İnsanı diğer hayvanlardan ayıran birincil özellik, daha büyük olacak şekilde evrimleşmiş beyin kapasitesi ya da gelişmiş zeka düzeyidir. Beyin dışındaki hiçbir organ insanoğlunu tek başına diğer hayvan türlerinden ayırmaya yetmez. Beyin fazla enerji gerektiren, ağır, risk yaratan bir organdır ve aslında evrim tarafından kolay desteklenebilecek bir yapı değildir. İnsanlarda beyin, vücud ağırlığının %2 'sini oluştururken vücudun toplam enerjisinin %20'sini (Ağırlığının 10 katı) kullanır. Bu oran primatlarda %10, diğer memelilerde %5'e dek düşebilmektedir. Evrimin Homo sapiens'e doğru yürüyen adımlarında etle beslenme sayesinde daha zengin enerji depolama olanağı ortaya çıkmıştır. Ateşin kullanılması, yiyeceklerin daha kolay sindirilmesini böylece gastro-intestinal sistemin küçülmesine yol açmıştır. Bu fazla enerji beyin tarafından kullanılacak ek kaynağı oluşturmuştur. Evrim Ekonomisi; işlevsiz uzuvların kaybolması ve gelişen organların enerjiyi daha fazla kullanabilme olanağıdır. Memelilerde beyin hacmi vücut hacmi ile belli bir orantıyı takip etme eğilimindedir. Ensefalizasyon katsayısı, beyin ağırlığının vücut ağırlığına oranıdır ve belli bir oranın üzerindeki türler daha zeki, altındakiler ise daha az zeki olarak değerlendirilir. Bu değer köpekte 1, maymunda 4, insanda ise 7.5'dir. Ensefalizasyon katsayısı dışında son zamanlarda hayvanların zekası neokorteksin beyne oranı ile ölçülmeye başlamıştır. Bu açıdan bakıldığında insanların neokorteks oranının ortalamadan 4 kat fazla olduğu görülür. Genel olarak maymunlar ortalamadan 2-2.5 kat daha büyük neokortekse sahiptir. İnsanların beyin gelişimi uzun bir tarihe sahiptir. Kafatası şekli ve boyutlarından elde ettiğimiz verilerle beyin boyutları ve evrimi hakkında fikir sahibi oluyoruz. Günümüzden 6 milyon yıl önce ilk insansıların beyin hacmi 400 cm3' dür. Günümüzden 3.5 milyon yıl önce yaşamış Homo habilis'te 600 cm3'e ulaşan beyin hacmi araç yapıp kullanmakla ilişkilendirilmiştir. Homo erectus'ta (2-2.5 milyon yıl önce) beyin hacmi 900 cm3 'e ulaşmıştır. Üç milyon yılda yüzde ellilik volüm artışının yanı sıra niteliksel olarak kortex, beynin %75 'ini oluşturmuştur. Bu niteliksel değişim öğrenme ve bellek gelişimini ifade etmektedir. Beyin hacmi 1 milyon yıl önce Homo sapiens'te 1400 cm3'e ulaşmıştır. İnsan beyni aynı irilikteki maymun türlerinin 2-3 katı büyüklüğündedir. Hiçbir canlı, sadece rezervde bulunsun diye o anda bulunduğu evrimsel konumun gerekliliğinden daha fazla miktarda beyne sahip olamaz. İnsan bu kadar ileri bir beyne sahip olabildiğine göre, evrimsel geçmişinde buna ihtiyaç duymuş olmalıdır. Hangi özelliğin ortama uyumlu olup, hangisinin olmayacağını belirleyen temel unsur çevresel etmenlerdir. Atalarımızın olasılıkla besin arama amacı ile ormanı terkedip savanaya çıkması en önemli sıçrama tahtasıdır. Savan'da av bulabilmek için alet yapmak gerekmekteydi; bunun içinde öncelikle amaca uygun aleti tasarlamak yani beyninde oluşturmak gerekiyordu. En karmaşık, işlevsel ve güçlü aletleri yapabilenler daha fazla avlandı, daha kolay hayatta kaldı ve daha çok üredi. Böylece beyni daha karmaşık olanlar avantajlı hale gelmeye başladı. El-göz koordinasyonu için de daha büyük bir beyine ihtiyaç vardı. Bu süreçte el kullanabilme becerisi çok önemli hale geldi. Ayrıca vahşi hayvanlardan korunabilmek için en basitinden bir taşı fırlatmak ve onları caydırmak gerekiyordu. Bu noktada el-göz koordinasyonu önem kazandı. Öncelikle düşmanınızı görerek yerini tespit edebilmeli, sonra onu hedefleyerek, elinizdeki cismi uygun açı ve hız ile fırlatmanız gerekmekteydi. Bunu yapabilenlerin yaşama şansı arttı, doğal seçilim ilkesi ile daha çok hayatta kaldılar ve nesillerini sürdürdüler. Beynin evrimindeki diğer aşama, başparmağın evrimleşmesidir. Maymunlarda farklı el yapısı ağaçlara tırmanmayı kolaylaştıracak şekildedir. İnsan evriminde başparmağın diğer 4 parmağın karşısına gelebilecek şekilde özelleşmesi, hiçbir maymun türünün başaramayacağı kadar hassas aletler üretebilmemizi sağlamıştır. Türümüz içindeki rekabet, en karmaşık aletleri üretebilenlerin hayatta kalmasını sağlamıştır. Çünkü bir avın peşine düştüğünüzde, silahınızdaki en ufak farklılıklar, sizin ve ailenizin hayatta kalmasını sağlayacaktır. İnsan beyninin evriminde önem taşıyan diğer unsur bipedalizm dir. İki ayak üzerinde duran bir tür, daha yüksektedir; gözlerinin yüksekte olmasına bağlı olarak, tehditleri ve fırsatları bir dört ayaklıdan dakikalarca önce fark eder ve çok daha uzağı görebilir. İnsan evrimi, bipedalizme hem fizyolojik, hem de zihinsel olarak yanıt vermiştir. Ayak tendonları değişmiş, bacak kasları güçlenmiştir. İç kulak karmaşıklaşmış ve diğer denge mekanizmalarıyla birlikte evrimleşmiştir. Beynimiz ise yine büyüyerek buna yanıt vermiştir. Uzun mesafelerde iki ayak üzerinde yürümek, dört ayak üzerinde yürümekten enerji bakımından çok daha avantajlıdır. İnsanlar, Afrika'da çok uzun mesafelerde hareket etmişlerdir ve sıklıkla göç yapmak durumunda kalmışlardır. Bipedalizm ile birlikte ellerimiz serbest kalmış, daha rahat avlanabilir ve daha ustaca alet yapar hale gelerek, el-göz koordinasyonumuz daha da gelişmiştir. Beynin ellerin daha fazla kullanılmasına bağlı olarak evrimleşmesi sonucu ellerin beyindeki temsil alanı artmış ve bu da diğer gelişmelerle birlikte alet kullanımının gelişmesinin önünü açmıştır. Türümüzün evriminin önemli aşamalarından birisini sosyal yaşam ve tür içi iletişim oluşturmaktadır. İnsanlar da dahil olmak üzere birçok primat, avcısı konumunda olan hayvanlara göre oldukça çelimsiz ve fiziksel olarak savunmasızdır. Buna rağmen büyük beyinlere ve yüksek iletişim becerilerine sahip olan primatlar, avcılarına üstünlük sağlayabilmektedir. Gittikçe daha anlamlı ve etkili sesler çıkaran, bu sesleri algılayan, birbirlerini kolay tanıyan, anlaşabilen bireyler ve toplumlar ortaya çıkmıştır. Günümüzde primatların ve yüksek zekaya sahip kuşlarla deniz memelilerinin de anlamlı sesler çıkardığı, çok güçlü iletişim becerilerine sahip olduğu ve karmaşık sosyal yapıları bulunduğu bilinmektedir. Anlamlı sesler, bir süre sonra sözcüklere ve işaret diline dönüşebilmektedir. Ortalama grup büyüklüğü ile neokorteksin beyne oranı arasında doğrusal bir ilişki bulunmaktadır. Memelilerde grup büyüdükçe neokorteks boyutu da artmaktadır. Yani sosyal yaşantı, beyin evrimini tetiklemekte ve desteklemektedir. Daha çok alet yapıp verimli avlanan, sosyal iletişim becerileri ile önderlik yapan bireylerin hayatta kalma şansı artmakta, ayrıca zeki bireyler üreme açısından avantajlı hale gelmektedirler. İnsan türü içinde zeki olanlar seçilip türlerini devam ettirmektedirler. Evrimin temel kuralları olan var olma, hayatta kalabilme yetisi ve buna paralel olarak genetik aktarma kabiliyeti türümüz için ağırlıklı olarak beynin evrimleşmesi anlamına gelmektedir. Evrimin önemli diğer bir kuralı da kullanılabilen ve uyum sağlayabilen yapıların gelişmeye devam etmesi, kullanılamayanların ise körelmesidir. Bu da beynimizin evriminin devam ettiğini göstermektedir. Bu yazı HBT'nin 95. sayısında yayınlanmıştır.


Bu ve benzeri kıyaslamalar nispeten kolay. Bilgiyi yaratmak, datayı benimsemekten çok daha önemli. Ve beynimiz de boş bir petabayt hafıza kartı değil. Eğer öyle olmuş olsaydı, veri yükleme hızının yavaşlığından dolayı hayal kırıklığına uğrar ve onu, satın aldığınız mağazaya geri gönderirdiniz. Konu herhangi bir kişinin beyninin ne kadar fazla bilebileceğini anlamaya çalışma noktasına geldiği zaman karşımıza şu gerçek çıkıyor: Şu ana kadar hiç tam kapasiteyi dolduramadık. Çünkü daha bir işlem limitine ulaşamadan, devamlı olarak bir zaman limiti ile karşılaşıyoruz. 50'den fazla dilde yetkin olan hiperpoliglot Alexander Arguelles Bana sınırsız zaman özgürlüğü verin, muhtemelen 100 dil ile başa çıkabilirim diyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden Cesar Hidalgo, bir kişinin, gerçekçi bir şekilde tüm hayatı boyunca öğrenebileceği miktarı 'personbayt' olarak adlandırdı. Güzel bir kil çanak yapmak için ihtiyacınız olacak bilgi 1 personbayt'tan daha az. Ama güdümlü füze donanımlı bir F-22 Raptor avcı savaş uçağı üretmek istiyorsanız binlerce fazla personbayta ihtiyacınız olacaktır. Aristo bu durumda nereden başlayacağını bilemezdi. Beynimizin kısıtlı bant genişliğinin moralimizi bozmasına izin vermemeliyiz. Eğer insan bilgisinin miktarı ve karmaşıklığı zaman içerisinde arttıysa, o bilgiye ulaşmanın yolları da konuşma dili, yazı dili, matbaa makinesi ve şimdi de internet ile birlikte gelişti. Bu enformasyon bolluğu içinde, gelişim göstermenin önündeki engel ise beyinlerimize sığdırabileceğimiz bilginin miktarında değil onun kalitesinde... Bu yazı HBT'nin 74. sayısında yayınlanmıştır.


İşte bu sorulara yanıt bulmak isteyen Princeton Üniversitesi araştırmacısı Bridgett von Holdt, ilk önce 18 ev köpeği ve insana alıştırılmış 10 kurdun davranışlarını karşılaştırmış (3). Daha önceki araştırmalara benzer şekilde kurtların daha direşken ve daha iyi sorun çözücü oldukları görülürken, köpekler birkaç denemenin ardından yardım arar bir şekilde insana sokulmuşlar. Ayrıca yabancı olsa bile insanların gözlerinin içine bakmışlar. En önemli fark burada diyor Oregon Üniversitesi'nden Monique Udell. Köpekler insanlara bakıyor ve mümkün olduğu kadar onlara yakın olmak istiyorlar ki bu bağlılık, yetişkin bir köpekten beklenenden çok çocukların davranışlarını andırmakta. Bu bilgi, araştırmacıları insanda görülen kalıtsal bir hastalığa götürmüş: Williams-Beuren Sendromu. Aşırı bağlılık, aşırı sosyal davranışlar gibi belirtilerle kendini gösteren bu hastalık yedinci kromozomdaki genetik değişime bağlı olarak ortaya çıkmakta. Aynı mutasyonun köpekte de bulunup bulunmadığını öğrenmek isteyen araştırmacılar köpek ve kurtlarda genetik analizler yaptı. Ve incelemeler, insanda Williams Beuren Sendromuna yol açan kalıtım bölgelerindeki değişimleri ortaya koydu. Oysa bu transopozonlar kurtlar da tespit edilmemiş. Buna göre evcilleştirme sadece davranışlarını değil genlerini de değiştirmiş. Atalarımız özellikle de insana kolay yaklaşan ve uysal olan köpekleri seçtikleri için bu mutasyonlar kalıtımda kalıcı olmuş, hatta çoğalmışlar da. Elbette ki araştırmacılar sosyalleşme geni bulmadılar, ama bu hayvanların kişiliklerini belirleyen ve yabani kurttan evcil köpeğe giden süreci tetikleyen önemli bir genetik bileşen olarak kabul edilmekte. (1) Dogs demonstrate perspective taking based on geometrical gaze following in a Guesser-Knower task, Animal Cognition, Sayı 20 Temmuz 2017). (2) Awake canine fMRI predicts dogs' preference for praise vs food, Social Cognitive and Affective Neuroscience, 12.8.2016).


SARS-Cov-2'nin kaynağı olarak bilinen yarasalar aynı zamanda 3000 diğer korona virüsün de rezervini oluşturuyorlar. ABD'li enfeksiyon epidemiyologları, Güneydoğu Asya'daki insanların ne sıklıkta yarasalarla temas ettiğini tahmin etmeye yarayan bir model geliştirdiler. Bu model hem türlerin korunmasına hem de hastalıkların önlenmesin konusunda yardımcı olabilecek. Yarasalar insanlardan uzaklarda büyük gruplarda yaşarlar ve yalnızca geceleri etkindirler. Fakat insanlar yarasaların yaşam alanlarına git gide daha fazla girmeye başladılar. Bu durum sadece tür çeşitliliğini ve ekosistemleri tehdit etmekle kalmayıp, sağlık risklerini de beraberinde getiriyor: Yarasalar korona virüsün kaynağı ve diğer 3000 korona virüsünün de rezervi olarak biliniyorlar. Peter Daszak ile çalışan ekip , şimdi insan ve yarasalar arasındaki teması daha iyi tahmin edebilmek için bir model geliştirdi. Araştırma ekibi, hesaplamalarında Güneydoğu Asya'ya özgü 26 yarasa türü ve 500 milyon insanın yaşadığı Güney Çin'den Hindistan'a kadar uzanan bir alana odaklandı. Bunlara ek olarak yerel halkın kanındaki antikorlar üzerindeki enfeksiyon belirtileri sağlayan test sonuçları da vardı. Bu antikor çalışmaları bize bir kimsenin, son birkaç yıl içinde koronavirüse yakalanıp, yakalanmadığı hakkında bilgi veriyor diyor araştırmacılar. Araştırma ekibinin tahminine göre bu bölgede her yıl yaklaşık olarak 66.000 kişiye, SARS benzeri koronavirüs bulaşıyor. Bu da her gün bilim tarafından bilinmeyen yeni bir koronavirüs enfeksiyonunun meydana geldiği anlamına geliyor. İyi haber şu ki, bu koronavirüslerden çoğunun hücrelerimizde ve bedenlerimizde çoğalacak durumda olmamaları. Ne var ki bu hepsi için geçerli değil. Araştırma, ileride olası bir pandeminin önlenebilmesi için, bu bölgedeki enfeksiyonların daha ayrıntılı bir şekilde takip edilmesi gerektiğini gösteriyor. Bu model olası enfeksiyon merkezleriyle ilk bilgileri veriyor. Ama insanların korunabilmesi için uzun vadeli veriler ve uzun vadeli araştırma projeleri için yatırımlar gerekli. Bu tür modeller bu bölgelerdeki biyolojik çeşitliliğinin zenginliğini ve insanlarla temasın ne kadar değiştiğini gösteriyorlar. Ve bu veriler korunma programlarını planlamayı sağlayacak temeli oluştururlar. Veriler ne kadar doğruysa, önceleme enstrümanları da o kadar iyi olur. Korunma için aydınlatmanın da önemini vurgulayan araştırmacılar, Güneydoğu Asya'nın birçok yerinde yarasaların avlandığını ve tüketildiğini söylüyorlar. Potansiyel bitki gübresi olan yarası dışkısı ise mağaralardan hiçbir önlem alınmadan toplanıyor. Önleme programlarının sadece SARS'a yakın koronovirüslerin yayılımını önlemenin dışında, ekosistem için önemli bir rol oynayan yarasaların yaşam alanlarını da korumaya yarayacağı söyleniyor. Yarasalar aralarında çok sayıda zararlıların da bulunduğu böcekleri yiyor, bitkileri gübreliyor, tohumları dağıtıyor ve tozlaştırmada da önemli bir rol oynuyorlar.


Kendine özgü yapısıyla insan eli, kişiliğimizden sağlığımıza ve evrimsel geçmişimize uzanan, hemen her konuda ipuçları içeriyor. Arizona Eyalet Üniversitesi'nden Mary Marzke, insanı öteki primatlardan ayıran özelliğin güçlü ve hassas kavrama olduğunu, son ortak atamız şempanzelerle yolumuz ayrıldıktan sonra el ayası ve parmaklarda yaşanan değişikliklerle birlikte insanların çok daha güçlü bir kavrama yeteneğine sahip olduklarını belirtiyor. Tüm bu özelliklerin insanların araç gereçlerden yararlanma yeteneğiyle birlikte gelişmiş olabileceğine dikkat çeken Marzke, ilk insansıların kesme, kazıma ve kazma gibi becerileri uzun sürede edindiklerine inanıyor. Ne var ki, insanoğlunun elleri doğuştan bu kadar becerikli değildir. Çocuklar nesneleri kullanmayı zamanla öğrenirler ve ellerinin hassas koordinasyon sağlaması en az 10 yılı bulur. Tek eli kullanma eğilimi genelde genlerden gelir, ama çocuklar gerekirse daha az kullandıkları eli de kullanmayı öğrenebilirler. İnsanlar sürekli öğrenirler. Ancak elimizin yapamayacağı şeyler de var. Örneğin, elinizin yalnızca bir parmağını oynatamazsınız, çünkü parmaklar sinirsel devrelerle birbirlerine bağlıdırlar. Yaklaşık 17.000 reseptörüyle, el de göz gibi güçlü bir duyusal kapasiteye sahiptir. Dokunma duyarlılığı büyük ölçüde kalıtsaldır ve görünürde işitme ile ortak genlere sahiptir. Araştırmalar işitme sorunu olanlarda dokunma duyarlılığının yeterince keskin olmadığını, oysa görme duyusundan yoksun kişilerde olağanüstü bir çeşitliliğe ulaştığını ortaya koyuyor. Ayrıca, kadınlar da parmaklarının daha küçük olmasından ötürü genellikle erkeklerden daha duyarlı oluyorlar. Erkek eliyle kadın eli bir başka açıdan da farklılık gösteriyor. Erkeklerde işaret parmağı genelde yüzük parmağından kısa olurken, kadınlarda bu iki parmak eşit oluyor. Bir araştırma bu iki parmağın uzunlukları arasındaki oranın bebeğin anne karnında maruz kaldığı testosteron düzeyini yansıttığına işaret ediyor. Son bir araştırma bu sonucu sorgulasa da, yüzlerce araştırma bu oranın cinselliği de içeren çok çeşitli özelliklerle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Anne karnında belirlenen bir başka özellik de parmak izi. Halka, düğüm ve yaylardan oluşan genel örüntüyü genler belirlese de, ayrıntılar fetüsün ve ellerinin ana rahmindeki konumuna göre değişiyor. Bu yüzden tek yumurta ikizlerinin bile parmak izleri farklı oluyor. Parmak izi yaşam boyu değişmezken, tırnakların görünümü kişinin sağlık ve beslenme durumunu yansıtıyor. Tırnakların rengi, biçimi ve dokusunda oluşan değişiklikler genelde hastalığın ilk belirtisi olmasa bile, vitamin eksikliğinden kalp hastalığı ya da kansere uzanan birtakım sorunların habercisi sayılabiliyor. Söz gelimi, sararmış tırnaklar şeker hastalığına işaret ederken, yarı beyaz-yarı siyah tırnaklar karaciğer ve böbrek sorunlarının göstergesi olabilir. Bu arada tırnaklarınızda derin yatay çizgiler görürseniz sakın kaygılanmayın, çünkü bu yaşlanmaya bağlı doğal bir durumdur.


Bir araştırma bu soruyu şöyle yanıtlıyor: İnsanlar, evrimsel soyağacının oldukça vahşi bir dalından geliyor. İspanyol araştırmacıların bulgularına göre sevimli görünümlü lemurlar, kurnaz şempanzeler ve muazzam gorillerin yanı sıra insanların da dahil olduğu memeli primatlar, kendi türlerini ortalama bir memeli türüne göre neredeyse altı misli bir sıklıkla öldürüyor. Balinaların birbirlerini öldürmeleri çok nadir görülüyor; aynı şey yarasalar ve tavşanlar için de geçerli. Bazı kedi veya köpek türleri de bölge veya eş için kavga ederken birbirlerini öldürebiliyor. Ancak primatların çoğu, bu diğer hayvan gruplarına göre daha sıklıkla öldürücü şiddet gösteriyor ve hatta bazen kendi türlerini önceden planlanmış saldırılarla öldürüyor. Nature dergisinde yayımlanan bir makaleye göre insanlarda, primatların davranışlarına benzer seviyede öldürücü saldırganlık gözlemleniyor. Ancak araştırmacılar, bunun kendimizi değiştiremeyeceğimiz anlamına gelmediğini söylüyor. İspanya Bilimsel Araştırmalar Yüksek Konseyi'nden Jose Maria Gomez'in önderliğinde yürütülen geniş kapsamlı araştırmada yaklaşık 50.000 yıl öncesinden günümüze kadar uzanan bir süreçte, 600 insan popülasyonunun da dahil olduğu 137 sınıf aileden 1.024 memeli türü içinde yaşanmış 4 milyondan fazla ölüme ilişkin veriler incelendi. Araştırmacılar, bu türlerin öldürücü şiddet seviyesini ölçtü. Alınan sonuçlara göre toplam insan ölümlerinin yaklaşık %2'sinin nedeni kişilerarası şiddet. Bu oran, Neandertaller gibi tarih öncesi insanlarda ve diğer primatların çoğunda tespit edilen oranla da örtüşüyor. Yine de diğer memelilerin aksine insanlarda görülen kişilerarası şiddet, tarih boyunca dalgalanmalar gösteriyor. Örneğin göçebe çağlarda şiddet seviyesi azken, yağma ve fethin kazançlı görüldüğü dönemlerde bu seviye artış göstermiş, ardından medeni toplumlara geçildiğinde şiddet seviyesi yine düşüşe geçmiş. Bu durum, insan kültürünün, nesilden nesile geçen, evrimsel öldürücü şiddet seviyesini etkilediğini gösteriyor. Dolayısıyla öldürme eğilimimizi diğer primatlara göre daha iyi kontrol edebildiğimiz anlaşılıyor. Birmingham'daki Alabama Üniversitesi'nden antropolog Douglas Fry, bu araştırmanın sonuçları sayesinde artık insanlığa 'katil maymun' gözüyle bakılmayacağını belirtiyor. Fry, Harvard Üniversitesi'nden evrimsel psikolog ve yazar Steven Pinker da dahil olmak üzere birçok araştırmacının ileri sürdüğü tezi abartılmış buluyor. Bu tez, Taş Devri'nde yaşamış atalarımızın yüksek ölçekte şiddete başvurmuş olduğunu savunuyor. Ancak başka uzmanlar, araştırmada kullanılan verilerin yetersizliğine değiniyor. Örneğin Harvard Üniversitesi'nden biyolojik antropoloji profesörü Richard Wrangham'a göre kanıt eksikliği sebebiyle tarih öncesi insanlarda görülen şiddete dayalı ölümlerin tümünün hesaba katılmamış olması da mümkün. Wrangham, insanların birbirlerine karşı, araştırma sonuçlarının iddia ettiğinden daha sert bir şiddet uyguladığını düşünüyor. Toplumlar arasında yetişkinlerin birbirini öldürülmesi konusunda kültürel farklılıkların olmasına rağmen, tür olarak baktığınızda insanların, yüksek oranda öldüren bir gruba dahil olduğunu belirten Wrangham, öldürücü şiddet konusunda insanların 'sıradan' olarak nitelendirilemeyeceğini, çünkü insanların eşine az rastlanır ölçüde şiddet uyguladığını söylüyor. Gomez, gruplar kendilerini koruma veya kaynaklarını sağlama alıp düzenlerini korumayı amaçladıkları için şiddetin ironik olarak sosyalleşmekten de kaynaklanıyor olabileceğini ileri sürüyor. Belirli bir bölgede yaşayan sosyal türlerin, yalnız yaşayan ve belirli bir bölgesi olmayan memelilere oranla daha yüksek şiddet gösterdiğini belirten Gomez, bu konunun araştırılması gerektiğine dikkat çekiyor.


Diğer hayvanlarla kıyaslandığımızda, insanoğlunun görünürde kılsız olduğu söylenebilir. Oysa, avuç içleri ve ayak tabanları dışında, insan bedeni tepeden tırnağa kıllarla kaplıdır. İnsanlarda yaklaşık 5 milyon kıl kökü vardır ve bu sayı şempanzelerle öteki primatlardaki kıl kökü sayısına hemen hemen eşittir. Ne var ki, insanlarla şempanzeler arasındaki benzerlikler bu kadarla sınırlı. İnsan kılı kesinlikle garip bir yapıya sahip. Bedenimizdeki tüylerin büyük bir bölümü öylesine ince ve kısadırlar ki, bunların gözle görülmeleri hemen hemen olanaksızdır. Ancak bedenin kimi yerlerindeki kıllar daha kalın ve kıvırcıktır. Başımızdaki saçlar başka canlılara taş çıkartacak denli uzun ve gösterişlidir. Yıllar boyunca sürekli uzayan saçlara sahip olan ve kel kalmanın can sıkıcı sonuçlarına katlanan tek yaratık insanoğlu olsa gerek. İnsanoğlunun kıllarıyla karmaşık bir ilişkisi olduğu da bir gerçek. İnsan kılı temelde iki tipe ayrılır: Kafatasının üzerinde, kaş ve kirpiklerde çıkan terminal kıllar ve bedenin gerisini kaplayan vellüs kılları. Vellus kılları bir ya da iki santimetre uzunluklardaki kısa tüylerdir. Pigment içeriği yani renk maddesi çok az olduğundan renksiz görünürler. Köklerinde bitişik yağ bezleri ve ayrıca gövdelerinde medulla katmanı bulundurmazlar. İnce ve yumuşak yapıda olan bu kıllar, estetik görüntüyü etkilemezler. Normal kıl yapı özellikleri terminal kıl tipinde bulunur. Genellikle saçlarımız ve insan gövdesinde bulunan kalın kıllar, terminal kıllar tipine girerler. Kıl kökleri gelişme ve uyku süreçlerinden oluşan döngülerden geçerler. Gelişme süreci sırasında kıllar günde yaklaşık 0,4 milimetrelik bir hızla büyürler ve bu dönemde sürekli uzayıp kalınlaşırlar. Ancak bir noktada kıl üreten hücreler ölür ve büyüme de durur. Kıl dökülür ve kıl kökü yeni hücrelerin ortaya çıkıp büyüme sürecinin yeniden başladığı ana dek geçen yaklaşık altı ay boyunca bir uyku sürecine girer. Büyüme sürecinin uzunluğu hormonlar tarafından belirlenir. Bacak tüylerinde büyüme yaklaşık iki ay sürer. Bu tüylerin kısa ve ince olmaları da bu yüzdendir. Koltuk altı tüylerinin büyüme süresi altı ayı bulurken, başımızdaki saçlar altı yıl ya da daha uzun bir süre boyunca durmaksızın büyürler. Bu da, saçların kuramsal olarak uzunluğunun neredeyse bir metreye ulaşabileceği anlamına geliyor. İnsanlarda kıl tiplerinin neden böylesine eşsiz bir çeşitlilikte evrilmiş olduğu konusunda çok farklı görüşler var. Bu konuda en yaygın görüş, iki ayaklı atalarımızın ormanlardan savanlara geçtiklerinde bir yandan büyük beyinlerini güneşten korumaya çalışırlarken, bir yandan da bedenlerini serin tutmak gereğini duydukları yönündedir. Bu süreçte bedendeki kıllarla tüyler giderek azalırken, gereksiz yalıtım katmanlarının da yok olduğuna ve derinin terleme yoluyla serin tutulmasına olanak sağlandığına inanılıyor. Bir olasılıkla, tüylerin dökülmesinde geceleri bedeni sıcak tutan tüylerin önemini giderek azaltan giysilerin yaşamımıza girmesi gibi teknolojik gelişmelerin yanı sıra, yangın ve mağara yaşamı gibi unsurların da bir katkısı olmuş olabilir. Bu arada, giderek kalınlaşıp gürleşen saçlar, atalarımızın beyinlerinin gün ortasındaki kızgın güneşten korunmasını ve soğukta da sıcak tutulmasını sağladı. Genetik kanıtlar insanların yaklaşık 1,7 milyon yıl önce giderek tüysüzleştiklerine işaret ediyor. Bu dönemde atamız Homo erectus'un kızgın güneşin egemen olduğu savanlarda yaşıyor olması termoregülasyon savını destekliyor. Ancak tek olasılık bu değil. Bedeni örten kılların asalaklar için son derece elverişli bir yaşam ortamı oluşturduğu düşünüldüğünde, insanoğlu hastalıklara karşı koymak için, ya da başkalarını daha kolay tanıma ve iletişim kurma yeteneğini geliştirmek amacıyla da tüylerinden kurtulmuş olabilir. Bunun bir başka nedeni de, Charles Darwin'in tercih ettiği açıklama olan, cinsel seçilim olabilir. Her nedense, atalarımız eş seçiminde en tüysüz olan bireyleri en çekici buluyorlar ve böylelikle daha çok ürüyorlardı. Tüysüz deri sağlıklı olmanın bir göstergesi olabileceğinden ve bu özelliğe sahip olanlar bir bakıma, Bakın ne denli kusursuz ve asalaklardan uzak biriyim mesajını ilettiklerinden, bir olasılıkla insanlara çok daha çekici geliyorlardı. Cinsel seçilim başımızdaki saçların durumunu da açıklayabilir. İnsanların çoğu gür ve sağlıklı saçlara sahip olanları çekici bulurlar. Nitekim tam da bu yüzden saçların bakımına öylesine önem verilmesi toplumsal ve cinsel konumun dışarıya sunulması açısından kusursuz bir tanıtım aracıdır. Eski çağlardan kalma heykelciklerin bir bölümünde saçlara biçim verilmiş olduğu görülüyor. 25 bin yıllık en eski üç boyutlu insan betimlemelerinden biri olan fildişi Brassempouy Venüsü'nün omuza dek uzanan çok hoş ve bakımlı saçları vardır. İrlanda'nın County Meath bölgesindeki Clonycavan Bataklığı'nda bulunan 2300 yıllık erkek cesedinin saçları da bitki yağları ve çam reçinesinden oluşan bir saç jölesiyle biçimlendirilmiştir. Saç, grup kimliğinin de bir göstergesi olabilir. Çağlar boyunca ve çeşitli uygarlıklarda saç biçimleri kişinin belli bir topluluğun üyesi olduğuna işaret etmiş. Saçlarla ilgili bu kadar bilgi yeterli olsa gerek. Cinsel organların çevresindeki tüylere gelince, bunların bir olasılıkla çok daha sıradışı bir yapı sergiledikleri söylenebilir. Primatların büyük bir bölümünde cinsel organları çevreleyen tüyler bedenin geri kalanını örten tüylere kıyasla çok daha incedir. Ancak erişkin insanlarda bunun tam tersi bir durum söz konusudur. Bu konuda kabul gören herhangi bir açıklama yok. Bir olasılık, daha kalın ve sık kılların apokrin bezlerinin olduğu yerlere denk gelmeleri ve bu yüzden de cinsel olgunluğa işaret eden kokuların yayılmasına olanak tanımaları olabilir. Cinsel organları çevreleyen tüyler cinsel ilişki sırasında, ya da başka zamanlarda bu organların korunmasına da olanak tanıyor olabilirler. Örneğin, bu tüyler yürürken sürtünmeye bağlı pişiklerin oluşmasını önleyebilecekleri gibi, en duyarlı bölgelerimizin sıcak tutulmasına ve hava almasına da olanak tanıyor olabilirler. Hangi amaçla evrilmiş olursa olsun, günümüzde insanlar cinsel organları çevreleyen tüylerin bakımına en az saçlarına gösterdikleri özeni gösteriyorlar ve bu tüyleri acımasızca bedenlerinden kopartıp alıyorlar.


İnsansılar günümüzde gibongiller ve insansı maymunları içeren bir üst familyadır ve 25 milyon yıl kadar önce eski dünya maymunlarına giden soy çizgisinden ayrılmışlardır. Aşağı yukarı 17 milyon yıl önce de insansılar grubundan gibongiller ayrıldı, bunları orangutanlar ve daha sonraysa goriller takip etti. Son olarak da 7 milyon yıl kadar önce şempanze ve insanın soy çizgisi ayrıldı. Araştırmacılar kemik kalıntılarından soyları tükenmiş maymun ve insan türleri hakkında çok sayıda bilgiye sahipler ama bunların soyağaçları karmaşık olduğu kadar boşluklarla da doludur. Belli başlı ataların nasıl göründükleri ne şekilde yaşadıklarıyla ilgili bilgiler dolaylı yollardan elde edilir. Özellikle de insansıların son ortak atası gizemlidir. Amerikalı ve Alman araştırmacılar William Jungers ve Mark Grabowski, bilinmeyen bu türün büyüklüğünü, akrabalık ilişkilerini ve yaşam biçimlerini belirleyebilmek için insanın soy çizgisi içindeki ve ondan önceki beden kütlesinin evrimini yeniden tasarladılar. Araştırmanın temeli, hala yaşamakta olan ve soyları tükenmiş insan, insansı maymun ve diğer primat türlerinin ortalama ve tahmini beden kütlelerinin yeni bir karşılaştırmalı yöntemle incelenmesine dayanıyor. Halihazırdaki tahminlere göre insansı maymunların ve insanların son ortak atasının bir şempanze büyüklüğünde olduğu ve bir dizi şempanze büyüklüğündeki atanın en eski insansı maymun atasına kadar uzanmaktadır. Son çalışmalarında beden ağırlığına odaklanan araştırmacılar şu sonuca vardı: İnsansı maymunların son ortak atası daha çok bir gibon büyüklüğünde ve beş kilo ağırlığında olmalıydı. Beden ağırlığı, bedenin görünüşü ve yaşam biçiminden, enerji ihtiyacı, beslenme ve davranışlara kadar önemli bir rol oynuyor. Araştırma çerçevesinde bazı fosiller ve günümüzde Güney Amerika, Afrika, Avrupa ve Asya'da yaşayan maymun türleri ve insanlar karşılaştırıldı. Analiz sonuçlarına göre insansı maymunların ve insanların son ortak atası, en çok da gibongillerin beden büyüklüğüne uyan koşullarda yaşıyordu. Eğer bu doğruysa günümüzde yaşayan gibongiller sıkça tahmin edildiği gibi cüceleşme sonucunda oluşmadı. Ve bu kadar küçük beden boyuyla ortaya çıkış, insansı maymunun bilinen evrim modellerini de kuşkuya düşürebilir diyor araştırmacılar. Mesela ilk insansıların dalların üzerinde yürüyemeyecek kadar ağır olmaları nedeniyle, dallara asılarak hareket etmeyi geliştirdikleri var sayılıyordu. Son araştırmayı gerçekleştirilenler diyor ki, insansılar belki de ilk önce dallara asılarak hareket ediyordu ve beden bundan bağımsız olarak büyüdü. Bir olasılıkla diğer maymun türleriyle meyveler için mücadele ediliyordu ve bu rekabet de beden kütlesinin artmasına yol açmış olabilir. Bu yazı HBT'nin 83. sayısında yayınlanmıştır.


İnsanlık tarihinin en eski kanser vakası ve en eski tümörü bulundu. Bir öncü insan türü olan Australopithecus sediba insanına ait bir omurda iyi huylu bir tümörün ve 1,7 milyon yıl önce yaşayan diğer bir öncü insanın da ayağında kemik kanserinin izi tespit edildi. Kanser ve birçok iyi huylu tümör genelde modern yaşamımızın ve uzun ömrümüzün tipik sonuçları olarak kabul edilmekte. Bu yüzden ilkel atalarımızda tümörlerin çok ender olduğu düşünülüyordu. Bunun bir nedeni de insanların kısa ömürlü olmasıydı. Fakat son zamanlarda arkeologlar bu düşünceyi çürütebilecek kalıntılar ortaya çıkardı. Mesela Neolitik döneme ait bir kadın fosilinde lösemi izleri ve bir Neandertal insanında 120.000 yıllık kanserli kaburga kemiği buldular. Şimdi ise Witwatersrand Üniversitesi'nden Patrick Randolph-Quinney tarafından gün ışığına çıkarılan iki fosil, kanserin çok daha eskilere uzandığını gösterdi. İki milyon yıl önce yaşayan öncü insan Australopithecus sediba'da iyi huyla bir kemik tümörü ve 1,7 milyon yıllık diğer bir hominid'de ise kötü huylu bir kemik kanseri saptanmış. Australopithecus sediba'nın kemik tümörü, Johannesburg'un kuzeybatısındaki Malapa mağarasında bulunan on iki yaşındaki bir çocuk fosilinin omurunda fark edilmiş. Araştırmacılar özel bir röntgen mikrotomografisinin yardımıyla, omurun uzantısında dikkat çekici bir kemik değişimi gördükten sonra bu bölgeyi ayrıntılı olarak incelemişler. Bu şekilde iyi huylu ama ağrılı bir kemik tümörü olduğu anlaşılmış. Bu, insanlık tarihinde çocukta görülen ilk tümör, hatta bir hominid'de görülen en eski tümör vakası. Bilim insanlarının 1,7 milyon yıllık bir ayak kemiğinde buldukları kötü huylu kemik kanseri de insanlık tarihinde bir ilk. Swartkrans kazılarında bulunan orta ayak kemiğindeki urlaşma tipik karnabahar görünümünde. Osteosarkom olarak teşhis edilen bu hastalık daha çok genç yetişkinlerde görülen agresif bir kemik kanseri türü.


Kutup bölgeleri sahip olduğu çetin şartlarla ilk etapta hiç de konuksever görünmez. Fakat esasında dünyanın her bölgesinin kendine has zorlu yaşam koşulları bulunmaktadır. Dolayısıyla ilkel insan için dünyanın hangi bölgesinde olursa olsun o esnada yaşadığı bölgenin şartlarını bilmek hayatta kalabilmek için olmazsa olmaz bir kuraldı. Günün hangi zamanlarında nerede avlanması gerektiğini, bölgede yaşayan yırtıcı hayvanları tanıması ve onlara karşı nasıl bir savunma yapması gerektiğini, uyku gibi temel bir ihtiyacı en güvenli nerede ve ne şekilde karşılayabileceği gibi temel bilgilere vakıf olması gerekiyordu. İlkel insan, bu temel bilgilere sahip olduktan sonra bize ilk etapta çetin gibi gözüken şartlara sahip olan kutup bölgelerinde de uzun dönemler boyunca yaşadı ve halen yaşamaktadır. Kuzey Kutup Bölgesi'nde insanlığın bilinen en eski yaşam izleri günümüzden 35,000 yıl öncesine kadar uzanıyor ve insanlığın bu tarihten öncesine ait kutuplarda herhangi bir yaşam deneyimine sahip olmadığı düşünülüyordu. Fakat yeni bulgular gösteriyor ki insanoğlu düşünülenden binlerce yıl öncesinde buzla kaplı kutup coğrafyasında yaşamayı göze almış ve görünüşe göre hayatta kalabilmeyi başarmıştı. İnsanlığın kutuplarda yaşama deneyimini sanılandan çok daha eski tarihlere götüren bulgular Kuzey Sibirya'nın donmuş tundra düzlüklerinde ortaya çıkarılan mamut iskeletleri. Bilindiği gibi organik maddenin uzun yıllar bozulmadan kalması için soğuk ve kuru koşullar ideal bir yapı oluşturuyor. Kutup bölgelerinde yaşamak konusunda oldukça deneyimli olan ve M.Ö. 1700 gibi bir tarihte nesli tükenen mamutların donmuş kutup coğrafyasının altında iskelelerine rastlamak esasında sıradan bir keşiften öteye geçmez. Fakat bu seferki keşfi 'sıradan' olmaktan çıkaran önemli bir ayrıntı var. Tarihler göz önüne alındığında mamutlar ve insanların oldukça uzun bir dönem boyunca birlikte aynı coğrafyayı paylaşmış oldukları bilinmektedir. Böyle bir habitat içerisinde türlerin karşılıklı olarak etkileşmemeleri için hiçbir sebep yok. İşte son bulunan keşifler de böyle bir etkileşimi ortaya koyuyor. Mamut iskeletlerini gün yüzüne çıkaran araştırma ekibi, fosillerin üzerinde ilkel insanın avlanırken kullandığı araç ve gereçlerin yara izlerine rastladıklarını belirtiyorlar. Böyle bir bulguyla karşılaşan araştırma ekibi bilimsel şüphecilik gereği yara izlerinin insan kaynaklı olup olmadığını sorgulamaya koyuldular. Karşılaşılan bu yara izlerinin insan kaynaklı olduğunu kanıtlayan doğrudan bir kanıta ulaşılabilmiş değil. Ancak araştırma ekibi, fosillerde karşılaşılan yara izlerinin önceki keşiflerde karşılaşılan ve insan kaynaklı olduğu kesin olarak bilinen yara izleriyle benzerlik taşımasının bu izlerin de insan kaynaklı olduğuna açık bir kanıt olduğu görüşünde. İskeletin iyi derecede korunmuş bazı yumuşak doku kalıntılarını da içeriyor olması sayesinde hayvanın cinsiyetinin kesin olarak belirlenmesinin yanı sıra yaklaşık 15 yaşlarında ve iyi derecede sağlıklı olduğu bulgusu da ortaya çıkarılmış oldu. Araştırmacılar fosillerde karşılaşılan çene ve baş bölgesindeki yaralanmaların atardamarı kesme girişimleri nedeniyle oluşmuş olabileceğini düşünüyorlar. Kaburga ve kürek kemikleri üzerindeki diğer yaralanmalar, avcı atalarımızın iç organları hedeflemiş olabileceğini gösteriyor. Araştırmacılara göre bu bulgular, insanoğlunun Kuzey Kutup Bölgesi'ne göçünün mamut avlama becerilerindeki gelişmenin yardımıyla olabileceğini gösteriyor. Bu durum, buz tabakaları çekildikçe artan mamut nüfusunun insanlar tarafından iyi takip edildiğini ve mamutları temel av hayvanı olarak değerlendiren insan nüfusunun kuzeye doğru genişlediğini gösteriyor olabilir. Sonuç olarak ortaya çıkarılan mamut fosilleriyle birlikte insanoğlunun Kuzey Kutup Dairesi'nde yaşamaya başladığı tarih de 10,000 yıl geriye çekilmiş gibi.


Tırmanan insandan, yürüyen insana geçiş insanlık için önemli bir gelişmeydi. Son bir araştırmaya göre uzun mesafe yürüyen insan tipi sanılandan çok daha sonra gelişmiş. Kenyalı antropolog Kamoya Kimeu Ağustos 1984'te Turkana gölünün beş kilometre batısında fosiller bulmuş ve kısa bir süre bunların yüzyılın keşfi olduğu ortaya çıkmıştı. Ellerden ayaklara kadar neredeyse tümden korunagelmiş ilkel bir insan iskeletiydi bu. Homo erectus türünü temsil eden bu iskelet günümüzde Turkana Boy olarak bilinir. Diş analizlerine göre öldüğünde sadece dokuz yaşında olan bu çocuk, kol ve bacak kemiklerine göre oldukça gelişmiş bir yapıya sahipti ve boyu 1,69 metreydi. Eğer yetişkinlik dönemine kadar yaşasaydı belki boyu 1,80 m'ye kadar uzayabilirdi diyor araştırmacılar. 1,5 milyon yıl kadar önce Homo rudolfensis veya Australopithecus afarensis gibi diğer insan türleri de vardı ancak bunların boyları en fazla 1,50 metre kadardı. 1990'lı yılların ortalarına kadar uzun boyunlu ilk insan olan Turkana Boy, tipik bir uzun mesafe yürüyüşçüsü olarak kabul ediliyordu diyor Avusturyalı antropolog Markus Bastir. Fakat Madrid Ulusal Doğa Bilimleri Müzesi'nde görevli araştırmacı artık bu teoriyi çürüttü. Nairobi müzesinde saklanan Turkana Boy'un kemiklerini inceleyen araştırmacı, kol ve bacak kemiklerine bakacak olursak Turkana Boy gerçekten de uzun ve ince yapılıydı. Fakat göğüs kafesi bu yapıya pek uymuyor, çünkü geniş ve ağır. Şimdiye dek uzun mesafeler yürüyebilen uzmanlaşmış bir avcı olarak kabul edilen Homo erectus, artık çok daha kaslı ve ağır bir beden yapısıyla karşımızdaydı diyor araştırmacı. Homo erectus'un beden ağırlığı 80 ila 90 kilo ağırlığındaydı. Yani savanlarda uzun mesafe yürüyebilen ilk insan türü bir milyon yıl sonra Homo sapiens olmuştu. Homo erectus'un yaşadığı tarihlerde başka insan türlerinin bulunması, özellikle de iklimsel nedenlere dayanıyordu. İki milyon yıl kadar önce Doğu Afrika'da değişken sıcaklıklar yaşanıyordu. Sıcak dönemlerde tropikal ormanlar azalıyor ve geniş savanlara yer açıyordu. Bazı gruplar yeni yaşam alanlarına geçerken diğerleri ormanlarda kalmıştı. İklim ve çevre koşullarının değişmesi sonucunda orta mesafe yürüyüşçü olan Homo erectus'un soyu 100.000 yıl kadar önce tükenmiştir. Geriye kalan iki insan türü kültürel açıdan birbirlerine çok benzeseler de anatomik olarak çok farklıydılar. Uzun mesafe yürüyüşleri için gelişmiş bedeniyle yeni yaşam alanları keşfeden Homo sapiens'in aksine Neandertal kaslı ve hantal bedeniyle uzun mesafe yürüyüşçüsünden çok kısa mesafe yürüyüşçüsüydü ve Homo sapines'e karşı pek şansı yoktu diyor araştırmacı.


Atalarımızın Afrika'dan çıkıp dünyaya yayıldıkları konusunda bilim insanları hemfikir gibidir. Bunun yerine Homo sapiens'ın Kara Kıta'yı ne zaman terk ettiği tartışılır daha çok. Klasik modele göre modern insanın Afrika'dan göçü bundan 60.000 yıl önce başlayan tek bir olaydan ibarettir. Ancak birkaç gün önce Science dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, bu teoriden geriye pek bir şey bırakmıyor (1). Daha doğrusu bazı yenilikler ekliyor. Çünkü yeni kıtalara yayılış birkaç dalgada gerçekleşmiş diyor uzmanlar. Ve sürpriz bir ayrıntıya göre de, modern insan Avustralya'ya, Avrupa'dan çok önce ulaşmış. Böylece yeni bilgiler örneğin modern insan kaç yaşında gibi soruları da beraberinde getirdi. Bugüne kadar Etiyopya'daki Omo Kibish ve Herto fosilleri türümüzün en eski kalıntıları olarak biliniyordu. Bunlar 95.000 160.000 yıl yaşındalar. Fakat bilim insanları Haziran ayında Marakeş'teki Jebel Irhoud mağarasında 300.000 yıllık insan çenesi, diş ve kemikler buldular. Bu buluntular coğrafi açıdan da ufku genişletiyor. Daha önce insanlığın Doğu Afrika'da doğduğu düşünülüyordu, ama artık modern insanın Kuzey Afrika bölgesine kadar yayıldığı bir gerçek. Güney Afrika'daki Florisbad fosillerinden de anlaşıldığı üzere Homo sapiens kıtanın güneyinde de yayılmış ki bu da insanlığın beşiği terimini biraz anlamsız kılmakta. Görüldüğü gibi tek bir bölgeyle sınırlı bir beşik yok, eğer vardıysa da bu tüm kıtayı kapsıyordu diyor araştırmacılar. İnsanlığın ilk zamanlarında Kuzeye doğru birden fazla göç dalgası yaşanmış ve en eski göç belki de 120.000 yıldan önce başlamıştı. Yoksa bilim insanları Çin'deki 70.000 120.000 yılık en eski insan fosillerini açıklayamazlar. Fakat bu gruplar öte yandan DNA'mızda çok az iz bırakmışlar diyor Max-Planck İnsanlık Tarihi Enstitü'sünden Michael Petraglia. Genlerimizin çoğu, klasik göçle yani yaklaşık olarak 60.000 yıl önce Afrika'dan göçen insanlara uzanıyor. Anlaşıldığı gibi bu göç hareketi en önemlisi ve en kapsamlısıydı. Peki daha sonra neler oldu? Avrasya kıtasının fethi bir zamanlar tahmin edildiğinden daha yavaş gerçekleşmişti. İnsanoğlu Avustralya'ya yaklaşık olarak 65.000 yıl önce, Avrupa'ya ise 43.000 yıl önce gelmiş. Oysa Yakındoğu'dan bakıldığında Avrupa çok daha yakındaydı. Elbette Homo sapiens Avrupa'ya daha önce yerleşebilirdi. Ama belki de burada Neandertaller yaşadığı için yerleşmemiş olabilir. Öte yandan Avustralya bomboştu. Peki kim Afrika'yı hangi yoldan terk etmişti? Modern insanın Asya'ya doğru ilerlediğini gösteren iki rota var. Birincisi Kuzey Mısır'dan Sina Yarımadası'na, buradan da Levante bölgesine uzanırken, diğeri Afrika Boynuzu'ndan Arap Yarımada'sına doğru devam ediyor. İkincisinde kara bağlantısı bulunmadığı için insanlar boğazı kayıklarla geçmiş olmalılar. Arabistan, günümüzden 70.000 ila 120.000 yıl önce nehirlerle ve göllerle kaplı verimli bir bölgeydi. Bu bölgede su aygırlarına ait kalıntılar bulan araştırmacılar, eğer hipopotamlar bile Arabistan'a kadar gelebildilerse insanoğlu da bunu başarmış olmalı diyorlar. Yeni bulgularla ortaya çıkan diğer bir soru da kimin kiminle ilişkiye girdiğidir. Homo sapiens ve Neandertallerin soylarını birlikte sürdürdükleri uzun bir süredir biliniyordu aslında. Bu ilkel ilişki kalıtımımızda izler bırakmıştır nitekim. Afrikalılar hariç insan DNA'sı yüzde 2,4 4 oranında Neandertaller için tipik olan sekanslar içeriyor. Ve bu iz tek de değil. Mesela Melanezyalılar da yüzde beş oranında Denisova kalıtımı taşırlar. Bu 2008 yılında Sibirya'da keşfedilen yeni bir türdür. Ve Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre de Neandertaller ve Denisovalılar arasında da ilişkiler yaşanmış (2). Durum iyice karmaşık bir hal aldı. Çünkü bilim insanları Homo erectus'un da bu ilişkiler zincirine dahil olabileceği olasılığını yok sayamıyorlar. 60.000 yıl önce dört farklı insan türü yaşamlarını birbirine yakın bölgelerde veyahut da bir arada sürdürüyorlardı. Fakat gerçek şu ki hepsisinin soyu tükendi. Peki dünyada niçin yalnız kaldık? Bu konuda farklı görüşler var. Amerikalı arkeolog Petraglia buna neden olarak Homo sapiens'in üstün uyum yetisini gösteriyor. Ancak bu, birçok hipotezden biri sadece. Homo sapiens rakiplerini aşırı derecede çoğalarak da dünya sahnesinden silmiş olabilir. Ya da Flores insanları örneğinde olduğu gibi av hayvanlarının daha çok Homo sapiensler tarafından avlanması sonucunda diğer türler besin kaynaklarını kaybetmiş olabilirler.


Dünya genelinde her yıl ortalama olarak bir milyon kişi intihar ediyor. Ülkemizde ise son yıllardaki verilere göre yıllık ortalama intihar oranı üç bin kişiyi aşmış durumda. İnsanları intihara götüren genelde depresyon oluyor. Depresyon ve diğer duygu durum bozukluklarında intihar riski genelde yüksektir. Fakat intihar alarmı verecek belirtileri görmek hem kişilerin yakınları hem de doktorlar için zordur. Bilindiği kadarıyla depresyonun çıkıntı ağı ve varsayılan kip ağı ile bağlantılıdır. Langenecker ve Illinois Üniversitesi'nden Jonathan Stange bu yüzden, bu beyin ağlarında intihar riskinin okunup okunmayacağını merak ettiler. Bunu öğrenmek için de fonksiyonel manyetik rezonans tomografisiyle ile 212 yetişkinin beynini incelediler. Bu kişilerin arasında en az bir intihar girişiminde bulunan on sekiz duygu durum hastası yer alıyordu. Altmış kişi ise en az bir kez intihar etmeyi düşünmüştü. Elli iki kişi hiçbir zaman böyle bir düşünceye sahip olmayanlardan geriye kalan seksen iki kişi ise tamamen sağlıklı insanlardan oluşuyordu. Tüm hastalar araştırma sırasında remisyon dönemindeydi, yani hepsi nispeten iyi durumdaydı. Araştırmacılar bu sakin evrede hangi beyin bölgelerinin etkin olduğunu kontrol ederken, özellikle de daha önce tespit edilen ağlar arasındaki fonksiyonel bağlantıya odaklandılar. Gerçekten de bu konuda bazı farklılıklar ortaya çıktı. İntihar denemesinde bulunan kişilerde özellikle de problem çözme ve dürtüsellikte katkısı olan bilişsel kontrol ağı içindeki bağlantı zayıf olduğu kadar diğer ağlarla ama özellikle de varsayılan kip ağı arasındaki bağlar da daha az belirgin. Sonuçlar, duygu durum bozukluklarına sahip hastalarda ve intihara meyilli kişilerin ağ bağlantılarında karakteristik motiflerin bulunduğunu gösteriyor. Bu motifler intihar denemesinde bulunmayan, bu konuyu sadece düşünen kişilerde bile belirgin diyor araştırmacılar. Bilim insanları bundan sonra akut intihar evresinde beynin nasıl göründüğünü de öğrenmek istiyorlar. Ve yeni bilgiler ışığında intiharları önleyebilmeyi umuyorlar.


Wilson her bilim aşığının örnek alması gereken bir biçimde biyolojinin detayları kadar büyük çerçevedeki işleyişini anlamak için çaba sarf eden ve bu konuda biyoloji düşüncesine önemli katkılar sağlayan bir bilim adamıydı. Bütün bunların yanında toplumdan ciddi tepkiler de gördü. Her önemli ve toplumları ileri götüren düşünsel devrimlerde olduğu gibi, Wilson'ın insanların canlılar alemindeki yeri ile ilgili düşünceleri ciddi tepkilerle karşılandı. Wilson, 'Sociobiology: The New Synthesis' adlı şaheser kitabı ile, son derece açık bir biçimde ve zannedilenin aksine, insanın canlıların geri kalanından farklı bir tür olmadığını, insanların da tüm evrimsel kurallara tabi olduğunu ve davranışlarının evrim bakış açısı ile yorumlanıp, nedensellik ilişkilerinin anlaşılabileceğini bizlere anlattı. Kanaatimce bu bakış açısı, özellikle 20 ve 21'inci yüzyıllarda, teknolojinin sunduğu üstünlük hissi ile şımarıp, doğanın efendisi olduğunu zanneden biz insanlara, içinde yaşadığımız bu güzel Dünya'yı tarumar etmeden içinde yaşayabilmemiz için ihtiyacımız olan mütevaziliği öğrenmemize katkıda bulundu. Bu ders kitabı ile aynı zamanda bilimsel kriterlerden uzak kalarak, yanlışlanabilirlik kabiliyetini tam kazanamadan bir sürü yorum ve hipotez üreten sosyoloji dalının, sosyobiyoloji terimiyle, biyoloji ile yapması gereken evliliğin çöpçatanlığını da yapmış oldu. Bu sayede bilim insanları, insan doğasını ve özellikle insan davranışlarını incelerken objektif gözlemler yapıp, insanı özel görmeyen hipotezleri de ciddi bir şekilde sınamaya başladılar. Bugün psikoloji, evrimsel psikoloji, nörobiyoloji ve genetik alanlarında yapılan gelişmelerle bunun önemini daha da iyi anlıyoruz. 20. yüzyıl hakikaten bir biyoloji yüzyılı oldu. 19. yüzyılda Cuvier, Lamarck, Mendel, Darwin, Russel ve Weismann ile bunun ilk emareleri ortaya çıkmıştı. Bunun üstüne 1909'da Hugo de Vries'in 'Die Mutationstheorie' ile türlerin kökenine ilk defa mekanistik bir açıklama getirmesi ve bu fikrin genlerle birleşmesiyle 20. Yüzyıl, canlılığı anlamak konusunda muhteşem, tarihini okumaya doyulamayacak bir yüzyıla dönüştü. Bu dönüşümün, kanaatimce, önemli yapıtaşlarından biri de biyolojinin farklı dallarının yeni sentez adıyla bir çatı, birleştirici tezler altında toplanması oldu. Bunun en meşhur örneği, 1942 basım tarihli 'Evolution: The Modern Synthesis' olmuştur. Wilson'un kitabının başlığından da görebildiğiniz gibi, Sociobiology kitabı bu atılımın bir devamı olmuş ve insanların da tüm biyolojik kanunlara tabi olduğu fikri ile biyolojiye önemli bir psikolojik bariyer atlatmıştır. Wilson bu fikirlerine karıncalar ile yaptığı araştırmalar ile ulaşmaya başlayan, tutku dolu bir biyologmuş. Kendisini maalesef tanıma fırsatına ulaşamadım, ama konuşmaları ve görünüşü ile kaybettiğimiz ve geri gelmeyen bir neslin mensubu olduğu çok açık. Biz de Türkiye olarak maalesef yakın zamanda, yanında büyüdüğüm Doğan Kuban'ı kaybettik. Doğan Kuban da, Wilson gibi, kendi konusuna yoğunlaşmasının yanında, büyük fotoğrafı hiçbir zaman unutmamış ve onunla ilgili kafa yorup bize çok faydalı fikir ve sorular miras bırakmıştır. Bugün E.O. Wilson'un fikirlerini öğrenmek, açtığı sosyobiyoloji yolunda, evrimin davranışları nasıl şekillendirdiğini, doğal seçilimin bireyin kendisini feda edecek mekanizmaları nasıl şekillendirdiğini ve bunun ilk bakışta hayatta kalma prensibi ile nasıl çeliştiğini, bu fi kirlerin 'gen seçilimi' ve 'grup seçilimi' terimleri ışığında nasıl yorumlandıklarını anlamak isteyen tüm meraklılara Wilson'un kitaplarını şiddetle öneririm. Wilson kitapları ile popüler bilime katkı yaparak, 'On Human Nature (1978)' ve Bert Holldobler'la beraber yazdığı 'The Ants (1990)' kitapları ile Pulitzer Ödülü'nü iki defa (1979,1991) kazanmış, toplumla iletişimi ile de ilham olmuş bir bilim adamıdır. Bunlara ek olarak 'The Social Conquest of Earth (2012)' ve bilime meraklı gençler için yazılan 'Letters to a Young Scientist (2014)' ve mutlaka okunması gereken kitapları arasındadır. Sonuç olarak Wilson'un vefatı ile ben sadece önemli bir bilim adamına veda etmenin acısını değil, ama aynı zamanda bir entelektüel tarzının kaybının korkusunu da yaşıyorum. Biyoloji özelinde kalacak olursak, bugünkü inanılmaz teknolojik gelişmeler ile maalesef kendi uzmanlığının derinliğinde daha kolay kaybolan ve doğayı bir bütün olarak görüp, o bütünsel ile ilgili sorular sormayan bir nesil haline geliyoruz. Bu hatta öyle bir seviyede ki, hücre biyolojisinin en önemli teorilerinden birini ortaya atanlardan Paul Nurse, 13 Eylül 2021 tarihli Nature makalesi ile biyolojinin yeni fikirler üretemediğinden yakınıyor. Işıklar içinde uyu Wilson! Meraklılar seni çok özleyecek! Bu yazı HBT'nin 302. sayısında yayınlanmıştır.


İslam'ın doğuşundan (MS 610) 150 yıl, Hz. Muhammed'in ölümünden (MS 632) 120 yıl kadar sonra, Abbasiler döneminden başlayarak 500 yıl kadar süren dönem (750-1258), İslam'ın Altın Çağı olarak bilinir. Bu dönem, insanlık tarihinin en verimli ve dikkate değer çağlarından biri olarak kabul edilir. Bu dönemde gerçekleştirilen ilerlemeler ve buluşlar, MÖ 6.yy'da Ege Havzası'nda filizlenmeye başlayan antik felsefe, bilim ve edebiyatın paralel şekilde gelişmesine ve daha sonra, 15. yy'dan başlayarak Avrupa'da ortaya çıkan Rönesans'a eşdeğerdir; bir anlamda da, Antikite'yi Rönesans'a bağlar. (1) İslam Aydınlanması, 3 kıtada yer alan çok geniş bir coğrafyaya yayılma olanağı bulmuştur: Avrupa'da İspanya'dan , Afrika'da Mısır'a , Tunus'a ve Mali'ye , Asya'da Yakın Doğu'ya , İran'a ve Orta Asya'ya dağılan ülke ve kentler, İslam'ın Altın Çağı'nı şekillendiren, yeşerten ve taşıyan belli başlı odaklar arasında öne çıkmaktadırlar. (2) İslam'ın Altın Çağı'nı diğer 2 kültürel ve bilimsel aydınlanma döneminden ayıran diğer önemli fark da, bu çağın yaratılmasına fazla sayıda etnik grupların ve farklı dinlerden kişiliklerin, birlikte çalışma ortamı ve olanağı bularak sürece önemli katkılarda bulunmuş olmalarıdır. (3) İslam Aydınlanması'nın diğer önemli yönü, Grek/Roma ve Batı Avrupa dönemlerini birbirlerine bağlaması, bir anlamda, felsefe, bilim, matematik ve diğer alanlardaki birikim ve gelişmelerde süreklilik sağlaması, Antik Dönem birikiminin Rönesans'a ve bu yolla günümüze ulaşmasına olanak vermesidir. Günümüz dünyasını şekillendirmede, bu dönemin çok önemli katkıları olduğu, giderek daha fazla ortaya çıkmaktadır. Matematik, Astronomi, Simya ve Kimya, Mühendislik , Müzik, Edebiyat (şiir, 1001 gece masalları,...), Tıp gibi alanlarda günümüze uzanan yenilik ve gelişmelerin büyük bölümünde, bu dönemin izlerini bulmak mümkündür. El Harezmi'nin algoritma ve cebir'in yaratıcısı olduğu, onun adının bozulmuş şekli olan algoritmanın ve geliştirdiği matematiksel yöntem ve işlem şekline verdiği el-cebr adının, bugünkü cebir'in kökeni olduğu oldukça yaygın olarak bilinirse de, alkolü yasaklamış olmasına karşın, onun elde edilmesi süreci olan damıtılmayı mükemmelleştirenlerin İslam simya/ kimyacıları olduğu pek dile getirilmez.. Darwin'in Evrim Kuramı'na giden yolda da en önemli taşların da İslam Aydınlanması döneminde döşendiği hemen hemen unutulmuş, veya unutturulmuştur. Günlük yaşamda, çatal, kaşık kullanmanın ve günde 3 öğün yemek yeme modasının bile İslami kökenleri olduğu, çoğu kez hiç hatırlanmaz; bu ve benzeri fazla sayıda farkındasızlığın yeniden ele alınıp incelenmesi gerekir. 8.-13. yüzyıllar İslam coğrafyasında ortaya çıkan bu entelektüel, bilimsel ve kültürel gelişme döneminin insanlığa mirasının görünenin çok ötesinde olduğunun anlaşılması belki biraz daha zaman alacaktır. Daha önceki bir yazımızda, Nobel Ödülleri'nin bugünküne benzer koşullarda veriliyor olması varsayımı altında, İslam'ın bu yükseliş dönemindeki çalışmaların bu ödüllerin çoğunu toplayacağı gerçeğini örnekleri ile vermiştik (Özel, 2012). Bu yazımızda ise, Evrim Kuramı'nı ilk düşünenlerden olan El Cahiz 'in (MS 776-868) ve dönemindeki diğer çalışmaların kısa bir özetini sunmayı hedefledik. Cahiz'in tam adı Ebu Osman Amir İbn-i Bahr el-Kenani el-Fukaimi el-Basri olarak verilmektedir. Buradan, kendisinin Basra doğumlu olduğu görülür. Daha sonra kendisine takılan isim olan 'El-Cahiz', 'patlak-gözlü' anlamına gelmektedir ve onun diğer isimlerini unutturan bir unvan durumundadır. Basra, bugün olduğu gibi, onun dönenimde de canlı bir ticaret ve kültür merkeziydi. Ailesi balık satarak geçimini sağlamaktaydı. Büyük babası, daha sonra özgürlüğüne kavuşmuş Afrikalı zenci bir köle olan Cahiz'in babası, o henüz çocuk iken öldü. Ancak, annesi yine de onu yerel okula göndermeyi başardı. Dini konuları ve okuma yazmayı öğrenen Cahiz, Basra'daki diğer alimlerden de dersler aldı. Onu en çok da bugün dilbilim dediğimiz konular ilgilendiriyordu. Arapçanın gelişimi, tarihçesi, sözlük-bilimi, bu alandaki sözlükler ve şiir tartışmaları en sevdiği ilgi alanları olarak ortaya çıktı. Annesi de oğlunun kitaplar yazarak yaşamını kazanması yolunda teşvik etti. Bugün, konunun uzmanı birçok akademisyen tarafından Arapça yazımın gelmiş geçmiş en önemli isimleri arasında sayılan El Cahiz, çoğu hikaye ve derleme türüne sokulabilecek 200'den fazla kitap yazmıştır. Bunların 30 kadarı günümüze ulaşmış olup hala fazla sayıda okuyucu bulmaktadır. Bir kitap, sen sessizlik istediğinde sessiz kalan, konuşmak istediğinde ise kıvrak ve akıcı konuşan bir dosttur. Sen başka bir iş ile meşgul isen, sana hiçbir engel çıkarmaz. Ama yalnız isen, sana iyi bir arkadaş olur; seni hiçbir zaman aldatmaz ve övmez. Ama, senin arkadaşlığından hiçbir zaman yorulmaz. 40 yaşında iken (816 yılında) Bağdat'a giden El Cahiz, kısa sürede genç Halife El Mamun'un dikkatini çekti. O dönemde Mamun, babası Harun-ür Reşid'in kurduğu Beyt-ül Hikme adlı projesini geliştirme peşindeydi. Babası gibi, Yunanca, Farsça, Hintçe ve çeşitli dillerden el yazması kitapların Arapçaya çevrilmesi işine gönül vermişti ve Cahiz'in becerileri bu amacı gerçekleştirmede çok önemli katkılarda bulunacaktı. Mamun, Cahiz'e kendi çocuklarının eğitimine de göz kulak olması görevini vermişti. Bu Cahiz'in ününü artırdığı gibi, mali bakımlardan da durumunu düzeltmesini sağlayacaktı. Ancak, Cahiz'in kocaman gözlerinden korkan çocuklar yüzünden, bu görevi alamadı. El Cahiz takma adı da bu dönemden sonra onun adı olarak yerleşti! Ancak, Cahiz'in ünü bundan sonra da artmaya devam etti. Döneminde eserleri en çok aranan yazarı durumuna yükseldi. Cahiz, zamanının dinsel ve felsefi tartışmalarına da katıldı. Patronu Halife Mamun gibi, İslam Teolojisinin Mu'tezile okulunun savunucularındandı. Bu görüşün sahipleri, dine akılcı bir yaklaşıma sahiptiler. Bu görüştekilerce, Kur'an'ın 'yaratılmış' bir eser olduğu, Tanrı'nın kelamı olması nedeniyle, ezeli olamayacağı görüşü savunuluyordu. Ancak, zamanla, Kuran'ın yaratılmış olamayacağı, Tanrı ile birlikte ezelden beri var olduğu görüşü İslam dünyasına hakim oldu ve Mu'tezile görüşleri unutuldu. El Cahiz, özellikle o dönemde ortaya çıkan ve derlemecilik olarak isimlendirebileceğimiz bir eser yazma türünde çok becerikli idi. Onun ustası olduğu türden bir derleme, tek bir konuya veya düşünceye ait metinlerin bir antolojisi, toplamı olarak görülebilir. Doğaldır ki derlemenin akıcı ve eğlendirici bir yapı ve sunuma sahip olması gerekiyordu. Bazen de patron için öneri ve tavsiyeler de içermeliydi. Eserler, derleyiciye, kendini öne çıkarma ve seçilen konuda ne kadar geniş bir repertuvara sahip olduğunu gösterme fırsatları da yaratıyordu. Derlemelerin konu ve içerik olarak hiçbir sınırı yok gibiydi. El Cahiz'in günümüze ulaşan eserleri arasında Pintilerin Kitabı , Hayvanlar Kitabı özellikle öne çıkmaktadır. Diğer kitapları arasında ise, Ağzını Kapalı Tutma Sanatı, Şaka ve Ciddiyet, Kamusal Hizmete Karşı, Katırlar Kitabı sayılmaktadır. Burada, Cahiz'in üslubu açısından önemli 2 kitabı üzerinde durulacaktır. Pintilerin Kitabı, 350 kadar hikaye ve anekdot içerir. Bu hikayeler, çoğu zaman nükteli, bazen da 'skandal'vari olaylar içerir. Arap toplumunda cömertlik, değer verilen bir hassa olarak kabul edilmekle birlikte, kitapta Cahiz, birbirinin durumundan avantaj yakalama peşindeki insanları ve toplulukları iğnelemekte ve okuyucuya ilginç gerçek-yaşam pratikleri sunmaktadır. Kitabın, günümüzde de yaygın bir okur kitlesine sahip olduğu görülmektedir. Hayvanlar Kitabı Cahiz'in en tanınmış eseridir. Antik dönem Grek yazımlarından etkiler taşıyan bu kitap, aslında yüksek derecede özgün görüş ve açıklamaları ile dikkati çekmektedir. Konu ile ilgili bulabildiği her kaynaktan yararlanan yazarımız, bu kitapta, şakalar, anekdotlar ve hayvanlarla ilgili her konuda açıklamalar ve bilgiler yanında, doğa tarihi, tarih, etimoloji, antropoloji sayabileceğimiz bölümler içermektedir. Kur'an'dan bölümler kadar, İslam-öncesi şiirler, yolculuk hikayeleri, halk hikayeleri ve kişisel gözlemler olarak, Arapça ve diğer kaynakların güzel bir sentezi durumundadır. Cahiz'in evrim ve canlılar üzerindeki çevresel etkiler konusunda bu kitapta yazdıkları, büyük bölümü bugün de geçerli görüşlerdir. Hayvanlar Kitabı açısından asıl önemlisi ise, Cahiz'in, evrimsel gelişim ve doğal seçilim üzerine çok önemli ve temel bazı gözlemlerini dile getirmesidir. Cahiz, ayrıca, çevrenin ve iklimin bitkiler ve hayvanlar üzerine olan etkilerini göz önüne almaktadır. Cahiz'e göre, insanların cilt rengi, tümüyle çevresel koşulların sonucudur. Bir kişinin siyah veya beyaz derili olması onun yaşadığı çevrenin ikliminin eseridir ve hiçbir şekilde Tanrı'nın seçimi olarak görülmemelidir. Bu satırları okuduğumuzda, Darwin'in Türlerin Kökeninden (1859) asırlar önce yazılmışken, ne kadar güncel göründüğünü fark ediyoruz! Adeta, evrimin ve en iyi uyum yapanın yaşama şansı vardır düşüncesinin çok kısa bir özeti olan bu satırlara Darwin'in yaptığı katkı, özetle, bu düşünceyi daha fazla örneklendirmesi ve biraz daha geliştirip içinde insanın da bulunduğu daha geniş bir canlılar topluluğuna uygulama cesareti göstermesidir. Her ne kadar bu adım, insanın, Tanrı'nın ezeli ve ebedi koruma ve kollaması altında olduğu düşüncesini dışladığı için kimi din adamlarının ve geleneksel görüş sahiplerinin şiddetli hücumuna neden olmuşsa da, aynı adım, Darwin'e bugünkü bilim dünyasındaki sarsılmaz yerini sağlamıştır. İslam bilimcileri arasında, El Cahiz sonrasında da, canlıların ortaya çıkışı ve evrimi konularında, Nasreddin Tusi (13. yy, İran) ve İbni Haldun (14.yy, Fas) da benzer veya daha ayrıntılı görüşler ileri sürenler arasındadır. Ancak, El Cahiz, bir ilk olarak öncü yerini korumaktadır. İslam dünyasında ve ülkemizde büyük tartışmalara ve çekişmelere neden olan evrim düşüncesinin, önemli ölçüde İslam kökenli olduğu anlaşılmaktadır. Görülüyor ki, İslam'ın Altın Çağı, sadece bilimsel, matematiksel ve diğer gelişmelerin değil, özgür düşüncenin de filizlendiği, görüşleri yüzünden kimsenin dili, dini, ırkı, etnik kökeni nedeniyle horlanıp dışlanmadığı bir dönem olarak ta öne çıkmaktadır. Zaten gelişme ve yükselmenin de kaynağı aynı özgür düşünme ve tartışma ortamıdır. Günümüzde hala, din ve inanç adına, düşünceye sınır koymaya, halkların ve toplumun bir bölümünü dışlamaya çalışanlar olduğunu ülkemizde de görüyoruz. Kendi söylemlerine göre, kindar ve dindar nesil yetiştirme ile özetlenen görüşlerle 21. yy'da toplum mühendisliği gerçekleştirme düşünceleri, İslam geleneğinde bile 1000 yıl kadar geride kalmıştır. Bu görüş sahipleri, inandıklarını söyledikleri Tanrı'nın, doğayı işletme mekanizmaları olan doğa yasalarına ve evrime gerçekten doğru yöntemlerle bakabilseler , Cahiz'den ve Darwin'den farklı bir sonuca ulaşmayacaklardır. Bu yüzden boşa harcadığımız enerjimize ne kadar yazık! Özel, M.E. 2012, Doğu-Batı Arasında Değişen Roller, Cumhuriyet Bilim Teknoloji, s. 10-11, 8 Haziran 2012. Bu yazı HBT'nin 72. sayısında yayınlanmıştır.


Uçan dinozorlar havalanabilen en büyük canlılardı. 150 milyon yıl boyu gezegenimizin gökyüzüne hakim olan bu canlılar bu zaman zarfı içinde olağanüstü çeşitlikte biçimler ve türler geliştirmişlerdi. Dev Quetzalcoatlus'ların kanat açıklıkları 12 metreye kadar ulaşırken, geç Trias dönemindeki ilk teruzorlar hemen hemen kuş büyüklüğündeydiler. İçi boş narin kemiklere sahip oldukları için bu döneme ait hayvanlara ait hemen hemen hiç fosil kalmamıştır. Bu yüzden Edinburgh Üniversitesi'nden Natalia Jagielska ve ekibinin İskoçya'daki Skye adasında buldukları fosil çok heyecan verici. Fosil, adanın doğusundaki Brothers Point'in gelgit bölgesinde bulunan yassı bir kaya oluşumunun kireçtaşına hapsolmuştu. Yerinden çıkarılıp, laboratuvara getirilen fosil burada incelendi. Tarihlendirmeye göre fosil 170 milyon yıl yaşına, yani Orta Jura dönemine ait. Daha ayrıntılı incelemeler sonucunda ise fosilin daha önce bilinmeyen bir teruzor türüne ait olduğu anlaşıldı. Yeni fosile Galcede kanatlı sürüngen anlamına gelen Dearc sgiathanach adı verildi. Fakat burada şaşırtıcı bir durum söz konusu: Dearc sgiathanach daha önce bilinen ilk teruzorlardan farklı olarak çok daha büyük. Genç bir hayvanın kanat açıklığı bile 1,90 3,80 metreyi buluyordu. Aşağı yukarı bir albatros büyüklüğünde olduğu sanılan teruzor, bu açıdan bakıldığında Jura devrinden bilinen en büyük teruzoru olma özelliğini taşıyor. Diğer ilginç bir noktada genç uçan dinozorun Rhamphorhynchidae ailesine dolayısıyla da uzun kuyruklu teruzor grubuna ait olması. Üst Jura döneminde soyları tükenen bu sürüngenlerin biçimi daha sonraları Tebeşir devrinde ortaya çıkan uzun kuyruklu teruzorlaradan daha ilkeldi. Bunların tipik özellikleri büyük gözler, uzun ince kafa ve çene yapısı ve uzun sivri dişlerdi. Araştırmacıların görüşlerine göre kuşların yaygınlaşmasıyla birlikte uçan dinozorlar, geç Jura döneminde ve Tebeşir devrinde daha büyük beden boyutlarına sahip ekolojik nişlere itilmiş olabilirlerdi. Ancak Dearc fosili, teruzorların, kuşların baskın hale gelmelerinden önce bile hatırı sayılır bir boyuta ulaştıklarını göstermiştir. Bunun henüz bilinmeyen bir uçan kuş atasına mu uzandığı veya diğer hayvanlarla rekabetle mi ilgili olduğu henüz biliniyor. Belki de teruzorların büyümesini tetikleyen başka faktörler vardı. Bu soruların yanıtlanabilmesi için de çok iyi korunagelmiş yeni bir fosilin bulunması gerekiyor.


En fazla enerji harcayan organımız olan beyin, günde yaklaşık olarak 140 gram glikoz yakıyor. Bu aşağı yukarı 14 yemek kaşığı şekere eşit. Bu enerjinin ne şekilde işlendiği ilerleyen yaşla birlikte değişiyor. Mesela bebeklerde enerjinin önemli bir kısmı beynin gelişimi için harcanırken geriye kalanlar gündelik hareketler ve düşünme için ayrılıyor. Bu enerji dağılımı yaşla birlikte değişiyor. Gençlerde ve genç yetişkinlerde hala önemli bir kısım olgunlaşma süreçlerinde kullanılırken, altmış yaş ve üzeri kişilerde bu süreçlere enerjinin çok küçük bir kısmı akıyor. Ayrıca beyin metabolizmasının ne kadar hızlı yaşlandığı cinsiyete göre de değişiyor. Washington Üniversitesi, Tıp Okulu'nda Manu S. Goyal tarafından elde edilen sonuçlar için, yaşları 20 ila 82 arasında değişen 205 kadın ve erkeğin tomografisi çekilmiş. PET görüntülerinde özellikle de beynin ne de kadar şeker ve oksijen harcadığı izlenebiliyor ve buradan yola çıkarak ne kadar enerji harcandığı, hangi metabolizma süreçlerin daha etkin oldukları öğrenilebiliyor. Özel öğrenme algoritmasıyla yapılan hesaplara göre kadın beyinleri kendi yaşlarından ortalama olarak 3,8 yıl daha gençken, erkeklerde bu oran sadece 2,4 yıl. Kadınlardaki göreceli olarak genç olan beyin metabolizması her yaş grubu için geçerli ve yirmili yaşlardaki kadınlarda bile görülmekte. Aslında erkek beyni daha çabuk yaşlanmıyor, erkekler yetişkinlik yaşına 3 yıl daha yaşlı bir beyinle başlıyorlar diyor araştırmacılar. Kadınlardaki genç beyin avantajından cinsellik hormonları sorumlu olabilir. Çünkü farelerle gerçekleştirilen deneylerden, östrojenin sinir bağlantılarını tetiklediği bilinmektedir. Kadın ve erkek beyni arasındaki farkın tam olarak ne anlama geldiği kesin olarak değerlendirilemiyorsa da sonuçlar, yaşlı kadınları bellek ve düşünce gerektiren görevleri aynı yaştaki erkeklere kıyasla daha iyi yerine getirdiklerini açıklayabilir diyor uzmanlar. Ve bu konu şu sıralar uzun vadeli bir çalışmayla araştırılıyor.


Cinsiyetler arasında herkesin bildiği gerçek olan farklılıkları tartışmıyoruz. Tamam, ama bir de gerçekte varlığı bilinmeyen ama hayali olarak çevremizde ve aramızda dolaşan pek çok farklılık var.. Temel soru şu : Beynin bir cinsiyeti var mı? Varsa bu nedir? Çünkü, biyolojik cinsiyeti, beynin cinsiyetinin belirlediği ve davranışlarımızın ve kişiliğimizin bu doğrultuda geliştiği doğrusu, bilim dünyasında uzun ve tartışmalı bir konudur. İki cinsiyetin beyin yapılarını ve nasıl işlediğini ölçümlemek için çeşitli nöro bilimsel teknikler vardır. Bu tekniklerle yapılan kadın ve erkek beyinleri arasındaki farklılıklar üzerine araştırmalar, İngilizlerin ünlü Bilimler Akademesi Royal Society'nin dergisinin özel sayısında tartışıldı. Mesela bir sinir hücresinin dalları ve sinir yoğunluğu karakter olarak erkek özelliği gösterirken çeşitli dış etkilerle dişi forma dönüştürülebiliyor. O halde biyolojik olarak cinsiyet tek başına beyin farklılıklarını açıklayamaz, çünkü dış faktörlerin beynin yapısını ne ölçüde ne zaman ve nasıl etkileyebildiği de önemli. Beyinlerimiz istendiğinde biçimlendirilebilir mi , yoksa değişmez bir yapıya mı sahip olduğu , sorusu 40 yıldır tartışılıyor. Çok farklı deneylerle beynin yapısının değiştirilebildiği gözlendi. Ayrıca sosyal davranışların veya kalıpyargıların beynin bilgiyi nasıl işlediğini değiştirebildiği de biliniyor. Beyine dayalı farklılıklar, yani bilişsel beceriler ve davranışsal karakterler, zamana yere ve kültüre bağlı olarak zaman içinde değişebiliyor. Ayrıca yine dış faktörler, eğitim, mali bireyi farklı konumlar içinde bulunması, hatta diyet bile beynin bilgi işleme sürecini etkileyebiliyor. Kadın veya erkek beyni tartışmasında beyinleri kıyaslarken, beyin sahiplerinin cinsiyetinden daha fazlasını bilmek zorunluluğu ve önemi ortaya çıkıyor. Ayrıca, farklılıklardan çok, iki cins arasındaki benzerlikler daha önemli, daha ön plana çıkıyor, çünkü iki cins de yeryüzülü, yani dünyalı! Bu açıdan yaklaştığınızda, iki cins, büyük farklılık yerine, birbirleriyle ortak özellikler gösteriyor, yani erkekler Mars'tan kadınlar Venüs'ten gelmiyor, her ikisi de yeryüzünden geliyor. Herhangi bir çevresel alan içinde kadın erkek farklılıklarının ortaya koyduğu sonuçlar, yani normal veya normal olmayan davranışlar, yetenek, başarı gibi, tabii aydınlatılması gereken faktörler olarak araştırıcıların önünde duruyor. Bu arada ABD Ulusal Sağlık Enstitüsü'nün , kendi fonlayacağı ve mali bakımdan destek vereceği araştırmaların uyması gereken normlar arasında kadınları ve erkekleri ayrı ayrı incelememe şartı olduğunu da yeri gelmişken söyleyelim.


Onlarca yıldır ağrının kadında ve erkekte benzer şekilde işlemden geçtiği düşünülüyordu. Oysa şimdi ağrının cinsiyet farkına bağlı olarak değişik yolaklardan geçtiği anlaşılıyor. Fareler üzerinde yürütülen çalışmalarda ağrı tepkisini en fazla etkileyen faktörün hormonlar ve bağışıklık hücreleri olduğu gözlendi. Montreal'deki McGill Üniversitesi'nde iken Robert Sorge, farelere özgü aşırı dokunma duyarlılığının nasıl gelişmiş olduğu konusunda laboratuvar fareleri üzerinde bir araştırma yürüttü. Tepkilerini ölçmek için farelerin ön ayaklarına ince bir tüy ile dokundu. Erkek fare, bilimsel literatürün öngördüğü şekilde, tepkisel bir davranışla patisini geri çekti. Sorge ve Mogil, eğer pek çok ağrı uzmanının izlediği yoldan gitseydi bu sonuca erişemezdi. Dişi ve erkek fareleri ayırarak geleneksel tutumun dışına çıktılar. O dönemde araştırmacıların pek çoğu dişi farelerden uzak duruyordu, çünkü hormon döngülerinin sonuçları etkilemesinden kaygı duyuyorlar ve bu yüzden erkek farelerle çalışmayı tercih ediyorlardı. Bugün ise ağrı konusunda çalışma yapanlar, Sorge ve Mogil'in çalışmalarından esinlenerek cinsiyet farkını göz önünde bulunduran çalışmalara öncelik tanıyorlar. Elde edilen sonuçlar gösteriyor ki ağrı yolakları çeşitlilik gösteriyor; bu çeşitliliğe de bağışıklık hücreleri ve hormonlar yol açıyor. Bütün bu sonuçlar, aynı zamanda tüm biyomedikal araştırmalarda cinsiyetin ne kadar büyük bir fark yarattığının da kanıtı. Sorge ve Mogil'in ağrı yolakları konusundaki çalışmaları ise, cinsiyet farkının en fazla görüldüğü alan olarak öne çıkıyor. AstraZeneca şirketi sinirbilim bölümü başkanı Iain Chessel, gelecekte ağrı ilaçlarının kişiye özel olarak ısmarlama üretileceğini söylüyor. Ve Chessel'e göre de cinsiyet en belirleyici faktör olacak. Ciltteki, kaslardaki, eklemlerdeki veya organlardaki sensörler, ısı veya doku tahribatı gibi olası bir hasar duyusu kaydettiği zaman ağrı oluşur; çevresel sinirler üzerinden omuriliğe sinyal gönderirler; böylece diğer sinirleri de faal hale getirerek beyin sapına ve daha sonra da serebral kortekse sinyali iletirler. Serebral korteks bu sinyalleri acı olarak yorumlar. Fakat ağrı çeşitli şekillerde ve farklı kimyasal yolaklar üzerinden ortaya çıkar. Bazı ağrı tipleri zamanlama farkına göre isim alır. Akut ağrılar, sivri, sıcak, keskin veya acı veren şeylere gösterilen ani tepkilerdir. Kronik olanlar ise ilk hasar iyileştikten sonra devam eden uzun süreli ağrılardır. Sorge'un çalışmasında farelerin omurlarına bakteriyel bir molekül enjekte edildiğinde, dikkatler mikroglia'lara çevrildi. Fakat mikroglialar yalnızca erkek sıçanlarda dokunmaya karşı aşırı duyarlılık yaratıyordu. Dişilerde mikroglia'larda herhangi bir etkinlik gözlenmedi. Çünkü mikroglialar erkek farelerde ağrı algısında çok önemli bir rol oynarken, dişilerde sakin kalıyordu. Sonuçta migrogli'alar bloke edildiğinde, yalnızca erkek farelerde ağrıya karşı gelişen aşırı duyarlılık ortadan kaldırılabildi. Ağrı yolaklarında hatları değiştiren anahtarları kontrol eden nedir? Bilim insanları, uzun süre cinsiyetler arasındaki ağrı algısındaki farklılıkların östrojenden kaynaklandığını düşünüyor. Östrojen, yoğunluğuna ve lokasyonuna bağlı olarak ağrıyı artırabildiği gibi, azaltabiliyor. Ne var ki testosteron, bugüne dek ağrı konusunda östrojen kadar önemsenmedi. Oysa bazı çalışmalarda kronik ağrıları azalttığı saptanmıştı. Bilim insanları ayrıca bir diyabet ilacı olan metformin'in erkek farelerde ağrıyı azalttığını, dişi fareleri etkilemediğini fark ettiler. Ayrıca eczacılığın en eski ağrı ilaçlarından biri olan morfin'in dişi farelerde ve kadınlarda ancak yüksek dozlarda alındığında etkili olduğu gözlendi. Oysa erkeklerde daha düşük dozlar aynı etkiyi yaratıyordu. Morfin'in bu farklı etkilerinin mikroglia'lardan kaynaklandığı tespit edildi. Araştırmacılar morfinin mikroglia üzerindeki etkisini bloke edince, dişi ve erkek fareler ağrıya benzer tepkiler verdiler. Şu anda piyasalarda kadın ve erkeği farklı etkileyen bir ilaç satılıyor. 2018 yılında FDA tarafından onaylanmış olan bu ilaç migren tedavisinde kullanılıyor. Kadınlarda migrenin görülme sıklığı erkeklerden üç misli fazla. Anti- CGRP ilacı olarak bilinen bu ilaç kadınlarda daha fazla yarar sağlıyor.


Kadınlar daha yüksek stres, daha fazla kronik hastalık, daha fazla depresyon, daha fazla endişe yaşarlar ve şiddet mağduru olma ihtimalleri daha yüksektir. Kadınlar erkeklerden daha az para kazanıyor ve birçok ülkede erkeklerle aynı insan haklarına sahip değiller. Kadınlar, karşılaştıkları toplumsal eşitsizliklere rağmen, erkeklerden daha uzun yaşarlar. Bütün ülkelerde, istisnasız durum böyle. Örneğin, ABD'de 2015 yılında tam zamanlı kadın işçiler, erkeklerin 1 dolarına karşılık 80 sent kazandı; yani yüzde 20'lik bir ücret farkı var. Bununla birlikte, ABD'de kadınlar için ortalama ömür 81.2 yıl, erkeklerde 76.4'tür. Daha fazla ücret farklılığı olan veya aşırı cinsiyet eşitsizliklerine sahip ülkelerde bile kadınlar erkeklerden daha uzun yaşarlar. Cinsiyet, biyolojik farklılıkları gündeme getirir. Kadınların daha uzun yaşamalarını sağlayan biyolojik avantajları vardır. Örneğin, kadınlık hormonu östrojen hormonu kadınlar için avantajdır. Bu hormon düşük yoğunluklu lipoprotein kolestrolü düşürür. Kardiyovasküler riski azaltan yüksek yoğunluklu lipoprotein kolesterolü, veya "iyi" kolestrolü artırır. Öte yandan, erkeklik hormonu testosteron ise, kötü kolestrolün düzeyini kanda arttırır ve iyi kolestrol düzeylerini düşürür. Bu, erkekleri hipertansiyon, kalp hastalığı ve inme konularında daha fazla risk altına sokar. Kronik hastalıklara gelince: Kadınlarda daha fazla görülür. Ancak erkekler ve kadınlar farklı kronik hastalık türlerine sahipler. Kadınlarda kronik hastalıklar daha az ölümcül, erkeklerdeki kronik hastalıklar ise daha fazla ölümcüldür. Örneğin, kadınların daha fazla artriti var, bu kadını engelli yapabilirse bile öldürmüyor. Buna karşılık, erkekler daha çok ölümcül kronik hastalık riski altındadır. Kalp rahatsızlığı erkeklerde kadınlardan 10 yıl daha önce başlar. Dolayısıyla biyolojik farklılıklar, bu yaşam beklentisi farklılığında rol oynamaktadır. Çalışmalar, genel olarak kadınların sağlık konusunda daha bilinçli ve fiziksel ve zihinsel belirtileri konusunda daha fazla farkındalığa sahip olduğunu gösteriyor. Bunlar, kadınların daha sağlıklı yaşamalarını sağlar. Kadınlar ayrıca, hastalık tanı süreçlerinin belirlenmesinde, doktorlarla daha iyi iletişim kurarlar. Bir erkek olmak, her türlü tedavinin ertelenmesi anlamına gelir. Erkekler tedaviye daha az önem verir. Bu konuları topladığınızda şu tablo ortaya çıkar: erkekler için tedavi süreçlerinde daha az başarılıdır. Erkeklik, sosyal olarak öğretilen bir yapıdır ve bu erkeklerde sağlıksız etkilere yol açar. Birçok erkek sağlıksız ve riskli davranışlarda bulunmayı, erkekliğin gereği olarak tanımlar; sağlığı geliştirici davranışları ise dişil-kadınsı olarak görürler. Testosteron, yani erkeklik hormonu insanları biyolojik olarak ama aynı zamanda davranışsal olarak da risk altına sokar. Saldırganlığı, adım adım kazalar ve cinayetlere de varır, ölüm oranlarını artırır. 250'den fazla genç takip edildi ve temel olarak testesteronun gelecekteki şiddet davranışlarını arttırdığı öngörüldü. Kadınlar sistematik olarak her tür riski aşırı ölçüde tahmin eder veya dikkate alırken, erkekler ise riskleri sürekli olarak hafife alır. Bu davranış modeli net olarak gözlemlenmiştir. Bu riski hafife almaya, bir riskli yoldan geçmek, yanardağ riski, sigara içmek veya bir terörist saldırıya uğramak gibi çeşitli örnekler verilebilir. Yayalar arasında, erkekler dişilerden daha fazla kuralları ihlal ediyor. Sürücüler arasında, erkekler kuralları en çok çiğniyor. Motorlu araç kazaları erkekler arasında kadınlardan çok daha yaygındır. Bu, kısmen erkeklerin daha fazla risk alma, riski küçümseme, sansasyon arayışı ve öne atılma eğilimi nedeniyle oluşur. Bu farklıklar, gerçek hayatta neredeyse her görev yaşam alanını kapsar. Madde kullanımı erkekler arasında kadınlardan çok daha yaygındır. 2011 araştırmasına göre, erkeklerde uyuşturucu bağımlılığı kadınlara oranla 2.2 kat daha çok, bağımlı olma olasılığı 1.9 kat daha yüksek. Uyuşturucu kullanımı sorunları olanlarda erkekler, kullanım sıklığına göre, birden fazla madde kullanımı gibi riskli davranışları daha çok girerler. Uyuşturucu kullanım sorunları olan erkekler, kadınlardan daha geç bakım istemektedir. Erkekler ayrıca uyuşturucu ve alkol etkisi altında, kadınlara göre daha sık araç kullanmaktadır. Erkekler, ilaç veya alkol etkisi altında araba kullanımında öndedir: her beş sürüşten dördünden sorumludur. Bu kısmen erkeklerin sansasyon arayışından, çeşitli, yeni, karmaşık ve yoğun deneyimler ve duygular arama isteğinden kaynaklanır. Erkekler için riskli davranışların kaynağında, akran baskısı, toplumsal cinsiyet rolleri ve erkeksi davranarak daha fazla kabul edilme gibi etkenler de vardır. Bunun bir kısmı testosteron seviyelerinden, önemli bir kısmı ise kısmı cinsiyet rollerini öğrenmesinden kaynaklanır. Yüksek sansasyon arayışına ek olarak, erkeklerde daha fazla dürtüsel nitelikler vardır ve cezalar karşısında daha umursamazdır, yani ceza kabul etme eşikleri yüksektir. Önceki araştırmalarımız gösterdi ki, erkeklik, depresyonda ve alkol kullanımında rol oynar. Çoğu ülkede, erkeklerin intihar etmesi daha olasıdır. Örneğin Birleşik Devletler'de, erkekler kadınlardan üç kat daha fazla intihar sonucu ölür. Bunun nedeni, çoğunlukla erkeklerin intihar için ateşli silahlar gibi daha öldürücü yöntemlere başvurmasıdır. ABD'de en intihar edenler beyaz erkeklerdir. Aslında, bu gruptaki intiharlar, orta yaşlı beyaz Amerikalı erkeklerde ölümün artış nedenidir. Erkekler arasında yüksek intihar oranının arkasındaki bir neden, psikiyatrik bozukluklar ve zihinsel sağlık açısından damgalanma endişesidir. Dolayısıyla erkekler stres yaşadıklarında kadınlara göre zihinsel sağlık sorunları daha yüksektir, muhtemelen duygularından bahsetmiyorlar ve tedavi aramıyorlar. Zihinsel sağlık tedavisinden kaçınma eğilimi, erkeklik, cinsiyet normları ve erkekler için toplumsal beklentiler ile doğrudan ilişkilidir. İşsizlik, küresel düzeyde ve ABD'de intiharın ana nedenidir. İşsizlik, erkekler için intihar nedeni olarak daha büyük bir role sahip olabilir. Dolayısıyla insan sermayesi kaybı, erkeklerde çok daha fazladır. Majör depresyon, tüm intiharların yarısından fazlasında ana faktördür. Kadınlar erkeklere kıyasla iki kat daha fazla büyük depresyon yaşarlar, ama intihar etme olasılıkları erkeklere kıyasla dörtte bir daha azdır. Bu çelişkiye getirilen bir açıklama, kadınların intiharda daha yetersiz kaldıklarıdır. Erkek daha bağımsız ve kararlı davranır ve yardım istemez, bunu zayıflık olarak kabul eder. Kadınlar ise karşılıklı bağımlılığı değerlendirebilir, arkadaşlarına danışır ve kolayca yardım ister. Kadınlar kararlarını bir ilişki bağlamında düşünürler, pek çok şeyi dikkate alır ve düşüncelerini değiştirme konusunda kendilerini daha özgür hissederler. Bu, intihar kararlarını etkiler. Kadınları intihar etmekten koruyan faktörler, erkekleri savunmasız bırakan faktörlerin tam tersidir. Ta aile içinde toplumsal cinsiyet rolleri ayrışır. Ailelerin davranışı, kadın ve erkeklerin gelecekleri konusunda epey belirleyici olur. Toplumsal inanç, değer yargıları, belirli bir şekilde davranmamıza neden olur. Erkekler ve kızlar erken yaştan itibaren "erkeksi" ve "kadınsı" tanımlamalarla, sosyal normlarla karşı karşıya kalır. Ölümlerde cinsiyet farklılıkları, toplum karakterlidir, öğrenilir-öğretilir; çoğunlukla davranışsaldır ve bu nedenle önlenebilir. Beynimizle ilgili olsa da, kalıtsal değildir. Cinsiyet farklılıkları kurallar olaras ortaya çıkar. Birçok konuda kadınlar erkeklerden daha kötü performans gösterirken, yaşam beklentisi söz konusu olduğunda erkekler başarısızdır. Toparlarsak, bu durumun nedenleri arasında, başta sansasyon arayışını, risk alma özelliklerini, damgalanma korkusunu, erkeklik rolünü oynama baskısını, sağlığın kötü kullanımını, dışa dönük davranış eğilimini gösterebiliriz. Bu sosyal, psikolojik ve davranışsal etkenler yüzde olarak önemli bir yer tutar. Erkekleri daha fazla kendine hakim olmaya, damgalanma korkusunu azaltmaya, profesyonel sağlık bakımına önem vermeye teşvik etmek gerekir. Bu yazı HBT'nin 54. sayısında yayınlanmıştır.


Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayınlanan bir araştırmada 200'den fazla yetişkinin beyin taramaları incelenerek özellikle beyin metabolizmasının yaşla değiştiği bilinen ölçümleri inceledi. Araştırmanın metabolik seviyelere dayalı bulgularında kadınların beyninin, kronolojik yaşları kendileriyle aynı olan erkeklerin beyninden ortalama olarak üç yıl daha genç olduğu görüldü. Her ne kadar bulguların ileri araştırmalarla desteklenmesi gerekse de bu bulguların doğru olması, metabolik olarak daha genç beyinlere sahip kadınların, yaşa bağlı değişimlere karşı daha dayanıklı olması anlamına gelebilir. Araştırmacılara göre bu durum da kadınların yaşlandıkça düşünme yetilerinde daha az kayıp gözlemlenmesinin sebeplerinden olabilir. St. Louis'deki Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden radyolog Dr. Manu Goyal, elde ettikleri bulguların ne anlama geldiğini tam olarak bilmediklerini, ancak kadınların ileri yaşlarda daha az bilişsel kayıp yaşamalarının nedeninin beyinlerinin daha genç olması olabileceğini söylüyor. Beynin ana yakıt kaynağı şeker yahut glikozdur, fakat beynin glikozu kullanış şekli yaşla bilikte değişiklik gösterir. İnsanlar gençken aerobik glikoliz denilen, beyin gelişimine ve olgunlaşmasına yardımcı olduğu düşünülen bir metabolik süreç için daha fazla glikoz harcarlar. Fakat bazı insanlar yaşlandıkça beyinlerinde aerobik glikolizde bazı azalmalar görülür ve kişi 60'lı yaşlarına geldiğinde bu süreç oldukça düşük seviyelerde yürütülür hale gelir. Fakat kadınlarla erkeklerin beyin metabolizmaları arasında ne gibi farklılıklar olduğu bilinmiyordu. Bu nedenle yapılan yeni araştırmada araştırmacılar 20 ila 82 yaş arasında 121 kadın ve 84 erkeğin beyin taramalarını inceledi. Ne tuhaftır ki erkeklerle kadınların beyin yaşları arasındaki fark 20'li yaşlarındaki gençlerde bile görüldü. Goyal'a göre bu erkeklerin beyinlerinin daha hızlı yaşlandığı anlamına gelmiyor. Yalnızca erkeklerin erişkinlik evresine kadınlara göre üç yıl daha geç girmesi, bu farkın yaşam boyu devam etmesine yol açıyor. Araştırmacılar, kadınların beyinlerinin metabolik gençliğinin de kadınların erkeklere göre daha uzun ömürlü olmasıyla paralel olduğunu belirtiyor. Goyal, erkeklerle kadınların beyinleri arasındaki farkın, boy uzunluğu gibi daha sık karşılaşılan cinsiyet farklılıklarına kıyasla çok daha küçük olduğunu belirtiyor.


PSRC Fleming araştırma merkezi ve Dublin Trinity College araştırmacıları, en yakın akrabamız olan şempanzelerden evrimsel açıdan farklı olduğumuzu buldular. İnsanoğlu, bundan yaklaşık olarak yedi milyon yıl önce soy ağacındaki yolunu ayırdıktan sonra da gelişmeye devam etmiş. İnsanın soy çizgisindeki 155 gen DNA'mızdaki küçük parçalardan kendiliğinden oluşmuş. Bunlardan birçoğunun biyolojimizde önemle roller oynadığı görülüyor, bu da, yeni genlerin ne kadar hızlı bir şekilde evrimleşebileceğini ve gerekli hale gelebileceğini göstermekte. Bu yeni genlerin bir kısmı memelilere uzanırken, diğer bir kısmı da belirli insan hastalıklarıyla ilgili mikroorganizmalara uzanmakta. Yeni genler normalde, genetik mekanizmamızın yanlışlıkla daha önceden var olan genlerin kopyalarını oluşturduğu, çoğalma olayları gibi bilinen mekanizmalarla oluşur. Fakat son olarak keşfedilen 155 mikrogen, DNA uzadığında sıfırdan ortaya çıkmış gibi görünüyor. Bundan önce, molekül yapmak için herhangi bir malzemeye sahip değildiler. Yeni genleri kotladıkları sanılan proteinler, inanılmaz derece küçükler. Bu yüzden de bu DNA sekanslarının bulunması ve incelenmesi zordur, araştırmalarda da genelde ihmal edilmektedir. Son proje, araştırmacıların yeni genlerin evrimini merak etmeleri nedeniyle 2017 yılında başlamış olsa da, başka bir araştırma nedeniyle birkaç yıl dondurulmuştu. Kaliforniya Üniversitesi bilim insanlarınca gerçekleştirilen ve 2020 yılında yayımlanan diğer araştırmada, bir zamanlar Junk DNA olarak isimlendirilen ve kodlanmayan bölgelerce üretilen mikroproteinleri sınıflandırmıştı. Fakat son araştırmanın ekibi yeni bir genetik soy ağacı oluşturarak, kalıtımızda bulunan bu küçük sekansları, diğer 99 omurgalı türüyle karşılaştırdılar ve genlerin zaman içindeki gelişimini izlediler. Yeni çalışmada tanımlanan yeni mikro genlerin bazılarının izleri memelilerin ilk günlerine kadar uzanırken, iki genin insanların ve şempanzelerin ayrılmalarıyla ortaya çıktığı tespit edildi. Mikroproteinlerin diğer gen ekpresyonlarının ayarlanmasından daha büyük proteinlerle ve hücre zarımızla bağlanma gibi çok sayıda işlevleri olduğu zaten biliniyor. Bazı mikroproteinler önemli biyolojik işlevleri yerine getirirken, diğerleri faydasızdır. İnsanların bir tür olarak, doğal seçilim yoluyla geçirdiği biyolojik değişimler inanılmaz derecede zorludur. İnsanların ve şempanzelerin ortak atası, goril soyundan ayrıldığında, kalp dokumuzun yapılanmasında rol oynayan bir gen gelişmiş. Eğer bu mikrogen gerçekten de son birkaç milyon yıl içinde ortaya çıktıysa, DNA'mızın bu gelişmiş parçalarının bedenimiz için ne kadar hızlı bir şekilde gerekli hale gelebileceğinin kanıtı olabilir. Araştırmacılar laboratuvarda yetiştirilen hücrelerdeki genleri tek tek etkisiz hale getirerek, dizilerin fonksiyonlarını test edince, 44 hücre kültürünün, şu anda eksik olan DNA bölümlerinin bizi işlevsel hale getirmede önemli bir rol oynadığını doğrulayan gelişimsel kusurlar gösterdiği fark edilmiş. Diğer karşılaştırmalı analizlerde, araştırmacılar ayrıca hastalıkla ilişkili olduğu bilinen varyantları üç yeni gende tanımladılar. DNA'da aynı baz pozisyonunda bu rastgele mutasyonların varlığı, kas distrofisi, retinitis pigmentoza ve Alasami sendromuyla bazı ilişkilere işaret ediyor olabilir, ancak bu bağlantıların aydınlatılabilmesi için daha fazla araştırmanın gerçekleştirilmesi gerekiyor.


Midyeler, kalkerli algler, deniz kestaneleri ve denizyıldızları doğanın müthiş nano yapı ustaları olarak kabul edilir. Bu canlılar sadece kalker, protein ve şeker ile minik yapılar üretiyor. Alman bilim insanları, kalkerli algın filigran yapıları nasıl ürettiğini açıklayan önemli bir mekanizma keşfetti. Kalkerli alglerin en ağır örnekleri milyarda bir gramdan bile daha hafif olmasına rağmen bu tek hücreliler her yıl dünya genelinde beş yüz milyon ton hacminde kalsiyum karbonat üretirler. Ve birkaç nanometre büyüklüğündeki kalsit kristalleri biçimindeki kalkerle mimari yapılar yaratıyorlar. Araştırmacılar, kristalleri kullanıldıkları yerde oluşmasını sağlayan biyokimyasal bir mekanizma keşfetmişler. Ekip bilimsel adı Pleurochrysis carterae olan kalkerli algı incelemiş. Bu alg adını üzerindeki kalkerli pullardan alan kokolitoforitler grubuna dahildir. Bu minik kalkerli pullar her şeyden önce selüloz liflerinden oluşan bir tabana sahiptir ve bu taban tıpkı bir tart tabanı gibi bir kenarla çevrilidir. Sadece bu kenarda dönüşümlü olarak iki farklı kalsit kristal biçimleri sıralanmış. Kokolitler, hücrenin içinde, zarla kaplanmış bir alan olan özel bir kese içinde oluşuyor. Olgunlaşmış kokolitler hücreden atılıyor ve her alg hücresini çevreleyen kokolit tabakasıyla birleştiriliyor. İşte bu özel zar alanındaki düzenli yapının nasıl oluştuğu şimdiye dek pek bilinmiyordu. Son deneylerden anlaşıldığı üzere kalker kristalleri sadece kokolitlerin kenarlarında oluşabilmesi için devreye negatif yüklü çözünür çoklu şekerler devreye giriyor. Fakat bunlar taban kenarına kalsiyum karbonat değil sadece pozitif yüklü kalsiyumu taşıyor ve kalsiyumla birlikte minik topaklar olarak yerleşiyorlar. Buna göre proteinlerin, konumlanmada katkıları bulunmuyor. Gerçi daha önceki incelemelerden kalsiyum karbonatın kristalleşmesinde, çözünür içeriklerin karıştığı anlaşılmıştı ancak çoklu şekerlerin ve proteinlerin hangi rolleri oynadığı bilinmiyordu. Araştırmacılar ayrıca bu sürecin yalnızca kalsiyumla işlediğini ve magnezyum veya sodyum gibi metal iyonlarının çoklu şekeri gelişigüzel dağıttıklarını ya da taban kenarına aktarmadıklarını da tespit etmişler. Anlaşıldığı üzere bu bilgiler sadece P. carterae için değil kalker işleyen tüm organizmalar için önemli. Ve bu bilgilerin teknik alanda da yararlı olabileceği düşünülüyor. Mesela malzeme bilimcilerine nanoteknoloji için minik yapılar üretmede yardımcı olabilir diyor araştırmacılar.


Kanserli tümörler hücrelerin DNA bozuklukları veya mutasyonlar yüzünden türleşerek, kontrolsüz olarak çoğalmalarıyla oluşur. Sonuçta sağlıklı dokuyu zorlayan ve hareketli kardeş hücrelerle diğer organlar ve dokularda metastazlar oluşturan urlar ortaya çıkar. Kanserin, Yeni Çağ'ın bir fenomeni değil, atalarımızın da bu hastalığa yakalandıklarını gösteren öncü insan ve Neandertal kemikleri bulunmuştur. Dinozorların bile kansere yakalandığını ise Kanada'da bulunan bir fosil kanıtlıyor. Paleontologlar 1989 yılında boynuzlu bir dinozor türü olan Centrosaurus apertus'a ait çok sayıda kemik bulmuşlardı. 76-77 milyonluk fosiller, burada bir dinozor sürüsünün bir selde öldüğüne işaret ediyor. Fakat bu dinozorlardan birini diğerlerinden ayıran bir özellik vardı diyor McMaster Üniversitesi'nden Mark Crowther. Araştırma çerçevesinde bu Centrosaurus'un incik kemiği ayrıntılı bir şeklide incelenmiş. Kemikte bulunan bir uru paleontologlar ilk önce iyileşmiş bir yara izi olarak kabul etmişlerdi. Fakat kemik yapısının, ince tabakalara ayrılması ve mikro bilgisayar tomografisine dayanan yeni analizler farklı bir sonuç vermiş. Buna göre Centrosaurus'ta kötü huylu bir kemik kanseri vardı. Karşımızda 76 milyon yıllık dinozor kemiğinde ilerlemiş bir kemik kanserinin izini tespit ettik. Bu da dinozorda görülen kanserin ilk kanıtı diyor araştırmacılar. Kemik kanseri insanda çok çabuk ilerlemekte ve daha sonra genelde akciğer ve diğer organlarda metastazlar oluşturur. Analizler otçul dinozordaki kanserin de ileri seviyede olduğu göstermiş. Tümör hayvanın incik kemiğini önemli ölçüde kemirmişti ve çok fazla ağrı yapmış olmalı. Hatta bir olasılıkla metastaz bile oluşmuş olabilir diyor bilim insanları. Kanser bacak kemiğinde olduğu için de dinozor için yürümek işkence haline gelmiş olmalı. Bu durum onu Tyrannosaurus gibi tebeşir devri yırtıcıları için dikkat çekici hale getirmişti. Fakat Centrosaurus sürü içinde yaşadığı için korunmuştu. Ve sürünün koruması altında bu hastalıkla normalden daha uzun süre yaşayabilmişti. Hasta Centrosaurus kanser yüzünden değil, sürüsüyle birlikte sele kapılarak ölmüştü.


Bundan 400 milyon yıl kadar önce ilk omurgalılar karaya çıktılar ve tüm kara omurgalıların atası oldular hatta daha sonra insanın da. Fakat bu önemli gelişmenin hangi canlıyla başladığı tartışmalıydı. Çünkü o zamanlar karaya uyum sağlamış olan et yüzgeçlilerin birden fazla temsilcisi bulunuyordu. Tetrapodomorpha olarak bilinen bu gruba, balığa çok benzeyen Tikttaalik ve kısmen suda ve karada yaşayan, yüzgeç yerine bacakları bulunan Acanthostega ve Ichthyostega da dahil. Antropologlar kısa bir süre önce kara omurgalıların diğer eski bir atasını keşfettiler. Paleospondylus gunni olarak isimlendirilen bu beş santim uzunluğundaki, yılanbalığına benzer ilkel balık, 390 milyon yıl kadar önce tatlı suların diplerinde yaşıyordu. Bu canlıya ait binlerce fosil bulunmuştur, buluntu yerlerinden biri İskoçya'daki bir taşocağıydı. Fakat egzotik özellikleriyle bu canlıyı omurgalı soyağacına yerleştirmek zordu. Palaeospondylus'un gizini çözmek isteyen araştırmacılar, bu balığın bir fosilini, mikro bilgisayar tomografisiyle ayrıntılı bir şekilde incelediler. Bunun için de hala koruyucu taş kılıfı içinde bulunan ve kafası neredeyse hiç bozulmamış bir örneği seçtiler. Ekip, yapıların yüksek çözünürlüklü görüntülerini elde edebilmek için bir X ışını senktrotronunun iyice odaklanmış ve güçlü ışınını kullandı. Bu şekilde araştırmacılar, ilk kez Palaeospondylus'un kafatası bileşenlerinin biçimini ve yapısını görüntüleme ve inceleme şansına kavuştular. Görüntülerden anlaşıldığı üzere ilkel balığın iç kulağında üç yarım daire şeklinde kanal bulunuyor; bu da tüm çeneli balıkların başlıca özelliğidir. Çenesi küçülmesine ve dişleri de yok denecek kadar azalmış olmasına rağmen Palaeospondylus hala gerçek bir balık. Karşılaştırmalı analizlerle ise özelliklerinin birçoğunun, tetropod evrimiyle ilgili önemli bağlar oluşturduğunu gösterdi. Mesela kuyruğu Acanthostega'ya benzerken, kafatası kemikleri Tiktaalik ve Panderichthys ile benzer. Bu bilgilerin yardımıyla Palaeospondylus ilk kez soyağacındaki yerini buldu. Araştırmacılar Palaeospondylus'u, Tiktaaalik, Acathostega ve Ichtyostega'nın soy çizgisine yok yakın bir yere yerleştirdiler. Buna göre bu fosil kısmen ilginç ve egzotik özelliklerine rağmen Tetrapodomorpa'ya, yani omurgalıların sudan karaya geçişlerini hazırlayan gruba dahil. Ancak Palaeospondylus'un niçin dişlerinin ve kafatası çatısına bulunmaması ve çift yüzgeçli olması ilginç. Araştırmacılar bu konuda iki açıklama getirdiler: Bu ilkel balıklar bu özelliklerini özel yaşam biçimlerine uyum sırasında kaybetmiş olabilirler. Tahminlere göre dipte organik madde soğuruyorlardı ve bunun için de dişlere ve güçlü yüzgeçlere gerek duymuyorlardı. İkinci açıklamaya göreyse kalıcı olarak larva evresinde kalarak gelişmemişti. Hangi açıklamanın daha doğru olduğu henüz bilinmiyor.


Kargalar ve kuzgunlar Güney Amerika hariç, dünyanın her yerinde yaşıyorlar. Her yerde bulunmaları nedeniyle bu dikkat çekici leş yiyicilere sembolik anlamlar da yükleniyor. Örneğin, İskandinav mitolojisinde bilgelik yüklenen kargalar Hıristiyan düşüncesinde uğursuzluk getiren ve cadıların yoldaşı olarak kabul edilmişlerdi. Masallarda ve filmlerde de önemli roller üstlendiği bilinmekte. Günümüzde ise kargaların ve kuzgunların gerçekten de özel kuşlar olduğu anlaşılmış durumda. Birçok araştırma bu kuşların neredeyse insansı maymunlar kadar zeki olduğunu gösteriyor. Kargalar karmaşık sosyal birlikler içinde yaşıyor, alet kullanıyor, geleceği planlıyor ve aralarında haberleşmeye yarayan çok farklı sesler çıkarabiliyorlar. Washington Üniversitesi'nden Joan Garcia-Porta daha önce pek dikkate alınmayan bir alanı araştırdı. Kuşlar arasındaki çok sayıda farklılık, onlara farklı bölgelerde yaşamalarına izin veriyordu. Başka hiçbir kuş türü bu kadar yaygın değildi. Nature Communication dergisinde yayımlanan araştırma için ekip, dünya genelindeki yayılımını analiz etti. Küresel yayılımda önemli olan sadece yeni bölgelere ulaşmak değil, burada kalıcı olarak yaşayabilmek de önemli. Son araştırma kuzgunların ve kargaların son derece hızlı bir şekilde gelişmeye devam ederek geniş alanlara yayıldığını gösteriyor; bu da onların farklı yaşam alanlarıyla başa çıkma konusunda çok iyi oldukları anlamına gelir. Çalışma çerçevesinde özellikle de Avrupa ve ABD müzelerindeki örnekler incelendi ve hayvanların soyağacı çıkarıldı. Buna göre üç özellik sayesinde kargalar tüm dünyaya yayılabilmişler: Kanat açıklığı, beden boyu ve diğer kargagillere kıyasla göreceli olarak büyük bir beyin. Geniş kanatları sayesinde uzaklara çok iyi uçabiliyor ve yeni bölgelere ulaşabiliyorlar. Bir yere geldiklerinde ise bu zeki hayvanlar davranışlarını buraya göre uydurabiliyorlar. Ve göreceli olarak büyük beyinleri sayesinde de daha küçük türlerle rekabeti kolaylaştırıyor. Dünya üzerinde yayılırken de hızla yeni özelliklere kavuşuyorlar ve bu sayede hayvanlar Kuzey Kutbuna tıpkı tropikal bölgeler kadar rahat uyum sağlayabiliyorlar.


Sürekli öksüren ve hapşıran iş arkadaşlarımız keşke işe gelmeyerek evlerinde dinlenseler, daha iyi olmaz mı? Ne yazık ki bu böyle olmuyor ve hastalıklarını bize de bulaştırıyorlar. Oysa karıncalar bizden duyarlı; hastalandıklarında diğerlerinden uzaklaşarak hastalığın yayılmasını önlemiş oluyor. Yuvanın dışında yiyecek arayan karıncaların, hastalık yapan mantarlara maruz kaldıklarında yuvadaki diğer karıncalarla olan temasını azalttığı anlaşıldı. İsviçre Lozan Üniversitesi'nden Nathalie Stroeymeyt ve ekibi otomatik karınca takip sistemi ile siyah bahçe karıncası kolonisini izlemeye aldı. Bu kolonideki işçi karıncaların yarısı yuvadaki yumurtalara bakıcılık yaparken, diğer yarısı da yuvanın dışında yiyecek aramaya çıkıyor. Ve dışarı çıkan karıncalar hastalık kapmaya en müsait olanlar. Araştırmacılar, yiyecek peşindeki karıncaların birazını mantar sporuna maruz bıraktı. Karıncanın kabuğuna tutunan sporlar bir iki gün içinde hayvana nüfuz ederek ölümüne neden oldu. Yuva dışında çalışan karıncalar, hastalık yapan unsurlara maruz kalır kalmaz, hastalık daha tam baş göstermeden sağlıklı karıncalardan uzak durmaya başladılar; davranışları da değişti, dışarıda daha çok zaman geçirmeye başladılar ve diğerleriyle teması kısıtladılar. Davranış değişikliği hastalanmayan ikinci grupta da görüldü: kendilerini izole ettiler ve hatta yuvada kalan hemşire karıncalar da yumurtaları daha güvenli bir yere taşıdı. Karıncaların hastalığı nasıl tespit ettiği henüz belli değil. Sadece kendi vücutlarındaki değil, diğer karıncaların üzerindeki sporları da algılıyor olabilirler. Bu davranış değişikliği sayesinde hastalık yayılmıyor, sağlıklı karıncalar ve kraliçe karınca da korunmuş oluyor. Bu gibi tepkiler, sadece kraliçenin ürediği koloni halinde yaşayan böceklerde görülebiliyor. Evrim, tüm koloninin yararına olacak şekilde bireyi kayırıyor.