Meme kanserinin erken teşhisi için "elektronik sütyen icat eden Canan Dağdeviren, 2023 yılının ilham kaynağı ve etkili 100 Kadın listesine girdi. İngiliz kamu yayıncısı BBC, 2023 yılın için yayınladığı dünyanın ilham veren 100 kadını listesinde Türk bilim insanı Canan Dağdeviren de yer aldı. Çalışmalarını ABD'deki Massachusetts Institute of Technology'de sürdüren Canan Dağdeviren, kısa bir süre önce meme kanserinin ultrasonla erken teşhisi için giyilebilir "elektronik sütyen" icat etti. Dağdeviren, "elektronik sütyen" icadında, düzenli kanser taraması yaptırmasına rağmen 49 yaşında geç evre meme kanseri teşhisi konan ve 6 ay sonra hayatını kaybeden teyzesinden esinlendi. BBC, insan hakları avukatı Amal Clooney ve eski ABD first lady'si Michelle Obama'nın da bulunduğu listede, Dağdeviren hakkındaki açıklamasında "Dağdeviren, teyzesinin başucunda, sütyen içine yerleştirilebilecek ve yüksek meme kanseri riski taşıyan bireylerin daha sık taranmasını sağlayacak bir teşhis cihazının kaba şemasını çizdi. Bu teknoloji potansiyel olarak milyonlarca hayat kurtarabilir" ifadesinde bulundu. Listenin açıklanmasının ardından sosyal medya platformu X'te sevincini paylaşan Dağdeviren, BBC'nin 11.'sini düzenlediği dünyanın dört bir yanından seçilen 100 ilham verici ve etkili kadın listesine seçilmiş olmaktan, Cumhuriyet'in 100. yılında bu listede Türkiye Cumhuriyeti'ni temsil ederek 'Biz de varız' diyebilmekten dolayı çok mutluyum. Kadınlar için icat ettiğim medikal cihaz buluşum, dünya kadınlarına ve sevenlerine armağan olsun!" ifadesinde bulundu.


Güne çok pozitif başlıyorsunuz. Gün içinde yapacaklarınızı belirlemişsiniz ve kararlısınız. Ancak gün içinde biri size öfkeli bir söz sarf ediyor ve birden halı ayağınızın altından hızla çekilmiş ve kendinizi yerde bulmuşsunuz gibi kalakalıyorsunuz. Sabahki o güzel enerjinizin yerinde artık yeller esiyor değil mi? Peki siren sesleri, güçlü kokular, parlak ışıklar sizi rahatsız ediyor mu? Duygularınız sıklıkla değişiyor mu? Utangaç ya da hayli çekingen bir çocukluk mu geçirdiniz? Bu soruların çoğuna evet yanıtını veriyorsanız siz oldukça duygusal bir insansınız. Eğer öyleyse, 1970'lerde Kanadalı psikolog Robert Hare tarafından oluşturulan psikopati ölçeğinin içinde yer alıyorsunuz. Biliyorsunuz psikopati, psikiyatride empati ve vicdan eksikliği ile tanımlanan bir kişilik bozukluğu olarak tanımlanmakta. Aşırı duygusal ya da psikopat- dünyada çoğu insan bu iki uç etiketin dışında. Ancak psikologlar insanın duygusal aralığı değerlendirmek için birçok ölçek geliştirdiler ve hepsinde ortalama bir puan almak pek mümkün değil. Örneğin, New York'taki Stony Brook Üniversitesi'nden psikolog Elaine Aron'a göre, her beş kişiden biri "son derece hassas" ölçeğinde tanımlanabiliyor. Londra'da Queen Mary Üniversitesi'nden Michael Pluess daha önceki araştırmalar ışığında, binlerce genin karışık dağılımının çevreye duyarlılığımızı belirlediği; ve bunun da duygusal yapımızı belirleyen tek faktör olduğu üzerinde durulduğunu hatırlatıyor. Son on yılda ise, psikologlar çok hassas insanlarda ortak bulunan düzinelerce genetik varyant tespit etti, örneğin serotonin, dopamin ve oksitosin gibi düzenleyici anahtar hormonlar... Pluess, bu genlerin çoğunun beynin duyguların işlenmesinden sorumlu olan ve amigdala adı verilen bölgesindeki aktiviteyi arttırdığını bulan kişi. Ancak bunların hiçbiri kötü haber değil. Aşırı duyarlı insanların çevrelerindeki olumsuzluklardan etkilendikleri gerçeği işin bir yönü; Plueess'ın araştırmaları ise bu kişilerin aynı zamanda daha derin düşünen, daha yaratıcı ve olaylara daha pozitif yaklaşan kişiler olduğunu ortaya koyuyor. Ayrıca aşırı duyarlılık, insanları yeni koşullara uyum sağlamada daha başarılı kılıyor ki bu da evrimsel açıdan avantajlı bir özellik. Genel bir kural olarak bu tarz kişiler empati testlerinde daha yüksek başarı elde ediyorlar. Tam tersi, empati kurmakta başarısız olan kişiler ise grup çıkarlarının kişisel çıkarların önünde olması gereken durumlarda tercih edilen kişilikler oluyor. İngiltere'de Sussex Üniversitesi'nden Sarah Garfinkel Bunlar örneğin bir şirketin çıkarları için çok sayıda çalışanı kapı önüne rahatlıkla koyabilen kişiler diyor. Evrimsel süreçte farklı karakter özelliklerine sahip insanların bir arada bulunmasının sağlıklı olduğu belirtiliyor. Açık aykırı değerler olduğu sürece- soğukkanlılıkla adam öldürmeye kadar varabilen aşırı bir psikopati durumu örneğin- duygusal tepkilerimiz beyin mantık bölgesi olan prefrontal korteksti amigdalaya bağlayan devreler tarafından tutulur ve isyan çıkarmazlar. Dolayısıyla sağlıklı bir beyinde siz kendi duygusal tepkilerinizi mantıklı düşünce çerçevesinde kontrol altında tutabilirsiniz.. Bu yazı HBT'nin 53. sayısında yayınlanmıştır.


İlerleyen yaşla birlikte duymak zorlaşıyor. Ve yaşa bağlı olarak zayıflayan yalnızca kulağımız değil, uzun vadeli bir araştırma sonucuna göre beynimiz de duymak için daha fazla zorlanıyor. Fakat alıştırma yaparak daha iyi duymak mümkün. Zürih Üniversitesi'nde çalışan bir grup nöropsikolog beyinde yaşlılığa bağlı işitme kaybını inceledi. Nathalie Giroud ile çalışan ekip, ilerleyen yaştaki beynin, konuşmaları ne şekilde işlediğini öğrenmek istiyordu. İşitme kaybı eskiden sadece iç kulaktaki bir zayıflamaya bağlanıyordu. Ancak bilim artık beynin de normal yaşlanma sürecinde, konuşmaları daha kötü işlediğini biliyor. Bundan yaşlı insanlarda işitme korteksinin incelmesi sorumlu. Giroud, işitme cihazı üreticisi Sonova tarafından desteklenen uzun vadeli araştırma çerçevesinde, beynin, konuşmalara tepki verirken ne derece zorlandığını ölçmüş. Araştırmaya katılan 45 yaşlı ve 15 genç gönüllü tekrarlanan aralıklarla örneğin aşa ve afa gibi heceleri en zor koşullarda birbirinden ayırt etmek zorunda oldukları bir işitme testinden geçirilmiş. Bu şekilde genç insanlarda beynin daha az zorlandığı görülmüş. Oysa işitme kaybı olmayan yaşlı insanlarda daha fazla beyin hücresi etkinleşiyordu. İşitme kaybı olan katılımcıların beynindeki zorlama ise çok belirgindi. Diğer bir sonuca göre katılımcılar üç aylık inceleme sırasında, alıştırmalar sayesinde duyma yetilerini iyileştirebilmişler. Ayrıca işitme cihazı kullanmak için de alıştırma yapmak şart. Birçok insan işitme cihazı takınca hemen daha iyi duyacağını zannediyor, oysa beynin en az 12 haftalık bir alış ma süresine ihtiyacı var. Ve yeni işitme cihazının günde en az 12 saat kullanılması gerekiyor. Genç beyin gibi yaşlanan beynin de konuşmayı daha iyi anlamayı öğrenebildiği bilgisi, bizim için çok önemli.


Egzersiz, düzenli olarak yapılan fiziksel aktiviteler olarak adlandırılır. Kısaca, tekrarlı ve düzenli bir şekilde yapılan vücut hareketleridir. Sağlığın korunması ve devamlılığında en önemli etmenlerdendir. Egzersizin kas kuvvetini, dayanıklılığını, esnekliğini artırmada, kiloyu azaltma ve korumanın yanı sıra kardiyovasküler ve tromboz riskini azaltmada, kan yağ ve glikoz düzeyini düşürmede, psikolojik durumu ve uyku kalitesini düzeltmede, kronik ağrıyı azaltmada birçok olumlu etkileri vardır. Bunu, kişinin kendisine özsaygısını yükselterek stress yönetimi üzerine de etkili olması ve anksiyete, depresyon ve zihinsel gerilimi azaltmasıyla yapar. Psikologlar, yürüyen ve koşan insanlarda, kişiler üzerinde hem depresyon hem de fiziksel faydalarını ortaya koyan birçok çalışmalar yapmışlardır. Aynı zamanda düzenli egzersizin kronik ağrı üzerinde belirgin olumlu değişiklikler yaptığını gösteren çalışmalar da vardır. Yapılan ölçümler sonucunda ise, kısa dönem egzersizlerle dahi ağrı hissini azaltan, vücut tarafından salgılanan bazı ağrı kesici maddelerin olduğunu tespit etmişlerdir. Güçlü bir bünye güçlü bir ruhsal denge getirecektir. Beden formunuzu ne kadar güçlendirirseniz, fiziksel olarak kendinizi ne kadar geliştirirseniz, bu sonuç sizin strese girmenizi engelleyecektir. Yani egzersiz yaparak sadece iyi görünmekle kalmayıp iyi düşünmeyi ve daha kapsamlı bakış açıları geliştirmeyi, sorunlara farklı yönlerden yaklaşmayı, hızlı ve doğru düşünmeyi, doğru iletişim kurmayı becerebilirsiniz. Bu da hem insan ilişkilerimizde hem de iş hayatında başarılarımızı artıracaktır. Egzersizin diğer somut etkilerinden bir tanesi de, beyin hücrelerimiz olan nöronlar üzerine etkileridir. Beynimiz vücut ağırlığımızın sadece %3'ünü oluşturmasına rağmen, pompalanan kanın %20'sini, vücut oksijeninin de %25'ini kullanır. Egzersiz sırasında pompalanan kan miktarı arttıkça, beynin kanlanması ve buna bağlı olarak oksijenizasyonu da artar. Bu sayede nöronların programlanmış ölümü azalır, hatta sayıları ve büyüklükleri artar. Bu sayede, düzenli egzersiz yaparak, aralarında Parkinson, Alzheimer da bulunan birçok nörodejeneratif hastalıkların gelişmesi engellenmiş olur. Psikolojik sağlığımızın devamlılığı için yapılacak olan egzersizin, aerobik olarak haftada 2-4 gün ve en az 20- 30 dakika süreyle, düzenli yapılması gerekmektedir. Genel olarak egzersiz, bireysel farklılıklar da göz önünde bulundurulmak kaydıyla, 8-12 hafta içerisinde etkisini gösterir. Grupla yapıldığında bir toplumsal etkinliğin olacağı da göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca egzersizin yalnızlık duygusunu azaltacağını da unutmamak gerekir. Bu yazı HBT'nin 67. sayısında yayınlanmıştır.


Çikolata yemenin kalp hastalıklarına yakalanma ve felç geçirme olasılığını azalttığı daha önceki araştırmalarla kanıtlanmıştı. Yeni bir araştırma, düzenli olarak çikolata tüketmenin kalpte atriyal fibrilasyon olarak bilinen bir tür ritim bozukluğunun da önüne geçebileceğine işaret ediyor. Heart dergisinde yayımlanan araştırmada, ayda en az bir kez-ya da daha sıklıkla-çikolata yiyen yetişkinlerin atriyal fibrilasyona yakalanma olasılıklarının, ayda bir kezden az çikolata yiyenlere kıyasla, yüzde 10-20 oranında daha düşük olduğu görüldü. Atriyal fibrilasyon , kalbin üst bölümündeki kulakçık adı verilen iki odacığı ile alt bölümündeki karıncık adıyla bilinen iki odacığının aynı hızla atmamasına bağlı olarak kalbin atış hızında meydana gelen düzensizlik olarak tanımlanıyor. Bu durum kişinin kalp krizi geçirme, kalp yetmezliği ve bilişsel yetersizlik gibi birtakım belirtiler sergileme olasılığını da arttırıyor. Boston'daki Beth Israel Tıp Merkezi uzmanlarından Elizabeth Mostofsky önderliğinde yürütülen araştırma, söz konusu etkinin özellikle de haftada iki ile altı kez arasında 30 gram çikolata (70 gramlık kare paketin yaklaşık yarısı) yiyen kadın ve erkeklerde çok daha güçlü bir biçimde yaşandığını ortaya koyuyor. ABD'de atriyal fibrilasyon tanısı konanların sayısı 2,7 ile 6,1 milyon arasında değişirken, Türkiye'de AF tanısı konanların sayısı yaklaşık 600 bini buluyor. Öyle ki, bu sorunun önüne geçilmesine olanak tanıyacak etkili yöntemlerin bulunması son derece önemli. Önceki iki araştırma da çikolata tüketimi ile atriyal fibrilasyon arasındaki bağlantı ve atriyal fibrilasyona yakalanma olasılığı konularına odaklanmakla birlikte, her ikisinden de elde edilen sonuçlar tanık olunan herhangi bir bağlantının tümden rastlantısal olabileceğine işaret etmekteydi. Gelgelelim, denekleri yalnızca kadınlar ya da erkeklerden oluşan önceki araştırmaların tersine, bu son araştırmada her iki cinsten deneklere yer verildi. Ayrıca bu çalışmaya, öncekilerden farklı olarak, kendilerinde atriyal fibrilasyon olduğunu söyleyenler değil, kendilerine klinik AF tanısı konan yetişkinler katıldı. Araştırmacılar, yaşları 50 ile 64 arasında değişen, 55 bini aşkın yetişkinden toplanan verileri gözden geçirdiler. Bu son çalışmaya katılan deneklerin tümü henüz sürmekte olan Danimarka Beslenme Düzeni, Kanser ve Sağlık Araştırması adlı bir araştırmanın da katılımcılarıydılar. Araştırmacılar, yaklaşık 13,5 yıl süren izleme süreci boyunca, ortalamada 30 bini aşkın erişkine atriyal fibrilasyon ya da atriyal çarpıntı tanısı konduğuna tanık oldular. Bu kişilerde atriyal fibrilasyona yol açabilecek, sigara, alkol, obezlik, yüksek kan basıncı ve yüksek kolesterol düzeyleri gibi başka etmenler de göz önüne alındığında, ılımlı miktarlarda çikolata tüketen kişilerle atriyal fibrilasyona yakalanma olasılığı düşük kişiler arasında bir bağlantıya tanık olundu. Araştırma, çikolata yemekle düşük atriyal fibrilasyon olasılığı arasında bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu kanıtlamadığı gibi, çikolatanın atriyal fibrilasyonu nasıl önleyebildiği konusuna da kesin bir açıklama getirmiyor. Ancak araştırmacılar çikolatanın içeriğindeki flavonoid adlı bileşiklerin bunda bir rolü olabileceğine inanıyorlar. Mostofsky, flavonoidlerin yangı önleyici ve antioksidan özelliklere sahip olduklarına, bu bileşiklerin kanın yapışkanlığını azaltıp bağlayıcı dokularda daha az yaralanmaya yol açarak bedendeki yangılı süreci önleyebileceklerine dikkat çekiyor. Araştırmadan elde edilen bulgular, bu bağlantıya haftada bir kez 30 gram çikolata tüketen kadınlarda çok daha güçlü bir biçimde tanık olunduğunu-bu düzeyde çikolata tüketiminin atriyal fibrilasyona yakalanma olasılığını yüzde 21 oranında azalttığını-ortaya koyuyor. Sonuçta, tüm bu bulgular ılımlı miktarlarda çikolata tüketiminin başka atıştırmalıklara kıyasla kalp sağlığı açısından çok daha yararlı bir seçim olabileceğine işaret ediyor. Ne var ki, Mostofsky insanların sağlığa daha yararlı ve koruyucu bileşiklere sahip olan kakao içeriği yüksek çikolataları tüketmeye özen göstermeleri gerektiğinin de altını çiziyor.


Ayak yapısı kişiden kişiye farklılık gösterir. Ayakta iki temel kavis vardır. Bunlardan biri ayağın tarak kemiklerinin ön tarafında bulunan, ayağı enine kesen kavis, diğeri ise ayağın iç bölümünde bulunan uzunlamasına kavistir. Düztabanlık, ayağın iç kavisindeki çöküklükten kaynaklanan durumdur ve en sık görülen ayak kavis anomalisidir. Yenidoğan ve çocuklardaki düztabanlık gelişimseldir. Bebek doğduğunda ayak kavisi belirgindir. Ancak bu kavis birkaç hafta içinde yağ yastıkçığı ile dolar. Bebeklik dönemindeki yağ yastıkçığı 1 yaşında kaybolur. Büyüme ile çocuğun hem ayak boyu değişir hem de kas ve bağ dokusu gelişir. Çocukluk çağındaki gelişimsel düztabanlık 6-7 yaşına kadar düzelir. Ayağın büyümesi kız çocuklarda 14, erkek çocuklarda ise 16 yaşına kadar devam eder. Ayağın doğal kavislerinin oluşumunda ayak içi kas ve bağlarının güçlenmesi çok önemlidir. Bu gelişim için de çocukların çıplak ayakla dolaşması önemlidir. Çocukluk döneminin ayakkabıları da çıplak ayak modeline göre yapılmalıdır. - 0-1 yaş arasındaki çocukların ayakkabıya ihtiyacı yoktur, bu dönemde sadece soğuktan korunmak için çorap yeterlidir. - 1-2 yaş arasındaki çocukların sert tabanlı ayakkabı giymesi, ayak ve ayak bileğinde baskı yaratarak ayak gelişimini olumsuz etkiler. Çocuğun ayağını soğuktan ve çevreden koruyacak yumuşak tabanlı ilk adım ayakkabıları kullanılmalıdır. - 2-4 yaş arasındaki çocuklar hareketlidir. Bu yaşlarda ayak kemikleri gelişir. Ayak kemiklerinin doğru gelişimi için vücut yükünün ayaklara binmesi gerekir. Ayak, ayakkabının içine topuktan oturmalı, ayakkabı kenarları sert olmamalı, parmaklar rahat hareket etmelidir, yani ayakkabı, ayağın doğal fonksiyonel hareketlerini desteklerken, doğal olmayan hareketlerden korumalıdır. Bu yaş grubunda ayakkabı tabanına kavis takviyesi gereksiz olduğu gibi, ayak gelişimini olumsuz etkileyebilir. - 4-6 yaş arasında çocuğun ayağı hızlı büyür. Ayak incelir ve uzar. Bu yaş grubu çocuk yuvaya gider, spor yapar. Bu nedenle ayakkabının tabanı esnek ve düz olmalıdır. Ayağın topuk kısmı ayakkabıya iyi oturmalı ve bileği desteklemelidir. Ayakkabı taban desteğine bu yaş grubunda da gerek yoktur. - 6 yaşından sonra ayakkabılarda orta kavis takviyesi gereklidir. Erişkinlerde düztabanlık görülme oranı %15 civarında seyreder. Genellikle kalıtımsaldır, yani aile öyküsü vardır. Obez okul çocuklarında, Afro-Amerikanlarda, ayakkabı giyen çocuklarda düztabanlık daha sık görülür. Sert ve esnek olmak üzere iki tip düztabanlık vardır. Sert düztabanlıkta ayak içi eklemlerin hareketi azalmıştır. Normalde parmak ucunda yükseldiğimizde ayak kavisi belirginleşir. Sert düztabanlığı olan kişilerde bu belirginleşme olmaz. Bu durum doğuştan kemik bozukluklarına, tendon rahatsızlıklarına veya kontrolsüz kas kasılmalarına bağlı olabilir. Bu hastaların mutlaka uzman doktor tarafından değerlendirilmesi gerekir. Esnek düztabanlık; bağlardaki esneklik, ayak içi kasların güçsüzlüğü, kemik bozuklukları veya genel güçsüzlük durumlarına göre doğal veya bir hastalığa bağlı olabilir. Üç tiptir: Tip I fonksiyonel düztabanlık, Tip II hipermobil düztabanlık ve Tip III tibialis posterior tendon disfonksiyonuna bağlı klinik düztabanlık. Tip I düztabanlık, çocukluk çağında en sık görülen tiptir. Topukta dışa dönüklük olur. Genellikle ağrısızdır. Bu tip düztabanlıkta topuğu düzeltmeye yönelik tabanlıklar faydalı olur. Tip II düztabanlık eklemlerin aşırı hareketliliğine bağlı gelişir. Ayak bağlarında gevşeklik söz konusudur. Bu gevşeklik genetik olabileceği gibi, Down sendromu, Marfan sendromu, Ehler-Danlos sendromu gibi sistemik durumlara bağlı olabilir. Hastaların ağrısı varsa görüntüleme gerekebilir. Ağrılı olgularda duruma kemik bozuklukları eşlik edebilir. Bu olgularda cerrahi tedaviler gerekebilir. Tip III düztabanlık, Tip II düztabanlıkla karışır. Tip III düztabanlık tendon fonksiyon bozukluğuna bağlı gelişir ve genellikle 20 yaşın altında az görülür. Bu durum daha çok dansçılarda, buz patencilerinde, ani hızlı yön değişimi gerektiren futbol, basketbol, tenis gibi sporları yapanlarda görülür. Bu olgularda genellikle ayağın arka iç tarafında ağrı vardır. Bu ağrı ilgili tendonun zorlanmasına bağlıdır. Önce tendon zorlanması olur, durum kronikleştikçe kısmi yırtıklar veya gerilmeye bağlı kopuklar oluşabilir. Bunun sonucunda da düztabanlık ortaya çıkar. Düztabanlığın birçok sebebi vardır. Doğal, yapısal olabileceği gibi hastalıklara bağlı da gelişebilir. Bu nedenle uzman değerlendirmesi gereklidir. Halk arasında mecazı kısmetsiz, talihsiz, kötü şans getiren anlamlarında kullanılan düztabanlığın kötü şansı sadece tabanın sahibinedir. Bu yazı HBT'nin 101. sayısında yayınlanmıştır.


Bu durumun öncelikli nedeni: bu rakamların ne anlama geldiklerinin izah edilmesi yerine, konu hakkında bilgisi olan olmayan, sırf sansasyon yaratmak amacı ile fikir yürüten kesimlerin ciddiye alınmasıdır. E kodlu numaraların ne anlama geldiğini kısaca açıklayalım: E kodu, Avrupa Birliği'ni simgelemektedir ve ortak olarak Avrupa Birliği, Avrupa Gıda Katkıları Federasyonu ve Gıda Enzimleri Federasyonu'nun güvenlik testlerini geçmiş ve gıdada kullanımlarında bir sakınca olmayan katkı maddelerine verilen referans numarasıdır. Bu E kodu ile başlayan numarayı almış gıda katkı maddelerinin AB ülkeleri ve Isviçre'de kullanımlarında bir sakınca yoktur. Bu isimlendirmeye Codex Alimentarius Komitesi de yeşil ışık yakmıştır. Her gıda katkı maddesine adanmış bir numara vardır. Bu kuruluşların bilimsel sağlık testlerini geçen gıda katkı maddelerinin numaraları başına E kodu ilave edilmiştir. Örneğin, tüm turunçgil meyvelerinde bulunan sitrik asit'e verilen numara 330'dur. Yukarıda bahsedilen kuruluşların laboratuvarları, normal bir portakal yediğimiz zaman dahi vücudumuza giren 330 numaralı sitrik asitin, tek başına gıda maddelerine katılması halinde insan vücuduna bir zarar verip vermeyeceğini yıllarca araştırmış ve sitrik asitin tek başına, tükettiğimiz maddelere ekşi tat vermesinde bir sakınca olmayacağını bilimsel olarak ispat etmişlerdir. Ayrıca 330 rakamının başına E kodunun konabileceğine karar vermişlerdir. Bunun üzerine, eğer gıda maddesinin üretimi esnasında ekşi tat vermek için sitrik asit ilave edilmişse, gıda maddesinin ambalajı üzerinde yer alan İçindekiler listesine Asitlik Düzenleyici (E 330 veya Sitrik Asit) yazılmalıdır. Ancak halkımızın bu tepkili yaklaşımı yüzünden, yasal bir zorunluluk olmasına rağmen, gıda üreticileri ambalaj üzerinde bu E kodlarını yazmayı tercih etmemektedir. Amerika Birleşik Devletlerinde ise gıda katkı maddeleri sınıflandırılması GRAS Generally Recognised as Safe diye, FDA tarafından yapılmaktadır. GRAS, Generally recognized as safe = Genel olarak güvenilir-zararsız kabul edilen" açık yazılımının kısaltılmışıdır. FDA, bazı katkı maddelerini sadece belirli amaçlar için ve belirli şartlara uyulduğunda GRAS olarak kabul etmiştir. GRAS olarak nitelenen her bir katkı maddesini diğer versiyonlarından ayıracak tüm karakteristikleri, açık bir şekilde tanımlanarak yayınlanmıştır.


Minnesota Üniversitesi'nden halk sağlığı uzmanı Dr. Yasuhiko Kubota'nın yürüttü bir araştırmada ilk kez eğitim seviyesi ile insan sağlığı arasındaki etkileşim izlendi. Ancak elbette söz konusu araştırma, eğitimin insanlarda kalp hastalıklarına sebep olduğunu veya bu hastalıkları önlediğini kanıtlamıyor. JAMA Internal Medicine dergisinde 12 Haziran tarihinde yayımlanan araştırmada, Atherosclerosis Risk in Communities olarak da adlandırılan uzun süreli bir araştırmanın 14.000'e yakın yetişkin katılımcısına dair veriler incelendi. ARIC araştırması için 1987 ila 1989 yılları arasında 45 ila 65 yaş aralığında, kalp hastalığı görülmemiş yetişkinler bulunmuştu. ARIC araştırmacıları, katılımcıların öncelikle sağlık ölçümlerini yapmış, ardından eğitim seviyeleri, meslekleri ve gelirleri üzerine bilgi toplamıştı. Yapılan yeni araştırmada, ARIC araştırması katılımcıları üzerine 2013 yılı boyunca veri toplandı. Araştırma süresince 4.500 katılımcıda kalp hastalığı ortaya çıktığı görüldü. Genel olarak bakıldığında 85 yaşında kalp hastalığı yaşama oranı beyaz erkekler için %49, beyaz kadınlar için %34, siyahi erkekler için %52 ve siyahi kadınlar için %45'ti. Ancak verilere kişilerin eğitim seviyeleri de eklenince risk seviyelerinde değişiklikler gözlemlendi. Örneğin liseyi bitirmeyen katılımcıların kalp hastalığına yakalanma riski %55'ken üniversiteyi bitirenlerin risk oranlarının %36 olduğu görüldü. Araştırmacılar, liseyi bitiren ve bitirmeyen kadın katılımcılar arasında da büyük bir fark olduğunu belirtti. Lise diploması olan kadınların kalp hastalıkları riski %34 olarak bulunurken diploması olmayan kadınlarda bu oran %49'du. Aynı oranlar erkeklerde ise şöyleydi: Lise diploması olanlarda kalp hastalığı riski %47 iken diploması olmayanlarda bu oran %55'ti. Önceden yapılan araştırmalarda, kişilerin ebeveynlernin gelir düzeyi, meslek ve eğitim seviyesi gibi etkenlerin de kişinin kalp sağlığın etkilediği ortaya çıkmıştı. Ancak araştırmacılar, liseyi bitiren kişilerde, gelirleri, meslekleri ya da ebeveynlerinin eğitim düzeyi ne olursa olsun düşük kalp hastalığı riski görüldüğünü vurguladı. Ancak araştırmanın bazı sınırlamaları da yok değildi. Örneğin katılımcıların eğitimlerini ne zaman bitirdikleri bilinmiyordu. Ayrıca araştırmacılar, kişlerin yaşının da gördükleri eğitim üzerinde rol oynuyor olabileceğini ekledi. Örneğin yaşı en büyük olan katılımcılar ilk okula Büyük Buhran döneminde gitmişti; en genç katılımcılar ise ırk ayrımı yapılan okullarda okumuş olabilirdi.


Alkol tüketimi haftalık alışkanlıklarınızın düzenli bir parçasını oluşturuyorsa, beden egzersizlerine de belli bir zaman ayırmanızda yarar var. Britanya'da yapılan yeni bir araştırma, düzenli egzersizin alkolün zararlı etkilerini dengelemeye yardımcı olabileceğine işaret ediyor. Araştırmada alkollü içki tüketen ve düzenli olarak egzersiz yapan kişilerin araştırma süresince herhangi bir nedenden ötürü yaşamlarını yitirme olasılıklarının, içki içen ama egzersiz yapmayanlara kıyasla, daha düşük olduğu görüldü. Dahası, araştırma beden alıştırmalarının içkicilerin özellikle de kanserden yaşamlarını yitirme olasılığını belirgin bir biçimde azalttığını ortaya koyuyordu. Alkolün kansere yakalanma olasılığını arttırdığı bilinen bir gerçek. Ancak British Journal of Sports Medicine dergisinde yayımlanan bu son araştırmanın verileri düzenli fiziksel etkinliğin bu riski neredeyse tümden ortadan kaldırdığına işaret ediyor. Araştırmayı yürüten Sydney Üniversitesi sağlık ve fiziksel etkinlik uzmanlarından Emmanuel Stamatakis, kanser riski söz konusu olduğunda beden alıştırmalarının alkolün etkilerini nasıl yok edebildiğinin tam olarak bilinmediğine, ancak bu ikisi arasındaki bağlantıyı açıklığa kavuşturabilecek çeşitli düzenekler olduğuna dikkat çekiyor. Söz gelimi, alkol tüketiminin yangıları tetiklediği ve bağışıklık sisteminin işlevini azalttığı ve her ikisinin de kanserle ilintili olduğu biliniyor. Öte yandan, araştırmalar fiziksel etkinliğin bunun tam tersi etkiler yarattığını- yangı olasılığını azaltıp, bağışıklık sisteminin işlevini arttırdığını ortaya koyuyor. Öyle ki, alkol tüketimi sonucunda kansere yol açabilecek düzeneklerle beden alıştırmalarının kanseri önleyici düzenekleri örtüşebilirler. Ancak araştırmacılar bu iki etkinliğin birbirlerine ters etkiler yarattıklarına, bir başka deyişle, beden alıştırmalarının yarattığı etkilerin alkolün etkilerini sıfırladığına dikkat çekiyorlar. Çalışma kapsamında İngiltere ve İskoçya'dan 36 bini aşkın kadın ve erkeğin içki içme ve bedenlerini çalıştırma alışkanlıkları araştırıldı. Araştırmaya katılanlar alkol tüketimi düzeylerine göre altı gruba ayrıldılar: Hiç içmeyenler, eskiden içenler, ara sıra içenler , alkol tüketiminde önerilen sınırları aşmayanlar (bu sınır kadınlar için haftada en çok sekiz kadeh, erkekler için en çok 12 kadeh), tehlike yaratan içkiciler (kadınlar için haftada 8-20 kadeh, erkekler için 12-28 kadeh içenler) ve ağır içkiciler (kadınlar için haftada 20 kadehin üzerinde, erkekler için 28 kadehin üzerinde içenler). Denekler belirttikleri fiziksel aktivite düzeylerine göre de sınıflara ayrıldılar: fiziksel etkinlik düzeyleri uzmanlar tarafından önerilen haftada 150 dakikanın altında olan uyuşuk grup; fiziksel etkinlik düzeyleri önerilen düzeyde olan grup; fiziksel etkinlik düzeyleri önerilenin üzerinde olan grup. Araştırmacılar uyuşuk grupta tüketilen alkol miktarı arttıkça, yaklaşık 10 yıllık çalışma süresince herhangi bir nedenden ötürü ölme olasılığının da arttığına tanık oldular. Ne var ki, egzersiz devreye girdiğinde insanların yaşamlarını yitirme olasılıklarının tüketilen alkolün miktarıyla ilintili olarak azaldığı görüldü. Araştırmacılar özellikle de kanserden ölme riskini gözden geçirdiklerinde, önerilen haftalık egzersiz miktarında fiziksel etkinliğin kansere yakalanma olasılığını tümden ortadan kaldırdığına tanık oldular. Gelgelelim, ağır içkiciler için farklı bir durum söz konusuydu. Araştırmada bu gruba girenlerde egzersizin ölüm olasılığını azaltmadığı görüldü. Dahası, egzersiz bu kişilerin kalp hastalığından ölme riski bağlamında da herhangi bir etki yaratmıyordu. Son olarak, araştırmacılar ara sıra içki içmenin yararlı denebilecek bir etki yarattığına da tanık oldular. Bu tür içicilerin, düzenli egzersiz yapmasalar bile, kalp hastalığı ya da başka herhangi bir nedene bağlı olarak yaşamlarını yitirme olasılıklarının öteki gruplara kıyasla biraz daha düşük olduğu görüldü. Gelgelelim, ara sıra bir tek atmanın kanserden ölme olasılığını azaltmadığına da tanık olundu. Çalışmanın birtakım kısıtları olduğuna dikkat çeken araştırmacılar, deneklerin içtikleri alkol miktarına bakılırken, içme alışkanlıkları dikkate alınmadığından, çok kısa sürede aşırı miktarlarda içki içenlerin gözden kaçmış olabileceğini belirtiyorlar. Bunun dışında, beslenme düzeni gibi, ölüm çekincesini etkileyebilecek başka birtakım unsurların hesaba katılmadığının da altını çiziyorlar. Bu yazı HBT'nin 59. sayısında yayınlanmıştır.


Tarih öncesinin avcı-toplayıcı toplulukları son derece faal bir yaşam sürdürüyorlar, zamanlarının ve enerjilerinin büyük bir bölümünü yiyecek bulmak için geçiriyorlardı. Bu konuda başarısız olduklarında günlerce çok az yiyecekle yetiniyor, ya da aç kalıyorlardı. Oysa günümüzde insanlar göreceli olarak daha hareketsiz bir yaşam sürdürüyor. Britanya Kalp Vakfı tarafından yapılan bir araştırma yetişkinlerin büyük bir çoğunluğunun günün 15 saatini oturarak geçirdiklerini ortaya koyuyor. Günün 8 saatinin de uykuda geçtiği düşünüldüğünde, bu durum insanların fiziksel etkinliğe ancak bir saat gibi kısacık bir zaman ayırabilecekleri anlamına geliyor. İnsanlar yaşlandıkça fiziksel etkinlik düzeyleri daha da azalıyor. Birmingham Üniversitesi Bağışıklık Hücre Biyolojisi profesörlerinden Janet M. Lord, son araştırma kapsamında bu düşük düzeyde fiziksel etkinliğin-aralarında kas, kemik ve bağışıklık sisteminin de yer aldığı- çok sayıda bedensel sistemin yaşlanmasına ne denli katkıda bulunduğunu belirlemeye çalıştı. Araştırmada erişkinlik döneminde yaşamlarının büyük bir çoğunluğunu yüksek düzeyde spor yaparak geçiren 125 erkek ve kadın bisikletçi (55-79 yaşlarında) incelendi. Bu kişiler Olimpiyatlara katılan sporcular değillerdi. Ancak erkek denekler 6,5 saatten az bir sürede 100 km, kadınlar da 5,5 saatten az bir sürede 60 km yol alabilen ciddi bisikletçilerdi. Lord'un son araştırması, bisikletçilerin kaslarının yaşlandıkça kütle ve güç yitimine uğramadıklarını ve kemiklerinde çok az bir incelme olduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar bunun üzerine, egzersizden etkilenmeyen bir sistem olan bağışıklık sistemini incelemeye aldılar. Bağışıklık sistemi yaşlandıkça güçsüzleşir ve daha yaşlı erişkinleri grip ve akciğer enfeksiyonu gibi hastalıklara karşı daha duyarlı kılar. Bu kişiler aşılara da daha az tepki verdiklerinden, aşılar yaşlılarda gençler denli koruyucu bir etki yaratmaz. Araştırmacılar yaşlı bisikletçilerin bağışıklık sistemlerini düzenli egzersiz yapmayan yaşlı erişkinlerin bağışıklık sistemleriyle karşılaştırdıklarında, bisikletçilerin bağışıklık sistemlerinin gençlerinkinden pek de farklı olmadığını gördüler. Dahası, bisikletçilerin yaşlandıklarında da bağışıklık sisteminin korunmasında önemli bir rol oynayan ve genelde ergenlik döneminde küçülmeye başlayan timus adlı organ tarafından üretilen T hücrelerini bol miktarda üretmeyi sürdürdüklerine de tanık olundu. Araştırmacılar bunun nedenlerini bulmaya çalıştıklarında, timusun küçülmesini önleyen interlökin 7 adlı bir hormonun bisikletçilerde yüksek düzeylerde üretildiğine tanık oldular. İnterlökin 7 hormonu, aralarında kas hücrelerinin de yer aldığı, bedendeki çok sayıda hücre tarafından üretilir. Bu gerçekten yola çıkan araştırmacılar, söz konusu hormonun etkin kaslarda daha bol miktarda üretildiğini ve başta timus olmak üzere tüm bağışıklık sisteminin genç kalmasına olanak tanıdığını düşünüyorlar. Öyle ki, kişinin vücudunu denetlemesi ve yaşlanmanın beraberinde getirebileceği olumsuzlukların önüne geçebilmesi olası. Uzmanlar insanlara haftada en az 150 dakika aerobik egzersizler yapmalarını öneriyorlar. Bu sürenin bağışıklık sisteminin korunmasına yeterli olup olmadığı henüz kesin olarak bilinmemekle birlikte, en azından iyi bir başlangıç olacağına dikkat çekiyorlar.


Homeoffice, zoom konferansları ve Skype görüşmeleri tüm bunlar çalışmamızda büyük kolaylıklar getirse de olumsuz tarafları da yok değil. Saatlerce sabit bir şekilde ekrana bakmak gözlere iyi gelmiyor diyor uzmanlar. Tahriş olmuş, kuru ve kızarmış gözlerle tanımlanan ofis göz sendromu, ev ofis ortamında giderek artan bir fenomen. Ekrana yakın bir şekilde odaklanmak zorunda kalınması nedeniyle gözler fazlasıyla yorulur. Bazı insanlar baş ağrısı çeker ve net bir şekilde görmekte zorlanırlar. Ayrıca bilgisayar başında geçen uzun bir günün ardından, insanlar uzağı bulanık görebilirler. Diğer bir sorun da ekrana bakıldığında gözkapaklarının frekansı otomatik olarak düşmesidir. Bu nedenle de göz, gözyaşı sıvısıyla yeterli oranda nemlendirilmemektedir. Fakat bu olumsuz duruma bir çare var. Örneğin gözyaşı akışını uyarmak ve gözyaşı sıvısının miktarını ve kalitesini iyileştirmek için dönüşümlü olarak sol ve sağ göz kırpılır. Esneme de gözü ve nemlendirmeyi uyardığı için esneme de yardımcı olabilir diyor araştırmacılar. İş yerinde bol miktarda gün ışığı hava karardığında iyi aydınlatma kadar faydalı olur. Ayrıca ortamın düzenli olarak havalandırılması da önemli. Nitekim klima ve ısıtma sistemleri odanın havasını kurutur. Temiz hava nemi yeniden artırabilir ve bu da gözlere iyi gelir diyen araştırmacılar, pencere açma imkanı bulunmayan yerlerde, ara sıra açık havaya çıkılmasını öneriyorlar. İş yerinde ise ara sıra uzağa bakılması önerilmekte. Şöyle yirmi dakikada bir aşağı yukarı yirmi metrelik bir mesafeye bakılması işe yarayabiliyor. Göz kuruluğu ayrıca özel damlalarla da giderilebiliyor ama uzmanlar ilk önce sorunun nedeninin öğrenilmesi gerektiğini söylüyor uzmanlar.


Elektrik uygulamasına dayanan ve tüysüz farelerde tüylerin çıkmasını sağlayan yöntem, erkeklerde kelliğe çare olma yolunda. Kellikle mücadele çeşitli sprey ve losyonlar, ilaçlar ya da saç ektirme yollarıyla devam ediyor. Ancak sprey ve losyonlar herkeste etkili olmuyor, ilaçlar hormonal dengeyi bozabiliyor, saç ektirme ise ağrılı ve pahalı bir seçenek. 1990 yılında yapılan bir çalışma, saç derisinin elektrikle uyarılmasının saçları güçlendirdiğini göstermişti. Ancak, saç kaybına yönelik bu çözüm pek de pratik bir uygulama değildi, çünkü günde birkaç saat boyunca bir makineye bağlı kalmayı gerektiriyordu. Saç derisine elektrik uygulayan bir şapkayla, artık bu sorunun üstesinden gelinmiş gibi görünüyor. Wisconsin-Madison Üniversitesi'ndeki Xudong Wang ve meslektaşları, kafa derisine yapışan ve vücudun hareket etmesiyle küçük elektrik darbeleri üreten bir yama geliştirdi. 1 milimetre kalınlığındaki plastik yama, belirli materyallerin birbirine teması ve birbirinden ayrılması sonucu elektriksel olarak yüklenmesi olarak tanımlanan triboelektrik etki ile işliyor. Triboelektrik etki, bu esnek yamaların vücut hareketleriyle bükülmesiyle ortaya çıkıyor. Fareler üzerinde yapılan çalışmada, bu elektrik uygulamasının sprey ve losyanlara kıyasla daha etkili olduğu görüldü. Uygulamanın, keratinosit büyüme faktörü ve vasküler endotelyal büyüme faktörü gibi saç güçlenmesini teşvik eden doğal kimyasalların salınımını uyararak etkili olduğu belirtiliyor. Wang, son birkaç yıldır kel olan babası üzerinde de yamayı test etmiş ve bir ayın sonunda elde edilen birçok yeni saç teliyle sonucun olumlu olduğu belirtiyor. Kelliğe son verme hedefiyle, triboelektrik materyallerle tüm saç derisini saran bir şapka tasarlayan Wang ve ekibi, klinik deneme için onay bekliyor. Araştırmacılar, uzun yıllar süren kellikten sonra cildin yeni saç kökleri üretme yeteneğini kaybetmesi nedeniyle, şapkanın saçlarını kaybetmekte olan veya yakın zamanda kaybeden erkeklerde işe yarayacağını ifade ediyor. Şapkanın kelliğe çözüm getireceğine inandığını belirten Wang, günde birkaç saat bu şapkayı takmanın yeterli olmasını beklediğini ifade ediyor.


Elon Musk'ın sahibi olduğu Neuralink şirketi, nöronların faaliyetlerini tespit edip iletebilecek ultra ince bir beyin implantı tasarladığını ve gereken cerrahi operasyon için de bir robot geliştirdiğini duyurdu. Açıklamaya göre, aynı anda 1500 nörondan veri toplayabilen implant, bu verileri kablosuz olarak bilgisayara aktarabiliyor. Şirket, robotun şimdiye dek 19 hayvana bu implantı taktığını ve %87 oranında başarı elde edildiğini açıkladı. Söz konusu teknoloji fareler üzerinde denendi ancak açıklama sırasında muhtemelen dili sürçen Elon Musk, Bir maymun bilgisayarı beyniyle kontrol edebildi dedi. Neuralink, sistemin devasa miktarda bilgiyi okuyabileceğini ve iletebileceğini iddia ediyor. Elon Musk, "yapay zekanın öne geçtiği bir dünyada insanların rekabet edebilmesi yardımcı olmak" amacıyla 2017 yılında Neuralink'i kurdu. O zamandan beri şirkete 100 milyon dolar yatırım yaptı. Neuralink, 2020 yılının ikinci çeyreğinde FDA onayını alarak gönüllüler üzerinde testlere başlamayı planlıyor. Gönüllülerin kafataslarında açılacak 8 mm'lik dört deliğe yerleştirilecek olan implantlar verileri toplayacak, kulak arkasındaki başka bir implant da bu verileri bir bilgisayara gönderecek. Planlanan bu takvim son derece iddialı ve işlerin bu kadar hızlı yürümemesi oldukça muhtemel. Açıklama sırasında Elon Musk daha çok yapay zeka ile insan zekası birleştirmekten bahsederken Neuralink'in baş beyin cerrahı Matthew McDougall, sistemin sadece tedavisi olmayan ağır hastalıklardan muzdarip kişiler için tasarlandığını ve omurilik zedelenmesi nedeniyle felç olan insanları hedef alacağını söyledi. Neuralink, resmi onay alabilmek için bu teknolojinin hastalara tam olarak nasıl bir fayda sağlayacığı sorusunu cevaplaması gerekecek.


Anne sütü, bebeğin yaşamın ilk altı ayı boyunca ihtiyaç duyduğu her şeyi doğru oranlarda içerir. Bileşimi, özellikle yaşamın ilk ayı boyunca bebeğin değişen ihtiyaçlarına göre değişir. Kolostrum ideal ilk süt olup, yenidoğanın olgunlaşmamış sindirim sisteminin gelişmesine yardımcı olur. İlk birkaç gün sonra bebek büyüdükçe anne daha fazla süt üretmeye başlar. Bebeğin büyüme gelişmesini sağlamanın yanı sıra hastalık riskini azaltması da anne sütünün avantajlarından biridir. Emzirme döneminde annelerin ilk aklına gelen beslenmelerini değiştirmek olur; fakat emziklilik döneminde beslenme farklılık gerektiren bir durum olmamak ile birlikte, sağlıklı beslenmenin yeterli olduğu bir süreçtir. Anne sütünün güzelliklerinden biri de bebeğinizin tüm ihtiyaçlarını karşılayabilmesidir; ancak aldığınız kalori çok düşük ve bazı besin ögelerini diyetinizin dışında tutuyorsanız bu sütünüzün kalitesini etkileyebilir. Emzirme döneminde yeterli enerji alabilmek için biraz daha fazla - günde 400 ila 500 kalori beslenmenize eklenmesi gerekir. Süt üretiminizi arttırmak için sağlıklı seçimler yapmaya odaklanılmalıdır. Yağsız et, yumurta, süt, kurubaklagiller ve az miktarda deniz mahsulleri gibi kaliteli protein açısından zengin besinler tercih edilmelidir. Günde 5 porsiyon kadar meyve ve sebze tüketilmelidir. Bolca sebze meyve tüketmek doğumdan sonra yaşanabilen bağırsak problemleri ve kabızlık problemleri için de iyi gelecektir. Pestisit kalıntılarına maruz kalmayı azaltmak için meyve ve sebzelerin iyice yıkanması gerekir. Havuç, emziren anneler için harika olan beta-karoten kaynağıdır. Koyu yeşil yapraklı sebzeler de süt yapımını arttırır. Beslenmenizde roka, maydanoz, semizotu, ıspanak ve pazı gibi besinlere mutlaka yer vermelisiniz. Öğle veya akşam yemeğinizin yanında havuç ve bol yeşillik içeren bir salata tüketmeye özen gösterin. Emzirirken, çeşitli besinler ile beslenerek anne sütünün lezzetini değiştirirsiniz. Bu, bebeğinizi farklı tatlara maruz bırakıp ve bebeğinizin katı gıdaları daha kolay bir şekilde kabul etmesine yardımcı olabilir. Emziren anne için sıvı tüketimi çok önemlidir. Günde en az 8-10 bardak su içmek tavsiye edilir. Özellikle emzirmeye başladığınızda yanınıza büyük bir şişe su almaya özen gösterilmelidir. Suya ek olarak şekersiz komposto, ayran, çorba, süt ile sıvı desteği sağlayabilir, süt miktarınızın artmasını kolaylaştırabilirsiniz. Bununla birlikte, meyve suları ve şekerli içeceklere karşı dikkatli olunmalıdır. Çok fazla şeker kilo alımına sebep olabilir. Süt üretimini başlatan, devamını sağlayan veya artıran bitkilere 'Galaktogog' denir. En yaygın kullanılan galaktogoglar; rezene, anason, ısırgan otu, çemen otudur. Bu bitkilerin çaylarını paketli olarak eczanelerden veya marketlerden alabilirsiniz. Mart / Nisan ayından Eylül sonuna kadar D vitamini takviyesi almıyorsanız gün ışığından yararlanmaya özen gösterin. D vitaminin dışındaki ihtiyacınız olan diğer tüm vitamin ve mineralleri çeşitli ve dengeli bir diyetle alabilirsiniz. Hamilelik gibi emziklilik dönemde de dikkat edilmesi gereken bir konu kafein tüketimidir. Kafein; kahve, çay ve çikolata dahil olmak üzere birçok yiyecek ve içecekte doğal olarak bulunur. Ayrıca bazı alkolsüz içecekler ve enerji içeceklerine de eklenmiştir. Herkesin gaz yapar dediği şeyler sizin bebeğinize dokunmayabilir. Bunun için denemeler yapabilir, neyin size dokunduğunu siz bulabilirsiniz. Emziren anneler çok sık açlık hissi yaşar. Bunun sebebi ise vücudun anne sütü üretmeye sürekli çaba sarfetmesidir. Bunun için ara öğün yapmayı ihmal etmemeniz gerekir. Mutlaka meyve porsiyonlarınızı ve kuruyemiş tüketiminizi öğün aralarında yapmanız emzirirken hızlıca boşalan depolar için gereklidir. Bu yazı HBT'nin 111. sayısında yayınlanmıştır.


Bugüne dek farklı beslenme düzenleri üzerine yapılan çalışmalardan elde edilen sonuçları değerlendiren Stanford Üniversitesi Önleyici Araştırmalar Merkezi başkanı Christopher Gardner, daha esnek bir yaklaşımın çok daha yararlı olacağını belirterek, Bir kişinin tek bir beslenme düzenine takılıp kalmasına gerek yok diyor. Yale Üniversitesi'nden Dr. David Katz bu sonucun hiç de şaşırtıcı olmadığına dikkat çekerek, İşlemden geçmemiş ya da az işlemden geçmiş, çoğunluğunu bitkilerin oluşturduğu doğal besinlerin insan sağlığına iyi geldiği gerçeği asla değişmez. Ne var ki, insanlar bu gerçeği kabul etmeye pek yanaşmıyorlar diyor. Katz'a göre sorun, bir bakıma, bu halk arasında yaşanan kafa karışıklığından kaynaklanıyor. Sağlıklı yaşamın kapılarını açan anahtarlar olarak insanlara sürekli yeni beslenme düzenleri ve süper besinler öneriliyor ve tüketiciler bu konuda ortaya atılan yığınla bilgi ve seçenek karşısında bunalıyorlar. Besin endüstrisinin sürekli olarak piyasaya sürdüğü yeni ürünler ve bu ürünlerin sağlıklı beslenmeye katkıları konusundaki aslı astarı olmayan tanıtımlar da bu karmaşayı iyiden iyiye körüklüyor. Gelgelelim, salt insanların ilgisini çekecek yeni bir buluşu hedefleyen bilim insanlarının ve onları destekleyen haber kaynaklarının da bunda ciddi bir payı var. Katz, böylesi bir ortamda insanların beslenme konusunda pek bir şey bilmedikleri gibi bir izlenime kapıldıklarına, karbonhidratların sağlığa zararlı olduğu yönünde bir haberin yayımlanmasından iki gün sonra tam tersini savunan bir haber yayımlandığında, Onlar birbirleriyle çekişe dursunlar diyerek soluğu Burger King'de aldıklarına dikkat çekiyor. Kaliforniyalı beslenme uzmanı Andrea Giancoli ile Katz, bazı sağlık sorunlarına çözüm getirebilecek beslenme biçimlerini tasarlayabileceğimize inanıyor. Böylece bu yaklaşımın insanların etkisiz ya da sürdürülmesi olanaksız diyetleri uygulamaktan vazgeçmelerine yardımcı olabileceğini düşünüyor. Ancak, genel olarak bakıldığında, sağlıklı beslenme düzenlerinin büyük ölçüde birbirlerini andırdıkları görülüyor. Gerek düşük-yağlı beslenme ile düşük karbonhidratlı beslenme düzenlerinin, gerekse Akdeniz ile vejetaryen beslenme düzenlerinin kıyaslandığı araştırmalar, bu diyetlerin belirgin biçimde örtüştüklerine de işaret ediyor. Düşük-yağlı beslenme ile düşük-karbonhidratlı beslenme düzenlerinin karşılaştırıldığı bir araştırmada, bir grup denek karbonhidrat tüketimini ciddi biçimde azaltırken, öteki grup yağ tüketiminde ciddi bir kesintiye gitti. Bunun dışında, her iki grup genelde aynı önerilere uydu. Deneklerin tümüne şeker katkılı ürünleri, işlenmiş unları ve trans yağları kısıtlamaları, daha çok sebze ve besin değeri yüksek yiyecekler yemeleri önerildi. Ayrıca, deneklerin tümüne oturarak yemeleri ve evde pişirilen yemeklerle beslenmeleri gibi, benzer öğütlerde bulunuldu. Gardner, sonuçta deneklerin kilo vermelerinde görünürde bu ortak önerilerin etkili olduğunu, yağlarla karbonhidratlar arasında bir seçime gidilmesinin pek bir etki yaratmadığını belirtiyor. Akdeniz beslenme düzeni ile vejetaryen beslenmenin karşılaştırıldığı ikinci araştırma da benzer bir sonuç ortaya çıktı. Bu iki beslenme düzeni arasında birtakım farklılıklar olmasına karşın, her iki grubun da çoğunlukla meyve ve sebzelerle, tam tahıllarla, baklagiller ve sert kabuklu yemişlerle beslendikleri ve kalp hastalıkları riskinde belirgin bir düşüş sağladıkları görüldü. İnsanların sağlıklı yaşam ve sağlıklı beslenme konusundaki en iyi çözümün peşinden koşmaları işleri yok yere daha da karıştırabiliyor. Katz, Onlarca yıl boşuna çabalayıp durduk ve gerçekte bildiğimiz bir şeyi hiçe sayarak başarısız olduk. Bu gerçekliğin bile bile yıllar yılı rafa kaldırılmış olması içler acısı bir durum diyor.


İçerdiği yüksek yağ içeriği ve yüksek kalorisi nedeniyle fazla tüketilmesi önerilmeyen fındık, tavsiye edilen oranlarda yenildiğinde sağlık için çok yararlı bir besin maddesidir. Tokluk duygusu yaratan protein, fiber, doymamış yağ ve çok sayıda önemli vitamin ve mineral içeriği sayesinde kalp hastalıkları, diyabet gibi hastalıkları önler, zihinsel kapasiteyi artırır, hatta kilo vermenize yardımcı olur. Fındık farklı şekillerde tüketilir; çiğ, kavrulmuş, ezme şeklinde yenilir, çeşitli yemeklerin içine lezzet vermesi için katılır. Fındıklı çikolata ve kakaolu fındık ezmesi dünya genelinde en favori yiyeceklerin başında gelir. Kalp sağlığı: Ağaçta yetişen diğer yemişler gibi fındığın da kalp hastalıklarını önlemede önemli bir yeri vardır. Zengin bir lif kaynağı olmasının yanı sıra yüksek miktarda mono doymamış yağlı asit de içerir; bu da LDL kolesterolü düşürür, HDL kolesterolü ise yükseltir. Fındıkta aynı zamanda önemli oranda magnezyum da bulunur. Magnezyum, kalsiyum ve potasyum dengesinin sağlanmasına yardımcı olurken, tansiyonun dengelenmesinde de önemli rol oynar. Diyabet kontrolü: Diyabetik beslenme düzeninde trans yağlar ya da doymuş yağlar yerine mono doymamış yağların tercih edilmesi önerilir. Fındıkta bu yağlardan önemli oranda bulunur. Tavsiye edilen miktarda tükettiğiniz takdirde hem bu iyi yağları almış olursunuz, hem de kilo almazsınız. American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayınlanan 2015 tarihli bir araştırmada, günlük beslenme düzenlerine ağaç yemişleri katan diyabet hastaları incelenmiş ve bu kişilerin kolesterol seviyelerinde düşüş gözlemlenmişti. Asıl şaşırtıcı olan ise, diyabet hastalarının kan yağlarını, normal insanlara göre daha çok düşürmesiydi. Yüksek kolesterolü olan diyabet hastalarının günlük beslenme düzenlerine fındık ve diğer ağaç yemişlerini katması hararetle öneriliyor. Glikoz intoleransına etkisi olduğu kanıtlanmış fındığın içerisinde bulunan yüksek oranda manganez de diyabete karşı savaşan etkili bir bileşen. Fındıkta yoğun şekilde bulunan magnezyumun da diyabet riskini azalttığı biliniyor. Güçlü bir antioksidan olan E vitamini deposu: Fındıkta yüksek oranda bulunan E vitamini iltihabı azaltarak yaşlanmaya ve hastalıklara karşı koruma sağlar. Kanser hastalığının tedavisinde de E vitamini etkili bir bileşendir. Yapılan araştırmalara göre E vitamini prostat, meme, kolon ve akciğer kanseri riskini azaltırken aynı zamanda mutasyon ve tümöre karşı da koruma sağlar. E vitamininin aynı zamanda çoklu ilaç direncinde ve kanser tedavilerinde de katkı sağladığı biliniyor. Bir porsiyon fındık neredeyse bir gün için gereken tüm manganez miktarını karşılar. Manganez, kendisi bir antioksidan olmasa da antioksidan olan enzimlerin salgılanmasını tetikler. Aynı zamanda en yüksek proantosiyanidin oranı fındıkta bulunur. Bu bilinen en etkili antioksidandır. Proantosiyanidin, kırmızı şarap ya da bitter çikolata gibi yiyeceklere buruk tadını veren bir tür polifenoldür. E vitamini, nem ve esnekliği artırarak cilt ve saç sağlığına da yarar sağlar. E vitamininin antioksidan özellikleri ultraviyole ışınların ya da sigara dumanının verebileceği hasarı önlerken cilt kanseri ya da erken yaşlanma gibi sonuçlara yol açan durumları da engeller. Aynı zamanda E vitamininin yara, sivilce ve kırışıklık tedavisinde faydalı olduğu, deri hücrelerinin yenilenmesinde de yardımcı olduğu biliniyor. Bilişsel fonksiyonlar: Fındık, beyin ve bilişsel fonksiyonları geliştiren ve ileri yaşlarda ortaya çıkan dejeneratif hastalıkları önleyen elementlerle yüklüdür. İçerdiği E vitamini, manganez, tiyamin, folik asit ve yağlı asitlere bağlı olarak beyninize doping etkisi yapar. Yüksek oranda E vitamini, yaşlılarda bilişsel gerilemeyi azalttığı gibi Alzheimer, demans ve Parkinson gibi hastalıkların önlenmesinde ve tedavisinde de önemli rol oynar. Manganezin de bilişsel fonksiyona bağlı beyin aktivitesi için önemli olduğu biliniyor. Obeziteyle mücadele: Araştırmalar, manganezin de obezite görülen ya da aşırı kilolu bireylerdekilo kaybına yardımcı olduğunu gösteriyor. Bunun sebebi sindirim enzimlerini harekete geçirmesi olabilir. Fındığın protein, lif ve yüksek yağ yapısı daha yoğun bir tokluk hissi yarattığından aşırı yemeyi önler. Daha önce de bahsettiğimiz gibi fındık önemli bir iyi yağ kaynağıdır ve obeziteyle savaşan besinler kategorisine de girer.


1163 tarihli Konsil'de alınan karardan sonra, papalık tıpla ilgili bütün okulları kapattırmıştı. Ortaçağ Avrupası'nda hekimlik yasaklanırken, Avrupa'nın İslam dünyası aynı çağda dev adımlar atıyor, büyük doktorlar yetiştiriyordu. Bu hekimlerden biri, Ebu'l-Kasım el-Zehravi idi. O dönemde ilim ve kültür seviyesi en yüksek olan Kurtuba Üniversitesi'nde öğrenim gördü. Zehravi, Müslüman cerrahların babası olarak kabul edilir. Endülüs Emevi halifelerinden III. Abdurrahman ile, ondan sonra yerine geçen İkinci Hakem devrinde saray hekimi olarak da çalıştı. Zehravi her ne kadar tıbbın çeşitli dallarıyla ilgilenmişse de daha çok cerrahi sahasında başarılı ve meşhurdur. Tam adı, Ebu'l Kasım Halef İbn el-Abbas el-Zehravi olup, Batı'da Abulcasis olarak bilinir. 936 da Kurtuba'nın yakınlarındaki Zehra'da doğdu. İslam çağının en tanınmış cerrahlarından biri oldu. Zengin, anlamlı ve özgün katkılar verdiği, dolu dolu uzun bir tıbbi kariyerden sonra, 1013 te öldü. Tıp bilimini farklı yönlerini kapsayan 30 bölümden oluşan El Tasrif isimli, ünlü kitabı vardı. Dağlama, mesaneden taş atılması, hayvanların incelenmesi, ebelik, kan durdurucu maddeler ve göz, kulak ve boğaz cerrahisi dahil onun tarafından gerçekleştirilen operasyonları esas alarak cerrahi tedavilerin çeşitli yönlerini tanımlayan, cerrahi üzerine üç ciltten oluşmaktadır. Bir tıp ansiklopedisi niteliği taşıyan kitabı, her biri çeşitli alt bölümlerden oluşan otuz kısımdan meydana gelmiştir. İlk makalede genel tıp bilgileri ve esasları, ikinci makalede baştan ayaklara kadar 325 hastalık, bunların belirtileri ve tedavileri, üçüncü makaleden yirmi beşinci makaleye kadar basit ve mürekkep ilaçlar ve hazırlanması, yirmi altıncı makalede her hastalığa uygun gelen besin maddeleri, yirmi yedinci makalede bitkisel ve hayvansal gıdaların ve basit ilaçların özellikleri, yirmi sekizinci makalede madensel, bitkisel ve hayvansal ilaç tabletlerinin yapımı, yirmi dokuzuncu makalede ilaç adları, aynı özelliğe sahip muadilleri, kullanım süreleri, ağırlık ve hacim ölçüleri, otuzuncu makalede cerrahi konusu işlenmiştir. Zehravi'nin 1000 yılında tamamladığı Kitab üt-Tasrif, geniş ölçüde, daha önce ortaya konan Yunan ve İslam tıp kaynaklarına dayanmakla birlikte bilgin-yazarın yaklaşık elli yıllık kişisel deneyimlerinin sonuçlarını vermesi bakımından önem taşımakta, özellikle cerrahi operasyonlara dair açıklamaları ve içerdiği alet resimleriyle öne çıkmaktadır. Kitab üt-Tasrif, İslam dünyasından çok Batı'da etkili olmuş, birçok Batılı hekim bu eserden alıntı yapmıştır. Eserin özellikle cerrahiye dair otuzuncu bölümü Latince'ye çevrildikten sonra yazma nüshaları İspanya, İtalya ve Fransa'da yayılmıştır. Bundan başka, cerrahideki ilk, özgün ve önemli buluşları sebebiyle de iyi tanınmaktadır. Ölü ceninin atılması ve ampütasyon dahil, birkaç hassas operasyonu mükemmelleştirmiştir. El-Tasrif, ilk olarak Orta Çağda Cremonalı Gherard tarafından Latince'ye tercüme edilmiştir. Bu, Avrupa'daki birkaç editör tarafından takip edilmiştir. Kitap, kullanımdaki ya da onun tarafından geliştirilmiş, cerrahi aletlerin çok sayıda diyagramlarını ve resimlerini içermekteydi ve birkaç yüzyıl kadar Avrupa ülkelerindeki tıp müfredatlarının bir parçasını oluşturmuştur. Müslümanların cerrahiden çekindikleri görüşünün aksine, El-Zehravi'nin El Tasrif'i bu uygulamalı bilim dalı için muazzam bir koleksiyon tedarik etmiştir. Endülüslü cerrah Ebu'l-Kasım (öl. 1013), bir ailede birçok vakada gözlediği hemofili hastalığıyla ilgili yaptığı açıklamalarla tıp bilimini zenginleştirdi. Ebu'l-Kasım, Percival Pott (1713-1789)'tan 700 yıl önce arterit ve omurga tüberkülozu hastalıklarını araştırdı. Omurga tüberkülozuna daha sonra, İngiliz Percival Pott'a atıfla "Pott hastalığı" ya da "Pott Musibeti" adı verilecektir. Ebu'l-Kasım, cerrahide, yaraların dağlanması, mesanedeki taşların parçalanması, insanlar ve hayvanlar üzerinde anatomik incelemeler gibi, pek çok yenilik yapmakla kalmadı, Yunanlıların geri bir düzeyde bıraktıkları kadın hastalıkları alanında yeni yöntemler ve araçlar da geliştirdi. Doğuma yardımcı olan yeni müdahale yöntemleri buldu; el veya diz vakalarında bebeğin ayaktan ya da ters gelmesi ya da ilk kez kendisinin müdahalede bulunduğu, yüzüyle gelmesi vakalarında da yeni yöntemler geliştirdi. Bebeğin ters gelmesi durumunda müdahale etmek gerektiğini ilk söyleyen odur. Oysa Soranus ve ondan öncekiler bundan kesinlikle kaçınmışlardı. Bebeğin ters gelmesi şimdi Stuttgartlı jinekolog Walcher (1856-1935)'e atıfla "Walcher Durumu" diye adlandırılmakta ve doğum müdahale ile gerçekleştirilmektedir. Döl yolundaki taşın cerrahi müdahaleyle alınmasını da Ebu'l-Kasım öğretti. Döl yolunun yapay olarak genişletilmesini sağlayan ve böylece doğumu büyük ölçüde kolaylaştıran aletler icat etti. Ağız ve çenedeki çarpıklıkları tedavi etmeyi öğretti. Poliplerin çıkarılmasında çengel uyguladı ve bir hizmetkarına başarılı bir nefes borusu ameliyatı yaptı. Büyük Fransız cerrahı Ambroise Pare'ye muazzam ününü sağlayan, 1552 yılında ilk kez onun tarafından yapıldığı sanılan büyük damarların bağlanmasını, aslında bu dahi Fransız'dan tam altı yüzyıl önce Arap Ebu'l-Kasım bulmuş ve böylece ampütasyonları da önemli ölçüde geliştirmişti. Açık kırıklarda yaranın bakımı için, yumuşak maddelerle doldurmaya özen gösterdiği alçı sargısını kesip bir pencere açma yöntemini de ilk kez Ebu'l-Kasım uyguladı. Batılı cerrahların, göz ve diş hekimlerinin boş ellerine, çok önemli ve çok gerekli araçları veren de yine odur. O, yetişmekte olan cerrahlara, farklı dikiş tarzlarını, karın yaralarında sekiz dikişi, iki iğne ve bir iplikle yapılan dikişi, ayrıca kedi bağırsaklarıyla yapılan dikişi, bağırsak yaralarında katgüt dikişi yapmayı öğretti. Bütün yaraların dikilmesi sırasında, özellikle göbeğin altındaki bölgedeki cerrahi müdahalelerde, öncelikle kalçaların ve ayakların yukarıda tutulmasını önerdi. Batı, bu Müslüman bilgin-yazardan devralıp uyguladığı bu pozisyona, 20. yüzyılın başlarında, başarılı Alman cerrahı Friedrich Trendelenburg'un (1844-1924) adını verecektir. Bu başarılı Müslüman cerrah ise nadiren hatırlanmaktadır. - Sezgin F. İslamda Bilim ve Teknik. Cilt 4. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları. 2008:1-35. - Istanbouli MN. The history of Arabic medicine based on the work of Ibn Abi Usabe'ah. 1203-1270. London: Loughborough University Press. 1981, pp.85-90.


Bizi biz yapan genetik şifremizin DNA'mızı içeren genlerde olduğunu ve bir kuşaktan diğerine aktarıldığını biliyoruz. Sağlığın idamesi veya hastalıkların oluşumuyla ilgili genetik faktörler dediğimizde; aklımıza ilk önce DNA'mız ve genlerimiz geliyor. DNA ve genlerle sahip olduğumuz şifreye genotip, bu şifrenin ifade bulmasına da fenotip diyoruz. İşte tam bu noktada ilk kez 1939 yılında Waddington tarafından tanımlanan epigenetik kavramından söz etmeliyiz. Waddington'a göre epigenetik; gelişim esnasında genotipin fenotipi nasıl oluşturduğunu inceleyen bilim dalıdır. Embriyonik dönemden başlayarak bir canlının bütün yaşam döngüsü boyunca; hücresel düzeyde hangi genlerin aktif hale geçip fenotipe yansıyacağı, hangi genlerin ise inaktif, yani sessiz kalacağı, özelde o canlının, genelde canlı türlerinin idamesi ve spesifikliği için kritik derecede önemlidir. Embriyolojik dönemde aktif olan genlerin, gelişimin belli basamaklarında sessiz hale gelmesi; hücrelerin farklılaşarak o canlıya özgü hücre, doku ve organ sistemlerinin oluşturması için şarttır. Evrimsel açıdan da gelişim esnasında bazı genlerin bir türde aktifken başka bir türde sessizleştirilmesi, fenotipe yansıtılmayacak biçimde düzenlenmesi gerekir. Canlıların embriyo iken birbirlerinden ayrılamayacak kadar benzemeleri, ancak yeni doğan bir bebeğin hangi canlı türüne ait olduğunun net biçimde ayırt edilebilmesi bu sayede mümkündür. Belirli bir hücrede hangi genlerin aktif olduğunu ve dolayısıyla hangi proteinlerin sentezleneceğini kontrol etmek epigenetik düzenlemelerle mümkün olur. Epigenetik faktörler beyindeki hücrelere beyin hücreleri gibi davranmalarını, cilt hücrelerine de cilt hücreleri gibi davranmalarını söyler. Epigenetik, var olan DNA dizisinde bir değişiklik olmadan genlerin ifadesinde ortaya çıkan ve kalıtılabilme potansiyeline sahip durumların tamamını kapsar. Benzetme yapmak gerekirse DNA bir film senaryosudur. Bu filmin var olan senaryoda bir değişiklik yapılmadan farklı biçimlerde filme çekilmesi mümkündür. Aynı senaryonun farklı filmler halinde ifade bulması, yani aynı genetik koddan farklı fenotipler ortaya çıkması epigenetik düzenlemeler ile gerçekleşebilir. Epigenetik, genetik düzenlemenin çeşitliliğini belirler. Epigenetik faktörler, DNA'ya bağlanan veya "işaret" eden bileşiklerdir. Bu faktörler genetik materyal ile etkileşime girerler ancak altta yatan DNA dizisini değiştirmezler. Bunun yerine, kimyasal etiketler gibi davranırlar; genlerin nerede ve ne zaman "açık" olacağını, yani ifade bulacağını belirtirler. Bazı epigenetik faktörler doğal kaynaklardan gelirler, bazıları DNA'da kodlanmışlardır ve gen düzenlenmesinin doğal parçalarıdırlar. Epigenetik düzenek kararlı, sabit ve kocaman moleküllerden oluşan genetik materyalimizin daha esnek olmasına yardımcı olur. Epigenetik düzenleyici moleküller ve mekanizmalar, gen bölgelerinin ne kadar sıkı paketlenip ne kadar erişilebilir olduklarını belirlemekten sorumludurlar ve bu işlev küçük kimyasal gruplar tarafından gerçekleştirilen işaretlerle sağlanır. Genomdaki bu işaretler, genlerin açılıp kapanmasına neden olan özel enzimler tarafından okunur. Epigenom önemlidir, çünkü gen-çevre etkileşimlerinin birincil hedefidir. Çevresel faktörlere cevaben çok çeşitli mekanizmayla ortaya çıkan epigenetik düzenlemeleri anlamak hem sağlığı, hem de hastalıkları çözebilmek sürecindeki yolda önemli adımlardan biridir. Çoğu hastalık, bir şekilde gen fonksiyonlarındaki kayıp veya kazanımla ilişkilidir. Gen ifadesinin düzenlenmesi karmaşık bir süreçtir. Genetik mekanizmalara ek olarak, epigenetik mekanizmaları tanımlamak; genlerin düzenlenmesiyle ilgili insan hastalıklarını anlamakta, tanı koymakta ve tedavi etmekte yeni perspektifler sunmaktadır. Kanser gibi kompleks hastalıkların genetik nedenlere ek olarak güçlü bir çevre bileşenine sahip olduğu bilinmektedir. Kanser tedavisindeki önemli ilerlemelere rağmen, erken tanı koymada ve tedaviyi optimize etmede başarısızlık nedeniyle kansere bağlı ölüm oranı yaklaşık % 90'dır. Bu nedenle, kanserin erken tanısı ve hedefe yönelik doğru tedavi için etkili biyolojik belirteçlere acilen ihtiyaç vardır. Kanser gelişiminde dinamik epigenetik değişimlerin süreç boyunca saptanabilir olması, sürecin neresinde nasıl etkilerin ortaya çıktığını anlamayı mümkün kılar. Dolayısıyla epigenetik değişikliği saptamak; onu hem tanısal amaçlı bir biyobelirteç olarak kullanmak, hem de bu değişikliği hedef alıp tedaviyi yönlendirmek konusunda önemli fırsatlar sunmaktadır. Genomun epigenetik peyzajında meydana gelen değişiklikler kanser tipine göre değişir ve o kanserin imzasını taşır. Bu imzayı doğru saptamak ve doğru anlamak kanserlerin tanısı, seyri ve ilaç geliştirme için potansiyel biyolojik belirteçlerin belirlenmesinde önemli adımlar atılmasını mümkün kılmıştır. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri sindirim sistemi kanserleridir. Moleküler biyoloji alanında özellikle son 10 yıldır ivmesi her geçen gün artan büyük bir teknoloji devrimi yaşanmaktadır. Günümüzde, tek bir DNA molekülünü incelemeyi sağlayan PCR yöntemleri rutin uygulamanın bir parçası olmuştur. Özellikle DNA dizileme teknolojisinde yaşanan gelişmeler ile yeni nesil dizi analizi denilen bir platformun günlük kullanıma girmesi eser miktardaki DNA moleküllerini detaylı olarak inceleme olanağı sağlamıştır. Bu sayede tümör hücrelerinden kana karışan hücre dışı DNA moleküllerini tespit ederek ilgili tümörün genetik/epigenetik yapısını incelemek mümkün olabilmiştir. Tüm bu gelişmeler kişiselleştirilmiş tıp alanında çığır açma potansiyeline sahip yeni bir uygulamanın hayal olmaktan çıkıp günlük hayatımız içerisine girmesini sağladı. Hasta kişilerden alınan kandan kanser belirteçlerinin taranmasını olanak sağlayan bu yöntem likit biyopsi olarak adlandırılmaktadır. Biyopsi, günlük hayatımızda oldukça sık karşılaştığımız bir kelimedir. Biyopsiyi kısaca vücudumuzun herhangi bir noktasında canlı dokudan alınan örnekte herhangi bir hastalığın varlığının ya da belirtilerinin aranması olarak tanımlayabiliriz. Biyopside asıl olan; şüphelenilen organ ya da dokunun çoğu zaman invazif bir yöntemle çıkarılarak bu örnek üzerinde şüphelenilen bir hastalığın belirteçlerinin aranmasıdır. Likit biyopside ise invazif bir yöntem kullanılmadan sadece az miktarda kan alınarak istenilen tüm kanser belirteçleri taranabilecektir. Ana hedef vücudun herhangi bir yerinde oluşan tümör dokusundan salınan DNA parçalarının yakalanmasıdır. Bu DNA parçaları hücre-dışı dolanan tümör DNA olarak da adlandırılmaktadır. Günümüzde bu teknoloji kanser için çeşitli laboratuvarlarda özellikle hastalığın izleminde kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde bazı epigenetik biyobelirteçler kabul görmüş olsalar da, yeni nesil dizileme teknolojilerinin geniş bir şekilde uygulanmasından sonra daha başka potansiyel epigenetik biyolojik belirteçler de bulunacaktır. Çok yakın gelecekte epigenetik imzalar yalnızca kanserin erken tanısında ve tarama programlarında kullanılmakla kalmayacak, aynı zamanda her birey için kanserin nasıl ilerleyeceğinin ve tedaviye nasıl yanıt vereceğinin öngörülmesini de sağlayacaktır. Hem biyokimyasal, hem de epigenetik belirteçler bir arada kullanıldığında, kanser tespiti de daha hassas ve özgün olacaktır. Epigenetikte, genomu dinamik değişimlerle regüle eden çok bileşenli bir orkestrasyon süreci söz konusudur. Bu süreci ne kadar iyi anlar ve özellikle insan epigenomunu çözecek yöntemleri ne kadar çok geliştirirsek, hastalıklarla başa çıkmamız da o kadar kolay olacaktır. Epigenetik modifikasyonlar somatik hücrelerde sabit hale gelip kalıtılabilirler, ancak geri dönüşlü de olabilirler ve bu nedenle ilaç hedefi olarak kullanılmaları mümkündür. Bu yaklaşım, hastalıkların önlenmesinde, tanısında ve tedavisinde büyük yol alınmasını sağlayabilir. Heyn H, Mendez-Gonzalez J, Esteller M. Epigenetic profiling joins personalized cancer medicine. Expert Rev Mol Diagn. 2013;13:473 479. Smith RA, Brooks D, Cokkinides V, Saslow D, Brawley OW. Cancer screening in the United States, 2013: a review of current American Cancer Society guidelines, current issues in cancer screening, and new guidance on cervical cancer screening and lung cancer screening. CA Cancer J Clin. 2013;63:88 105. Hanahan D, Weinberg RA. Hallmarks of cancer: the next generation. Cell. 2011;144:646 674. Dawson MA, Kouzarides T. Cancer epigenetics: from mechanism to therapy. Cell. 2012;150:12 27. Aran D, Hellman A. DNA methylation of transcriptional enhancers and cancer predisposition. Cell. 2013;154:11 13. Tolstorukov MY, Sansam CG, Lu P, et al. Swi/Snf chromatin remodeling/tumor suppressor complex establishes nucleosome occupancy at target promoters. Proc Natl Acad Sci USA. 2013;110:10165 10170. Murcia O, Juarez M, Hernandez-Illan E et al. Serrated colorectal cancer: Molecular classification, prognosis, and response to chemotherapy. Gastroenterol. 2016 Apr 7;22(13):3516-30. Bu yazı HBT'nin 56. sayısında yayınlanmıştır.


Epstein Barr virüsüne karşı ilk aşı şu sıralar ABD'de klinik testlerden geçiyor. Aşının glandüler ateşe karşı koruma sağlamanın yanı sıra, Guillain Barre sendromu, kanser, multiple skleroz ve virüsün ciddi geç etkilerinden de koruması bekleniyor. İnsanların yaklaşık yüzde 95'i, Epstein Barr virüsünü genelde çocukluktan itibaren hiç fark etmeden taşımakta. Ancak virüs ilk kez gençlik veya genç yetişkinlik döneminde bulaştığında, glandüler ateşe yol açabiliyor. Ayrıca bu herpes virüslerine dahil olan virüsün, lenf bezi kanserine, kronik yorgunluk sendromuna, multiple skleroz ve lupus eritematozus gibi çeşitli otobağışıklık hastalıklarına da neden olabileceğinden kuşkulanılıyor. Dahası Uzun Covid için de EBV'nin etkisi tartışılıyor. Halihazırda EBV enfeksiyonuna karşı herhangi bir etkili tedavi veya aşı bulunmuyor. Ancak yeni bir gelişme umut verdi. Amerika'daki Ulusal Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü'nde Jessica Durkee-Shock ile çalışan ekibin geliştirmiş olduğu EBV aşısının faz 1 klinik testleri gerçekleştiriliyor. Yeni aşıyla, henüz Epstein Barr virüsüyle temas etmemiş insanlarda enfeksiyonun önlenmesi hedefleniyor. Ancak nüfusun büyük bir kısmı bu virüsü zaten taşıdığı için, aşı virüsün bedende çoğalmasını engelleyerek, enfeksiyonun uzun vadeli etkilerinden de koruyacak. EBV enfeksiyonunu engelleyen veya zayıflatan bir aşı glandüler ateşinin ortaya çıkma sıklığını azaltabilir, kanser ve otobağışıklık hastalıklarının azalmasını sağlayabilir. EBV aşısının başlıca içeriğinden biri, virüsün bir yüzey proteini olan EBV glikopretin gp350. Bu şekerle donatılı virüs proteini, patojenin yüzeyini kaplıyor ama öte yandan da insan bedenindeki bulaşık hücreler tarafından da açığa çıkarılıyor. Araştırmalar, bu virüs proteininin başlıca özelliğinin, enfekte olan kişinin bağışıklık sistemi tarafından üretilen antikorları nötralize etmek olduğunu gösterdi. Bu virüs proteinini istikrarlı hale getirerek aşı olarak kullanabilmek için araştırmacılar, bedendeki bir protein bileşenini taşıyıcı olarak kullandılar. Aşının faz 1 çalışmasında aşının tolere edilebilirliği ve güvenilirliği inceleniyor. Bu amaçta kırk sağlıklı kişiye, her biri 50 mg'lik toplamda üç enjeksiyon yapılıyor. İkinci ve üçüncü dozlar, birinci aşılamadan 30 ve 180 gün sonra yapılıyor. Katılımcıların yarısına EBV bulaşmışken, diğer yarısı virüs taşımıyor. Katılımcılar bir buçuk ila iki buçuk yıl aralıklarla muayene edilip, aşının olası yan etkileri kontrol edilecek. Açıklamalara göre faz bir çalışması dört yıl devam edecek.


Temel Yaşam Desteği yaşamı herhangi bir şekilde kesintiye uğramış bir kişinin araç-gereç kullanılmaksızın hava yolu açıklığının sağlanması, solunum ve dolaşımının desteklenmesi eylemidir. TYD, ilk dakikalar içindeki müdahaleler zinciri ve yaşam kurtarmadır. Kalp-akciğer durmasını izleyen hızlı, etkili kalp-akciğer canlandırması, morbidite ve ölüm oranını azaltır. Miyokard infarktüsü ve inmenin erken tanınması ve duruma müdahale edilmesi de TYD'nin bir parçası sayılır. Çünkü gerek MI, gerek inmede kaybedilen her dakika kalp ve beyin dokusunun geri dönüşümsüz hasarı ile ilişkilidir. Ani Kardiyak Ölüm dünyanın bir çok yerinde önde gelen ölüm nedenidir. AKÖ'ün; etiyolojisi, koşulları ve geliştiği ortam farklılık göstermektedir. Bu sebeple tek bir yaklaşım metodundan ziyade birbirini tamamlayan eylemler bütünü olarak tasarlamak daha akılcı bir yaklaşımdır. Bu eylemler bütünü kardiyopulmoner resüsitasyon kılavuzlarında yaşam kurtarma zinciri olarak ifade edilmekte ve birer halka olarak şematize edilmektedir. Bu halkalar erken haberleşme, erken CPR, erken defibrilasyon, erken ileri yaşam desteğini içermektedir. Bu adımlar takip edilir ve etkin uygulanırsa sağkalım oranları belirgin şekilde artmaktadır. Kardiyak arrest her zaman kolaylıkla teşhis edilemez çünkü gasping ve bazı kontrolsüz motor hareketler arrestin erken döneminde sık gözlenir. Bu gözlemler aslında tam da CPR başlamanın gerekliliğini ve etkili uygulandığında başarı şansının yüksek olduğunu ifade eder. Aynı zamanda bu durum rezervlerin henüz tüketilmediğini ve etkili bir şekilde harekete geçmemiz gerektiğine işaret eder. Ancak çoğu zaman bu durum; kurtarıcıların kafa karışıklığına sebep olur. Arrest erken tanınmalı ki yaşam zinciri erken başlatılsın. Nabız kontrolünün çoğu kurtarıcı tarafından sağlıklı şekilde yapılamadığı ve arresti tanımlamada iyi bir yöntem olmadığı gösterilmiş. Agonal solunum genellikle yavaş, derin ve çoğunlukla horlama sesinin eşlik ettiği bir solunumdur. Hastaların %40'ında arrestin ilk dakikasında agonal solunum gözlenir. Burada anahtar ise yanıtsızlık ve hastanın normal solumaması dır. Öncelikle çevrenin güvenliğini sağlayın. Bilincinin yani şuurunun yerinde olup olmadığı kontrol edilmelidir. Bunu kişinin omzuna dokunarak yüksek sesle iyi misiniz? diye sorarak yapınız. Kişi cevap veriyorsa bilinci açık demektir. Bu durumda; öncelikle yardım çağrılmalı, yardımcı olabilmek için izin alın, var ise kanamaya müdahale edin, boyun ağrısı ya da boyunda yaralanma var ise boynu sabitleyin, tepeden tırnağa bir kontrol yapın. Bilinci açık bir bireyin zamanla bilinci kapanabilir sık sık bilinç kontrolünü yenilemeniz gerekmektedir. Hasta yanıtsız ise sırt üstü yatırılmalı, solunum ve dolaşım birlikte değerlendirilmeli ancak bu süre 10 saniyeyi geçmemelidir. Solunumun normal olup olmadığı tam değerlendirilemiyor ise solunumun olmadığı varsayılmalıdır. Normal olarak solumayan ve cevapsız olan hastalar yüksek olasılıkla kardiyak arresttedir. Bu durumda tek başınaysanız 112 arayıp yardım çağırın. Yakınınızda ise öncelikle otomotik eksternal defibrilatörü hastaya bağlayın ve OED hazır oluncaya kadar göğüs kompresyonu ile başlayarak CPR'a başlayın. Eğer size yardımcı olacak biri var ise onu yardım çağırmak ve OED'ü bulup getirmesi için görevlendirin. OED ulaşılabilir değilse aramayın ve CPR'a başlayın. Nabız kontrolü yapınız. Nabız erişkinlerde karotisten bakılır. Gönüllü kurtarıcılar nabız kontrolü yapmamalıdır. Sağlık çalışanları nabız kontrolü için 10 sn'den fazla zaman harcamamalıdır. Eğer kurtarıcı bu zaman içerisinde nabız alamamış ise kurtarıcı göğüs kompresyonuna başlamalıdır. İdeal olan kardiyak arrestin tanınmasında ve CPR'ın başlanmasında gecikmeyi engellemek için nabız kontrolü ile birlikte eş zamanlı olarak hastanın solunumunun ya da sadece gasping tarzında solunumun olup olmadığını kontrol etmektir. Bilinen yada şüphelenilen opioid overdosu olan, nabzı olan ancak solunumu olmayan veya gasping tarzında solunumu olan hastalarda standart temel yaşam desteği önerilerine ilaveten sağlık çalışanları intramüsküler yada intranazal naloksan uygulamalıdırlar. Temel yaşam desteği öncelikle nabız ve dolaşım belirtilerinin değerlendirilip erken kompresyonun başladığı C basamağı ile başlar. Bunu havayolu açıklığının sağlandığı A, solunumun desteklendiği B basamağı takip eder. Sağlık çalışanları tüm yetişkin hastalar için kardiyak ya da nonkardiyak nedenlere bağlı kardiyak arrestlerin tümünde göğüs kompresyonu ve solunumu sağlamalıdırlar. Tek bir sağlık çalışanı, boğulmuş bir hastaya ya da hava yolunu tıkayan yabancı cisimi olan bir hastaya yardım ederken hastanın bilinci kapanır ise acil sistemini aktive etmeden önce yaklaşık 5 siklüs (yaklaşık 2 dk) hastaya CPR uygulamalıdır. Kalp masajı yapılırken kollar dirsek ekleminden bükülmeden kompresyon yapılmalı, kompresyon derinliği 5 cm olmalı ve 6 cm'den daha derin olmamalı, 30 göğüs kompresyonu uygulanmalı ve göğüs masaj hızı 100-120/dk olmalı. Kompresyon ve dekompresyon süreleri birbirine eşit olmalıdır. Kompresyonlar arası kesinti olmamalı, zorunlu hallerde bu kesinti süresi 10 saniyeyi aşmamalı. Yetişkin kardiyak arrest olan hastalarda göğüs kompresyonlarına mümkün olduğunca ara verilmemeli. Hastaya şok verilecek ise şoktan önce ve şoktan sonra göğüs kompresyonlarına minimal aralar verilmeli. CPR esansında hastanın ileri havayolu yok ise hastaya 2 soluk verileceği zaman göğüs kompresyonuna 10 sn'den az olacak şekilde ara verilmesi uygundur. Kurtarıcıların yorulması etkili göğüs kompresyonu yapılmasını engeller. İki ya da daha fazla kurtarıcı olduğunda kurtarıcılar her 2 dakikada bir göğüs kompresyonu için değişebilir. Yetişkin kardiyak arrest vakalarında kompresyon-ventilasyon oranı 30:2 dir. Hava yolu açıklığı sağlanırken baş ve boyun travması olmayan yaralılarda sağlık çalışanları başı geriye doğru itip çeneyi öne doğru kaldırarak hava yolunu açık tutmaya çalışmalıdır. Eğer sağlık çalışanlar spinal kord yaralanmasından şüpheleniyor ise hava yolunu çene itme manevrası ile açmalıdır. CPR esnasında belirgin bir hava yolu açıklığının devam ettirilmesi ve yeterli ventilasyonun temin edilmesi gerektiğinden çene itme manevrası ile yeterli bir hava yolu açıklığı sağlanmaz ise baş geri - çene yukarı manevrası kullanılmalıdır. Havayolu açıklığı sağlandıktan sonra 2 kurtarıcı soluk verilmeli. Hastanın göğüs kafesinin, normal solunumdaki gibi yükseldiğini gözleyerek, 1 saniyelik bir sürede hastaya hava verin. Başın geriye itilmiş, çenenin öne doğru çekilmiş pozisyonunu devam ettirerek; ağzınızı kazazedenin ağzından uzaklaştırınız ve hasta soluk verirken göğüs kafesinin eski haline döndüğünü gözleyiniz. Kurtarıcılar çok sayıda soluk vermekten ve aşırı ventilasyondan kaçınmalıdır. Aşırı ventilasyon midenin aşırı şişmesine bunun sonucunda regurjitasyon ve aspirasyona neden olabilir. CPR esnasında ventilasyonun desteklenmesinin amacı yeterli oksijenasyonun devamlılığının sağlanmasıdır. Ventriküler fibrilasyon ani kardiyak arrestte ventilasyon kompresyon kadar önemli değildir. CPR başlangıcında hava yolunun açılması ve soluk verilmesi geciktirilebilir. Eğer hastaya ileri hava yolu yerleştirilmiş ise hastalara 30 kompresyon 2 soluk verme şeklindeki siklüslere devam etmeye gerek yoktur. Bu durumda hastalara sürekli kompresyon uygulanırken her 6 saniyede 1 soluk (dakika da 10 soluk verilir). Rutin CPR esnasında pozitif basınçlı ventilasyon uygulaması önerilmemektedir. Hastane dışındaki şahitli kardiyak arrest olan ya da kalp ritmi monitörize edilmiş hospitalize hastalarda VF için hızlı defibrilasyon seçilecek tedavi yöntemidir. Şahitli kardiyak arrestlerde OED hızlıca temin edildiği durumlarda mümkün olan en kısa zamanda defibrilasyon gerçekleştirilmelidir. Monitörize edilmemiş kardiyak arrestte eğer OED hızlı bir şekilde temin edilemiyorsa CPR işlemi başlatılmalı ve OED ve ekipmanları hazır olduğunda eğer endike ise defibrilasyon işlemi uygulanır. OED elde edildiğinde pedleri yerleştirilip ritim analizi yapıncaya kadar kompresyona devam edilmelidir. OED ile defibrilasyon işleminden hemen sonra nabız bakılmaksızın 2 dakika kompresyona devam edilip ritim bakılmalı. Defibrilasyondan sonra ritim kontrolü için zaman kaybedilmemelidir. Ritim organize bir ritimse nabız bakılmalı değilse kompresyon ile devam edilmelidir. Nabız bakısında palpe edilebilir bir nabız elde edildiyse kompresyona ara verilmeli solunum değerlendirilmelidir.


Erkeklerin kansere yakalanma olasılıkları daha yüksek, çünkü neredeyse tüm tümör türleri onlarda daha sık görülüyor. Bu durum Amerika'da 300.000'i aşkın katılımcıyla gerçekleştirilen uzun vadeli bir araştırmayla kanıtlandı ve nedenleri için de ilk bilgilere ulaşıldı. Buna göre erkeklerin sağlıksız yaşam biçimleri yüksek kanser riskini sadece kısmen açıklıyor. Erkeklerde yüksek kanser oranının nedeni cinsiyete dayanan farklılıklar ve bunların çoğu temel biyolojik faktörlerden kaynaklanıyor. Dünya genelinde her yıl neredeyse yirmi milyon insan kansere yakalanıyor. Ve kanser, kalp-dolaşım bozukluklarından sonra en sık görülen ikinci ölüm nedeni. Buna rağmen hücrelerin türleşme nedenleri sadece kısmen açıklanabildi. Anlaşıldığı üzere genetik faktörler ve mutasyonlar kadar çevresel etkilerin de rolü var. Ancak neden birçok kanser türünün daha çok erkeklerde görülüyor olması tartışmalı. Cinsiyetler arasında kanser görülme riskinin neden farklı olduğunu ve nedenlerini, Amerikan Ulusal Kanser Enstitüsü'nden Sarah Jackson ve ekibi araştırdı. Çalışma sırasında uzun vadeli bir araştırmaya katılan ve yaşları 50-71 arasında değişen 170.000 erkeğin ve 122.000 kadının verileri değerlendirildi. Araştırmacılar, her iki cinsiyette de görülen 21 kanser türünün oluşumunu, yaşam koşulları ve risk faktörlerini karşılaştırdı. Sonuçlara göre 21 tümör türünden 19'u erkeklerde daha çok görülüyor. Sadece tiroit kanseri ve safra kesesi kanseri kadınlarda daha fazla görülmekte. Diğer tüm tümör hastalıkları riski, kanser türüne bağlı olarak erkeklerde 1,3 ila 10,8 kat daha yüksek. Cinsiyet farklılıkları en fazla özofagus kanserinde görülürken, bunu her biri 3,5 kat daha fazla olmak üzere, gırtlak kanseri ve mide girişi kanseri takip ediyor. Bunun nedenini öğrenmek isteyen araştırmacılar, yaşam biçimi ve davranışları arasındaki farkın ne gibi rol oynadığını incelediler. Bunun için de belli başlı kadın ve erkek gruplarını, aynı risk faktörlerine göre karşılaştırdılar. Bunlar sigara içimi, beslenme, sağlık durumu, potansiyel çevresel etkiler ve diğer parametreler. Birçok kanser türü için gerçekten bir bağlantı söz konusu: Erkeklerdeki yüksek akciğer kanseri riskinin yüzde ellisi, sigara içen erkek sayısının daha fazla olmasıyla alakalı. Yemek borusu, karaciğer, bağırsak ve cilt kanserinde de erkeklerin sağlıksız yaşam biçimi etkili oluyor. Ancak bu faktörler bile herhangi bir kanser türündeki, cinsiyet farklılıklarının yarısından fazlasını açıklamaya yetmiyor. 'Sonuçlar kanser görülme sıklığının sadece çevresel faktörlerle açıklanamayacağını göstermiştir' diyor araştırmacılar. Bu nedenle kansere yakalanma eğiliminde, kadın ve erkekler arasında içsel biyolojik farklılıklar olmalı. Olası biyolojik faktörler arasında cinsiyet hormonlarının etkisi ve diğer bedensel uyarı maddeleri kadar bağışıklık sistemindeki cinsiyetlere özgü farklılıklar veya genler olabilir. Bununla birlikte bunların hangi faktörler olduğu belirsiz. 'Kanserde ve diğer hastalıklarda, cinsiyetlere dayalı bu farklılıkları incelemek çok zordur' diyen araştırmacılar, ayrıca cinsiyete özgü risklerin, korunmada, erken teşhiste ve tedavide de daha fazla dikkate alınmasını öneriyorlar.


İnsan beyninin DNA'sını en fazla hangisi etkiler? Doğa mı, yoksa çevre mi? Bu iki faktörün arasında karmaşık bir etkileşim olduğu biliniyor. Salk Enstitüsü'nden bilim insanları, Science dergisinde yayımladıkları bir makalede, dişi farenin davranış şeklinin yavrularının DNA'sını değiştirdiğine ve bu değişikliğin kalıcı olduğuna dikkat çekiyor. şimdi bilim insanları, çocukluktaki çevresel koşulların beyni etkileme olasılığını göz önünde bulundurarak, depresyon ve şizofreni gibi nöropsikiyatrik hastalıkların nedenlerini daha iyi anlamaya çalışıyor. Bugüne dek DNA'larımızın sabit olduğunu ve bizi biz yapan genlerimizin doğumdan sonra hiç değişmediğini düşünürdük diye konuşan Salk Genetik Laboratuvarı yöneticisi Rusty Gage, Oysa hücrelerimizde kendilerini kopyalayabilen ve yer değiştirebilen genlerimizin olduğunu fark ettik. Bu da bir şekilde DNA'larımızın değişebilirliğini işaret ediyor diyor. Son 10 yıldır bilim insanları memeli beynindeki hücrelerin çoğunun DNA'larını değiştirdiğini biliyoruz. Örneğin bu değişiklik sonucunda beyindeki her bir sinir hücresi komşu hücreden az da olsa farklı olabiliyor. Bu değişiklikleri bazı zıplayan genler olarak bilinen genler oluşturuyor; bunlar genomun bir noktasından diğerine hareket edebiliyor. Bu değişiklikler beyin hücreleri arasında yararlı bir çeşitlilik yaratıyor. Sonuçta bunlar beynin işlevlerini daha hassas bir şekilde yerine getirmesini sağlarken, nöropsikiyatrik oluşumlara da zemin hazırlayabiliyor. 2005 yılında Gage Laboratuvarı'nda L1 adı verilen bir gen bulundu. Bu gen kendisini kopyalayabiliyor ve genomun içinde farklı bir yere kendini kopyalayabiliyordu. Kısaca zıplayarak beyinde yeni hücreler oluşturuyordu. Erken çocukluk evresinde çevrenin rolünü daha iyi anlamak için Salk araştırmacıları dişi fareler ve yavruları arasındaki doğal davranış farklılığını gözlemlediler. Daha sonra yavruların hipokampusundaki DNA'ları incelediler. Hipokampus duygulardan, bellekten ve istem dışı fonksiyonlardan sorumludur. Ekip, annenin yavrularına nasıl davrandığı ile L1 kopya sayısı arasında bir korelasyon buldu. Annenin büyük bir özenle büyüttüğü yavruların beyinlerinde zıplayan gen, L1'in kopya sayısı daha azken, ihmalkar annenin yavrularındaki L1 kopya sayısı daha çoktu. Dolayısıyla ihmal edilen yavruların beyinlerindeki genetik çeşitlilik daha fazlaydı. Bu sonuçların rastlantısal olmadığını kanıtlamak için deneyde kontrol grubu kullanıldı. Özenli annenin yavrularını ihmalkar anne büyütürken, ihmalkar annenin yavrularına özenli anne büyüttü. Sonuçta L1 sayısı ile ilk ölçümlerden elde edilen sayının birbirine çok yakın olduğu tespit edildi. Özetle ihmalkar annenin doğurduğu fakat özenli anne tarafından büyütülen farelerde L1 sayısı daha azdı. Bilim insanları bu sonuçları şöyle yorumluyor: İhmalkar annenin yavruları daha stresli oluyor ve buna bağlı olarak genler kendilerini daha fazla sayıda kopyalayıp, daha sık yer değiştiriyor. Gage ileri araştırmalarla farelerin bilişsel testlerdeki performansını inceleyecek. Böylece erken çocukluk deneyimlerinin çocukların bilişsel fonksiyonlarını etkileyip etkilemediği ortaya çıkacak. Bu yazı HBT'nin 142. sayısında yayınlanmıştır.


Türk Hava Yolları'nın Tahran'dan havalanarak İstanbul'a gelmek üzere hareket eden yolcu uçağı 'koronavirüs' şüphesiyle Ankara'ya acil iniş yaptı. Esenboğa Havalimanı'nda olağanüstü hal ilan edildi. Türk Hava Yolları'nın Tahran'dan havalanarak İstanbul'a gelmek üzere hareket eden TK879 sefer sayılı yolcu uçağı ' Koronavirüs' şüphesiyle Ankara'ya acil iniş yaptı. Esenboğa Havalimanı'nda olağanüstü hal ilan edildi. Uçaktaki bir yolcuda ' Koronavirüs' belirtileri olduğu ve uçuş ekibinin acil iniş kararı aldığı öğrenildi. Uçağı karşılamak üzere çok sayıda sağlık ekibi hazır bulunduruldu. TC-LOE kuyruk tescilli A330-300 tipi uçağın 10:45 sularında Esenboğa Havalimanı'na teker koyduğu ve tüm yolcuların taramadan geçirildiği belirtildi. Yapılan tüm işlemlerin Esenboğa Havalimanı Mülki İdare Amiri koordinesinde yürütüldüğü ve 1 yolcuda virüs şüphesi olduğu ifade edildi. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan talimatla Türk şirketlerinin yalnızca İran'dan sadece Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının taşınmasına izin verilmişti. Bu talimat doğrultusunda Covid-19 şüphesiyle karantinaya alınan yolcunun Türk kimlikli olma olasılığının yüksek olduğu belirtildi. Bilindiği üzere, 23 Şubattan itibaren, komşumuz İran'la kara, demir ve havayolu geçişleri durdurulmuştur. Kara sınırlarımız karşılıklı olarak kapalıdır ancak havayoluyla ülkemizden İran'a dönmek isteyen İran vatandaşları için dönüşler devam etmektedir. İran'dan ülkemize dönmek isteyen Türk vatandaşları için ise özel bir sefer düzenlenmiştir. İran'dan bu seferle ülkemize gelen Türk vatandaşları 14 gün süreyle gözlem altında tutulacaktır. Bu çerçevede THY'ye ait TK879 sefer sayılı Tahran uçağının Ankara'ya inişi planlanmıştır. Uçakta bulunan 132 Türk yolcu ve mürettebat ilk kontrolleri ve karantina süreçleri için daha önce boşaltılmış ve karantina hastanesi olarak hazırlanmış olan Dr. Zekai Tahir Burak Hastanesine nakledilecektir. Yolcuların detaylı sağlık kontrolleri yapıldıktan sonra numuneleri alınarak Ulusal Viroloji Laboratuvarımızda tahlilleri tamamlanacaktır. Türkiye'nin sınır komşusu İran'da ise ölü sayısı 15'e yükseldi. Bu sırada İran Sağlık Bakanı Yardımcısının da koronavirüse yakalandığı açıklandı.


Esneme alıştırmaları sporcuların olsa olsa birkaç dakikasını alabilir, ama bu tür alıştırmalar sporcular için gerçekten de yararlı mı? Bu konuda genel kanı, iyi bir esneme alıştırmasının zedelenmeleri önleyeceği ve zorlu bir idman sürecinin sonunda kişinin daha az ağrı çekmesine olanak tanıyacağı yönündedir. Ne var ki, 2011 yılında konuyla ilgili 12 çalışmanın gözden geçirildiği bir araştırma, ister idman öncesinde ister sonrasında yapılan esneme alıştırmalarının, sonradan ortaya çıkan kas ağrılarında belirgin bir azalma sağlamadığını ortaya koyuyor. Esneme egzersizleri görünürde sırt ya da- bedenin en güçlü kemik, eklem ve kaslarını yapısında barındıran- bacaklarda zedelenmeler yaşama olasılığını da azaltmıyor. Ancak araştırma bu tür alıştırmaların gerçekten de kaslarda, eklem bağları ve tendonlarda meydana gelebilecek zedelenmeleri kısmen azaltabileceğine de işaret ediyor. Yeni Zelanda'da bir ragbi takımının güç ve kondisyon antrenörlüğünü de yapan Waikato Üniversitesi uzmanlarından Nic Gill'e göre, bu durum özellikle de kol ve bacakların hareket alanını genişletmek amacıyla yapılan dinamik esneme egzersizleri için söz konusu. Gill, Esneme alıştırmalarında amaç bedenin hareketliliğini olabildiğince artırmak ve işlevini normal olarak sürdürmesini sağlamak olmalı diyor. Peki, ya performans söz konusu olduğunda durum nedir? Esneme egzersizleriyle boşa zaman harcandığı gerçeğinin yanı sıra, sporcuların bu tür alıştırmalardan vazgeçmelerini gerektirecek somut başka nedenler de olabileceği görüldü. Esneme egzersizlerinin etkileriyle ilgili araştırmaları gözden geçiren Avustralya Flinders Üniversitesi'nden Lynda Norton, bu tür alıştırmaların dayanıklılığı gerektiren maraton koşusu gibi etkinliklerde gerçekte performansı düşürebileceğine dikkat çekiyor. Bu olumsuz etkinin özellikle de bedenin uzun süre belli bir konumda tutulduğu durağan esneme egzersizleri için geçerli olduğuna dikkat çeken Norton, esneme egzersizlerinin kişinin enerjiyi depolama ve yeniden kullanma becerisini azalttığını, buna bağlı olarak da kişinin olabildiğince hızlı koşmasını ya da olabildiğince yüksek atlamasını önlediğini belirtiyor. Sabahları kasları katı ve gergin uyananların egzersiz öncesinde yapacakları birtakım hareketlerle kendilerini gevşetmelerini öneriyor.


Sağlık açısından fiziksel egzersizin önemi anlatmakla bitirilemez. Her ne kadar hangi tür egzersizin ne şekilde ve ne sıklıkta yapılacağı konusunda özellikle internette çok çeşitli, bazen çelişkili, bazen de kafa karıştırıcı bilgiler bulunsa da, önemli olan kişinin sevdiği, düzenli yapabildiği ve adeta hayat tarzı haline getirdiği egzersizlerin yapılması. Amerikan Kalp Derneği ; haftada 5 gün 30'ar dakika (toplam 150 dakika/hafta) orta şiddette aerobik aktivite ya da 3 gün 25'er dakika (toplam 75 dakika/ hafta) ağır egzersizi yeterli buluyor. Bunlara haftada 2 gün kas kuvvetlendirme ve esneme egzersizleri de eklenirse çok daha sağlıklı bir program elde edilmiş olur. Herkese Bilim ve Teknoloji dergisinin egzersiz dizisi de bu konudaki bilimsel bakış açılarını ele almada önemli bir işleve sahipti. Ancak beden sağlığının yanı sıra zihin sağlığı için de zihinsel faaliyetler son derece önemli. Özellikle ileri yaşlara ait önemli bir toplum sağlığı problemi olan demans türü rahatsızlıkların engellenmesinde bu iki egzersiz türü büyük önem taşıyor. Demans bulgularının ortaya çıkmasını engellemede önemli yollardan biri bilişsel rezerv 'in olabildiğince fazla tutulması. Bilişsel rezerv, kişinin hayatı boyunca öğrendiği tüm bilgilerin, öğrenme kapasitesinin, problem çözme, sorunlarla başa çıkma mekanizmalarının tümünü içeren bir terim. Bu kapasite ne kadar fazla ise, beyinde, daha özgül ifade etmek gerekirse nöron adı verilen sinir hücrelerinde hasar oluşması durumunda bile kalan sağlıklı beyin dokusu ile günlük aktivitenin etkilenmeden ya da olabildiğince az kayıpla sürdürülebilmesi mümkün oluyor. Bilişsel rezervi artırmada bulmaca çözmek, şiir ezberlemek, yeni beceriler, hobiler öğrenmek, yeni bir yabancı dil öğrenmek gibi etkinlikler hayli yararlı. Ancak sadece okumak bile eşsiz bir zihinsel egzersiz. Okuma eylemi, zihnin sembolleri ses, anlam, müzik, hatta kokuya dönüştürdüğü çok aktif bir faaliyet. Okuma, ses ve görüntünün tamamen hazır olduğu ve göreceli olarak çok daha pasif bir faaliyet olan TV izleme ile karşılaştırıldığında çok daha kompleks. Okunan metin, beynin çok değişik bölgelerinde aktivasyon yaratır. Örneğin, Stefan Zweig'ın O muydu adlı eserinden ( Can Yayınları, Mayıs 2018, çeviri: Esen Tezel) sayfa 10' daki tasvirlere bakalım: Durgun siyah suda dipten yükselen sık yosunlar, suyun yüzeyine bakır taşı gibi koyu yeşil bir parlaklık veriyor, çiçek kaplı bayırları, köprüleri ve bulutları bir fotoğraf sadakatiyle yansıtan, uyku hareketsizliği içindeki dümdüz yüzeyde renkli su zambakları salınıyor, ara sıra yarısı suya batmış rengarenk otlar bürümüş, işlerin yoğun olduğu devirlerden kalma eski, kırık bir sandal kıyıda görünüyor, su bentlerinin demir çivileri çoktan paslanmış, üstü kalın bir yosun tabakası ile kaplı. Neler canlandırdınız kafanızda? Durgun sudan, rengarenk otlara, paslı çivilerden yosunlara dek objeler ve renkler. Hatta belki ortamdaki su ve yosun kokusu bile zihninizde belirmeye başladı. Diyaloglar, ruh halleri işin içine girdiğinde bu canlandırmalar kat kat artar. Pasif olan izleme etkinliğine göre çok daha yoğun bir faaliyet söz konusu zihinde. Birkaç siyah işaret koca bir evreni bile zihnimizde temsil edebilir. Okuma eylemi, tür olarak insanı diğer canlılardan ayıran ve kendisini eğitebilme anlamında çok yönlü kültürün de aktarılabilmesine olanak veren benzersiz bir faaliyet. Düzenli okuyan insanlarda farkedilebilir şekilde sözcük dağarcığı artar, yaratıcı fikirler daha kolay oluşur. Konuşma dili zenginleşir. Okunan her bir kitap yeni dünyalara açılan pencere, yeni insanlarla ve kültürlerle tanışma nedeni olur. Bu da hoşgörülü olma ile sonuçlanır. Elbette bu yararların ortaya çıkması için de fiziksel egzersizde olduğu gibi düzenlilik ve süreklilik gerekir. Çocukların okumaya teşvik edilmesi için de ilk koşul, onlara rol modelliği yapan ebeveynlerinin okuma alışkanlığına sahip olmalarıdır. Tucker AM, Stern Y. In: Nair AK, Sabbagh MN Geriatric Neurology 2014, Bu yazı HBT'nin 124. sayısında yayınlanmıştır.


Bilinen en eski besin kaynaklarından olan mercimeğin geçmişi 9000 yıl öncesine dayanır., Baklagiller ailesinden gelen mercimeğin Latince adı Lens culinaris'tir. Genellikle kabuk içinde iki yarım olarak bulunurlar. Mercimek, kabuklu ya da kabuksuz olarak tüketilebilir. Değirmenin icadından önce kabuklu olarak tüketiliyordu. Kabuğu, diğer tüm yiyeceklerin hepsinden fazla lif içerir. Değirmenler devreye girdikten sonra zengin lif içeriğini yitirdi. En fazla bilinen mercimek türleri siyah, kırmızı, kahverengi, sarı ve Fransız yeşil mercimeğidir. Her ülkenin kendine özgü bir mercimek cinsi vardır; ancak aşağı yukarı hepsi birbirine benzer ve yararları aynıdır. Mercimek, ucuz bir protein kaynağıdır. Aynı zamanda içerisinde izolösin ve lisin gibi önemli amino asitler de bulunur. Bunun yanı sıra mercimekte vitamin ve mineral gibi mikro-besinler de mevcuttur. Mercimek çoğunlukla Asya ülkelerinde, özellikle de Hindistan'da tüketilir. Dünya üzerinde en çok vejetaryenin yaşadığı ülke Hindistan'dır ve mercimek de protein açısından ete en iyi alternatiftir. Mercimeğin en iyi tüketilme zamanı filizlendikten sonradır çünkü o zaman metiyonin ve sistein içerirler. Bu amino asitler kas oluşumu ve vücudumuzun güçlenmesi için çok önemlidir. Metiyonin, besin yoluyla alınan önemli bir amino asittir, sistein ise gerekli olmayan sentezlenebilen bir amino asittir. Mercimek, bitkiler arasında en çok protein içeren besindir. Mercimekte bulunan %35 oranındaki protein, et, tavuk ya da balığın içerdiği protein ile kıyaslanabilir. Mercimekte, 100 gramında 15- 25 gram oranında olmak üzere karbonhidrat da bulunur. Lif içeriği de yüksek olan mercimek aynı zamanda düşük kalorili bir besindir. Mercimekteki diğer besin bileşenleri molibden, folik asit, triptofan, manganez, demir, fosfor, bakır, B1 vitamini ve potasyum olarak sıralanabilir. Mercimekte bitki kimyasalları ve fenollar da yüksek oranda bulunur. Bu iki organik kimyasalın da sağlığa faydalı olduğu bilinir, ancak niçin faydalı olduğu tam olarak bilinmez. Et ile mercimek sık sık karşılaştırılır, pek çok insana göre en iyi protein kaynağı ettir. Mercimek tüm amino asitleri içermez ama etle karşılaştırıldığında mercimeğin yağ oranının oldukça az olduğunu da unutmamak gerekir. Kas gelişimi: Organlarımız ve kaslarımız, vücudumuzu onarmak ve gelişimini sağlamak için düzenli olarak proteine ihtiyaç duyar. Mercimekte, özellikle de filizlenmiş mercimekte kas gelişimi ve vücudun düzenli olarak çalışması için gereken bütün önemli amino asitler bulunur. Diyabet kontrolü: Anderson ve Bridges tarafından yürütülen ve birçok farklı besin kategorisini inceleyen araştırmada besinlerle alınan en yüksek lif oranının baklagillerde bulunduğu görüldü. Mercimeğin yanı sıra fasulye ve bezelye de baklagiller arasında. Mercimek gibi diyet lifle dolu besinler kan şekeri seviyesinin kontrol altında tutulmasını sağlar. Diyet lif aynı zamanda besinlerin kan tarafından emilme sürecini de yavaşlatarak şeker seviyesini dengede tutar. Sindirim: Mercimekte yüksek oranda diyet lif bulunduğundan, düzenli olarak tüketildiğinde sindirime yardımcı olur. Aynı zamanda basit bağırsak hareketlerine de yardımcı olarak kabızlığı azaltır. Kalp sağlığı: Az miktarda yağ içeren mercimek, vücuda ayrıca yağ alımını gerektirmeyen, ideal bir protein kaynağı. Aynı zamanda içerdiği magnezyum sayesinde kardiyovasküler kaslardaki stresin azalmasına ve tansiyonun düşmesine de yardımcı oluyor. Kanser: Illinois Üniversitesi'nde yapılan araştırmalarda mercimek, buğday, yer fıstığı, bezelye ve soya fasulyesi gibi besinlerden gelen farklı bir tür bitki proteini olan lektinin kanser hücreleri üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğu görüldü. Araştırmada bu lektinlerin hücre zehirlenmesine ve ölümüne sebep olduğu, yani kanser gelişimini kontrol etme potansiyeline sahip olduğu gözlemlendi. Folik asit: Mercimek folik asit gibi zengin bir B vitamin kompleksi kaynağıdır. Hamile kadınların folik asit tüketimi doğumda oluşabilecek sorunların önlenmesine yardımcı olur. Mercimekte bulunan folik asit kırmızı kan hücrelerinin oluşumuna yardımcı olur, hamile kadınlar için çok faydalıdır ve homosistein düzeyinin korunmasında önemli bir rol oynar. Folik asidin aynı zamanda hipertansiyona ve kansere yol açabilen DNA hasarına karşı da etkili olduğu bilinmektedir. Kilo yönetimi: Yapılan araştırmalara göre düzenli olarak yenilen mercimek uzun süreli doyma hissi yarattığı için kilo kontrolüne yardımcı olur. Sinir sistemi: Önceden vitamin ve mineral gibi mikro-besinlerin beynin işleyişine en ufak bir etkisi olmadığına inanıldı. Ancak yapılan araştırmalar gösteriyor ki beynin düzgün olarak çalışabilmesi için vitaminler de mineraller de oldukça önemli. Paris'teki Fernand Widal Hastanesi'nde yürütülen bir araştırmada da mercimekteki vitamin ve minerallerin beynin optimal kapasitesine ulaşmasına yardımcı olduğu gözlemlendi. Demir: Vücudun gereken hemoglobin üretimini sağlayabilmesi için demire ihtiyacı vardır ve mercimekte yüksek oranda demir bulunur. Her gün 200 gram mercimek tüketilerek günlük demir ihtiyacının %36'sı karşılanabilir. Elektrolitik faaliyet: Mercimekte bulunan minerallerden biri olan potasyumun, elektrolitik faaliyet için sodyumdan daha iyi olduğu düşünülmektedir. Birçok hastalığın vücuttaki yüksek sodyum-düşük potasyum içeriği ile bağlantılı olduğu düşünülüyor. Elektrolit işlevinin yanı sıra potasyum aynı zamanda kalp, beyin ve böbrek gibi organların çalışmasında da yararlıdır. Metabolizma: Mercimekte B3 vitamini de dahil olmak üzere bol miktarda vitamin bulunur. B3 vitamini, sindirim ve sinir sisteminin canlandırılmasında önemli bir rol oynar. Bunun yanı sıra B3 vitamini kolesterol kontrolü ve Alzheimer, katarakt, osteoartrit ve diyabet riskinin azaltılmasında da etkindir. Böbrek taşı: Washington Devlet Üniversitesi'nde yürütülen bir araştırmada soya fasulyesi, soya ürünleri, yer fıstığı ezmesi ve donmuş bezelyelerde yüksek oranda oksalat bileşen konsantresi bulunduğu gözlemlendi. Bu oksalat bileşenleri böbrek taşlarının oluşumundan sorumludur. Bu nedenle böbrek taşı olan kişilerin baklagillerden uzak durması öneriliyor. Böbrek hastalıkları: Yüksek oranda protein tüketmenin de bazı yan etkileri var. Ortalama olarak ihtiyacımız olan protein, vücut ağırlığımızdaki her kiloya karşılık 0.8 gram protein oranında. Aşırı protein tüketimi, fazla proteini vücuttan atmaya çalışan böbrekleri çok fazla zorlayabilir. Bu da uzun vadede böbrek işlevine hasar verebilir. Fermantasyon kaynaklı gaz oluşumu: Mercimek, sindirim sistemine girdikten sonra fermante olmaya, dolayısıyla da gaz çıkartmaya başlar. Bu nedenle oluşan gaz sizi rahatsız ediyorsa, mercimek yemeyin.


Ev arkadaşınızın davranışlarınız üzerinde garip, açıklanamaz bir etkisi mi var? Buna sebep olan bir gen mevcut ve bu gen de oda arkadaşınıza ait. Yapılan araştırmada bir farenin sağlığının, kendisiyle aynı kafeste bulunan başka bir farenin genetiğinden birçok farklı yönde etkilendiği görüldü. Ayrıca bu kafes arkadaşlarının, büyüme oranı ve bağışıklık sisteminin işlevi gibi, daha önceden yalnızca hayvanın kendi genleri tarafından kontrol edilebildiği düşünülen özellikleri de etkileyebildiği gözlemlendi. Hinxton, İngiltere'deki Avrupa Biyoinformatik Enstitüsü'nden Amelie Baud'ya göre bu araştırma, sosyal partnerlerimizin genetik yapısına dikkat etmemiz gerektiği mesajını veriyor, zira bu genetik yapı, sağlığımızı bazen kendi genlerimizden bile daha çok etkileyebiliyor. Bu bilgiyi yeni edindiklerini belirten Baud, artık sağlık incelemelerinde yalnızca kişinin kendisine değil sosyal partnerlerine de bakılması gerektiğini de ekledi. Sosyal etkileşimlerin sağlık ve hastalık gibi konuları etkilediği bilim insanları tarafından önceden de biliniyordu. Örneğin arkadaş baskısı bir gencin sigara içme olasılığını arttırabiliyor. Ancak bir hayvanın genetik yapısının, o hayvanın birlikte yaşadığı başka bir hayvanın özelliklerini etkileyebilmesi durumu henüz tam olarak anlaşılabilmiş değil. Bu yeni geliştirilen kavrama sosyal veya dolaylı genetik etki deniyor. Yapılan bu yeni araştırmada farelerde, komşu farelerin genetik yapısının etkilemiş olabileceği 40'tan fazla özellik görüldü. Ayrıca komşu farenin genetiğinin, diğer farenin anksiyete seviyesi, bağışıklık fonksiyonu, vücut ağırlığı ve yara iyileştirme hızı gibi birçok özelliği üzerinde yaklaşık %10 etkisi olduğu gözlemlendi. PLOS Genetics dergisinde yayınlanan makalenin, insan nüfusunda görülen kompleks özellikler üzerine yapılan incelemelerde de kullanılabileceğini belirten araştırmacılar, yapılacak yeni araştırmalarla bu olasılığın incelenmesi gerektiğini de vurguladı. Baud, örnek olarak gece kuşu özellikleri taşıyan bir insanla birlikte yaşayan sabah insanı örneğini veriyor. Sabahları erken kalkan kişi, ev arkadaşıyla geceleri geç vakitlere kadar oturmaktan dolayı uykusunu yeteri kadar alamayıp hastalanabilir. Yani, ev arkadaşının gece geç vakitlere kadar oturmaya yatkın olan genetik özelliği, kendi davranışlarını etkileyerek sağlığının kötüleşmesine sebep olabilir. Farelerle yapılan araştırmada ise sonuçlar bu kadar bariz ve kolay açıklanabilir değil. Örneğin gri farelerle aynı yerde yaşayan siyah farelerin, siyah farelerle birlikte yaşayan siyah farelere göre çok daha kolay iyileşebildiği görüldü. Araştırmacılar, bunun sebebinden pek emin değil. Ayrıca siyah farelerin yanına konan gri fareler, kendileri gibi gri farelerin yanına konduklarında olduğundan çok daha az endişeliydi. Araştırmacılar ayrıca hiçbir farenin kafes arkadaşları üzerinde genelgeçer bir olumlu veya olumsuz etkisi olmadığını da belirtti. Araştırma sonucunda, bağışıklık sistemine bağlı bazı özellikler söz konusu olduğunda, sosyal genetik etkinin gen ifadesi üzerinde yaklaşık % 30 etkisi olduğu görüldü. Araştırma, beş Avrupa ülkesinde laboratuvarı olan ve 22 üye ülke tarafından desteklenen Avrupa Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'nın bir parçası olan Avrupa Bioinformatik Enstitüsü'nden Oliver Stegle tarafından yönetildi. Stegle ve grubu, genetik geçmiş ile çevrenin bir araya gelerek fenotipik özellikleri, yani genlerin ifadesinin nasıl etkilediğini ortaya koymayı amaçlıyor. Sürdürmekte oldukları araştırmanın hastaları ve doktorları, hastalık üzerindeki sosyal etkenler konusunda bilgilendirmede faydalı olabileceğini belirten Baud, ayrıca sosyal etkiyi azaltma veya olumlu etkileri olması durumunda arttırma konusunda da ipuçları verebileceğinin altını çizdi. Elde edilen bulgular, sağlık veya hastalığın temelinde yatan özelliklerin yalnızca kişinin kendisine bağlı olmadığını, partnerlerin de büyük etkisi olduğunu ortaya koyuyor.