Dünya Sağlık Organizasyonu yetişkinlere haftada en az 150 dakika kadar hareket etmelerini öneriyor. Ne var ki 2016 yılında The Lancet dergisinde yayımlanan bir araştırma, insanların sadece dörtte birinin bu öneriyi yerine getirdiklerini göstermişti. Özellikle de zengin ülkelerde insanların çoğu vakitlerini oturarak geçiriyorlar. Yani daha yoksul ülkelerdeki insanlardan iki misli daha uzun oturuyorlar. Sonuçta, artan refahla birlikte oturarak yapılan meslekler artıyor, ulaşım için otomobil veya diğer konforlu araçlardan yararlanılıyor. Hatta imkanı olanlar temizlik ve yemek pişirme işi için de yardımcı tutuyor. Bu şekilde spor yapmadan veya spor aletleri kullanmadan yaptığımız hareketler, neredeyse tamamen ortadan kalkıyor. Oysa ev işlerinin beden üzerindeki yararlarını inceleyen son bir araştırma, ev işlerinin de sağlık için en az spor kadar yararlı olduğunu ortaya koydu. Araştırma insanların üçte birinin çok az hareket ettiği, zengin bir ülke olan Singapur'da gerçekleştirildi. Singapur Teknoloji Enstitüsü'nde Shuen Yee Lee ile çalışan ekip, özellikle de yaşlı insanların hayatına ev işlerinin rolünü ve fiziksel ve zihinsel yetileri üzerindeki etkisini inceledi. Araştırmaya yaşları 21 ve 90 arasında değişen ve rastlantısal olarak seçilen 500 kişi katıldı. Katılanların hiçbirinde ağır hastalıklar veya bilişsel sorunlar yoktu. Analizler için katılımcılar 65 yaş altı ve 65 yaş üstü olmak üzere iki gruba ayrıldı. Katılımcıların kondisyonları, ortalama yürüme hızı ve koltuktan kalkma hızı dahil olmak üzere çeşitli parametrelerle belirlendi. Ayrıca bellek testleri gibi katılımcıların zihinsel çevikliği hakkında bilgiler veren çeşitli testler yapıldı. Tüm bunların dışında ne sıklıkta ev işi yaptıkları da soruldu. İki yaş grubundaki katılımcıların üçte ikisi ev işleri sayesinde WHO tarafından önerilen hareketliliği yerine getiriyorlar. Oysa boş zamanlarda gerçekleştirilen etkinlikler ve sporlarla gençlerin sadece üçte biri WHO'nun önerdiği oranda hareket edebiliyorlar. Yaşlıların grubunda bu oran yüzde elli civarında. Daha çok ve sık aralıklarla ev işi yapan yaşlı katılımcılar daha az ev işi yapan yaşıtlarına göre hem bedensel hem de zihinsel açıdan daha fitler. Ve zihinsel testlerde yüzde beş ile sekiz oranında daha başarılı olmuşlar. Hatta daha ağır işler yapanlarda, konsantrasyon süresi için yüzde 14'e varan daha yüksek değerler elde edilmiş. Gündelik yaşamda çok hareketli olanlar, oturdukları yerden daha çabuk kalkabildikleri gibi dengeleri de daha iyi. Bu tür yetiler onları kazalardan ve düşmelerden koruyor diyor araştırmacılar.


Ev tozunda bakteriler, mantarlar ve diğer organizmalar bulunur ve bunlar bir evde yaşayan insanlar hakkında şaşırtıcı bir şekilde çok şey söylerler. Ev tozunda, yataklarımızda ve koltuklarımızda yaşayan akarlar ise alerjik kişilerde astıma neden olabilir veya diğer alerjik semptomları ortaya çıkarabilirler. Fakat George Washington Üniversitesi'ne bağlı Milken Enstitüsü'nden Ami Zota'nın son araştırmasına göre ev tozundaki cansızlar yani kimyasallar da sağlımızı tehdit ediyor. Bunlar evde kullanılan tüketim ürünlerine, mobilyalara, halılara ve diğer zemin döşemelerine, temizleyicilere veya plastik objelere aitler. Bilim insanları ev tozunda hangi zararlı maddelerin ne miktarda bulunduğunu araştırdılar. Uzmanlar meta analizleri için Amerika'nın on dört farklı eyaletindeki evlerden alınan toz örneklerinin incelenmiş olduğu 27 araştırmayı değerlendirmişler. Çalışmamız, ev tozundaki tüketim ürünleri kimyasallarıyla ilgili ilk kapsamlı araştırma diyor Zota. Araştırmacılar örneklerde toplam olarak 45 farklı potansiyel zehirli ve sağlığa zararlı kimyasal saptamışlar. En fazla görülenler plastikte bulunan ve fitalat olarak bilenen yumuşatıcılar. Ev tozunun her gramında ortalama olarak 7,7 mikrogram fitalat tespit etilmiş. Birçoğu kanserojen olduğu sanılan fitalatlar aynı zamanda hormon benzeri bir etki yaparlar bu neden de endokrin bozucular olarak kabul edilirler. Bir tahmine göre de çocuklarda astım riskini yükseltiyorlar. Ve araştırmalar anne karnında yumuşatıcıların etkisinde kalan bebeklerde davranış ve zihinsel bozuklukların ortaya çıkacağını göstermiştir. İkinci sırada özellikle de temizlik maddelerinde bulunan fenoller yer alırken üçüncü sıradaysa mobilyalarda, zemin döşemelerinde ve yapı malzemelerinde bulunan alev geciktiriciler var ki bunlara polibromlu difenil eter de dahil. Bu kimyasallar özellikle de köpeklerde üremeyi engelliyor. Sık olarak görülen diğer zararlılar arasında özellikle de sağlığa fazlasıyla zararlı olan perflorooktanoik asit gibi perflorlanmış hidrokarbonlar yer alıyor. Kanserojen olduğu bilinen bu maddeler hormonları ve bağışıklık sistemini de etkiliyor. Buna rağmen bu kimyasallar çok sayıda üründe bulunur, mesela sporcu giysilerinde, spor ayakkabılarında ve yapışmaz kaplamalarda. Ev tozundaki zehirli kimyasalları solunum yoluyla, cilt üzerinden veya ellerden alıyoruz. Özellikle de yerde emekleyen bebekler büyük tehdit altındalar. Ve birçok kimyasal benzer etki yaptığı için, sağlığa zararlı etkiler de artabilir diyor uzmanlar. Peki ne yapmalı? Araştırmacıların bazı basit önerileri var. Evin içini elektrik süpürgesiyle mümkün olduğu kadar sık temizlemek, özellikle de çocukların ellerini sık sık yıkamak ve zararlı yumuşatıcılar ve perflorlanmış kimyasallar veya fenoller içeren tüketimin ürünlerinden uzaktan durmak işe yarayabiliyor. Ne var ki hemen hemen tüm plastik ürünlerde bulunan özellikle de yumuşatıcı gibi kimyasallar sıradan tüketicinin anlayabileceği isimlerle ele alınmıyor. Bu konuda içerikler ve kimyasallar konusunda yardımcı olacak uygulamalar yararlı olabilir diyor uzmanlar. Zararlı kimyasallar içeren ürünleri almama çabası da iyi sonuçlar verebilir. Üreticiler satılmayan ürünlerinin içeriklerini değiştirmek zorunda kalabilirler çünkü.


Sıcaklıkların en yüksek seviyeye ulaştığı şu günlerde herkes serinlemenin bir yolunu arıyor. Özellikle de büyük şehirlerde yaşayanlar klima cihazı olmadan yapamıyorlar. Fakat klima cihazları çok fazla enerji harcıyor. Sydney Üniversitesi bilim insanları bu yüzden klima cihazlarına alternatif yöntemler araştırdılar. Çalışma yöntemleri açıklamakla kalmayıp, olumlu ve olumsuz taraflarına da dikkat çekiyor. Alternatif tüm yöntemler mekanı değil bedeni serinletiyor. Vantilatörler klima cihazlarına kıyasla elli kat daha az enerji harcıyorlar. Bu, havada yüzde elli nem bulunması halinde geçerli. V-Vantilatörler hava akımıyla teri buharlaştırarak serinletirler. Havadaki nem oranı bir tarafa bırakıldığında, 40 yaşına kadar olan yetişkinlerin 39 dereceye kadar sıcaklıkta vantilatörle serinleyebildiklerini söylüyor araştırmacılar. 65 yaşına kadar olan yetişkinler ise 38 dereceye kadar vantilatörden yararlanabildikleri gibi, belli bir yaştan sonra daha az terlendiği için insanlar üzerlerinde püskürtmeli şişeyle su püskürtebilir diyor uzmanlar. Ayrıca yaşlı insanların susuz kalmamaları için, vantilatörle serinlerken su içmeleri de öneriliyor. Su püskürten vantilatörler sadece açık havada ya da çok iyi havalandırılmış mekanlar için önerilmekte. Yoksa mekandaki havanın nem oranını yükseltebiliyorlar, bu da soğutucu etkiyi azaltıyor. Evaporatif soğutucular da pek önerilmiyor. Çünkü bunların dezavantajları, avantajlarından fazla. Çok kuru havada gerçi odadaki sıcaklığı 10-15 derece kadar düşürebiliyor ama yüksek nem oranında hemen hemen hiç etki yapmadıkları gibi sivrisineklerin üremesini de tetikleyebiliyorlar. İnsanların püskürtmeli şişeyle üzerlerine su püskürtmeleri de çok etkili ve 47 dereceye kadar bu yöntem kullanılabiliyor. Fakat bu işlem beş ila on dakikada bir tekrarlanması gerektiğinden pek kullanışlı sayılmıyor. Ayakların soğuk suda bekletilmesi suyun bileklerden aşağıda kalması ve sıcaklığının 20 derecede olması halinde önerilmekte. Sıcaktan çok fazla etkilenen kişinin, ensesine buzlu havlu koyması etkili olabiliyor. Ancak negatif etki yapmaması için uzmanlar buzlu havlunun en fazla bir ila iki dakika kadar uygulanılması konusunda uyarıyorlar. Soğuk su içerek de serinlemek mümkün. Bu durumda en ideal su sıcaklığı on derece olmalı. Su daha soğuk olduğu zaman beden daha az sıvı alıyor. Ayrıca terin bedenden atılmasını da zorlaşıyor. Sonuçta terlemeye başlamış insan için soğuk su içmek hiçbir şeye yaramıyor.


Sadece Avrupa'da 10 milyon insan demans hastası var ve artmaya devam ediyor. Fakat Alzheimer ve diğer nörodejeneratif hastalıklara tam olarak neyin sebep olduğu hala kesin olarak bilinemiyor. Çeşitli gen varyantları dışında özellikle mantar veya uçuk virüsüne bağlı enfeksiyonlar kadar, belli başlı ilaçlar ve yüksek tansiyon da olası nedenler listesinde. Aşırı kilo ve şişmanlık aslında uzun bir süredir risk faktörü olarak tartışılıyordu. Çünkü yağ dokusu iltihabı tetikleyen maddeleri serbest bırakıyor ve bu şekilde her şeyden önce damar hastalıkları ve dolaşım bozuklukları ortaya çıkıyor. Ayrıca çok fazla yağ dokusunun metabolizma yollarını da etkileyerek, beyindeki amyloyid proteinlerinin oluşumunu kolaylaştırdığı da bilinmekte. Bu konuya daha fazla açıklık getirmek isteyen Yuxian Ma ve ekibi , uzun vadeli bir İngiliz araştırmasının verilerini inceledi. 6.582 katılımcılının tümü araştırmanın başlangıcında 50 ve üstü yaşlarda idi. Sağlık durumları 15 yıl boyunca takip edilmişti. Hedef aşırı kilo ve daha sonra ortaya çıkabilecek demans arasında bir bağlantının bulunup bulunmadığını görmekti. Sonuçlara göre araştırma sürecinde 453 kişide demans gelişmiş. Araştırmanın başlarında elli yaşındı olan ve beden kitle endeksi 30 ve üzeri olan kişiler arasında demans hastası olanların sayısı daha yüksek. Bu grupta demans riski normal kilolulara kıyasla yüzde 31 daha fazla. Ancak cinsiyetler arasında dikkat çekici farklılıklar söz konusu. Erkeklerde şişmanlık rol oynuyor ama karın bölgesindeki şişmanlık değil. Oysa kadınların karın bölgesindeki yağlar demans riskini yüzde 39 oranında artırıyor. Gerçi bazı araştırmalar yüksek kan basıncı, kalp-dolaşım hastalıkları veya diyabet gibi hastalıkların da etkili olduğunu ortaya koydu ama son araştırmada bunları doğrulayacak kanıtları bulamadıklarını söylüyor araştırmacılar. Ma ve ekibi aşırı kiloların demans için bir risk faktörü olduğunu ve bu nörodejeneratif hastalığın yaygınlaşmasından da kısmen sorumlu olabileceğini belirtiyor.


Uzun bir süredir çok sayıda kanser türünün, normal kilolulardan çok fazla kilolularda görüldüğü biliniyordu. Bunların arasında meme kanseri, rahim kanseri, böbrek ve yemek borusu kanseri yer alıyor. Bağırsak kanseri riskinin de fazla kilolara bağlı olarak arttığı bilinenler arasındaydı. Ancak araştırmaların birçoğunda katılımcıların beden ağırlıkları sadece bir kez ölçüldüğü için, ne zamandan beri fazla kiloya sahip oldukları belirlenmemişti. Heidelberg Üniversitesi'nden Xiangwei Li ve ekibi bu yüzden uzun vadede kalıcı olan fazla kiloya odaklandı. Araştırmacıların düşüncesine göre uzun süre fazla kilolu olmak da bağırsak kanseri riski üzerinde etkili olabilirdi. Bu tahmini kontrol etmek isteyen araştırmacılar, bağırsak kanseri hastalarının beden ağırlıklarının yirminci yaştan itibaren kaydedildiği DACHS araştırmasının verileri değerlendirildi. Bu verilerden yararlanılarak, 2003 ila 2017 yılları arasında araştırmaya dahil edilen 5.635 hasta ve kontrol grubunda bulunan 4.515 kişinin hangi yaşlarda fazla kilolu oldukları belirlenmiş. Yetişkinlerde beden kitle endeksi 25'i aştığı zaman kişiler fazla kilolu, beden kitle endeksi 30'u aştığında ise şişman sayılıyorlar. Araştırmacılar fazla kiloları belirlerken beden kitle endeksini de dikkate almışlar. Sonuç uzun süre devam eden şişmanlığın bir risk faktörü olduğunu gösteriyor: Devamlı normal kiloda kalan kişilerle karşılaştırıldığında, aşırı kilolu insanlarda kolon kanseri riski daha yüksek. Ve bu risk, fazla kilolu yılların sayısı ve fazla kilonun derecesine bağlı olarak daha da artıyor. Uzun süre şişman kalanların kolon kanserine yakalanma riskleri iki kat fazla. Bu riskin açıklaması ise şöyle: Uzun süreli şişmanlık, yağ tabakasının, büyüme faktörlerini, hormonları veya iltihabı tetikleyen maddeleri açığa çıkardığı için kolon kanseri riski artıyor. Bu yüzden bedenin bu zararlı etkiye kısa bir süre mi yoksa uzun bir süre mi maruz kaldığı fark yaratıyor. Özellikle de ergenlikten itibaren başlayan şişmanlığın, kolon kanseri gelişimini tetiklediği düşünülüyor.


Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi , Zika virüsü ile mücadele amacıyla ilk kez ocak ayında Brezilya'da denenen genetiği değiştirilmiş sivrisineklerin çevreye kayda değer bir etkisinin saptanmadığını açıkladı. Geliştirilen yeni bir yöntem ile aedes aegypti türü genetiği değiştirilmiş erkek sivrisineklerin yavruları erişkinliğe ulaşamadan ölüyor ve çoğalamıyor. Bu müdahelenin amacı 1940'larda Afrika'da ortaya çıkan ve geçtiğimiz yıl Brezilya'da görülen Zika virüsü ile mücadele etmek. Sivrisinekler İngiliz biyoteknoloji şirketi Oxitec tarafından modifiye edildi ve türün popülasyonunu azaltmayı hedefliyor. Söz konusu türün seçilmesinde ana neden ise bu türün dang humması, sarı humma, chikungunya ve Zika virüslerinin taşıyıcısı olması. Zika virüsüne karşı bir aşı veya enfeksiyona karşı bir tedavi henüz bulunabilmiş değil. Bu nedenle virüs ile mücadelede kullanılan yöntemler şimdilik yayılmasını önleme amacını taşıyor. Bu amaca uygun olarak da doğrudan bu virüsü taşıyan sivrisinekler hedef alınıyor. Genetiği değiştirilmiş sivrisinekler DNA'larına kodlanan bir gen ile bir tür kendini yok etme mekanizmasına sahip oluyor. Söz konusu gen ile üretilen bir protein sineğin hayatta kalması için gereken bazı hayati genlerin kullanılmasını engelliyor. Böylece sinek erişkinliğe ulaşamadan ölüyor. Araştırmacılar proteini üretebilmek için laboratuvarlarda sinekleri antibiyotiklerle canlı tutarak çoğaltıyorlar. Brezilya, Panama ve Cayman Adaları'nda bir süredir denenen yöntem türün popülasyonun %90 oranında azalmasına neden olmuş. Bugüne kadar ABD'de kullanılan sivrisinek ile mücadele yöntemleri ise sivrisinek popülasyonunu yalnızca %50 azaltabilmişti. Sivrisinek popülasyonuna bu denli büyük etkileri olan bu yöntem elbette çevreye ve biyoçeşitliliğe olan etkisi bakımından bazı soru işaretlerine neden oluyordu. FDA, yaptığı açıklama ile genetiği değiştirilmiş bu sivrisineklerin yapılan testlerde çevreye kayda değer bir etkisinin saptanmadığını açıkladı. Change.org üzerinden başlatılan ve FDA'ya genetiği değiştirilmiş sivrisinekleri onaylamama çağrısı yapan kampanyanın ise şimdiden 161.000 destekçisi var. Bilindiği kadarıyla FDA, sivrisineklerin çevreye etkisini gözlemlemek amacıyla Florida'da denemeler yapıyordu. FDA'nın açıklaması yöntemin ABD'de de uygulanmasının önünü açmış oldu. - http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm446529.htm - https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2016/01/29/heres-how-gm-mosquitos-with-self-destruct-genes-could-save-us-from-zika-virus/ - http://www.reuters.com/article/uk-health-zika-intrexon-idUSKCN0WD1RQ


Tıp biliminde adı en uzun olması nedeniyle en zor akılda kalan uzmanlık dalı Estetik Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi olsa gerek. Toplumda ise genelde Estetik Cerrahi veya Plastik cerrahi olarak kısaltılarak kullanıldığını görüyoruz. Latince köküne bakıldığında plastik, yeniden şekillendirme anlamına gelirken, rekonstrüktif ise yeniden yapma, tamir etme anlamında kullanılır. Çok genel anlatımla yaralanmış, hasar görmüş bir yapıyı onarıp yeniden eski haline getirme işlemini Rekonstrüktif Cerrahi olarak tanımlarken normal olanı ideal normlara ulaştırma gayreti de Estetik Cerrahi olarak adlandırılıyor. Estetik Cerrahi'de hedef normal olan bir bölgeyi ideal normlara ulaştırmaktır dedik. Bu işlemi de üzerinde çalışılan organ her ne ise onun görünümünü - varolan fonksiyonunu bozmadan ideale ulaştırmak hedeflenir. Ama bir organa estetik yaparken başka bir organın fonksiyonunu iyileştirmek pek akla gelir bir uygulama değildir. Tarih kitaplarına bakınca çok ilginç bir şahsiyet ile karşılaşıyoruz. Yaşamı ile ilgili çok ayrıntı yok. Ama onca asaleti ve gücüne karşın tarihe burnuyla adını yazdırmış. İtalyan Rönesansı'nın önemli isimlerinden Urbino Dükü Federico da Montefeltro'nun tek amacı daha iyi görebilmekti !!! Anlatıla gelen efsaneye göre, tarihte bu amaçla estetik burun ameliyatı geçirmiş tek şahsiyet kendisi olsa gerek! Urbino, Floransa'nın 200 km kadar doğusunda yer alan ve Baba Montefeltro'nun ilk dük ünvanını aldığı bir yerleşim yeri olup, babasından sonra dük olan Federico da bu bölgenin tek hakimi olarak uzun süre hüküm sürmüştü. Bir rivayete göre 1453 yılında Napoliten ordusunu sıtma salgını vurunca, sıtmaya yakalanan Dük Montefeltro da bu hastalığın etkisiyle, başka bir rivayete göre de 1450 yılında kayınpederinin Milan dükü olması kutlamaları sırasındaki bir kaza sonucunda bir gözünü kaybeder. Tek gözlü dükün, aslında görüş alanı kısıtlansa da normal yaşamını sürdürebilmesini bekleriz... Ancak gelin görün ki önünde iki büyük sorun vardır: Birincisi çevresinde kendisine suikast gerçekleştirme ateşiyle yanıp tutuşan çok sayıda düşmanı olması, ikincisi ise karşı taraf görüşünü tamamen kapatan kemerli kocaman bir burun. Gerçek her ne olursa olsun, İtalyan tarihinin önemli liderlerinden kabul edilen Frederico da Montefeltro yaptıklarından ziyade burnuyla tarihe geçmekten kurtulamamıştır. - Winters HPJ: Federico de Montefeltro, Duke of Urbino: The story of his missing nasal bridge. Br J Plas Surg. 1982: 247-250 - Santoni-Ruigi P., Massei A: The Legend and the truth about the nose of Federico, Duke of Urbino, Br J Plas Surg. 1982:251-257 Bu yazı HBT'nin 51. sayısında yayınlanmıştır.


Fillerden öğrenebilir miyiz? Fillerin kansere yakalandığı çok nadir görülür. Halbuki fillerin büyüklüğü ve yaşam sürelerinin uzunluğunu göz önüne alındığında sağlıklı hücrelerinin kanserli hücrelere dönüşmesi için daha çok olasılık vardır. Bu hayvanları kansere yakalanmamasının nedeni bir zombi gen olabilir. Fillerin evrimsel geçmişi incelendiğinde, 59 milyon yıl önce atalarının vücutlarının büyümeye başlamasıyla eş zamanlı olarak, LIF6 isimli bir eski genin yeniden ortaya çıktığını görülüyor. Cell Reports dergisinde yayınlanan yeni bir çalışmada, sadece fillerde ve atalarında bulunan LIF6 geninin, başka bir gen olan TP53 tarafından uyarılarak hücrelerde bir hasarın ilk işaretleri görüldüğünde, henüz kanserli hücrelere dönüşmemişlerken onları etkisiz hale getirdiği sonucuna ulaşıldı. Fillerin kanserle mücadeledeki başarısı üzerine yapılan önceki araştırmalarda, çoğu hayvanın da sahip olduğu, TP53 genine odaklanılmıştı. Bu genin hücresel DNA hasarını algılayarak kansere dönüşmeden önce hücreye kendisini onarması ya da yok etmesi için sinyaller yollayan bir proteini ürettiği biliniyordu. 2015 yılında araştırmacılar, fillerin 20 TP53 kopyasına sahip olduğunu keşfetmişlerdi. İnsanlar ve diğer memelilerde bu genin sadece bir kopyası bulunuyor. 2015'teki araştırma ekibinde yer alan hücre biyoloğu Lisa Abegglen , "Fillerde asıl hayranlık verici olan kanserle mücadeleyi destekleyen birden fazla mekanizmaya sahip olmaları" diyor. San Diego Hayvanat Bahçesi'ndeki otopsi kayıtlarını ve yaklaşık 650 fil ölümüyle ilgili verileri inceleyen bu çalışma, incelenen hayvanların sadece %4,8'inin kanserden öldüğünü ortaya koydu. İnsanlarda bu oran %11 ila 25 arasında değişmekte. Fillerin kanserle nasıl mücadele ettiklerini anlamak, kanser teşhisi konan insanların tedavi edilmesi yolunda faydalı bilgiler sağlayabilir. Fil bağ dokusu hücreleri üzerinde yapılan deneyler sırasında bilim insanları bir kimyasal kullanarak hücrelerin DNA'sına zarar verdiler. Hasar verilen hücrelerde LIF6 geninin normalden 8 kat daha etkin olduğu görüldü. Araştırmacılar TP53 geninin protein üretmesini engellediklerinde, LIF6 geninin faaliyeti de durdu. Filler ve diğer hayvanların kansere karşı nasıl direndiklerini öğrenmek Peto paradoksunun çözülmesine yardım edebilir. Hücre sayısı arttıkça kanser görülme olasılığının da artması beklenirken vücut büyüklüğü ile kanser riski arasında bir ilişkinin olmaması Peto paradoksu olarak adlandırılıyor. Örneğin insanları ve fareleri ele alalım. Farelere kıyasla insanlar 1000 kat fazla hücreye ve 30 kat uzun ortalama ömre sahip. Buna göre insan hücrelerinin, DNA hataları ve kansere dönüşebilecek hasar yaratma ihtimali daha fazla demektir. Fakat 1970'lerde epidemiyolog Richard Peto, insanlar ve farelerin kanser geliştirmede benzer oranda bir risk taşıdığını ortaya koydu. Bu nedenle daha uzun ömürlü ve büyük gövdeli hayvanların, daha kısa ömürlü ve küçük gövdeli hayvanlara kıyasla organizmadaki kanserojen değişimlerle mücadele etmek için daha fazla mekanizma geliştirdikleri tahmin ediliyor. TP53 ve LIF6 genlerinin fillerin kanserle savaşmasına nasıl yardımcı olduğunu anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğu açık. Abegglen'e göre filler, genlerinde sadece onlara özgü olan bu değişim meydana gelmeseydi, muhtemelen şu anki kadar büyük ve uzun ömürlü olmayacaklardı.


Fizik tedavi ve rehabilitasyon terimleri, bazen birbirlerinin yerine kullanılır. Ancak anlamları farklıdır. Rehabilitasyon, bir şeyi orijinal haline getirme, yeniden forma sokma sürecidir. Her türlü kapsamlı tedavi programına dahil edilebilir. Fizik tedavi se rehabilitasyonun, bedensel güç ve harekete odaklanan bir türüdür. Her iki uygulama da iyileşme sürecini hızlandırmayı amaçlar. Nasıl ki, ilaçla tedavide kimyasal yöntemler kullanılıyorsa, fizik tedavide de fiziksel yöntemler kullanılır. Bunların en çok kullanılanları elektrik akımı, ultrases dalgaları, lazer ışınları, yüzeyel ve derin ısıtıcılardır. Bu yöntemler daha çok ağrı kesici, doku iyileşmesini arttırıcı, ödem çözücü ve spazm giderici olarak tedavide yerlerini almıştır. Fiziksel tedavinin diğer bir alanı rehabilitasyon tedavileridir. Bu yöntemlerde, fiziksel yöntemlere ek olarak, her hastaya göre veya hastalığına özel egzersiz programları uygulanarak; eklem hareket açıklığını germek, esnetmek, arttırmak, güçlendirmek, dayanıklılığı artırmak, dengeyi ve koordinasyonu sağlamak, duruş düzeltmek gibi hedefler gözetilir. Fizik tedaviden daha zor olan şey, iş ve uğraşı terapisidir. Konuşma terapisi tüm bunlardan daha meşakkatli bir çalışma gerektirir. Bugün engelli olan birçok insanı, dört duvar arasından kurtararak onlara verimli bir hayat hediye eden birçok bilimsel gelişme ve teknolojik yenilik mevcuttur. İnsana değer vermeyle başlayan süreçte, birçok gözlem ve bilimsel araştırmanın sonucunda beynin, işlevini önemli derecede yerine getiremeyen kısımlara, tekrar hareket kabiliyeti kazandırabilen uyumlu ve dinamik bir yapıya sahip olduğunun anlaşılması, bu gelişmeler içinden en önemli olanıdır. Biz öğrenciliğimiz zamanında, beynin bir elektrik devresi gibi olduğunu öğrenmiştik. Eğer elektrik telleri bir kez zarar gördüyse, yani nöronal şeritler ve sinirler hasara uğradıysa, her şey bitmiş demekti; beyindeki tüm işlevler, kesinlikle geriye döndürülemez bir şekilde yitirilmişti. Günümüzde ise artık ileri görüntüleme teknolojileriyle beynin içine girerek, kişinin gösterdiği çaba ve istek karşısında beynin kendine çizdiği yeni yolları bile gözlemleyebiliyoruz. Fizik tedavi uzmanları, fiziksel tıp ve rehabilitasyon konusunda uzmanlaşmış hekimlerdir. Bilgileriyle, yaptıkları araştırmalarla, öğretileriyle ve yönlendirmeleriyle fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerine büyük katkıda bulunurlar. Hastaları çok iyi tanıyan ve onlara günlük çalışmalar yaptıran, motivasyonlarım yükselten fizyoterapistler, genellikle hastaların tedaviden olumlu sonuçlar almasını sağlarlar. Fizyoterapistler öncelikle yürüme kabiliyeti üzerinde, konuşma terapistleri düzgün iletişim becerisi kurma üzerinde, iş ve uğraşı terapistleri de el ve kolların işlevleri üzerinde yoğunlaşırlar. Tüm bu terapilerin kesiştiği oldukça fazla ortak nokta mevcuttur. Fizik tedavi yöntemleriyle sağlığına kavuşan bir hekimin kaleminden bu tedavi sürecini okumak, kanaatimce, tıp bilgisine ve pratiğine hakim bir hastanın fizik tedaviden edindiği sağaltımı ve yararları birinci elden anlayabilmek açısından oldukça isabetlidir. Birkaç yıl önce, 60 yaşımdayken, sağ tarafımı iş görmez hale getiren bir inme geçirdim. İyileşmeye başladığım sırada, sol kolumun ve elimin kangren olmasına yol açan kahverengi münzevi örümceği denen küçük zehirli bir örümcek tarafından ısırıldım. Kolumu kurtarmak için on tane ameliyata katlandım ve bu süreçte kolum, kol askısında uzun süre dikey pozisyonda hareketsiz kaldı. Bu hareketsizlik, geçirdiğim inmenin üstüne bir de güçsüzleşmiş ve donmuş eklem komplikasyonlarını ekledi. İki yıl süren tedavilerin sonunda ne yürüyebiliyor, ne yemeğimi kendim yiyebiliyor, ne olduğum yerden kıpırdayabiliyor, ne de kaşınan yerlerimi kaşıyabiliyordum. Sadece başımı iki yana beş derece oynatabiliyordum. Bu nedenle yattığım yerde bol bol düşünme imkanı buldum. Bunu kesinlikle tavsiye etmiyorum, ama bir hekimin hayatında yaşadığı hiçbir şey, onu hastane odalarına, ameliyathanelere, yoğun bakım birimine, radyoloji bölümüne taşıyan tekerlekli sandalyede, hastane koridorlarında saatlerce beklemeye zorlayan ve sabaha karşı dörtte idrara çıkmak isteyip de hemşireleri çağıramayacak duruma getiren bu hastalığın yaşattığı acılar kadar değerli öğretilerde bulunamazdı. Hastane hekimliğiyle ilgili oldukça detaylı bir tıp eğitimi almıştım. Burada yaşadıklarım sayesinde de, benzer şekilde bizzat deneyimleyerek fizik tedavi ve rehabilitasyonu öğrendim. Benim durumumu gören fizyoterapistler gülümseyerek bana selam verir ve ardından, Bakalım, nereden başlayacağız cümlesini kurarlardı. Geçirdiğim inme, yoğun retroperitoneal kanama ve şiddetli gut nöbetleriyle daha kötü hale geldiğinden haftalarca fizyoterapist yüzü görmemiştim. Sağ tarafımı hiç hareket ettiremez bir halde (sadece esnediğimde yataktan yaklaşık 15 santim kalkan kolum bana büyük mutluluk veriyor ve daha çok esnemek istiyordum), bilinç, hafıza, zeka ve konuşma yeteneğim gibi bozulmayan işlevlerimin değerini daha çok anlamaya başlamıştım. En azından, Dalton Trumbo'nun II. Dünya Savaşı'nı konu alan Johnny Got His Gun adlı romanındaki görme, işitme, koku alma yetisini kaybetmiş, kolları omuzlarından, bacakları baldırlarının en üst kısmından kesik, kendi deyimiyle, bir et yığınından ibaret olan roman kahramanından daha iyi durumdaydım. Benim durumumda kaçınılmaz olan ve her sabah önüme gelen sabah sütü gibi aklıma düşen depresif düşünceleri defetmek için, zamanımı ailem ve arkadaşlarımla doldurdum. Onların refakatinden destek aldım, sevgilerinden yaşama gücü buldum. Kendimi iyi hissettiğim bir gün başucuma iki fizyoterapist geldi ve bana, Kalkmaya hazır mısınız? diye sordular. Bu soru karşısında onların deli olduğunu düşünmüştüm. Tablomu hiç incelemeden, vücudumu kullanamadığımı bilmeden odama gelmişler diye düşündüm. Yine de burada oldukça tanınmış biri olarak, ödlek ve cesaretsiz bir hasta gibi görünmemek için, onlara hayır diyemedim. Gülümseyerek, Tabii ki dedim, hemencecik kalkarım. Bir yiğit gibi acılara katlanarak kalkmadan önce, gülerek ve ısrarla, Lütfen, bu kadar hızlı kalkmayın, yardıma ihtiyacınız olacak. Öncelikle ayaklarınızı yataktan sarkacak şekilde oturuş pozisyonuna geçmeniz gerekli dediler. Bu iki kadın, son derece dikkatli ve büyük bir güçle, başımın dönebileceğini ve düşmemek için bana destek olacaklarını söyleyerek beni oturttular. Yatağın bir kenarında oturan bedenim, sanki hayali bir rüzgarda dalgalanan bayrak gibi, sanki yumuşak bir makarna tanesi ya da gıdaklamaya korkan bir tavuk gibiydi. Terapistler, Harikasınız, muhteşem! Bakalım bu şekilde ne kadar süre durabileceksiniz? Eğer tekrar uzanmak isterseniz sadece söyleyin. Kontrolümüz altındasınız dediler. Ben ise, Ama kendimi kontrol altında hissetmiyorum dedim. Ama öylesiniz, şimdi vücut ağırlığınızı öne vererek ileri geri sallanmaya başlayın dediler. Neredeyse kızım olacak yaştaki genç terapist L., Hareketinizi kontrol etmeyi deneyin. İleriye ve geriye doğru sallanmayı biraz daha artırın. Merak etmeyin biz yanındayız, dedi. Ardından çok büyük bir çaba gösterdim ve birdenbire diğer terapist V.'ye doğru yığıldım. Kendisi, Harika, çok iyi diyerek benim moralimi yüksek tutmaya çalıştı. Ardından, Ayağa kalkmaya hazır mısınız? diye sordu V. O sırada, sen ciddi misin, demek geldi içimden. Ama o zamana kadar bana ne kadar ciddi olduklarını zaten göstermişlerdi. İkisi çoktan ayağa kalkmış, beni önden, arkadan, sağımdan ve solumdan tutuyorlardı. Birden sol ayağımın ölü gibi ağır bedenimi kaldırdığım hissettim. Mucizevi bir şekilde biraz hareket etmiştim. Biraz öne biraz arkaya doğru adımlarla dengede durmaya çalışıyordum, tüm oda heyecan içindeydi. Sağa doğru düşecekken, dengemi bulup dimdik olmasa da ayakta durmayı başarmıştım. Vay be, sıkı tut beni diye bağırdım. Ayağınızı tam burada tutmayı deneyin dediler ısrarla. Evet, olmuştu; iki saniyeliğine de olsa bunu yapmıştım. Ardından fizyoterapistlerimin yönlendirmesiyle ve yüzlerinden düşmeyen gülücükleri eşliğinde tekrar oturma pozisyonuna döndüm. Bunun için beni Nobel Ödülü'ne layık görürler miydi acaba? Ama gerçekten kendimi iyi hissettim. Bunu başarmıştım. Hadi bir kez daha deneyelim dedi L., göz kırparak. Bunlar ya çatlak ya da sadist diye geçirdim içimden. Fakat aklıma gelen başıma geldi. Nasıl hayır diyebilirdim ki? Bu sefer ayağa kalktığımda üç saniye durmuştum ve L. tekrar yatağa lop diye düşmeden önce, Hadi adım atalım dedi. Her nasılsa sol ayağımı öne doğru uzattım ve vücudumun sağ tarafını da yanına sürükledim. Ayağım çok çirkin görünüyor olmalıydı. Serbest hareket edemediğinden yürüyemiyordu. Yine de fizyoterapistlerime tutunarak ayakta kaldığım o an, tüm dünyalar benim olmuştu. Ertesi sabah tekerlekli sandalyeyle jimnastik salonuna götürdüler beni. Orada, tekrar yürüyebilmek için çabalayan birçok hasta ile tanıştım. Bunlar arasında benim gibi inme kurbanları, tıbbi nedenlerle kolu ya da bacağı kesilenler, Parkinson hastaları, beyninde tümör olanlar, beyin yaralanması olanlar, kalça ve diz protezi olanlar, beyin felci geçirenler bulunuyordu. Hepimiz bir sınıf oluşturmuştuk. Haftalar ilerledikçe, fizyoterapistler her birimizin fizyolojik, duygusal sorunlarıyla ve motivasyon eksikliği konusunda sırayla ilgileniyor, biz de birbirimizi teşvik ediyorduk. Yaşadığımız ıstırap ve gösterdiğimiz çaba o kadar büyüktü ki, ilerleme ve yenilgilerimiz bizi adsız bir düşmana karşı savaşan gerilla savaşçıları gibi birbirimize kenetledi. Tüm bunların hepsi o jimnastik sınıfında gerçekleşti. Sınıftaki tüm hastaların ve terapistlerin isimleri hala aklımdadır. Umutları, düşleri, cesaretleri, korkaklıklarıyla tüm hastaları ve üstün yetenekli, kendilerini mesleklerine adamış, şefkat dolu terapistleri nasıl unutabilirim. Daha önce hiçbirini tanımadığım o insanların yakarışları, göz yaşları, ter dökmeleri hiç aklımdan gitmiyor. Jimnastik salonu benim ruh halim, sınıfım, evim oldu; terapistler de koruyucu meleklerim. Hepsi çok yetenekli, akıllı, dayanıklı ve merhamet doluydu. Dersler bitince de yanlarından ayrılmadığım için beni kovmak zorunda kalıyorlardı artık. Ellerimiz, çok ince işleri bile yapabilen birçok küçük kastan oluşuyor ve bu nedenle ellerimizin eski haline dönmesi çok uzun zaman alıyor. On beş dakikalık bir el işinden sonra ellerim yorgun düşmüştü hemen. Her iki elimi de kullanamıyordum; sağ elim inmeden, sol elim de geçirdiğim bir dizi doku nakli ameliyatı yüzünden işlevini yerine getiremiyordu. İş ve uğraşı terapimin ilk seansında, sol elim hala iyileşme sürecini tamamlamadığı ve sol omuzum ile dirseğimi geremediğimden, öncelikle sağ el kullanımı üzerinde yoğunlaştık. Benim ilk iş ve uğraşı terapistim olan J., sağ elimin baş parmağını hareket ettirmemi söyledi. Bunu yapmak için parmağımı oldukça zorlamıştım. Fakat hiçbir hareket yoktu. J. bunu yaparken, kendimi hiç zorlamadan yapmamı istedi. Dişlerimi gıcırdatmadan, tansiyonumu yükseltmeden ve nefes almayı unutmayarak ve baş parmağımı oynattığımı düşünerek denememi istedi. Fakat baş parmağımda yine hiçbir hareket yoktu. Bu alıştırmayı haftanın her günü tekrarlamaya başlamıştık. Bu arada, sallanarak da olsa, kendi kendime ayakta durabiliyor ve artık terapistime, içimden de olsa, kaçık demiyordum. Cuma günü bana iyi hafta sonları dileyerek pazartesi baş parmağımı hareketli görmek istediğini, el ayasının baş parmak hizasındaki kabartısında hafif kas tonusu hissettiğini söyledi ve gitti. Ben de bunun üzerine tüm cumartesimi baş parmağımla çalışarak ve bir yandan da duyduğum motivasyonun iyileşmeden mi yoksa sevimli J.'den mi kaynaklandığını merak edip durdum. Pazar günü birden baş parmağım titredi. O gece bunu terapistime göstermek için duyduğum heyecandan gözüme uyku girmedi. Şimdi bunun ardından yıllar geçti, artık yürüyebiliyor, tüm günlük aktivitelerimi yapabiliyorum. Oldukça verimli çalışmalar yapıyor ve seyahatlere çıkabiliyorum. Tüm bunların hepsini, II. Dünya Savaşı sonunda, birçok yerde geliştirilen alt alanlar olan fizik tedavi ile iş ve uğraşı tedavisine borçluyum. Milyonlarca insan gibi ben de yolun kenarına terk edilmekten kurtulup hayata döndürüldüm. Straus EW, Straus A. Tıbbi Mucizeler: Tıp Tarihinde Yaşamı Değiştiren 100 Gelişme. 2. Baskı. İstanbul: Domingo Yay. 2017, s.366-71.


Bugün kanser tedavisinde büyük bir umut olarak gösterilen fotodinamik terapi yönteminin etkinliği üzerine Bilkent Üniversitesi'nde yapılan çalışmalar, bilim dergisi Angewandte Chemie'ye kapak oldu. Fotodinamik terapi, kanser ilaçlarının tümörlü bölgeye taşınmasını ve vücudun sağlıklı bölgelerine zarar vermeden sadece o bölgede etki etmesini sağlayan "kırmızı ışık" yöntemine dayanıyor. Fotodinamik terapinin geçmişi: Fotodinamik terapi uygulamalarının geçmişi 1901 yılına dayanır. Prof. Von Tappeiner'in doktora öğrencisi Oscar Raab, Akridin olarak bilinen bir boya ile Paramecium hücrelerini mikroskopi için renklendirmeye çalışıyordu, ancak tuhaf bir durum vardı. Pencere önünde, ışık alan cam kap içindeki hücreler bir süre sonra ölmüş, ama laboratuvarın görece karanlık tarafındakiler ise canlılığını koruyordu. Bu gözlem üzerine yoğunlaşan çalışmalar, kısa bir süre içinde toksik etkinin ortaya çıkması için, ışıkla birlikte oksijene de ihtiyaç olduğunu gösterdi. Von Tappeiner bir kaç yıl sonra adını koyduğu Fotodinamik Etki'nin ilk terapötik uygulamasını da gerçekleştirmişti. 1970'lerde ise fotodinamik etkinin tekrar kanser tedavisinde kullanımı gündeme geldi. 1995 yılında ilk kez Amerika'da FDA tarafından porfirin türevi boyaların bazı kanser türlerinin tedavisinde kullanımı onaylandı. Bu tarihten itibaren klinik uygulamalar yaygınlaştı. İlk nesil hematoporfirin boyalar zaman içinde geliştirildi, yeni etkin bileşikler sentezlendi. Fotodinamik etkinin, kanser dışında da yararlı olduğu görüldü, örneğin Türkiye'de kanser tedavisinde kullanılmasa da, ıslak tipli sarı nokta göz hastalığı tedavisinde yaygın olarak kullanılmakta. Fotodinamik etki nedir? Fotodinamik etkinin ortaya çıkması için üç bileşenin bir araya gelmesi gerekir; boya , oksijen ve ışık. Işığın fotoduyarlaştırıcı boya tarafından soğurulması ile birlikte, boya uyarılmış hale geçer. İşte burada, boyanın bazı özelliklere sahip olması gerekiyor. Fotoduyarlaştırıcı karaktere sahip olan boyalar ışıktan aldıkları ek enerjiyi hücrelerin içinde çözünmüş olarak bulunan oksijen aktarabilirler. Yaşamımızı borçlu olduğumuz oksijen, bu enerji aktarımıyla birlikte toksik bir madde haline dönüşür. Bu uyarılmış, reaktif ve toksik oksijen neyse ki çok kısa ömürlüdür. Saniyenin milyonda biri gibi kısa bir süre içinde, tekrar soluduğumuz oksijen karakterine bürünür. Ama uyarılmış oksijen, o kısa ömründe, çevresindeki moleküllerle reaksiyonlara girerek oluştuğu hücrenin ölümünü tetikler. PDT nasıl uygulanır? Pek çok klinik örnekte, fotoduyarlaştırıcı boya, intravenöz enjeksiyonla hastaya verildikten sonra, hasta 24 saat kadar karanlık bir ortamda bekletilir. Bu sırada boya vücudun hemen hemen tüm organ ve dokularından atılır, ancak tümör dokusunun özel yapısından dolayı tümörlerden aynı süre içinde atılamaz. Daha sonra ise, tümör bölgesine dozajı belirlenmiş miktarda ışık uygulanır. Doku geçirgenliği en yüksek olan kırmızı ya da kızıl ötesi ışık kullanılması tercih edilir. Ayrıca, seçilen boya ile ışığın rengi arasında iyi bir uyuşma olmalıdır. Işık uygulaması tümörde tahribata yol açar ve tedavide istenen sonuçlara ulaşılır. Avantajları: Sistemik toksisitesi çok az olan boyalar seçilebileceğinden, kemoterapiden farklı olark çok az yan etkisi vardır, en yaygın etki, ışığa duyarlılıktır, ancak 1-2 hafta içinde bu da yok olmaktadır. Diğer belirgin avantajı, standart kanser terapi protokollerinin aksine, pek çok örnekte bağışıklık sistemi de uyarılmaktadır, yani vücudun doğal savunma sistemi de PDT uygulamasından sonra etkinleşmektedir. Dezavantajları ve Limitasyonları: Yukarıdaki kısa bir avantaj listesi bile, böyle bir tedavi protokolünün neden daha yaygın olmadığı sorusunu akla getirebilir. Sorunlardan biri, ışığın tümörün bulunduğu noktaya etkin bir şekilde iletilememesinden kaynaklanır. Çünkü doku ışığı büyük ölçüde soğurmakta ve saçılmasına neden olmaktadır. Bu konuda farklı yaklaşımlar denense de bu sorun aşılmadı. Diğer kısıtlayıcı faktör ise tümör dokularında oksijen konsantrasyonun azlığıdır. Bu hemen tüm kanser tedavi protokollerinde bir sorun olsa da, PDT'de oksijen tedavinin odağında olduğu için çok daha kritiktir. Bilkent Üniversitesi'ndeki çalışmalar: PDT'nin ikinci yüzyılı: Bilkent Üniversitesi'ndeki araştırma grubumuzda üzerinde durduğumuz yeni yaklaşımlar, fotodinamik terapinin özü olan reaktif oksijen etken maddesinin, oksijene ve ışığa ihtiyaç olmadan kimyasal olarak elde edilmesi üzerine kurgulandı. Bu konuda yaptığımız çalışmalar bu yıl prestijli Angewandte Chemie dergisinde yayınlandı . Üstteki resimlerde, yeşil renk, reaktif oksijenin oluştuğu yerleri, kırmızı boyanma ise, kimyasal olarak oluşturulan reaktif oksijenin kanser hücrelerinde programlı hücre ölümünü başlattığını gösteriyor. Özellikle kısıtlamaların aşılmasıyla, değişik bir biçimiyle de olsa, fotodinamik terapinin, ikinci yüzyılında hızla yaygınlaşarak temel kanser terapi modalitelerinden biri olması kuvvetle muhtemel gözükmektedir.


Başlıktaki iddialı söz Hollandalı efsanevi futbolcu Johan Cruyff'a atfediliyor. Hazır Dünya Kupası dolu dizgin finale doğru ilerlerken biz de sinirbilimsel açıdan bu söz ne kadar doğru, buna bakalım. Çocukluğumdan beri en sevdiğim spor basketboldur. Henüz 6 yaşlarındayken babamla birlikte basketbol oynamaya gittiğimizde hemen yakınımızda bir futbol sahası olurdu. Bu futbol sahası basketbol sahasına kıyasla çok büyüktü, 6 yasındaki bir çocuğu korkutacak kadar geniş, dümdüz bir alan. Uzun yıllar sonra sinirbilime merak salınca sorunun yanıtının futbolcuların yeteneksizliğinde ya da kalecilerde olmadığını keşfettim. Sorunun yanıtı bence şu: Bir uzuv olarak el, ayaktan çok daha yetenekli bir organ ve futbolda el kullanmak yasak! Yapıları birbirine benzeyen ve temelde topu belirli bir bölgeden geçirmeye dayanan tüm sporlarda el devreye girdiği anda sporcular daha fazla skor yapmaya başlıyorlar, çünkü ellerimiz ayaklarımızdan kat be kat üstün. Elbette bu noktada futbol sahasının basketbol ya da voleybol sahalarına göre daha büyük olmasının skoru azalttığı gibi başka makul argümanlar da sunulabilir, ancak bu gibi argümanlar da ellerimizin ayaklarımızdan daha yetenekli olduğu gerçeğini değiştirmez. İnsanoğlu yaklaşık 2 milyon yıl önce evriminde çok önemli bir aşama kaydederek iki ayağı üzerine kalkmayı başardı, Homo erektustan itibaren başlayan bu evrim süreci sayesinde elleri her geçen gün daha kabiliyetli uzuvlar haline geldi ve insanlık tüm medeniyetini bu ellerle kurdu. Elleri kullanmadaki ustalık Homo sapiensi rekabet içinde olduğu diğer türlerden ayırarak dünyanın hakimi haline getirdi. ABD'li beyin cerrahi Wilder Graves Penfield iyi bir doktor ve bir Amerikan futbolu meraklısıydı. Özellikle epilepsi hastalarında epilepsi nöbetlerini önlemek için yaptığı beyin cerrahisi operasyonlarıyla tanınan Penfield, bu operasyonlar sırasında vücuttaki tüm bölgelerin beyinde temsil edildikleri özel alanlar bulunduğunu tespit etmişti. Penfield bir hastanın beynini açıp belirli bir alana dokunduğunda hastanın "birinin sol el başparmağına dokunuyormuş gibi" hissettiğini, başka bir beyin bölgesine temas ettiğinde ise kimse oraya dokunmadığı halde hastanın "biri dudaklarına dokunuyor gibi hissettiğini" keşfetmişti. Penfield çalışmalarını ilerleterek tüm vücudun beyinde haritalandığını gösterdi ve yıllar içinde beyindeki bu ilginç vücut haritalarının tamamını ortaya çıkardı. Latince "Homunculus" yani "küçük adam" adını verdiği bu haritalar, tüm insan vücudunun beyindeki birkaç santimetrelik bir alanda temsil edildiğini gösteriyordu. Bu şekle baktığımızda fark ettiğimiz ilginç şeylerden biri, vücudumuzdaki "hassas bölgelerin" beyindeki temsil alanlarının diğerlerinden daha büyük olduğudur. Örneğin dil gibi küçük bir uzuv beyne o kadar çok sınır gönderir ki beyinde kapladığı alan tüm on kolun kapladığı alandan büyüktür. Buradan konumuza dönelim: Eller ve ayakların beynimizde kapladığı alanları karşılaştırın, ne görüyorsunuz? Ellerimizin beynimizde kapladığı alan ayaklardan çok daha büyüktür. Bu ellerimizin ayaklarımıza göre daha kıvrak biçimde hareket edebilmesini ve ayaklardan çok daha yetenekli olmasını açıklar. Beyinde her bir el parmağının kendine özel kocaman bölgeleri varken tüm ayak parmakları daracık bir alana sıkışmıştır. Futbol beyindeki bu haritaları değiştirir. Profesyonel futbolcuların hem duyusal hem de motor beyin haritalarında ayaklara ayrılan bölge normal insanlardan daha geniştir, bu alanlardaki sınır bağlantıları daha komplekstir. Ellerimizin ayaklarımızdan daha yetenekli olduğuna dair evinizde yapabileceğiniz ufak bir deney: Sağ elinizi düz bir alana koyun ve sadece orta parmağınızı yukarıya kaldırmayı deneyin. Başardınız değil mi? Peki, bu defa aynı şeyi ayağınızla yapmayı deneyin. Ayağınızı düz bir zemine koyun, sadece ve sadece orta ayak parmağınızı yukarı kaldırmayı deneyin. Başarabildiniz mi? Yoksa sadece orta ayak parmağınızı kaldırmak isterken tüm ayak parmaklarınızı aynı anda mı yukarı kaldırdınız? Büyük bir çoğunluğun bunu başaramayacağından eminim. Bunun sebebi ayak orta parmağınızdaki kasların güçsüz olması değil, ayağınızın beyninizdeki haritasının "sadece ayak orta parmağına" emir verebilecek kadar hassas olmaması, verilen emrin ayak orta parmağıyla birlikte tüm diğer ayak parmaklarına birden gitmesi. Johan Cruyff'un sözü futbolla ilgili yapılan birçok çalışmada karşımıza çıkıyor. Örneğin İsveç Karolinska Enstitüsü tarafından yapılan bir çalışmada bilişsel kapasiteleri daha yüksek 12-19 yasındaki genç futbolcu adaylarının bilişsel kapasitesi düşük yaşıtlarına göre daha iyi gelişme kaydettikleri ortaya çıktı. Bilişsel kapasitesi yüksek oyuncular 2 yıl boyunca takip edildiklerinde kendilerini daha fazla geliştirdikleri, daha fazla gol atıp daha çok gol pası verdikleri gözleniyor. Bilişsel kapasite futbolcuların bir "oyun zekası" geliştirmesini sağlıyor. Bu testler sayesinde futbol kulüplerinin gelecek vaat eden futbolcu adayları arasında hangilerinin büyük yıldızlar olacaklarını, hangilerine yatırım yapmanın daha mantıklı olacağını daha iyi tahmin etmeleri mümkün. Bu testlere dayanarak gelecekte tüm profesyonel futbol kulüplerinin birer sinirbilimci çalıştıracağını iddia edenler bile var. Futbol ve sinirbilim ilk bakışta elma ile armut gibi görünüyor olabilir, işin aslı hiç de öyle değil. 21. yüzyıl bir sinirbilim çağı olacak ve insana dair hiçbir şey sinirbilime yabancı olamaz. Hepinize keyifli bir dünya kupası ve keyifli seyirler diliyorum. 1Futbol kalesinin uzunluğu 7,32 metre ve yüksekliği 2,44 metredir. 2Hentbol kalesinin uzunluğu 3 metre, yüksekliği 2 metredir. Resim Wikipedia'nın "cortical homunculus" sayfasından alınarak Türkçeleştirilmiştir.


Erkeklerdeki Y kromozomu kadınlardaki X kromozomunun aksine 'çelimsizdir'. Y kromozomu evrim sürecinde kalıtım bilgilerinin neredeyse yüzde doksanını kaybetmiştir. X kromozomunun sadece üçte biri kadar olan Y kromozomundaki gen sayısı da beşte bir oranında daha azdır. Bir teoriye göre Y kromozomu birkaç milyon yıl içinde tamamen yok olacak. Y kromozomunun gerçi şimdilik cinsiyetin belirlenmesinde ve sperma üretiminde önemli bir işlevi var, ama söz konusu genler başka bir yere aktarıldığında sonu gelebilir diyor New South Wales Üniversitesi'nden Paul Waters. Erkek cinsellik kromozomundan diğer kromozomlara gen transferi yaklaşık olarak 165 milyon yıldır yürürlüktedir. Bu tür transfer sayesinde gen kaybı son birkaç milyon yıl içinde yavaşlamıştır ama araştırmacılar bu gen transferi temposunun geçmişte sık sık oynadığını ve kısmen hızlandığını biliyorlar. Fakat Waters ve Barselona Üniversitesi'nden Aurora Ruiz Herrera, şimdi farklı bir açıklamada bulundular. Araştırmacılar Y kromozomunun hücre biyolojisinin temel süreçleriyle sıkı sıkıya ilişkili olabileceğini söylüyorlar: Mayoz bölünme. Bu bölünmede normalde beden hücrelerinin çift kromozom kopyaları yarılanarak, sperma ve yumurta hücresi oluştururlar. Hipotezimize göre Y kromozomu ölemez, çünkü başarı bir mayoz süreci için önemli olan genler taşır diyor Waters. Bu ZYF genleri iki cinsellik kromozomunun, mayozun belli başlı bir adımında etkisizleştiriyor. Eğer bu gerçekleşmezse gen ürünleri hücre bölünmesini bozar ve hücreyi ölüme sürükler. Bu etkisizleştirme aslında uzun yıllardan bu yana bilinmektedir. Ancak burada önemli olan bu etkisizleştirmenin çok uzun süre kalıcı olmamasıdır. Mayozun dengeli sistemi bu ZYF genlerinin, Y kromozomlarının 'durdurulması' nedeniyle kendilerini yeniden devre dışı bırakmaları sayesinde işliyor. Etkin kaldıkları zaman hücre ölümü gerçekleşebiliyor. Bu açıdan bakıldığında bu genler kendi regülatörleri gibi çalışıyor. Fakat bu gen sadece cinsellik kromozomlarından birinde yer alıyorsa işlevini yerine getirebiliyor. 'Normal' kromozom üzerinde bulunduğunda kendi kendini etkisizleştirme yetisine sahip olmadığı için hücre ölüyor. Waters ve Ruiz-Herrera'ya göre Y kromozomunun bu karmaşık sistemi onu yok olmaktan kurtaracak. Çünkü Y kromozomunun hayatta kalması için çok büyük bir evrimsel baskı var.


Vücutta birçok değişikliğe neden olan gebelik sırasında kan şekeriyle ilgili hormonal değişiklikler de yaşanabiliyor. Gestasyonel yani gebelik diyabeti, gebeliğin sona ermesiyle birlikte sona eriyor. Gebelik sırasında vücutta bazı hormonal değişiklikler yaşanır ve kan şekerini yükselten birçok hormon üretilir. Gebelik diyabeti de bu değişikliklere tam uyum gösterilememesi halinde gelişen bir tablodur. Yani gebelik sırasında ortaya çıkan ve gebelik süresince devam edip, gebeliğin sonlanmasıyla birlikte sona eren bir diyabet tipidir. Gebelikten önce de diyabeti olan kişiler bu tanıma girmez. Diyabetsiz bir birey kadar sorunsuz bir gebelik mümkün. Diyabetli bir birey için sağlıklı yaşamanın temel koşulu, iyi kan şekeri kontrolünü sağlamaktan geçer. Diyabetli bir anne adayında ise, gebelikten önce ve gebelik süresince sağlanan iyi şeker kontrolü, doğacak olan bebeğin sağlıklı bir birey olabilmesi için gereken ilk koşuldur. Bunun için öğünlerinizi, egzersizi ve gerekirse insülin kullanımını dengede tutacak bir diyabet tedavi planına ihtiyacınız olacaktır. İyi bir tıbbi bakımla neredeyse diyabetsiz bir birey kadar sorunsuz bir gebelik yaşayabilir, sağlıklı bir bebeğe sahip olabilirsiniz. Annenin şekerinin yüksek seyretmesi bebek için ciddi bir risk oluşturur. Bebek sahibi olmak isteyen diyabetli bir anne adayının, kesinlikle doktor kontrolü altında gebe kalması gerekiyor. Gebelik heyecan verici ama aynı zamanda özveri isteyen bir süreçtir. Diyabetli bir anne, bebeği için yaşam tarzını değiştirmeyi göze almalı ve aynı zamanda bazı alışkanlıklarından da vazgeçebilmelidir. Sigarayı bırakmak bunların başında gelir. Sigara sadece anneyi değil, bebeğin gelişimini de olumsuz yönde etkiler. Ayrıca alkol de hipoglisemiye neden olduğu için kesinlikle kullanılmamalıdır. - Ailesinde diyabet öyküsü olanlar, - Obez kişiler, - Hipertansiyonu olanlar, - 35 yaş üzeri gebeler, - İntrauterin ölüm hikayesi olanlar, - İri doğum (> 4 kg) hikayesi bulunanlar gebeliğin 24. haftasından itibaren mutlaka tarama ve yükleme testi yaptırmalıdır. Tüm gebelere 24 ila 28. haftalar arasında, günün herhangi bir saatinde, aç veya tok 50 gram glikoz ile tarama testi yapılır. Glikoz içirildikten bir saat sonra ölçülen kan şekerinin 140 mg/dL ve üzerinde çıkması, tarama testinin pozitif olduğunu gösterir ve bu kez 100 gram glikoz ile ikinci bir test yapılması gerekir. Bu test sırasında, her saat başı olmak üzere, üç kez kan alınır. Eğer iki değer yüksek çıkarsa gestasyonel diyabet tanısı konulur. Son zamanlarda kabul edilen bir diğer tanı yöntemi ise gene 24-28. haftada 2 saatlik 75 gram Glikoz Tolerans Testi'nin açlık, 1. saat ve 2. saat şeker ölçümü yapılarak üç ölçümden birinin eşik değeri geçmesiyle tanının konulmasıdır. Her iki yol da izlenebilir. Annede aşırı kilo artışı dışında hiçbir kötü sonuç olmasa bile, bebekte birçok problem ortaya çıkabilir. Örneğin bebeğin irileşmesi, doğum sonrası bebeğin kan şekerinin hızlıca düşmesi, akciğerlerin tam gelişememesine bağlı solunum güçlüğü, sarılık ve erken doğum bu sorunlardan bazılarıdır. Annede gebelik diyabeti söz konusu olduğunda, bebekte doğuştan şeker hastalığı riski bulunmuyor. Fakat kan şekerinin kötü kontrolü sonucu diyabetik annelerden doğan iri bebekler, daha sonra şişman erişkinler olup, bu kişilerde de diyabet gelişme olasılığının arttığı gözlenmiştir. Eğer bebek kız ise, onun da gebeliği sırasında gebelik diyabeti gelişme riski daha fazladır. Tanı konulduktan sonra hedef, açlık kan şekerini 95 mg/dL'nin altında, tokluk 1. saat kan şekerini 130/140 mg/dL'nin altında tutmaktır. Bunun için diyabetik diyete başlanır ve kan şekeri bir hafta boyunca izlenir. Eğer bu süre içerisinde açlık ve tokluk kan şekeri değerleri istenilen sınırları aşıyorsa, vakit kaybetmeden insülin tedavisine başlanır. Bu dönemde diyabetli anne adayı bir şeker ölçüm cihazıyla mutlaka kontrol edilmeli ve kan şekeri kontrolleri düzenli olarak yapılmalıdır. Ölçüm sonuçları da bir çizelgeye kaydedilmelidir. Kan şekerinin yükseldiği en olası zaman kahvaltı sonrasıdır. Kahvaltı genellikle hızlı bir öğündür ve bu da kan şekerinde artışa neden olan önemli bir faktördür. Kahvaltı daha yavaş yapılmalıdır. Gestasyonel diyabetli bir annenin takibi diyabet uzmanı, kadın doğum uzmanı, diyabet eğitimcisi, diyetisyen ve yeni doğan konusunda eğitimli bir çocuk doktoru tarafından yapılmalıdır. Doğumdan hemen sonra glikoz metabolizması normale döner, insülin direnci ortadan kalkar ve diyabet düzelir. Eğer insülin kullanılıyorsa, tamamen kesilir. Aksi halde ciddi kan şekeri düşüklüğü meydana gelebilir. Şişmanlık, hipertansiyon, birden fazla çocuk doğurmuş olmak, ailede diyabet öyküsü olması, gelecekte diyabetin ortaya çıkma olasılığını yükseltir. Bu nedenle gestasyonel diyabet geçirmiş kadınlar diyetine dikkat etmeli, düzenli egzersizler yapmalı, normal kiloda kalmaya çalışmalıdır. Gestasyonel diyabetli annelerde doğum sonrası diyabet ortadan kalksa da, yaşantılarının ilerleyen dönemlerinde diyabetle karşılaşma riskleri yüksektir. Bu nedenle doğumdan 6-12 hafta kadar sonra 75 gram glikoz ile Oral Glikoz Tolerans Testi yapılması, gestasyonel diyabet sonrasında kalıcı Tip 2 diyabet bulunup bulunmadığının belirlenmesi uzun dönemde diyabet riskinin tayini için gereklidir. Eğer OGTT sonrası diyabet tanısı konacak kriterler yoksa, yıllık açlık glikozuyla takipler, diyabetin erken teşhisi ve tedavisi sayesinde birçok sorunu engelleyebilir. Gebelik diyabeti sırasında doğan bebeğiniz, yıllar öncesinden Anne, dikkat etmezsen ilerleyen zamanlarda sende de diyabet çıkabilir, diyen ve sizi daha doğmadan önce uyaran, tedbir aldıran, akıllı bir bebektir. Bebeğin dünyaya gelişiyle tüm dikkat ona odaklanacaktır. Fakat bebeğe iyi bakmak için kendinize de iyi bakmanız gerektiği unutulmamalı, gebelik sırasında kan şekerinin hedefte tutulmasını sağlayan alışkanlıklar devam ettirilmeli, emzirme sırasında da kan şekerinin düşmesini önlemek için beslenme şekli doktor ve diyetisyenle birlikte düzenlenmelidir.


Yapılan yeni bir araştırmaya göre gebelikte çok fazla folik asit alan annelerin çocuklarında otizm görülme riski artabiliyor. Doğumdan kısa süre sonra annelerin kanındaki folat seviyesini ölçen araştırmacılar, folat seviyesi normalin çok üzerinde olan annelerin çocuklarında, folat seviyesi normal olan annelerin çocuklarına göre, 2 kat fazla oranda Otizm Spektrum Bozukluğu izlendiğini kaydetti. Folik asit, kana girdiği andan itibaren folat olarak adlandırılıyor. Yine, kanında yüksek seviyede B12 vitamini görülen annelerin çocuklarında bu bozukluğun görülme oranı, normal seviyedekilere göre 3 kat fazla. Dr. Ramkripa Raghavan, yürüttüğü çalışmanın, yüksek folik asit ve B12 vitamini ile otizm riski arasında bir ilişki olabileceğini düşündüren ilk çalışmalardan biri olduğunu; ancak bulguların doğrulanması ve vitaminlerin sağlık üzerindeki etkilerinin incelenmesi için daha kapsamlı bir çalışma yapılması gerektiğini söyledi. Bu iki vitaminin ne kadarının fazla olarak nitelendirilmesi gerektiği henüz bilinmiyor. Bu araştırmada folik asit için 59 nm/L, B12 için 600pm/L sınır kabul edildi. Genellikle uzmanlar, hamile olan veya hamile kalmayı düşünen kadınlara, bebeğin sağlıklı beyin ve omurilik gelişimi için günlük folik asit takviyesi öneriyor. Dr. Raghavan, önerinin hala geçerli olduğunu, fakat araştırma boyunca, bu vitaminlerin fazlasının sinir sisteminin gelişiminde olumsuz rol oynayabileceğini gözlemlediklerini söyledi. ABD'de yaşayan dar gelirli 1.400 anne çocuktan toplanan veriler ışığında yürütülen araştırma yıllarca sürmüş. Doğumdan sonra 3 gün içinde annelerden kan örneği alınmış, folat ve B12 seviyeleri ölçülmüş. Çocuklar ise 15 yıl boyunca gözlemlenmiş ve hangilerinin Otizm Spektrum Bozukluğu geliştirdiği incelenmiş. Sonuçlar, otizmin gelişme riski ile yüksek seviyedeki folik asit ve B12 vitamini arasında bir ilişki kurulabileceğini gösteriyor. Fazla vitamine maruz kalan çocuklar, diğerlerine göre 17 kat daha fazla risk taşıyor. Yine de, daha önce belirtildiği üzere, bu ilişki henüz ihtimaller arasında ve vitaminlerin hangi aşamada otizme neden olduğu, hangi kadınların risk grubunda olduğu daha kapsamlı bir çalışma ile aydınlatılmalı. Dr. Raghavan, iyi bir beslenme düzeninin sağlıklı gebelik için şart olduğunu ve annelerin vitaminlerini ihmal etmemelerini söylüyor. Hamileler takviye hapları, lifli yeşil sebzeler, turunçgiller, mısır gevreği, makarna, ekmek gibi birçok kaynaktan folik asit ihtiyaçlarını karşılayabilirler.


Beslenme önerileri arasında hep erken yemekten söz edilir. Çünkü geç saatte yemek, fazla kiloya ve şişmanlığa yol açıyor. Son bir araştırma bunun nedenini açıklığa kavuşturdu. Amerikalı bilim insanları, beslenmeleri sıkı bir şekilde takip edilen insanlarla, geç saatte yemenin niçin fazla kiloya neden olduğunu gösterdiler. Katılımcılardan bir grup günlük dört öğünlük yemeğini erken saatte yerken, diğer grup dört saat daha geç yedi. Geç yemek yiyenler hem daha fazla acıktılar hem de metabolizmalarında, daha az yağ yakma ve daha fazla yağ dokusuna yol açan değişimler saptandı. Şişmanlık, diyabet, kardiyovasküler hastalıklar ve belirli kanser türleri de dahil olmak üzere, çeşitli sağlık sorunları riskini yükselttiği için küresel bir problemdir diyor araştırmacılar Cell Metabolism dergisinde. Gerçi şişmanlığın nedenleriyle ilgili çok sayıda araştırma var ama yemek saati, enerji alımı, enerji yakımı ve metabolizma arasındaki ilişki pek incelenmemişti. Araştırmacılar laboratuvar deneylerinde 5'i kadın, 11'i erkek olmak üzere 16 şişman kişiyi incelediler. Katılımcıların yaş ortalaması 37'di. Araştırmadan iki hafta önce katılımcıların uyku düzenleri ayarlandı. Araştırmadan üç gün önce tüm katılımcılar aynı yemekleri aynı saatte yediler. Ayrıca bedensel etkinlikler ve aldıkları ışık oranı da kontrol edildi. Altı günlük inceleme süresinin ikinci gününden itibaren bir grup öğünleri dört saat daha sonra aldı. Geç yiyenler kahvaltı ederken, erkenciler öğle yemeği yediler. Geç yiyenler anketlerde daha çabuk acıktıklarını söylediler ve nişastalı yiyecek veya et gibi belli başlı yiyeceklere karşı daha fazla iştahları olduğunu belirttiler. Ayrıca geç yiyenlerin kanında ortalama olarak yüzde altı daha az leptin bulunuyordu. Leptin hormonu doyma hissini desteklemektedir. Leptinin iştah açıcı hormon ghreline oranı da, geç yemek yiyenlere göre daha fazla aç hissetmelerine yol açacak şekilde değişti. Ayrıca geç yiyenlerin bedenleri yüzde beş oranında daha az enerji harcadı. Ve uyku zamanının son saatlerinde beden sıcaklıkları çok daha düşüktü. Bu kişilere ait örneklerde ayrıca özellikle de yağ yakmayı azaltan ve yağ depolanmasını destekleyen genlerin de etkin olduğu fark edildi. Araştırmada alınan kalori miktarı, bedensel hareket, uyku ve ışık etkisi de dikkate alındı. Normal yaşamda bu faktörlerin çoğu, sadece alınan öğünlerin zamanından göre etkilenebilir diyor araştırmacılar. Araştırma sonuçlarının şişmanlıkla mücadelede işe yarayacağı söyleniyor.


Geç yatan çocuklarda obezite riskinin arttığı, bir çalışmayla daha ortaya konuldu. İsveç'te Karolinska Enstitüsünde pediyatri profesörü Claude Marcus liderliğinde yapılan çalışmanın sonuçları, "Pediatrics" dergisinde yayımlandı. Obeziteyle ilgili daha geniş kapsamlı bir araştırma çerçevesinde yürütülen çalışmada, 64'ünün ebeveynlerinden biri obez ya da aşırı kilolu 107 çocuğa odaklanıldı. Bir yaşından 6 yaşına kadar çocukların kilo, boy ve bel çevresini ölçen uzmanlar, başlangıçta hepsinin benzer ölçülere sahip olduğunu saptadı. Yılda bir kez birbirini izleyen 7 gün boyunca bileklerine takılan cihazla uykuları takip edilen çocuklardan yatağa 21.00'den sonra gitme alışkanlığı olanların bel çevresinin genişlediği ve vücut kitle indekslerinin arttığı görüldü. Marcus, çocukların yatağa gitme saatlerinin, İspanya gibi ılıman iklim kuşağındaki ülkelerde ve Asya'nın bazı bölgelerinde değişiklik gösterdiğini ifade ederek ailelere en azından yatma ve yeme saatlerinde bir rutini benimsemeleri tavsiyesinde bulundu. Obez ve aşırı kilolu ebeveynlere sahip çocukların aşırı kilolu olma ihtimallerinin arttığını da ortaya koyan çalışmada, bu çocukların yatma saatlerinin, akranlarından farklı olmadığı kaydedildi. Daha önce yapılan bir araştırma, uyku süresinin kısalmasının, çocuklukta obezite riskinin yükselmesiyle bağlantısı olduğunu göstermişti.


İnsanların uyku düzeninin, ağırlıklı olarak genlerine bağlı olduğunu ortaya koyan yeni çalışmalar, erken kalkma alışkanlığına sahip insanların hem fiziksel, hem de zihinsel olarak, gece geç saatlere kadar oturan kişilere göre daha sağlıklı olduğunu ortaya çıkarttı. Nature Communications dergisinde yayınlanan araştırmada araştırmacılar insan genomunda erken kalkmayla ilişkili olan 351 bölge tanımladı. Bu bölgelerden yalnızca 24'ü önceden biliniyordu. Erken kalkmayla ilişkilendirilmiş bu gen varyantlarının en fazla olduğu kişilerin, daha az bulunan kişilere göre erkenden uyuduğu gözlemlendi. Ayrıca bu genomik bölgelerin beynin sirkadiyen saatine ve retinaya da bağlı olduğu ortaya koyularak, beynin retinadan giren ışığı algılama ve vücut saatini 24 saatlik bir uyku ve uyanıklık haline ayarlayama yetisine dair kuramlar desteklenmiş oldu. Birleşik Krallık'taki Exeter Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden uyku düzeni uzmanı ve çalışmanın başyazarı Samuel Jones, bazı insanlar sabah erken saatlerde kalkarken bazı insanlarınsa sabaha kadar oturmalarının sebebinin hem beynimizin dış ışık sinyallerine verdiği tepkinin, hem de iç saatlerimizin normal işleyişinin bir karışımı olduğunu söylüyor. Araştırma için UK Biobank adlı kar amacı gütmeyen bir sağlık projesinden ve Amerika merkezli özel genom analiz şirketi 23andMe'den sağlanan yaklaşık 700.000 katılımcının genom verileri incelendi. 23andMe katılımcılarına bir sağlık anketi aracılığıyla erkenci mi, gece kuşu mu, yoksa ikisinin arasında bir yerde mi oldukları soruldu. Her ne kadar bu tarz cevaplar öznel olmakla birlikte araştırmacılar, UK Biobank projesine katılan 85.000'den fazla bireyin bileğine takılan, kişinin kaçta uyuyup kaçta kalktığını gösteren aktivite takip bilekliklerinden alınan bilgilerle de bulgularını doğruladılar. Araştırmacılar uyku zamanlarında farklılıklar görse de uyku kalitesinde bir fark gözlemlemedi. Ayrıca önceki bazı araştırmaların aksine, gece kuşu olarak bilinen kişilerde obezite ve diyabet riskinin daha yüksek olduğu da görülmedi. Buna karşın gece kuşu olmak, depresyon, anksiyete ve şizofreni eğilimi ile bağlantılıydı. Yani kişinin taşıdığı gece kuşu genleri ne kadar fazlaysa şizofreni riski o derece artıyor. Araştırmacılar bu durumun uyku kalitesiyle ya da uykusuzlukla ilişkisinin olmadığını da gözlemledi. Uyku zamanlaması ile zihinsel sağlıktaki zayıflama arasındaki bağlantı henüz tam olarak bilinmese de, Massachusetts Genel Hastanesi Genomik Tıp Merkezi'nde öğretim görevlisi ve araştırmacı olarak çalışan araştırma eş başyazarı Jacqueline Lane bu durumun birçok farklı unsurun birleşmesinin sonucu olabileceğini söylüyor. Bu unsurlar arasında erken uyanan kişilerin genlerinin sağladığı bilinmeyen korumalar, erken uyanan kişilerde gün ışığının tetiklediği fiziksel uyarılmalar ya da 9-5 arası işlerin baskın olarak görüldüğü bir kültürde sabahları uyanık hissetmenin sosyal olarak sağladığı avantajlar yer alabilir. Lane yaptıkları araştırmanın, kronotipin zihin sağlığıyla ilgili ne gibi bir neden-sonuç bağlantısı olduğunu ortaya koymak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Rothstein, öğleden sonra kafein alımınızı keserek ve yatmadan en az bir saat önce teknolojik aletleri kullanmayı bırakarak çok daha erken uykuya dalmayı başarabileceğinizi söylüyor. Elbette belirli bir düzeniniz varken birkaç saat erken uyumaya çalışmak pek gerçekçi bir istek olmayabilir. Vücut saatinizin zamanlama farklılığına alışması gerekir. Yatmadan önceki saatinizi duş alarak, loş ışıkta kitap okuyarak, sohbet ederek ya da esneme hareketleriyle geçirmeye çalışın. Ayrıca zihninizin susmasına yardımcı olacak basit farkındalık teknikleri kullanabilir, nefes alıp vermenize ve bedensel farkındalığınıza yönelerek uykuya dalmayı kolaylaştırabilirsiniz.


Kısa bir süre önce gerçekleştirilen bir pilot araştırma, geceleri geç yatan kişilerin sağlıklı olup olmamasına bakmaksızın, erken kalkanlara kıyasla daha az yağ yaktıkları şeklinde sonuçlandı. Ayrıca gece kuşlarının hücreleri de ensüline karşı daha az duyarlı ki bu da diyabet riskini yükseltiyor. İç saatimiz metabolizmamızın gündüz -gece dalgalanmaları, etkinliğimizi ve ruh halimizi düzenler. Ancak bu biyolojik saat, herkeste aynı şekilde işlemiyor: Genetik donanıma göre bazıları doğal olarak erken kalkarken, diğerleri daha çok akşamları iyice aktifleşen gece kuşlarıdır. Bu kronotip, fiziksel ve zihinsel olarak elimizden gelenin en iyisini ne zaman yapabileceğimizi belirlediği gibi aynı zamanda belirli hastalıklara yakalanma riskimizi de etkileyebiliyor. Rutgers Üniversitesi'nden Steven Malin bu bağlamda, bir insanın kronotipinin yağ ve şeker metabolizmasını ne derece etkilediğini ve diyabet tip 2, fazla kilo ve kalp-dolaşım hastalıkları üzerindeki dolaylı etkiyi inceledi. Deneylere katılan 51 kişinin yarısı erken kalkanlardan oluşurken diğer yarısı ise gece kuşuydu. Sağlıklı olan tüm katılımcılar biraz hareketsiz bir yaşam sürüyorlardı ve hafif yüksek bir beden kitle endeksine sahipti. Araştırmacılar, kan örneklerini ve solunum gazlarının ölçümlerini kullanarak, önce tüm deneklerde dinlenme sırasındaki yağ oksidasyonunu, aç karnına ve standart şeker uygulamasından sonra insülin ve glikoz değerlerini belirledi. Ayrıca bedendeki yağ oranı da belirlendi. Daha sonra ise tüm katılımcılar yürüyen bant üzerinde 15 dakika kadar çalışırken, araştırmacılar, katılımcıların metabolizmalarını orta ve maksimum yüklerde analiz ettiler. Sonuca göre daha dinlenme evresindeyken bile erken kalkanlarda daha fazla yağ yakılıyor. Bu hareket edildiğinde de devam ediyor. Erken kalkan kronotip tüm test koşullarında daha yüksek yağ oksidasyonunu koruyor. Bu aynı zamandan kalp atış hızından, öznel olarak algılanan efordan, oksijen alımından ve stres testi sırasındaki enerji tüketiminden bağımsız olarak gerçekleşiyor. Bedendeki yağ oranı da bu farklılıkta rol oynamıyor. Tüm bunlar erken kalkanların hareketleri için gereken enerji için daha fazla yağ yakıldığını gösteriyor. Oysa gece kuşlarının bedenleri enerji kaynağı olarak daha çok karbonhidratlardan yararlanıyor. Bunlara paralel olarak insülin duyarlılığında da farklılıklar söz konusu: Gece kuşlarının, kan şekerini düzenlemek için daha fazla insüline ihtiyaçları var. Buna göre hücreleri kan şekeri hormonuna karşı o kadar iyi reaksiyon göstermiyor. Düşük yağ yakımı organlarda daha fazla yağ birikmesine ve kanda daha fazla yağ dolaşmasına yol acımakta ki bu da kalp-dolaşım riskini yükseltmektedir. Öte yandan insülin duyarlılığının da azalması düşük yağ yakımı kombinasyonuyla birlikte diyabet tip 2 riskini yükseltebiliyor. Fakat kronotipin metabolizma üzerindeki etkisinde hangi mekanizmaların bulunduğu henüz bilinmiyor. Araştırmacılar bu yüzden kronotip, bedensel hareket ve metabolizma uyumu arasındaki bağlantıyı incelemek istiyorlar.


Her bireye uygun ilaç arayışına dayanan bireysel tıp, tıbbın en büyük hedeflerinden biri. Onkoloji ve psikiyatri, hastalara özel olarak hazırlanmış ilaçlar sayesinde özellikle büyük ilerleme sağlanmasının umulduğu alanların başında geliyor. Ancak araştırmacıları göre, onkolojide bazı atılımlar yapılmış olmasına karşın, psikiyatri yirmi yıl geride kaldı. Ve depresyon kesinlikle halı altına süpürülmemesi gereken bir hastalık ve geçmişe göre çok daha yaygın. Ayrıca çok sayıda araştırma, pandeminin ruh üzerindeki olumsuz sonuçlarını gösterdi. Depresyon şüphesi, kişilerin, iki haftadan fazla bir süre sıkıntılı, halsiz ve yorgun olduklarında, olumsuz düşünceler ve genel üzüntü nedeniyle bitkin hissettiklerinde, uyku bozukluğu ve iştahsızlıktan şikayet ettiklerinde ortaya çıkıyor. Depresyonda olduğu düşünülen kişiler bir uzmandan veya psikoterapistten ne kadar erken yardım alırlarsa, terapinin başarılı olma olasılığı o kadar yüksek oluyor. Genelde psikoterapi ve antidepresanlarla tedavi kombinasyonu son yıllarda başarılı sonuçlar vermekte. Bununla birlikte en uygun antidepresanı bulmak o kadar kolay değil. İlaçların etkisi içeriklerinin ve verilen dozun dışında hastanın metabolizmasına ve genetiğine de bağlı. Hastaların sadece yüzde 30'u standart antidepresan tedavisinde kullanılan ilaçlarla iyileşebiliyor. Geriye kalan yüzde 70'inde tedavi pek başarılı olmuyor. Son 30 yıl içinde depresyon tedavisinde hemen hemen hiçbir yenilik yaşanmamış. Hastalar ilk aldıkları ilaçlarla iyileşmezlerse, diğer ilaçları denemeye devam ediyorlar. Uygun ilacın bulunması haftalar sürebiliyor ve hastalar bu süre içinde ilaçların farklı yan etkileriyle savaşmak zorunda kalıyorlar. HMNC-Brain kuruluşunda görevli olan Florian Holsboer, bu konuyu uzun yıllar araştırdıktan sonra antidepresanla tedavideki başarının, her şeyden önce hastanın kan- beyin bariyeriyle ilgili olduğunu buldu. Bu bariyer, zararlı maddelerin, hastalık etkenlerin veya zehirlerin beyne girmesini engelleyen önemli koruyucu görev üstlenmekte. Ama bazı durumlarda da terapinin başarılı olması için gerekli olan ilaçları da engelliyor. HMNC- Brain Health ve Max-Planck Psikiyatr Enstitüsü araştırmacıları bu yüzden kan beyin bariyerini etkileyerek, antidepresanın beyne girmesini sınırlandıran ya da kolaylaştıran gen varyantlarını analiz ettiler. ABCB1 testi olarak adlandırılan testle tek bir tükürük veya kan örneği, doktorlara hangi etki maddelerinin uygun olduğunu ve hangi dozda verilmesi gerektiğini söyleyebiliyor. Araştırmacılar ABCB1 testinin bir kez yapıldığında, yaşam boyu geçerli olacağını söylüyorlar.


Genç ve zinde kalmak için beslenme, önemli faktörlerden biridir. Yaşlanmayı geciktirmek, toksinlerden arınmak ve yaşam kalitesini artırmak için kişisel olarak planlanmış beslenme ve fiziksel aktivite programları, genç kalmak için olmazsa olmaz bir basamaktır. Sağlıklı, yeterli ve dengeli beslenme herkes için, özellikle de çocukluk döneminden itibaren çok önemlidir. Çocukluk döneminde kazanılan beslenme alışkanlıkları yaşam boyu sürmektedir. Sağlıklı beslenme kısaca, beslenmenin yeterli ve dengeli olmasıdır. Günlük alınan kalori miktarı ve besin öğelerini çeşitlendirmek oldukça önemlidir. Gereğinden fazla kalori alındığı zaman fazla kalori vücutta yağ olarak birikir, şişmanlık meydana gelir. Öte yandan, günlük diyet karbonhidrat, protein ve yağ içeriği bakımından da dengeli olmalı, vitamin ve minerallerle su gereken miktarlarda tüketilmelidir. Çeşitli besin öğeleri dengeli olarak tüketilmediği zaman vitamin, mineral ve eser elementlerin eksikliği şeklinde bazı sağlık sorunları ortaya çıkabilir. Günlük kalori alımına dikkat edilmelidir. Günlük kalori ihtiyacı cinsiyet, yaş, boy, kilo, fiziksel aktivite vb. etkenlerle farklılık gösterir. Hesaplanan kalori miktarı tek başına yeterli değildir. Kalorinin içeriği karbonhidrat, protein ve yağ alımını dengeleyerek planlanmalıdır. Yağlı yiyecekleri ve kızartmaları azaltıp, sofra şekeri, paketli gıdalardaki glikoz şurubu, mısır fruktozu gibi basit şekerlerin tüketimi sıfıra yakın tutulmalıdır. Protein tüketimine özen gösterilmelidir. Günlük ideal protein alımı olmadığı durumlarda, kas kaybı yaşanabilir. Yapılan hataların başında yağ tüketimini sıfırlamak gelmektedir. Katı yağların tüketimini sınırlandırmak yeterli olacaktır. Doymuş yağ oranı yüksek besinler daha az tüketilmelidir. Güne kahvaltı ile başlamanız günlük kalori alımınızı dengeler. Diğer öğünlerde fazla porsiyonlarda yememenizi destekler. Ana öğünler arasında ara öğünlerin de tüketilmesi kan şekeri kontrolüne yardımcı olur. Taze veya kuru meyveler, yoğurt, kefir, yoğurtlu meyveler, meyve ve süt karışımı, kepekli veya tahıllı ekmekle hazırlanan sandviçler, ara öğün olarak değerlendirebileceğiniz gıdalardır. Günlük kafein içeren içeceklerin tüketiminde de aşırıya kaçmamakta fayda vardır. D vitamininin önemi giderek anlaşılmaktadır. İnsülin direnci, kanser, bağışıklık sistemi hastalıkları, kalp damar sağlığı, tansiyon gibi birçok hastalıkta önemli rol oynamaktadır. En iyi D vitamini kaynağı güneştir. Çinko, bakır, manganez, selenyum; A, C ve E vitaminlerini içeren gıdalara günlük beslenmemizde yer vermeliyiz. Özellikle de bu ihtiyaçların doğal gıdalardan karşılanabilmesi çok daha iyidir. Ceviz, fındık, badem, buğday, bulgur, kuru baklagiller, havuç, kuşburnu, domates, turunçgiller, maydanoz, yumurta, deniz ürünleri, taze sebze ve meyve gibi gıdaları tüketmek açığı kapatabilir. Su tüketimi oldukça önemlidir. Günde ortalama 8-10 bardak su içmeliyiz. Yağlı kırmızı et yerine yağsız et, kuru baklagiller ve balık çeşitleri tercih edilebilir. Süt ve süt ürünleri de günlük besin alımımızda yer verilmesi gereken gıdalardır. Yemeklerinizi haşlama, fırında veya ızgarada pişirmelisiniz. Aşırı şekerli gıdalardan kaçınmalı ve çay, kahve gibi içecekler şekersiz içilmeli veya şeker miktarı azaltılmalıdır. Gıdalardan aldığımız günlük tuz miktarı 6 gramı geçmemelidir. Bu miktara tüm gıdalardan aldığımız tuz miktarı dahildir. Son olarak, düzenli egzersiz yapmanın, genç kalmakta önemi büyüktür. Hem dengeli sağlıklı beslenirken hem de egzersizlerimizi eksik etmemeliyiz. Düzenli olarak egzersiz yapıldığı zaman vücut sağlıklı bir yapıya kavuşur, besinlerin sindirimi, kişilerin uyku düzeni olumlu etkilenir. Her birey kendine uygun beslenme ve fiziksel aktivite programını bir uzman yardımıyla oluşturmalıdır. Bu yazı HBT'nin 121. sayısında yayınlanmıştır.


Obezite, çağımızın en büyük problemlerinden birisi. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 700 milyona yakın yetişkin obezite sorunu yaşıyor. Obezitenin yaygınlığı ise 1975'ten günümüze 3 katı artmış durumda. Obezitenin başlı başına bir sağlık sorunu olmasının yanında ölümcül hastalıkları tetikleme gibi de bir riski var. Görünen o ki kanser de bu risklerden birisi. Yapılan son çalışmaya göre, milenyum çağında obeziteyle ilişkili olarak kansere yakalanma riski artış gösterdi. Kolorektal, böbrek ve pankreas kanserleri bu bulguda başı çekiyor. Sözgelişi, 1995'ten 2014'e kadar 25 ile 49 yaş arasında obezite ilişkili kansere yakalananların sayısında keskin bir artış yaşandı. Öyle ki 1980-2000 yılları arasında doğmuş olan Y kuşağı, doğum patlaması yaşanan II. Dünya Savaşı sonrası kuşağına göre iki katı daha fazla kanser riski altında. Amerikan Kanser Derneği'ndeki gözetim ve sağlık hizmetleri araştırmaları bilimsel başkan yardımcısı Dr. Ahmedin Jemal, bu bulguların gelecekte kanser vakalarının artacağına yönelik bir işaret olabileceğini kaydetti. Çalışmanın baş yazarı da olan Jemal ayrıca, bu artış potansiyelinin, son birkaç on yılda kanser sebepli ölümlerinin azalmasında kaydedilen ilerlemeyi tersine çevirebileceğinin de altını çizdi. Araştırmaya göre Y kuşağındaki genç yetişkinlerin kansere yakalanma riski, daha ileri yaşlardakilere kıyasla daha az. Ancak risk yine de var. Örneğin, 2010-14 yılları arasında pankreas kanseri oranı, 25-49 yaş arasında 100 bin kişi başına 2 vaka iken 50-84 yaşları arasında bu oran 100 bin kişide 37 vakaya karşılık geliyor. Obeziteye bağlı bazı kanser türlerinin Y kuşağındaki genç yetişkinlerde artış göstermesine dikkat çeken Dr. Jamal, genç erişkinler yaşlı erişkinlere göre daha düşük bir risk grubunda olmasına rağmen yaşanan artışlar konusunda uyardı. Aşırı vücut yağlanmasının bazı kanser risklerini artırdığı zaten biliniyordu. Zira Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı olarak çalışan Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı, obezitenin 12 farklı kansere yakalanma riskini artırdığına yönelik bir raporu 2016 yılında yayımlamıştı. Söz konusu kanser riskleri, bu haberde adı geçen kolorektal, böbrek ve pankreas kanserlerinin yanı sıra özofagus , safra kesesi, gastrik kardiyak , karaciğer, safra kanalı, çoklu miyelom ve tiroid kanseri olarak sıralanıyor. Bununla birlikte kadınlarda görülen meme, yumurtalık ve endometriyal kanserler de obezite kaynaklı kanser riskleri arasında gösteriliyor. Obezitenin akciğer ve cilt kanseriyle ilişkisi ise henüz tam olarak kanıtlanamadı. Obezitenin genç yetişkinlerin kansere yakalanmasındaki tek neden olup olmadığı konusundaki araştırmalar devam ediyor.


Son yıllarda özellikle sağlık sektöründe çalışanlar arasında cerrahi uzmanlık dallarına ilginin azaldığı görüşü tartışılmaktadır. Örneğin genel cerrahi uzmanlık alanının süresinin uzunluğu, yorucu nöbetler, büyük ameliyatların getirdiği stres ve bir türlü bitmeyen sağlıkta şiddetin bunda etkili olduğu düşünülmektedir. Ben de Uzmanı olduğum genel cerrahi alanında TUS'ta genel cerrahinin yerini ortaya koymayı ve sınavı kazandıktan sonra uzmanlık eğitimini yarıda bırakan araştırma görevlileri/asistanların durumlarını ortaya koymak istedim. Tıpta Uzmanlık Sınavı yılda iki kez bahar ve güz dönemlerinde olmak üzere Ö.S.Y.M. Tarafından düzenleniyor. Bu sınavlara giren doktor sayısında her geçen yılda artış gözlenmekte. 2013 yılında bu sınava giren doktor sayısı 8.500 ilken bu sayı son yıllarda adeta ikiye katlanarak 17.000 sayısına ulaştı. Bu sınavlarda başarılı olanlar Devlet ve vakıf üniversiteleri ile Sağlık Bakanlığı'nın Eğitim ve Araştırma Hastanelerinde eğitime başlıyorlar. Tıpta Uzmanlık Yönetmeliği'ne göre klinik dallarda 34 Anadal'da uzmanlık eğitimi verilmektedir. Genel Cerrahi Anadal uzmanlık süreside bu yönetmelikte 5 yıl olarak belirlenmiştir. 2017 Bahar döneminden başlayarak yapılan 6 dönemdeki TUS sonuçlarını değerlendiğimizde K puan sıralamasında ilk 5 sırada yer alan uzmanlık alanları ile genel cerrahi uzmanlık alanının başarı sıralamasının kıyaslamasını yaptık. Tablo-1 de görüleceği gibi ilk 5 arasında Deri Ve Zührevi Hastalıkların 6 kez, Radyolojinin 6 kez, Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahinin 5 kez, Göz Hastalıklarının 4 kez, Çocuk Psikiyatrisi ve Radyasyon Onkolojisinin 2 şer kez yer aldığı görülmektedir. Bu tabloda Genel Cerrahi uzmanlık alanının sıralamalarına bakacak olursak sırası ile iki kez 29.sırada ve birer kez ise 27., 17., 16. ve 21. sıralarda yer aldığı görülmektedir. Araştırmamızın ikinci bölümünde ise İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi, 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi, Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi, Samsun 19 Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Anabilim Dallarından ve Ankara Numune Hastanesi ve Bilkent Şehir Hastanesi ile İstanbul Sultan Abdülhamit Han Hastanesi Genel Cerrahi Kliniklerinden genel cerrahi uzmanlık eğitimlerine başladıktan sonra yarıda bırakan araştırma görevlileri/asistanlar hakkında bir inceleme yaptık. Burada 2015-2020 yılları arasında adı geçen Anabilim Dalı / Kliniklerden ayrılanları belirlemeyi hedefledik. Tablo-2 de görüldüğü gibi bu 13 eğitim kurumundan ilk 24 ay sonunda ayrılan araştırma/asistan sayısı 80 olarak belirlenmiştir. 2 Araştırma Görevlisi ise 24 aydan sonra ayrılmışlardır. İstanbul Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan 15 Araştırma Görevlisi uzmanlık eğitimlerini bırakmışlardır. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi,9 Eylül Tıp Fakültesi, İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dallarından 11 er araştırma görevlisi eğitimlerini sonlandırmışlardır. Tablo-2: Genel Cerrahi Uzmanlık Eğitimine başladıktan sonra ayrılan Araştırma Görevlileri/Asistanların eğitim kurumlarına göre dağılımları. Tablo-3 ü değerlendiğimizde ise en fazla ayrılmanın ilk 3 ayın içinde olduğu belirlenmiştir. Bu 3 aylık dönemde toplam 25 araştırma görevlisi(%30.48)genel cerrahi uzmanlık eğitimlerini sonlandırmışlardır. İlk 6 ay içerisinde ayrılanların sayısı ise 44(%53.65) olmuştur. İstifa eden araştırma görevlileri içerisinde Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'nı kazandıktan ve göreve başladıktan 3 gün sonra istifa etmesi dikkat çekici bulunmuştur. Tablo-3: Genel Cerrahi uzmanlık eğitimine başladıktan sonra ayrılan Araştırma Görevlileri / Asistanların aylara göre dağılımı. Gelen verilerin değerlendirilmesinde genel cerrahi uzmanlık eğitimlerini sonlandıran 82 araştırma görevlisi/asistanın 56'sının(%68.29) istifa ettiği, 26'sının ise (%31.70) bir başka Genel Cerrahi Kliniğine nakil olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak elde edilen bu verilerin ışığında Başta Sağlık Bakanlığı, Aile, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve uzmanlık derneklerinin Genel Cerrahi örneğinde olduğu gibi pek çok cerrahi uzmanlık dallarındaki benzer sorunlara ortak çözümler aramalarının uygun olacağı görüşündeyim. Araştırmamız için gerekli olan verileri bizlerle paylaştıklarından dolayı; Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Nezih Erverdi'ye, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Kaya Yorgancı'ya, İstanbul Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Ertuğrul Göksoy'a, İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Yaman Tekant'a, Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Cumhur Yeğen'e, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Ziya Anadol'a, Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Gökhan İçöz'e, 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Mehmet Ali Koçdor'a, Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Ekrem Kaya'ya, Samsun 19 Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı'ndan Prof. Dr. Bülent Güngör'e, Ankara Numune Hastanesi ve Ankara Şehir Hastanesi Genel Cerrahi'den Prof. Dr. Faruk Coşkun'a ve İstanbul Okan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi'nden Prof. Dr. Osman Yücel'e en içten teşekkürlerimi sunarım. 1-Genel Cerrahi Uzmanlık eğitimine farklı bir bakış. Semih Baskan ve ark. Ulusal Cerrahi Dergisi.2009,25(4):142-145. 2-The Great leader of Turkish surgery is 90 years old. Semih Baskan.Turkish Journal of Surgery.vol:34(4),pp:241-244.2019. 8.Ö.S.Y.M. 2019 Güz Dönemi TUS Raporu Tablo-14.


Genetiğe 4 milyar yatırım, 800 milyar ekonomik değer yarattı. İnsan Genom Projesi'nin ilk taslağı 20 yıl önce 25 Temmuz 2000 tarihinde tamamlandı. Bilim dünyasının en büyük başarılarından biri olarak değerlendirilen bu projenin ilk taslak sonuçlarını ABD eski Başkanı Bill Clinton, projeyi gerçekleştiren uluslararası bilim ekibi ile birlikte Bilim insanları yaşamın şifresini çözdü sözleriyle dünya kamuoyu ile paylaştı. Genomun bütünüyle çözülmesi 2003 yılında tamamlandı. O günden bugüne tam genom dizileme teknikleri geliştiriliyor. Bu sayede genetik biliminde köklü gelişmeler yaşanıyor. Ve yarattığı ekonomik değer en az 800 milyar dolar. 20 yıl önce 25 Temmuz tarihinde dönemin ABD Başkanı Bill Clinton ve İngiltere Başbakanı Tony Blair, projeyi gerçekleştiren uluslararası bilim ekibi ile birlikte insanın genetik haritasının ilk taslağının tamamlandığını açıkladı. Resmi olarak 1990 yılında başlayan bu çalışma tam 10 yıl sürmüştü. Atlantik'in iki yakasında binlerce bilim insanından oluşan ekip, insan genomunu oluşturan 3 milyar DNA bazını büyük bir doğruluk payı ile tanımlayabildi. 2.7 milyar dolara mal olan İnsan Genom Projesi bilimin en büyük başarılarından biri. Bu geniş kapsamlı projenin yürütülmesi için oldukça büyük bir finansmana ihtiyaç vardı. Mali desteğin büyük bir kısmı Amerikan Enerji Bakanlığı, Amerikan Ulusal Sağlık Enstitüsü ve daha sonraları İngiliz Tıbbi Araştırma Konseyi ve Wellcome Trust tarafından karşılandı. Bu kurumların laboratuvarlarında başlayan çalışmalara 6 ülkeden destek grupları katıldı. HGP'nin ABD'de yürütülen kısmının öncüsü James Watson ve Francis Collins'ti. Wellcome Trust Sanger Enstitüsü'nün yöneticisi John Sulston projenin İngiltere ayağını temsil ediyordu. Sonuçta bilim dünyası eşsiz bir biyolojik haritaya kavuşmuş oldu. Bu harita sayesinde bilim insanları, boy, göz rengi, zeka gibi çeşitli insan niteliklerini belirleyen genleri ayrıştırabileceklerini düşündüler. Ancak bu hedefin düşündükleri kadar basit olmadığını kısa zamanda anladılar. Zira çok sayıda insan özelliğinin tek bir gene değil, onlarca, hatta yüzlerce genin bir araya gelmesine bağlı olduğu ortaya çıktı. İnsanın, basite indirgenemeyecek kadar karmaşık bir yapıya sahip olduğu artık kabul görüyor. Tıp dünyası da bir anlamda hayal kırıklığı yaşadı. Tek bir gendeki mutasyonun ölümcül hastalıklara neden olduğu beklentisi ileri araştırmalarda duvara tosladı. Tam tersi birçok ölümcül hastalık çok sayıda gendeki mutasyonun birleşmesinden kaynaklanabiliyor. Bunlar birbirleriyle ve çevresel koşullarla etkileşim içine girerek genlerdeki protein üretimini değiştiriyor. Ayrıca insan vücudunda yaşayan çok sayıda mikrop da bu sürece dahil oluyor. Özetle bu kadar kompleks bir olayda tek bir geni sorumlu tutmak gerçeklerle bağdaşmıyor. -Adenin, Timin, Guanin, Sitozin- sıralamasını çözme işlemi) çok önemli keşifler yapıldı. Mutasyon geçiren genlerin kanserlere ve melanomlara yol açtığı bulundu. . Gen dizileme sayesinde elde edilen bu başarılar zaman içinde otomatikleşerek kolaylaştı ve ucuzladı. Wellcome Sanger Enstitüsü'nden Cordelia Langford, Bugün haftada 3.000 tam genom taraması yapıyoruz. Son derece kolay ve basit bir süreç diyor. Tüm bu dizilemeler insanlara ait değil. Bazıları hayvanlara ve mikroplara da ait. İnsaların ölümcül düşmanları olan sıtma ve koleraya neden olan organizmalar bugün SARS-CoV-2 virüsüne dek uzandı. Bu minik genomların dizilemelerini yaparak, doktorlara ve kamu yetkililerine hastalıkla mücadelede kritik bilgiler sağlanmış oluyor. Farklı kaynaklardan elde ettiğimiz SARS-CoV-2'yi dizilemekle virüsün mutasyon geçirip geçirmediğini görebiliyoruz diye konuşan Oxford Üniversitesi Küresel Sağlık ve Genomik Merkezi'nden Dominic Kwiatkowski, Aynı zamanda farklı bölgelerden gelen çeşitli örneklerdeki minik varyasyonları da tespit ederek yeni salgınların nerede baş göstereceğini önceden saptama şansına kavuşmuş oluyoruz diyor. Cihazlar artık o kadar hassas ki, tek bir hücreden aldığımız DNA'yı analiz edebiliyoruz ve aynı zamanda bu bulguyu milyonlarca hücreden aldığımız DNA'larla karşılaştırabiliyoruz. Bu bize ne söylüyor? Vücudumuzdaki hücrelerin spesifik bir zamanda ne yaptığını keşfediyoruz. Böylece bağışıklık sisteminde ve çeşitli dokulardaki yeni hücre tiplerini tanımaya başladık. Bu sayede vücudumuzdaki hücreleri ve bunların nasıl örgütlendikleri daha iyi anlıyoruz. Hastalıklı dokuyu sağlıklı doku ile karşılaştırdığımızda hastalıkların mekanizmaları ortaya çıkıyor diyor. İGP'si biyolojide ve tıbbi araştırmalarda çok önemli gelişmelere kapı açmakla birlikte bazı fırsatçılara da yeni kar alanları sağlıyor. 1990 yılında başlayan gen dizileme yarışının devam ettiğine dikkat çeken Langford, Şimdi farklı merkezlerde dizilenen insan DNA'sına patent almak isteyenlerle mücadele ediyoruz diyor. İnsan genomu kimin mülkiyetinde sorusu bu noktada önem kazanıyor. İGP tarafından dizilenen genomun her parçası anında kamuoyu ile paylaşılıyor ve genomla ilgili yeni bilgiler hemen hemen her gün ücretsiz erişimi olan veritabanlarında veya bilimsel dergilerde yayınlanıyor. Kaldı ki 2013 yılında ABD'de Yüksek Mahkeme doğal olarak oluşmuş insan genlerinin bir icat olmadığını ve patent talebinin söz konusu olmayacağına karar verdi. Ne var ki özel şirketler edit edilmiş sentetik genler üzerinde patent talebinde bulunabiliyorlar. Çünkü bunlar doğal versiyonlarından belirgin biçimde farklı oldukları için yeni bir icat olarak değerlendiriliyor. Kamu fonlarıyla finanse edilen bilimsel Ar-Ge çalışmalarının geniş anlamda ekonomiye çok olumlu etkileri vardır. Ancak bu etkinin parasal miktarını hesaplamak oldukça zordur. Battelle Technology Partnership Practice adında bir araştırma şirketinin tahmini hesaplarına göre, 1988 ile 2010 arasında ABD yönetiminin genomik araştırmalara yatırımı yaklaşık 796 milyar dolarlık ekonomik etki yaratmış bulunuyor. Oysa İGP için 1990-2003 arasında harcanan miktar 3.8 milyar dolar civarındaydı. Bu değerler göz önüne alındığında yatırım getirisi 141:1'dir. Bu ne anlama geliyor? ABD yönetiminin yatırdığı bir dolar 141 dolarlık ekonomik faaliyet yaratmış oluyor. Bu çalışmaya göre İGP'nin ekonomik etkisi çok geniş bir kitleye fayda sağlamakla kalmıyor, zaman içinde de giderek artıyor. İGP 3.8 milyon istihdam iş-yıl üretti. Veya yatırılan her 1.000 dolar için bir iş-yıl sağladı. İGP tarafından yaratılan personel ücreti bu zaman çerçevesinde 244 milyar doları aştı. Projenin 2003 yılında tamamlanmasından sonra genomik araştırmalara ayrılan kamu harcamaları arttı. 2010 yılı doları itibariyle NIH'in ve Enerji Bakanlığı'nın HGP için harcamaları 5.6 milyar doları buldu. Bunu izleyen 7 yıl boyunca genomik alanına kamu harcamaları 7.2 milyar doları aştı. Yalnızca 2010 yılında genom alanında 51.000 kişiye iş yaratıldı. Dolaylı olarak 310.000 kişi de projeden yararlandı. Bunun da sonucunda 20 milyar personel ücreti yaratıldı ve buna ilave olarak ABD ekonomisine 67 milyar dolar kazandırdı. Hükümet HGP için harcadıklarını çoktan geri kazanmış durumda. Geçen yıl federal, eyalet ve yerel yönetimlere ödenen vergi gelirleri HGP'ye yatırılan 13 yıllık miktarın toplamına eşitlendi. Dahası HGP'ye yapılan yatırımın bilimsel ve ekonomik yararları giderek büyüyor.Tıp, tarım, enerji ve çevre üzerindeki etkileri henüz daha tam olarak görülmüş değil. Genom bir organizmanın deoksiribonükleik asit moleküllerinin tamamıdır. Bu kimyasal bileşik her organizmanın faaliyetlerini geliştirmek ve yönetmek için gerekli olan genetik talimatları içerir. DNA molekülleri iki bükülmüş iplikçikten ve her bir iplikçik nükleotid bazları denilen dört kimyasal üniteden oluşur. Bu bazlar Adenin, Timin, Guanin, Sitozin'dir. İnsan genomu yaklaşık 3 milyar baz çifti içerir. Bunlar hücrelerimizin çekirdekleri içindeki 23 çift kromozom üzerinde bulunur. Her bir kromozom yüzlerce, binlerce gen içerir. Bu genler protein üretimi için talimatlar taşır. İnsan genomundaki 30.000 genin her biri ortalama üç protein üretir. Genoma dayalı araştırmalar zaman içerisinde teşhisi kolaylaştıracağı gibi hastanın genetik yapısına uygun tedavi yöntemlerine de yol açacak. Ayrıca hastanın genetik yatkınlıkları bilineceğinden önleyici ve koruyucu tıp hız kazanacak. Konsültasyon sürecinde doktorlar, genetikçiler, moleküler biyologlar bir arada çalışacak. Bu bütünsel yaklaşımda kişinin beslenme düzeni, yaşam şekli ve tedavi yöntemleri yeniden gözden geçirilecek. Geleneksel olarak bağımsız çalışan biyologlar, HGP'nin sunduğu yeni olasılıkların zorlamasıyla artık araştırmalarını disiplinlerarası ekip çalışması şeklinde yürütecekler. Başka bir deyişle biyologlar bundan böyle mühendisler, yazılımcılar, bilgisayar tasarımcıları, otomasyon uzmanları gibi farklı alanlarda uzmanlaşmış kişilerle işbirliği yapacak. Ayrıca uluslararası geniş katılımlı çalışmalar ekonomik açıdan da herkes için daha karlı olacak. Her insanda her genin iki kopyası bulunur; biri anneden , diğeri babadan gelir. Genlerin çoğunluğu her insanda aynıdır, fakat küçük bir miktarı (yaklaşık %1'den azı) herkeste farklıdır. Aleller küçük farklılıklar gösteren aynı genlerdir. Kardeşler aynı DNA'nın ortalama %50'sini paylaşırlar. Biyolojik kardeşler aynı soy ağacına sahip olmakla birlikte genetik kodları en az bir noktada farklıdır. DNA, mutasyon yoluyla sürekli olarak değişir. DNA dinamik ve uyum sağlayabilen moleküldür.Bu durumda içinde bulunan nükleotid dizilimler mutasyon adı verilen süreç üzerinden değişir. Bazen bir mutasyon dramatik değişikliklere yol açabilir. İnsanın genetik ve genomik alanlarındaki araştırmalarının öyküsü Mendel'in 1800'lü yıllarda bezelyeler üzerindeki araştırmalarıyla başlıyor. Bu öykü 2003 yılında insan genom haritasının çıkartılmasıyla son budu. Aslında son bulmadı; bu eşsiz bilgi hazinesinin yardımıyla genetik araştırmalar bugünkü düzeyine ulaştı. Resmi olarak 1990'da başlayan proje aslında çok daha eski tarihlere dayanıyor. - 1970'ler: Fred Sanger DNA dizileme tekniğini buldu. - 1985: Santa Cruz'daki California Üniversitesi'nden Robert Sinsheimer, Amerikan Enerji Bakanlığı, Ulusal Sağlık Enstitüsü ve İngiliz Tıbbı Araştırmalar Konseyi gibi potansiyel destekçilerle insan genomunu bütün olarak dizileme projesini gerçekleştirmek için bir araya geldi. - 1986: Amerikan Enerji Bakanlığı ve NIH projeyi destekleme kararı aldı. - 1988: İnsan Genom Örgütü kuruldu. - 1989: İngiliz MRC sponsor olmayı kabul etti. - 1990: HGP resmi olarak James Watson'ın girişimleriyle başlatıldı. - 1993: Wellcome Trust Enstitüsü John Sulston'ın liderliğinde projeye katıldı. - 1997: Ulusal İnsan Genom Araştırmaları Enstitüsü kuruldu. - 1998: Craig Venter HGP' projesini bağımsız olarak yürütmek için Celera Genomics isimli özel şirketi kurdu. - 1999: İlk olarak insanın kromozom 22'nin dizilemesi yapıldı. - 2000: İlk taslak tamamlandı. - 2001: HGP ve Celera Genomics genom taslaklarını aynı anda Nature ve Science dergilerinde yayımladı. - 2003: HGP resmi olarak %99.99 doğruluk payı ile tamamlandı. Bu yazı, 17 Temmuz 2020 tarihli 225. sayıda yayınlanmıştır.


Çok karmaşık beyin yapımız üzerine araştırmalar, bu konuda ilk kapıları aralamaya başladı. Görünüşe bakılırsa, çeşitli ruhsal rahatsızlıkların beyinde yarattığı etkiler birbirleriyle örtüşüyor. Bunun ardındaki gen etkinliğinin incelenmesi şizofreni ve kimi başka ruhsal bozuklukların nedenlerini daha iyi kavramamıza yardımcı oluyor. Biyolojik nedenleri bilinen kanser ya da kalp hastalığı gibi durumların tersine, ruhsal rahatsızlıklar ve kimi gelişimsel bozukluklar davranışsal belirtilerle tanımlanıyor. Belli gen değişkeleriyle doğan insanların şizofreni, çift kutuplu rahatsızlık ve otizm gibi durumları sergilemeye daha yatkın olabilecekleri bilinmekle birlikte, bu genlerin ne türde işlevleri yerine getirdikleri ve insanlarda ne gibi çekinceler yarattıkları henüz bilinmiyor. Kanada British Columbia Üniversitesi'nden Jehannine Austin, Beyin inanılmaz derecede karmaşık bir organdır-bir şeyler yolunda gitmediğinde başka bir şey devreye girip bu açığı kapatmaya çalıştığından, temelde yatan sorunun anlaşılması son derece güçtür, diyor. Bu gibi durumlarda kimi beyin hücrelerinin işleme biçimlerinde meydana gelen değişikliklerin görünürde birtakım benzerlikler sergilediği artık biliniyor. Bir süredir şizofreni, çift kutuplu rahatsızlık, bunalım, alkolizm, ya da otizm gibi durumları olan kişiler tarafından bağışlanan ve öldükten sonra alınan dokulardaki beyin hücrelerinde farklı genlerin ne denli etkin olduklarını araştıran Kaliforniya Üniversitesi'nden Daniel Geschwind ve arkadaşları, gen etkinliklerinde azımsanmayacak ölçüde bir örtüşmeye tanık oldular. En büyük örtüşmeye çift kutuplu rahatsızlık, şizofreni ve otizmi olan kişilerden alınan örneklerde tanık olundu. Bu rahatsızlıklarla bunalım arasında da daha düşük kertede bir örtüşme söz konusuydu. Bu durumun uzmanların ailelerde kuşaklar boyu saptamış oldukları örtüşmelerin bir yansıması olduğuna dikkat çeken Austin, Bunalım, kaygı ve çift kutuplu rahatsızlık gibi durumlara genelde hep aynı aile bireylerinde tanık oluyoruz, diyor. Yeni bir araştırma bu türde kimi rahatsızlıkların neden örtüştükleri konusuna açıklık getirdi. Beyindeki astrosit adı verilen yıldız biçimindeki hücreler sinir hücrelerinin büyümelerine yardımcı olurlar. Bu son çalışmada otizm, şizofreni ve çift kutuplu rahatsızlık gibi durumları olan kişilerde astrositlerin işlevini denetleyen genlerin çok daha etkin oldukları görüldü. Araştırmada bu durumlardan her birinin kendilerine özgü birtakım unsurları da içerdikleri görüldü. Söz gelimi, bunalımlı kişilerden alınan örneklerde gerginlik ve yangı belirtilerine tanık olundu. Bu durum, beyindeki yangılanmanın duygudurumu bozukluklarında bir rol oynadığına ve yangıları önleyici ilaçların bunalımın sağaltımında etkili olabileceğine işaret eden ve sayıları giderek artan kanıtlarla da uyuşuyor. Edinburgh Üniversitesi'nden Heather Whalley, bu tür çalışmaların bunalımın alt kategorilerinin tanımlanmasına da katkıda bulunacağına inanıyor ve, Bunalım öylesine farklı unsurlardan oluşan bir durum ki, bunun farklı düzeneklerden oluşan çok farklı alttürleri olabilir. Bu alttürlerin tanımlanması sağaltımı büyük ölçüde kolaylaştırabilir, diye ekliyor. Geschwind ve arkadaşları alkolizm ile incelemeye aldıkları başka ruhsal durumlar arasında herhangi bir örtüşmeye tanık olmadılar. Austin bu durumun araştırma kapsamına alınan alkol bağımlılarının sayıca az olmalarından kaynaklanabileceğini belirtiyor. Ancak Bournemouth Üniversitesi'nden Kevin McGhee, bunun bağımlılıkların farklı biçimde işlediğinin bir göstergesi de olabileceğine dikkat çekiyor.


Bugüne dek uygulanabilir çok az gen tedavisi vardır. Bu her şeyden önce gen makası CRISPR/Cas9 ile kalıtım molekülü DNA'nın iki ipliğini ayırmasıyla ilgili. Eğer hücre mekanizmasıyla onarım düzgün gerçekleşmediğinde ağır DNA hasarları meydana gelebilir. Fakat araştırmacılar artık bu tür riskli kesiklere gerek bırakmayan yeni bir araç geliştirdiler. Baz düzenleme yöntemiyle sadece tek bir DNA bazı, muadili ile değiştirilmekte. Baz düzenleme yönteminin ne kadar iyi işlediğini ve ne kadar güvenli olduğunu şimdi Zürich Üniversitesi'nden Tanja Rothgangl ve ekibi, fareler ve makak maymunlarıyla kontrol etti. Ekip onarmak için PCSK9 genindeki bir mutasyon seçilmiş. Bu mutasyon insanlarda kalıtsal yüksek kolesterol seviyesine yol açıyor. Bu geni taşıyan insanlarda kolesterol seviyesi genç yaşlardan itibaren hasta edici seviyeye kadar yükselir, dolayısıyla da kalp-dolaşım hastalıkları riski taşırlar. LDL veya kötü kolesterol kandaki yağları daha küçük damarlara da taşıdığı için damarlar tıkanarak, kireçlenebiliyor. Bu genin işlevini bozduğumuzda kandaki LDL değerleri düşüyor ve kalıtsal yüksek kolesterol için güvenli bir tedavi yöntemi sunuyor diyor araştırmacılar. Gen tedavisi için koronavirüse karşı kullanılan mRNA aşılarının teknolojisi değiştirilmiş. Bunlar lipid kılıfıyla kaplı ve diken proteinin reçetesini içeren mesajcı RNA içeriyorlar. Gen tedavisi için enjeksiyona, DNA- baz düzenleme ve DNA baz değiştirme için RNA yapı talimatları eklenmiş. Değiş tokuşun doğru yerde gerçekleşmesi için, gen aracı ayrıca tam hedefe kenetlenmeyi sağlayan bir iletim sekansına da sahip. Hazırlanmış mRNA çözeltisini araştırmacılar yüksek kolesterol değerlerine sahip farelere ve uzun kuyruklu makak maymunlarına aşılamışlar. Yağla çevrili mRNA partikülleri daha çok karaciğere girip, işlendiğinden, gen aracı da nerede etkili olması gerekiyorsa oraya ulaşmış. Birkaç hafta sonra da hayvanlarda bu yeni yöntemin ne kadar iyi işlediği kontrol edilmiş. Sonuca göre farelerde PCSK9 genlerinin üçte ikisi değiştirilebilirken, maymunlarda üçte bir olmuş. Bu gelişme her iki hayvanda da kolesterol seviyesinin düşmesini sağlamış. Kolesterol seviyesi farelerde ortalama olarak litre başına 1,5 millimol'den 15'a, maymunlarda ise yüzde 19 düşmüş. Araştırmacılar bu deneylerin, baz düzenleme yöntemi için uygun olduğunu göstermekte. Ve aynı yöntemin ileride diğer kalıtsal metabolizma hastalarında da kullanılabileceği sanılıyor. Ancak yöntemin ilk önce diğer hayvan deneyleriyle güvenirliğinin ve etkinliğinin kanıtlanması gerekiyor.


Türkiye, diğer OECD ülkelerine göre daha fazla antibiyotik kullanıyor. Antibiyotikli ilaçlara direnç oranımız ise %38. Basit bir soğuk algınlığı ya da grip tedavisinde bile antibiyotiklere başvurulması gibi bilinçsiz kullanımlar, bakterilerin antibiyotik ilaçlara yönelik dirençlerinin artmasına yol açıyor. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü , gereksiz antibiyotik kullanımının engellenmesi bakımından mikroorganizma varlığını kanıtlayacak hızlı tanı testlerinin kullanılması öneriliyor. Bahçeşehir Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Öğr. Gör. Ahu Kürklü, gereksiz yere antibiyotik kullanılmasının bakteri direnci oluşturduğunu ve artık toplumda ciddi bir halk sağlığı problemi haline geldiğini belirtti. İnfeksiyon ve Epidemiyoloji Uzmanları Birliği'ne göre, özellikle hastaneden evde bakım hizmetlerine taburcu olan hastalar, hastaneden aldıkları bakterileri evlerine, ailelerine ve hatta onlara bakım veren sağlık personeline bulaştırma riski taşıyor. Ülkemizde antibiyotik kullanımı çok tehlikeli boyutlara ulaştı. Hastaların ısrarı ile hekimler gereksiz reçete yazar oldu. Eğitim seviyesinin yükselmesi, internet kullanımının artması, sağlık okur yazarlığı gibi etkenler de, gereksiz antibiyotik kullanımını azaltacak yerde artırdı; çünkü insanlar kendi kendilerinin doktoru olmaya başladı. Fakat, Ocak 2017 tarihinden itibaren Sağlık Bakanlığı'nın Akılcı Antibiyotik Kullanımı Projesiyle birlikte insanların hekim reçetesi olmadan eczaneden antibiyotik almasının önüne geçildi. Antibiyotik, üst solunum yolu gibi viral hastalıkların tedavisinde etkili değil. Yalnızca bakteriler üzerinde etkili olan bir ilaç ve laboratuvar ortamında mikrobiyolojik kültür çalışmaları yapıldıktan sonra uygun doz ve zaman aralığında kullanılması gerekiyor. Günümüzde hekimlerin, antibiyotik direnci sebebiyle, mikrobiyolojik kültür çalışmalarının yanı sıra mikrobiyologlardan duyarlılık incelemelerini de istediğini belirten Kürklü, Bunun sebebi kültür sonucunda elde edilen bakterinin var olan tüm antibiyotiklere karşı direncinin olup olmadığının belirlenmesidir. Duyarlılık çalışması yapılmadan bireye antibiyotik reçete edilmişse ilacın kullanımını takiben 36 saat içinde var olan hastalık belirtilerinde gerileme olması beklenmektedir. Eğer bu gerileme gerçekleşmiyorsa yine antibiyotik direncinden şüphe edilmelidir. Antibiyotiklerin uygunsuz kullanımı, gereğinden fazla istenmeyen yan etkiye, ilaca dirençli mikroorganizmaların gelişimine ve sağlık giderlerinde artışa neden olmaktadır dedi. Çocuk ve yaşlılar için kullanılan antibiyotiklerin kullanım dozunun diğer bireylerinkinden farklı olduğunu belirten Kürklü, Yanlış dozlarda antibiyotik kullanımı bu grupta yer alan bireylerde böbrek ve karaciğer yetmezliği gibi ciddi yan etkilere sebep olabilmektedir dedi.