Granada Üniversitesi'nden Igor Zwir, atalarımızın özellikle de yaratıcılık konusunda, Neandertallerden çok daha üstün olduklarını gösteren kanıtlar buldu. Diğer hominidlerle karşılaştırıldığında Homo sapiens dikkate değer bir yaratıcılık sergiliyor. 'İnovasyon, esneklik, önceden planlama, sembolizmi, özgüveni ve bilişsel koşulları da yansıtıyor' diyor araştırmacılar. Zwir ve ekibi, bu yaratıcılık üstünlüğünün, beynin işlevine ve genlere yansıyıp, yansımadığını bulmak için, ilk önce modern insanın beynindeki hangi bölümlerin, çeşitli kişilik özellikleri ve yaratıcılıktan sorumlu olduğunu ve bunların hangi genler tarafından kontrol edildiğini belirledi. Bunun için de farklı kültürlerden gelen katılımcılarla, beyin taramaları ve genetik etkinlik analizlerine bağlı standart kişilik testleri gerçekleştirdiler. Sonuçlara göre; insanlar üç nöronsal ağa sahip. Bu 3 ağ, yaratıcılığımız ve inovasyon yetimiz üzerinde önemli ölçüde etkililer. Birinci ağ duygusal ağ ve özellikle de öğrenmeyi ve sosyal alandaki zorlukların aşılmasında etkili. İkinci ağ özdenetim için kullanılıyor ve her şeyden önce bilinci ve kararlı planlama ve problem çözmeyi kontrol ediyor. Üçüncü ağ, öz farkındalık ve öz denetim yönlerini kapsıyor. Beyindeki bu işlevsel bölgelerin her biri birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılmış genler tarafından kontrol ediliyor ve etkileniyorlar. Araştırmacılar bu ağları çalıştıran toplamda 972 gen tespit ettikten sonra bu genlerin Neandertal ve en yakın akrabamız olan şempanzede de bulunup, bulunmadığını kontrol ettiler. Bunun için de halihazırdaki DNA sekanslarından yararlanıldı. Sonuca göre üç tür bu gen ağları açısından birbirinden çok farklılar. Gerçi 972 genden, 509'u üç hominid türünde de bulunuyor ve diğer 148 tanesi de Neandertallerde de var. Ama geriye kalan 262 gen sadece Homo sapiens'te yani bizim türümüzde bulunuyor ve bunlar yaratıcılık ve problem çözücü düşünceyle sıkı sıkıyla ilişkililer. Bu tipik insansı DNA sekansları klasik protein kotlayan genler değil. Çünkü bunlar Neandertal, şempanze ve insanda birbirleriyle örtüşüyor. Bunlar daha çok Junk-DNA olarak bilinen ve protein kotlayan genlerin etkinliğini ayarlayan DNA parçası. Tahminlere göre bunlar adaptasyon, esneklik ve sağlıkla ilgili karmaşık süreçleri çalıştırıyorlar. Daha ayrıntılı analizler sonucunda şempanze, Neandertal ve Homo sapiens arasındaki genetik farklılıkların üç yaratıcılık ağı üzerinde farklı ölçülerde dağıldığı anlaşıldı. Buna göre duygusal yaratıcılık üç türde hemen hemen hiç farklılık göstermiyor. Araştırmacılar bunu, bu beyin bölgesinin üç türün ortak atasında gelişmiş olmasına bağlıyorlar. Bilim insanlarına göre bu primitif ağ 40 milyon yıl kadar önce insansı maymun ve maymunlarda gelişmiş. Oysa diğer ağlarda durum farklı: Özdenetim ve özgüven. Bunların genetik temeli şempanzelerde hemen hemen yok gibi, Neandertallerde ise sadece kısmen mevcut. Araştırma, şempanze, Neandertal ve modern insan arasındaki, insan yaratıcılığının ve modern davranışın diğer yönlerinin ortaya çıkışını teşvik edebilecek, genotipik farklılıkları ilk kez ortaya koyması nedeniyle önem taşıyor.


ABD/Utah'daki Büyük Tuz Gölü kentinde gerçekleştirilen kazılar sonucunda, insanların en az 12.000 yıldan bu yana tütünden faydalandıkları ortaya çıktı. Burada 12.300 yıllık bir ateş yerinde aletler ve hayvan kemikleriyle birlikte kömürleşmiş tütün tohumları da bulundu. Oysa şimdiye dek Kuzey Amerika'da en eski tütün kullanımını kanıtlayan buluntu 3000 yıllıktı. Far Western Anthropological Research Group kurumundan Daron Duke. 'Son buluntular kıtada yaşayan ilk insanların dahi tütün bitkisinin özelliklerini bildiklerini ve bunlardan yararlandıklarını gösteriyor' diyor. Özellikle de psikoaktif maddeleri nedeniyle tütünün sosyal ve ekonomik önemi büyüktü. Kuzey Amerikan Yerlilerinde ise ritüel, tıbbi ve toplumsal kullanımı çok yaygındı. Büyük Havza toplumlarında tütün sık sıkıya Şaman gelenekleriyle ilgiliydi. Bu geleneğin ne kadar eskiye uzandığı bilinmiyordu. Şimdiye kadarki doğrudan ve dolaylı kanıtlar 3000-5000 yıllıktı. Oysa son buluntu Kıta'nın yeni yerleşilmeye başladığı zamanlara ait. Bilimsel verilere göre insanlar Amerika'ya ilk olarak 16.000 yıl önce Bering kara köprüsünü geçerek ayak basmışlardı. Son bulunan tütün tohumları, 12.300 yıl önce bir grup avcı ve toplayıcının kamp kurduğu yerde bulundu. O zamanlar o bölge çöl değil büyük bir bataklı bölgesiydi. Tütün tohumları büyük bir olasılıkla soğuğa ve kuraklığa dirençli olan Nicotiana attenuata türüne ait. Bu tür bataklık bölgelerde yetişmediği için insanlar başka yerden getirmiş olmalı. Son veriler yabanı tütünün Pleistosen'de Kıta'nın içlerinde yetiştiğini ve insanların faydalandıklarını gösteriyor. Anlaşıldığı üzere Kuzey Amerikan Yerlileri 8000 ila 10.000 yıl kadar yabani tütün kullandıktan sonra bazı gruplar tütünü yetiştirmeye başlamışlar.


İnsanların üçte ikisinde uçuk enfeksiyonu nedeniyle uçuk yarası oluşuyor. İngiliz araştırmacılar virüsün, insanoğlunun 5000 yıl kadar önce öpüşmeye başlamasından sonra yayıldığını buldular. Dudakta veya dudak kenarındaki uçuk yaraları en çok acı verendir ve en yaygın olan herpes simpleks virüsüne bağlı olarak gelişir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre insanların üçte ikisi bu virüsü taşıyor. Bilim insanları şimdiye kadar uçuk virüsünün insanların dünyanın çeşitli yerlerine dağılmalarıyla birlikte yayıldığını tahmin ediyorlardı. Ancak Cambridge Üniversitesi'nce gerçekleştirilen son bir araştırma, virüsün Tunç devrinin başlangıcında dünyaya yayıldığını gösterdi. Bu tarihlerde birçok insan Avrasya steplerinden Avrupa'ya göçmüştü. Bu insanlar bazı kültürel davranışlarını da birlikte getirdiler ve bunlara romantik öpüşme de dahildi. Bu şekilde virüsün bulaşması için yeni bir kapı açılmıştı. Uçuk daha önceleri daha çok anneden bebeğe geçiyordu. Cambridge Üniversitesi'nde Charlotte Houldcroft ile çalışan ekip, 3000 kadar arkeolojik buluntunun DNA'sını analiz etmiş. Diş köklerindeki dört kalıtımda araştırmacılar uçuk virüsüne bağlı bir enfeksiyonun izlerini tespit ettiler. En eski kanıt, 1500 yıl kadar önce Ural bölgesinde yaşayan bir erkeğe ait. Kalıtım dizilimleri ve onların 20.yy'daki örneklerle karşılaştırılması sonucunda bir mutasyon oranı ve virüsün evrimi tahmin edilebildi. Yüzde çıkan uçuklar konakçısında ömür boyu kalıcı oluyor ve yalnızca oral temasla bulaşıyor, bu nedenle mutasyonlar yüzyıllar ve bin yıllar boyunca yavaş yavaş gelişiyor. Her primat türünde herhangi bir uçuk bulunuyor. Bu yüzden da Afrika'yı terk eden insanın da virüsü taşıdığı varsayılıyor. Ancak oral uçuğun daha sonraları öpüşmeyle yayıldığı düşünülüyor. Araştırma ekibine göre öpüşmenin bilinen en eski kaydı, Güney Asya'daki bir Tunç Çağı el yazması. Aslında öpüşme geleneği evrensel değil. Hatta günümüzde bile romantik öpücük dünyanın her yerinde yaygın değil. Indiana Üniversitesi'ne bağlı Kinsey Enstitüsü'nde 2015 yılında gerçekleştirilen bir araştırma, incelenen 168 kültürden sadece yüzde 46'sında öpüşme geleneğinin bulunduğunu ortaya koymuştu. Özellikle Ortadoğu, Kuzey Amerika ve Avrupa'da öpüşme oldukça yaygın ancak Afrika'da Sahra'nın güneyinde, Yeni Gine'de ve Orta Amerika'da aşkta ve cinsellikle öpücük pek rol oynamıyor. Araştırmacılara göre bu tür bulgular, virüslerin nasıl ortaya çıktığı ve geliştiği hakkında önemli bilgiler sağlayabilir. Hatta bu bulgular halihazırdaki pandemiyi anlamak için de önemli. 'Dünya korona virüsünün haftalar ve aylar boyunca ne kadar hızlı bir şekilde mutasyona uğradığını gördü. Ancak uçuk virüsü gibi bir virüs çok daha uzun bir zaman diliminde evrilir' diyor araştırmacılar.


Bizleri biz yapan unsurlar söz konusu olduğunda, genellikle ilk akla gelen anılar olur. Geçip giden zamanın bedende yarattığı fiziksel etkilerin yanı sıra, kişinin şimdiki benliği ile gelmiş geçmiş tüm benlikleri arasında bir bağlantı kurmasını sağlayan tek unsur belki de anılardır. Anılar olmaksızın, kişinin bildikleri, beğenileri ve başından geçen onca serüvenin bir anlamı olmayacağı gibi, ilişkilerinin de bir anlam taşıması olanaksız olurdu. Kısacası, kişinin özünü anıların oluşturduğunu söylemek hiç de abartılı olmaz. Bu gerçeklik doğrultusunda, giderek gelişen sinirbilim alanındaki çalışmaların büyük bir bölümünün anıyı oluşturan unsurlara ve anıların bellekte nasıl tutulduklarına yöneltilmesi hiç de şaşırtıcı olmasa gerek. Elde edilen yeni bulgular ışığında ortaya atılan en ilginç görüşlerden biri belki de belleğin karanlık yüzünün-unutmanın- yeniden gözden geçirilmesi gerektiğiydi. Sevgiyle bağlı olduğumuz anılar kafamızdan uçup gittiğinde, ya da yapmamız gereken önemli bir işi unuttuğumuzda öncelikle belleğimizin güçten düştüğü kaygısına kapılırız. Gelgelelim, elde edilen son bulgular belleği kusursuz ya da kusurlu olarak değerlendirmenin yanlış olduğunu ortaya koyuyor. Tam tersine, bulgular anıların işlenip şekillenebileceğine ve bunun da çok haklı bir nedene dayandığına işaret ediyor. Anılar beynin bir köşesinde var olmak yerine, kişiler tarafından kendilerine özgü biçimlerde sıfırdan var edilirler. Uyku sırasında beyin anıları özenle elden geçirip onları en yararlı biçimlerine dönüştürür. İnsanların neleri nasıl anımsadıklarında ve dahası tümden yeni anılar yaratabilmelerinde teknoloji de etkili olur. Unutma konusuna gelince, son derece sinir bozucu bir durum olabileceği gibi, onsuz bir yaşamın çekilmez olacağı da bir gerçek. Çünkü anı-görüldüğü kadarıyla-kişinin geçmişi her anımsadığında yarattığı ve yaşamını sürdürmesine yardımcı olmak üzere incelikle tasarlanmış olan bir yanılsamadan ibaret.


Düzenli olarak7 saatten az uyumanın sağlık üzerinde olumsuz etki yaptığını gösteren çok sayıda araştırma var. Yetersiz uyku özellikle de şişmanlıkla ilişkilendirilmekte. Peki fazla uyku sayesinde şişmanlıktan korunmak ya da zayıflamak mümkün mü? Bu sorunun yanıtını arayan Chicago Üniversitesi araştırmacısı Esra Tasali'nin JAMA International Medicine dergisinde yayımlanan sonuçları, şu sıralar ABD'deki doktorlar tarafından en fazla okunan makalelerin başında geliyor. Tasali ve ekibi Kasım 2014 ve Ekim 2020 arasında 80 kişiyle bir araştırma gerçekleştirmişti. Bunlardan 41 tanesi erkekti. Tüm katılımcıların fazla kilosu vardı ve beden kitle endeksleri 25 ve 29,9 arasında değişiyordu. 30'u geçen beden kitle endeksi obez olarak kabul ediliyor. Yaşları 29,8 ortalamasında olan katılımcılar gecede 6,5 saatten az uyuyorlardı. Klinik deneylerde katılımcılar iki gruba ayrıldı. Bir grup öneri ve önlemlerle gecede 8,5 saat kadar uyurken, kiloları, enerji alımları, enerji sarfiyatı vb. teknik araçlarla takip edildi. Diğer grup ise normal uyku alışkanlığını devam ettirdi. Müdahalesiz iki haftalık bir başlangıç aşamasından sonra, asıl çalışma iki hafta daha sürdü. Denekler evde kalarak, her zamanki normal yaşamlarını sürdürdüler. Değerlendirmede obeziteden kaçınmak ve kilo vermek için daha fazla uykunun önemli bir etki yaptığı görüldü. Normalden daha fazla uyuyan katılımcılar bir günde 270 kalori daha az aldılar. Anlaşıldığı üzere uyku iştahı kesiyor. Deneyler sırasında hiçbir diyet uygulanmadı. Kalori alımındaki küçük düzenli değişikliklerin bile beden ağırlığının üzerinde önemli bir etkisi oluyor. Araştırmacılar, günde yüz kilokalori daha fazla enerji alımının üç yıl içinde fazladan 4,5 kiloya neden olduğuna dikkat çekiyorlar. Çalışma, katılımcıların normal yaşam ortamlarında nesnel olarak ölçülen enerji alımı ve beden ağırlığı üzerinde, uyku süresini sağlıklı bir ölçüde arttırmanın olumlu bir etkisini kanıtlayan ilk çalışma. Daha fazla uyuyarak, günde 270 kilokalori daha az enerji alımı, herhangi bir diyet olmaksızın başlı başına önemli bir etki ve belki de gelecekte diyet olmadan da zayıflama mümkün olabilir.


Sahte anılara neyin yol açtığını araştıran bilim insanları, uyku iğciklerinin yoğunlaştığı uyku evresinde insanların gerçekleşmemiş anılar ürettiğini keşfetti. Hafıza mükemmel değildir. Bazen bazı şeyleri hatırlarken bazı şeyleri bozuk bir kayıt cihazı gibi atlayabiliriz. Bazense hiç yaşanmamış şeyleri bile hatırlayabiliriz. Araştırmacılar bu gibi anılara sahte anı diyor. Peki, bu sahte anılar nereden geliyor? Daha önce yapılan araştırmalarda sahte anı oluşumunda uykunun önemli bir rolü olduğu iddia edilmişti. Yakın zamanda yapılan küçük çaplı bir araştırmada araştırmacılar uykunun tek bir açısına odaklandı ve potansiyel suçlunun uyku iğcikleri olabileceğini söyledi. Neuropsychologia dergisinde yayınlanan araştırmaya göre uyku iğcikleri, uyku sırasında beyin aktivitesinde meydana gelen ani sıçramalara deniyor. Daha hafif bir uyku evresi olan 2. evrede görülen bu iğcikler kalp atışlarının yavaşlaması ve gözlerde hiçbir hareket olmamasıyla tanımlanıyor. Uyku iğciklerinin sahte anı oluşumunda ne gibi bir rolü olduğunu anlamak üzere araştırmacılar iyi dinlenmiş, kafein almamış 32 üniversite öğrencisine aynı konuyla ilgili birkaç kelime gösterdiler. Ardından katılımcılar uyuyan ya da uyanık olmak üzere iki gruba ayrıldı. Uyuyan grup yataklı, karartma perdeli bir odaya gönderilirken, uyanık gruba doğa belgeseli ya da Mr. Bean çizgi filmi izlemeleri söylendi. Uyuyan gruba uyku sırasında beyin akitivitesini gözlemleyen polisomnografi cihazları bağlandı. Bunun sebebi, uyuyan grubun gerçekten uyuduğundan, yalnızca yatakta uzanmadığından emin olmaktı. Aktiviteleri bittikten sonra bütün katılımcılara yeniden birkaç kelime gösterildi ve bu kelimeleri daha önce görüp görmedikleri soruldu. Kelimelerden bazıları ilk oturumda kullanılanlar kelimelerken, bazılarıysa yeniydi. Araştırmacılar, konuyla ilgili ancak katılımcılara daha önce gösterilmemiş bazı yem kelimeler de ilave etmişti. Sonuçta araştırmacılar, uyuyan katılımcıların bu yem kelimeleri gördüklerini sanma olasılığının daha yüksek olduğunu gözlemledi. Araştırmacılar, beynin bir yarımküresinin diğerine göre daha kolayca aldatılabilir olup olmadığını da görmek istiyordu. Bunun için araştırmacılar gösterdikleri kelimeleri ya sağ uca ya da sol uca denk gelecek ve böylece bir kerede beynin yalnızca bir yarımküresinin erişebileceği bir görüş alanında gösterdi. Araştırmada uyuyan katılımcıların beyinlerinin sağ yarımküresinin ki polisomnografi cihazında uyku sırasında bu bölgede daha fazla uyku iğciği gözlemlenmişti sola göre yem kelimelere ya da sahte anılara daha çok maruz kaldığı gözlemlendi. Uyku iğcikleri daha önce de hafıza oluşumuyla bağlantılandırılmışsa da araştırmalar sahte anıları değil, gerçek anıları incelemişti. Gerçekten de uyku iğciklerinin kısa süreli hafızayı beyindeki uzun süreli hafızaya toplamada ve kortikal gelişimde önemli bir rolü olduğu düşünülüyor. Ancak bu araştırma, uyku iğciklerinin sahte anı oluşturması üzerine yapılan ilk araştırma. Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi'nin Uyku ve Bilişsellik Merkezi başkanı Robert Stickgold, uyur durumdaki beynin gün içerisinde öğrenilenleri tanımlayabilmek için çok fazla zaman ve çaba harcadığını belirtiyor. Stickgold bu yeni araştırmanın, beynin sağ tarafının sahte anı oluşturmada dominant olduğunu kesin olarak kanıtlayamadığını da belirtirken söz konusu durumun uyku iğcikleriyle bağlantılı olmasının ise kuvvetle muhtemel olduğunu ekliyor. Shaw, bu araştırma küçük çaplı bir araştırma olduğundan gelecekte katılımcı sayısının arttırılabileceğini ve gün içerisindeki kısa uykuların değil gece uykusunun incelenebileceğini umduğunu da belirtiyor.


Yeterli uykunun sağlık için önemli olduğu zaten biliniyordu, ama uykusuzluğun diğer insanlara da zarar verdiği yeni bir araştırmayla ortaya çıktı. Bu araştırmaya göre uykusuz kalan insanlar daha egoist oluyor ve yardımseverlikten uzaklaşıyorlar. Berkeley Üniversitesi'nde Eti Ben Simon ve Matthew Walker ile çalışan ekip, uykusuzluğun sosyal bilinç ve yardımseverlik üzerindeki etkisini araştırdı. İlk deneyde bir gece uykularını alan, diğer geceyse uykusuz kalan 24 katılımcıya anket formları doldurtuldu. Katılımcıların beyinleri geceleri fonksiyonel manyetik rezonans tomografisiyle ile takip edildi. Bu yöntemle etkin beyin bölgeleri yüksek mekansal çözünürlükle izlenebiliyor. Böylece uykusuz gecenin ardından empati için önemli olan belli başlı beyin bölgelerinin daha az etkinleştiğini fark edildi. Ayrıca anket formlarının değerlendirilmesiyle de uykusuz kalan katılımcıların ertesi gün daha az yardımsever oldukları ortaya çıktı. İkinci bir deneyde araştırmacılar 100 katılımcının uyku kalitesini ve süresini üç ila dört gece takip ettiler. Sonuçlar uykusuz kalan katılımcılarda, diğerlerine yardım etme isteğinin azaldığını gösterdi. Mesela bir asansör kapısını açık tutmak veya sokakta yaralanan birisine yardım etme isteği gibi davranışlar azalmış. Buna göre uykusuz geçen gecenin ardından yardım etme isteği azalıyor. Araştırmada ayrıca yaz saati nedeniyle uykusuz kalan insanların bağış yapma isteği de test edildi. ABD eyaletlerine saatlerin değişmesinden sonra bir saat daha az uyuyan insanların bağışı yüzde on azalmış. Yaz saati uygulamasına geçilmeyen eyaletlerde böyle bir gelişme yaşanmamış. Araştırma, bir saatlik çok küçük bir uyku yoksunluğu bile insanların cömertliği, dolayısıyla da insanların toplum içindeki davranışlarını ne kadar etkilediğini göstermesi açısından önem taşıyor.


Bazı insanlar bağımlı olmaya niçin daha yatkın? Bilim insanları uzun bir süre için bağımlılıktan her şeyden önce sosyal ve psişik faktörleri sorumlu tuttular. Mesela zor geçen çocukluk dönemi, zayıf aile bağları veya kötü çevre.. Araştırmacılar bağımlılık yatkınlığının yüzde 50-60'ını kalıtıma bağlıyor. Gerçekten de bazı insanları alkolikliğe ve diğer bağımlılıklara daha yatkın hale getiren bazı gen varyantları bulundu. Fakat bununla birlikte göreceli güçlü kalıtsallığın sadece bir kısmı kalıtımdaki varyasyonlarla açıklanabiliyor diyor Fudan Üniversitesi'nden Qiumin Le. (Drug-seeking motivation level in male rats determines offspring susceptibilitiy or resistance to cocaine-seeking behaviour, Nature Comminications 30.5.2017). Araştırmacılar bu yüzden DNA'daki risk faktörlerine ilave olarak, başka kalıtsal bileşenlerin olabileceğini düşünüyor: Epigenetik değişimler. Genlerin okunmasında etkili olan epigenetik değişiklikler, tıpkı genler gibi gelecek nesillere geçmekte. Bağımlılık yatkınlıyla ilgili bu tür epigenetik aktarımın olup olmadığı fare deneyleriyle incelendi. Erkek farelere ilk başta günde dört saat bir kaldıraçla kokain içme imkanı sunuldu. Birkaç gün sonra fareler arasında belirgin farklılıklar gözlemlendi. Bazıları kokain pompasını çok az kullandığı ve kokain tüketimlerinin de artmadığı gözlemlenmiş.. Bu da, farelerde bağımlılığın gelişmediğini açıklıyor. Oysa diğer farelerde klasik bağımlılık davranışları ortaya çıkmış. Bu davranışların yavrularda görülüp görülmeyeceğini görmek için, erkek fareler çiftleştirildi. Yavrular doğduktan sonra yapılan deneylerde bağımlı olan erkek farelerin hem yavrularının hem de torunlarının uyuşturucu bağımlısı olduğu görüldü. Ama bu sonuç farelerin bağımlılık yatkınlığını ne şekilde aktardıkları yani genetik mi yoksa epigenetik olarak mı aktardıklarını açıklamıyordu. Bu yüzden erkek farelere kokain verilmeden önce çiftleşmelerine izin verildi. Kokain deneyi ise daha sonra yapılmış. İşte bu şekilde daha sonra bağımlı olan erkek farelerin yavruları, bağımlı olmayan erkek farelerin yavruları kadar kullanmışlar kokaini ve bağımlılık kazanmamışlar. Bu da kokain bağımlılığının kazanılmış bir özellik olmasına rağmen kuşaklara aktarılabildiğini kanıtlamakta. Peki ama bağımlılık nasıl geçiyor? DNA analizleri sonucunda bağımlı ve bağımlı olmayan farelerin ve yavrularının spermalarında ve beyin hücrelerinde önemli epigenetik değişiklikler saptanmış. Bağımlı baba farelerin DNA'larında en az 1000 metil grubu değişmişken, yavrularında 500 kadarı değişmiş. Kalıtımdaki bu kısımlar özellikle de hayvanların ödüllendirme sistemindeki beyin metabolizmasını ayarlayan genler üzerinden etkilendiği gösterilmiş. Bilim insanları bu tür kalıtsal olmayan bağımlılık aktarımının insanda da mümkün olabileceğini düşünüyor.


Fas'ta bulunan kalıntılar Homo sapiens'in varoluş tarihini 100 bin yıl geriye çekti. Yaklaşık 315 bin yıl öncesine uzanan kafatası ve çene kemiklerinin, türümüzün ilk üyelerine ait olduğu fikri tartışılıyor. Bilim insanları, Homo sapiens'in Doğu Afrika'da 200 bin yıl önce ortaya çıktığına inanıyordu. Yeni bulunan kalıntılar ise atalarımızın tüm Afrika'ya yayılmış olduğunu gösteriyor. Çok merkezli bir evrim gündemde. Nature dergisinde yayımlanan araştırmaya göre, Fas'ın Jebel Irhoud bölgesinde 10 yıldır süregelen araştırmalarda ortaya çıkan fosillerin bugünkü insan kafatasına benzerliği, Homo sapiens'in bu bölgede yaşamış olduğunu düşündürüyor. Max Plack Evrimsel Antropoloji Enstitüsü yöneticilerinden Jean-Jack Hublin, "Karşımızdaki yüz, sokakta karşılaşabileceğimiz bir yüzdü. Dişleri daha büyük olmakla beraber eski insan türünden çok Homo sapiens'lere denk düşebilecek nitelikteydi" diye konuştu. İsveç Uppsala Üniversitesi uzmanlarından Mattias Jakobsson'ın araştırmaları da, türümüzün daha önce evrimleşmiş olabileceği görüşünü destekliyor. Yaklaşık 2 bin yıl önce Güney Afrika'da yaşamış genç bir erkeğin genom dizilemesinin araştırılması üzerine, bu kişinin H. sapiens soyundan atalarının, 260 bin yılı aşkın bir önce o dönemde var olan başka Afrika topluluklarından ayrılmış olduğu sonucuna varıldı. Hublin, "Bugüne dek türümüzün Sahra-altı Afrika'da yer alan Cennet Bahçesi'nde oldukça hızlı bir evrim sürecinden geçtiği kanısı yayındı. Şimdi ise, bu Cennet Bahçesi'nin tüm Afrika olduğu ve geniş bir alanı kapsadığı söylenebilir" dedi.


İlk yaşam formunun besin kaynağının ne olduğu konusunda yeni gelişmeler var. Kaynama sıcaklıklarında gelişen ve hidrojen gazı yiyen ilkel bir mikrobun hidrotermal menfezlerlerde yaşayarak çoğaldığı anlaşıldı. Yeni sonuçlar, ilk metabolizma hipotezi olarak bilinen, yaşamın kökeni hakkında uzun zamandır devam eden bir fikri destekliyor. Yaşamın kökeniyle ilgili çalışmalar paradokslarla doludur. Bir örnek verelim: Bilinen her organizma, hücrelerimizin yapı taşlarını inşa etmek için bir dizi protein ve onu inşa etmeye yardımcı olan DNA'yı kullanır. Ancak DNA ve proteinleri oluşturmak için de bu yapı taşlarına ihtiyaç vardır. Yani ortada bir yumurta mı tavuktan yoksa tavuk mu yumurtadan çıkar? paradoksu var. Araştırmacılara göre, bu tavuk-yumurta paradoksunun çözümü, hidrotermal menfezler, yani deniz tabanındaki sıcak suyu yayan ve diğer birçok kimyasal maddeyi parçalayan çatlaklarda yatıyor. Bilim insanları, menfezlerdeki deliklerin etrafında bol miktarda bulunan üç metal bileşiğinin, hücre büyümesi için kritik enerji açısından zengin organik bileşikleri bir araya getirmek üzere hidrojen gazı ve karbondioksitle (CO2) reaksiyona girmesine neden olabileceğini bulduklarını söylüyor. Ekip, hava deliklerinin etrafındaki yüksek sıcaklık ve basınçların, gezegenimizdeki yaşamı başlatmış olabileceğini savunuyor. Çalışmaya dahil olmayan Münih'teki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden yaşam bilimci kimyager Thomas Carell, yeni çalışmayı heyecan verici bulduğunu söylüyor. Zira çalışmanın ortaya çıkardığı organik moleküller arasında Carell'ın enerji metabolizmasının en temel molekülleri olarak adlandırdığı asetat ve piruvat da bulunuyor; bunlar besin maddelerini hücre büyümesine dönüştürme sürecini oluşturan etkenler olarak biliniyor. Yeni sonuçlar, ilk metabolizma hipotezi olarak bilinen, yaşamın kökeni hakkında uzun zamandır devam eden bir fikri destekliyor. Bu görüş, Erken Dünya'daki jeokimyasal süreçlerin, karmaşık moleküllerin sentezini sağlayan, basit enerji açısından zengin bileşikleri yarattığını öne sürüyor ki bu sürecin sonunda Darwinci evrim ve yaşam için gerekli materyaller sağlanmış oluyor. Bu ilkel metabolizmaya dair başka bir ipucu da 2016 yılında gelmişti. Düsseldorf'daki Heinrich Heine Üniversitesi'nden evrimsel biyolog William Martin liderliğindeki araştırmacılar, binlerce bakteri ve arkanın genomlarını taramış ve muhtemelen bir mikrobik ataya ait paylaşılan genlerin kodlandığı 355 proteini tespit etmişti. Bu proteinler de kaynama sıcaklıklarında gelişen ve hidrojen gazı yiyen bu ilkel mikrobun, okyanusta çözünen inorganik karbondioksiti, enerji açısından zengin organik bileşiklere dönüştürmek için elektronlarını kullanarak çoğaldığını gösteriyor. Bu da mikropların, bu koşulların mevcut olduğu hidrotermal menfezlerin yakınında yaşamış olabileceği fikrini destekliyor. Bu fikir, modern organizmaların hidrojen ve karbondioksiti, asetil-koenzim A yolu olarak bilinen bir işlem sayesinde organik moleküller oluşturmak için birleştirmesi gerçeğiyle destekleniyor. Bu işlem, temel organik molekülleri, hücrelerdeki enerji metabolizmasının merkezinde yer alan protein, karbonhidrat ve lipitlerin üretimini sağlayan biyokimyasal süreçlerle besliyor. Ancak ortada bir sorun var; modern organizmalar, asetil-CoA yolunu, çok iyi bir biçimde konumlandırılmış 15.000 amino asitten oluşan 11 enzim kullanarak çalıştırıyor. Duruma açıklık getiren Martin, doğru protein mekanizmaları veya katalizör olmadan hidrojen ve karbondioksiti bir araya getirirseniz hiçbir şey olmaz diyor. Peki organizmalar, asetil-CoA yolunu sürdürme konusundaki yeteneklerini kendiliğinden nasıl geliştirebildi? İki yıl önce, Strazburg Üniversitesi'nden kimyager Joseph Moran liderliğindeki araştırmacılar, en azından kısmi bir cevap önerdi: Demir, nikel ve kobalt dahil saf metallerin, asetil-CoA yolunun kilit üyeleri olan asetat ve piruvat oluşturmak için su ve karbondioksit reaksiyonunu katalize edebileceğini bildirmişti. Bu bulgu, en erken yaşamın, bir organik madde elde etmek için organik bileşiklerden beslenebileceğini ve zamanla reaksiyonları daha da verimli hale getirmek için bir dizi protein geliştirdiğini gösteriyor. O ve meslektaşları, su ve Dünya'nın kabuğunun derinliklerindeki metaller arasındaki reaksiyonların sonucu olarak hidrotermal menfezlerin sürekli hidrojen gazı yaydığını biliyorlardı. Araştırmacılar daha önce, erken Dünya okyanuslarında bulunan karbondioksitin bugünkünden yaklaşık 1000 kat daha fazla olduğunu da belirlediler. Ardından Martin ve ekibi, hidrotermal menfezlerin çevresinde yaygın olan metal açısından zengin minerallerin hidrojenin karbondioksit ile reaksiyona girmesine neden olup olamayacağını merak etti. Öğrenmek için Martin'in ve Moran'ın ekipleri menfezlerdeki deliklerin yakınında bulunan demir açısından zengin üç minerali araştırmak için güçlerini birleştirdi. Bunları bir su çözeltisine eklediler, ardından 100 C ve 25 bar basınçta hidrojen ve karbondioksit içinde kaynattılar ki bu, derin deniz menfezleri çevresinde yaygın koşullar anlamına geliyor. Her üç mineral de hidrojen ve karbondioksit reaksiyonunu katalize ederek format, asetat ve piruvat gibi organik maddelerin bir karışımını oluşturuyordu. Grup, bu bulguyu Nature Ecology & Evolution'da yayımladı. Martin, bu çalışmada sahip oldukları şeyin, sürekli bir kimyasal enerji kaynağı olduğunu ve bunun, metabolizmada kullanılan enerji açısından zengin molekülleri ürettiğini belirtiyor.


Ortaçağ'da milyonlarca insanın yaşamına mal olan veba mikrobunun geçmişi çok daha eskilere dayanır. 5000 yıl öncesinde veba mikrobu göreceli olarak zararsızdı. Son araştırmayla Prehistorik dönemlerde veba mikrobunun farklı grupları olduğu anlaşıldı. Araştırmacılar 5000 ila 2000 yıl önce Orta Asya'dan Batı Avrupa'ya kadar uzanan bölgedeki 15 arkeolojik buluntu yerinden çıkarılan 252 insan kalıntısını incelediler. Bu zaman dilimi Neolitik'ten Tunç Çağı'na geçişi ve Demir Çağ'ına kadar olan süreyi kapsar. Analizler sırasında veba mikrobuna ait 17 kalıtım örneği bulundu. Daha önceki araştırmalarda elde edilenlerden daha fazla olan bu kalıtım örnekleri sayesinde, veba mikrobunun gelişimi ve yayılımı hakkında daha fazla bilginin edinilebileceği sanılıyor. Veba mikrobunun insanlara çok eski tarihlerden beri bulaştığı, Letonya'da gün ışığına çıkarılan 5000 yıllık bir mezarda bulunan veba mikrobunun kalıtımıyla öğrenilmişti. Görünüşe göre bu kişi aceleyle gömülmemiş ve oraya gömülen diğer insanlarda da patojenin izine rastlanmamış. Bu durum hastalığın örneğin Ortaçağ'daki salgından farklı bir şekilde seyrettiğini gösteriyor. Son araştırmanın uzmanları da bu sonuca katılıyorlar. Yeni gen verilerinin ışığında Yersina pestis'in 6200 yıllık bir geçmişi olabileceği tahmin edilmekte. Çekya, Ukrayna, Doğu Kazakistan ve Moğolistan'da bulunan veba mikrobu örnekleri, bakterinin tarihteki büyük salgından çok önce büyük mesafeler kat ettiği ve daha önceleri tahmin edilenden çok daha yaygın olduğunu gösterdi. Araştırmacılar ayrıca tarihöncesi dönemdeki ilk veba hastalığıyla ilgili kanıtı da İber Yarımadası'nda buldular. Bu hastalık günümüzden 3400-3200 yıl önce yaşanmış. Son çalışmayla bulunan diğer 16 Yersina pestis kalıtımının aksine bu tip, pirelerle bulaştırılabilecek her türlü genetik koşula sahipti. Bu tip bir patojen tarih öncesinde sadece Samara civarındaki bölgeden yaklaşık olarak 5000 kilometre uzaklıkta yer alan, 500 yıl daha eski olan bir örnekte tespit edilmişti. Anlaşıldığı üzere o tarihlerde çeşitli mikrop soyları birbirinden bağımsız olarak Avrasya'nın büyür kısmında dolaşıyordu ve bunlar bulaşma türü ve tehlike seviyesi açısından farklılık gösteriyordu. Modern varyantların, pireden, kemirgenlere ve insanlara bulaşması olasıydı ancak diğer varyantların bulaşma yolları hakkında sadece tahmin yürütülebilmekte. Nitekim karşılaştırma için akrabaları bulunmuyor artık. Mikrobun çeşitli varyantlarının o tarihlerde bile bu kadar yaygın olması, insanların 5000 yıl önce çok geniş alanlarda hareket halinde olmalarıyla ilgili olabilir. Büyükbaş hayvan yetiştiricileri o zamanlar Orta Asya steplerinden Batıya doğru göç ediyordu, öküzle çekilen kağnılar vardı ve at da evcilleştirilmişti. İnsanların hayvanlarla temasları hastalıkların bulaşmasını kolaylaştırmış olmalı.


14.yy'da büyük bir hızla Avrupa, Yakındoğu ve Afrika'ya yayılan veba, Kara ölüm olarak anılan tek bir salgınla nüfusun yüzde altmışını yok etmişti. Bir araştırma ekibi şimdi bu enfeksiyon hastalığının ilk bakteri kökünü ve ilk olarak hangi tarihte ortaya çıktığını tespit etti. Veba 1347 yılında, Moğol imparatorluğunun bir parçası olan Altın Orda nın yerleşim bölgelerinden, Akdeniz bölgesine ulaşmıştı. Bu ilk enfeksiyon dalgası, 500 yıl kadar devam edecek olan bir pandemiye dönüştü. İkinci veba pandemisi ise 19. yy'ın başlarına kadar devam etmiştir. İkinci veba pandemisinin kökeni uzmanlar arasında uzun bir süredir tartışılıyordu. En bilinen teorilerden birine göre bu salgının kökeni olasılıkla Doğu Asya'ya özellikle Çin'e uzanıyor. Ne var ki bu teori Orta Asya'daki arkeolojik buluntularla örtüşmemekte. Söz konusu buluntular, Kırgızistan'daki Yssykköl gölünün yakınındaki bir bölgeye ait. Buluntulara göre veba salgını 1338 ve 1339 yıllarındaki yerel ticaret birliğinde ortaya çıkmış. 140 yıl önce gerçekleştirilen kazılarda, üzerindeki yazılarda insanların bilinmeyen bir salgına kurban gittiklerinden söz edilen mezar taşları bulunmuş. Süryanice ve Aramice yazılmış bu mezar taşları keşfedilmelerinden bu yana, Avrupa'daki Kara Ölüm için tartışılır hale gelmişti. Nature dergisinde yayımlanan araştırma yazısı için uluslararası bir araştırma ekibi, veba ile ilgili yazıların bulunduğu yerlerdeki insan kalıntılarına ait eski DNA'ları, buluntu yerlerine ait tarihi ve arkeolojik verileri inceledi. Daha ilk veriler bile umut verici: Araştırmacılar mezar taşına göre 1338 yılanda ölen kişilerin DNA'sında veba bakterisi Yersinia pestis'i saptamışlar.. Şimdiye kadar, Kara Ölüm salgını, Büyük Veba Çeşitliliği Patlaması olarak isimlendirilen veba suşlarının büyük bir çeşitlenmesiyle ilişkilendirilmişti. Ne var ki bu olayın tarihi kesin olarak belirlenememişti ve şimdiye dek 10. ila 14.yy arasına tarihlendiriliyordu. Araştırmacılar şimdi Kırgızistan'daki buluntu yerlerindeki eski veba kalıtımlarını bir araya getirerek, ilk orta çıkışıyla ne şekilde bağlantılı olabileceğini incelediler. Bu şekilde Kırgızistan'daki eski köklerin tam da bu çeşitlenme olayının merkezinde yer aldığı ortaya çıkmış. Yani bu şekilde Kara Ölüm'ün ilk kökünün nerede ve tam olarak hangi tarihte ortaya çıktığı belirlenebilmiş. Peki ama bu bakteri kökü nereden gelmiş olabilirdi? Veba insandan yayılan bir hastalıktır. Yersina pestis bakterisi dünyanın her yerindeki yabani kemirgen popülasyonunda yaşıyor. 1338 ve 1339 yılları arasında Yssykköl gölünün yakınındaki bölgede salgına neden olan Orta Asya kökü böyle bir kaynaktan gelmiş olmalı. Eski bakteri köküyle en yakın akraba olan modern kökler günümüzde Tian-Shan dağlarının etrafındaki veba rezervlerinde görülüyor. Buna göre Kara Ölüm'ün atası Orta Asya'da ortaya çıkmış olmalı diyor araştırmacılar.


Virüsler çoğalabilmeleri için hücre mekanizmalarımızı ihtiyaçları vardır. Viral proteinlerini üretebilmek için ribozomlardan yararlandıkları gibi kalıtımlarını çoğaltmak için de kısmen kendi hücrelerine ait enzimlerden yararlanırlar. İnflüenza, kızamık veya yeni koronavirüs gibi virüslerin, kendi kalıtımlarının bir kısmının, doğrudan doğruya hücresel protein fabrikaları tarafından okunabilmeleri gibi bir avantajları vardır. Fakat yine de bir kusur söz konusu. Ribozomun bir RNA biçiminde kodlanan proteinin yapı talimatlarının, tanınabilmesi ve okunabilmesi için özel bir başlangıç sinyaline ihtiyacı var. Bu RNA bazlarından oluşan kısa bir dizilim. 5'UTRs olarak isimlendirilen bu sinyal, insanın hücre mekanizması tarafından her mesajcı RNA sarmalının başına eklenir ve hücre çekirdeğinden ribozomlara gönderilir. Fakat viral RNA bu başlangıç sinyalinden yoksundur. Birçok virüs bu yüzden ilginç bir karşı strateji geliştirmiştir. İnsana ait bazı mesajcı RNA'yı yakalar, başlangıç sinyalini çalar ve kendi RNA sarmallarına asar. Cap-Snatching olarak isimlendirilen bu süreç, bazı tek sarmallı negatif RNA virüslerinden bilinmektedir. Bunların arasına inflüenza, kızamık, ebola, kabakulak ve Lassa virüsü de dahildir. Bugüne dek çalınan RNA parçalarının sadece başlangıç sinyali görevini gördüğü ve ortaya çıkan proteinlerin tamamen viral oldukları sanılıyordu. New York Mount Sinai Tıp Okulu'ndan Jessico Ho ve ekibi bunun doğru olmadığını buldu. RNA başlangıç sinyaliyle birlikte insanın protein parçalarının yapı talimatları da çalınıyor ve ribozomlarda okunuyor. Bu şekilde bulaşık hücrelerde kısmen viral kökenli kısmen de konakçıya ait olan proteinler oluşuyor. İnflüenza A virüsü bulaşmış hücre kültürlerinde araştırmacılar bu hibrit proteinlerinin üç türünü takip ettiler. Upstream Frankenstein Open Reading Framers veya kısaca UFO olarak isimlendirilen bu proteinler, asıl virüs proteinlerinden daha az olmalarına rağmen, bulaşık hücreler tarafından tespit edilebilir miktarda üretilmekte. Bunun nedenini öğrenmek isteyen araştırmacılar, önce Frankenstein proteinlerini üretemeyen inflüenza virüs kökü tasarladılar; daha sonra ise ne kadar iyi çoğalabilip, çoğalmadıklarını fare deneyleri ile kontrol ettiler. Ho ve ekibi hücre kültürlerinde önemli farklılıklar görmezken, farelerde değişimden geçirilen virüs köklerinin daha az bulaşıcı oldukları fark edildi. Bu da söz konusu hibrit proteinlerinin virüslerin virülansına katkıda bulundukları anlamına geliyor. Aslında insana ait viral hibrit proteinlerinin virüsler için avantajları olduğu gibi dezavantajları var. Bu proteinleri üreten hemen hemen tüm inflüenza A virüs kökleri, bu Frankenstein proteinlerinin genel olarak yararlı olduğu anlamına geliyor. Ancak bunların ne gibi avantajlar olduğu henüz bilinmemekte. Ancak kesin olan bir şey var ki o da RNA virüsleri, hücrelerimizden sanılandan çok daha kapsamlı bir şekilde yararlanıyorlar. Anlaşıldığı kadarıyla çok sayıda virüs türü daha önce tanınmayan proteinleri üretebiliyorlar. İlk testler diğer tek sarmallı negatif RNA virüslerinin de bu yetiye sahip olduklarını göstermiş. Son araştırmayla elde edilen yeni bilgilerin birçok viral hastalığın tedavisinde işe yarayabileceği sanılıyor. Araştırmacılar bundan sonra hibrit virüslerini daha ayrıntılı bir şekilde incelemek istiyorlar.


Dünyanın farklı bölgelerinde birçok katılımcıda yapılan beyin görüntüleme çalışmalarında, bireyler tek başlarına, uyanık ve istirahat halinde bırakıldıklarında, bazı beyin bölgelerini aktif olarak kullandıkları saptandı (1,2). O sırada birey ister çocuğunun gelecek planlarını yapıyor olsun, ister bir önceki akşam arkadaşlarıyla geçirdiği eğlenceli akşam yemeğini düşünüyor olsun, ister başkalarının kendiyle ilgili neler düşündüğünü hayal ediyor olsun, düşünce içeriğinden bağımsız olarak o sırada aktive olan beyin bölgelerinin birçok kişide aynı olduğu gözlendi. Bu istirahat halinde aktive olan özel beyin ağına dinlenim durumu ağı denir. DDA, başka araştırma konuları için beyni görüntülenen insanlarda, gözler kapalı ve istirahat halindeyken, hiçbir zihinsel görev verilmemişken, tamamen rastlantısal olarak keşfedildi. Bu özel beyin ağı içerisinde olduğu düşünülen beyin bölgelerinin nöroanatomik olarak isimlendirilmesi; mediyal prefrontal korteks, posterior singulat korteks, inferior pariyetal lobül, lateral temporal korteks, hipokampüs ve preküneus olarak geçmektedir. Beynin özel bir zihinsel aktivite ile meşgul olmadığı zamanlarda da aktif olduğu düşüncesi, 1930'larda araştırmacı Hans Berger (3) tarafından ilk kez vurgulandı. Konunun bilimsel camiada gündeme gelmesinde etkin olan bir başka araştırmacı 1970'lerde beyin görüntüleme çalışmalarına hız kazandıran David Ingvar'dır (4). Ingvar yaptığı çalışmalarda beyin aktivitesinin bir dışavurumu olan serebral kan akımı artışının istirahat sırasında insanların beyinlerinde özel bir şablon izlediğini ve özellikle de beynin ön bölgesi olan frontal loblarda beyin kan akımının arttığını göstermişti. İki binli yılların başlarında da Raichle (5), Gusnard (6) ve arkadaşları gelişen beyin görüntüleme yöntemleri sayesinde bireylerin istirahat halinde oldukları sırada aktive olan beyin bölgelerini daha spesifik olarak saptadılar ve default mode tabirini ilk kez kullandılar. DDA, kitap okuyup not almak, haberleri seyretmek, bilgisayarda sunum hazırlamak gibi dikkat gerektiren özel görevlerde daha az aktivite gösteren fakat bir görev üstlenmediğimiz ve düşüncelere daldığımız bir dinlenme durumunda ise tam tersi olarak aktive olan beyin bölgelerini içerir. Son dönemde, DDA'da bozulan aktivite ile depresyon, anksiyete ve şizofreni gibi bazı mental hastalıkları ilişkilendirildi (7). Hatta yeni olarak meditasyon gibi zihinsel bazı terapilerin DDA'nın şablonunu ve aktivitesini olumlu yönde etkileyerek iyi hissetmeyi sağlıyor olabileceğini gösteren çalışmalar da var. Bu geniş ve farklı çerçevede istirahat halinde aktif olan ve o sırada gerçekten ne ile meşgul olduğunu bilmediğimiz bir beyin görüntülemesi üzerinde çalışmak ve buna dayalı bazı varsayımlar üretmek, bazı bilim insanlarının itirazı ile karşılaştı. Fakat bütün bu çeşitliliğe rağmen bu fonksiyonel konnektivite ağlarının son derece tutarlı olarak farklı bireylerde beynin aynı bölgelerinde ortak olarak aktivasyon gösterdiği kanıtlandı . DDA'nın özellikle otobiyografik hafıza işlenmesinde yakından ilişkili bir beyin ağı olduğunu düşündüren çalışmalar var. Otobiyografik hafıza kişinin bilinçli olarak sahip olduğu ve tamamen kendi katılımıyla deneyimleyerek bildiği tüm anıları içerir. Örnek olarak bir arkadaşınız size geçen hafta neden işe geç kaldığınızı sorduğunda anlattığınız ufak araba kazasına dair bütün ayrıntılar, otobiyografik hafızanızdan geri çağırdığınız anı parçacıklarıdır. Bu hafıza türü Portekiz'in başkenti neresidir? sorusuna Lizbon cevabını verirken kullandığınız semantik hafızanızdan başka bir hafıza türüdür. İnsanın bilinçli olarak hatırlayabildiği bu iki hafıza türünün ikisine birden açık hafıza denir ve her iki kulak arkasında yerleşmiş beynin mediyal temporal lobları içinde gömülü olan hipokampüs isimli özel bir bölgede depolanır. Zaten çalışmalarda DDA'nın bağlı olduğu nöroanatomik yapılardan birinin hipokampüs olduğunu daha önce vurgulamıştık. Alzheimer Hastalığı en sık görülen demans yani unutkanlık hastalıklarındandır. Esasen unutkanlık semptomlarının başlamasında yıllar önce beynin çeşitli bölgelerinde özellikle de biraz önce bahsettiğimiz açık hafıza nın depolandığı hipokampüs bölgesinde beta amiloid isimli bozuk bir proteinin depolanması ile ortaya çıkan nörodejeneratif yani geri dönüşümsüz beyin hasarıyla giden bir hastalıktır. Alzheimer hastalığında da DDA bölgelerinde glukoz kullanımında yani enerji metabolizmasında azalma olduğu gözlenmiştir. Bu gözlemin hastalık semptomları başlamadan ortaya çıkabildiği de kanıtlanmıştır. Günümüzde DDA, insan davranışıyla olan ilişkisi tam olarak karakterize edilmemiş olsa da, bazı araştırmacılar bu beyin ağının hem bireyin vücut içi değişikliklerine hem de dış dünyadan gelen yeni uyarılara kişiyi hazırladığını düşünmektedir (5). Bir başka grup bilim insanı ise bireyin geçmişle ilgili tüm bilgi ve birikimini analiz edip kişiyi gelecekteki eylem ve davranış biçimlerine hazırlanması için gereken sürece aracılık ettiğini düşünmektedir (8). Sonuç olarak sinirbilimsel anlamda DDA araştırmalarının beynin çetrefilli yapısının daha ayrıntılı anlaşılmasını, beynin karmaşık bilgi ve deneyimleri nasıl işlediğinin ve çapraşık düşünce, davranış ve motivasyonların nasıl oluştuğunun bilim insanları tarafından daha iyi anlaşılmasına ışık tutma ihtimali vardır. Bir adım daha ileri giderek, DDA araştırmalarının; depresyon, anksiyete, şizofreni, dikkat eksikliği gibi mental hastalıkların ortaya çıkış mekanizmalarının daha net belirlenmesi ve var olandan daha kalıcı çareler bulunması konusunda bir ümit olduğu da aşikardır. 1- Shulman GL, Fiez JA, Corbetta M, Buckner RL, Miezin FM, et al. Common blood flow changes across visual tasks: II.: decreases in cerebral cortex. J. Cogn. Neurosci., 1997;9, 648 663. 2- Mazoyer B, Zago L, Mellet E, Bricogne S, Etard O, et al. Cortical networks for working memory and executive functions sustain the conscious resting state in man. Brain Res. Bull, 2001;54, 287 298. 3- Berger H. On the electroencephalogram of man: third report. Electroenceph. Clin. Neurophysiol. 1931;28, 95 132. 4- Ingvar DH. Hyperfrontal distribution of the cerebral grey matter flow in resting wakefulness: on the functional anatomy of the conscious state. Acta Neurol. Scand, 1979; 60, 12 25. 5- Raichle ME, MacLeod AM, Snyder AZ, Powers WJ, Gusnard DA, Shulman GL. A default mode of brain function. Proc Natl Acad Sci U S A. 2001; 16; 98(2):676-682. 6- Gusnard DA, Akbudak E, Shulman GL, Raichle ME. Medial prefrontal cortex and self-referential mental activity: relation to a default mode of brain function. Proc Natl Acad Sci U.S.A , 2001; 98, 4259 4264. 7- Buckner RL, Andrews-Hanna, JR, Schacter DL. The Brain's Default Network: Anatomy, Function, and Relevance to Disease. Annals of the New York Academy of Sciences. 2008; 1124 (1): 1 38. 8- Binder JR, Frost JA, Hammeke TA, Bellgowan PS, Rao SM, Cox RW. Conceptual processing during the conscious resting state. A functional MRI study. J Cogn Neurosci. 1999;11(1):80-95. İmajlar Wikimedia Commons'dan alınmıştır. Bu yazı HBT'nin 103. sayısında yayınlanmıştır.


Kadınlar erkeklere kıyasla daha uzun yaşıyorlar. Bu durum yaşlanan erkeklerdeki hücre mutasyonuyla ilgili olabilir. Farelerle gerçekleştirilen bir araştırma, kan kök hücrelerindeki Y kromozomu kaybının kalp sorunları riskini arttırdığını gösterdi. Erkeklerin ileriki yaşlarda hücrelerindeki Y kromozomlarını kaybettikleri, tıp araştırmacısı Kenneth Walsh'a göre uzun bir süredir zaten biliniyordu. Yetmiş yaşındaki erkeklerin yüzde 40 ila 50'sinde bir tür mutasyon görülüyor. Araştırmacıya göre bunlar erkeklerde en sık görülen hücre mutasyonları. Yaş ilerledikçe Y kromozomlarını kaybeden erkek sayısı da artıyor. Fakat yaş dışında sigara içimi gibi sağlığa zararlı davranışlar da etkili oluyor. Erkeklerin mozaik gibi bir kan hücresi karışımı var, bazıları Y kromozomuna sahipken, diğerlerinde yok. Kimi erkeklerde sadece birkaç hücrede Y kromozomu bulunmazken, diğerlerinde ise Y kromozomu bulunan hemen hemen hiçbir hücreye sahip değiller. Daha önceki araştırmalarla Y kromozomlarındaki mozaik biçimli kaybın hastalıklarla bağlantılı olabileceği tahmin ediliyordu. Bilinenler arasında örneğin lösemi, kanser, Alzheimer ve kalp sorunları yer alıyor. Ancak bugüne dek mLOY'un sağlık üzerindeki etkisi tam olarak bilinmiyordu. Mesela eksik olan Y kromozomlarının saç kırlaşması gibi yaşlanma belirtileri mi yoksa hastalıkla mı ilgili olduğu anlaşılmamıştı. Bunu öğrenmek isteyen araştırmacılar farelerle deneyler gerçekleştirdiler. Bunun için farelerin kan kök hücrelerindeki Y kromozomlarının yüzde 65'i alındı. Science dergisinde yayımlanan araştırma sonuçlarına göre mLOY'a sahip farelerin, kardiyak fibrozise yani kalp dokusunun skarlaşmasına önemli ölçüde daha duyarlı. Buna göre bu hayvanlarda kalp yetmezliği riski de daha yüksek. Bu bilgilerin insanlar için de geçerli olup olmadığını öğrenmek isteyen araştırmacılar, İngiliz Biyolojik veri bankasını incelediler. Sonuçlar ileriki yaşlarda daha az Y kromozomuna sahip erkeklerin ortalama olarak daha önce öldüklerini ve kalp hastası olma riskinin de daha büyük olduğunu gösteriyor. Bu da Y kromozomu kaybının, erkeklerin kadınlara kıyasla niçin daha önce öldüklerini açıklayan bir ölçüt. Bu nedenle erkeklerin kardiyovasküler hastalıktan ölmesi için bir risk faktörü olarak Y kromozomunun kaybı, tamamen farklı bir mekanizma yoluyla da olsa diyabet veya yüksek kan lipidi seviyesi gibi klasik risk faktörleriyle karşılaştırılabilir. Hayvan deneylerinden elde edilen sonuçlarla, yeni ilaçların geliştirilmesinde de katkısı olabilecek. Ekibe göre kan kök hücrelerinden oluşan ve Y kromozomu olmayan kandaki bazı bağışıklık hücreleri , kalp dokusundaki bir büyüme faktörünü etkinleştirerek yara oluşumunu tetikliyor. Araştırmacılar büyüme faktörünü bir antikorla nötrleştirerek, yara oluşum sürecini kısmen de olsa engellediler. Bu nedenle antikorun erkeklerdeki kalp fibrozunu da engelleyebileceği sanılıyor. Ama bu yöntemin insanlarda uygulanabilmesi için daha birçok araştırmanın gerçekleştirilmesi gerekiyor.


Diyelim ki hayvanlar modern teknolojilerin yardımıyla bizimle konuşmaya başladılar, hayvanlara karşı davranışlarımız değişir miydi? Mesela gelecek araştırmacısı Dr.Ian Person'a göre 2050 yılına dek hayvanlarla konuşabileceğiz. O zamana dek teknolojimiz hayvanlara, nakillerle kendi dilimizden bazı telaffuz yetisi kazandıracak kadar gelişecek. Elbette hayvanların bizimle sular seller gibi konuşarak, tartışacağı veya kavga edeceği abartılıdır. Hayvanlar hiçbir zaman gerçek bir dil anlayışına sahip olamayacak ve gramerle başa çıkamayacaklardır. Sonuçta hiçbir çip birkaç evrim basamağını atlatarak hayvanlara bu yetiyi kazandıramaz. Fakat hayvanların çıkardıkları belli başlı sesleri, dilimize çevirebiliriz. Peki bu durumda hala et yiyebilir miydik? İneklerle konuşabilseydik örneğin, onların kesilmesini hala haklı bulur muyduk? Bu sınırın nerede çizilmesi gerekirdi? Kim bilir belki de birçoğumuz et ve et ürünleri yemekten vazgeçerdik. Ve hayvanların duyarlı olduğunu kabul eder ve bireysel yaşamlarına daha fazla değer verdiğimiz takdirde alternatif stratejilerin bulunması gerekir diyor Colorado Üniversitesi biyologu Marc Bekoff. Araştırmacı zarar vermeme yaklaşımının, bizi iyi şeyler yapabilmek için fazlasıyla duygulaştıracağını iddia ediyor. Peki hayvanın yaşamını, insanınkiyle nasıl karşılaştırabiliriz? İnsan yaşamını kurtaran tedavilerin hayvanlar üzerinde test edilmesi genel olarak mümkün olmayacaktır mesela. Ama böyle de olmayabilir belki de. İngiliz araştırmacılar Steve Loughnan ve Jared Piazza, insanların zeki hayvanlar üzerindeki düşünceleriyle ilgili bir test yapmışlar. Sonuçlara göre kendi kültürümüzde uzun bir süredir yemek listesinde olan hayvanların zeki olup olmaması bizim için pek sorun yaratmamakta. Ama bizim için potansiyel yiyecek olmayan hayvanların öldürülmesi bizi üzüyor. Ve aynı şey bizim yemediğimiz ama yabancı kültürlerin yemek listelerinde bulunan hayvanlar için de geçerli. İşte bu açıdan bakacak olursak, belki de konuşan inek hakkındaki ahlaki anlayışımız değişmeyebilir de, sonuçta inek çok uzun zamandır bizim yemek listemizde. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanlık, yaşamın dünyada başladığı düşüncesine sıkı sıkıya bağlıdır, dünya dışı bir yaşam başlangıcına inanması zordur. Sonuçta somut bir kanıt bulunamadı. Darwin'in, yaşamın bazı küçük gölcüklerde başladığını öne sürmesinden sonra, yer altının derinliklerinden, kil topağına kadar birçok hipotez atıldı ortaya ve bunların ortak noktası yaşamın dünyada başladığıdır. Bu konuyu Panspermia teorisiyle birlikte ele alan Graham Lawton soruyor: Ya öyle değilse? (We came from space?, New Scientist, Cilt 227). 1970'li yıllarda uzayın karmaşık organik moleküllerle dolu olduğu ve bunlardan bazılarının kuyrukluyıldızları ve dünyaya düşen meteoritleri oluşturdukları keşfedilmişti. Peki ama prebiyotikten, biyotik kimyaya geçiş bu kadar hızlı gerçekleşmiş olabilir mi? diyor Lawton. Günümüzdekinden farklı fikirlere dayanıyor olsalar da yaşamın başlangıcıyla ilgili alternatif görüşlerin kökeni çok eskilere uzanır. Fransız doğa tarihçisi Benoit de Maillet'nin 1743'te yaşamın uzaydan gelen tohumlarla okyanuslarda filizlenmesini söylemesinden sonra çok sayıda bilim insanı farklı Panspermia teorileriyle tartışmayı sürdürdü . Elbette ki bunların hiçbiri kanıtlanmamıştı ta ki 1970'li yıllarda Chandra Wickramashinghe'nin artık kanıtımız var demesine dek. Araştırmacı 1974'te astronom Fred Hoyle ile birlikte meteorit içindeki bakterileri incelemiş ve canlı diatomların dünya atmosferine nasıl düştüğüyle ilgili bir makale yayımladıktan sonra şu açıklamaya yapmıştı: Galaksi yaşamla dolu ve bizim biyosferimiz uçsuz bucaksız, birbirine bağlı bir kozmik ekosistemin bir parçası. Genetik malzemeler, hatta canlı organizmalar dünya ve komşu yıldız sistemleri arasında sürekli değiş tokuş halindeler. Evrimsel değişim önemli ölçüde uzaydan gelen genetik malzemeyle biçimlenmiştir. Wickramashinghe'e göre uzak atalarımızın yeröteli olduğunu kabul etmek çok büyük bir etki yapabilirdi. Bu yazı HBT Dergi'nin 51. sayısında yayınlanmıştır.


Covid-19 pandemisi sırasında yaşanan kapanmalar yüzünden yalnız kalan birçok insanın uyku alışkanlığı değiştiği gibi kilo sorunuyla da karşı karşıya kaldı. Araştırmacılar bu etkinin arkasında sirkesineğinde de bulunan bir mekanizmanın gizli olabileceğini düşünüyorlar. Nitekim normalde gruplar içinde yaşayan sinekler, sosyal izolasyon sırasında daha az uyurken, daha fazla besleniyorlar. Bilim insanları bu etkinin altında yatan genetik ve nöronsal mekanizmaları sirkesinekleri inceleyerek anlamaya çalıştılar. Yalnızlık, insanlar ve sürü halinde yaşayan birçok hayvan için iyi değil. Sosyal izolasyonla tetiklenen stres, hem zihinsel hem de bedensel zararlar veriyor. Covid-19 krizi bunu daha da gözler önüne serdi: Yalnızlık beslenme alışkanlığını ve uyku düzenini bozuyor. İncelemeler son yılda yaşanan izolasyon yüzünden birçok insanın kilo aldığını ve uykusuzluktan şikayet ettiğini gösteriyor. Bununla birlikte yalnızlık etkisinin altında yatan mekanizmaların hangileri olduğu kesin olarak bilinmiyor. New York'taki Rockefeller Üniversitesi'nden Michael Young ve ekibi sosyal izolasyonun sonuçlarını görebilmek için Drosophila melanogaster sirkesineğinden yararlandı. Bu küçük böcekler öyle sanıldığı kadar basit değiller. Onlar da karmaşık bir sosyal davranış sergiliyorlar. Sirkesinekleri yiyecek arayışına gruplar halinde çıkıyor, çiftleşme ritüelleri yapıyor ve minyatür boks karşılaşmaları gerçekleştiriyorlar. Günde toplamda 16 saat uyuyan sinekler bunun bir kısmını öğle uykusu geriye kalanı ise gece uykusu olarak tamamlıyorlar. Ayrıca Drosophila yoğun olarak araştırılmış bir model hayvan. Bu sinek çok kolay yetiştirilebildiği gibi birçok modern inceleme yöntemlerinde de kullanılabiliyor. Araştırma çerçevesinde ilk olarak sineklerin farklı koşullarda nasıl davrandıkları incelendi. Farklı büyüklükteki gruplarda ve iki kişilik gruplarda yaşayan sineklerde dikkat çekici davranışların arttığı görülmedi. Fakat sinekler tek başlarına bırakıldıklarında git gide daha fazla yemeye ve daha az uyumaya başladılar. Kontrol deneylerinden de anlaşıldığı gibi yeme alışkanlığındaki değişiklik sadece uykusuzlukla alakalı değil. Yalnızlık ve aşırı yeme arasında da bağlantı söz konusu. Araştırmacılar bu davranışların altında yatan mekanizmayı bulmaya çalıştılar. Genetik incelemeler sonucunda açlıkla alakalı olan bir gen grubunun, yalnız bırakılan sineklerde farklı etkinleştiği görüldü. Araştırmacılar bu davranış değişikliklerin sinirsel arka planını da incelediler. Buna göre P2 nöronları olarak bilinen bir grup beyin hücresinin, uyku düzeni ve beslenme alışkanlığında meydana gelen değişimlerden sorumlu olduğu anlaşıldı. Bu gen grubunun devre dışı bırakılması halinde, aşırı yeme frenlendiği gibi doğal uyku düzeni de geri geldi. Sadece bir gün yalnız kalan sinekler ise sanki bir hafta yalnız kalmış gibi çok yiyor ve çok az uyuyorlar. Bununla birlikte izolasyonun aşırı yeme ve uyku bozukluğu üzerindeki etkisinin anlamı üzerinde sadece tahminler yürütülebiliyor. Bir olasılık yalnızlığın gelecek için bir güvensizlik sinyali vermesi olabilir. Kötü zamanlar için daha fazla beslenmek ve daha uzun süre uyanık kalmak daha avantajlı. Bununla birlikte, insanda benzer mekanizmaların ne derece işlediği henüz bilinmiyor.


Bebeğin bağırsak florası altıncı aydan itibaren yaşam biçimine uyum sağlıyor. Endüstri ülkelerinde, bağırsak bakterileri pek çeşitli değil. Uzmanlara göre bu durum çocukları, alerjiye ve diğer bağışıklık hastalıklarına karşı duyarlı hale getirebilir. Dengeli bir bağırsak florasının sağlıklı bir yaşam için ne kadar önemli olduğu uzun bir süredir biliniyor. Sağlıklı bağırsaklarda bakteri çeşitliliğini ne kadar çoksa o kadar iyi. Fakat özellikle de endüstri ülkelerinde, bağırsaklardaki bakteri çeşitliliği genelde az. Amerikalı mikrobiyolog Matthew Olam yönetiminde çalışan ekip, endüstri ülkelerinde, bağırsak bakteri çeşitliliğinin niçin fakir olduğunu araştırdı. Endüstri ülkelerinde yaşayan insanlarla karşılaştırıldıklarında örneğin Tanzanya'da yaşayan Hadza halk gruplarında çok daha çeşitli bağırsak bakterilerinin bulunduğu görülüyor. Hadza yetişkinleri bir insanın sahip olabileceğini en zengin bağırsak bakterisi çeşitliliğine sahip. Bu topluluk yaşamlarını avcı ve toplayıcı olarak sürdürdüğü için her zaman doğayla iç içe. Araştırmacılar bir insanın bağırsak florasının hangi noktadan sonra diğerlerinden farklılaşmaya başladığını öğrenmek için Hadza topluluğundaki 60 yenidoğanın dışkı örneğini inceledikten sonra, 18 endüstri ülkesine ait veri bankalarıyla karşılaştırdı. Ekip ayrıca Hadza örneklerinin yaklaşık yarısını, ayrıntılı metagenomik incelemeden de geçirdi. Buna göre, hangi ülkeye ait olursa olsunlar, doğumdan sonraki ilk aylarda bebeklerin bağırsak florasında herhangi bir değişiklik görülmüyor. Farklılıklar altıncı aydan itibaren ortaya çıkıyor. Hadza bebeklerinin bağırsaklarında bulunan bazı mikroplar, endüstri ülkelerindeki bebeklerde tespit edilmedi. Bakteri türlerinin yaklaşık olarak yüzde 20'si yeni olarak sınıflandırıldı ve bunlardan çoğu endüstri ülkelerine ait örneklerde bulunmadı. Bundan sonraki incelemelerle tespit edilen bakterilerden, hangisinin nelerden sorumlu olduğu öğrenilmeye çalışılacak. Son araştırma endüstri ülkelerindeki bebeklerde bazı önemli bakterilerin bulunmadığını göstermesi açısından önemli. Bu bakterilerden bazıları özellikle de gelişme evresinde anne sütünün değerlendirilmesi için önemli. Söz konusu bakterilerin eksikliği öte yandan çocukları alerji gibi hastalıklara daha duyarlı hale getirebilir. Ancak bu konunun da ayrıntılı bir şekilde araştırılması gerekiyor diyor uzmanlar. Sonuçlar bakteri çeşitliliğinde annenin kalıtımı dışında, genel yaşam biçiminin de etkili olduğunu gösteriyor.


Yeryüzünde bitki, hayvan ve insanın yaşamasının mümkün olmadığı bölgeler de dahil olmak üzere her türlü koşulda mikroorganizmalara rastlanır. Toprakta, havada, okyanuslarda ve diğer su kaynaklarında bol miktarda mikroorganizma vardır. Bu mikroorganizmalar aynı yaşam bölgesini diğer canlılarla paylaşmaktadır. Canlı ve cansız koşullar bir ekosistem oluştururlar. Bugünkü bilgilerimiz ışığında bu soruya verilecek cevap her ikisinin de doğru olduğudur. Mikroorganizmaların faydalı mı zararlı mı olacakları onları kontrol etmedeki başarımıza bağlıdır. 20. yüzyılın başında ölümlerin ilk nedeni enfeksiyon hastalıkları idi. Birey ve toplum yaşamını tehdit eden önemli hastalıklara neden olan mikroorganizmalardır. Ancak şu bir gerçek ki yeryüzündeki yaşamın devam etmesinde önemli rolü olan biyokimyasal döngüleri gerçekleştiren, birçok gıdanın oluşmasında görev yapan yine mikroorganizmalardır. Çevremizde sessiz pek çok mikroorganizmal faaliyet oluşmaktadır. Örneğin yaşamımızın devam etmesi için elzem olan oksijen bir döngü halinde değişime uğrayıp tekrar yenilenirken bu olayda sadece yeşil bitkiler değil fotosentetik bakteriler de görev almaktadır. Havada bol bulunan ancak bizim kullanacağımız kimyasal yapıdan uzak azot mikroorganizmalar sayesinde yapımıza alınabilir bir özellik kazanmaktadır. Organik maddelerin parçalanmaları yine mikroorganizmalarca sağlanır. Her çevrede canlılarla fiziksel çevre arasındaki biojeokimyasal çevrimi gerçekleştirmek için mikroorganizmalara gereksinim vardır. Tüketiciler ölünce karbon, azot ve diğer elementler vücutlarına bağlı olarak kalır. Mikrobiyal ayrıştırıcılar kompleks organik molekülleri daha basit bileşiklere yıkarlar. Son ürün inorganik madde olduğunda bu yıkım işlemi mineralizasyon adını alır. Mikroorganizmaların bu aktivitesi olmasaydı karbon, azot, kükürt ve azot gibi tüm organizmalar için temel olan bu maddeler hemen tükenirdi. Bu maddelerin çevrimi toprak, su ve atmosferi yakından etkiler. Örneğin karbon çevriminde yılda 80 milyon ton inorganik organik hale çevrilir. Bu aktivitenin yarısını okyanuslardaki fotosentetik mikroorganizmalar gerçekleştirir. Organik karbonun büyük bir kısmı ayrıştırıcılar veya tüketicinin solunumu ile oksitlenir ve CO2 oluşumu gerçekleşir. Mikroorganizmalar bir miktar karbona ise ulaşamıyor. Bunlar yeryüzü katmanının altında ve oksijen bulunmayan bölgelerde toplanmıştır. Örneğin kömür ve petrol gibi fosil yakıtlar yeryüzüne insan çabası ile ulaşmakta, bu kez de yakıt olarak kullanılmaktadır. Yanma sonucunda oluşan ürün yine CO2 dir. Ancak bu karbon şekli atmosfere geçerek hava kirliliğine neden olur. Mikroorganizmalar tarafından çevrimi sağlanan bir diğer element azottur. Moleküler azot tüm canlılar için gerekliyse de çok azı havadaki bu azottan yararlanabilir. Moleküler azot biyolojik kullanıma uygun bir yapıya çevrilmelidir. Bu olay azot fiksasyonu olarak bilinir ve sucul ortamlardaki bakteriler ile Siyanobakteriler tarafından gerçekleştirilir. Serbest yaşayan bakteriler ile bitki köklerindeki nodüllerde bulunan simbiyotik bakteriler ise topraktaki azot fiksatörleridir. Azot bağlayıcı bakterilerin aksine denitrifiye edici bakteriler azotu atmosfere geri yollarlar. Kükürt ve fosfor da mikroorganizmaların yardımı ile çevrime uğrayan diğer iki elementtir. Tüm bu olaylar normal florası bozulmamış bir ekosistemde doğal olarak devam eder. Ancak kimi durumda bu denge kirleticilerin etkisi ile bozulur. Bu durumda yine mikroorganizmaların gerçekleştireceği yıkım olayları dengenin devamını sağlamaya çalışır. Biyodegradasyon, yani karbonlu bileşiklerin biyolojik yollarla yıkılarak daha basit yapıya dönüşmeleri gerçekleşmeseydi dünyamız bir ceset tarlası halini alırdı. Kirlilik yaratan kaynaklar; ölü organizmalar, çeşitli atıklar, yapay oluşturulmuş endüstriyel atıklar, doğal kompleks organik atıklar olabilir. Bunlar kimyasal ve biyolojik olarak yıkıma o denli dayanıklı bir yapı gösteririler ki tek bir grup bakterinin onları parçalaması olanaksızdır. Biyolojik yıkımı zor hatta olanaksız olan maddelere rekalsitrant maddeler denir. Rekalsitrant maddelerin birikimi, yeryüzünde yaşamı tehdit edecek boyutlardadır. Bunların bilinenleri petrol atıkları, pestisitler ve petrol türevi endüstriyel atıklardır. Bunların doğada yıkımı çok zordur. Yıkılmadan yıllarca aynı yapıda kalır. Bir su kaynağında kirlilik yükü arttıkça oksijen kullanım da buna bağlı olarak artış gösterir. Bunun doğal sonucu olarak oksijen azalması olur ve ortam yaşamı tehdit edici bir özellik kazanır. Son yıllarda mikroorganizmaların yıkım özelliklerini kullanarak atık maddelerin parçalanması ve yeni ürünlerin elde edilmesi esasına dayanan Çevre Mikrobiyolojisi bilim dalı önem kazanmıştır. Biyoloji bilimi çağın sorunlarına çözüm bulabilmek için çok dallara ayrılmış bir bilim dalıdır. Çevre Mikrobiyolojisi çalışanlarının da çevre kirliliği ile ilgilendikleri gerçeği açıktır. Yazının başında da belirtildiği gibi mikroorganizmalara atmosferin en üst tabakalarından denizlerin derin noktalarına, sıcak su kaynaklarından kutupların buzullarına kadar her yerde rastlanmaktadır. Böylesine iç içe yaşadığımız bu varlıklarla ilişkilerimizi iyi sürdürmemiz, onları daha iyi anlamamız, onlardan daha iyi yararlanmamız ve zararlarını en aza indirmemiz diğer bilim dallarıyla birlikte özellikle mikrobiyal ekolojiyi, çevre mikrobiyolojisini ve çevre biyoteknolojisini iyi bilmemize bağlıdır. Giderek kirlenen dünyamızda ve ülkemizde çevre kirliliğinin önlenmesi bu alandaki çalışmaların ve bilgilerimizin artması ile gerçekleşecektir.


Araştırmacılar bir hayvan organizmasının biyolojik saatinin ne hızda ve ne kadar uzun çalışacağının genlere bağlı olduğundan eminler, fakat bugüne dek farklı uzunluktaki yaşam sürelerinden sorumlu olan gen varyantları bulunamamıştı. Araştırmalar, yaşlanmanın, DNA metilasyonu gibi epigenetik değişimlerle ilintili olduğunu ve en azından memelilerde yaşam süresi ve CpG bölgelerinin yoğunluğu arasında bir bağlantının bulunduğunu göstermiştir. Bu bilgiden yola çıkan CSIRO kurumundan Benjamin Mayne ve ekibi, CpG bölgeleri yardımıyla bir hayvan türüne ait yaşam süresinin tahmin edilip, edilmeyeceğini inceledi. Yaşam süreleri bilenen 252 omurgalı türünün kalıtımı ve promotör sekansları analiz edildi. Değerlendirmeler gerçekten de 42 genin promotörlerindeki CpG bölgelerinin, türlerin maksimum yaşam süreleriyle bağlantılı olduğunu gösterdi. Modelin ne kadar iyi işlediği, Pinda dev kaplumbağası ve Grönland balinası gibi çok uzun yaşan hayvanlarla da test edildi. Sonuçlar, modelin bu hayvanlarda da işlediğini gösteriyor. Örneğin Afrika filinin kalıtımını referans olarak kullanarak tüylü mamutun yaşını 60 yıl olarak hesapladılar. Modern insanın, ilkel insanların ve şempanzelerin genetik verileriyle de Taş Devri'nde yaşayan Homo sapiens, Denisova insanı ve Neandertal insanının ömürleri de hesaplanmış. Sonuçlara göre atalarımız sadece 38 yıl yaşıyordu ki bu arkeolojik buluntularla elde edilen sonuçlarla örtüşmekte. Denisova ve Neandertal insanın ömrü 37,8 yıl olarak hesaplandı ki bu da soyları tükenmiş bu iki insan türünün erken Homo sapiens insanları kadar uzun yaşadığı anlamına geliyor. Yeni yöntem çok başarılı olsa da sadece omurgalı hayvanların yaşam sürelerini verebiliyor. Çünkü Mayne ve ekibi omurgasız hayvanların ömürlerini henüz tahmin edemediler.


Araştırmalar anlam ile mutluluğun birbirlerine ters düşebileceklerini de ortaya koyuyor. Yaşamları en anlamlı olan kişilerin vericiler oldukları, ancak en mutlu kişilerin alıcılar oldukları görülüyor. Yaşamın anlamı can alıcı bir önem taşıdığı herkes tarafından kabul edilen, ancak kimsenin gerçekte tam olarak tanımlayamadığı bir kavram. Dahası, kimse anlamlı bir yaşama nasıl erişilebileceği konusunda da kesin bir bilgiye sahip değil. Yazar ve ruhbilimci Emily Esfahani Smith'in The Power of Meaning: Crafting a Life That Matters başlıklı kitabı bu konuyla ilgili bilimsel araştırmalardan yola çıkarak kafamıza takılan birçok soruya açıklık getiriyor. Araştırmalar insanların mutsuz olduklarından değil, yaşamlarında bir anlamdan yoksun oldukları için intihar ettiklerini ortaya koyuyor. Öyle ki, yaşamın hazzın iyi, acının kötü olduğunu savunan Epikürcü düşüncenin çok ötesinde bir kavram olduğu söylenebilir. Araştırmalar anlam ile mutluluğun birbirlerine ters düşebileceklerini de ortaya koyuyor. Yaşamları en anlamlı olan kişilerin vericiler oldukları, ancak en mutlu kişilerin alıcılar oldukları görülüyor. Bunun en çarpıcı örneğini anababalık oluşturuyor. Bebeğin kirli bezlerini değiştirmek kimseyi mutlu etmiyor. Çocuk yetiştirmek çuvalla para döktürmeyi gerektiriyor ve çocuklara yapılan yatırımın hiç bir getirisi olmuyor. Çocukların anababaları daha mutlu kılmadıkları araştırmalarla da gözler önüne seriliyor. Avrupa ve Amerika'dan elde edilen istatistiksel veriler anababaların genelde çocuksuz bireylerden çok daha mutsuz olduklarına, yaşamları, evlilikleri ve ruhsal sağlıkları bağlamında doyum düzeylerinin çok daha düşük olduğuna işaret ediyor. Kuşkusuz, bu durum insanların bir koşu gidip kendilerini kısırlaştırmaları gerektiği anlamına gelmiyor. Emily'nin de kitabında belirttiği gibi, araştırmalar çocukların insanların yaşamlarına inanılmaz bir anlam kattığını da ortaya koyuyor. Çocuğun dünyaya gelmesini izleyen yaklaşık bir yıl boyunca geceleri uykusuz kalmak insanı mutlu etmiyor. Ancak görüldüğü kadarıyla, yaşam yalnızca mutluluktan ibaret değil. Anababalık, vermenin en uç biçimini oluşturuyor ve vericiler de anlamlı bir yaşam sürdürüyorlar. Öyleyse, yaşamı daha anlamlı kılmak için mutsuz olmak mı gerekiyor? Neyse ki, hayır. Salt mutluluğa odaklı bir yaşam anlık müthiş bir haz duygusu uyandıran-ardından mide ağrısı, pişmanlık ve diş çürükleri gibi sorunların yaşandığı- koskoca bir dondurma külahını andırır. Anlamlı bir yaşam da insanlarda güzel duygular uyandırır, ancak bu biraz daha zaman alır. Araştırmanın sonunda, tam da beklenildiği gibi, ilkin mutlu olmaları istenen grubun daha mutlu, yaşamlarını anlamlı kılmaları istenen grubun da yaşamlarını daha anlamlı kıldıkları görüldü. Ne var ki, üç ay sonra işler değişti. İkinci grubun mutluluk duyguları hızla yok olurken, anlam peşinde koşan grubun üyeleri kendilerini çok daha değerli ve yaratıcı bulduklarını ve benliklerini aşan bir şeyin parçası oldukları duygusuna kapıldıklarını belirttiler. Dahası, bu kişilerin olumsuz duygularında da bir azalmaya tanık olundu. Görünüşe bakılırsa, anlam peşinde koşmak gerçekte ruhsal sağlığı körükleyici bir etki yaratmaktaydı. Anababalık son derece zorlu bir iş olabilir. Ancak çocuk sahibi olmak yaşama ciddi bir anlam da katıyor. Tavşan ile kaplumbağa masalından yola çıkacak olursak, bu bağlamda anlam kaplumbağayı, mutluluk da tavşanı simgeliyor. Yarışı kimin kazandığını bir anımsayın. İşte, burada da aynı durum söz konusu. Öyle ki, uzun erimde anlam mutluluktan daha ağır basıyor. Olay ait olma ile ilintiliydi. Savaş korkunç bir şeydir, ama insanların düşmana karşı birlik olmalarını sağlar. Eğitim genelde okula gitmek uğruna aileden ve dostlardan ayrı kalmak, ya da güzel bir işi kaçırmak anlamına gelir. Yahudiler daha eğitimliydiler, ama genellikle bireyler arasındaki bağların güçlü olduğu topluluklarda yaşıyorlardı. İnsanların yaşamlarına anlam katmalarının en hızlı yolu bağlı oldukları topluluklardaki bireyleri çok daha sıklıkla görmeleridir. Bir topluluğa bağlı değilseniz, katılmayı deneyin, ya da yeni bir topluluk oluşturun. Ortak bir çıkarda birleşen insanları düzenli olarak biraraya getirmek, cep telefonunda mesajlaşmak denli kolay bir iş. Amaç sözcüğü kesinlikle göz korkutucu bir sözcük. Sakin olun-kansere çözüm bulmak için çabalamak zorunda değilsiniz. Amaç, ne yaptığınızdan çok, yaptıklarınızı nasıl gördüğünüzle ilgili bir kavram. Emily kitabında hoş bir öyküye yer veriyor. 1962 yılında Başkan Kennedy NASA'yı ziyareti sırasında temizlik görevlilerinden biriyle karşılaşır ve ona ne iş yaptığını sorar. Temizlik görevlisi, Aya insan gönderilmesine yardımcı oluyorum, diye yanıtlar. Ona çöpleri boşaltıyorum demez. İşte amaç budur. Gelişimsel ruhbilim uzmanı William Dawson amaç için iki unsura gerek olduğunu söylüyor. Öncelikle, amaç kararlı ve uzun erimde ulaşılan bir hedeftir. İnsanların onları devinime geçirecek ve edimlerini onun çevresinde düzenleyebilecekleri bir şeye gereksinimleri vardır. İkincisi, amaç dünyaya bir katkıda bulunmakla ilgilidir. Sizin dışınızda birilerinin yaşamlarında bir farklılık yaratır. Artık bir yerlere ait olduğunuz duygusuna sahipsiniz ve yaptıklarınızın bir amacı var. Gelgelelim, bu ikisi yine de yaşamınızın derin bir anlamı olduğunu söylemeye yeterli değil. Beyninizin öykülere bağlı olarak işlediğini unutmayın. Öyküler dünyayı anlamlandırmamıza olanak tanırlar. Ayırdında olsun ya da olmasın, her insanın yaşamla ilgili olarak kendisine anlattığı bir öyküsü vardır. Bu öykülerde anlatıcılar sıkıntılardan kurtuluşa doğru yol alırlar- olumsuz bir deneyimin ardından bunun doğurduğu olumlu bir olguyu yaşarlar ve bu yüzden de çektikleri acılar yaşamlarına bir anlam kazandırır. Eğer öyle ise, kişinin içsel öyküsünü değiştirebileceğini bilmek sizi rahatlatabilir. Kişi öyküsünün hangi sahneleri içereceğine ve sonunun ne olacağına karar verebilir. Teksas Üniversitesi toplumsal ruhbilim uzmanlarından Prof. James Pennebaker'in araştırması 4 gün boyunca yalnızca 20 dakikayı öykünüzü yazmaya ayırmanın yaşamınızda çarpıcı bir gelişme sağlayabileceğini ortaya koyuyor. Bu süreç kişinin kaygılarının, üzüntülerinin ve yürek sızılarının üstesinden gelmesine yardımcı oluyor. Sorunlarını yazıya döken kişilerin kendilerini çok daha mutlu hissettikleri, daha rahat uyudukları ve akademik yaşamlarında daha başarılı oldukları görülüyor. Kısacası, dünyayı değiştiremeseniz bile, öykünüzü değiştirmek elinizde. İşte size insanın gözünü korkutan bir başka sözcük daha. Ama kaygı duymanıza gerek yok. Çünkü aşkınlık kaldıramayacağınız yükte bir ağırlığı kaldırmanızı, ya da içinden çıkılması güç bir matematik işlemini çözmenizi gerektirmiyor. Yaşam insana kimi zaman son derece sıradan ve önemsiz gelebilir. Düşüncelerinizi- işiniz ya da gönül ilişkiniz gibi- birkaç konuya, ya da tek bir konuya odaklamış olabilirsiniz. Derken gözünüzde büyüttüğünüz bu balon patlar. İşinizden atılırsınız, ya da sevgiliniz sizi terk eder. Yaşamla tek bağınız artık yok olup gitmiştir. Bu kesinlikle yıkıcı bir durumdur. Orada bir yığın olanaklar ve olasılıklarla dolu koskoca bir dünya vardır, ama kişi o anda bunlarla ilgilenecek durumda değildir. Her şey ona anlamsız gelir. Gelgelelim, kişide yaşamın ne denli büyük ve büyüleyici olduğu duygusunu yaratabilecek deneyimler vardır. Bunun gizi, etkisi son derece büyük olan minicik bir sözcükte saklı: dehşet. Uzay adamları dünyaya uzaktan bakmanın bu tür yaşamı değiştirici aşkın duygular yarattığını söyleseler de, biraz daha yaşama geçirilebilir bir seçeneğe odaklanmak çok daha yerinde olur. Doğaya çıkın. Araştırmacılar bir grup denekten 60 metre yüksekliğindeki ağaçlara uzun uzun bakmalarını, bir başka gruptan da yüksek yapılara bakmalarını istediler. Ardından yapılan deneylerde ağaçlara bakanların yapılara bakanlardan çok daha yardımsever davrandıklarına, korkuyla karışık bir şaşkınlığa kapılan kişilerin kendilerini daha az önemsediklerine ve bu duygunun da bir olasılıkla onları daha cömert kıldığına tanık olundu. Daha önceleri, birçoğumuz gibi, kendilerini dünyanın merkezi sanan kişilerin bu kibirli tavırlarından vazgeçtikleri ve kendi dünyalarının dışına çıkarak başkalarıyla bağlantı kurdukları ve düşüncelerini onlara odakladıkları da görüldü. Öyle ki, yaşamınızı anlamlı kılmak için uzay aracına gerek yok. Büyük Kanyon'a, ya da Peri Bacalarına bir yolculuk da işe yarayabilir. -Bir topluluğa ait olun: Öğle yemeğini dostlarınızla birlikte yiyin -İşinize bir amaç katın: Çöpleri boşaltmayın, Ay'a ayak basacak birine yardımcı olun -Öykünüzü ustalıkla işleyin: Sonunu kurtuluşla getirin ve yaşamınızın kahramanı olun -Kendinizi aşın: Doğa alabildiğine büyük, oysa sorunlarınız ufacıktır. Yaşam güç olabilir, ama güçlüklerin- mutluluğunuza gölge düşürse bile- yaşamı anlamlı kılmada temel bir rol oynadığını ve uzun erimde de asıl bunun önemli olduğunu asla unutmayın. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanlar olarak varlığımızın nefes almanın ötesinde önemi olması gerektiği fikrini sarsmamız zor. Hayat başlar, biter, evet, ama kesinlikle daha büyük bir anlam vardır. Sorun şu ki, kendimize anlattığımız bu hikayeler sert gerçekliği yumuşatmak için yetersiz kalmaktadır: Evren söz konusu olduğunda, belki de kısa ve rastgele toplanan enerji ve maddenin koleksiyonlarından başka bir şey değiliz. Ve bir gün, hepimiz yok olup gideceğiz. Tabi bir gün, ama henüz değil diye de düşünebiliriz. Hayatta iken sürekli anlam arar dururuz. Bazıları bunu dinde arar, bazıları ise kariyer, para, aile veya hayal aleminde. Aradığımız ise, psikologların "amaç" dediği şeydir. Hayat amacı kavramı, yanlış tanımlanmış ve hatta bilime aykırı görünebilir. Ancak giderek artan bir araştırma yığını, amacın ne olduğunu ve hayatlarımızı nasıl etkilediğini tespit etmeye çalışıyor. Amacı olan insanlar daha uzun yaşıyor, daha iyi uyuyor ve daha iyi seks yapıyorlar. Amaç inme ve depresyon riskini azaltıyor. Diyabetik kişilerin glikoz düzeylerini yönetmelerine yardımcı oluyor. Bir ilaç şirketi bunu şişeleyebilse milyarlarca dolar kazanırdı. Ancak sizde kendi amacınızı bulabilirsiniz üstelik tamamen ücretsiz. Amacın sağlığımızı nasıl etkilediği üzerine yapılan çalışma Nazi toplama kamplarından kurtulan Avusturyalı bir psikiyatr Viktor Frankl ile başladı. Tutsaklardan bazılarının hayatta kalma ihtimalinin diğerlerine oranla çok daha fazla olduğunu fark etti. "Yaşamım hiçbir amaç taşımıyor ve bu nedenle devam etmenin bir anlamı yok diye düşünenler zaman içerisinde kayboldu, "diye yazdı daha sonra. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Frankl, çalışmalarını amaç rolünü anlamaya adadı ve bulgularına dayanan bir terapi geliştirdi. Günümüzde araştırmacılar, amacı, yaşamdaki bir yön duygusu olarak tanımlamaktadır bir kimsenin temel değerlerini içeren uzun vadeli bir hedef, bu hedef ise yaşamı, kişi için değerli kılar ve günlük davranışlarını şekillendirir. Amaç kavramı son yirmi yılda büyük bir ilgi uyandıran, öznel mutluluk tanımının da bir bileşenidir esasında . Bu nedenle, 2012'de Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-moon, her yıl güncellenen Dünya Mutluluk Raporu'nu oluşturmuştur. Mutluluk ölçütleri eşitsizlik gibi daha geniş toplumsal konuları yansıtabilir, ancak araştırmacılar mutluluğu oluşturan bireysel unsurlara baktıklarında sadece Amaç'ın dahi sağlık üzerinde benzersiz bir etkisi olduğunu ortaya koymuşlardır. Özelikle son 10 yılda amacın sağlığa yararları ile ilgili bulgular ciddi biçimde öne çıkmaya başlamıştır. Tedavi sırasında amaç belirleyen alkoliklerin, altı ay sonra yoğun şekilde içmeye devam etme olasılığının daha düşük olduğu ortaya çıkmış; bir amacı olan kişilerde yaşla birlikte uyku bozukluklarının daha az yaşandığı ve amacı olan kadınların cinsel yaşamlarında daha mutlu oldukları tespit edilmiştir. Michigan Üniversitesi'nden bir halk sağlığı araştırmacısı ve Life on Purpose adlı kitabın yazarı Victor Strecher, bu bulgular "istatistiksel olarak yaş, ırk, cinsiyet, eğitim, gelir, sağlık durumu ve sağlık davranışları arındırıldıktan sonra bile" devam ediyor demektedir.ABD'deki 7000 orta yaşlı insanla yapılan araştırmada, amaç anlamında küçük artışların bile sonraki 14 yıl boyunca ölüm oranlarında ciddi düşüşlerle ilişkili olduğu belirlendi. 50 yaş üzeri 9000'den fazla İngiliz üzerinde yapılan bir diğer araştırma ise, eğitim, depresyon, sigara içme ve egzersiz gibi unsurlar arındırıldıktan sonra bile bir amaç benimseyenlerin ölüm riskinin % 30, kalp rahatsızlığı riskinin % 27, felç riskinin % 22 ve Alzheimer hastalığı riskinin % 50 kadar azalttığını gösteriyor. Strecher, amaç konusunun halk sağlığı araştırmalarında öncelikli olarak yer almamasının sebebini biraz anlaşılamaz olmasına bağlıyor. "Yeterince bilimsel hissedilen bir yapı değil. Bu fiziksel bir sorun ya da yeni bir ilaç ya da bir gen olsaydı, emin olun ciddi fonlar konuyla ilgilenecekti" diyor. 2007 yılında 132 farklı ülkedeki 141.000 kişi ile gerçekleştirilen bir ankette, zengin ülkelerden ankete katılan insanlar kendilerini mutluluk ölçütlerine göre daha yüksek bir seviyede değerlendirirken, yoksul ülkelerden ankete katılanların kendilerini daha kanaatkar ve tatminkar olarak gördükleri ortaya çıktı. Anket sonuçlarını analiz eden Charlottesville'deki Virginia Üniversitesi'nden Shigehiro Oishi, bunun kısmen doğru olduğunu belirtiyor; çünkü gelişmekte olan ülkelerdeki insanların üzerinde odaklanacak daha somut şeyler var. "Hedefleri belki de daha nettir: hayatta kalmak ve inanmak gibi. Zengin ülkelerde ise, çok sayıda potansiyel seçim var bu da net bir görüş elde etmeyi zorlaştırıyor diye belirtiyor. Aranılan amaç başka bir ifade ile belirtirsek dini inanç olabilir mi? Oishi'nin araştırması, hayatlarını anlamlandırma konusunda en yüksek derecelendirmeye sahip ulusların da en dindar uluslar olduğunu bulmuştu. Ve dindar insanlar daha fazla amaca sahip olduklarını bildirirler. Fakat dindarlığı ve amacı sağlık açısından birleştirme çabaları bazı farklılıkları ortaya çıkardı. Dindarlık, örneğin, kalp krizi veya inme riskini azaltmadığı gibi dindar olmayan insanlar da, kendilerini anlamlı hissettikleri farklı bir amaca sahip olabiliyor. Virginia Üniversitesi'nden Samantha Heintzelman Aslında, çok azımız ölçeğin en alçak tarafında yer alan dünyadaki anlamsızlığa odaklanmaya eğilimliyiz. Çoğu insan hayatlarının oldukça anlamlı olduğu görüşünde diyor. Peki, bu anlam, bu amaç duygusu aslında sağlığınızı iyileştirir mi? Los Angeles Kaliforniya Üniversitesi'nden Steven Cole, "İnsanlar daha uzun yaşıyorsa, bunu destekleyen bazı biyolojik bulgular olması gerekir" diyor. Cole yıllarca yalnızlık ve stres gibi olumsuz deneyimlerin, kardiyovasküler hastalık, Alzheimer veya kansere neden olabilen iltihaplanmayı teşvik eden gen ifadesini nasıl artırabileceğini araştırdı. 2013'te Cole, mutluluğun gen ifadesi üzerine etkisini incelemeye koyuldu. İki tip üzerinde yoğunlaştı: hedonik ve evdemonik . Katılımcılardan bu iki yönü, bir önceki haftaya kıyasla mutluluk seviyelerini göz önüne alarak değerlendirmelerini istedi. Örneğin, ne sıklıkta mutlu olduklarını veya yaşamlarını ne ölçüde anlamlı hissettiklerini değerlendirmelerini istedi. Sonuçta yüksek skordakiler her iki tipte de düşük depresyon seviyeleri ile korelasyona girmiş olsa da, gen ifadesi üzerinde ters etkilere sahipti. Hedonik tarafta skorları yüksek olanlarda, iltihaplı genlerin daha fazla ifadesine ve hastalıkla mücadele eden antikorlarla ilgili genlerin daha düşük ifadesi sahip olduğu gözlendi; bu da yalnızlık ve stres anında ortaya çıkan bir yapıydı. Evdemonik tarafta yüksek skora sahip insanlar için ise tam tersi oldu. "Her yerde sürprizler vardı diye konuşan Cole, "En büyük sürpriz, benzer şekilde aynı mutluluk hissine sahip olmamız, ancak biyolojinin çok farklı görünmesi" diyor Cole, amaç/anlam odaklı evdemonya'nın, kalp hızını, adrenalini ve solunumunu artıran ani tehlikelere karşı sinir sisteminin tepkisini azaltmasından şüphelendi. Bu stres- tepki sisteminin aşırı aktivasyonu, kronik streste gözlemlendiği gibi, gen ifadesi olarak zararlı iltihaplanmaya neden olmaktaydı. Buradan yola çıkarak Cole, "'Sanki vücudumuzda bize daha az kork, daha az endişeli ol diyen bir şey olabilir" diyor. Eğer amaçları olan insanlar daha uzun yaşıyorsa, bunu destekleyen bazı biyolojik bulgular olmalı" Bu bir şey beyin bölgesindeki ventral striatum adı verilen yer olabilir mi? Ventral striatum insanların değer konusuna odaklanmaları istendiğinde beyinde aktive olan bölgenin adıdır.Cole, henüz yayınlanmamış bir araştırmada, bu bölgesi daha aktif olan kişilerin, Evdemonik tarafta olan kişilerle benzer şekilde gen ifadesi sergilediğini bulmuştu. Pozitif ve kendinizden daha büyük bir şeye/amaca odaklanmak ventral striatum'u harekete geçirebilir bu da amigdala gibi stres tepkisini genellikle teşvik eden alanları baskılayabilir. Bunun bir başka göstergesi, amaç odaklı insanlarda daha düşük amigdala aktivasyonu gözlemlenmiş olmasıdır. Bir diğer çalışma, evdemonik tarafta olan kişilerin hem faal bir ventral striatuma hem de daha düşük seviyelerde stres hormonu kortizole sahip olduğunu gösteriyor. "Değer verdiğiniz şeyleri korktuğunuz şeylerin üzerine yazabiliriz," diyor Cole. Amacın biyolojiyi nasıl etkileyebileceğine dair alternatif bir teori, telomerlerin korunmasıdır. Stres azaltma üzerine yapılan bir araştırma, telomerlerin meditasyon ile korunabileceğini bulmuştur. Ancak detaylı incelemede, faydanın doğrudan doğruya meditasyon değil, amaç/niyet ile de bağlantılı olduğu gözlemlenmiştir: Amaç sahibi kişilerin telomerleri daha iyi korunmaktadır. Buna benzer bulgular nedeniyle, bazı araştırmacılar, amaç konusunun kamu politikalarının da içerisinde daha fazla yer alması gerektiğini düşünüyor. Fort Collins'deki Colorado Eyalet Üniversitesi'nden Michael Steger, bunun yapılması, erken ölüm oranını düşürebilir, toplum sağlığını arttırır ve tıbbi yardıma ihtiyacı azaltır diyor. Peki, ama amacımızı nasıl tespit edeceğiz. Bunun için birkaç farklı strateji mevcut. Telomer üzerine yapılan çalışmada da belirtildiği gibi, meditasyon etkili olabilir. Ve diğer araştırmalar rastgele iyilik eylemleri gerçekleştirerek eudaemonik tarafın güçlendirilebileceğini göstermiştir. Cole, diğer insanlara fayda sağlamayı amaç olarak edinmenin çok yardımcı olduğunu söylemektedir.Ancak şart değil diye ilave ediyor, bir dağa tırmanmak gibi başkaları için anlam ifade etmeyen bir hedef için çabalamak da sağlığı güçlendirici biyolojiyi yaratmak için yeterli olabilir. Steger, amacınızı belirlemek veya güçlendirmek için, önce yaptığınız işi daha anlamlı hale getirmeye veya ilişkilere daha fazla yatırım yapmaya odaklanarak küçük hedeflerle başlamayı öneriyor. Strecher, hayatta - aile, iş, toplum ve kişisel - dört alanın her biri için farklı bir amaç belirlemeyi ve odaklandıklarınızın hedeflediklerinizin zaman içinde değişebileceğini kabul etmenizi öneriyor. Öldüğünde mezar taşına ne yazılsın istiyorsun? ya da hayatta iken örnek almak istediğin kişileri belirlemeye çalış! diyor. Strecher. Ayrıca bir çeşit "amaç hapı" olarak hizmet edebileceğini umduğu Jool adlı bir uygulama geliştiriyor. Bu uygulamada kullanıcılar kendileri için bir değerlendirme ile başlıyor ve devam ettikçe teşvik ve rehberlik alıyorlar. Halihazırda bu uygulama bazı şirketler tarafından çalışanların amaçları konusunda bilgi sahibi olmalarına yardımcı olmak ve verimliliği artırmak için test ediliyor. Ekibi, bir yıldan fazla bir süredir kullanıcıların ilk gruplarını takip ediyor ve önümüzdeki aylarda çalışmaları genişletmeyi planlıyor. Depresyonda olan insanlar için hayatta amaç ve anlamı arttıran daha başka terapiler de mevcut. Örneğin, California'daki Stanford Üniversitesi'ndeki Dolores Gallagher-Thompson, bilişsel davranış terapisinin anlam farkındalığını geliştirebileceğini bulmuştur. Terapide hastalarını, çocuklarına ve torunlarına nasıl iyi bir örnek teşkil edebileceklerini düşünmeye teşvik ediyor. Amaç sabit bir varlık değildir - hayatta değişikliklerle paralel olarak sabitleşir ya da anlamını yitirir. Örneğin, emeklilikten sonra birçok kişi için iş amaç olmaktan çıkar ve anlam kaybolabilir, ancak topluluğa girerek, başkalarına yardım ederek ve sosyalleşerek tekrar geri kazanılabilir. Hill'in belirttiği gibi amaç yaş ile oldukça alakalıdır. Amacın sağlığa olan etkisi kişinin 20 yaşında mı yoksa 70 yaşında mı olduğunla da çok belirgindir. Amaç farklı da olsa amacın kendisi oldukça faydalıdır. Bir başka deyişle, yaşamın anlamını aramaya başlamak için asla geç değildir. Amacın sağlık ve ömrün uzunluğunu etkileyip etkilemediğini belirlemek için öncelikle onu ölçmek zorundasınız. Bunu yapmak için, birçok araştırmacı Madison'daki Wisconsin Üniversitesi'nden psikolog Carol Ryff tarafından 1980'lerde geliştirilen bir metodu kullanır. Ryff öznel mutluluğu altı farklı bileşen üzerinden ölçer: Özerklik; Çevresel hakimiyet ; Kişisel gelişim; Başkaları ile olumlu ilişkiler; Hayat amacı ve Kişisel memnuniyet. Her bir bileşen için katılımcılar bir dizi ifade okur ve "kesinlikle katılmıyorum" dan "kesinlikle katılıyorum" ya kadar değişen altı değerlendirmeden birini seçmesini ister. Bu metot sıklıkla ulusal refah düzeylerini değerlendirmek için de kullanılır. Amaçlar açısından bakıldığında "Hayatımdaki amaçlarım bana hayal kırıklığından daha çok bir tatmin kaynağıdır" veya "Son tahlilde hayatımın çok fazla değerli bulunduğu konusunda emin değilim" gibi ifadeler sorgulanır. Yüksek puanlar şu tip ifadelere katılanlara, "Bazı insanlar amaçsızca hayat boyunca dolaşıyor, ancak ben onlardan değilim" ve şu ifadelere katılmayanlara veriliyor: "Günlük yaşarım ve geleceği düşünmem ". Skorlamaya göre en düşük yüzde 25 puanı alanların amaçları olmadığı ya da düşük seviyede amaçları olduğu kabul edilir. En üst dilimdeki yüzde 25 içerisindeki birinin ise hayatına yön veren kuvvetli amaçları olduğu, hayatını kendine göre anlamlı geçirdiği ve kişiye yön veren kuvvetli inançlara sahip olduğu kabul edilir. Öznel Mutluluk İngilizce "mutluluk" sözcüğü birkaç farklı anlam ifade eder Bu nedenle birçok bilim insanı "öznel mutluluk" terimini tercih eder. Bununla birlikte, öznel mutluluk kişinin hayatının bir değerlendirmesini içeren bir şemsiye terimdir - Anahtar, kişinin kendisinin hayatın değerlendirmesini yapmasıdır - Böylece, kişi kendisi yine kendi seçtiği standartlara göre hayatını değerlendirir. Gen ifadesi DNA'da depolanan bilgi, proteinlerin veya başka moleküllerin yapılması için yönergelere dönüştürüldüğünde, bu olaya genin ifade edilmesi ya da kısaca gen ifadesi denir. Gen ifadesi, bir hücrenin değişen çevresine yanıt vermesine olanak tanıyan sıkı düzenlenmiş bir süreçtir. Telomer Her bir DNA sarmalının ucunda bulunan ve kromozomları koruyan parçalardır. Tıpkı ayakkabı bağcıklarının ucundaki plastik parçalara benzerler. DNA'yı hasardan ve parçalanmaktan korurlar ancak yaş ve stresle kısalırlar. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


Hamile kadınlar, gelişmekte olan fetüsü ortalama 9 ay karınlarında taşıdıktan sonra doğumu izleyen dönemde de bu yükten kurtulamazlar; bebeklerini ya kucaklarında ya da sırtlarında taşırlar. Hayvanlar aleminde ise bazı türlerde yavrulayan dişi, yavrusunu uzun bir süre sırtında taşır. Üstelik bazı türlerde yavrular bir tane değil, onlarcadır. En yakın primat akrabamız olan goril, şempanze, cüce şempanze ve orangutan gibi büyük maymunlar yavrularını sırtlarında taşır. Birçok primat türünde yeni doğanlar yürüyemez ya da kendi başlarının çaresine bakamaz; ayrıca yuvaları da korunaklı değildir. Bu nedenle büyüme süreçlerinde sürekli beslenme, ulaşım ve güvenli bir barınak için annelerine ihtiyaçları vardır. Yavruların annenin kucağından sırtına geçmesi, birkaç aylık olup annelerine sıkıca tutunabildiklerinde zaman gerçekleşiyor. Büyük maymunların en sosyali olan şempanzeler aynı zamanda anne ile yavrunun birbirine bağlılığının en uzun sürdüğü tür; yavruların büyümesi beş yıl kadar alırken, sütten kesilseler dahi annelerinin yakınından ayrılmazlar. Keseli denince akla kanguru veya benzeri memeli hayvanlar gelir. Ancak Panama, Kolombiya ve Ekvador ormanlarında yaşayan, nadir görülen ve nesli tehlike altında olan boynuzlu keseli kurbağa türünün de keseleri var, ama sırtında. San Diego Devlet Üniversitesi'nde herpetolog Jay M. Savage, anne kurbağanın kesesinde bilinen en büyük amfibi yumurtasını oluşturduğunu söylüyor. Annenin vücut boyu 77 mm iken yumurta 10 mm'lik bir yer kaplıyor. Erkek, dişinin yumurtalarını dölledikten sonra yumurtaları dişinin kesesine götürüyor ve embriyolar burada yavru kurbağalara dönüşüyor. Annenin kesesi sabit bir yapı olsa da üreme sırasında oldukça değişerek her embriyo için ayrı bölmeler oluşuyor. Büyümekte olan kurbağaların solungaçlarına hava ulaşımını ise kesedeki damar ağlarının sağladığı düşünülüyor. Dünyanın en büyük su kuşları olan kuğular, eşlerine sadık oluşları ve ölene kadar tek eşli kalmalarıyla tanınırlar. Anne kuğuların aynı şekilde yavrularına bağlıdır ve özen gösterirler. . Öyle ki anne kuğular yavruları yüzmeyi öğrenene kadar onlar için adeta can yeleği görevini üstlenir. Dişi kuğular genellikle 5 ile 7 arası yumurta üretiyor ve bu yumurtalar 36 ile 38 gün arasında kuluçkada kalıyor. Beyazlı grili ince tüylerle kaplı yavru kuğular, yumurtadan çıkmalarından 24 saat sonra yüzmeye ve dalmaya başlayabiliyor. Yavrularını koruma görevini paylaşan anne ve baba kuğular, onları sırtlarında taşırken bir yandan da kanatlarıyla üzerlerini kapatıp koruma sağlıyor. Kurt örümcekleri yavrularına, diğer örümceklerde eşi görülmeyen bir şekilde bakarlar. Yavru örümcekler yumurtadan çıkar çıkmaz annelerinin sırtına tırmanır ve iki hafta kadar orada kalır. Bilim insanları, ilk yavru örümceğin yumurtayı delip kafasını çıkarttığında bir şaşkınlık geçirdiğini, fakat ardından annesinin sırtına tırmanıp oraya yerleştiğini, diğer kardeşlerinin de kısa süre içinde onu takip ettiğini belirtiyor. Kurt örümceğinin üzerine 1035 kadar yavrunun sığdığı görüldü. Gri, dilsiz, üçgen kafalı ve garip bir şekilde yassı olan Surinam karakurbağası neredeyse tamamen su hayvanıdır; Bolivya, Brezilya, Kolombiya, Ekvador, Guyana, Peru ve Trinidad'daki alçak yağmur ormanlarında yaşar. Çiftleşme mevsiminde erkek, yaklaşık 100 döllenmiş yumurtayı dişinin sırtına çıkarmaya yardım eder ve yumurtaların üzeri deri ile kaplanır. Yumurtalardaki embriyolar 3 veya 4 ay içerisinde iribaşlara dönüşür ve nihayet annenin sırtından yaklaşık 2 santimetrelik kurbağalar olarak çıkarlar. Yavrular dışarı çıktıktan sonra annenin sırtındaki deri dökülerek bir sonraki çiftleşme mevsimine hazır hale gelir. Opossumlar Kuzey Amerika'ya özgü, Avustralya dışında yaşayan tek keseli hayvandır. Opossumların dişileri 12 ila 13 gün gibi kısa bir gebelik döneminden sonra 4 ila 25 arası bal arısı büyüklüğünde yavrular doğurur. Yavrular, güçlü ön ayaklarıyla kendilerini annelerinin kesesine sürükler; bu yolculuğu yalnızca yaklaşık sekiz yavru sağ olarak tamamlayabiliyor. Sağ çıkanlar da iki ila üç aylık bir süre geliştikten sonra annenin sırtına çıkıp burada da bir iki ay geçiriyor ve ardından yavaş yavaş daha bağımsız hale geliyor. 100'den fazla bebekle uğraşmak hiçbir annenin harcı değildir. Ancak dişi akrepler yavrularını ilk derilerini dökene kadar sırtlarında taşır. Doğan yavruların vücudu tıpkı yetişkin bir akrebin minyatür haline benzer; yumuşak, soluk renklidir. Yavrular, 10 ila 20 gün kadar bir süre sonunda dış iskeletleri sertleşip koyulaşınca annelerinin sırtından iner. Anne akrepler için çocuk büyütmenin bir güzel yanı varsa o da bazen atıştırmalık olarak yavrularını yemesi. Ancak bu tarz bir yamyamlık yalnızca annenin hiç av bulamadığı durumlarda yaşanır. n çıktıktan sonra da geride kalan oyukları annenin sırtında görülebilir. Bu yazı HBT'nin 84. sayısında yayınlanmıştır.


Bilimsel gelişmelerle sonsuz gençlik için umutlananlara kötü haber! İki araştırmacı yaşlanmanın kaçınılmaz olduğunu buldu. Yaşlanmak matematiksel olarak kaçınılmazmış. Büyüteçle bakıldığında yaşlanma biyokimyasal dengenin kaybından başka bir şey değil. Bu süreçte birbirinden tamamen farklı iki şey yaşanıyor diyor Joanna Masel ve Paul Nelson, PNAS dergisinde. Bir yanda daha yavaş bölünen, görevini yetersiz yapan hatta tamamen devre dışı kalan hücreler var. Örneğin saç hücreleri ilerleyen yaşla birlikte artık pigment üretemiyorlar. Diğer yanda ise bazı açılardan tam tersini yapan, hep daha hızlı bölünmeye devam eden ve en kötü durumda kötü huylu tümöre dönüşen hücreler var. Biyologlar ve tıp uzmanları şimdiye dek bedenin iki sorunu da çözmesi gerektiğini düşünüyorlardı: Hücreler rekabet içine girdiklerinde, bedenin iç sistemindeki ayıklanmayla iyi çalışan hücrelerin normalde üstün konuma gelmeleri gerekirdi. Fakat bu mekanizma mükemmel işlemediği için yaşlanıyoruz. Peki bu mekanizmaya müdahale edildiğinde mükemmelleşir mi? Hayır diyor Masel ve Nelson çünkü bedenimiz mantıksal bir ikilem içindedir. Şöyle, tembel hücreler ayıklanmayla tamamen geri itildiklerinde, kanser hücrelerine daha fazla hareket alanı kalır. Ya da tam tersi olarak tamamen kansersiz bir bedende de hücreler arasında bir karmaşa yaşanırdı. Ne yapılırsa yapılsın iki problem aynı anda tamamen ortadan kaldırılamıyor. Araştırmacılar Double-Blind olarak isimlendirdikleri bu durumu, matematiksel olarak da formüle etmişler ve diyorlar ki yaşlanma kaçınılmaz, bedenimizin çok hücreli olmasının bedelini ödüyoruz. Her ne kadar yaşlanma durdurulamıyorsa da bu süreci yavaşlatmak mümkün, yani sağlıklı bir yaşam biçimi sürmeye değer diyor araştırmacılar. Bu yazı HBT'nin 85. sayısında yayınlanmıştır.


ABD Deniz Kuvvetleri Deniz Memelileri Programı'ndan araştırmacıların Proceedings of the National Academy of Sciences'ta yayınlanan çalışmasına göre tüm yunusların aynı hızda yaşlanmıyor. ABD ordusu, deniz mayınlarını tespit etmede, ekipman konuşlandırıp geri almada kullanılabilecekleri ve casus olarak hizmet verebilecekleri keşfedilen yunuslar üzerinde on yıllardır çalışıyor. ABD Deniz Kuvvetleri Deniz Memelileri Programı kapsamında yunuslar evcilleştiriliyor ve bu yunuslar hayatlarının çoğunu koruma altındaki alanlarda geçiriyor. Beslenme ve sağlık durumlarına dikkat edilen bu yunusların ömrünün doğal yaşamdaki yunuslara kıyasla iki kat uzun olabildiği belirtiliyor. Yunusları iki buçuk yıldan fazla bir süre inceleyen araştırmacılar, yaşlanmayla birlikte yunuslarda, insanlarda olduğu gibi çeşitli değişimler gerçekleştiğini tespit etti ve insanlarda yaşlanma hakkında daha fazla bilgi edinmek için yunuslarda yaşlanmayı incelemeye başladı. Tüm yunusların aynı yerde yaşıyor, aynı besinleri tüketiyor ve aynı faaliyetlerde bulunuyor olmasının uzun vadeli yaşlanma etkilerini gözlemlemede araştırmacılara önemli bir avantaj sağladığı ifade ediliyor. Yunuslardan alınan kan örneklerinde yaşla ilgili dört biyobelirteç bulundu ve yapılan analizler bu biyobelirteçlerin yıldan yıla değişim oranının yunuslar arasında farklılık gösterdiğini ve dolaysıyla yaşlanma hızının tüm yunuslar için aynı olmadığını ortaya koydu. Araştırmacılar, yunusların insanlara oldukça benzemesi nedeniyle, yunuslarla yapılacak çalışmalar ile yaşlanma sürecini yavaşlatacak uygulamalar geliştirmenin mümkün olabileceğini düşünüyor.