Rhode Island Üniversitesi beslenme ve besin bilimleri profesörlerinden Kathleen Melanson'a göre, bu sorunun tek bir basit yanıtı yok. Genetik, beslenme ve davranışlarla ilgili diğer unsurlar da etkili. Bu unsurların ne ölçüde etkili oldukları da kişiden kişiye farklılıklar gösteriyor. Melanson, görünürde istediklerini yiyip hiç kilo almayan insanların gerçekte ötekilerden daha fazla yemediklerine dikkat de çekiyor. Örneğin, her gün hiç aksatmadan dondurma yiyen bir arkadaşınız günün geri kalanında daha az yiyerek, ya da aralarda daha az atıştırarak aldığı o fazla kalorileri yakıyor olabilir. Belki de pizza yediğinde onu çok yavaş çiğneyerek yiyor ve bu nedenle birkaç dilimle doyuyordur. Pennington Biyomedikal Araştırma Merkezi kamu sağlığı yönetimi uzmanlarından Frank Greenway, İnsanların kalorilerini ölçtüğünüzde onların sandığınızdan daha az yediklerine tanık olabilirsiniz. Bu kişiler yalnızca kalorisi yoğun olan, başkalarının aşırıya kaçmama konusunda zorlanabilecekleri türde besinlerle besleniyor olabilirler diyor. Fiziksel etkinliğin de önemli bir payı olabileceğini, ancak bunun spor salonunda yapılan beden alıştırmaları olması gerekmediğini belirten Melanson, Kimi insanlar sporcu olmasalar bile, başkalarından çok daha hareketlidirler. Bu kişiler işleri gereği sürekli devinim içinde olabilirler, ya da doğaları gereği yerlerinde duramazlar, ya da gün boyu çocukların peşinden koşturmak zorundadırlar. Kimi insanların genetik açıdan devingenliğe daha yatkın oldukları yönünde birtakım kanıtlar bile var. Bu fazladan devinim de metabolizmayı hızlandırabilir. Kaslardaki mitokondrilerin sayısı ve etkinliği bireyin devingenliği oranında artar. Mitokondriler enerji üreten ve devinim için enerjiden yararlanan güç merkezleridir. Daha çok mitokondri daha çok kalori yakıldığı anlamına gelir diye ekliyor. Obezliğin genetik kökenlerini araştıran Cambridge Üniversitesi uzmanlarından Dr. Ines Barroso kimi insanların doğuştan daha çok kalori yakma eğilimine sahip oldukları yönünde az sayıda kanıt olduğuna parmak basarken, Melanson da kimilerinin aldıkları kalorileri çok çaba harcamadan doğal olarak azaltmalarına olanak tanıyan birtakım fizyolojik farklılıklara sahip olabileceklerini belirtiyor. Kişinin ne zaman acıkıp ne zaman doyacağının sinir sistemi ve kan dolaşımındaki yığınla sinyal ve hormonlar tarafından belirlendiğini dile getiren Melanson, İştah düzenleyici sistem adıyla bilinen bu düzenek kimilerinde başkalarından daha duyarlı olabilir diyor. Bu sistemde etkili olan en önemli hormonlardan biri de leptin. Leptin hormonu, yalnızca bir sonraki öğünde değil, daha uzun zaman dilimlerinde de kişinin yemek isteyebileceği yiyecek miktarının düzenlenmesine yardımcı olur. Bu yüzden söz konusu sistemin daha duyarlı olduğu kişiler bir eğlencede ikinci ya da üçüncü kez tabaklarını doldurup, bunu izleyen birkaç gün boyunca kendilerini tok hissedip daha az yiyebilirler. Bu kişiler iştah sistemleri sayesinde enerji dengelerini yeniden ayarlayabilirler. Kişinin kilo alıp verme yatkınlığında genlerin de önemli bir payı vardır. 2019 yılında PLOS Genetics dergisinde yayımlanan bir araştırmada obeziteyle bağlantılı 250'yi aşkın farklı DNA bölgesi tanımlandı. Beden kitle indeksi düşük 1622 sağlıklı kişinin, ciddi düzeyde obez 1985 kişi ve 10,433 kişilik normal kilolu denetim grubuyla karşılaştırıldığı araştırmada düşük kilolularda obezlikle bağlantılı genlerin daha az sayıda olduğu görüldü. Ancak yalnızca obeziteye yatkınlık kazandıran ya da obeziteden koruyan bir gene tanık olunmadığını da belirten araştırmanın eş yazarlarından Barroso, kilonun yalnızca genlerle belirlenmediğinin ve tüm etmenlerin hep birlikte etkili olduğunun altını çiziyor. Kısacası kişinin kilo alma, ya da kilosunu koruyabilme eğilimi önceden belirlenmemiş olan ve denetimi tümüyle kişinin elinde olmayan son derece karmaşık bir konu. Öyle ki, insanların kilo almadan istedikleri her şeyi yemelerine olanak tanıyan genetik bir sistemden söz edilemeyeceği gibi, kilo alma eğiliminin yalnızca kişinin öz denetim yoksunluğundan kaynaklandığını söylemek de pek doğru olmaz.


Bu farklılık çoğu zaman psikososyal, çevresel ve genetik unsurlar arasındaki karmaşık etkileşimlerden kaynaklanır. Ağrı, kalp ya da şeker hastalığı gibi geleneksel bir hastalık olarak değerlendirilmese de, her iki durumda da aynı etmenler dizisi etkili olur. İnsanların hayat boyu yaşadıkları acı verici ve sancılı deneyimlerin ardında kişiyi acı ve ağrılara karşı daha çok, ya da daha az duyarlı kılan genler yatar. Tabii kişinin ruhsal ve fiziksel durumu, daha önceki sancılı ve sarsıcı deneyimleri ve çevresel koşulların da etkisi vardır. 'Ağrı genetiği' ile ilgili ilk araştırmalar 1960'larda 'ağrı yoksunluğu' olarak tanımlanan ve son derece ender görülen bir durumu olan aileler üzerinde yapılmıştı. O dönemlerde bu bozukluğun nedenini belirlemeye olanak tanıyacak teknoloji henüz yoktu. Genetikteki ilerlemeler ağrı eşiğinde genlerin rolünü daha netleştirdi. Bunun en yaygın sorumlusu da, acı sinyallerinin gönderilmesine yarayan bir protein kanalını kodlayan SCN9A adlı bir genin içindeki az sayıda SNP'lerden biri. Araştırmalar SCN9A genindeki değişimlerin yalnızca acıya duyarsızlığa yol açmakla kalmadığını kimi durumlarda normalin üzerinde ağrı sinyallerinin oluşmasına da neden olduğunu ortaya koyuyor. Genoma dayalı tıbbın halk arasında giderek daha çok kabul görmesi ve kişiye özel sağlık uygulamalarına giderek daha çok gereksinim duyulmasıyla birlikte bilim insanları şimdilerde elde ettikleri bu bulguları hastanın genleriyle uyumlu kişiye özel ağrı sağaltıcı yöntemlere dönüştürüyorlar. Ağrı algısını etkileyen kimi önemli genler çoktandır biliniyor ve her geçen gün yeni genler belirleniyor. SCN9A geni, sodyum kanalını etkin kılmak ya da kapamak suretiyle, bedenin ağrıya verdiği tepkinin denetlenmesinde önemli bir rol oynuyor. Ancak bu genin ağrıyı artırması, ya da yatıştırması bireyin taşıdığı değişime bağlı. Yapılan hesaplamalar ağrıdaki değişkenliğin %60 kadarının kalıtımsal olduğuna, bir başka deyişle genetik unsurların sonucu olduğuna işaret ediyor. Kısacası, acıya duyarlılık da tıpkı boy, saç rengi ya da ten rengi gibi aileden geçiyor. SCN9A geninde görece daha yaygın olan ve nüfusun %5'inde görülen 3312GT adlı bir SNP'nin ameliyat sonrası ağrıya duyarlılığı etkilediğine de tanık olundu. SCN9A içindeki bir başka SNP de kişinin kireçlenme, lomber disk ameliyatı, uzvu kesilenlerde hayalet organ ve pankreas yangısından kaynaklanan ağrılara daha duyarlı olmalarına yol açıyor. Şimdilerde bilim insanları ağrı sinyallerinin aktarımını önleyen balon balığı ve ahtapot gibi deniz canlılarından elde edilen tetrodotoksin adlı güçlü bir nörotoksinden ağrı kesici olarak yararlanmanın yollarını araştırıyorlar. İlk denemeler tetrodotoksinin kanser ve migren ağrılarının yatıştırılmasında etkili olduğunu ortaya koyuyor. Bu tür ilaç ve toksinler doğuştan acıya duyarsız kişilerdekine benzer bir durum yaratıyor. Morfin türevli ilaçlar konusunda yaşanan krize bir son vermek için acının kaynağına inen ve yan etkileri daha az olan çok daha kesin çözümlü ağrı kesicilere yönelmek gerekiyor. Genetik unsurların daha iyi kavranması ise ağrının olduğu 'yere' odaklanmaktan çok, 'nedenini' ortadan kaldıracak yeni ilaçların tasarlanmasının önünü açabilir.


Obezlik, tüm dünyada giderek büyüyen bir sorun. ABD'de, son 15 yılda erişkinler arasında obezlik oranında %24'lük bir artış meydana geldi. ABD Hastalıkları Denetleme ve Önleme Merkezi'nin Kasım 2015'te yayımlanan bir raporuna göre, 1999-2000 yıllarında %30,5 olan bu oran 2013-2014 yıllarında %37,7 oldu. Bu ülkede bugüne dek tanık olunan en yüksek oran olduğu belirtilen bu değer 78 milyonu aşkın kişiye denk düşüyor. Türkiye'de de obezlik oranı, Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2014 yılı araştırmasına göre, bir artış göstererek %19,9 oldu. 2008 yılından beri iki yılda bir gerçekleştirilen Türkiye Sağlık Araştırması'ndan elde edilen son veriler 15 yaş ve üzeri bireylerin %33,7'sinin aşırı kilolu olduklarını gösteriyor. Aşırı kilolar sağlıkla ilgili birtakım sorunlarda artış yaşanması olasılığını da beraberinde getiriyor. Bu sorunlar arasında kalp hastalıkları, yüksek tansiyon, felç, Tip 2 şeker, yüksek kolesterol düzeyleri, kanser, osteoartrit, uyku apnesi ve safra taşları gibi çeşitli sorunlar yer alıyor. Obezlik ile bu sorunlar arasında kesin bir bağlantı olduğu yönünde henüz kesin bir bilimsel kanıt bulunmamakla birlikte, en büyük suçlu bedende aşırı miktarda yağ dokusunun birikmesiymiş gibi görünüyor. Uzmanlar boyun bölgesinde aşırı miktarda yağ birikiminin uyku apnesiyle bir bağlantısı olduğunu belirtirlerken, yağ hücrelerinin salgıladığı bileşimlerin tip 2 şeker hastalığına yakalanma olasılığını arttırabileceğine dikkat çekiyorlar. İşte bu yüzden, bir kişinin kilo vermek zorunda olup olmadığını belirlemede yararlanılan en yaygın ölçütlerden birini beden kitle indeksi oluşturuyor. Belçikalı istatistik uzmanı Adolphe Quetelet tarafından 1832 yılında geliştirilen bu ölçüt, bedenin ağırlığının boy uzunluğunun karesine bölünmesiyle elde ediliyor. Örneğin, boyu 1,70 ve kilosu 78 olan bir kişinin BKİ değeri 27 olarak hesaplanıyor. BKİ ölçütünde amaç Ulusal Sağlık Enstitüsü'ne göre normal sayılan değere ulaşmak. Buna göre, sağlık açısından çekince düzeyinin en düşük olduğu ve normal kilo adı verilen BKİ aralığının 18,5 ile 24,9 arasında kaldığı belirtiliyor. Bu değerlendirmeye göre, kişinin BKİ değeri yükseldikçe çekinceler de artıyor. 25 ile 29,9 aralığında yer alan kişiler şişman, 30 ve üzeri kişiler de aşırı kilolu sınıfına giriyorlar. BKİ hesaplanması son derece basit bir ölçüt olmakla birlikte, şişmanlığın belirlenmesi bağlamında kusursuz bir gösterge değil. Söz gelimi, kas kütle oranı yüksek bir kişi BKİ değeri yüksek olsa bile, aşırı kilolu ya da obez olarak değerlendirilmeyebilir. ABD Kalp Derneği'nin 2013 Kilo Kılavuzu'na ve başkaca profesyonel örgütlerin değerlendirmelerine göre, beden kitle indeksiniz sizi obez sınıfına sokuyorsa kilo verme zamanı gelmiş demektir. Bir kişinin kilolu olması ve şeker, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol düzeyi gibi kalp hastalıkları açısından çekince yaratabilecek koşullara sahip olması, ya da bel çevresinin kadınlarda 88 ve erkeklerde 102 santimetreyi aşması durumunda kilo vermeye başlaması öneriliyor. Kilo denetimiyle ilgili bu önerilerin kaynağını ABD Kalp Derneği, American College of Cardiology ve ABD Obezlik Derneği uzmanları tarafından 2013 yılında düzenlenen ve ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü tarafından gözden geçirilen bir panel oluşturuyor. Öneriler son bilimsel araştırmalardan elde edilen ve titizlikle gözden geçirilen verilere dayanıyor. Kılavuza göre kiloları normal olanlar, ya da şişman olup da kalp hastalığı açısından başkaca çekince unsurlarına sahip olmayanlar kilo vermek yerine, almaktan kaçınmalı. Bunun nedeni, kilo vermenin söz konusu kişilerin sağlığında ek birtakım yararlar sağlayabileceği yönünde henüz kesin bir kanıt bulunmaması. Ne var ki, uzmanlar fazladan alınan kiloların birtakım sorunlara yol açabileceğine de dikkat çekiyor. Dr. Pieter Cohen, yaşlandıkça kilo almanın son derece yaygın bir eğilim olduğunu, aynı kiloda kalmanın kilo vermekten çok daha kolay olduğunu, bu yüzden de söz konusu kişiler için en iyi yolun kilolarını korumak, sağlıklı beslenmek ve bedenlerini daha çok çalıştırmak - ancak kilo vermeye odaklanmamak - olduğunu belirtiyor. Obez kişilerin kilolarının topu topu yüzde 3-5 kadarını vermeleri, sağlık durumlarında bir gelişme sağlamaya yeterli olabiliyor. Araştırmalar kiloların yüzde beşini vermenin sistolik kan basıncında 3-mmHg'lik, diyastolik kan basıncında da 2-mmHg'lik bir düşüş sağladığını ortaya koyuyor. Daha da fazla kilo verilmesi sağlık açısından çok daha olumlu etkiler yarattığından, uzmanlar insanların ilk alt ayda kilolarının yüzde 5-10 kadarını vermeyi hedeflemekle işe başlamalarını öneriyorlar. Kadınlar için bu durum günde yaklaşık 1200-1500 kalori tüketimi anlamına gelirken, erkeklerde günlük yaklaşık 1500-1800 kalori alımına denk düşüyor. Gelgelelim, tüketilmesi gereken kalori miktarı kişinin halihazırdaki kilosuna ve etkinlik durumuna göre değişebiliyor.


Kiraz başlıca iki sınıfa ayrılır. Ekşi kiraz yani vişne ve tatlı olanı yani bildiğimiz kiraz . Sarıdan siyaha yakın koyu kırmızıya kadar çok çeşitli renkleri olan kirazın lezzeti de yetiştiği bölgeye göre değişir. Özellikle de lif, A ve C vitamini ve potasyum açısından zengindir. Bol miktardaki lif, sağlıklı bağırsak bakterilerini besler, bağırsak hareketlerini düzenler. American Institute For Cancer Research kuruluşu kirazın içerdiği lifin kolon kanseri riskini azalttığını belirtiyor. En sağlıklı meyvelerin başında gelen kiraz, ayrıca sağlığımızı koruma konusunda da tüm diğer meyvelerden üstün. Bir kase, yani 21 kirazın kalorisi 100 kcal'den düşüktür ve günlük C vitamini ihtiyacınızın %15'ini karşılar. İçerisinde yüksek yoğunlukta bulunan bitkisel bileşikler sayesinde antioksidan ve iltihap karşıtı özelliklere sahiptir. Bu yüksek antioksidan içeriği, birçok kronik hastalıkla ve erken yaşlanmayla bağlantılı oksidatif stresle savaşmada da yardımcı olur. Kirazda özellikle hücre hasarını gideren, iltihabı azaltan ve genel sağlığı iyileştiren geniş bir bitkisel kimyasal grubu olan polifenollerden yüksek oranda bulunuyor. Kiraz aynı zamanda beta-karoten ve C vitamini gibi, iltihap karşıtı ve antioksidan özellikleri bulunan karotenoid pigmentleri de içerir. Kiraz yemek veya vişne suyu içmek uyku kalitenizi artırır. Bu uykuya yönelik etkilerin sebebi meyvenin içerisinde yüksek yoğunlukta bulunan bitkisel bileşikler ve uyku-uyanma döngüsünü düzenlemeye yardımcı olan bir madde olan melatonindir. Aynı şekilde, uykusuzluktan yakınan yaşlı yetişkinlerin de yatmadan önce vişne suyu içmeleri uyku süresini artırır. Kirazın içerisinde bulunan iltihap karşıtı ve antioksidan bileşikleri egzersizle ortaya çıkan kas ağrılarına, hasarlarına ve iltihaba karşı iyi bir koruyucudur.. Kaslardaki yırtılmaların daha hızlı iyileşmesine yol açar. Bu nedenle profesyonel maraton koşucuları, koşudan önceki bir hafta boyunca günde iki kez vişne suyu tükettiklerinde koşudan sonra daha az kas ağrısı çektiklerini belirtiyorlar. Vişne ve kirazın içeğinde potasyum ve polifenol antioksidanlar gibi kalp sağlığını güçlendiren besin maddeleri ve bileşikler bulunur. Potasyum, düzenli bir kalp atışını korumak için gerekli olduğu gibi vücudunuzdaki fazla sodyumun da atılmasını ve tansiyonunuzun düzenlenmesini sağlar. Bu nedenle yüksek oranda potasyum alımı kalp krizi ve beyin kanaması riskini azaltır. Dahası, kirazın içerisinde antosiyaninler, flavonoller ve kateşinler de dahil olmak üzere çok güçlü polifenol antioksidanlardan yüksek oranda bulunur, bunlar da hücresel hasara karşı koruma sağlayıp iltihabı azaltarak kalp sağlığınıza katkıda bulunur. İçerdiği antosiyaninler belleği de güçlendirir. Journal of Neuroscience dergisinde yayımlanan bir sıçan çalışması antosiyaninlerin belleği ve motor işlevlerini geliştirdiğini ortaya koyuyor. Şişmiş eklemlerin yarattığı ağrılar hareket yeteneğinizi kısıtlar. Ayrıca romatizma ve eklem ağrılarını gidermek için aldığınız ağrı gidericilerin yan etkilerinden rahatsızsanız doğal vişne suyundan fayda sağlayabilirsiniz. Osteoartrit hastası 40-70 yaş arası 20 kadın denek üzerinde yapılan bir araştırmada üç hafta boyunca günde iki kez içilen vişne suyunun enflamasyonu belirgin ölçüde azalttığı gözlemlendi. 2012'de sonuçları Artritis&Rheumatism dergisinde yayımlanana bir araştırma, gut hastalarının yalnızca iki gün boyunca vişne suyu tüketmelerinin gut atak riskini %35 oranında azalttığını ortaya çıkartmış. Ayrıca başka bir çalışmada vişne suyunun ürik asidi azaltıcı bir ilaçla birlikte alınmasının gut alevlenmesi riskini %75 oranında azalttığı gözlemlendi. Karaciğer dostu olan kiraz, yüksek alkol tüketimi, fazla ilaç tüketimi ve zehirlenmeler sonucu zorlanan karaciğerin yükünü hafifleterek yenilenmesine yardımcı olur. 100 gram kiraz ortalama 60 kalori içerir. Kirazın %75'i sudur ve midenizi daha az kaloriyle daha kısa sürede doldurmanızı sağlar. Besin lifi bakımından zengin olması ise daha uzun süre tok hissetmenize yardımcı olur. Burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta tüketilen kirazın miktarıdır. Çünkü kirazın kalorisinin büyük bir miktarı şekerden gelir ve fazla tüketildiğinde diyetinizi olumsuz yönde etkileyebilir.


College London Üniversitesi'nde Glen Jefferey ve ekibi 2020 yılında bu ışık terapisinin insanda da işe yaraya bileceğini fark etmişti. 670 nanometre dalga boyuna sahip koyu kırmızı ışıkla birkaç dakika süren günlük ışık tedavisi katılımcıların görme yetisini ölçülebilir oranda iyileştirdiği saptanmıştı. Fakat bilim insanları bu tedavi için ne kadar ışığa ihtiyaç duyulduğunu ve etkinin ne kadar süreceğini bilmiyorlardı. Araştırmacılar bu yüzden yeni bir pilot araştırma yaptılar. Yirmi katılımcı bu sefer üç dakika boyu koyu kırmızı LED'lere (8 mW/cm ) baktılar. Bir önceki deneylerde LED'lerin gücü 40 mW/cm idi. Ayrıca yaşları 37 ila 70 arasında değişen katılımcılar bunu her gün değil sadece bir kez uyguladılar. Bu uygulamada zamanın rolü olup olmadığını öğrenmek isteyen araştırmacılar bu deneyi ilk önce sabahları saat sekiz ila dokuz arasında gerçekleştirdiler. İkinci deney ise akşam yapıldı. Tüm katılımcılar uygulamadan önce ve sonra renk kontrast testinden geçirildi. İlginç şekilde sadece bir kez verilen kırmızı ışığın etkili olduğu görüldü. Renk kontrastını görme yetisi katılımcılarda sadece üç saat içinde yüzde 17 oranında iyileşti. Hatta bazı yaşlı katılımcılarda bu olumlu etki yüzde 20'yi buldu. Bir hafta sonra ise renk kontrastı duyarlılığında sadece yüzde onluk bir iyileşme görüldü. Haftada basit bir LED ile sadece bir kez gerçekleştirilen kırmızı ışık uygulaması dahi yaşlanan retina hücrelerini şarj ediyor diyor araştırmacılar. Ancak bu şarj olma durumu sadece sabahları işe yarıyor. Akşamın erken saatlerinde etki sıfır. Bu durumu uzmanlar Mitokondriler değişen çalışma düzenlerine sahip oldukları için, öğleden sonra ışığa sabahları gibi tepki vermezler' diye açıklıyorlar. Bilim insanlarının görüşüne göre sonuçlar, yaşlanmakta olan mitokondrilerin koyu kırmızı ışığa karşı reaksiyon gösterdiklerini ve bu şekilde enerji üretiminin tetiklendiğini kanıtlıyor. Araştırmacılar yaşlanan görme hücreleri için basit ve ucuz LED'lerin geliştirilebileceğini ve yakın zamanda insanların haftalık kırmızı ışık uygulamasıyla görme yetilerini iyileştirebileceklerini düşünüyorlar.


Yaz mevsiminin etkisini yitirmeye başlaması ve kış mevsiminin merhaba demesiyle beraber, grip, bronşit, soğuk algınlığı gibi pek çok hastalık da kendini göstermeye başlamaktadır. Ayrıca yaz aylarında dikkat edilen düzenli beslenme, kilo kontrolleri ve hareketli yaşam, kış mevsiminin gelmesiyle yerini yanlış olan beslenme alışkanlıkları, hareketsiz yaşam ve bunun sonucunda alınan kilolar ve hastalıklara bırakmaktadır. Kış aylarında, soğukların artmasıyla beraber, bazal metabolizma hızınız ve vücut ısınız da düşmektedir. Vücudunuz normal ısı düzeyine ulaşmak için fazladan enerjiye ihtiyaç duyar. Bunun sonucu olarak da kış aylarında yemek yeme isteğiniz artar; bu da sizi yüksek enerji veren karbonhidratlı gıdalara yöneltir. Havaların soğumasıyla beraber hareketsiz bir yaşamla baş başa kalırsınız ve sonucunda kış aylarında alınan kilolar kaçınılmaz olur. Kış mevsiminin vazgeçilmezleri arasında olan kuru baklagillere kış aylarında sofralarımızda mutlaka haftada en az iki gün yer veriniz. Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağı olduklarından dolayı, yemeklerimize lezzet vermek ve besleyici değerini artırmak için eti protein yönünden fakir olan sebzelerle beraber tüketiniz. Kış mevsimiyle beraber baş gösteren grip, bronşit, soğuk algınlığı gibi hastalıklardan korunmak için antioksidanlardan zengin beslenerek bağışıklık sistemimizi daha çok güçlendirmeliyiz. Bu aylarda çok bol bulunan turunçgiller, havuç, brokoli, kabak, Brüksel lahanası, yeşilbiber, karnabahar, mandalina, maydanoz, roka, tere ve meyvelerin tüketilmesi ile bu vitaminleri sağlayabilirsiniz. Taze sıkılmış meyve suları, vücudumuzu gribal enfeksiyonlara karşı korumasında etkilidir. Meyve suları bekletilmeden hemen içilmelidir; bol bol salata tüketilmelidir; salatalar hazırlanınca hiç bekletilmemelidir. Bekletildiğinde C vitamini kaybı hızlı olur. Bu vitamin ısı, ışık gibi etkenlerden kolayca etkilenir. Kış aylarında kahve, çay gibi içecekler yerine bitki çayları ve C vitamini yönünden zengin olan kuşburnu çayları tercih ediniz. Yağlı yiyeceklerden uzak durulmalıdır. Özellikle katı yağ olarak bilinen tereyağı, margarin tüketiminden kaçınılmalıdır. Yemeklere eklenecek zeytinyağı ve sıvı yağlar dikkatli tüketilmelidir. Fındık, ceviz, badem gibi yağlı tohumlar, sıvı yağlar, kuru baklagiller, tahin gibi besinler E vitamini yönünden zengindir. Balık, balık yağı, fındık ve cevizde bulunan omega-3 yağ asitleri güçlü bir antioksidandır ve bağışıklık sisteminin güçlenmesinde etkilidir. Ayrıca zeytinyağı, fındık yağı gibi yağlarda bulunan omega-9 yağ asitlerinin de bağışıklık sistemimiz üzerine olumlu etkileri vardır. Yumurta, süt, yoğurt, peynir, et grubu gibi yüksek protein içeren gıdaların düzenli tüketimine önem gösteriniz (Haftada 1-2 kez yumurta tüketebilirsiniz). Kış aylarında güneş ışıklarını çok daha az alabildiğimizden ötürü, D vitamininden yoksun kalmakta ve D vitamini gereksinimlerimizi karşılamakta güçlük çekmekteyiz. Kemik ve diş gelişimi için de önemli olan D vitaminin diğer bir kaynağı BALIK'tır. Bu nedenle haftada en az 2 kez düzenli balık tüketmeliyiz. Havanın güneşli olduğu günlerde 20 dakika kadar güneş ışığından direk yararlanmalıyız. Kış aylarında da yaz aylarında olduğu gibi fiziksel aktivitemize dikkat etmeliyiz. Haftanın 4 günü 45 dakika kadar egzersiz yapılması yeterli olacaktır.


Uyku ihtiyacımız iki aşamalı bir sistemle kontrol edilir. Biyolojik saatimiz 24 saatlik uyku/uyanıklık döngüsünü, uyku dürtüsü veya uykuya zorlama ile güven altına alır. Ne kadar uzun süre uyanık kalırsak, beynimizde o kadar çok adenozin üretilir. Adenozin uyuma isteğini artıran sinyaller gönderir ve 16 saat sonra en üst seviyeye ulaşır ve bu uyumamız gerektiği anlamına gelir. Kafein beyindeki adenozin reseptörlerini bloke ederek bizi canlı tutsa da, uyuma isteği kısa süre sonra yine kendini gösterir. 24 saat uyanık kaldığımızda kandaki bilişsel bozulma seviyesi, yine kanda bulunan %0,1 alkol seviyesi ile aynıdır. Bu oran bazı ülkelerde trafikteki alkol limitinin üstündedir. Yetersiz uykunun bedenimize neler yapabileceğini gösteren birçok çalışma var. Bunlardan biri, 6 gün boyunca sadece 4 saat uyumuş olan denekler ile ilgili. Çalışmanın sonunda deneklerde yüksek tansiyon, yüksek kortizol seviyesi ve diyabet Tip 2 habercisi olan insülin direnci tespit edilmiş. Ayrıca bedenleri, grip aşısına yanıt olarak normalden yarı yarıya daha az antikor üretmiş. Tarihçi Roger Ekirch'e göre aralıklı uyku, çeşitli uyku düzenlerinden sadece biri ve tamamen doğal. Endüstri öncesi uygarlıklarda insanlar gece yarısı bir veya iki saat tamamen uyanık kalarak, geceyi iki ayrı uyku evresiyle tamamlıyorlardı. Biz bu alışkanlıktan uzaklaştık. Fakat bu açıdan baktığımızda gece yarısı uyananların, doğal uyanma dürtüsüne sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bu düşünce, Kaliforniya Üniversitesi'nden Jerome Siegel'ın endüstri öncesi çağlardaki insanların uyku alışkanlıklarını incelemesinden sonra tartışmaya başlandı. Siegel'ın ekibi Afrika ve Güney Amerika'nın tropikal bölgelerinde yaşayan üç avcı kabilesini ziyaret etmişti. Bu insanlar bizden farklı olarak gün batımından sonra en geç üç saat içinde kalkıyorlar. İki evreli uyku düzeninin olmadığını söylemiyorum, fakat bu doğal bir uyku biçimi değil diyor Siegel. Peki, günde iki saat uykuyla yetinen üniversitesi öğrencimize ne oldu? Baş ağrıları, titreme, çarpıntı ve iç sıkıntının eşlik ettiği bir haftalık ayarlama süresinden sonra enerjisinin yerine geldiğini söylüyor Staver. Ve bir ay sonra normal hissetmeye başlamış. Kısa kestirmeler arasında kendisini yorgun hissetmemiş. Büyük bir canlılık süresi günde beş saatlik kazanç getirmiş. Ama öte yandan tüm geceyi uyuyarak geçirmenin, beynimize birkaç saatte bir onarıcı özelliğe sahip birkaç evrelik döngüyü yerine getirmesine izin verdiği de bilinmektedir. Kaliforniya Üniversitesi'nden Matthew Walker, aralıklı uyumanın zararlı olduğunun kanıtlandığını ve metabolizma, duygular ve ruh hali üzerinde olumsuz etkileri olduğunu söylüyor. Vardiyalı çalışanlarda ya da normal gün-gece ritmine dayanan uyku düzeninin dışına çıkanlarda, birçok hastalık riski daha yüksektir. Bu biyolojik saat bir yaşam biçimi seçeneği sunmuyor, biyolojik bir gerçektir ve yolundan çıktığında çok ciddi sağlık sorunlarını doğurur diyor Oxford Üniversitesi'nden Colin Espie de. Ve düzenli olarak yeterli uyku uyumayanlar daha erken ölüyorlar. Sonuçta kazandığınız fazladan her saati ömrümüzden çalıyoruz.


İster Instagram'da gezin ister sürekli Facebook sayfanızı yenileyin, sosyal medya saatlerinizi alabiliyor. Ancak sosyal medyadan uzak duramıyorsanız bunun suçlusu kısmen karakteriniz olabilir. Yapılan yeni bir araştırmaya göre bazı kişilik özellikleri, sosyal medya bağımlılığına daha yatkın olunmasına sebep oluyor. New York'taki Binghamton Üniversitesi Bilgi Sistemleri uzmanı Isaac Vaghefi, bazı kişilik özelliklerinin etkileşiminin alkol ya da uyuşturucu gibi maddelere bağımlılığı nasıl etkilediği üzerine birçok araştırmanın yapıldığını belirtiyor. Ancak sosyal medya da dahil olmak üzere teknoloji bağımlılığı üzerine pek fazla araştırma mevcut değildi. Yapılan yeni bir araştırmada araştırmacılar 300 üniversite öğrencisine kişiliklerini değerlendiren ve en sıklıkla kullandıkları sosyal medya sitesine bağımlılık seviyelerini ölçen bir anket yaptı. Araştırma, özellikle üç karakter özelliğinin- duygusal dengesizlik, vicdanlılık ve uyumluluk- sosyal medya bağımlılığıyla bağlantısının bulunduğunu gördü. İki karakter özelliğinin ise -dışa dönüklük ve tecrübeye açıklık- sosyal medya bağımlılığıyla bir bağlantısı olmadığı görüldü. Özellikle yüksek seviyede duygusal dengesizlik ya da stres veya anksiyete gibi olumsuz duygulara yatkınlık gösteren kişilerin, düşük seviyeye sahip kişilere oranla sosyal medya bağımlığı geliştirmeye daha uygun olduğu gözlemlendi. Tam tersi yüksek seviyede vicdanlılık gösteren ya da dürtü kontrolü ve belirli amaçlara ulaşmak için güçlü irade sergileyebilen insanların ise sosyal medya bağımlılığı geliştirme riskinin en düşükte olduğu görüldü. Ancak bilim insanları, bu gibi yüksek vicdanlılık gösteren kişilerin de duygusal dengesizlik seviyelerinin yüksek olması durumunda sosyal medyaya bağımlı olabileceklerini söylüyor. Bunun sebebi, aşırı stresin ve endişenin kişinin sosyal medya kullanımı üzerine kontrolünü etkilebiliyor olması olabilir. Bunun dışında araştırmada uyumluluğun -ya da kişinin arkadaş canlısı, empatik ve yardımsever oluşunun- tek başına ele alındığında sosyal medya bağımlılığıyla hiçbir bağlantısının olmadığı görüldü. Fakat araştırmacılar, uyumluluk ile vicdanlılık seviyelerini birlikte ele aldığında farklı sonuçlar elde edildi: uyumluluk ve vicdanlılık seviyesi düşük olan kişilerin, bu özellikleri ortalama seviyede bulunan kişilere göre sosyal medya bağımlılığı geliştirme ihtimallerinin daha yüksek olduğu görüldü. Fakat şaşırtıcı bir şekilde bu iki özelliği çok yüksek seviyede bulunan kişiler de ortalama seviyede bulunan kişilere oranla sosyal medya bağımlılığına daha yatkındı.


Maydanozgillerden olan kişnişin yaprakları maydanoz bitkisini andırır. Bilimsel adı Coriandrum sativum L. olan Çin maydanozu olarak da bilinir. Daha çok rutubetli ortamları seven kişniş bitkisinin tohumu kurutularak toz haline getirilir ve baharat ya da ilaç niyetiyle kullanılır. Kişniş bitkisi aynı zamanda parfüm yapımında da kullanılır. Ülkemizin hemen hemen tüm bölgelerinde yetişse de Burdur, Isparta ve Konya'da yaygındır. Ağustos ve eylül aylarında olgunlaşan bitki toplanarak gölgeli ve havadar bir bölgede kurumaya bırakılır. Daha sonra ise bitki sapından tutularak sallanır ve tohumları dökülür. Daha sonra ise toz haline getirilir ancak toz haline getirirken ihtiyacımız kadarını toz haline getirmek doğru bir yaklaşımdır. Ancak tüm tohumlar çekilecek olursa zamanla aromasını kaybedebilir. Toz haline gelmeyen tohumlar ise güneş görmeyen bir kısımda saklanmalıdır. Belirgin ve hoş bir aroması vardır ve genellikle çiğ ya da kurutulmuş şekilde kullanılır. 11 yağ içeriğine ve 6 asit tipine sahiptir. Ayrıca fosfor, kalsiyum, magnezyum, potasyum ve vitaminler açısından zengindir. Enflamasyonu hafifletir. Kişnişte hem 11 uçucu bitki yağından biri olan sineol hem de linoleik asit bulunur. Bu bileşenlerin romatizma ve artrit karşıtı özellikleri vardır ve bu iki durumdan kaynaklanan şişlikleri iyileştirmede yardımcı olurlar. Kişnişin dezenfekte, zehir giderici, antiseptik, mantar karşıtı ve antioksidan özellikleri sayesinde egzama, kuruluk ve mantar iltihabı gibi cilt sorunlarında kullanılması yarar sağlar. Kolesterol seviyesini düşürür. Kişnişte bulunan linoleik asit, oleik asit, palmitik asit, stearik asit ve askorbik asit kandaki kolesterol seviyelerini düşürmede çok etkilidir. Ciddi kardiyovasküler sorunlara yol açabilecek kötü kolesterol seviyesini de düşürmeye yardımcı olur. İshale iyi gelir. Kişnişte bulunan borneol ve linalol gibi bitki özü bileşenleri sindirime, böbreklerin düzgün çalışmasına yardımcı olurken aynı zamanda ishalin azalmasına da yardımcı olur. Ethnobotanical Leaflets dergisinde yayınlanan bir araştırma, kişnişin ishalin şiddetini azaltılmasında içerdiği sineol, borneol, limonen, alfa-pinen ve beta-felandren gibi bakteri karşıtı bileşenlerin etkili olduğunu ileri sürüyor. Aftı tedavi eder. Kişnişin bitki özü bileşenlerinden biri olan sitronelol çok etkili bir antiseptiktir; ağızdaki yaraların ve aftların kötüleşmesini önler. Bunun yanı sıra kötü ağız kokusunu geçirmede de etkilidir. -Anemiyi önler. Demir oranı yüksek olan kişniş, anemi görülen kişiler için çok faydalıdır. Kandaki demir oranının düşük olması nefes darlığına, kalp çarpıntısına, aşırı yorgunluğa ve bilişsel işlevlerde düşüşe sebep olabilir. Demir aynı zamanda diğer organ sistemlerinin işleyişine yardımcı olur, enerji ve kuvveti artırır, kemik sağlığını geliştirir. Alerjiyi hafifletir. Birçok araştırma kişnişin, mevsim alerjilerinin ve bahar nezlesinin rahatsız edici etkilerini azaltmaya yarayan yoğun antihistamik özellikleri bulunduğunu göstermektedir. Aynı zamanda kişniş yağı bitkilerle, böceklerle, gıdalarla ya da diğer maddelerle temastan kaynaklanan alerjik tepkileri de azaltabilir. Kemikleri güçlendirir. Kişniş zengin bir kalsiyum kaynağı olduğundan kemik sağlığı için çok önemlidir. Kişnişte bulunan kalsiyum ve diğer önemli mineraller kemik büyümesi ve sağlamlığı için faydalı bileşenlerdir ve aynı zamanda osteoporoza karşı da koruma sağlarlar. Kalsiyum kişnişin özellikle yapraklarında bulunur. Bu nedenle özellikle bitkinin yeşil kısımlarının tüketilmesi önerilir. Göz bakımında etkilidir Kişnişte bol miktarda antioksidan, A vitamini, C vitamini ve fosfor gibi mineraller bulunur. Bütün bu bileşenler görme bozukluklarına, maküler dejenerasyona karşı koruma sağladığı gibi gözlerdeki kasılmaları da azaltır. Kişniş yaprağında aynı zamanda beta karoten de bulunur. Bu bileşen gözü etkileyen birçok hastalığa karşı etkili olduğu gibi yaşlanmakta olan hastalardaki görme bozukluğu etkilerini bile geriletebilir. Kişniş ayrıca göz nezlesine karşı da etkilidir ve göz bakımı ürünlerinin çoğunda kullanılmaktadır. Doğal bir afrodizyak olarak libido yükseltici olarak da bilinir. Kişnişin zararları hemen hemen hiç yok denecek kadar azdır. Ancak her yiyecekte olduğu gibi cilt alerjisine yol açabilir. Çok nadir görülmekle birlikte ciltte yarattığı hassasiyetten dolayı güneş yanığı riskini artırabilir. Ayrıca hamile kadınların kullanmamaları önerilir. Kadınlarda süt üretimini artırdığı söylenmekle birlikte doktor görüşü alınmalıdır.


Kızamık zararsız bir çocuk hastalığından çok ötesidir aslında. Çünkü kızamık virüsü bulaşıcılığı en yüksek olan virüslerden biridir ve ateşle birlikte ortaya çıkan cilt kızarıklıkları dışında ağır komplikasyonlara da neden olabiliyor. Çok ağır durumlarda akciğer ve beyin iltihabı gelişerek, zihinsel bozukluğa hatta ölüme bile sebebiyet verebiliyor. Kızamık virüsü ayrıca bağışıklık sistemimizin hastalık etkeni belleğini bozarak, aylarca her türlü enfeksiyona yakalanma olasılığınızı da yükseltir. Kızamığa günümüzde sadece insanda görülen, tek sarmallı bir RNA virüsü neden olur. Ancak virüsün en yakın akrabası 2011 yılından bu yana kökü kurutulmuş olan sığır vebasıdır. Bu salgın olasılıkla binlerce yıl önce yaygın olduğu için bilim insanları kızamık virüsünün bir mutasyonla, sığır vebasından gelişerek insana bulaştığını düşünüyor. Bu açıdan bakıldığında tıpkı SARS-CoV-2 ve diğer inflüenza virüsleri gibi bir zoonozdur. Ama bu türler arası bulaşmanın tam olarak ne zaman gerçekleştiği kesin olarak bilinmemektedir. Sonuçta kızamık salgınıyla ilgili çok az tarihi belge vardır. En ayrıntılı belge 10.yy'da yazılmış ve bir Fars doktora aittir. Ayrıca yedinci yüz yılda yaşanan bir salgının da kızamık salgını olabileceği sanılıyor. Bu belgelerle birlikte kızamık virüsü kalıtımının mutasyon analizleri de kızamığın kökeninin 9.yy olduğu söyleniyordu. Fakat Berlin Robert-Koch Enstitüsü'nden Ariane Düx, son çalışmasıyla aslında bir rastlantı sonucu bu tahminin pek de doğru olmadığını buldu. Nitekim Charite Tıp Müzesi'nde akciğer araç gereçlerinin yanında konserve edilmiş, kızamık virüsü bulaşmış bir akciğer de yer alıyordu. Söz konusu akciğer, 1912 yılında bronkopnömoniye bağlı ölümcül bir vakaya aitti. Burada ilginç olan, akciğer üzerindeki virüslerin bilinen en eski kızamık virüsleri oluşu. Daha önceleri bilinen en eski kızamık virüsü 1954 yılında Edmonston suşundan yalıtılmıştı. Ancak eski kızamık köküyle, kızamık virüsünün mutasyon oranı ve evrim hızının belirlenmesinde daha fazla yardımcı olmuş. Araştırma çerçevesinde 129 farklı kızamık virüsünün kalıtımını sığır vebası ve yine hayvandan bulaşan PPR virüsüyle karşılaştırılmış. Kızamık virüsü dizilimlerindeki zamansal farklılıklar ve değişikliklerden kızamık mutasyon oranının ne kadar yüksek olduğu ve sığır vebası virüsünden ne zaman ayrıldığı hesaplanabilmiş. Hesaplara göre kızamık ve sığır vebası yaklaşık olarak İ.Ö.528 yılında birbirinden ayrılmış. Bu da kızamığın en az 2500 yıl önce geliştiği anlamına geliyor. Gerçi bu tarih kızamığın insana ilk kez ne zaman bulaştığını açıklamıyor, ama araştırmacılar bulaşmanın sığırlarda ilk kızamık virüsünün geliştiği zamana denk geldiğini düşünüyorlar. Eski tıp metinlerde ve Yunan tıp geleneğinde net açıklamalar bulunuyor, çünkü o zamanlar kızamığın diğer enfeksiyonlardan ayırt edilmesi çok zordu. Bu yüzden Avrupa veya Çin'de belgelenen büyük salgınlar kızamık virüsüne bağlı salgınlar olabilir diyor Düx ve ekibi. Kızamık hastalığının erken bir tarihte gelişmiş olması diğer bir nedenle de olası. Çünkü İ.Ö. 1.bin yılda Avrupa ve Asya'da yoğun bir nüfus artışı yaşanmıştır. Yeni kültür teknikleri ve yeni toplum modelleri oluşmuş ve 250.000 kişiyi aşan ilk büyük yerleşmeler de bu tarihlerde ortaya çıkmıştır. Bu gelişmeden yola çıkan araştırmacılar, virüsün türler arasında bulaşmaya başlamasından çok önce günümüzdeki kızamık virüsünün öncülerinin büyükbaş hayvanlarda bulunduğunu tahmin ediyorlar. Virüs daha o zamanlar çeşitlenerek tür bariyerini aşmış olabilirdi. Ancak insan toplulukları küçük olduğu için yayılma olmamıştır. Ne zaman ki yerleşmeler büyümüş işte o zaman kızamık virüsünün yayılışı da garantilenmiş ve insana bulaşan bir hastalık etkenine dönüşmüştür diye tahmin ediyor araştırmacılar.


İlaç geliştirme sürecinin en heyecanlı basamakları, insanlarda yeni molekülün denenmesi aşamaları olan klinik ilaç çalışmalarıdır. İlaç adayı olan araştırma ürünü, laboratuvar keşfi ve hayvanlarda yapılan denemeler sonrasında klinik çalışma sürecine girer. Bu sürecin her aşamasında sistematik bilimsel sorulara cevap verecek şekilde insanlar üzerinde uygulamalar yapılır. Birbirini takip eden 4 aşamada araştırma ürünü güvenlilik ve etkililik açısından kendisini kanıtlamak durumundadır. Bu süreç zarfında, piyasada hali hazırda bulunan standart tedavilerle kıyaslanan yeni ilacın, risk yarar oranı açısından daha üstün bir performans göstermesi beklenir ve bu beklentiyi karşılayamayan ilaç adayları elenirken, beklentileri karşılayanlar ilaç olarak ruhsatlanır ve markete ulaşır. Klinik çalışmalar yapılmadan ilaç geliştirme mümkün değildir, ancak son 50 senede bütün dünyada sağlanan konsensüs klinik ilaç çalışmalarını etik ve bilimsel açıdan çok yüksek standartlara taşımıştır. Dünyada bu sürecin kabul gören en yüksek kalite standardı, İyi Klinik Uygulamalar standardıdır ve ülkemizde şu anda yürürlükte olan mevzuatta bu standartla neredeyse birebir oranda uyumludur. İKU hem denemelere gönüllü olarak katılan bireylerin hak ve esenliklerini korur, hem de deneme sonuçlarının bilimsel açıdan değerli veri sağlamasını garanti altına alır. Ülkemizde yürütülen bütün klinik ilaç çalışmaları için, dünyada olduğu gibi, bağımsız etik kurullardan onay ve sağlık otoritesinden de izin almak gerekmektedir. Önceleri, dünyanın belli araştırma merkezlerinde faz I ve faz II çalışmaları gerçekleştirilen araştırma ürünü, faz III e gelindiğinde dünyaya açılır ve dünyanın birçok ülkesinden araştırıcı hekimlerle beraber ve o ülkelerden gönüllülerin katılımıyla gerçekleştirilir. Global bir klinik çalışmaya ülke olarak katılmak amaçlandığında önce bir fizibilite yapılır. Eğer çalışma, tedavi standartları açısından o ülkede yürütülemeyecek bir protokole sahipse, dahil olunmaz. Eğer fizibilite başarılı olursa, o ülkeden bu çalışmaya en uygun olacak araştırıcı merkezleri dahil edilir. Bu merkezlerden araştırıcılar, çalışma süreçleri ve yeni ürün ile ilgili olarak dünyanın diğer ülkelerindeki araştırıcılarla beraber bire bir aynı eğitim sürecinden geçerler. Çalışmanın başlangıcından sonuna kadar araştırıcı merkezler için bir izlem ve kalite planı yapılır ve sonrasında merkezler gönüllüleri çalışmaya dahil ederek araştırma ürününü uygulamaya başlarlar. Klinik araştırmalar, seçilen araştırıcı merkezler için dünya standardında ve en son gelişmelerin takip edildiği önemli bir know-how transfer etme fırsatı yaratır. Öte yandan, özellikle bütün standart tedavilerin denenmiş olduğu ancak başarılı sonuç alınamamış hastalar için açısından yeni bir tedavi umudu olması açısından da son derece önemlidir. Dünya ülkelerine genel olarak baktığımızda, bugün sayı olarak 250 bini geçen klinik çalışmanın %70 e yakın bölümünün ABD ve Avrupa'da yürütüldüğünü geriye kalan %30 luk payın, dünyanın diğer bütün bölgeleri tarafından paylaşıldığını görüyoruz. Aynı zamanda, dünya sıralamasında en üstte yer alan ülkelerin ekonomik anlamda en gelişmiş ülkeler olduğunu ve klinik çalışma yatırımlarının o ülkenin dünya ilaç pazarındaki büyüklüğü ile doğru orantılı olduğunu görüyoruz. Her şeyden önce bu durum, gelişmekte olan ülke vatandaşlarının klinik çalışmalarda daha fazla gönüllü olarak yer aldığına dair yaygın inanışın aslında doğru olmadığını gösteren önemli bir kanıttır. Ülkemiz son yıllarda yapılan yatırımların da etkisiyle Klinik çalışma sayıları açısından istikrarlı bir şekilde üst sıralara doğru çıkmaktadır. Ancak buna rağmen, dünya sıralamasında halen 27. sırada yer aldığımız düşünüldüğünde, hak ettiğimiz noktaya ulaşabilmek için bu konuda kat etmemiz gereken önemli bir mesafe olduğu aşikardır. Yakın tarihlerde, bu yönde en önemli pozitif gelişmemiz, yasal mevzuatımızın dünya standartlarına yükseltilmesi olmuştur. Bunu takiben, ilaç endüstrisinin de desteği ile ülkemizde klinik çalışma standart eğitimi almış ve tecrübe kazanmış araştırıcı potansiyeli hızla yükselmiş ve araştırmalara katılan gönüllü sayılarımızda önemli artışlar yaşanmıştır. Öte yandan, faz çeşitliliği açısından değerlendirildiğinde, şu anda geç faz çalışmalarına daha çok katılım sağlayabildiğimiz, erken faz çalışmalarına ise daha kısıtlı katılım sağlayabildiğimiz görülmektedir. Erken faz çalışmalarına ülkemizin daha fazla dahil olmasını sağlamamız ve oradan elde ettiğimiz bilgi kazanımıyla, yerli sanayimizden gelecek olan ilaç adaylarını erken fazlardan geliştirmeye sokacak potansiyeli yakalamamız gerekmektedir. Bunun gerçekleşebilmesi için eş zamanlı olarak araştırıcılarımızın uluslararası platformlarda ön sıralarda yer almaları ve söz sahibi olmaları gerekmekte, kendi çalışmalarımıza uluslararası katılım sağlayabilecek seviyeye çıkmamız gerekmektedir. Ülkemizde şu anda klinik çalışmalara en büyük yatırımı ilaç endüstrisi yapmaktadır (%50-60). Endüstri dışı potansiyel kaynaklar olan devlet, akademi ve derneklerden gelen yatırımlar dünyanın diğer ülkelerinde bizdekine oranla önemli ölçüde yüksektir. Bu kaynaklardan gelecek fonların harekete geçirilmesi ve dünya seviyelerine çıkarılması hedeflenmelidir. Bürokrasinin sadeleştirilmesi ve klinik çalışma onay süreçlerin hızlandırılması da diğer ülkelerle rekabette bize avantaj sağlayan gelişmeler olacaktır. Türkiye olarak, hem sağlık otoritesi, hem akademi hem de ilaç endüstrisi, önce kendi coğrafyamızda, sonra da dünyada klinik çalışmalarda daha önemli bir noktada olabilmek hedefinde hemfikirdir. Bu hedefin ülkemizde araştırma ve geliştirme altyapısının sağlanması açısından sağlayacağı katkılar yadsınamaz ancak her şeyden önce bu gelişmenin yenilikçi tedaviler bekleyen hastalar açısından çok daha büyük bir anlamı olduğu unutulmamalıdır. Bu yazı HBT'nin 80. sayısında yayınlanmıştır.


Wilmut, İskoçya'da 1996'da ilk kez bir memeliyi klonlayan bir projeye öncülük etmiş ve dünyayı şok eden bir genetik mühendisliği başarısına imza atmıştı. Edinburgh yakınlarındaki bir araştırma merkezi olan ve Dr. Wilmut'un onlarca yıldır çalıştığı Roslin Enstitüsü, Wilmut'un Parkinson hastalığının komplikasyonları sonucu öldüğünü açıkladı. Dr. Wilmut ve ekibi, Şubat 1997'de Nature dergisinde küçükbaş hayvanlarının olağanüstü doğumunu duyurduklarında dünya çapında manşetlere çıktılar. Embriyonik hücrelerden klonlamanın işe yaradığı zaten biliniyordu. 1995 yılında Dr. Wilmut ve araştırma ortağı Keith Campbell, iki koyun embriyosunun çekirdeklerini diğer iki koyun embriyosunun çekirdekleriyle değiştirerek iki özdeş koyun, Megan ve Morag ürettiler. Ancak çoğu bilim insanı, yetişkin hücreleri kullanarak bir hayvanı klonlamanın imkansız olacağını düşünüyordu. Ama Wilmut ve arkadaşları sorunu çözdüler. Adını şarkıcı Dolly Parton'dan alan Dolly, Temmuz 1996'da doğdu. Dr. Wilmut, kendisi ve Dr. Campbell onun bebeklik döneminde hayatta kalacağından emin olana kadar bu haberi gizli tutmaya karar verdi. Dolly'nin doğumunun duyurulması, Hong Kong'un İngilizler'den Çin'e devredilmesi ve Galler Prensesi Diana'nın ölümüyle birlikte 1997'nin en büyük haber olaylarından biriydi. Politikacıların ve tıp etik uzmanlarının insan klonlamanın derhal yasaklanması çağrısında bulunması, şaşkınlık ve endişe karışımı bir duyguyla karşılandı. Dolly'nin hayatı bazı risklere dolu oldu. Kuzu doğurabilmesine rağmen erken başlangıçlı artrit geliştirdi ve yaşlı hayvanlarla daha sık ilişkilendirilen diğer özellikleri sergiledi. 2003 yılında viral bir akciğer enfeksiyonu geliştirdikten sonra veterinerler ona ötenazi uyguladı. Dondurulmuş vücudu ise aynı yılın sonlarında İskoçya Ulusal Müzesi'nde sergilendi.


COVID-19 salgını her yerde ortaya çıkabilir: Pandeminin ilk günlerinde bu salgın bizim meselemiz değilmiş gibi algılandı. Çinliler bu hastalığa yakalandı, çünkü orman hayvanı eti yiyorlardı. İtalyanlar yakalandı, çünkü sürekli sarılıp öpüşüyorlardı. Kruz gemisindekiler açık büfe yüzünden yakalandılar. Huzur evlerindekiler yaşlı ve hasta oldukları için, New York'takiler kalabalıklar yüzünden COVID oldular. Artık biliyoruz ki bu hastalık kırsalda, kentlerde, banliyölerde ve her kültürde görülebilir. COVID-19 herkesi hasta edebilir ve öldürebilir: Hastalığa ilk yakalananların çoğu yaşlı ve altta başka kronik hastalıkları olan insanlardı. Bu kişiler hala en yüksek risk grubunda olmakla birlikte hastalığın genç ve sağlıklı kişilerde de ölüme yol açtığı artık biliniyor. Hastalık gençleri, ergenleri ve çocukları da öldürebiliyor. Asıl tehlike virüsün bulaştığı yüzeyler değil: İlk günlerde enfekte olmuş yüzeylere dokunmanın hastalığın bulaşmasında önemli bir etken olduğu düşünülüyordu. Şimdi enfekte olmuş yüzeylere dokunduktan sonra el yıkamanın hala çok önemli olduğu belirtiliyor ama yüzeylerin bulaşın başlıca vektörü olmadığı artık biliniyor. Virüs havada: İlk başlarda uzmanlar, virüsün insanların öksürmesi ve hapşırmasıya havaya salınan müküs ve tükürük damlaları vasıtasıyla yayıldığını düşünüyorlardı. Bu damlalar yeterince ağır olduğu için hemen yere çöküyor ve havada kalmıyordu. Ancak artık biliniyor ki virüs değişik boyutlarda damlacıklar halinde havaya salınıyor ve havalandırılması yeterli olmayan iç mekanlarda uzun süre havada asılı kalabiliyor. Pek çok insan hasta olmadığı halde virüsü bulaştırıyor: İlk SARS virüsü salgınında virüsün enfekte ettiği insanlarda hastalık belirtileri hızla belirginleşiyor ve bu insanların karantinada kalması virüsün yayılmasını engelliyordu. Ama SARS-CoV-2'de görünürde sağlıklı kişiler semptom göstermedikleri halde yalnızca konuşarak veya soluk alarak hastalığı bulaştırıyor. Sıcak yaz ayları virüsü durdurmuyor: İnfluenza mevsimsel bir solunum sistemi hastalığıdır ve kış aylarında artış gösterir. Bu nedenle bazı uzmanlar Kuzey Yarımküre'de bahar ve yaz aylarında COVID'in de benzer bir yol izleyeceğini düşünüyorlardı.Şimdi artık biliyoruz ki hastalığın yayılmasında en önemli etmen mevsimler değil, davranışlar. Maskeler yararlı: Pandeminin ilk günlerinde uzmanlar sokaktaki insanların maskelere hücum edip sağlık çalışanlarının maskesiz kalabileceğini düşünüyorlardı. Ayrıca kağıt ve kumaş maskelerin aerosol parçacıklarını önleyemeyeceği kansındaydılar. Şimdi artık biliyoruz ki maskeler insanların konuşurken havaya saldıkları virüs miktarını düşürüyor. Ve maskeler, takan kişiyi yüzde yüz korumasa da hastalığın yayılmasını büyük ölçüde engelliyor. Irk değil, ırkçılık büyük bir risk faktörü: Virüsün insan gruplarını farklı etkilemesinin altında genetik farklılıklar değil, sosyal eşitsizlikler yatıyor. COVID-19 ABD'de siyahileri, Hispanikleri ve Amerikan yerlilerini daha fazla vuruyor. Bunun nedeni sistemik ırkçılık. Çünkü bu kişilerin yaşam ve çalışma koşulları görece olarak kötü ve sağlık hizmetinden daha az yararlanıyorlar. Yanlış bilgilendirme: Bazı ülke yöneticileri, aşı karşıtları, muhafazakar medya genellikle ırkçılığı, komplo kuramlarını ve yanlış bilgileri yaymak için pandemiden yararlanma yolunu seçiyorlar. İronik olan bu kişileri arasından bazılarının koronavirüse yakalanmaları. Aşının ve tedavi edici kesin bir ilacın bulunmadığı şu dönemlerde bazı ülkelerin salgını kontrol altına alma başarılarının nedeni kanıta dayalı bilimsel verilerden yararlanıyor olmaları.


Salgın Ortadoğu ülkelerine de sıçradı. Dünyadaki enfekte olan hasta sayısı 80.000'e dayandı. Komşumuz İran'da ölü sayısının 50'ye dayandığı belirtiliyor. WHO yetkilileri salgının pandemi kategorisine henüz girmediğini söylüyor. -Koronavirüsün havalar ısındıkça azalacağı konusunda bir öngörüde bulunmak için erken. Amerikan Hastalık Kontrolü Merkezi'nden Dr. Nancy Messonnier, grip vakalarında olduğu gibi koronavirüsün bahar ve yaz aylarında azalıp azalmayacağı konusunda kesin bir yorumda bulunamayacaklarını, ancak diğer grip virüslerinde olduğu gibi enfeksiyon hızında azalma olacağını beklediklerini söylüyor. -Dünyada doğrulanmış vaka sayısı 79.640, hayatını kaybeden kişi sayısı ise 2.625. -Çin'de Pazar günü doğrulanmış ölü sayısı 150 olarak belirlendi. Çin'de ilk kez parlamento oturumları ertelendi. Reuters Haber Ajansı'nın bildirdiğine göre Wuhan'da tecrit uygulamaları gevşetildi. Hastalık tanısı konmamış Çinli vatandaşlar kenti terk edebiliyor. -Çin Hastalık Kontrolü Merkezi'nin bildirdiğine göre COVID-19 gripten 20 misli daha ölümcül. Merkez, ölüm oranını % 2.3 olarak belirledi. Times'ın belirttiğine göre ABD'de mevsimdel gripten ölenlerin oranı % 0.1. -Güney Kore enfekte olan hasta sayısına 70 yeni vaka eklenerek toplam hasta sayısı 833'e ulaştı. - El Cezire muhabiri Dorsa Jabbari'nin bildirdiğine göre İran'da ölü sayısı yalnızca Kum kentinde 50'ye ulaştı. Bir parlamento üyesinin açıklamalarına dayanan bu bilgi sağlık bakanlığı tarafından doğrulanmış değil. Jabbari, parlamento üyesinin sağlık bakanlığının resmi kayıplarla ilgili şeffaf davranmadığı konusunda kaygıları olduğunu belirtiyor. -Türkiye, Pakistan ve Ermenistan İran ile olan sınırlarını geçici olarak kapattı. Komşu Afganistan'da bir kişide hastalık tespit edildi. Ülkede seyahat kısıtlaması gündemde. -Kuveyt ve Bahreyn'de ilk virüs vakaları görülmeye başladı. -İtalya'da RAI radyosunun bildirdiğine göre hastalıktan yaşamını yitirenlerin sayısı 4'e ulaştı. Ülkenin kuzeyinde ortaya çıkan salgın vakaları Cuma gününden bu yana 150'ye çıktı. RAI'ye göre yetkililer yayılmayı önlemekte zorlanıyor. Ölen 4 kişinin de yaşlı ve kronik hastası olduğu bildiriliyor. -COVID-19 solunum sisteminden havaya karışan damlacıklarla bulaşıyor. Ancak yeni yapılan bir araştırma hastalığın dışkı yoluyla da bulaştığını gösteriyor. -WHO yetkilileri koronavirüs salgınını pandemi olarak isimlendirilmesinden yana değil. Ancak WHO sözcüsü Tarık Jasarevic son durumu şöyle değerlendiriyor: Bu salgını pandemi olarak nitelendirilmek için gerekli koşullar oluşmadı. Bu salgın pandemi resmi kategoriye dahil edilemez. Uluslararası Sağlık Tüzüğü ile bağlantılı olarak WHO bu salgını Küresel Acil Durum olarak ilan etti. WHO'nun acil durum ilanı, hükümetlerin ve uluslararası örgütlerin hastalığın yayılmasını engellemek için çabalarını artırmaları anlamında WHO'ya bazı yetkiler veriyor. Öncelikle dünyaya salgının ciddi bir acil durum olduğu mesajı verilmiş oluyor. Acil durum ilanı ülkeleri salgınla mücadele konusunda iş birliği yapmaya ve kaynakları ortak kullanmaya, ayrıca salgının yayıldığı ülkelerin vatandaşlarını sağlık ve hijyen tavsiyelerine uymaya teşvik ediyor. WHO daha önce sadece 5 kez uluslararası kamu sağlığı acil durumu ilan etti: Domuz gribi, 2009 - 200 binden fazla insanın ölümüne neden oldu. Çocuk felci, 2014 - 2012'de neredeyse tamamen ortadan kaybolmuş olan çocuk felci vakaları, 2013'te yeniden yükselişe geçti. Zika, 2016 - Virüsün Amerika kıtasında hızla yayılmasının ardından acil durum ilan edildi. Ebola, 2014 ve 2019 - Ölümcül hastalık nedeniyle iki kez acil durum ilan edildi. İlk acil durum 2014'ün Ağustos ayından 2016'nın Mart ayına kadar sürdü. Bu süre içinde 30 binden fazla kişi salgından etkilendi, Batı Afrika'da 11 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Ebola nedeniyle 2. acil durumsa hastalığın geçen yıl Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde yeniden yayılması üzerine ilan edildi.


Dünya Sağlık Örgütü , Cenevre'de düzenlenen basın toplantısında koronavirüsü nedeniyle uluslararası acil durum ilan edildiğini duyurdu. WHO Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus acil durum ilanına gerekçe olarak şöyle konuştu: Asıl neden Çin'de ne olduğu değil, diğer ülkelerde ne olduğu. Dolayısıyla virüs salgınının artık uluslararası bir sağlık sorunu haline gelmiş olduğu yetkili bir ağızdan teyit edilmiş oluyor. WHO'nun en büyük kaygısı salgının sağlık sistemleri zayıf olan ülkelere sıçraması. Bu arada ABD yönetimi vatandaşlarına Çin'e gitmemeleri yönünde çağrıda bulundu. Dışişleri Bakanlığı uyarı derecesini 4'e çıkarttı. Dünya Sağlık Örgütü'nün küresel acil durum ilan etmesi hastalığın sınır ötesine yayılmasının engellenmesi ya da azaltılması amacıyla bütün ülkelere bazı tavsiyelerde bulunulmasını, ticaret ve seyahat konusunda da gereksiz müdahaleden kaçınılmasını öngörüyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün ülkelere bu konuda yaptırım uygulama yetkisi olmasa da, hükümetlerden uluslararası acil durum ilan edildiği durumlarda seyahat ya da ticaret kısıtlamalarına ilişkin bilimsel gerekçe sunmalarını talep edebilir. -Çin: 362 ölü, vaka sayısı yaklaşık 18.000 (2300'ü kritik-%13). Çin'in tüm eyaletlerinde virüs tespit edildi. Çinli yetkililer Avrupa Birliği'ne başvurarak acilen tıbbi malzeme talebinde bulundu -Çin dışındaki vakalar: 23 ülkede 100 vaka tespit edildi. Tayland, Tayvan, Almanya, Vietnam, Japonya, Fransa ve ABD'de tespit edilen hastaların Çin'de bulunmadıkları belirtiliyor. -Çin dışında ilk ölüm. Wuhan'dan gelen bir kişi Filipinlerde yaşamını yitirdi. Koronavirüsünden öldüğü tespit edilen kişi, Çin dışında virüs nedeniyle ölen ilk Çinli. Filipinli sağlık yetkilileri Çinlinin 21 Ocak'ta ülkelerine giriş yaptığını belirttiler. -Karantina ve tahliye: Wuhan'ın başkenti olduğu Hubei Eyaleti'nde 60 milyon kişinin yaşadığı kentlere giriş- çıkışlar yasaklandı. Bazı ülkeler de Wuhan'da yaşayan vatandaşları geri çağırıyor. Aralarında Türkiye'nin de bulunduğu bazı ülkeler vatandaşlarını tahliye etti. Kuş gribi salgını: Çin şimdi bir de başka bir salgınla daha uğraşıyor. Kuş gribi salgını. Çoğunlukla hayvanları etkileyen hastalık potansiyel olarak insanlarda da ölüme yol açabiliyor. Ölümcül influenza türü olan kuş gribi güney eyaletlerinden Hunan'da başgösterdi. Burada17.828 tavuk itlaf edildi.WHO ülkeleri hazırlıklı olmaya davet etti. Zira bu virüs insanlara bulaşabilecek şekilde mutasyon geçirebilir. Ve çok hızlı bir şekilde salgın haline gelebilir. Teşhis süresi yarıya indi: Başkenti Wuhan olan Hubei eyaletinden bir yetkili virüsü teşhis etme süresinin yarıya indiğini, 2 saat içinde hastalarda hangi virüsün etkin olduğunu tespit edebildiklerini açıkladı. 10 günde hizmete girecek hastane: Çin hükümeti koronovirüs hastaları için salgın bölgesinde 1.000 yataklık bir hastaneyi 10 içinde tamamlamaya çalışıyor.Hastanede 1.400 askeri tıp uzmanı hizmet verecek. Hastane 25.000 kilometrekarelik bir alanı kapsıyor. 2003 yılında başgösteren SARs salgınında Pekin'de aynı sürede bir hastane daha yapılmıştı. Wuhan'da karantina genişletildi: Wuhan'da iki haftadır süren karantina genişletildi.Virüsün tespit edildiği kişilerle yakın temas içinde bulunan kişiler yeni kurallara göre ailelerinden uzakta karantinada tutuluyorlar. Karantina alanları katı gözetim altında. Kurallara uymayanlar kamu güvenlik güçleri tarafından uyarılıyor. Aşı araştırmaları: Aşı geliştirilmesi konusunda çalışmalar hızla devam ediyor. Ama 2003 ve 2012 yıllarındaki SARS ve MERS için aşı geliştirilememişti. Bir aşının insanlar üzerinde güvenli bir şekilde denenmesi önce hayvanlarda yararlı olması, daha sonra WHO'nun onaylaması gerekiyor. Nottingham Üniversitesi'nden virolog Jonathan Ball aşının en erken 6 ay sonra hazır olacağına, ancak bu sürecin 1-2 yıl sürebileceğine işaret ediyor.


Yazar Homeros'un devrinde bir hekim olan ve Yunan tıbbının kurucusu kabul edilen Asklepiades, tedavi sanatını insan başlı at şeklindeki mitolojik yaratık Chiron'dan öğrenmiştir. Bunun üzerine Apollo'nun oğlu olarak tanrılaştırılmıştır fakat tüm insanları ölümsüzleştireceği düşüncesiyle Zeus tarafından yıldırımla öldürülmüştür. Homeros'un İlyada'sında bahsedilen bu hazin hikayenin mitolojik kahramanının gerçekten yaşayıp yaşamadığı bilinmese de, geleneği yaygınlaştırılmış ve onun soyundan geldiği düşünülenler, hekimlik yolunda ilerlemeye başlayarak geleneği devam ettirmişlerdir. Asklepiades'in soyundan geldiği düşünülen Hipokrates, M.Ö. 460 yıllarında bir Akdeniz adası olan Kos'ta doğmuştur. Tıpla ilgili ilk bilgileri yine hekim olan babasından almış ve eğitimi sırasında bugün birçok bilim dalına öncülük etmiş kişilerden ders almıştır. Bir insanın beden ve ruh yapısını bilmek istersek, öncelikle doğayı bilmemiz gerekir. diyen Hipokrates, birçok yunan bilgini gibi çok gezmiş ve son olarak Kos adasına geri dönerek çalışmalarını burada sürdürmüştür. Hipokrates'in ölüm tarihi kesin olarak bilinmemesine rağmen, 85 ile 110 yaşları arasında öldüğü tahmin edilmektedir. Yunan tıbbıyla sınırlı kalmayıp tüm dünyanın gözünde ün kazanmış bu hekimin bilgi kaynağına bakacak olursak karşımıza Yunan tıp ekolleri çıkmaktadır. Yunan tıp ekolleri, tarih öncesi çağlardan beri, dönemlerinde etkinliklerini korumuş ve diğer uygarlıklardan kendi farklarını ayırmak için çizilmiş düşünce tarzlarıdır ve Yunan tıbbında belli başlı dört ekol vardır. Bunlardan ilki Pithagoras ekolüdür. Beynin, duyuların merkezi olduğu düşüncesinin hakim olduğu bu ekolün lideri Alkmaion'dur. İkincisi Sicilya ekolüdür ve kurucusunun dört sıvı teorisini ortaya koyan Empedokles olduğu düşünülmektedir. Üçüncü ekol İyonya ekolüdür. Bu ekolün etkin olduğu dönemde anatomik diseksiyonlara önem verilmiştir. Dördüncü ekol ise tıpta beden eğitimi ve perhizin uygulanmasına önem vermiştir. Erken dönemlere ait bu başlıca dört ekol yerini daha sonra Knidos ve İstanköy'de tıp eğitimi veren iki merkeze bırakmıştır. Knidos ekolünde belli hastalıklar üzerinde durulmuş, ebelik ve kadın doğum alanına önem verilmiştir. İstanköy ekolünde ise sınırlı alanlarla ilgilenilmek yerine genel bir yaklaşım izlenmiştir. Bu yüzden klasik tıbbın ilk merkezi olarak İstanköy kabul edilmiştir. Hipokrates, 5. asrın sonu ve 4. asrın ilk birkaç on yılında etkin olmuş İstanköy ekolü döneminde yaşamıştır. Hayatı ve tıbbi becerileri hakkında sınırlı bilgilere sahip olmamıza rağmen Hipokrates, antik dönemin en ünlü hekimi sayılıp, Tıbbın Babası olarak nitelendirilmiştir. Ona atfedilen eserlerin farklı dönemlerde yazıldığı ve farklı kişilere ait olduğu düşünülmektedir ve söz konusu yazılar Hipokratik Koleksiyon adı ile anılmaktadır. Bu düşünceler ister doğru ister yanlış olsun Hipokrates'in kendisini hastalarını gözlemlemeye ve hastalıkları anlamak için gerekli bilgileri toplamaya adadığı bir gerçektir. Hipokrates'i diğer hekimlerden farklı kılan sadece hastalarına karşı titiz ve saygılı yaklaşımı değil, fizyolojik olayları ruhsal yaklaşımdan ayırabilmesidir. Böylece ruhsal nedenleri tamamen reddetmiş ve tek nedenin tanrılar olduğu varsayımına karşı çıkarak hastalıkların pratik şekilde anlaşılabileceğini benimsemiştir. Hipokrates hakkındaki bilgi kaynakları Eflatun ve Aristoteles'in eserleridir. Fakat en güvenilir bilgi kaynağı Hipokrates Külliyatı'dır. Bu külliyat Hipokrates'in çalışmaları ve üzerinde durduğu konularla ilgili yazılmış yazılardan oluşmaktadır. Milattan önce 5.asrın son birkaç on yılına ait olduğu düşünülen külliyatın metinleri, İskenderiye'deki Yunan alimleri tarafından bir araya getirildiği düşünülmektedir. Külliyatın büyük kısmının Hipokrates tarafından kaleme alındığı fakat bazı bölümlerinin farklı kişilere ait olduğu tahmin edilmektedir. Bazı bölümlerdeki yazıların İstanköy ekolüne değil Knidos ekolüne ait olduğu görülmektedir. Külliyatın önemli bölümlerinden birisi olan İnsanın Tabiatı isimli yazının Hipokrates'in damadı olan Polibios'a ait olduğu kesindir. Bu koleksiyonun en ilginç bölümlerinden biri "Baştaki Yaralar Üzerine" adını taşır. Hipokrat'ın bu bölümde anlattığı bazı ameliyatlar, bugün beyin cerrahisi alanındaki bazı uygulamalardan pek farklı değildir. Modern anatominin babası sayılan Vesalius dönemine kadar Yunan tıbbında insan vücudunun ayrıntılı olarak incelenmesi yasaktı. Eski Yunanlıların insan vücudunun parçalanıp incelenmesine karşı çıktıkları için Yunan düşünürleri ve hekimlerinin, anatomiyle ilgili bilgileri sadece kemiklerle sınırlıydı. İç organlar, damarlar, sinirler ve kaslarla ilgili bilgileri oldukça yüzeysel olduğu için Yunan düşünürleri ve hekimleri insan bedenini anlaşılır kılmak için fizyolojik kuramlar üretmişlerdir ve bu kuramlar genellikle, yüzyıllar önce gelişmiş olan dört sıvı kuramına dayandırılmaktaydı. Pithagorasçı Alkmeion, hastalığı, bedendeki dengenin bozulması olarak değerlendiriyordu ve sözünün etmiş olduğu dengesizlik sıvılardaki dengesizlikti. Hipokrates de döneminin diğer doktorları gibi, kemikler hakkında oldukça geniş bir bilgiye sahip olmasına rağmen, anatomiyle ilgili bilgileri oldukça ilkeldir. Fakat Hipokrat anatomi çalışmalarını yardımcılarının da elbirliğiyle o çağa göre oldukça yüksek düzeye taşıyabilmiş ve şaşırtıcı sayılabilecek sonuçlara ulaşmıştır. Fakat fizyolojiyi daha iyi anlayabilmek için o da vücut sıvıları teorisini benimsemiştir. Bu teorinin M.Ö.5. yüzyılda konuşma sanatının kurucusu olarak ünlenen Yunan düşünür Empedokles ile birlikte ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bu teoriye göre sihirli dört rakamından bahsedilir. Bunlar; dört element, dört mevsim, insanın dört dönemi, dört önemli organ ve dört sıvısıdır. Bu gizli formüle göre, elementler, mevsimler ve rüzgarlar dört vücut sıvısı ile ilişkilendirilerek hastalıkların sebepleri çözülmeye çalışılmıştır. Dört sıvıya karşılık gelen dört element şunlardır; kan-ateşe, balgam-suya, sarı safra-havaya ve kara safra-toprağa. Empedokles'e göre bunlar her şeyin dörtlü temeliydi. Sıvılarla diğer eşleşme ise mevsimler ve insanın dönemi ile ilgilidir. Kış mevsimi, yaşlılığı temsil ederken balgamla; ilkbahar, çocukluk, sıcaklık ve kanla; yaz, gençlik, kuruluk ve sarı safrayla; sonbahar ise yetişkinlik, soğuk ve kara safrayla ilişkilendirilmiştir. Bugün hemostaz olarak bildiğimiz fizyolojik süreçlerdeki düzen ve içsel denge o dönemlerde vücut sıvılarının dengesi olarak bilinmekteydi. Günümüz tıbbının yaklaşımının oldukça uzağında olsa da, bu teorinin kuruluş biçimini yani dört sıvıdaki dengesizlikle hastalıkların ortaya çıkması tekrar gözden geçirildiğinde temel yaklaşımın oldukça açık olduğunu görmekteyiz.


Yunanlılar, belirli bir hastalığı teşhiste genel patolojiden yararlanma yoluna gidiyorlardı. Fakat dinsel inançlarını da önemsemeye devam ederek, hastalarını rahiplere danışıyorlardı. Onlara göre bir doktor olarak en önemli şey, hastalığın gelişimini ve öldürücü olup olmadığını söylemekti. Bu süreçte hem hastaları gözlemliyorlar hem de rahiplere danışarak hastalarının yaşayıp yaşamayacaklarını ve ne kadar sürede iyileşeceklerini soruyorlardı. Hastalıkların kritik günleri saptandığında bu kritik günlerde hekimler hastaların direncini arttırmaya çalışırlardı. Yunan hekimler genel olarak tedavilerinde müshil, kusturucu, tenkiye, kan alma, bedeni boşaltmak için perhiz, friksiyon, masaj, banyo, şarap, bal ve su karışımı, bal ve sirke karışımı, arpa suyu, yulaf lapası gibi uygulamalar yaparlardı. Hipokrates'in en önemli ilkesi, doğanın iyileştirici gücünden yararlanmaktır. Buna göre, hasta bedensel ve ruhsal olarak sükunet halinde bulunduğunda, doğanın iyi edici gücü dengenin hızla kazanılmasını sağlayabilir ve hekimin görevi doğaya yardımcı olmaktır. Az ilaç ve iyi bir gıda rejimi, sağlığın garantisidir. Hareketsiz kişiler için en uygun alıştırma, uzun yürüyüşlerdir. Hipokrates'e göre hastalık nedenleri, mevsimsel-iklimsel sebepler ve kişisel yaşam tarzı olarak iki sınıfta toplanmıştır. Hipokrates, her şeyden evvel düzenli beslenmeye önem vermiştir, bu bakımdan sıkı, eksiksiz bir düzenin uygulanmasının şart olduğu inancındadır. Beslenme konusu üzerinde durmuş, etkili ve yararlı ilaçlar hazırlamayı başarmıştır. Hipokrates, psikolojik tedavi ile de ilgilenmiştir. Aslında Asklepionlardaki tedavi yöntemlerini benimseyen bir hekim için bu çok doğaldır. Din adamlarından, olağanüstü vakaların hikayelerini dinlemiş olduğundan psikolojik tedavinin yararına inanmış olması olasıdır. Ona göre, ruh ve beden çok sıkı bir ilişki içindedir; bir hekim bunlardan birini göz ardı ederek diğerini iyileştiremez. Biri çok kötü iken, diğerinin iyi olması düşünülemez. Hipokrates'in yapıtları arasında en ünlü olanı Kutsal Hastalık adını taşır; kutsal hastalık olarak nitelendirilen dengesizlik durumu, sara veya epilepsiden başka bir şey değildir. Hipokrates'e göre, bu hastalık beyinden kaynaklanır ve beyinden gelen balgamın kandaki havayı durdurması sonucunda oluşur. Açıklama doğru olmaktan uzak olsa da bilimsel denebilecek bir kurama dayandırıldığı için değerlidir. Hipokrates'i eleştirenler onu, genellikle hastayı tedavi etmekten öte genel bilgi üretmekle suçlamışlardır. Fakat Hipokrates ve onun fikirlerini takip eden hekimler bilimsel tıbbın Batı'daki ilk adımlarını atmışlardır. Ayrıca hastalarına karşı titiz ve saygılı yaklaşımlarıyla başucu hekimliğinin de ilk önderliğini yapan Hipokrates, Hekimlik sanatının sevildiği her yerde insanlık sevgisi de vardır. diyerek tıbbı günümüze kadar etkilemiştir. Günümüzde, tıp fakültelerini bitiren doktorların meslek hayatına atılırken belirli kurallara uymaları gerektiğini ve onları mesleklerinin gereklerinden ayrılmamalarını hatırlatmak için ettikleri yemin Hipokrat Yemini olarak anılmaktadır.


Koşmanın, zaman içerisinde dizlerde yıpranmaya ve aşınmaya sebep olduğu, eklem ağrılarına, eklem iltihabına ve diğer sakatlıklara yol açtığı düşünülmekteydi. Ancak yakın zamanda yapılan küçük çaplı bir araştırma sonucunda 30 dakikalık koşma egzersizinin aslında kişilerin diz eklemlerindeki iltihaplanmayı azalttığı görüldü. European Journal of Applied Physiology isimli dergide yayınlanan rapora göre Brigham Young Üniversitesi'nden araştırmacılar, düzenli koşu yapan 18 ile 35 yaş arası sağlıklı 15 katılımcının, 30 dakikalık koşu öncesi ve sonrası kan değerlerini ve diz eklem sıvısı örneklerini inceledi. Daha sonra koşu yapmadıkları sakin bir dönemde yine aynı örnekler alındı. Araştırmacılar, katılımcıların diz sıvısında iltihaba sebep olan moleküllerin koşu sonrası artmış olmasını beklerken, aksine bu moleküllerin azaldığını gördü. "Bu sonuçlar bizler için çok şaşırtıcıydı diye konuşan araştırmayı yürüten BYÜ'den egzersiz bilimcisi Matt Seeley, yapılan araştırmanın pilot araştırma olduğunu, katılımcı sayısının az olmasından dolayı elde edilen bulguların ileri çalışmalarla desteklenmesi gerektini duyurdu. Ayrıca araştırmada katılımcıların iltihap seviyelerine bir hafta veya bir ay sonra değil yalnızca koşmalarından hemen sonra bakılmıştı. Seeley, ilerleyen zamanlarda aynı araştırmayı daha fazla katılımcıyla yürütmek istediklerini de belirtti. Araştırmaya dahil olmayan bazı uzmanlara göre araştırma sonuçları her ne kadar şaşırtıcı olsa da koşma egzersizinin dizleri sakatlıklardan veya eklem iltihabından koruyup korumadığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Kaliforniya Üniversitesi'nden ortopedist Brian Feeley'ye göre iki durum için de geçerli veri mevcut: Düzenli olarak koşan fakat hiçbir diz sakatlığı geçirmemiş insanlar da var, genç yaşta eklem iltihabı olanlar da. Düzenli olarak koşan insanlar için 30 dakikanın oldukça kısa bir süre olduğunu belirten Freeley, araştırmanın uzun mesafe koşucuları için geçerli olmadığına dikkat çekiyor. Maraton koşucuları üzerine yapılan diğer araştırmalarda, koşucuların diz kıkırdaklarında değişimler görüldüğü, bu durumun da sakatlığa sebebiyet verebileceği ve sakatlığın aylarca sürebileceği gözlemlenmişti. Bu iki durum da göz önüne alındığında, kısa mesafe koşularında vücudumuzun iltihap seviyesini düşürerek kıkırdağı korumasının evrimsel bir avantaj olduğunu belirten Feeley, uzun mesafe koşularında ise dizin iltihap seviyesini düşürme yetisinin azaldığını, bunun da eklem dejenerasyonuna sebep olabileceğini de ekliyor. Seeley ve Feeley, koşma egzersizinin faydalarının, zararlarından daha çok olduğu konusunda hemfikir. Kişinin koşu sebebiyle eklem itihabı olmasında veya başka sakatlıklar geçirmesinde kilo ve genetik de ayrıca etken. Koşma egzersizinin faydalarının ve zararlarının tam olarak öğrenilebilmesi için daha fazla araştırma yapılması gerekiyor. O zamana kadar koşu yapan kişiler, kros koşuları yaparak veya koşudan sonra eklemlerine iyileşme süresi tanıyarak, ayrıca herhangi bir acı veya şişme durumuna dikkat ederek, diz sağlıklarını koruyabilirler. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


Kronik böbrek yetmezliği veya hastalığı, böbreğin tüm işlevlerinin kalıcı ve ilerleyici bir şekilde bozulmasıdır. Böbrekler vücutta oluşan fazla sıvıyı ve atık maddeleri kandan temizlemekte ve bu atıkların idrar ile vücuttan atılmasını sağlamaktadır. Böbreklerimiz, vücudumuzun su ve tuz dengesini sağlar, kan basıncını düzenler, kan yapımına yardım eder ve hatta kemik gelişimini düzenleyerek kemiklerimizin güçlü ve kuvvetli olmasını sağlarlar. Vücudumuzdaki kalsiyum ve fosforun denge içinde olmasından da böbreklerimiz sorumludur. Kronik böbrek yetmezliği ileri bir aşamaya ulaştığında hastaya zarar verecek düzeyde aşırı sıvı ve atıklar vücutta birikebilir. Böbrek yetmezliği oldukça sinsi bir hastalıktır. Böbrek yetmezliği erken evrede pek belirti vermeyebilir ve hastalık ileri evre böbrek yetmezliğine ilerleyene kadar hastanın bir şikayeti olmayabilir. Kronik böbrek yetmezliğinin tedavisi, altta yatan hastalığı kontrol ederek, böbrek hasarını yavaşlatmayı içermektedir. Kronik böbrek yetmezliği ilerleyerek son dönem böbrek yetmezliğine sebebiyet verebilir. Bu durumda hastanın mutlaka diyaliz tedavisi görmesi veya böbrek nakli olması gerekmektedir. Kronik böbrek hastalığı için en yüksek risk grupları şeker hastalığı, hipertansiyon, kalp-damar hastalığı ve ailesinde böbrek hastalığı olanlar ve yaşlılardır. Dünyada her 10 kişiden birinde çeşitli nedenlere bağlı olarak böbrek hasarı görülüyor. Günümüzde kronik böbrek yetmezliği nedenleri arasında diyabet ve hipertansiyon önemli bir yer tutuyor. Kronik böbrek yetmezliği görülme sıklığında son yıllarda önemli bir artış görülmektedir. Yaşam süresinin uzaması, hipertansiyon olarak adlandırılan yüksek tansiyon ve diyabetin yaygınlaşması böbrek hastalığının artmasının başlıca nedenleridir. Obezite ve sigara içimi de diğer risk faktörlerindendir. Böbrek yetmezliği idrar ve kan testleri ile erken saptandığında önlenebilir veya ilerlemesi geciktirilebilir olmasına karşın, erken evrede pek belirti vermediğinden tanısı konulamamakta ve hastalık ileri evre böbrek yetmezliğine ilerlemektedir. Hatta ülkemizde hastalık sıklıkla son dönem böbrek yetmezliği evresine ilerlemekte ve hastaların çoğu bu hastalık ile diyaliz tedavisi aşamasında karşılaşmaktadır. Böbreklerimizin süzme kapasitesi Glomerüler Filtrasyon Hızı denilen bir değer ile ifade edilir. Bu değer sağlıklı bireylerde 80-125 arasındadır. Böbrek fonksiyonunun en basit göstergesi de serum biyokimyası testinde ölçülen serum kreatinin değeridir. Bir insanda böbrek hastalığı ortaya çıktığında erken evrelerde hastalık pek belirti vermez. GFH düzenli azalmaya başlar ve böbreklerin süzme kapasitesi azalır. Buna bağlı olarak kandaki kreatinin düzeyi yükselmeye başlar. GFH 30'lu değerlere düştüğünde bireyler halsizlik, yorgunluk, sabah uyandığında göz kapaklarının altında şişlik, ayak ve ayak bileklerinde şişlik gibi belirtiler hissetmeye başlar. Bu hastalarda Serum kreatinin değerleri 3-4 civarına yükselmiştir. GFH 20'nin altına indiği zaman artık geri dönüşümsüz olarak böbrek fonksiyonları bozulmuştur ve Kronik Böbrek Yetmezliği artık Son Dönem Böbrek Yetmezliğine ilerlemiştir. Bu evrede halen diyalizsiz yaşam mümkündür. GFH 10'nun altına düştüğü zaman ise artık diyaliz tedavisi veya böbrek nakli olmadan hayatı sürdürmek mümkün değildir. Günümüzde kronik böbrek yetmezliğinin bilinen tek tedavisi böbrek naklidir. Ancak kronik böbrek yetmezliği hastalarının bir kısmı diyaliz seçeneğini kullanmaktadırlar. Diyaliz, böbrek fonksiyonlarının sadece bir kısmını yerine getirebildiği için böbrek nakline alternatif olarak düşünülmemelidir. Üstelik diyalizdeki hastalar için katı diyetler, su kısıtlaması, seyahat engeli, sosyal hayattan soyutlanma, iş veya eğitimden geri kalma, çocuk hastalarda gelişme geriliği gibi birçok olumsuzluk söz konusudur. Diyalizdeki hastalar böbreklerin yerine getirdiği görevlerin çoğundan yoksun olduklarından yoğun olarak ilaç kullanmak zorundadırlar. Bu nedenlerden dolayı da böbrek nakli olan hastaların, diyalizdeki hastalara oranla yaşam kaliteleri ve süreleri çok daha iyidir. Hastalar, başarılı bir böbrek nakli ve ameliyat sonrası takip ile sağlıklı bireyler olarak hayatlarını sürdürebilmektedir. Bu yazı HBT'nin 141. sayısında yayınlanmıştır.


Kronik hastalıklar uzun süreli, bireyin sağlığını bozan ya da bozma tehdidi taşıyan ve hastanın hayatının pek çok alanını etkileyen hastalıklardır. Kanser, multipl skleroz ve diyabet, bu tür kronik hastalıklardan bazılarıdır. Buna göre, hastaların fiziksel sağlıkları olumsuz etkilendiği kadar günlük hayatlarının işleyişi, iş hayatları, aile hayatları, sosyal ilişkileri ve psikolojik sağlıkları da bu durumdan etkilenir. Çünkü Biyopsikososyal Model'e göre (Engel, 1977) her birey, birbiri ile sürekli etkileşim içinde olan fiziksel, psikolojik ve sosyal yönlerin birleşiminden oluşur. Tıp alanındaki gelişmeler sayesinde ölümcül pek çok hastalık tedavi edilebilir hale gelmiştir. Ancak bu tedavilerin uzun süreli ve masraflı oluşu, kimi zaman sürekli bir bakımverenin bulunması ihtiyacı, kimi zaman da çevre koşullarının düzenlenmesi gibi yeni gereksinimleri ortaya çıkarmıştır. Bu durumda kronik hastalık tanısı almak bireylerin hayatlarının diğer tüm alanlarını da etkiler. Bu alanlardan biri de, aynı zamanda sağlık psikolojisinin ilgi alanlarından biri olan, kronik hastaların psikolojik sağlığıdır. Yapılan araştırmalar akut hastalığı olan ya da kronik bir hastalık tanısı almamış bireylere kıyasla, kronik hastaların daha yüksek düzeyde depresyon, kaygı, travma sonrası stres gibi psikolojik belirtilere sahip olduğunu göstermektedir. Bu durum akut ve kronik hastalıkların taşıdığı farklı özelliklerden kaynaklanır. Akut durumlar genellikle sınırlı bir süre ile bireyin hayatına girer, olumsuz etkilerini gösterir, tedavi edilir ve sonuçlanır. Kronik durumlarda ise süre ya hayat boyu, ya çok uzun ya da belirsizdir. Ağrı ve acı gibi fiziksel sıkıntılar içerebilir. Fiziksel kısıtlamalar ve zorlanmalar durumu ağırlaştırabilir. Tedavi süreçleri daha uzundur ve bazı durumlarda tedavi hastalığı tamamen ortadan kaldıramaz, yalnızca belirtileri kontrol altına almayı hedefler. Tüm bu durumlar hastanın hayatını zorlaştırır. Kronik bir hastalık tanısı almak hastalar için travmatik bir deneyim olarak düşünülebilir. Bir daha eskisi gibi olamama, acı çekme, fiziksel güç kaybı yaşama düşüncelerine kaygı, üzüntü, öfke ve suçluluk gibi duygular eşlik edebilir. Burada bireyin algısı durumun psikolojik yönünü belirleyicidir. Bu durum hastalıkla nasıl baş edeceğini ve sonuçta nasıl hissedeceğini belirlemede önemli rol oynar. Aynı tanıyı alan, fiziksel özellikler açısından benzer olan ve doktorundan aynı bilgileri alan iki hasta birbirinden farklı iki süreç izleyebilir. Hastalardan biri hastalığını baş edilemez, tedaviyi zor ve işe yaramaz olarak algılar ve sonuçta kendisini çaresiz ve umutsuz hissedebilir. Bu çaresizlik ve umutsuzluk tedaviye olan uyumunu olumsuz etkiler ve sonuçta fiziksel sağlığı da kötüleşme riski taşır. Aynı durumda olan diğer hasta ise hastalığı baş edilebilir ve zor da olsa tedavi edilebilir olarak algılar, umutlu ve hazırlıklıdır. Bu hasta iyileşmek için daha çok çaba gösterir ve tedaviye uyum sağlar ve sonuçta fiziksel sağlığı olumlu yönde değişir. Buna göre, başta aynı özellikler taşıyan iki hasta, süreçte duygu ve düşüncelerinin onları yönlendirmesiyle iki farklı sonuç elde edebilir. Bu durum fiziksel sağlık ile psikolojik sağlığın etkileşimini göstermektedir. Hastalık deneyimlerini etkileyen bireysel farklılıkları inceleyerek fiziksel ve psikolojik sağlığı etkileyen etmenleri ortaya çıkarmak amacıyla pek çok çalışma yapılmıştır. Kronik hastalığı olan bireylerle yapılan bu çalışmalar durumu kabul edememe, kaçınma, düşük düzeyde sosyal destek, olumsuz düşüncelere sahip olma gibi özelliklerin psikolojik sağlığı olumsuz etkileyebileceğini göstermektedir. Kronik hastalıkların varlığında olumlu bir psikolojik sağlık ise duruma uygun baş etme, yüksek sosyal destek algısı ve dayanıklı kişilik yapısı gibi özellikler ile ilişkilidir. Duruma uygun baş etme (Conway & Terry, 1992) kontrol edilebilir durumlarda planlar yaparak adım adım probleme yaklaşmayı ve çözme denemelerini içerir. Kontrol edilemeyen durumlarda ise sorunun oluşturduğu olumsuz duygunun yoğunluğunu azaltacak davranışlarda bulunmayı kapsar. Sosyal destek algısı ise bireyin çevresinde var olan kişi sayısını değil, o kişilerden ne düzeyde destek algıladığını içeren öznel bir değerlendirmedir. Dayanıklı kişilik yapısı ise bir kişilik özelliği olarak stresli durumları tehdit yerine zorlayıcı ama baş edilebilir olarak algılamayı içerir. Ayrıca bu özelliğe sahip bireyler sorunlarını sahiplenir ve bu sorunların ve çözümlerin kendi kontrollerinde olduğu yönlerinin farkındadırlar (Brannon & Feist, 2009; Marks ve diğ., 2011). Kronik hastalıkların genelde bireyleri olumsuz etkilediği bilgisinin yanı sıra bazı bireylerin psikolojik sağlıklarının olumluya yönelmesi de mümkün olmaktadır. Travma sonrası gelişim (Tedeschi & Calhoun, 1995) süreci yaşayan ve anlam odaklı baş etme yolu kullanan bireyler sağlıklarının tehdit altında oluşu sonrasında hayatta nelerin daha önemli olduğunu keşfetme, hayatın anlamını sorgulama ve bulma, maneviyat yoluyla baş etme gibi yöntemlere de yönelmektedirler. Sağlığın ve hayatın önemini kavrama, dünyaya ve hayata bakış açısında değişim, olumsuz fiziksel sağlığın uyandırdığı ve daha iyi bir psikolojik sağlıkla sonuçlanan süreçlerdir. Örneğin, bazı hastalar eskiden onları kızdıran, üzen ya da kötü hissettiren bazı günlük olayların aslında önemsiz olduğunu, hasta olduktan sonra fark ettiklerini, şu anda benzer olayların onları kötü yönde etkilemediğini aktarmışlardır. Buna göre, kronik bir hastalık tanısı almak stresli bir durum olarak tanımlansa da bu durumun olumlu sonuçlanması da mümkündür. Kronik bir hastalık tanısı almak ve bu durumla yaşamak bir uyum süreci içerir. Başlangıçta fiziksel belirtilerin yaşandığı ne olduğu belirsiz olan durum, bir tanı alınması ile uzun süre hayatın bir parçası olarak hastaya eşlik edecek kronik bir duruma dönüşür. Bu durumlarda başlangıçta olumsuz duyguların yaşanabileceğinin normal olduğu unutulmamalıdır. Süreci psikolojik açıdan yıpratıcı olmadan geçirmek için tedavi ekibiyle iyi ilişkiler kurmak, doktoruna güvenmek ve iyileşmek için yapılması gerekenleri yerine getirmek önemlidir. Tedavi sürecinde en sık yapılan hatalardan biri kendi durumunu başka hastalarla karşılaştırmak ve onların izlediği yolu aynen uygulamaktır. Hastalar kendi doktorlarının onları en iyi değerlendirecek ve en doğru yönlendirmeyi yapacak uzman kişiler olduğunu unutmamalıdırlar. Ayrıca, aile içi ilişkilerin yeniden düzenlenmesi, bakım veren ile kurulacak destekleyici ilişkiler ve yaşanan duyguların paylaşılması psikolojik ve sosyal yönden destek sağlayacaktır. Gerektiğinde ihtiyacı fark ederek uzmanlardan psikolojik yardım almak da kronik hastalığa uyum ve durumla doğru şekilde baş etmek için başvurulacak yöntemler arasında yer alır. Tüm bu süreci olumlu bir bakış açısı ile ele almak, durum üzerinde ne kadar kontrol sahibi olduğunu doğru değerlendirmek ve buna uygun şekilde baş etmek hastalar için önemli bir güç kaynağıdır. Özetle, kronik bir hastalık tanısı almak hayatın yeniden düzenlenmesini gerektiren, bazen fiziksel açıdan bireyi zorlayan, psikolojik sağlıktan bağımsız olmayan bir sürecin başlangıcıdır. Bu süreçte fiziksel olduğu kadar psikolojik sağlığın da iyi olması konusunda çaba göstermek ve gerektiğinde çevreden destek almak kronik hastalığın olası olumsuz etkilerini azaltma konusunda etkilidir. Brannon, L. & Feist, J. (2009). Health Psychology: An Introduction to Behavior and Health (7th Ed.). Wadsworth. Conway, V. J., & Terry, D. J. (1992). Appraised controllability as a moderator of the effectiveness of different coping strategies: A test of goodness of fit hypothesis. Australian Journal of Psychology, 44(1), 1 7. Engel, G. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196(4286), 129-136. Marks, D. F., Murray, M., Evans, B., & Estacio, E. V. (2011). Health Psychology: Theory, Research and Practice (3rd Ed.). London: Sage. Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (1995). Trauma & transformation: Growing in the aftermath of suffering. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Bu yazı HBT'nin 96. sayısında yayınlanmıştır.


Yoğun stres altında yaşadığımız dönemler oluyor. Zamanla stres özellikle iş hayatında o kadar sıradan bir durum haline geliyor ki bu durumu gündelik yaşamın, iş hayatının bir parçası olarak görüyoruz. Ancak stresli dönemler uzadıkça sağlımızın bozulduğunu fark ediyoruz. Aynı zamanda üretkenliğimiz, mutluluğumuz, çevremizdekilere olan ilgimiz de giderek azalıyor! Konsantrasyon güçlüğü, karşımızdakini anlamada güçlük, unutkanlık, anksiyete gibi birçok sorunun nedeni stres ve stresin beynimizde yarattığı olumsuz etkiler olabilir. Son yıllarda gerçekleştirilen çok sayıda nörobilim çalışması kronik stres ve stres hormonlarının beyinde yol açtığı zararları ortaya koydu. Stresli bir durumla karşılaşılınca vücut ilk tepki olarak enerjiyi ve konsantrasyonu artırmak için adrenalin salgılıyor. Adrenalinin etkisi birkaç dakika içinde ortadan kalkıyor. Adrenalin gibi stres hormonlarının yararlı olduğu durumlar var. Özellikle sağkalımla ilgili bir konu söz konusuysa! Örneğin; sizi vahşi bir hayvan kovalıyorsa, adrenalin hayatta kalmanız için yararlı olacaktır. Ancak günlük hayatta bu tip durumlarla çok az karşılaşıyoruz ve ortada böyle bir tehdit yokken sürekli stres hormonu salgılamanız tehlikeli bir durum. Stres uzun süre devam ettiğinde ise adrenalinden daha etkili olan kortizol gibi stres hormonları salgılanmaya başlıyor. Bu hormonların etkisi uzun süreli ve zararlı. Kortizol kanda uzun süre yüksek konsantrasyonlarda kaldığında beyin fonksiyonları ve yapısı hücresel düzeyde bozulabiliyor. Ayrıca stres hormonlarının kanser ve soğuk algınlığı da dahil birçok hastalığın ortaya çıkmasında önemli bir faktör olduğunu biliyoruz. Doktor ziyaretlerinin büyük bir kısmı strese bağlı sağlık problemleri nedeniyle gerçekleşiyor. - 1. Kronik Stres bizi aptallaştırıyor: Çünkü uzun süreli stres beynin rasyonel düşünceden sorumlu bölgelerinin işlevlerini yerine getirmesini zorlaştırıyor. Stres beynimizin ön kısmında, alnın hemen arkasında bulunan sağlıklı düşünme, öğrenme, problem çözme, hedefe ulaşma gibi fonksiyonlardan sorumlu beyin bölgesi olan prefontal kortekste nörotransmitterlerin dengesini bozuyor. Bu değişiklik sonucunda dikkat eksikliği, düşünme becerilerinde bozulma, unutkanlık ve günlük hayata uyum sorunları ortaya çıkıyor. Bu değişiklikler herhangi bir konuya dikkatli bir şekilde yoğunlaşmamızı engelliyor, dağınık düşünüyoruz ve sonuç olarak tüm bilişsel fonksiyonlar olumsuz etkileniyor. Yanlış kararlar vermeye başlıyoruz. 2. Beyni küçültüyor: Kronik stres beyin hacminin azalmasına yol açıyor. Yani uzun süreli, yüksek oranda strese maruz kalan kişilerin beyinlerinde küçülme görülüyor. Bunun sonucunda da bilişsel yetenek zayıflıyor. Kortizol özellikle hipokampüste yeni nöron oluşumunu durduruyor .Stres aynı zamanda duygulanım, dürtü kontrolü ve bilişsel fonksiyonlardan sorumlu prefrontal korteksin de küçülmesine neden oluyor. Bu durumun karar verme, kısa süreli bellek ve dürtüsel davranışlar üzerinde olumsuz etkisi olduğu biliniyor. Kronik stres ayrıca unutkan ve emosyonel olmamıza neden oluyor. Burada iyi bir haber; stresin beyinde yarattığı bu olumsuz etkiler kalıcı değil ve stres düzeyinin azalmasıyla beraber beyin normal hacmine, bilişsel yetenek ise stres öncesi döneme geri dönebiliyor. 3. Korku ve anksiyete kısır döngüsü yaratıyor: Kronik stres, amigdala adı verilen, beyinde her iki tarafta temporal lobların derinlerinde yer alan yapının boyutlarında, aktivitesinde ve nöral bağlantılarında artışa yol açıyor. Amigdala başta korku olmak üzere duygular, hafıza ve sağkalım ile ilgili dürtülerin denetiminden sorumlu bir beyin bölgesi. Amigdala olmadığı veya işlev görmediği durumlarda olaylar duygusal anlamını kaybediyor. Amigdala aktive olduğunda ise adrenalin ve kortizol gibi stres hormonlarında artış meydana geliyor. Bu hormonlar kalp hızı, kan basıncı, solunum hızı ve glikoz düzeylerini arttırıyorlar. Sonuç ise vücutta savaş veya kaç cevabının ortaya çıkması. Normal şartlarda stresli durum ortadan kalktıktan sonra bu hormonlar eski düzeylerine dönüyorlar. Ancak çok uzun süre kronik strese maruz kalan kişilerde hormonlar sürekli yüksek düzeylerde kalarak korku ve anksiyete kısır döngüsüne neden oluyor. 4. Yeni beyin hücresi yapımını azaltıyor: Her gün yüzlerce beyin hücresi kaybediyoruz. Fakat beyin hücreleri tekrar yapılabiliyor. Beyinde bulunan BDNF var olan beyin hücrelerinin sağlıklı olmasını ve yeni beyin hücresi yapımını sağlayan önemli bir protein. BDNF aynı zamanda stresin beyin üzerindeki olumsuz etkilerini azaltıyor. Ancak kronik stres sonucu ortaya çıkan yüksek kortizol düzeyleri BDNF yapımını azaltarak yeni beyin hücresi oluşumunu engelliyor. BDNF düzeylerinin azalması aynı zamanda Alzheimer ve depresyon gibi birçok durumla ilişkili. 5. Depresyon, unutkanlık ve Alzheimer'a neden oluyor: Beyin hücreleri birbirleriyle nörotransmitter adı verilen kimyasallar aracılığı ile iletişim kurar. Kronik stres ile birlikte prefrontal korteks ve hipokampüs bölgesinde yapısal dejenerasyon ortaya çıkar, önemli nörotransmitterler, özellikle serotonin ve dopamin düzeyleri azalıyor. Bu nörotransmitterlerin azalması kişide olumsuz bir duygu yaratabiliyor ve metabolizmayı madde bağımlılıklarına daha duyarlı bir hale getiriyor. Uzun süreli stresin beyindeki en olumsuz etkilerinden biri de demans ve Alzheimer riskinin artmasıdır. Yeni çalışmalar özellikle orta yaşlarda görülen kronik stresin Alzheimer riskini artırdığını gösteriyor. Aynı zamanda orta yaşta görülen anksiyete kıskançlık, hızlı duygu durum değişiklikleri Alzheimer görülme riskini 2 kat arttırmaktadır. 6. Toksinlerin beyni etkilemesine yol açıyor: Beynimiz her çeşit toksine karşı çok hassastır. Kan-beyin bariyeri beyin için koruyucu görev üstlenen özelleşmiş hücrelerden oluşur. Yarı geçirgen bir filtre beynimize zararlı maddelerin girişini etkiler. Kronik stres ise kan-beyin bariyerini zayıflatır, geçirgen hale getirir. Böylece patojenler, ağır metaller, kimyasal maddeler ve toksinle beynimize daha kolay girebilir. Kan beyin bariyerinin zayıflaması beyin kanseri, beyin enfeksiyonları ve multipl skleroz ile bağlantılı olabilir. 7. Beyin hücrelerinin intiharına neden oluyor: Stres, vücudumuzda ve beynimizde hücrelerin prematür intiharına ve hücresel düzeyde erken ölüme neden olur. Stres sonucu artan kortizol düzeyleri glutamat adı verilen bir nörotransmitterin düzeyini arttırır. Glutamat ise serbest radikallerin daha fazla oluşumuna neden olur. Serbest radikaller beyin hücrelerinde tıpkı oksijenin metalde yol açtığı paslanma gibi bir etki yaratırlar. Yükselen serbest radikal düzeyleri ile beyin hücre duvarında hasar ve sonrasında da hücre ölümü meydana gelir. 8. Beyin enflamasyonuna yol açıyor: Beynin kendine ait bir bağışıklık sistemi var. Mikroglia adı verilen spesifik hücreler beyni ve spinal kanalı enfeksiyonlardan ve zararlı maddelerden koruyor. Malesef mikrogliaların bir açma kapama mekanizması yok. Bir kez aktif duruma geldiklerine enflamasyon sürekli olarak devam ediyor. Yani, mikrogliaların sürekli çalışır durumda olmasına ve sonucunda beyin enflamasyonunun gelişmesine neden olan faktörlerden birisi de yine kronik stres. ALEKSEENKO A. V. et al., 'Glutamate induces formation of free radicals in rat brain synaptosomes', Biophysics, vol. 54, no 5, 2009-10, p. 617-620. BERGLAND, Christopher, 'Chronic Stress Can Damage Brain Structure and Connectivity', Psychology Today, 12 Şubat 2014, https://www.psychologytoday.com/blog/the-athletes way/201402/chronic-stress-can-damage-brain-structure-and-connectivity. BRANAN, Nicole, 'Stress Kills Brain Cells Off', Scientific American, 1 Haziran 2007, http://www.scientificamerican.com/article/stress-kills-brain-cells/. DOYNE, Shannon, 'Does Stress Affect Your Ability to Make Good Decisions?', The Learning Network, International New York Times, 20 Ekim 2014, http://learning.blogs.nytimes.com/2014/10/20/does-stress-affect-your-ability-to-make-good-decisions/?_r=0. HOLMES, Clive, 'Chronic stress as a risk factor for the development of Alzheimer's disease', Alzheimer's Society, https://www.alzheimers.org.uk/site/scripts/documents_info.php?documentID=1744. SANDERS, Robert, 'New evidence that chronic stress predisposes brain to mental ilness', Berkeley News, 11 Şubat 2014, http://news.berkeley.edu/2014/02/11/chronic-stress-predisposes-brain-to-mental-illness/.


Yapılan yeni bir araştırmaya göre kültürel baskılar, biyolojik saatimizden baskın hale geliyor ve ne zaman uyuyup uyanacağımıza karar veriyor. Örneğin işe, okula gitmesi gereken bir kişi sabah vaktinden önce kalkıp gece erken yatmak zorunda kalabiliyor. Araştırmada, yolcuların yeni saat dilimlerine ayak uydurmasını sağlayan bir akıllı telefon uygulamasını kullanan, 100 ülkeden yaklaşık 8.000 insanın verileri esas alındı. Uygulamada önce normal uyku düzeni giriliyor, ardından da yeni saat dilimine nasıl alışılabileceği yönünde bir program hazırlanıyor. Araştırmacılar en düşük uyku süresinin 7 saat 24 dakika ile Japonya ve Singapur'a ait olduğunu belirtirken en uzun uyku süresi 8 saat 12 dakika ile Hollanda'ya ait. Süre bakımından ülkeler arasında çok büyük farklar bulunmasa da araştırmacılar yarım saatlik bir uykunun bile bilişsel, zihinsel fonksiyonlar ve sağlık üzerine çok fazla etkisi olduğunu söylüyorlar. Ayrıca coğrafi ve kültürel olarak birbirine yakın olan Japonya ve Singapur gibi ülkelerin uyku alışkanlıklarının birbirine benzediği görüldü. Orta yaş erkekler 7-8 saat ile en kısa uyku süresine sahip bulundu. Kadınlar ise erkeklerden yarım saat daha fazla uyuyorlar. Daha geç yatıp daha geç kalkıyorlar. Bir diğer bulgu ise yaşlandıkça uyku alışkanlıklarının benzer hale geldiği. 55 yaşın üzerindeki insanlar 30 yaşın altındakilere göre daha benzer uyku düzenine sahipler. Bunun sebebinin yaşlandıkça uykuya dalmanın kolaylaşması ve derin uykunun sağlanması olduğu düşünülüyor. Sonuç olarak; uyku sanıldığından çok daha önemlidir. Günlük uyku önerisi 7-8 saattir ve 6 saatlik uyku gibi bu sürenin altındaki uykularda uyku borcu görülür. Fiziksel ve bedensel yorgunluk belirtileri gözlenir. Çalışmanın sahibi Michigan Üniversitesi doktora öğrencisi Olivia Walch Uykusuz geçirdiğimiz günlerin ardından fonksiyonel sarhoşluk kaçınılmazdır diyor.


Döllenmiş yumurta hücreleri aşağı yukarı yedinci günde rahim mukozasında küremsi bir hücre yığını olarak gelişirler. Daha sonra ise hücreler uzmanlaşır. Bu gelişim aşamaları ana rahimde yaşandığı için normalde görünmezdir. Rockefeller Üniversitesi'nde Ali Brivanlou ve Cambridge Üniversitesi'nden Magdalane Zernicka-Goetz şimdi bu süreçleri iki hafta boyu çok yakından izlediler. Embriyolar ana rahim yerine yapay bir madde içinde gelişirken, araştırmacılar embriyodaki farklı hücre tiplerini takip ederek gelişimlerini incelediler. Böylece epiblastın diğer hücre dizisinden ayrıldığına da tanık oldular. Gelişim, yeni sistemle annenin hiçbir etkisi olmadan ilk on iki gün içinde şaşırtıcı bir derecede gayet normal devam etti diyor uzmanlar. Ve yeni teknik, embriyonun anneden bağımsız olarak sanılandan daha iyi gelişebildiğini göstermiş oldu. Bu da gelecekteki embriyo araştırmalarında özellikle de etik açıdan önem taşıyabilir. Daha sonraları bedeni oluşturan kök hücrelerin kendi kendine organize olma gibi dikkat çeki bir yetileri var. Kendi kendine organizasyon sürecinde embriyo hücreleri dışarıdan çalıştırılmadan, farklı gelişim yolları seçmişler. Araştırma sonuçlarını Nature ve Nature Cell Biology dergisinde yayımlayan iki ekip de uluslararası araştırma sözleşmelerine uyarak embriyo çalışmalarını ikinci haftanın sonunda bitirdi. Araştırma sonuçlarını daha iyi anlamak için embriyo gelişimini de bilmek gerekiyor. Spermayla döllenen bir yumurta hücresi, aşağı yukarı yedinci günde rahim mukozasında küremsi bir hücre kümesi olarak yuvalanır. Bazılarından embriyo, diğerlerinden ise hamilelik sürecinde beslenmeden sorumlu olan plasenta gelişir. Blastosist olarak da isimlendirilen bu hücre kümesinin bir hafta sonra ana rahmine iyice tutunmuş olması gerekir, yoksa yaşamaz. Araştırmacılar işte yedi günlük bu ilk evreden, embriyoyu ayrıntılı bir şekilde inceleyebilmek için yararlandılar. İnsanın gelişimindeki bu evre tamamen bir kara kutu gibiydi diyor Ali Brivanlou. Yeni geliştirilen yöntemin yardımıyla bilim insanları erken düşük doğumların nedenlerini anlamaya çalışacaklar. Embriyonun ana rahmine tutunma yetisinden yoksun olması erken düşük nedenlerinin başında gelir. Ama döllenmiş bir yumurta hücresinin anne bedeninde niçin öldüğünü bilim insanları, bugüne kadar yedinci günü on üçüncü güne kadar laboratuvarda takip edemedikleri için bilmiyorlardı. İşte yeni teknik, normalde ana rahimde meydana gelen embriyonsal hücre organizasyonunu incelemeye izin veriyor. Zernicka Goetz yöntemi daha önce farelerde uygulamıştı. Embriyolar ilk önce besiyere yatırılmış ve üzerine tutunabilecekleri bir iskelet yapısı hazırlanmıştı. Bilim her ne kadar embriyonun yuvalanmasını ana rahminin dışında inleyebilmiş olsa da laboratuarda bebek üretiminden hala çok uzak diyor uzmanlar. Yeni araştırmaları yorumlayan Amerikalı bilim insanları Insoo Hyun, Amy Wilkerson ve Josephine Johnsten şimdiye dek birçok ülkede uygulanan on dört gün kuralının yeniden değerlendirilmesini istiyorlar. Buna göre embriyo anne bedeninin dışında en fazla 14 gün için geliştirilebiliyor. Son araştırmalar insan embriyosunun 14. günden sonra da laboratuarda geliştirilmeye devam edilmesinin mümkün olabileceğini gösteriyor. Bu yüzden de gelecekteki araştırma alanlarının meşru olması ve olası etik kaygıların çoğalmaması için kuralların üzerinde yeniden düşünülmesi gerektiğine inanıyor araştırmacılar.


Özellikle bacaklarda kramplar şeklinde kendini belli eden magnezyum eksikliği, vücudun temel işlevlerini bozar. Neyse ki bu minerali yiyeceklerden elde etmemiz mümkün. Beslenme uzmanı Fiona Tuck, kendimizi zinde, sağlıklı ve canlı hissedebilmemiz için magnezyuma ihtiyacımız olduğuna dikkat çekiyor. Enzim reaksiyonlarında en önemli mineral magnezyumdur. Yaşamsal açıdan kritik öneme sahip bu enzimler, karbonhidrat, yağ ve proteinin enerjiye dönüştürülmesi gibi çok önemli reaksiyonların yanı sıra sağlıklı bir DNA sentezi, kan şekerinin dengelenmesi, kemik sağlığı ve sorunsuz bir sinir sistemi için de gerekli. Beslenme uzmanı Alexandra Parker, magnezyumun aynı zamanda kemiklerin şekillenmesi, kasların kasılması ve tansiyonun düzenlenmesi için de gerekli olduğunu söylüyor. Magnezyumun aynı zamanda sakin ve rahat bir uyku çekmemizi sağlıyor. Erkekler ortalama olarak günde 400 mg, kadınlar ise 300 mg magnezyuma ihtiyaç duyuyor. Magnezyum birçok yiyecekte bulunsa da en önemli magnezyum kaynakları yeşil yapraklı sebzeler, çiğ kakao, sert kabuklu yemişler ve tohumlardır. Magnezyum seviyenizi artırmak için yüksek magnezyum içerikli besinleri her öğününüze katabilirsiniz. Her öğünde en az iki servis sebze, her gün ise en az birkaç dilim meyve yemeye çalışın. Magnezyum seviyenizin yükselmesi için şeker, alkol ve işlenmiş gıda tüketiminizi de azaltın. Her ne kadar magnezyum seviyenizi kan testleri yoluyla ölçtürebilseniz de bu her zaman için pek güvenilir bir yöntem olmayabilir. Parker, magnezyum içeriğinin çoğu hücrelerde ya da kemiklerde bulunduğundan vücudun magnezyum seviyesinin ölçülmesinin çok kolay olmadığını belirtiyor. Fakat magnezyum seviyenizin düşük olduğundan şüpheleniyorsanız magnezyum eksikliği belirtilerini ya da tetikleyici unsurları, yüksek stres seviyesi ya da beslenme düzeninde düşük magnezyum gibi durumları göz önünde bulunduracak bir sağlık uzmanına görünebilirsiniz. Yapılan patoloji testleriyle birlikte bu incelemeler, vücudunuzun daha fazla magnezyuma ihtiyaç duyup duymadığını ortaya koyabilir. Sindirim sistemiyle ilgili hastalıklar, tip 2 diyabet, alkol bağımlılığı görülen kişilerde ya da yaşlı yetişkinlerde magnezyum eksikliği görülme riski daha yüksektir.


Masajın iyi geldiği hatta sadece küçük dokunuşların bile mutluluk hormonunun salgılanmasına yol açtığı bilinmekte. Sporda zorlanan kaslara yapılan masajın adeta bir ağrı kesici görevini gördüğü de kanıtlanmıştı. Harvard Üniversitesi araştırmacıları, farelerle gerçekleştirdikleri deneyler sonucunda masajın, ağır kas yaralarında da işe yaradığını gösterdi. Araştırmacılar masajın, ağır kas yaralanmaları üzerindeki etkisini görebilmek için, yumuşak silikon uçlarla ayarlanabilir baskı uygulayabilen ve aynı zamanda etkiyi ultrasonla kontrol edebilen özel bir robot sistemi geliştirdiler. Bu sorunun yanıtını bulmak isten bilim insanları bunun için işlem görmüş ve görmemiş kaslardaki sitokin ve kemokin gibi çeşitli iltihap faktörlerini incelediler. Nötrofiller olarak isimlendirilen belli başlı bağışıklık hücrelerini kendine çeken bir sitokinin tedavi edilmeyen farelere göre üç gün sonra masaj yapılan dokuda daha düşük yoğunlukta bulunduğu görüldü. Ayrıca tedavi edilen kaslarda daha az nötrofil tespit edildi. Bu bilgiden yola çıkan araştırmacılar, masaj terapisiyle kaslara uygulanan baskının, yaralı dokudaki nötrofilleri ve sitokinleri uzaklaştırdıklarını tahmin ettikten sonra, bunu flüoresanlı moleküllerle de kanıtladılar. Diğer analizlerle de masaj, nötrofil ve kasların iyileşmesi arasındaki bağlantı bulundu. Gerçi nötrofiller hastalık etkenlerini ve zararlı dokuyu öldürüp, yok ediyorlar ama son araştırmada öncü kas hücrelerinin davranışları üzerindeki doğrudan etki kanıtlandı. Bu amaçta besleyici bir madde içinde nötrofilli ve nötrofilsiz öncü kas hücreleri geliştirildi. Bu şekilde nötrofillerin varlığında öncü kas hücrelerinin arttığı ama buna karşın olgunlaşmış kas hücrelerindeki çeşitlenmenin azaldığı görüldü. Yani nötrofiller kas hücrelerinin büyümelerini tetikliyorlar ama kalıcı olmaları halinde de yeni kas liflerinin oluşmasını engelliyorlar. Sonuçlar önemli, çünkü bedenin savunma sisteminin işlevini, ilaçsız tedaviye nasıl etkileyebileceğimizi gösteriyorlar diyen araştırmacılar, yeni masaj tekniğini insanlarda deneyebilmek için önce daha büyük hayvanlarda uygulamak istiyorlar.


Viagra hapının aktif bileşeni olan Sildenafil, her şeyden önce iktidarsızlık ve pulmoner hipertansiyona karşı etkili. Bu etki fosfodiesteraz-5 (PDE-5) olarak isimlendirilen ve kan damarlarının genişlemesine yol açan spesifik bir enzimi engellemesi sayesinde gerçekleşiyor. Enzimin baskılanması aynı zamanda, örneğin yağ hücrelerini ve cilt kanseri hücrelerini de etkileyebiliyor. Cleveland Kliniği Lerner Araştırma Enstitüsü'nde Jiansong Fang yönetiminde çalışan ekip şimdi Sildenafil maddesinin diğer bir etkisini daha bulduğunu açıkladı. Araştırma çerçevesinde 1600 etki maddesinin Alzheimer hastalığına karşı etkili olup, olmayacağı incelendi. Bu amaçta, Alzheimer'deki çeşitli protein etkileşimlerini görüntüleyen moleküler genetik bir model geliştirildi. En ümit verici 66 aday arasında Sildenafil Alzheimer'e karşı etkili olabilecek en iyi aday olarak belirlendi. Konuyu ayrıntılı şekilde araştırmak isteyen araştırmacılar, Amerikan sağlık sigortasına kayıtlı yedi milyon kişinin sağlık verilerini analiz ettiler. Bu analizler esnasında kaç kişide altı yıl sonra Alzheimer hastalığının geliştiği ve bu oranın Sildenafil reçetesi olan hastalar arasında farklılık gösterip, göstermediği gibi ne şekilde farklılaştığı da karşılaştırıldı. Sürpriz sonuç şöyle: Sildenafil alan katılımcılarda Alzheimer riski bu etki maddesini kullanmayanlara kıyasla yüzde 69 daha düşük. Tüm sonuçlar bir araya getirildiğinde Sildenafil maddesinin Alzheimer hastalığını önleyen ya da tedavi eden bir etki maddesi adayı olabileceğini gösteriyor. Araştırmacılar bunu Sildenafil ile engellenen PDE-5 enziminin beyinde de bulunmasına bağlıyorlar. Farelerle gerçekleştirilen ilk deneyler de aktif bileşenin, hatalı katlanmış tau proteinlerinin oluşumunu tetikleyen diğer iki proteinin etkinliğini önlediğini göstermişti. Bunu kontrol etmek isteyen araştırmacılar, Alzheimer hastalarına ait beyin hücrelerini laboratuvarda kültüre aldıktan sonra bunları Sildenafil ile işlemden geçirdiler. Bu etki maddesi sayesinde sinir uçlarındaki büyümenin arttığı ve hücre kültürlerinde daha az tau proteini lifi biriktiği tespit edildi. Bu da Sildenafil maddesinin Alzeimer'e karşı etkili olduğuna dayanan tezi destekliyor. Ancak bu sonucun kanıtlanabilmesi için daha ayrıntılı araştırmaların yapılması gerekiyor. Araştırmacılar Alzheimer hastalarıyla gerçekleştirilecek araştırmanın ikinci evresine hazırlanıyorlar.