgatör eklenene dek. Emülgatörler uçlarından birisi yağı seven diğeri suyu seven moleküllerdir. Yağın ve suyun iyi bir şekilde birbirine karışmasını sağlayarak kararlı, homojen ve topaksız bir emülsiyon meydana getirirler. Yumurta sarısı 19. yüzyıl başlarında muhtemelen gıda üretiminde kullanılan ilk emülgatördü. Şimdilerde, emülgatörler gıda katkı maddeleri, margarin, mayonez, kremalı soslar, şeker , işlenmiş paketli gıdalar, şekerlemeler ve fırın ürünleri gibi birçok gıda ürününün imalatında önemli rol oynarlar.


Uyku sorunu yaşayıp yaşamadığınız anlamak çok kolay: Geceleri yatağınızda dönüp duruyorsanız veya saat başı uyanıyorsanız ortada bir sorun var demektir. Ancak bazen, uyku kalitesi ile ilgili sorunlar bu kadar net olmayabilir. Şu ana kadar iyi bir uykunun nasıl olduğuna ilişkin herhangi bir genel bilgi mevcut değildi. Önceden yapılmış 277 araştırmanın sonuçlarını temel alan bir çalışma, insanların geceleri ne kadar iyi uyuduklarını belirlemek üzere kullanabilecekleri bazı ölçüler içeriyor. Psikiyatrist ve uyku tıbbı uzmanı Dr. Philip Gehrman'a göre bu ölçüler, insanların ne zaman kötü bir uyku çektiklerini anlamalarına yardımcı olacağı gibi, uyku kalitelerinin sandıkları kadar kötü olmadığını da göstermede etkili olacak. Gehrman'a göre, uykuya dalmanız yarım saatten fazla sürüyorsa bunun iki nedeni olabilir: Ya iç saatinize göre çok erken bir saatte yatıyorsunuz, yani fiziksel ve zihinsel olarak uyumaya hazır değilsiniz, ya da yatma vaktinden önce uyarıcı faaliyetlerde bulunuyorsunuz. Yatakta uykuya dalamamanın son derece sinir bozucu olduğunu belirten Gehrman, bu durumun endişe ve sürekli uyku sorunlarına da yol açabileceğini söylüyor. Bunu önlemek için yatmadan önceki bir saatinizi rahatlatıcı faaliyetlere ayırın; işle ilgili e-postalardan veya bilgisayar kullanmanızı gerektirecek diğer faaliyetlerden uzak durun. Bu da işe yaramıyorsa uyku saatinizi değiştirin; daha geç bir saatte, gerçekten yorgun hissettiğinizde yatın. (65 yaş üstü yetişkinler için gecede iki defa uyanmak sorun olarak değerlendirilmemeli) Gece uyanınca yatakta şöyle bir dönüp tekrar uykuya dalıyorsanız bunun bir sorun oluşturmayacağını belirten Gehrman, bir sağlık sorunundan ötürü gece sürekli olarak uyanıyorsanız doktorunuza danışmanızı öneriyor. Gece sık sık uyanma sebebinin reflü veya uykudan kısa süre önce yemek yemek de olabileceğini ekleyen Gehrman, aynı zamanda uyku apnesi, ağrı veya fiziksel bir sıkıntının da buna neden olabileceğini söylüyor. Eğer uyanmanız için ortada net bir sorun yoksa mutlaka doktorunuza danışın. (Daha yaşlı insanlar için bu süre 30 dakikaya kadar uzayabilir.) Uyandığımızda vücudumuzun 10-15 dakika boyunca sakin ve rahat kalmaya devam ettiğini belirten Gehrman, geri uykuya dalamadığınızı fark ettiğiniz an giderek daha da ayılmaya başladığınızı belirtiyor. 20 dakika kadar bir süre boyunca uykuya dalmış olmazsanız kalkıp vücudunuzu rahatlatıcı bir şeyler yapmanızı öneren Gehrman, televizyon izlemek veya bilgisayarın başına oturmak değil, kitap okumak, radyo dinlemek veya boyama yapmak gibi faaliyetler örnek veriyor. Önceki üç ilkeyi uygulamanız durumunda bu madde de muhtemelen kendiliğinden rayına oturacaktır. Ancak Gehrman'a göre yatak odasının yalnızca iki şey için kullanılması gerektiğini hatırlatmakta fayda var: Uyku ve seks. Gehrman, televizyon izlemek, telefonunuzda gezinmek veya işle ilgili bir şeyler yapmak gibi diğer aktiviteleri yatak odanızın dışında tutmanızı öneriyor. Yazarlar, bu ilkelerin uyku sağlığını tanımlamada hem doktorlara hem de hastalara çok yardımcı olmanın yanı sıra uyku takip cihazı kullanan milyonlarca tüketici için de önemli bir içerik sunacağını söylüyor. Gehrman, uyku takip cihazlarından elde edilen verilerin çok güvenilir olamayabileceği konusunda da uyarıyor. Uyku takip teknolojisi yıllardır araştırılıyor ve araştırma aşamasındaki birçok cihaz da son derece iyi çalışıyor. Fakat piyasadaki ticari ürünlerin doğruluğunu kanıtlayacak bir kesin bir veri yok. Bu cihazların faydalı bilgiler sağlamasının da mümkün olduğunu ekleyen Gehrman, yine de ne kadar iyi uyuduğunuza karar verirken hem yatakta hem de gün içinde nasıl hissettiğinizin sizin en önemli göstergeniz olması gerektiğini de vurguluyor.


Bilim insanları koku alma duyusu ve yön bulma duyusu arasında bir bağlantı buldu. Sinirbilimci Louisa Dahmani ve ekibi, bir yerden diğerine ne kadar iyi gidebildiklerini test etmek için 57 gençten, bilgisayarda sanal bir kent içinde yön bulmalarını istemiş. Daha sonra aynı gençlerin koku alma duyuları kontrol edilmiş. Kırk tane kokulu keçeli kalemden birinin kokusunu alan katılımcılara ekranda dört kelime gösterildikten sonra, gençler kokuyla eşleşen kelimeyi işaretlemişler. Bu şekilde en iyi koku alanlar ile en iyi yön bulanların aynı kişiler olduğunu gören araştırmacılar, bu iki yetiyi beyindeki belli bölgelerle ilişkilendirmişler. İyi koku alan ve iyi yön bulanların sol orbitofrontal korteks ve sağ hipokampusları diğerlerinden daha büyüktü. Orbitofrontal korteks koku alma duyusundan, hipokampus ise hem koku duyusundan hem de yön bulma yetisinden sorumludur. Orbitofrontal korteksleri hasarlı olan 9 kişiyi inceleyen bilim insanları, bu kişilerin yön bulmada ve koku almada zorluk çektiklerini söylüyor. Dahmani, koku duyusunun evrim sürecinde, insanların yollarını bulmalarına yardımcı olmak için gelişmiş olabileceğini düşünüyor ki bu fikir olfactory spatial hypothesis ; olarak adlandırılmaktadır. An intrinsic association between olfactory identification and spatial memory in humans, Nature Communications, 16.10.2018. People who have a good sense of smell are also good navigators, Science, 16.10.2018.


İzmir Biyotıp ve Genom Merkezi'nde protein bazlı orijinal ilaç geliştirmek için çalışma başlatıldı. Dokuz Eylül Üniversitesi bünyesinde yaklaşık 20 yıl önce kurulumuna başlanan, TÜBİTAK gibi birçok kuruluştan destek alan İBG, 2018'de Türkiye'nin ilk dört tematik araştırma merkezinden biri oldu. Bir taraftan orijinal ilaç geliştirmek için çalışma yürüten İBG, diğer yandan da firmaların geliştirdiği ilaç adaylarının klinik öncesi testlerden geçmesi için gerekli GLP sertifikasını alarak klinik öncesi test hizmeti sunmaya başladı. Bünyesinde Türkiye'de ilk defa GLP regülasyonlarına uyumlu İlaç Analiz ve Kontrol Laboratuvarını kuran İBG, Türkiye Akreditasyon Kurumundan geçen martta GLP sertifikasını almaya hak kazandı. Merkezde ilaç geliştirme çalışmaları kapsamında Dr. Sibel Kalyoncu Uzunlar öncülüğünde, Prof. Dr. Mehmet İnan, Dr. Soner Gündemir ve Dr. Gülçin Çakan Akdoğan ve onların laboratuvar üyelerinin bulunduğu bir araştırma grubu oluşturuldu. Bu kapsamda, protein bazlı orijinal biyoteknolojik ilacını geliştirmek amacıyla başlayan çalışmalar devam ediyor. İBG araştırmacıları ve VSY Biyoteknoloji Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Ercan Varlıbaş'ın insiyatifi ile kurulan bu bilimsel ortaklıkla, bir göz hastalığının tedavisi için ilaç geliştirilmesi hedefleniyor. Dr. Sibel Kalyoncu Uzunlar, Türkiye'de, yurt dışında geliştirilen orijinal ilaçların muadilinin başarıyla üretildiğini belirtti. Protein temelli ilaçların, eczanelerde satılan küçük molekül ilaçlar gibi olmadığını anlatan Uzunlar, bu ilaçların özellikle kanser ve bağışıklık sistemi hastalıklarının tedavisinde kullanılan karmaşık yapılı moleküller olduğunu anlattı. Prof. Dr. Mehmet İnan da orijinal ilaç çalışmalarına katkı sunmak amacıyla 17 yıl sonra ABD'den Türkiye'ye döndüğünü söyledi. İBG'nin çok önemli bir çalışmaya imza attığını vurgulayan İnan, "Türkiye'nin önemli bir hayali olan kendi ilacını yapma çalışmaları gerçeğe dönüşecek. Çalışmaların olumlu sonuçlanması durumunda Türk bilim insanlarının bir göz hastalığına karşı geliştirdiği ilaç tüm dünyada kullanılmaya başlanacak" dedi. Dr. Gülçin Çakan Akdoğan da geliştirilen ilaç moleküllerini, iki günlük zebra balığı larvalarına mikro enjeksiyon yöntemiyle verdiklerini, zebra balığı çalışmalarının çok kısa bir sürede sonuç verdiği için bu yöntemi seçtiklerini bildirdi. İBG Merkez Müdürü Prof. Dr. Mehmet Öztürk ise "Sağlıkta, ilaçta ve aşıda dışa bağımlıysanız, ulus olarak hayatınız güvende değildir. İBG'nin ulusal misyonu işte bu manada çok önemlidir. İlaç ve aşıda Türkiye'yi dışa bağımlılıktan kurtarmak. İBG olarak, VSY Biyoteknoloji firması için geliştirdiğimiz oftalmolojik bir orijinal biyoteknolojik ilaçla ilgili Ar-Ge çalışmalarımız hızla ilerlemektedir" diye konuştu.


Kadın doktorlar tarafından tedavi edilen yaşlı hastaların bir ay içinde ölme riski erkek doktorlar tarafından tedavi edilen hastalara oranla daha düşük. Kadın doktorlar tarafından tedavi edilen hastaların hastane kabulünü takip eden bir ay içinde ölüm riski erkek hastalar tarafından tedavi edilen hastalara oranla % 4 daha düşük olarak belirlenirken, yeniden hastane başvuru oranlarının da aynı şekilde % 5 daha düşük olduğu görüldü. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu'nda sağlık politikaları uzmanı Dr. Ashish Jha'ya göre hasta durumlarındaki bu farkın temel nedenlerinin ortaya çıkması için ileri araştırmaların yapılması gerekiyor. Önceki araştırmalarda ise erkek ve kadın doktorların tıbbı farklı şekillerde uyguladıkları görüldü. Örneğin JAMA Internal Medicine dergisinde yayınlanan bulgulara göre kadın doktorlar klinik kurallara daha fazla bağlı kalıyor; koruyucu tıbba önem veriyor ve hastalarıyla daha sıcak iletişim kuruyorlardı. Jha ve meslektaşlarının elde ettiği bulgular da önceki araştırmalara benzer sonuçlar verdi. Söz konusu araştırmada yaşlılar için sağlık sigortasından faydalanmakta olan 620.000 erkek ve 960.000 kadın olmak üzere 1,5 milyon hastanın 2011 ile 2014 yılları arasında yattıkları hastane kayıtları incelendi. En genç hastanın 65 yaşında olduğu katılımcıların yaş ortalaması 80'di. Bu hastaların tedavisinde ise yaklaşık 20.000'i kadın 40.000'i ise erkek olmak üzere 60.000 adet doktor görev aldı. Doktorların cinsiyeti ile hastaların ölüm veya yeniden hastaneye yatırılma oranları arasındaki ilişki incelendiğinde kadın doktorların hastalarının daha düşük ölüm oranına sahip olduğu ortaya çıktı. Kaliforniya Üniversitesi'nde asistan hekim olarak görev yapan Anna Parks, bu olumlu sonuçların kadın ve erkek doktorlar arasındaki maaş ve terfi eşitsizliklerinin de dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekti. Yapılan bir araştırmada akademik merkezlerde çalışan kadın doktorların erkek doktorlara oranla % 8 daha az kazandığı ortaya çıktı. Parks'a göre bu araştırma, kadın doktorların kendi ailesel sorumluluklarına bağlı olarak erkek meslektaşlarına göre daha düşük performans sergilemelerine neden olabileceği iddiasını çürüten araştırmalardan yalnızca bir tanesi.


Farklı ülkelerden ve hem modern hem de tarihsel zamanlardan altı farklı insan nüfusuna dair verilerin incelendiği, sonuçları Proceedings of the National Academy of Sciences'ta yayınlanan bir araştırmayı yürüten biyoloji profesörü Susan Alberts , insanların yaşam sürelerinin zaman içinde uzadığını, ancak kadın-erkek arasındaki ömür farkında bir değişiklik gözlenmediğini söylüyor. Araştırmacılar, kadınların erkeklerden daha uzun ömürlü olma durumunun toplumlar arasında farklılık gösterdiğini ortaya çıkarttı. Örneğin kadın ve erkekler arasındaki en fazla yaşama süresi farkı 10 yıldı. En az fark ise günümüzde Nijerya veya Hindistan'da incelenen topluluklarda ortaya çıktı. Ayrıca araştırmacılar, insan olmayan primatlar arasındaki yaşam süresi farkının insanlardakine oranla çok daha az olduğunu da buldu. Birinci bulgu: Günümüzdeki Japonya veya İsveç gibi uzun yaşayan insan topluluklarında bireylerin ortalama ömrü oldukça tutarlı. Bu, farklı ülkelerde de ortalama ölüm yaşının benzer olduğu anlamına geliyor. Bu ülkelerde ölümler, bireyler 70 ile 90'lı yaşlar arasındayken görülüyor. Buna karşılık olarak diğer primatların ömürleri oldukça kısa ve birbiri arasında farklılık gösteriyor. İkinci bulgu: Sanayi toplumlarında yaşayan insanlarla avcı-toplayıcı toplumlarda yaşayan insanların yaşam sürelerindeki fark, avcı-toplayıcılarla insan olmayan primatlar arasındaki yaşam süresi farkından çok daha fazla. Sanayi toplumunda yaşayan insanlar, avcı-toplayıcı toplumlardaki insanlara göre 30 ila 50 yıl arasında daha uzun yaşayabiliyor. Ancak avcı-toplayıcılar, insan olmayan primatlara göre yalnızca 10 ila 30 yıl daha fazla yaşıyor. Üçüncü bulguya göre ise kadınlar erkeklere göre daha uzun yaşıyor. Araştırmaya göre incelenen bütün toplumlarda en yaşlı bireylerin kadın olduğu görüldü. Ancak insan olmayan primat topluluklarda ve yaşam süresi daha kısa olan insan topluluklarında erkeklerin yaşam süresini etkileyen olumsuz durumların daha az olduğu ortaya çıktı. Araştırmacılar, erkekler ile kadınlar arasındaki yaşam süresi farkının sebebini henüz bulabilmiş değil. Ancak hem insan hem de insan olmayan primat gruplarında bu farkın görülmüş olması, farkı yaratan sebeplerin derin evrimsel kökenleri olduğuna işaret ediyor. Alberts, olası nedenlerden birinin erkeklerin daha çok risk alması olabileceğini belirtiyor. Erkeklerin yaşam sürelerinin risk almaya yatkın davranışlarına bağlantılı olması, erkekler ve kadınlar arasındaki ömür farkını ve erkeklerin ölüm yaşlarının birbirinden oldukça farklı olmasını açıklayabilir. Başka bir etkenin ise testosteron olabileceğini belirten Alberts, testosteron seviyeleri yüksek olan erkeklerde bağışıklık sistemlerinin olumsuz etkilenebileceğini, bunun da yaşam sürelerine etki edebileceğine dikkat çekiyor.


Hamile kalmadan önce ve hamileliğin başlangıcında içilen günde iki kafeinli içeceğin düşük riskini yükselttiği bildirildi. Fertilitiy and Sterility dergisinde yayımlanan araştırmada ayrıca bu konuda sadece annenin değil babanın kafein tüketiminin de rol oynadığı söyleniyor. Araştırmayı yöneten Amerikan Sağlık Enstitüsü bilim insanlarından Germaine Buck Louis, anne ve babanın kafein tüketiminin düşük riski üzerinde eşit etki yaptığına da dikkat çekiyor. Ayrıca anne ve baba adaylarının ilerlemiş yaşları ve bedende kimyasal maddelerin birikimi de düşük riskine neden oluyor. Uzmanlar düşük riskinin vitamin alımıyla düşürülebileceğini söylüyorlar. 344 çiftle yapılan araştırma sonucunda günde ikiden fazla kafeinli içecek içen kadınlarda düşük riski için günlük 1,74'lük, erkekler içinse ise yüzde 1,73'lük bir oran çıkmış. Hamile kalmadan sonraki her gün için 1,0'dan yüksek olan oranlar tehlikeli sayılırken, 1,0'ın altındaki oranlarda risk düşmektedir. Düşük riski anne adayının hamileliğin başlamasından haftalar öncesinde multivitamin hapları alması halinde yüzde elli beş oranında düşmüş. Hatta vitamin alımı hamilelikte devam edildiğinde risk %79 oranında azalıyor diyor uzmanlar.


Kahvaltı, en azından kilo vermeye çalışanlar için, gerçekte günün en önemli öğünü olmayabilir. Daha önceki araştırmaların gözden geçirildiği yeni bir çalışma, kahvaltı etmenin kilo vermeye yardımcı olduğu ve kahvaltıyı atlamanın kilo aldırdığı yönündeki görüşü destekleyen somut herhangi bir kanıt bulunmadığını ortaya koyuyor. Avustralya Monash Üniversitesi araştırmacıları tarafından yapılan ve British Medical Journal dergisinde yayımlanan araştırma, tam tersine, sabahları kahvaltı eden insanların gün içinde daha çok kalori tükettiklerini ve bu kişilerin kahvaltıyı atlayan kişilere kıyasla daha kilolu olduklarını gözler önüne seriyor. Araştırmacılar elde edilen bulguların kahvaltının kilo vermeye yardımcı olduğu önerisine gölge düşürdüğünü belirtiyorlar. Ne var ki, gözden geçirilen araştırmaların birçoğunun ciddi kısıtları olması yüzünden bu son çalışmanın kahvaltı konusuna son noktayı koymaktan uzak olduğuna da dikkat çekiyorlar. Örneğin, birçok çalışmanın kısa süreli olduğu ve araştırmayı yürütenlerin hangi katılımcıların kahvaltı edip etmediklerini çoğu zaman bildikleri- bunun da bulguların yorumunu etkilemiş olabileceği belirtiliyor. Yine de, bulgular kilo vermek isteyenlere kahvaltı etmeleri önerilirken en azından daha dikkatli davranmak gerektiğine ve böyle bir önerinin tam tersi bir etki yaratabileceğine işaret ediyor. Daha önceki araştırmaların bir bölümü kahvaltı edenlerin, kahvaltıyı atlayanlara kıyasla, çok daha sağlıklı bir kiloda kalmayı başarabildiklerine işaret ediyordu. Ancak bu araştırmalarda zaman içinde geniş kitleler gözlendiğinden, kahvaltı eden katılımcılar-genel olarak daha sağlıklı beslenmek, ya da düzenli beden alıştırmaları yapmak gibi-başka birtakım sağlıklı alışkanlıklara da sahip olabilirlerdi ve bu da kahvaltı ile kilo verme arasındaki bağlantıyı etkiliyor olabilirdi. Bu son çalışmada araştırmacılar daha önce yapılan ve katılımcılardan gelişigüzel olarak kahvaltı etmeleri ya da kahvaltıyı atlamalarının istendiği 13 farklı çalışmayı gözden geçirdiler. Bu çalışmaların bir bölümü kahvaltı etmenin kilo değişimi üzerindeki etkisine odaklanırken, kimileri de katılımcıların toplam günlük kalori alımlarına odaklanmaktaydı. En kısa süreli araştırma yalnızca 24 saat, en uzun olanı da 16 haftalık bir süreyi kapsamaktaydı. Sonuçta, kahvaltı edenlerin günlük ortalama kalori tüketimlerinin kahvaltıyı atlayanlara kıyasla yaklaşık 260 kalori daha fazla olduğu görüldü. Ayrıca, kahvaltı edenlerin araştırma süresinin bitiminde kahvaltıyı atlayanlardan yaklaşık yarım kg daha kilolu oldukları da görüldü. Dahası, araştırmacılar kahvaltıyı atlayanların gün içinde daha yoğun bir açlık duyacaklarını ve bu yüzden daha çok yiyeceklerini düşünüyorlardı. Ancak bu son çalışmada açlık hormonlarıyla ilgili incelemeler sonucunda kahvaltıyı atlayanların öğleden sonraları daha aç olduklarına işaret eden herhangi bir bulguya tanık olunmadı. Los Angeles'teki Kaliforniya Üniversitesi'ne bağlı Ronald Reagan Tıp Merkezi beslenme uzmanlarından Dana Hunnes, elde edilen sonuçların kesin bir yargıya varılmasına olanak tanıyacak denli güçlü kanıtlara dayanmadığın işaret ederek, Bu aşamada kilo vermek isteyenlere kahvaltıyı atlamalarını önermek kanımca yanlış olur diyor. Hunnes, kahvaltı konusunda insanların alışkanlıklarından vazgeçmelerini önermek için henüz çok erken olduğuna ve kesin bir sonuca varılabilmesi için daha uzun erimli çalışmaların yapılması gerektiğine inanıyor.


Beslenme dünyasının belki de en çok tartışılan konusu, kahvaltının gerçekten de günün en önemli öğünü olup olmadığıdır. Uzmanlar, kahvaltı eden insanların günün geri kalanında aşırı yemek tüketmediklerini söylese de yakın zamanda yapılan araştırmalarda kahvaltı eden ve etmeyen insanlar arasında herhangi bir kilo farkı gözlemlenmedi. Amerikan Kalp Birliği, kahvaltı eden insanlarda kalp hastalıklarının, yüksek tansiyonun ve yüksek kolesterolün daha az görüldüğünü açıklasa da normalde kahvaltı etmeyen insanların bu alışkanlığı mutlaka edinmelerini önerecek kadar sağlam bir kanıt bulunmadığını da işaret ediyor. Hatta bazı araştırmalar sonucunda akşamları uzun süre yemek yememenin insanların kilo vermesine yardımcı olabileceği görüldü. Kahvaltı etmediğiniz günlerde vücudunuz daha çok kalori yakıyor, fakat bunun bir alışkanlık haline getirilmesi, vücudunuzda tehlikeli iltihapların oluşumuna yol açabilir. Almanya Hohenheim Üniversitesi'nde araştırmacılar, 17 sağlıklı yetişkini üç ayrı günde inceledi: bu günlerden biri kahvaltıyı atladıkları, ikincisi üç öğün yemek yedikleri, üçüncüsü ise akşam yemeğini atladıkları günlerdi. Zamanlama farkına rağmen üç günde de kalori içeriği ve karbonhidrat, yağ ve protein oranı aynıydı. Her gün, sabah 7'den akşam 9'a kadar kan örnekleri alınarak katılımcıların hormon seviyeleri, glikoz ve insülin yoğunlukları ve immün hücre aktiviteleri gözlemlendi. Günde üç öğün yemek yerine öğle yemeğini (artı 41 kalori) veya akşam yemeğini (artı 91 kalori) atlayan katılımcıların akşamdan aç kaldıkları süreyi uzatarak gün içinde daha çok kalori yaktıkları görüldü. Bu bulgular, zaman sınırlı beslenme üzerine yapılan diğer araştırmaların sonuçlarıyla da uyumlu. İnceleme yapılan 3 günde de, 24 saat içerisindeki glikoz seviyelerinde, insülin salgısında veya genel fiziksel aktivitede bir fark görülmese de glikoz yoğunluğu, iltihap göstergeleri ve insülin direncinin, öğle yemeğinin veya kahvaltının atlandığı günlerde daha yüksek olduğu görüldü. Ayrıca kahvaltı öğününün atlandığı günlerde kişilerin yağ rezervlerinden daha fazla yağ yakıldığı görüldü. Bu kulağa olumlu gelse de araştırmacılar bu durumun bazı sorunlara yol açabileceğine dikkat çekiyor: metabolizma esnekliğinde bir bozulma söz konusu olabilir; bu da yağ yakımıyla karbonhidrat yakımı arasında geçiş yapılamadığı için uzun vadede düşük dereceli iltihaba ve bozulmuş glikoz homeostazına sebep olabilir. Araştırmacılar, kronik iltihabın insülin direncini etkilemesinden dolayı kahvaltı öğününü atlamanın metabolik bozukluğa sebep olabileceğini, bunun da obezite ve tip 2 diyabet riskini arttırabileceğini söylüyor. Birmingham'daki Alabama Üniversitesi'nde beslenme uzmanı Courtney Peterson, kahvaltıyı atlamanın iltihap seviyelerini etkilediğini söylemek için çok erken olduğunu belirtiyor ve araştırma yazarlarının verilerinin, kahvaltıyı atlamanın sağlığa zararlı olduğu iddiasını desteklemediğini de ekliyor. Araştırmada katılımcıların iltihap seviyesi öğle yemeğinden sonra ölçülmüştü. Peterson, kahvaltı öğününü atlamanın öğle yemeği vaktinde iltihap seviyesini arttırıyor olabileceğini, fakat günün geri kalan saatlerinde bu seviyeyi yine düşürüyor olabileceğini iddia ediyor. Öğün atlamanın veya farklı şekillerde aralıklı beslenmenin herkes için uygun olmayacağını belirten Peterson, bu alışkanlığın ters teperek çok fazla abur cubur tüketimine veya bir süre sonra aşırı yemek yemeye sebep olabileceğini de vurguladı. Hangi öğünden vazgeçeceğinizi de tekrar düşünmeniz gerekebilir: Yapılan araştırmada kahvaltının değil akşam yemeğinin atlandığı günlerde kişilerin daha çok kalori yaktığı görüldü. Kilo vermek için kahvaltıyı değil akşam yemeğini atlamanın daha iyi olacağını belirten Peterson, bu durumun, insanların iç saatiyle ilgili bilinen bir gerçeği de tekrar vurguladığını ekledi: Metabolizmamız ve kan şekeri kontrolümüz sabahları daha iyi olduğundan akşam yemektense sabahları daha çok yememiz son derece mantıklı.


Kahvenin her geçen gün yeni yararları ortaya çıkıyor. Geçenlerde yapılan geniş kapsamlı iki araştırma, kahve içmenin kalp yetmezliği, felç ve koroner kalp hastalığına bağlı ölüm riskini düşürdüğünü ortaya koyuyor. Ancak uzmanlar bu olumlu etkilerin yalnızca kahveden kaynaklanıp kaynaklanmadığı konusunda kesin bir değerlendirme yapamıyorlar. İki büyük araştırmanın ortaya çıkarttığı bu olumlu bağlantı, kahvenin kafeinli veya kafeinsiz olmasını dikkate almıyor. Ayrıca ikisi de olumlu etkilerin gün içinde içilen fincan sayısıyla doğru orantılı olarak arttığını gösteriyor. Bazılarına göre bu bağlantının temelinde yatan en önemli unsur, kahve içen insanların sağlıklı davranışlar sergilemesi. Dünyada her gün 2.25 milyar fincan kahve tüketiliyor. Önceki çalışmalar kahvenin çeşitli yararları olduğunu ortaya koymuş olsa da bu son araştırmaların diğerlerinden farkı çok geniş kapsamlı olması ve farklı insan popülasyonlarını hedef alması. İlk çalışma Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı tarafından yürütüldü. 10 Avrupa ülkesinden gelen 450.000 deneğin incelendiği bu çalışmada 1992 ile 2000 yılları arasındaki veriler değerlendirildi. Daha sonra çalışmanın devamı niteliğinde, bu kişiler 16 yıl daha izlendi. Bu kadar farklı ülkelerden farklı katılımcıların izlenmesinin nedeni kahve hazırlama yöntemlerinin ve tüketim alışkanlıklarının sonuçları etkilemesini önlemekti. Sigara içiciliği, fiziksel faaliyet ve eğitim gibi unsurlardan bağımsız olarak, günde üç fincan veya daha fazla kahve tüketenlerde, kahve tüketmeyenlere oranla ölüm riskinin her yaştaki erkeklerde %18, kadınlarda ise % 8 oranında düştüğü ortaya çıktı. Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden Veronica Setiawan liderliğinde yürütülen ikinci araştırmada 185.000 denek incelendi. Denekler 16 yıl boyunca izlendi. Sonuçlara göre günde bir fincan kahve herhangi bir yaşta ölüm riskini % 12 oranında düşürüyor. Günde iki veya üç fincan içenlerde ise bu risk etnik kökenden bağımsız olarak % 18 oranında düşüyor. Üçüncü bir araştırma Colorado Üniversitesi Tıp Fakültesi araştırmacıları tarafından yürütüldü. 1940'lardan bu yana 15 bini aşkın kişinin beslenme alışkanlıklarının ve kalp-damar sağlıklarının izlendiği Framingham Kalp Araştırması'ndan elde edilen veriler incelendi. Bu araştırma kahvenin kalp ve atardamarları koruduğuna işaret eden ilk araştırma değil. Çalışmada büyük miktarlarda veri dizilerindeki şablonları bulup çıkarımlar yapan makine öğrenmesi adı verilen bir tür yapay zeka yönteminden yararlanıldı. Araştırmacılardan Laura Stevens, İdeal bir dünyada kalp-damar hastalıkları ve felç gibi durumları çok uzun bir süre öncesinden %100'lük bir kesinlikle öngörebileceğiz. Ancak karşılaştığımız en büyük sorun, çok sayıda risk unsurunun bulunması ve bu unsurların her birinin geleneksel yöntemlerle ayrıştırılamaması diyor. Araştırmacılar kahve içenlerde günde yaklaşık 250 gramlık her bir fincan kahvenin kalp krizi, felç ve koroner kalp hastalığı gibi durumların ortaya çıkma olasılığını, kahve içmeyenlere kıyasla, sırasıyla %7, %8 ve %5 oranlarında azalttığına tanık oldular. Araştırmaya katılan kahve içicilerin hemen hemen tümü (%97'si) günde bir ile altı fincan arasında değişen miktarlarda kahve tükettiklerinden, Stevens kahvenin sağlığa yararlarının bu miktar aşıldığında da geçerli olup olmadığı konusunda kesin bir değerlendirme yapamıyor. Daha önceki araştırmalar kahvenin sağlığa yararlı olduğu varsayılan etkilerinin içeriğindeki kafeinin antioksidan ve yangılara karşı etkili özelliklerinden kaynaklandığına işaret ediyordu. Bir kişinin kalp hastalığına yakalanma riskini belirlemek amacıyla günümüzde yararlanılan risk değerlendirme yöntemlerinin %100 kesin olmadıklarına dikkat çeken araştırmacılar, zamanla çok daha başka unsurların da saptanabileceğine inanıyorlar.


Kafein çoğu insanın kolay kolay vazgeçemeyeceği bağımlılık yaratan bir maddedir. Neyse ki, kahveden vazgeçmek zorunda değiliz. Food and Chemical Toxicology dergisinde yeni bir araştırma kafeinin, aşırıya kaçılmadığı sürece, sağlığa son derece yararlı olduğunu bir kez daha kanıtlamış oldu. Araştırmayı yürüten ToxStrategies şirketinin sağlık bilimleri uzmanlarından Daniele Wikoff, Onyıllardır sürdürülen çalışmaların ve binlerce raporun sonucunda kafein konusunda bir yığın bilgiye ulaştık. Şimdi elde ettiğimiz bulgular da, günlük beslenmemizin bir parçası olarak kafein tüketiminin yine kabul edilebilir olduğunu ve insan sağlığı açısından olumsuz bir etki yaratmadığını gerçekten de doğrulamış oluyor, diyor. Bu son araştırma, bilimsel verilerle desteklenen ve halihazırda kabul edilen, gebe kadınlar için günde 300 mg ve çocuklar için yaklaşık 1,1 mg üst sınırının geçerliliğini koruduğunu da ortaya koyuyor. Wikoff, bu durumda gebe kadınların günlük yaşamlarında kafeinden uzak durmak zorunda kalmayacaklarına ve kahvelerini gönül rahatlığıyla içebileceklerine dikkat çekiyor. Araştırmacılar bu çalışmaları elemeden geçirerek, kafein ile insan sağlığının beş farklı yönü -zehirlilik, kemik sağlığı ve kalsiyum alımı, kardiyovasküler etkiler , davranışsal sağlık ve üreme ile gelişme - arasındaki bağlantıya odaklanan 426 çalışmayı değerlendirme kapsamına aldılar. Bu çalışmaların tümü gözden geçirildiğinde, elde edilen sonucun genelde önceki araştırmalardan elde edilenden pek de farklı olmadığı görülüyor. Buna göre, ABD nüfusunun %90'ından çoğu halihazırda günde 400 miligramın altında kafein tüketiyor. Araştırma kapsamındaki çalışmalarda kahve, çay, çikolata, kimi içecekler, besin destekleri gibi çeşitli kafein kaynaklarının ele alındığı, ancak bu kaynaklardan her birinin insan sağlığı üzerindeki etkileri konusunda ayrı ayrı bir değerlendirmeye gidilmediği belirtiliyor. Ancak Health dergisi editörlerinden Dr. Roshini Raj, bir kişinin kafein alımı değerlendirilirken, o kişinin tükettiği tüm yiyecek ve içeceklerin hesaba katılmasının son derece önemli olduğuna dikkat çekiyor. Örneğin, sade kahve bol miktarda antioksidanlar içerdiğinden kalp hastalıkları, felç ve şeker hastalığına yakalanma olasılığını azaltabilir. Oysa, gazlı içecekler ve bayılarak içtiğimiz o kahveli karışımlar çok yüksek düzeylerde kalori ve yapay tatlandırıcılar içerirken, enerji içecekleri de şeker ve sağlığa zararlı çok daha başka uyarıcılar içeriyor olabilirler. Dr. Raj, günde 400 mg kafein tüketmenin güvenli olduğu söylense bile, bunun herkes için geçerli olduğu anlamına gelmediğini de vurguluyor. Dr. Raj, kafeinin giderek bir bağımlılığa dönüştüğünü düşünen insanlara uykularını yeterince almaya özen göstermelerini, yorgunluktan yakınanların da bir uzmana danışarak bunun başka bir nedeni olup olmadığını araştırmalarını da öneriyor. İnsanların tümden doğal çözümlerle de zinde kalabileceklerine dikkat çeken Raj, kısa süre önce yapılan bir araştırmanın 10 dakika boyunca merdiven inip çıkmanın kişiye güç verme konusunda 50 miligramlık bir kafein hapından çok daha etkili olabileceğine işaret ettiğini belirtiyor.


Kahve dünyanın en fazla tüketilen, en popüler içeceklerinden biri. İnsan sağlığına pek çok yararı olduğu düşünülen kahve, yanlış tüketildiğinde yarar vermek bir yana, olumsuz etkileriyle sağlığımıza ciddi zararlar verebilir. Bir kere unutulmamalı ki kahve, yediğimiz sebze ve meyvelerin tümünden daha zengin bir antioksidan kaynağıdır. Kahve, beslenme düzenimizdeki en zengin doğal kafein kaynağıdır. Bu kadar popüler olmasının nedenlerinden biri kafeinin ciddi bir uyarıcı olmasıdır. Yorgunluk hissettiğinizde enerjik olmanızı sağlasa da günün geç saati tüketmeniz durumunda uykunuza etki edebilir. Sağlıksız bir uyku düzeni de birçok sağlık sorununa sebep olabilir. Bu nedenle günün geç saatlerinde mutlaka kahve içmek istiyorsanız ya kafeinsiz kahve ya da içinde daha az miktarda kafein bulunan çayları tercih edin. Her ne kadar kahve tek başına sağlıklı olsa da son derece kolay bir şekilde zararlı bir besin haline getirilebilir. Bunun en sık karşılaşılan şekli de içine bol miktarda şeker katmaktır. Modern beslenme düzenin en zararlı içeriklerinden biri olan şeker, özellikle yüksek fruktoz içeriğine bağlı olarak obezite ve diyabet gibi birçok ciddi hastalığı tetikler. Şekersiz kahve tüketemiyorsanız stevia gibi doğal tatlandırıcıları tercih edin. Kahvenin kalitesi, işlenme yöntemine ve kahve çekirdeklerin yetiştirilme şekline bağlıdır. Kahve çekirdeklerine genellikle insanlara zarar veren böcek ilaçları ve başka kimyasallar sıkılmaktadır. Her ne kadar bu kimyasallar ürünlerde çok düşük miktarda bulunduğunda ne denli zararlı olabilecekleri kesin olarak bilinmese de kahvenizde bulunması muhtemelen böcek ilacı kalıntılarından endişeleniyorsanız organik kahve çekirdeğini tercih edebilirsiniz. Makul miktarda kahve tüketmek yararlı olsa da çok fazla tükettiğinizde genel faydalarını da yitirebilirsiniz. Genel olarak kişinin kilosu başına 2,5 mg kafeinden fazlasını tüketmemesi öneriliyor. ortalama bir fincan kahvede yaklaşık 95 mg kafein bulunduğuna göre bu da 80 kiloluk birinin günde yalnızca iki fincan kahve içebileceği anlamına geliyor. Kahve tüketiminde riskleri ve yararları dengelemek gerekir; vücudunuzu dinlemeniz ve rahatlıkla kaldırabileceğinizden fazlasını tüketmemeniz öneriliyor. Araştırmalar tarçının şeker hastalarında kandaki glikoz, kolesterol ve trigliserit seviyelerini düşürdüğünü gösteriyor. Kahvenize lezzet katmak istiyorsanız kahve aromasına da çok yakışan tarçını tercih edebilirsiniz. Fakat çok fazla tarçının da yan etkileri bulunabileceğinden tarçın miktarını abartmamanız öneriliyor. Ticari olarak üretilen az yağlı ve yapay kremalar genellikle çok fazla işlemden geçirilmiş ve içeriği tam olarak bilinmeyen ürünler sınıfına giriyor. Bu nedenle doğal ürünleri tercih etmeniz öneriliyor. Örneğin süt ürünü içermeyen kremalar yerine mümkünse tam yağlı inek sütünü tercih edebilirsiniz. Araştırmalara göre bu sütler önemli birer kalsiyum kaynağı olmanın yanı sıra kemikler için önemli olan K vitaminini de içeriyor. Antioksidan açısından zengin kakao, kalp hastalıkları riskini de azaltma gibi birçok faydası olan bir besindir. Kahvenizin aromasını artırmak için de içeceğinize az miktarda kakao tozu karıştırabilirsiniz. Kahvede bulunan diğer bileşik diterpen alkoller olarak bilinen kafestol ve kahveoldür. Kahvedeki ana kolesterol arttırıcı faktörler olduğu düşünülen bu bileşiklerin, kaynatılarak elde edilen kahve türlerinde sıcak su içerisine boşaltılan kahve türlerine göre daha yüksek miktarda olduğu gözleniyor. Fakat kağıt filtre kullanarak kafein ile faydalı antioksidan seviyelerinde hiçbir değişiklik olmadan kafestol seviyeleri düşürülebilir.