İnsanların pek çoğu bir yangının ya da feribot faciasının ortasında kaldıklarında canlarını kurtarmak için neden hiçbir şey yapmıyorlar? Aşırı stres ve tehlike anında, yeni bilgileri işlemden geçiren beyin bölgelerinin işlevi kesintiye uğruyor ve insanları eyleme geçirirken düşünme süreci durduruluyor. Kişi daha önce hiç karşılaşmadığı korku - kaygı durumla karşılaştığında, çözüm bulma olasılığı çok daha düşük oluyor. Birçok bilimsel araştırma, kişinin ölüm çekincesiyle yüz yüze geldiği ya da korkunç bir felakete tanık olduğu gerginlik ve baskıya yol açan durumlarda, insanların yapılması gerekeni anımsamalarının -ya da, anımsanacak olsa bile, bunu eyleme geçirmelerinin bir hayli güç olabileceğini ortaya koyuyor. Bu da, kendilerini bir yangının ya da feribot faciasının ortasında bulan insanların çoğunun canlarını kurtarmak için neden hiç bir şey yapmadıklarını anlaşılır kılıyor. New Haven Üniversitesi adli psikiyatri uzmanlarından Charles Morgan, Aşırı gergin bir ortamda kimsenin kafası iyi çalışmaz, burada asıl sorun kimlerin daha önce şaşkına döndüğüdür, diyor. Peki, beklenmedik bir olay karşısında beyni serseme çeviren nedir ve bunun önüne geçmek için bir şey yapılabilir mi? Acil hizmet görevlileri, ordu ve yaşamlarını sürekli tehlikeye atmak zorunda kalan başka insanlar uzun süredir bu soruya bir yanıt getirmeye çalışıyorlar. Ne var ki, bir yangın, soygun, ya da terör saldırısı sırasında kafamızda neler olup bittiğini bilmek hepimiz için yararlı olabilir ve bu bilgiler sayesinde canımızı kurtarabiliriz. Şirket ve resmi yönetimlerin çalışanlarını çekinceli bölgelere göndermeden önce bir düşman ortam farkındalık eğitiminden geçirmeleri artık alışılagelmiş bir uygulamaya dönüştü. Gelgelelim, önceden kestirilmesi olanaksız bir duruma hazırlanmak ne denli olasıdır? Yaşamda kalabilmenin yollarını araştıran ve bu konuda eğitim veren Portsmouth Üniversitesi ruhbilim uzmanlarından John Leach, acil durumlara hazırlıklı olma yönünde verilen eğitimin kesinlikle işe yaradığına, bu gibi durumlarda kişinin vereceği tepkinin büyük ölçüde sahip olduğu bilgiye dayandığını belirtiyor. Önceden edinilen bilgi can alıcı bir önem taşıyor, çünkü felaket gelip çattığında beyin mantıklı düşünebilecek durumda olmuyor. Adrenalin yalnızca birkaç saniye içinde kana karışarak kalp atış hızının dakikada 70 atımdan 200 atımın üzerine çıkmasına yol açıyor. Ardından bedenin stres merkezi tarafından salgılanan kortizol hormonuyla birlikte kan şekeri düzeyleri de yükseliyor ve bedenin sindirim gibi ikinci derecede önemli işlevleri bastırılıyor. İnsanlarda zaman içinde evrilen bu savaş ya da sıvış düzeneği kişiyi fiziksel eyleme hazırlarken, beynin çalışan belleği yöneten ve yeni bilgileri işlemden geçiren bölgelerinin de işlevini kesintiye uğratıyor. Bir başka deyişle, insanları eyleme geçirirken düşünme sürecini durduruyor. Bilişsel yetiler kösteklendiğinde, kişi daha önce hiç karşılaşmadığı bir korku ya da kaygı uyandırıcı durumla karşılaştığında, çözüm bulma olasılığı çok daha düşük oluyor. Bu gibi durumlarda insanların büyük bir çoğunluğu ne savaşıyor, ne de sıvışıyor: yalnızca donup kalıyor. Leach, geminin batması, uçağın alev alması gibi topluca yaşanan felaket anlarında insanların yaklaşık yüzde 75'inin bilişsel bir felç yaşayıp donduklarını belirtiyor. Katılımcılar üzerinde derin etkiler yaratabilecek deneyler yapmak törel açıdan uygun olmadığından, aşırı uçlarda senaryolara, gönüllü seçilmiş askerler katılıyor. BU denek topluluklarında bile, aşırı düzeyde gerginlik yaratan durumların kişinin sergilediği davranış biçimlerini ciddi biçimde etkileyebileceği görülüyor. 2006 yılında, Morgan, yoğun bir yalandan tutsak alma ve sorgulama sürecinin ABD askeri okulu pilot ve uçuş ekibi üyelerinin bilişsel becerilerini nasıl etkilediğini araştırdı. Çizgilerden oluşan karmaşık bir şeklin kopyasını çıkarıp ardından onun ezberden çizilmesini içeren bellek deneyini, tutsaklık durumunda gerçekleştirmeye çalışan denekler, denetim grubuna kıyasla daha çok zorlandılar. Ancak 10 yaşın altındaki çocukların genelde uyguladıkları bölük pörçük bir çizim yöntemine başvurdular. Gerginliğin yoğun olduğu durumlarda çoğumuzun böyle bir tavır sergileyeceğini dilegetiren Morgan, Karar verme sürecinde bu tür yanlışlıklara karşı kendimizi koruyabilmenin tek yolu, daha önce denemiş olduğunuz ve düzgün düşünemediğinizde uygulayabileceğiniz eylemlerin bir listesini yapmaktır, diyor. Beklenmedik tehlike ve felaketlere hazırlıklı olmak, kişinin yaşamda kalma olasılığını arttırıyor. HEAT ve benzeri eğitim programlarında uçakta en güvenli oturma yeri, yangın merdiveninden nasıl kaçılabileceği gibi temel birtakım bilgiler öğretiliyor. Bu bilgiler belleğe kazındığında, insanların acil durumlarda buna kafa yormaları gerekmiyor. Uzmanlara göre, bu son derece önemli, çünkü genelde insanları ölüme sürükleyen, beyinlerinin bilinçli düşünme bölümü oluyor. Bu tür eğitimlerin özünde, güven duygusunu arttırmanın yanı sıra, kişinin düşünme gücü sekteye uğradığında davranışlarına yön verebilecek bir yöntemsel bellek oluşturulması da amaçlanıyor. Bir süredir petrol kulelerinde çalışanlar ve arama kurtarma ekipleri için zorunlu olan helikopter sualtı tahliye eğitiminden geçmiş kişileri araştırmakta olan Central Lancashire Üniversitesi uzmanlarından Sarita Robinson'a göre böyle bir yöntemsel bellek oluşturmak biraz zaman alıyor. Robinson, insanların, hızla suya daldırılan yapay bir helikoptere kemerle bağlandıkları bu eğitimin ilk denemesinde, kişilerin ya donup kaldıkları ve kaçmak için hiç bir şey yapmadıklarına, ya kemerin bağını çözmeden pencereden kaçmaya çalışmak gibi dizisel bir yanlış yaptıklarına, ya da çok yaygın olarak kemerlerini araba kemeriymiş gibi açmak türünde bildik ama yersiz bir davranışta bulunduklarına tanık oldu. Robinson, Leach ve kimi başka araştırmacılar eğitimin acil durumlarda yaşamda kalma olasılığını arttırabileceği ve bir kez böyle bir durumun üstesinden gelebilen bireylerin daha sonraki benzer durumları da daha kolay atlatabilecekleri görüşünde birleşiyorlar. Bu yazı HBT'nin 76. sayısında yayınlanmıştır.


Parmak izinin kişiye özgü biçimlerinin henüz anne karnındayken oluştuğu bilinmekte. Aşağı yukarı hamileliğin üçüncü ayından itibaren, ceninin parmaklarındaki girintilerin ve çıkıntıların kemer mi, döngü mü yoksa girdap olarak mı biçimleneceği belirleniyor. Ancak bu oluşum ve varyasyonların çeşidinde temelde hangi mekanizmaların gizli olduğu pek bilinmiyordu. Fudan Üniversitesi'nden Jinxi Li, ekibiyle birlikte, parmak izlerimizi belirleyen genleri bulmak için dünya genelinde farklı nüfus gruplarından toplam 23.000 kişinin kalıtımı karşılaştırılarak, inceledi. Bu çalışma sırasında parmak yapılarının üç ana modelinden biriyle bağlantılı olabilecek gen bölgeleri arandı. Bu şekilde araştırmacılar Han Çinlilerinin kalıtımında, insanların parmak izi motifleriyle bağlantılı olan 43 gen bölgesi tespit ettiler. Bu gen varyantlarından 12'si, ortadaki üç parmaktaki çok benzer izlerden oluşan motif grubuyla bağlantılı. 'Bu sonuç, uzun zamandır bilinen bu korelasyonlar için genetik bir temel sundu' diyor araştırmacılar. Çok sayıda genin bağlantılı olması ayrıca insanın parmak izinde, çok sayıdaki genetik faktörün karmaşık etkileşimini de kanıtlıyor. Genler tek başına pek etkili değil, bireysel motif, ancak kombinasyon sonucunda oluşuyor. Bu nedenle de sadece bir insanın genotipine bakarak, kişisel parmak izi motifini öncelemek mümkün değil. Ancak girdap, kemer ve döngü gibi üç ana motif belli başlı gen varyantlarına göre sınıflandırılabiliyor. Araştırmacılar bu genlerden biri olan EVI1'i farelerle yapılan deneylerle kanıtladılar . Farelerde bu gen değişimden geçirildiğinde, girintilerin biçimi de değişti. EVI1 geni insanda embriyo evresinin en başlarından itibaren parmak ve ayak parmaklarında etkindir ve daha sonra ciltteki çıkıntıları biçimlendiren, bağdokusu yastığını etkiler. Bugüne dek parmak izinden sorumlu olan genlerin, özellikle de cilt yapısının oluşumuyla ilgili olanlar olduğu sanılıyordu. Oysa EVI1 ve son olarak saptanan genlerin çoğu, çok daha temel bir süreçte yer alıyor: Uzuvların gelişmesinde. Buna göre cildin oluşumundan çok önce izler, büyümekte olan parmak ve ayak parmaklarına işleniyor. Bununla birlikte parmak izleri ve büyüme sadece genetik olarak yakından bağlantı değil, parmak oranlarıyla da ölçülebilir korelasyonlar var. Mesela parmak uçlarında girdap motifi olan kişilerin yüzük ve orta parmaklarındaki uç eklem kemikleri daha uzun. Hatta bu bağlantı küçük parmakta daha da belirgin. Sonuç olarak ellerin ve parmakların büyümesinden ve parmak oranlarından sorumlu olan genler parmak izlerinin temel motiflerini de biçimlendiriyorlar. Fakat genlerin nasıl çalıştığı ve parmak uçlarında niçin bazen girdap, bazen kemer bazen de kıvrımların oluştuğu bilinmiyor henüz.


En eski antibiyotik olan penisilin, bulunuşundan bu yana hastanelerin vazgeçilmezidir. Doksan yılı aşkın bir süredir hastalar penisilinle bakterilerden korunuyor. Fakat bu antibiyotik, penisilin alerjisine sahip kişiler için zararlı olabiliyor. Ayakta veya yatılı olarak tedavi görenlerin yaklaşık olarak yüzde onu penisilin alerjisine sahip olduklarını söyleseler de bu sayının gerçekte ne kadar olduğu tartışmalı. Çünkü araştırmalar, alerjik olduğunu söyleyen hastaların %75-90'ının gerçek alerjiye sahip olmadıklarını ve sorunsuz olarak penisilinle tedavi edilebileceklerini gösterdi. Massachusetts Genel Hastanesi'nden Kimberly Blumenthal penisilin alerjisi ve dirençli süper mikrop arasında bir bağlantı olabilir mi diye sordu. Alerjik olan 64.141 kişinin ve penisilin alerjisine sahip olmayan 237.258 kişinin verileri incelendi. Araştırmanın başında hiç kimse ne metisilin dirençli hastane mikrobu Staphylococcus aureus veya Chlostridium difficile bakterisine bağlı enfeksiyon geçirmemişti. Altı yıllık araştırma süresince araştırmaya katılanlara kaç kez antibiyotik yazıldığı, hangi ilaçları aldıkları veya MRSA veya C.difficile enfeksiyonuna yakalanıp, yakalanmadıkları takip edildi. Değerlendirmeye göre katılımcılardan 1345'ine MRSA bulaşmış ve 1688 kişide C.difficile enfeksiyonu gelişmişti. Ama penisiline karşı alerjisi olanların daha fazla hastalandıkları ortaya çıkmış. Buna göre bu kişilerde C.diificile enfeksiyon riski %26, MRSA riski ise kontrol grubuna kıyasla yüzde 69 daha yüksek çıkmış. Araştırmacılar enfeksiyon duyarlılığından, alternatif olarak alınan geniş spektrumlu antibiyotiğin sorumlu olabileceğini düşünüyor. Nitekim birçok bakteri ailesine karşı etkili olan bu ilaçların antibiyotik dirençliğini artırdığı bilinmekte. Ayrıca mide bağırsak sistemindeki yararlı mikropları öldürdükleri için de hastalar agresif enfeksiyonlara karşı daha duyarlı hale geliyor. Ne kadar çok çeşitli maddeler kullanılır ve ne kadar sık alınırsa etkiler de o denli şiddetleniyor.


Plasebo ve Nosebo etkileri ilaçlardan bilinmektedir. Örneğin ağrı kesicilerdeki etkinin üçte biri kadarı, bilinçsiz beklentilere uzanabilir. Ancak ilginç bir şekilde plasebo etkisi tamamen psikolojik bir fenomen değildir, biyokimyasal olarak da saptanabilir, beyin stimülasyonundan etkilenebilir ve katılımcıların etkisiz ilaç aldıklarını bilmeleri halinde bile işlemekte diyor araştırmacılar. Peki ya bilişsel eğitimdeki plasebo etkisi nasıl işliyor? Örneğin çalışma belleğini geliştirmek için kelime öğrenme ve beyin jimnastiği sırasındaki etkisi nedir? Bu konuyu Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde Jocelyn Parong ile çalışan ekip araştırdı. Araştırma çerçevesinde ilk önce, iki yüz kadar katılımcının tümüne, durumlarını belirlemek için çeşitli bilişsel parametreler üzerinde kapsamlı testler yaptırıldı. Bunu 10 oturumluk bir eğitim aşaması takip etti. Katılımcıların yarısı, önceden eğitimden olumlu beklentilerin özellikle yükseltildiği bir tanıtım aldı onlara neredeyse tüm alanlarda zihinsel performanslarında bir gelişme olasılığı verildi. Diğer yarısına alıştırmaların, antrenman yapılan belirli bir alanda performansı iyileştirirken diğer alanlarda bilişsel performansı azalttığı söylendi. Bu plasebo ve nosebo telkinleri, grupların eğitim aşamasında farklı zorluk derecelerinde, ara testler almasıyla desteklendi. Eğitim aşamasında her iki gruptaki katılımcılar ya çalışma belleğini güçlendirmek için özel egzersizleri ya da genel bilgi üzerine çoktan seçmeli sınavları tamamladılar. Araştırmalara göre bu bilgiyi güçlendiren ancak çalışma belleğini güçlendirmeyen bir kontrol görevi. Araştırmacılar alıştırma evresinin sonunda katılımcıların bilişsel yetilerini kontrol ettiklerine önemli farklılıklar ortaya çıktı. Son testte plasebo grubundakiler, nosebo manipülasyonuna maruz kalanlardan çık daha iyi performans gösterdiler. Her iki alıştırma türüyle de plasebo grubundaki katılımcılar, sınav kontrol grubunda hafıza eğitimi alanlara göre daha az olsa bile genel zihinsel performanslarını geliştirdiler. Bununla birlikte plasebo etkisi bilişsel yetilerin her alanına aynı etkiyi yapmıyor. Sonuçlar akışkan zekanın, bilişsel esnekliğin ve işleyen belleğin pozitif beklentinin etkisinden uzamsal biliş ve seçici görsel dikkatten daha fazla yarar sağladığını gösteriyor. Plasebo grubundaki katılımcılar, ilk alanlarda, nosebo grubuna göre çok daha fazla gelişme göstermiş olmasına karşın son ikisinde durum böyle değildi diyor araştırmacılar. Plasebo etkisinin kontrol edildiği tıbbi araştırmalarda da olduğu gibi katılımcılar arasında önemli bireysel farklılıklar söz konusu. Zihinsel eğitim ve zekaya yönelik temel tutum da bu konuda önemli bir rol oynuyor: Araştırmacılara göre başından beri zekanın değişebilir ve geliştirilebilir olduğuna inanan insanlar, zekanın sabit olduğunu düşünenlere göre daha büyük büyük bir plasebo etkisi gösterdiler. Sonuçlar genel olarak plasebo etkisinin ve onunla bağlantılı pozitif beklentilerin öğrenme ve beyin jimnastiğinde de etkili olduğunu gösteriyor. Tam tersi olarak da araştırma aynı zamanda, örneğin okul çağındaki çocukları veya bunama başlangıcında olan kişileri önceden demotive edildiği taktirde, yani onlara öğrenmenin veya beyin jimnastiğinin olasılıkla yardımcı olmayacağını açıklayarak, ters tepme olasılığının yüksek olduğunu göstermektedir. 'Nitekim o zaman nosema etkisi bu olumsuz beklentinin de gerçekleşmesini sağlayabilir' diyor araştırmacılar.


Madagaskar'daki İndri lemurları yağmur ormanlarının şarkıcıları olarak bilinirler. Hemcinsleriyle konuştuklarında örneğin, az da olsa insan tarafından üretilen bir melodiyi andırabiliyor. Turin Üniversitesi ve Max-Planck Psikolingüistik Enstitüsü araştırmacıları insana ait müzik ve primat şarkıları arasında gerçekten bir benzerliğin bulunup, bulunmadığını araştırdılar. Yıllar süren araştırma çerçevesinde uzmanlar soyları tehdit altında olan İndri lemurlarını incelendi. Current Biology dergisinde yayımlanan sonuçlara göre Indri lemurları şarkılarını insanlara benzer bir şekilde üretirken, belli bir ritim türünden yararlanıyorlar. Hayvanların da ritim yetisine dolayısıyla da doğuştan müzik yapma kabiliyetine sahip oldukları zaten biliniyordu. Mesela ötücü kuşlar, şarkılarında insanınkine benzer ritmin bulunduğu temsilcilerden bazıları. Araştırmacılar insan dışındaki primatların da şarkılarına kategorik ritimleri yerleştirip, yerleştiremediklerini öğrenmek istediler. Tonlar arasındaki zaman aralıkları tam olarak aynı süreye (1:1 ritim) veya sürenin iki katına (1:2 ritim) sahipse bir ritim kategoriktir. Bu tür ritim, insanlığın tüm müzik kültürlerinde evrensel olarak bulunabilir ve müziğin tanınmasını kolaylaştırır. Araştırmacılar on iki yılı aşkın bir süre için Indri lemurlarının Madagaskar'daki doğal habitatlarını ziyaret ederek, 39 hayvanın şarkısını kaydettiler. Indri lemurları gruplara ayrılmıştır ve düet yaparak veya koro halinde şarkı söylerler. 350 kaydın analizine dayanan sonuçlar, Indri şarkılarının hem 1:1 hem de 1:2 ritmine sahip olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar ayrıca insanlara özgü bir anlatım modeli olan ritardandoyu yani melodinin yavaşlayan temposunu da buldular. Uzmanlara göre bu insan dışındaki primatlarda görülen ilk evrensel ritim duyusu. Fakat primatların niçin müzik benzeri ritimler ürettikleri bilinmiyor. Tahminlere göre Indri lemurlarındaki bu yetenek insandan bağımsız olarak gelişmiş olmalı. Nitekim insan ve Indri lemurunun son ortak atası 77 milyon yıl önce yaşamıştı. Erkek ve dişi lemurların şarkılarındaki aralıkların farklı olması da cinsel eş seçiminde ritmin olası bir rolü olduğunu düşündürmekte. Kategorik ritim insana ait müzikte yer alan birçok evrensel motiften sadece biri. Bilim insanları bundan sonraki çalışmalarında diğer motifleri bulmaya çalışacaklar.


Dünya genelinde milyonlarca insan saç dökülmesinden şikayetçi. Bilim insanları saç dökülmesinden belli başlı bir proteinin sorumlu olduğunu buldular. Amerikalı araştırmacılar saç dökülmesine karşı bir madde bulduklarını açıkladılar. Yeni bilgiler sayesinde saç dökülmesi önlenebileceği gibi saçların yeniden çıkması da sağlanabilecek. Kaliforniya Üniversitesi bilim insanları bir modelleme sayesinde belli başlı bir maddenin, yoğun oranda bulunmasının saç foliküllerini öldürdüğünü tespit ettiler. Söz konusu madde TGF-beta olarak isimlendirilen bir protein. Biophysical Journal dergisindeki makaleyi göre saç folikülünün büyümesini sağlıyor. Ancak aynı protein saç foliküllerinin ölmesinden de sorumlu. Birçok kimyasal da olduğu gibi bu proteinde de miktar fark yaratıyor. Miktar doğru ise yeni saçlar büyüyor. Ancak fazla miktarda olduğu zaman saçlar dökülüyor. Saç dökülmesinden şikayetçi olanlar için bu araştırma umut verici. Çünkü kıl kesecikleri, her türlü hücreye dönüşebilen kök hücreleri içerir ve kıl kesecikleri ölse bile kök hücre rezervi ölmüyor. Hayatta kalan kök hücreleri yenilenme sinyali aldıklarında etkinleşir ve yeni kıl kesecikleri üretebilirler. Bilim insanları TGF-beta seviyesini kesin bir şekilde ayarlayabildikleri zaman, ölmüş kıl keseciklerini hayata döndürebilecek anahtarı elde edebilecekler. Bu yöntem gelecekte kelliğe bile çare olabilecek. 'Hatta aynı yöntemle yaraların daha çabuk iyileşmesini de sağlayabiliriz' diyor araştırmacılar. Bununla birlikte kıl keseciklerinin kendi kendilerini niçin öldürdükleri henüz tam olarak açıklık kazanmış değil. Bir hipoteze göre bu hayvanlardan miras aldığımız bir özellik olabilir. Hayvanlar sıcak yaz aylarında serinlemek için tüylerini dökerler. 'Hatta bu şekilde kamufle olmaya çalışıyor da olabilirler' diyor uzmanlar.


Laboratuvarda yetiştirilen mini beyinler üzerinde yapılan çalışmalar, atalarımızın beynindeki bir mutasyonun, modern insan zihnini oluşturmuş olabileceğini öne sürüyor. Karmaşık dil, edebiyat ve mühendisliğe yol açan bu kadar gelişmiş bilişsel yetenekleri nasıl geliştirdik? Modern insan beyni, Neandertaller ve Denisovalılar gibi en yakın evrimsel akrabalarımızın beyninden ne yönden farklı? Bu ve bunun gibi sorularla birlikte bugünkü insanlara nasıl dönüştüğümüz, bilim insanlarının uzun zamandır cevaplamaya çalıştıkları bir soru. İnsan evrimi hakkında bildiklerimizin çoğu, eski fosiller ve kemikler üzerinde yapılan çalışmalardan geliyor. Fosilleşmiş kafataslarının boyutunu ve şeklini inceleyerek, arkaik insanların beyinlerinin, daha büyük olmasa da modern insan kafatasları ile kabaca aynı büyüklükte olduğunu ve farklı şekiller gibi göründüğünü de biliyoruz. Bununla birlikte, bu tür varyasyonlar farklı bilişsel yetenek ve işlevlerle ilişkilendirilebilse de fosiller, şekillerin işlevi nasıl etkilediğini tek başlarına açıklayamıyor. Neyse ki, son teknolojik gelişmeler, nesli tükenmiş akrabalarımızdan ne kadar farklı olduğumuzu anlamanın yolunu gösteriyor. DNA dizilimi, bilim insanlarının Neandertallerin ve Denisovanların genlerini modern insanlarınkilerle karşılaştırmalarına olanak sağlıyor. Bu, DNA'mızın çoğunu Neandertaller ve Denisovalılarla paylaştığımızı ortaya çıkararak farklılıkları ve benzerlikleri belirlemeye yardımcı oluyor. Yine de bazı bölgelerde, yalnızca modern insanlar tarafından taşınan gen varyantları var. Bu insana özgü DNA bölgeleri, türümüzü soyu tükenmiş akrabalarımızdan ayıran özelliklerden işaret ediyor olabilir. Bu genlerin nasıl çalıştığını anlayarak modern insanlara özgü özellikleri öğrenebiliriz. Arkaik ve modern DNA dizilerini karşılaştıran çalışmalar, beynin işlevi, davranışı ve gelişimi için önemli olan genlerdeki farklılıkları, özellikle de hücre bölünmesinde ve hücreler arasında elektriksel sinir uyarılarını ileten sinapslarda yer alan genleri saptıyor. Bunlar, modern insan beyninin Neandertal beyninden daha yavaş olgunlaştığını gösteriyor. Spesifik olarak, bebeklerde orbitofrontal korteksin gelişimi, Neandertallerden ayrılmasından bu yana önemli ölçüde ancak ince bir nüansla değişmiş olabilir. Hangi evrimsel değişikliklerin kritik önemde olduğu uzun zamandır belirsizdi. Kaliforniya Üniversitesi'nden Alysson Muotri liderliğindeki bir ekip, geçtiğimiz günlerde Science Mag'de bu soruya cevap arayan bir çalışma yayınladı. Bunu da deriden türetilen kök hücrelerden mini beyinler yetiştirerek yaptılar. Beyin organoidleri bizimki gibi bilinçli değildir; çok basit işler ve kan kaynağının olmaması nedeniyle yaklaşık beş veya altı milimetreden daha büyük boyutlara ulaşamaz. Ancak beyin dalgaları yayabilir ve ışığa tepki veren nispeten karmaşık sinir ağları oluşturabilir. Ekip, genlerin hassas bir şekilde düzenlenmesine ve manipülasyonuna izin veren genetik makas olarak bilinen Nobel ödüllü CRISPR-Cas9 teknolojisini kullanarak organoidlere, beyin gelişimiyle ilgili bir genin nesli tükenmiş bir versiyonunu ekledi. Bu eski versiyonun Neandertallerde ve Denisovanlarda mevcut olduğunu biliyorduk. Bir mutasyon, daha sonra geni modern insanların taşıdığı güncel versiyona dönüştürmüştü. Tasarlanmış organoidler birkaç farklılık gösterdi. İnsan organoidlerinden daha yavaş genişlediler ve nöronlar arasında bağlantı oluşumunu değiştirdiler. Ayrıca, pürüzsüz ve küresel modern insan organoidlerine kıyasla daha küçüktüler ve pürüzlü, karmaşık yüzeylere sahiptiler. Çalışma, modern ve arkaik insanlar arasında farklı olan 61 gen belirlemişti. Bu genlerden biri, erken beyin gelişimi sırasında diğer genlerin aktivitesini düzenlemede önemli bir role sahip olan NOVA1'dir; sinaps oluşumunda da rol oynar. NOVA1'in değişen aktivitesinin, küçük bir kafaya sebep olan mikrosefali hastalığı, nöbetler, ciddi gelişimsel gecikme ve ailesel disautonomi adı verilen genetik bir bozukluk gibi nörolojik bozukluklara neden olduğu bulunmuş ve bunun normal insan beyni işlevi için önemli olduğunu düşündürmüştü. Modern insanların taşıdığı versiyon, kodun tek bir harfinde değişiklik gösteriyor. Bu değişiklik, NOVA1 proteininin farklı bir bileşime ve muhtemelen farklı bir aktiviteye sahip olmasına neden oluyor. İlginç bir şekilde bilim insanları, organoidleri analiz ederken arkaik NOVA1 geninin diğer 277 genin aktivitesini değiştirdiğini keşfetti; çoğu beyin hücreleri arasında sinapslar ve bağlantılar oluşturmada rol oynuyorlar. Sonuç olarak, mini beyinler modern insandan farklı bir hücre ağına sahipti. Bu, NOVA1'deki mutasyonun beynimizde önemli değişikliklere neden olduğu anlamına gelir. DNA kodunun tek bir harfindeki değişiklik, muhtemelen modern insanlarda yeni bir beyin işlevinin tetikleyicisi oluyordu. Bilmediğimiz şey de bunun tam olarak nasıl olduğu. Ekip, her birini veya birkaçının kombinasyonunu değiştirdiğinizde ne olacağını görmek için diğer 60 geni daha ayrıntılı olarak araştırarak büyüleyici bulguları takip edeceklerini söylüyor. Organoidlerin bu antik türlerin beyinleri hakkında önemli bilgiler verdiği şüphesiz ilgi çekici bir araştırma alanı olsa da daha yolun başındayız. Tek bir genin manipülasyonu, gerçek Neandertal ve Denisovan genetiğini yakalayamaz. Ancak yine de bilim insanlarının insana özgü bazı genlerin nasıl çalıştığını anlamalarına yardımcı olabilir.


Bu popüler sorunun yanıtını sinirbilimde arayanlar büyük bir olasılıkla düş kırıklığı yaşayacaklar. Son araştırmalar, insanların beyinlerinin iki yarısını da benzer yoğunlukta kullandığını gösteriyor. Genel kanıya göre sol beyin daha yaratıcı ve sanatkar, sağ beyin ise daha düzenli ve mantıksaldır. Google'da sağ beyin mi baskın, yoksa sol beyin mi sorusunu arattığınızda konuyla ilgili sonsuz blog yazısı, hangi beyninizin hangi yarıküresinin daha baskın olduğunu ve dolayısıyla nasıl bir insan olduğunuzu söyleyen testler bulabilirsiniz. Ancak gerçek bilim, sağ beynin ya da sol beynin baskın çalışması gibi bir durumun söz konusu olmadığını söylüyor. PLOS One dergisinde 2013 yılında yayınlanan iki yıl süren bir araştırmada 1000'den fazla insanın beynini inceleyen araştırmacılar, bireyler arasında beynin herhangi bir yarıküresinin daha baskın olduğuna dair herhangi bir farklılık gözlemlemedi. Ancak beynin iki yarıküresi arasında bir fark olduğu doğru. Beyninizin bir yarısı diğerine göre baskın olmayabilir ancak beynin sol ve sağ olmak üzere iki bölüme ayrıldığı bir gerçek. Bu iki yarıküre de birbiri ile aynı olmamasına rağmen oldukça benzer; yani bir yarıda gerçekleşen işlemler diğer yarıda da gerçekleşir. 20. yüzyılın en tanınmış beyin uzmanlarından Dr. Harold Wolff, beynin iki tarafının da duyguları, istekleri ve güdüleri ifade etme, öğrenme, bellek, mantık, hayal kırıklığı ve başarısızlığa karşı sabrını koruma ve etkilerinden derhal kurtulma; etkili ve nitelikli savunma reaksiyonlarını devam ettirme kapasitelerine sahip olduğunu söylüyor. Bu karmaşık tanımla vermek istediği mesaj son derece basit: Beyninizin, sizi insan yapan her özelliği beynin iki tarafında da bulunuyor. Bunun kanıtını 3 aylık bir bebeğin beyninin bir yarısının çıkartılması sonucu gelişen olaylarda görmek mümkün. Çocuk normal hafıza ve karakter gelişimini sürdürebilmiş. Cleveland Clinic'e göre bu işlem ağır epilepsi ve diğer hastalıkların görülmesi durumunda uygulanıyor ve içinde bulunduğumuz yüzyılda yüzlerce kez uygulanmış. Beynin iki yarısı arasındaki fark ne? Montreal'deki McGill Üniversitesi'nden sinirbilimci Bruno Dubuc'un geliştirdiği The Brain from Top to Bottom isimli internet sitesine göre genel olarak açıklamak gerekirse beyninizin sol tarafı vücudunuzun sağ tarafını, beyninizin sağ tarafı ise vücudunuzun sol tarafını kontrol ediyor. Görme konusunda ise işler daha da karışıyor: İki gözün de sol taraflarındaki sinirler beynin sol tarafına bağlanırken, gözlerin sağ taraflarındaki sinirler ise beynin sağ tarafına bağlanıyor. 19. yüzyılda Dr. Pierre Broca ve Dr. Karl Wernicke adlı iki sinibilimci, konuşma konusunda sorun yaşayan kişilerin genellikle beyinlerinin sol tarafındaki bazı belirli bölgelerin hasarlı olduğunu gördü. Araştırmacılar bu iki bölgenin dilin işlenmesinde çok önemli bir rol üstlendikleri sonucuna vararak dil yetisinin beynin sol tarafına bağlı olduğunu dünyaya duyurdular. Beynin sol tarafının daha yaratıcı, sağ tarafının ise daha analitik olduğu düşüncesinin kökeninde muhtemelen bu araştırma yatıyor. Ne var ki Broca ve Wernicke'nin oluşturduğu bu asimetrk düzen her beyinde aynı değil. Sağ elini kullanan kişilerin %5'inde ana dil işleme merkezi beynin sağ tarafındayken, sol elini kullanan kişilerin %30'unda da bu merkezler beynin sağ tarafında bulunuyor. Ayrıca çoğu insanda konuşma konusunda beynin iki kısmı da devreye giriyor. Ayrıca beyninin sol tarafı hasarlı kişiler sağ yarıyı kullanarak da konuşmayı yeniden öğrenebilirler. Araştırmacılar beynin iki yarısı arasındaki ve beyinlerinde farklı türden asimetriler bulunan kişiler arasındaki farklılıkları incelemeyi sürdürüyor. İnsanların sağ beyinli ya da sol beyinli olarak ayırmak da efsaneden başka bir şey değil. Bu yazı HBT'nin 104. sayısında yayınlanmıştır.


Kanada'daki McGill Üniversitesi'nin yaptığı çalışmalara göre şehirde yaşayan kuşlar kırsal bölgelerde yaşayanlara göre daha zeki. Nedeni ise kent hayatına uyum sağlayabilmek için hayli çaba sarf ediyor olmaları. Araştırmacıların bulgularına göre şehirde kırsala göre yiyecek bulmak zor olduğu için kuşlar en ufak yerlere dahi dikkat ediyorlar. Bu da kuşların içgüdülerini daha iyi kullanmalarını sağlıyor. Behavioral Ecology dergisinde yayınlanan araştırma, Karayip Adaları'nda insan yerleşiminin daha sık görüldüğü Barbados'ta yaşayan Şakrak kuşları üzerinde yapıldı... Doktora öğrencisi Jean-Nicolas Audet, insan yerleşiminin daha çok olduğu bölgede yaşayan şakrak kuşlarının bağışıklık sisteminin, kırsal kesimdekilere göre daha zayıf olmasını beklediklerini söylüyor. Çünkü şehir yaşamındaki zorluklara karşı problem çözme gibi zihinsel davranışlara enerjilerini ayıran kuşların, aynı enerjiyi bağışıklık sistemine ayıramayacaklarını düşünüyorlardı. Fakat araştırmalar kuşların hem problem çözmek hem de bağışıklıklarının güçlendirmek için kullandıkları enerjinin eşit olduğunu gösteriyor. Bu durum da, kent kuşlarının, kırsaldaki kuşlardan - daha az yaşam savaşı verenlerden - daha zeki olduğunu kanıtlıyor. Zihinsel ve fizyolojik anlamda yaşam savaşının fazla olması kentli kuşlara kırsaldakilere kıyasla önemli bir avantaj sağlıyor.


İnsanlar durmadan gelişen, daha verimli ve karmaşık hale gelen bir kültüre sahip. Başarıların çoğu kümülatif kültürel süreç adı verilen, yani bilgiyi bir nesilden diğerine aktarma, genişletme ve benimsetme yeteneğine dayanıyor. Ancak bu birikimli kültürel sürecin sadece insanlara mı özgü olup, olmadığı tartışmalı. Zürich Üniversitesi primat araştırmacısı ve antropolog Kathelijne Koops'un son araştırması şempanzelerin de kültürel başarılar biriktirebildiklerini gösteriyor. Araştırmacı bu sonuca Güneydoğu Gine'de, Nimba dağlarındaki ormanlarda yaşayan şempanzeleri gözlemleyerek vardı. Arazi deneylerinde araştırmacılar, şempanzelere kırılmış ve kırılmamış cevizler bırakmışlar. Ayrıca yakındaki şempanze topluluklarında ceviz kırmak için kullanılan taşlardan da. Gizli kameralarla da bir yıldan fazla bir süre boyunca, şempanzelerin ceviz kırma tekniğini öğrenip, öğrenmediklerini, yani cevizlerle birlikte bırakılan taşın şempanzelere yaratıcılık kazandırmak için yeterli olup, olmadığını izlemişler. Şempanzeler ilk başlarda ceviz ve taşlara ilgi göstermelerine rağmen, kısa bir süre sonra ilgilerini kaybederek, tüy temizliğine yönelmişler. Hayvanlardan hiçbiri taşla ceviz kırmaya denememiş bile. Oysa sadece altı kilometre ileride sürekli ceviz kıran Bossou topluluğu var. Çok yakın zamana kadar Nimba ve Bossou şempanzeleri arasında gen akışı olduğu için, araştırmacılar ceviz kırmaya yönelik genetik yatkınlığın eksikliğine pek ihtimal vermemişler. 'En olası senaryo, Nimba ormanlarında ceviz kırma yetisinin yok olması bölgede kırılacak çok fazla ceviz olmaması' diyor araştırmacılar. Şempanze ve diğer insansı maymunlarda alet kullanımı her ne kadar heyecan verici olsa da en basit tekniklerden öte gidemiyorlar. Araştırmacılar, sadece hemcinslerine bakarak, giderek daha karmaşık bir hal alan tekniklerin öğrenilmesinin mümkün olmadığı kanısındalar. Mesela dil insanların, bilgilerini başkalarına aktarmalarına yardımcı olmuştur. Bununla birlikte çalışma sonuçları yine de şempanzelerin en azından birikimli kültürel süreçler için temel bileşenlere sahip olduklarını ve bunların sadece insanlara özgü olmadığını gösteriyor.


En yakın akrabamız olan şempanzelerle birçok davranışımız benzer. Onlar da tıpkı insanlar gibi savaşıyor, avlanıyor ve yaralı grup üyelerini tedavi ettikleri gibi ölen hemcinsleri için de yas tutuyorlar. Tıpkı fillerin zaman zaman fil iskeletlerinin bulunduğu yerlere döndükleri gibi şempanzelerin de hemcinslerinin cesetlerini yakından inceledikleri gözlemlendi. Japonya'daki Kyoto Üniversitesi'nde Andre Gonçalves ve ekibi, en yakın akrabalarımızın sadece kafatasından o iskeletin, kendi grup üyesine ait olup olmadığını ne ölçüde anlayabildiklerini araştırdı. Bunun için de yüzlere ait görüntüler, kafatasları ve şempanze, fare, kedi ve köpek gibi dört farklı hayvanı temsil eden, kafatası biçiminde taşlar kullanıldı. Uzmanlar bu görüntüleri Kyoto Üniversitesi Primat Araştırma Merkezi'nde yaşayan 7 şempanzeye art arda üç deneyde gösterdiler. Bu esnada göz takibi cihazıyla, deney hayvanlarının nerelere baktıklarını ve ne kadar süreyle inceledikleri takip edildi. Araştırmanın ilk bölümünde uzmanlar, şempanzelere aynı anda bir şempanze, bir fare, bir kedi ve bir köpeğin görüntüsünü gösterdiler. Bunlar yaşayan hayvanların portreleri, kafatası veya taş biçiminde bir kafatası idi. Beklenildiği gibi şempanzeler en çok hemcinslerinin yüzlerine baktılar ve diğer hayvan türlerinin yüzlerine pek ilgi göstermemişler. İlginç bir şekilde sadece kafatasları gösterildiğinde de aynı reaksiyon görüldü. Yani şempanzeler hemcinslerine ait kafataslarına diğer hayvanların kafataslarına göre daha uzun baktılar. Bu da şempanzelerin hemcinslerini kafataslarından da tanıdıkları anlamına geliyor. Kafatasları önden gösterildiğinde şempanzeler hemcinslerini daha kolay tanıdılar. Araştırmacılara göre bu şempanzelerin yüzleri tanıma yetisiyle alakalı. Çünkü yüzün tamamını gördükleri zaman tanımaları kolay oluyor. Kafatası her ne kadar eksik de olsa yüz benzeri özellikler taşıyor. İnsansı maymunlarla gerçekleştirilen ikinci bir deneyde kafatasları, canlı şempanzenin portresine göre daha az ilgi çekti. Ancak şempanzeler kafataslarına, yüz biçimindeki taşlardan çok daha uzun baktılar. Şempanzelerin kafatasındaki hangi özelliklere odaklandıklarını öğrenmek isteyen araştırmacılar, üçüncü bir deneyde kafataslarının büyük görüntüsünü kullandılar. Böylece şempanzelerin dişleri, göz ve burun kısımlarından çok daha uzun inceledikleri görüldü. Sonuçta canlı bir hayvanın yüzü, onun ruh haliyle ilgili bilgiler yansıtır. Örneğin güldüğü zaman veya dişlerini gösterdiğinde. Araştırmacılar, tutsak denek hayvanlarının yabani maymunların aksine hiçbir zaman gerçek bir maymun iskeleti görmediklerini ve bu nedenle önceki deneyimlerine dayanarak kafataslarını tanımadıklarını, sadece canlı şempanzelerin yüzlerine benzerlikleriyle tanıdıklarını söylüyorlar. Bununla birlikte şempanzelerin, hemcinslerinin kafataslarına baktıklarında neler düşündükleri bilinmiyor henüz. Gonçalves ve ekibi bundan sonraki çalışmalarda, beyin taramalarıyla bu sorunun yanıtını bulmaya çalışacaklar.


Aslında uzun bir süredir hayvanların da kendilerini hastalıklardan korumaya ya da iyileştirmeye çalıştırdıkları bilinmektedir. Bazı maymun türleri örneğin hastalandıkları zaman, bilinçli olarak antibakteriyel etkisi olan acımsı şifalı bitkilerin yapraklarını çiğniyorlar. Bazı kemirgenler ise yuvalarını bu tür bitkilerle kaplayarak, yavrularını parazitlerden korumaya çalışırlar. Hatta kırmızı önlü kahverengi lemurların , kırkayak sıvılarıyla bedenlerini ovdukları görülmüş. Araştırmacılar hayvanların bu şekilde cilt parazitlerinden korunmak istediklerini sanıyorlar. Hayvanların kendilerini tedavi ettikleriyle ilgili yeni bir örneğini Max Planck Enstitüsü'nden Alessandra Mascaro ve ekibi Gabun'daki Loango Ulusal Parkı'nda keşfetti. Burada yaşayan 45 şempanzeyi on beş ay kadar izleyen araştırmacılar, maymunların on iki kez açık yaralarını uçan böceklerle tedavi ettiklerini görmüşler. İnsansı maymunlarda daha önce böyle bir şey görülmemişti. Şempanzeler havada uçan böceği yakaladıktan sonra dudaklarının arasında eziyor ve ezilmiş böceği parmaklarıyla yaraya bastırarak sürüyorlardı. Daha sonra ezilmiş böceği tekrar dudaklarının arasına alıyor ve yeniden yaranın üzerinde gezdiriyorlar. Burada ilginç olan nokta şu: Şempanzeler bu şekilde sadece kendi yaralarını değil hemcinslerinin yaralarını da tedavi ediyorlar. Bazen tek bazense iki şempanzenin yaralı bir şempanzeyle ilgilendikleri oluyor diyor araştırmacılar. Akraba olmayan maymunların bile birbirlerine yardımcı olmaları, hayvanlar dünyasında pek görülen bir şey değil. İlk defa insanlar dışındaki canlıların da bu tür sosyal davranışları olduğu öğrenilmiş oldu. Ayrıca hayvanlarda ilaç kullanımını göstermesi açısından da ilginç bir araştırma. Bununla birlikte araştırmacılar maymunların hangi böceklerden yararlandıklarını bilemiyorlar henüz. Tahminlere göre bu böcekler iltihap önleyici veya antiseptik madde içeren uçan böcekler.


Şempanzeler uzun mesafelerle iletişim kurmak için ağaç köklerine vururlar. Son bir araştırmaya göre her maymunun kendi ritmi var, böylece hangi şempanzenin köklere vurduğu anlaşılıyor. Doğal ortamlarında yaşayan şempanzeler çevredeki diğer türlere üstünlüklerini ve güçlerini göstermek için yağmur ormanlarındaki ağaçların büyük köklerini vururlar. Aynı zamanda dalları sallar ve bir şeyler fırlatarak çığlık atarlar. Tek başlarına yolculuk ederken de elleri ve ayaklarıyla iri ağaç köklerine vururlar. Bu şekilde bir kilometre öteden duyulabilen düşük frekanslı sesler üretirler. Viyana Üniversitesi'nde Vesta Eleuteri ile çalışan ekip, Batı Uganda'daki Budongo ormanında yaşayan 120 üyelik Waibira şempanze grubunu inceledi. Araştırmacılar 22 erkek şempanzenin bulunduğu gruptaki farklı yaşlarda olan ve farklı statülere sahip sekiz hayvanı daha yakından incelediler. Özellikle de vuruşların akustik yapısı, yani vuruş süresi, sayısı ve vuruşlar arasındaki süreyi ve vuruşlara eşlik eden çığlıklar üzerinde duruldu Ve maymunların farklı stillere sahip olduğu tespit edildi. Tristan olarak isimlendirilen bir şempanze örneğin o kadar hızlı vuruyordu ki ellerini görmek neredeyse imkansızdı. Ayrıca, grubun alfa erkeği olan Ben'in de kendine özgü bir ritmi vardı. İki aralıksız vuruşu bir aralıktan sonra bir veya iki vuruş takip ediyordu. Araştırmacılara göre bu vuruşlar bir tür Şempanze sosyal medyası. Maymunlar gerçekten de yalnız veya daha küçük gruplar halinde yol alırken daha fazla iletişim kuruyor vuruşlarıyla. Anlaşıldığı üzere bu şekilde diğerlerinin nerede olduğunu ve onları izleyip izlemeyeceğini öğreniyorlar. Araştırma ekibi de bu vuruşlar sayesinde tropikal ormanda aradıkları şempanzeleri buldular. Biz bulabiliyorsak, şempanzelerin de kendi aralarında bunu yapabildikleri kesin diyor Catherine Hobaiter . Bununla birlikte kendilerine özgü ritimle vurmadıkları zamanlar da oluyor. Mesela diğer gruplardaki üyelere üstünlüklerini göstermek istediklerinde. Bu şekilde daha uzaktaki diğer maymunların, vuruşların kime ait olduğunu anlamalarını önlüyorlar. Sonuçta bu daha baskın olan ve onlara meydan okuyabilen biri olabilir diye açıklıyor araştırmacılar. Bundan sonraki çalışmalarında uzmanlar, komşu veya daha uzak şempanze topluluklarında da üyelerin kendilerine özgü stilleri ve kültürel farklılıkların bulunup, bulunmadığını öğrenmek istiyorlar.


Biz insanlar neden daha küçük dişlere sahibiz? Nature dergisinde yayınlanan bir çalışma, biz insanların neden şempanzelerden daha küçük dişlere sahip olduğu sorusuna bir yanıt öneriyor: Etin dilimlenmesi. Bir şempanze, günün ortalama altı saatini bir şeyler çiğneyerek geçirir. Şempanzeler, büyük ölçüde meyve ve sebzeye dayanan beslenme alışkanlıkları nedeniyle, insanlardan daha büyük dişlere sahiptirler ve günün büyük kısmında sürekli yediklerini çiğnemek zorundadırlar. Peki biz insanlar neden daha küçük dişlere sahibiz? Nature (1) dergisinde yayınlanan bir çalışma, biz insanların neden şempanzelerden daha küçük dişlere sahip olduğu sorusuna bir yanıt öneriyor: Etin dilimlenmesi. İnsanların yaklaşık iki buçuk milyon yıldır et yedikleri biliniyor. Şu anda mevcut olan hipotezlere göre, insanlar 500.000 yıl kadar önce yemeği ateşte pişirmeyi akıl ettiler ve pişmiş et/sebze ham hallerine göre daha kolay çiğnenebildiği için zaman içerisinde büyük dişlerimizin yerini şimdiki görece küçük dişler aldı. Arada kalan iki milyon yıl süresince insanların eti nasıl yedikleri ise şu ana kadar çözülebilmiş değil. Harvard Üniversitesi'nde çalışan evrimsel antropologların yeni çalışmasına göre, atalarımız alet kullanmayı öğrendikten sonra bu aletleri eti kesip dilimlemek, sebzeleri ise ezip püre haline getirmek için kullandılar. Bu sayede çok daha az sayıda çiğneme ile yediklerimizi yutabilir ve sindirebilir hale gelmiş olduk. Önerdikleri hipotezi test etmek için araştırmacılar gönüllüler üzerinde bir seri deney yaptılar. Ham inek ve keçi eti verilen deneklerden bunları yutabilecekleri hale getirene kadar çiğnemeleri istendi. Bu süreçte de kaç kere çiğnedikleri ve ortalama çiğneme süresi ölçüldü. Araştırmacılardan Daniel Lieberman'a göre ham keçi eti pek öyle çiğnenecek gibi değil; dakikalar süren çiğneme sonucunda dahi ette herhangi bir değişiklik olmuyor ve neredeyse sakız gibi sürekli çiğneyebiliyorsunuz . Deneyin ikinci kısmında ise, aynı etler bu sefer dilimlenip daha küçük parçalara ayrılmış halde gönüllülere sunuldu. Sonuçlar, araştırmanın önerisini destekler nitelikte çıktı ve deneklerin ortalama %17 gibi daha az sayıda çiğneme hareketi ile besinleri yutulabilir hale getirdiği gözlemlendi. Bu, yılda yaklaşık iki buçuk milyon daha az çiğnemeye karşılık geliyor. Fiziksel olarak işlenmiş yiyecekler, daha az çiğneme sayesinde yutulabilir ve sindirilebilir hale geliyor. Bu durum, atalarımızın zaman içerisinde daha küçük dişler geliştirmesini açıklayabilir. Çalışma, daha küçük dişlere sahip olmamızı açıklayabiliyor, ancak neden daha küçük mideye sahip olduğumuz konusunda tek başına bir açıklama getiremiyor. Modern insanlar olarak atalarımızdan ve diğer primatlardan daha küçük midelere sahibiz. Daha küçük mide demek, genel olarak daha rahat sindirim demek. Ham sebze ve et ile geçen yemekler, şu an sahip olduğumuzdan daha büyük mideye ihtiyaç duymamızı gerektiriyor. Araştırmacılar, küçük midenin sebebinin pürelenmiş sebze veya dilimlenmiş et değil, yemeğin pişirilmesi olduğunu söylüyor ve ekliyor; kesilmiş et önerisi tam olarak aradığımız cevap değil, ancak yemekleri pişirmeye başlamadan önce dilimlemeyi öğrenmemiz, daha küçük dişlere sahip olmamıza yol açan evrimsel süreci başlatmış olabilir. - Zink, K.D., Lieberman, E.D. Nature 531, 500 503 (2016) - http://www.sciencemag.org/news/2016/03/how-sliced-meat-drove-human-evolution - Kapak görseli: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e0/Le_Moustier.jpg


Diğer memelilere kıyasla primatların gırtlağı vücut boyutuna oranla daha büyük, daha fazla çeşitliliğe sahip ve daha hızlı evrimleşiyor. Ses kutusu olarak da adlandırılan gırtlağın üç ana işlevi bulunuyor: Beslenme sırasında hava yolunu korumak, akciğerlere hava girişini düzenlemek ve sesli iletişim. Gelişmiş sesli iletişim sistemlerine sahip türlerde gırtlak önemli bir evrim alanı olarak kabul ediliyor. PLOS Biology'de yayınlanan ve gırtlak evrimine ilişkin ilk büyük ölçekli çalışma olduğu belirtilen araştırmada tomografiyle 55 farklı türün gırtlaklarının 3 boyutlu bilgisayar modellerini oluşturuldu. Çalışmada, 110 gram ağırlığındaki cüce marmosetten yaklaşık 120 kg ağırlığındaki gorile uzanan primatların ve 280 gramlık bir firavun faresinden 180 kiloluk bir kaplana değin diğer bazı memelilerin gırtlak modelleri elde edilerek vucüt boyutu ve kütlesi gibi verilerle birlikte incelendi. Vücut uzunluğu aynı iken primat gırtlaklarının diğer memelilere kıyasla ortalama %38 daha büyük olduğunu gösteren çalışma, primatlarda gırtlak evriminin daha hızlı olduğuna da işaret ediyor. Ek olarak, diğer memeliler neredeyse sabit bir gırtlak boyutu/vücut boyutu oranına sahipken primatlar arasında bu oranın daha fazla çeşitlilik gösterdiği ortaya çıktı. Araştırmacılar, primatlardaki bu durumun evrimsel süreçte farklı yollar izlemelerine imkan veren bir esneklik sağlamış olabileceğini belirtiyor.


Beden dışındaki sinir hücreleri bir bilgisayara bağlandıklarında bilgileri işleyip, öğrenebiliyorlar. Avustralyalı bir araştırma ekibi beyin hücrelerinin, örneğin Pong bilgisayar oyununu oynayabildiklerini söylüyorlar. Zorlu matematik problemlerini çözen insanlar, vidalı kapakları açan ahtapot ve sanal tenis oynayan sinir hücreleri: Tüm bunlar zeka göstergesi olarak kabul edilebilir mi? Bunun yanıtı pek tatmin edici değildir. Yoruma göre değişir. Zekanın varlığı ve yokluğu kesin bir şekilde tanımlanmış değildir çünkü. Zeka sadece kendimize mal ettiğimiz bir özelliktir. Sinek de çok zeki şeyler yapabilir ama yine de onu zeki olarak tanımlamayız diyor araştırmacılar. Zeka, bilgileri işlemek ve belli bir hedefe göre kullanabilme yetisidir. Bu açıklamaya göre Pong oynayabilen sinir hücrelerini de çok ilkel bir zeka türüne sınıflandırılabilirdi. Ama olay bu kadar basit değil. Neuron dergisinde yayımlanan bir araştırmayla, sinir hücrelerinin beden dışında, bilgileri ne derece iyi işleyip, öğrenebildikleri incelendi. Melbourne'daki Cortical Labs girişimci firmasının araştırma ekibi, biyolojik bilgisayar çipi geliştirmek istiyor. Bunlar problemleri çözebilmek için kendi kendine organize olacaklar. Bu, yapay zekanın arkasındaki fikri andırıyor: Yapay zeka ile insanların karar verme yapılarını taklit ederek, bilgisayarları, problemleri mümkün olduğunca kendi başlarına çözecek şekilde programlamaya çalışılır. Araştırma çerçevesinde insanlardan ve farelerden alınan sinir hücreleri özel bir plakaya yerleştirildi. Sinirsel sinyaller plaka üzerinden alınıp, verilebiliyor. Bu açıdan bakıldığında sinir hücreleri ve elektronik devreler arasında bir arayüz görevini görüyor. Araştırmacılar bu şekilde sinir hücrelerini, deney için uyumlu hale getirilen Pong versiyonuyla bağlayabildiler. Pong, 1970'li yıllardan kalma bir video oyunudur. Tenis oyununa benzer bu oyunda beyaz nokta biçimindeki bir top, eğik bir çizgiyle yakalanılmaya çalışılıyor. Bu çizgi topa değdiğinde top sekiyor ve oyun karşı tarafta devam ediyor. Ancak topa vurulamadığında rakip oyuncu bir puan alıyor. Plaka deney için iki kısma ayrıldı: Bir bölümden sinyaller gönderilirken , diğer kısımdan algılanıyordu . Araştırmacılar, topun oyun alanında olduğu sinir hücrelerine sinyal verebilmek için input bölümünü kullandılar. Bunun için de plaka üzerinde uygun noktalara elektrik sinyalleri gönderdiler. Sinyallerin frekansı, topun vurucunun sinir hücrelerine ne kadar mesafede bulunduğunu gösteriyor. Output bölümünde hücrelerin etkinliği ölçüldü. Ve bu bölge de ikiye ayrıldı: Birinci bölüm vurucuyu aşağı doğru hareket ettir diğeri ise vurucuyu yukarı doğru hareket ettir olarak. Sinir hücrelerinin hangi bölgede daha etkin olmalarına göre vurucu aşağı veya yukarı doğru hareket etti. Araştırmacılar ayrıca hücrelere, topa vurup vurmadıklarını bildiren bir geri bildirim döngüsü de eklemişler. Top başarılı bir şekilde geri döndüğünde nöronlar öngörülebilir bir uyarıyla uyarıldı. Vurucu topu kaçırdığında ise hücreler öngörülemeyen bir uyarı ile uyarıldı. Bir süre sonra sinir hücreleri kendilerini organize edebilir ve sopayla topu savurabilir hale geldiler. Değişen çevrelerine etkinliklerini amaca uygun bir şekilde ayarlayabilmişlerdi. Bu açıdan bakıldığında sinir hücrelerinin ilkel bir türde öğrenebilir durumda oldukları söylenebilir. Her ne kadar bunu bir bilgisayar ağı da yapabiliyorsa da hiç kimse bilgisayarın bu davranışını zeka ile bağdaştırmaz diyen araştırmacılar, sonuçların bilişsel bozukluklar için geliştirilebilecek teknolojiler için bir potansiyel olarak görüyorlar.


Yağmursuz geçen yedi ayın sonunda, sıtma sineklerinin aslında hayatta kalmamaları gerekir. Ama yinede kuraklık döneminin sonunda birden bire ortaya çıkıyorlar. Araştırmacılar şimdi bu duruma bir açıklık getirdiler. Bilim insanları Mali'deki iki köyde sivrisinek larvalarını işaretleyerek, Afrika'nın Sahel bölgesinde sıtma sineklerinin yedi ay süren kuraklığı atlatabildiklerini gördüler. Anlaşıldığı üzere Anopheles-coluzzii sivrisineklerinin yüzde 18'i kuraklık dönemini, kuraklık uykusuna yatarak geçiriyorlar diyor Roy Faiman . Anophel sivrisinekleri normalde sadece birkaç hafta yaşarlar. Sahel bölgesinde aylarca devam eden kuraklık döneminde bu yüzden hayatta kalmamaları gerekiyordu. Oysa Haziranda yağmurlar başladığında sivrisinekler birkaç gün içinde yine ortaya çıkıveriyorlar. Bu süre yumurtadan çıkmak ve larva evresini geride bırakmak için kısadır. İşte bu kuraklık dönemi paradoksu, yıllardır uzmanların kafalarını yoruyordu. Bu konuya bir açıklık getirmek isteyen araştırmacılar, Mali'deki Thierola ve M'Piabougou köylerinde geniş kapsamlı bir deney gerçekleştirdiler. Bunun için de açıktaki su birikintilerine döteryumlu su eklediler. Böylece daha sonraki laboratuvar incelemelerinde, yakalanmış olan Anophel- coluzzii sivrisineklerin larva evrelerini kuruyan su birikintilerinde geçirip geçirmediklerini tespit edebildiler. Ölçümler kuraklığın başlamasından kısa bir süre önce sivrisineklerin yüzde 33'ünde yüksek döteryum değerleri gösterdi. Mart sonunda veya Nisan başında kuraklığın devam ettiği dönemde kısa bir süre çok çok sayıda sıtma sineği ortaya çıktı. Araştırmacılar bu süre içinde ve yağmur mevisinde sivrisinek toplayarak, döteryum değerlerini kontrol ettiler. Hesaplamalara göre iki köydeki sivrisineklerin yüzde 18'inin kuraklık döneminde köyleri terk etmedikleri anlaşıldı. Geriye kalan sivrisinekler 140 kilometre ilerdeki çeltik tarlalarının bulunduğu Niono'dan gelmişlerdi. Bu hayatta kalma stratejisi sıtma sineğiyle mücadelede etkili olabilir. Mesela kuraklık döneminde de ilaçlama yapılarak etkin olmayan ve ortada görülmeyen sivrisinekler etkisiz hale getirilebilir. Ayrıca popülasyonun küçülmesini sağlayacak şekilde genetik değişimden geçirilen sivrisinekler de düşünülebilir diyor araştırmacılar. Bununla birlikte sineklerin kuraklık uykusuna yattıkları yerleri bulmak kolay olmayacak.


Çocukluk travmalarının yetişkin sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin sosyalleşme ile ortadan kalkabileceği görüşü yaygın olsa da, babunlar üzerinden yapılan yeni bir çalışma aksini işaret ediyor. Proceedings of the National Academy of Sciences'ta yayınlanan çalışma sonuçlarına göre, yaşamların ilk döneminde travma yaşayan babunlar, yetişkinlikte güçlü sosyal ilişkilere sahip olsalar bile travma yaşamamış akranlarına kıyasla daha yüksek seviyede stres hormonuna sahipler. Bir çocukluk travması yaşamış babunların stres hormonu seviyelerinin travma geçirmeyen bir babundan yaklaşık %9 daha yüksek olduğunu görüldü. İki veya daha fazla travma yaşamış olanlarda ise stres hormonu seviyeleri %14 daha yüksekti. Çocukluk travmaları, yetişkin sosyal ilişkileri ve glukokortikoid hormonu yoğunluğu arasındaki ilişkinin incelendiği çalışmada Notre Dame Üniversitesi, Duke Üniversitesi ve Princeton Üniversitesi'nin ortaklaşa yürüttüğü, Kenya'da 1971 yılından itibaren babunların gözlemlendiği başka bir çalışmanın verilerinden faydalanıldı. Çalışmada babunlara yönelik altı çocukluk travması belirlendi: Kuraklık sırasında doğmak, yüksek nüfus yoğunluğuna sahip bir grupta yaşamak, annelerini erken yaşta kaybetmek, sosyal hiyerarşide düşük seviyedeki bir annede doğmak, kaynaklar ve anne ilgisi için rekabet edilen yakın yaşta bir kardeşe sahip olmak ve gruptan dışlanmış bir anneden doğmak. Genel sağlık durumuna işaret eden glukokortikoid konsantrasyonu verileri babunların dışkılarından elde eden araştırmacılar, babunların arkadaşlarına ve birlikte ne kadar zaman geçirdiklerine dair verileri topladı. Çalışmada elde edilen bulgular, babunlarda çocukluk travmasının sosyal bağlar kurma becerisine önemli bir etkisinin olmadığını ancak yetişkinlik döneminde sosyalleşmenin olumlu etkilerinin çocukluk travmasının olumsuz etkilerinden çok daha küçük olduğunu ortaya koydu.


İsrailli araştırmacılar kök hücrelerden oluşan organlı fare embriyolarını, bir biyolojik reaktörde üretmeye başardılar. Planda benzer bir uygulama insan embriyoları için de var. İsrailli kök hücre biyoloğu Jacop Hanna, sperma ve yumurta hücresi olmadan sadece kök hücrelerden yapay fare embriyoları üretti. Ayrıca embriyolar dişi farede değil yeni tür bir biyolojik reaktörde olgunlaştırıldı. Yapay embriyoların anatomileri doğal embriyolarla aynı ve çok sayıda organa sahip: Bağırsakları, beynin en erken evresi hatta atan bir kalbi bile var. Bununla birlikte yapay embriyo, gerçek embriyonun tüm özelliklerine sahip değil ve canlı hayvana gelişecek potansiyeli de yok. Yapay embriyo dişi farenin rahmine aktarıldıktan sonra da herhangi bir gelişme olmadı. Hanna, Cell dergisinde yayımlanan bu çığır açan çalışmanın, erken embriyo gelişiminin ve doğal embriyolardaki organ ve dokuların oluşmasının daha iyi anlaşılmasına yardımcı olacağını söylüyor. Bu şekilde erken embriyo evresindeki gelişim bozukluklarının önlenebileceği de düşünülüyor. Araştırmacılar öte yandan gelişmenin hayvan deneylerinin sayısını azaltabileceğini ve sonuçta insanlarda transplantasyon için yeni hücre ve doku kaynaklarının önünü açabileceğini umuyorlar. Hanna'nın ekibi geçen yıl, doğal fare embriyolarının 11 gün boyunca rahim dışında büyüyebileceği yapay bir mekanik rahmi tanıtmıştı. Bu 20 günlük doğal taşıma süresine denk geliyor. Son araştırmada da fare kök hücrelerini bir hafta büyütmek için aynı mekanizma kullanıldı. Hanna ve ekibi tarafından geliştirilen yeni yöntemin en dikkat çekici tarafı, embriyoyu çevreleyen plasenta ve yolk kesesi de dahil olmak üzere, yalnızca embriyonik kök hücrelerden tamamen yapay embriyoların üretilebilmesi. Diğer hücreler ise herhangi bir müdahale olmaksızın organ ve dokulara dönüştü. Başarı oranı göreceli olarak düşük: Embriyonik kök hücrelerinin sadece yüzde 0,5'i, küçük kürecikler olarak bir araya geldikten sonra bunlardan doku ve organlar büyüdü. 'Doğal embriyolarla karşılaştırıldığında bu yapay embriyolar yapı ve genetik hücre profili açısından yüzde 95 oranında özdeşti' diyor araştırmacılar. Sonuç olarak embriyoidler, sekizinci günde, atmakta olan bir kalp, belirgin bir baş ve kuyruk uçları, iskelet kası haline gelen segmentler, gelişen bir beyin, omurilik ve diğer organlarla, 8,5 günlük doğal embriyolara gelişim açısından benziyor. Araştırmacılar 40.000 embriyonik hücredeki genetik etkinliği ölçerek, bekledikleri hücre tiplerini doğru yerlerde buldular. Fakat bilinmeyen nedenlerden ötürü yapay embriyoların gelişimi 8. günde durdu. Hanna ve ekibi bu engeli de aşabilmeyi umuyorlar. Hanna çalışmasını yapay fare embriyolarıyla bitirmek istemiyor, amacı yapay insan embriyosu üreterek tıbbi çalışmalar için doku ve hücreler kazandırmak. Bunun için de Renewal Bio isimli bir şirket kurdu. Bu çalışma İsrail ve daha birçok ülkede yasal.


Günümüzde üretilen prezervatifler, Antik Yunan, Roma ve Mısır halkının kullandığı, keten liflerinden ya da hayvanların idrar torbasından yapılan prezervatiflerden bu yana uzun yol kat etti. Fakat erkeklerin doğum kontrolündeki payı, tıpkı eski çağlarda olduğu gibi günümüzde de yalnızca spermi yumurtalardan uzak tutma anlayışına dayanıyor. Yalnızca Amerika'da 5.7 milyon kadın doğum kontrolü olarak erkeklerin kullandığı prezervatiflere güveniyor. Fakat araya bir engel yerleştirmek, spermlerin yumurtaları döllemesini engellemenin tek yolu değil. Bir spermin görevini başarıyla yerine getirmesi için iki konuda iyi olması gerekiyor: Yüzmek ve delmek. Prezervatifler de dahil doğum kontrolü yöntemlerinin çoğu, spermlerin yüzme yetisi üzerine odaklanır, zira bilim insanları spermlerin delme yetisini engellemeyi bugüne dek başaramadı. Fakat yapılan son araştırmalar sayesinde spermlerin güç açma-kapatma düğmesi bulundu ve bu düğmenin nasıl kapatılacağına ilişkin yeni yöntemler geliştirildi. Bir sperm hücresi, rahim ağzından girip rahim boyunca ilerlemek ve yumurta kanalına girebilmek için kuyruğunu tıpkı bir yılanın toprakta sürünmesi gibi iki yana sallayarak ilerlemek zorundadır. Bir insan spermi, yumurtaya ulaşabilmek için 10-12 santim uzunluğunda, yani kendi uzunluğunun 24.000 katı bir mesafe yüzer. Fakat spermin yüzmek için kullandığı hareket, yumurtanın koruyucu katmanını delmek konusunda hiçbir işe yaramaz. Zona pellusida da denilen bu katman, bir spermin dölleme başarısı önündeki tek engeldir. İnsan sperminin kafası yalnızca 5 mikron uzunluğundadır. 30 mikron kalınlığındaki zona pellusida'yı aşabilmek için spermin kuyruğunu hızla hareket ettirmesi gerekir. Fakat yüzerken yaptığı sağa sola döndürme hareketinin aksine, bu sefer kuyruğunu tek bir yöne doğru hızla döndürerek, kafasını yumurtaların içine sokmak zorundadır. Yumurtanın yoğun dış katmanlarını delmek için tirbuşona benzer şekilde hareket etmesi gerekir. Bilim insanları bu hareketi güç tepmesi diye adlandırıyor. Peki güç tepmesi gücünü nereden alıyor? Spermin kuyruğuna boşaltılmış olan yoğun kalsiyum iyonlarından . İnsan vücudundaki her hücrede binlerce farklı iyon kanalı bulunsa da güç tepmesi, yalnızca spermde bulunan bir kanala bağlıdır. Catsper olarak bilinen bu kanal, yalnızca bir yumurtaya yaklaştığı ve progesteronla karşılaştığı zaman kalsiyumun içeri girmesini sağlamak için etkin hale gelir. Bilim insanlarının Catsper ile tanışması 2001 yılında, erkeklerde kısırlığın incelendiği döneme denk gelir. Yapılan incelemede hastalarda, Catsper'ı kodlayan dokuz genin en az birinde mutasyon gerçekleştiği gözlemlenmişti. PNAS'ta yayınlanan makaleye göre Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden araştırmacılar, 50'den fazla kimyasal bileşeni inceleyerek, güç tepmesi için gereken kalsiyum aktarımını önleyecek birkaç bileşeni ortaya çıkartmaya çalıştı. Umut verici sonuçlar veren iki bileşen saptandı. Bunlar insanların binlerce yıldır tükettiği bitkilerden geliyor: Bunlardan biri mangoda, üzümde ve zeytinde bulunan lupeol, diğeri ise eski çağlarda tıbbi ot olarak kullanılan Thunder God Vine bitkisinden gelen pristimerin. Araştırmayı yürüten biyofizikçi Polina Lishko, bu yöntemin acil doğum kontrolü durumunda da etkili olarak kullanılabileceğini belirtiyor. Yeni bulunan yöntem piyasadaki bütün çözümlerden daha etkili olmasının yanı sıra döllenmeyi de kesinlikle önlüyor. Yani bu sürecin hiçbir aşamasında embriyo oluşmuyor. Northwestern Üniversitesi'nden moleküler biyolog Erwin Goldberg, prezervatiflerin üretilmesinden sonra erkeklerin doğum kontrolündeki rolüne odaklı hiçbir gelişmenin yaşanmadığını söylüyor. Enjeksiyon yoluyla kullanılan bazı hormonal engelleyiciler geliştirilmişse de yan etkileri sebebiyle birkaç yıl içinde başarısız olmuş ve üretimleri durdurulmuştu. Bu alandaki önemli bir istisna, sperm kanalına enjekte edilerek spermlerin yolunu kesen jelimsi bir bariyer olan Vasalgel. Bu yılın şubat ayında primatlar üzerindeki denemeden başarıyla geçen bu ürün şimdi insanlarda denenecek. Lishko ve takımının yayınladığı sonuçlar, laboratuvarda insan spermi üzerinde yaptıkları deneylerden elde edilmişti. Ancak spermin delme yetisini engelleme etkisinin vücutta ne kadar sürdüğünü görmek ve doğru dozu bulabilmek adına primatlar üzerinde deneylere başlanacak. Bu deneylerin sonuçlarının yıl sonuna doğru elde edilmesi bekleniyor. Bu yazı HBT'nin 74. sayısında yayınlanmıştır.


Plastiklerin birçoğu çok zor çözünüyor ve geri dönüştürmeleri de çok zahmetli. Plastik atıkların çözünmesinde bakteriler ve enzimler yardımcı olabiliyor. Avustralyalı bir araştırma ekibi şimdi olası bir yardımcı keşfetti: Strafor yiyen solucan. Her yıl yüzlerce milyon ton plastik üretiliyor. Ancak bunların sadece onda biri geri dönüştürülebiliyor. Mekanik ve kimyasal yöntemler çok zahmetli olduğu kadar, çok fazla enerji gerektiriyor. Ayrıca çevreye de zarar verdikleri bir gerçek. Bu yüzden uzun yıllardan bu yana dev çöp dağlarını yok edecek hatta yeniden değerlendirilmesine izin verece alternatif biyolojik yöntemler araştırılıyor. Bir Japon ekip 2016 yılında, iki enzimin yardımıyla polietilen terefitalat indirgeyebilen bir bakteriden söz etmişti. O zamandan bu yana çeşitli plastikleri indirgeyebilen enzimler saptandı. Mesela bir tırtılın bedenindeki veya inek midesindeki plastikleri indirgeyen enzimler gibi. Bu aralar doğal olarak bulunan enzimleri daha etkili hale getirmek için çalışmalar yapılıyor, nitekim indirgeme süreci henüz oldukça yavaş işliyor. Avustralyalı bilim insanları şimdi bu tür bir biyolojik indirgeme süreci için yeni bir aday keşfettiler: Strafor markasıyla tanınan, polistreni yiyen bir solucan. Süper solucan olarak isimlendirilen Zophobas morio aslında larva evresinde bulunan, kın kanatlılar sınıfından büyük bir böcek . Queensland Üniversitesi'nden Chris Rinke ve ekibi bu hayvanları üç hafta boyu strafor ile besledi. Kontrol grubundaki hayvanlar ise kepekle beslendiler. Deney sonucunda straforla beslenen solucanlar hem hayatta kaldılar hem de biraz kilo aldılar. Bu da solucanların polistrenden enerji elde edebildiklerini gösteriyor. Ekip metagenomik yöntemlerle, solucanlara plastiği değerlendirmelerine izin veren bağırsak bakterilerindeki enzimleri saptadı. Bu indirgeme sürecinin daha büyük alanlarda kullanılabilmesi için laboratuvar çalışmaları başladı bile. Süper solucanlar minik geri dönüşüm tesisi gibi. Strafor ağızda parçalandıktan sonra bunlarla bağırsak bakterileri besleniyor. Geri dönüşüm tesisinde de benzer bir süreç işleyecektir. İlk önce mekanik parçalama, daha sonra ise enzimler yardımıyla çözünme. Bozunma ürünlerinden ise daha sonra yenide biyolojik plastik üretilebilecek.


Kaygan tüyleri, uzun, aerodinamik yapısı ve perdeli ayakları ile su samuru doğuştan yüzücüdür. Avustralya ve Antarktika hariç, denizlerde ve akarsuların bulunduğu her yerde yaşar. Sevimlilikte sınır tanımazlar. Genelde su üzerinde sırt üstü yatar vaziyette yüzer. Kalın kürkü havayı hapsederek batmasını önler. Kürkü çok kalındır, tüy yoğunluğu çok fazladır ve bu nedenle avcıların hedefindedir. Birçok yerde nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıyadır. Sansargiller familyasından olan su samurunun 13 türü vardır ve hepsinin boyutu farklıdır. En büyüğü dev su samurudur; 1.5 m ile 1.8 m uzunluğundadır. Buna rağmen ağırlık açısından deniz samuru ile yarışamaz. Erkek deniz samurunun ağırlığı 41 kg'a kadar çıkabilir. En küçük su samuru küçük pençeli Asya samurudur. En fazla 90 cm uzunluğunda ve 5 kg ağırlığındadır. Akarsular, göller, okyanuslar, sahiller ve bataklıklar dahil sulak alanlarda yaşayabilen su samuruna dünyanın hemen her yerinde rastlanır. Birçoğu, başka hayvanların yapmış olduğu yuvarlarda barınır. Yuvasını kuru yaprak ile döşer. Deniz samuru iki bölgede bulunur: Rusya ve Alaska'nın Pasifik kıyısında ve Kaliforniya sahillerinde. Oldukça sosyal bir memeli olan su samuru gececidir ve gece avlanır. Oyun oynamaktan çok hoşlanır. Güreş tutmayı, kuyruklarını kovalamayı, toprak setten suya kaymayı ve diğer eğlenceli oyunları sever. Ayrıca çok meraklıdır ve yeni gördüğü her şeyi inceler. Günün büyük bir bölümünü kendine bakmakla geçirir. Kürkünü kayalara, kütük veya çimlere sürterek temizler. Kürkü iki katmanlıdır: su geçirmeyen tüylerden oluşan üst katman ve havayı hapseden alt katman. Böylece hem suda batmaz hem de soğuğa karşı korunur. Etçil olan su samurunun, deniz hayvanlarından oluşan geniş bir menüsü vardır. Midye, istiridye, denizkestanesi, pina, yengeç, salyangoz ve 40 kadar daha deniz canlısı ile beslenir. Akarsu samurunun yiyecekleri ise genellikle kurbağa, yengeç, ıstakoz, balık ve yumuşakçalardır. 30 metreye kadar rahatlıkla dalabilir. Dalarken kulak ve burun deliklerini kapatır. Araç gereç kullanabildiği gözlemlenmiş olan su samuru, göbeğine yerleştirdiği kalın kabuklu bir yiyeceği taş yardımıyla kırabilir. Su samurunun gebelik süresi 2 aydır ve 1 ila 5 yavrusu olabilir. Yeni doğmuş su samuru 128 gr'dır. Deniz samuru ise bu süreci 5 ay yaşar ve diğer türlerden farklı olarak suda doğum yapar. Diğerleri yuvalarında doğum yapar. Yine bebek deniz samuru ise 2,3 kg ağırlığında olabilir. İki aylıkken yüzmeye başlarlar. 1 yaşında geldiğinde bebek su samuru annesinden ayrılır. 2 ile 5 yaş aralığında kendi yavruları olabilir. Vahşi doğada 12 yıla kadar hayatta kalabilen su samuru, bakıma alındığında daha uzun yaşar. Birçok su samuru türü tehlike altındadır. Kuzey Amerika samuru hariç, bütün samurların nüfusu giderek azalmaktadır. En çok korunması gereken türler arasında dev su samuru, Güney Amerika samuru, deniz samuru vardır. Son 45 yıldır nesilleri %50 oranında azalmıştır.


Dünya nüfusunun sadece yüzde 1-2'si Süper tanıyıcı. Bu kişiler, yüzleri diğer insanlardan çok daha iyi akılda tutabiliyorlar. Deneyler Süper tanıyıcıların, karşılarındaki kişileri özel bir şekilde incelediklerini gösteriyor. Önce tüm yüzü tarıyor ve her ayrıntıyı inceliyorlar, özellikle de ilk karşılaşmada. Süper tanıyıcılar, aradan geçen süre içinde değişseler bile veya o zamandan bu yana yıllar geçmiş olsa da sadece bir kez gördükleri yüzleri bile hatırlıyorlar. Bu özel yetiye araştırmacılar, on yıl kadar önce yüz körlüğü üzerine çalışırken rastlantısal bir şekilde ulaştılar. Ve bu yetiyi göreceli olarak iyi bir şekilde tespit edebilmek için psikologlar bazı testler geliştirdiler. Örneğin Glasgow Face Matching veya Avustralya'nın UNSW testi gibi. Değerlendirmelere göre nüfusun en fazla yüzde bir ila ikisi süper anımsayıcı. Ender görülen bu yetiye sahip insanların yüzleri nasıl bu kadar iyi akılda tutabildikleri, çok sayıda araştırmaya rağmen bugüne dek pek açıklanamamıştı. Ancak kesin olan bir şey var ki zeka veya bellek konusunda ortalamanın üzerinde yer alıyorlar. Bu yüzden hatırlama türlerinin de değiştiği sanılıyor. Süper tanıyıcıların yüzleri bir veya iki bakışta hafızalarına yerleştirdikleri düşünülüyordu. Oysa James Dunn, New South Wales Üniversitesi ve Wollongong Üniversitesi araştırmacılarıyla birlikte gerçekleştirdiği bir çalışmayla bu tezi çürüttü. İlk deneye 37 süper anımsayışı ve 68 ortalama hatırlayıcı katıldı. Katılımcılar her yüzü belleğe yerleştirmek için beş saniyelik bir zamanları vardı. Hatırlamak zorunda oldukları toplam on iki yüz vardı. Yüzlerin sadece belli bir kısmını net olarak görebiliyorlardı gerisi flu idi. Net görülen kısım yüzün yüzde altmış ila yüzde on ikisi kadardı. Katılımcılar daha sonra akıllarında tuttukları on iki yüzü, 24 yüz arasından seçmek zorunda bırakıldı. Süper tanıyıcılar, yüzün çok küçük bir kısmı dahi görünse, diğerlerine göre yüzleri daha iyi hatırladılar. Süper tanıyıcılar gözlere odaklanmak yerine yüzün diğer kısımlarını da ayrıntılı bir şekilde inceliyorlar. Yani toplamda diğer katılımcılara göre çok daha fazla ayrıntıya dikkat ediyorlar. Araştırmacılara göre süper tanıyıcılar, bir yüzde, daha sonra hatırlatamaya en fazla yarayan kısmı arıyorlar. Süper tanıyıcılar aynı zamanda süper öğreniciler. Tabii gerçek yaşamda yüzdeki ayrıntıları incelemek için beş saniyeden fazla zamanları oluyor. Araştırmacılar, bu özel tanıma ve akılda tutma yetisinin diğer alanlarda da işe yarayabileceğine inanıyorlar.


Metan, yüzde 40 oranında doğal kaynaklardan yayılan potansiyel bir sera gazıdır ve özellikle de bataklık alanlarda, göllerde, eriyen perm toprağında ve tarımda açığa çıkar. Söz konusu gazın havanın yokluğunda, organik malzemeyi ayrıştıran mikroorganizmalar tarafından oluşturduğu biliniyordu. Araştırmacılar bir süre önce mikroplar olmadan da bazı siyanobakterilerin, bitkilerin ve mantarların metan üretebileceğini bulmuşlardı hem de oksijenin varlığında bile. Bununla birlikte biyojenik metan sentezinin mekanizması çözülememişti. Her ne kadar bu organizmaların, bunun için özel enzimlere sahip olabilecekleri düşünülmüşse de bu hiçbir zaman kanıtlanmamıştı. Son olarak gerçekleştirilen analizler tamamen farklı bir tablo sundu. Heidelberg Üniversitesi'nde Leonard Ernst yönetiminde çalışan ekip, metanın bu organizmaların hücrelerinde oluştuğunu ve bu yetinin gerçekte ne kadar yaygın olduğunu buldu. Araştırmacıların bu keşfi, enzimsiz, biyokimyasal metan oluşumu hipotezini araştırmak için kullandıkları Bacillus subtilis bakterisiyle gerçekleştirilen deneylerle başladı. Buna göre çoğu organizmanın hücrelerinde, indirgenmiş demirin hidrojen peroksit reaksiyonuyla, hidroksil radikalleri şeklinde oldukça reaktif oksijen bileşikleri ürettiği bir fenton reaksiyonu meydana gelir. Tahminlere göre bu şekilde oluşan radikaller, metil gruplarını, kükürt içerikli bileşimlerden ayrıştırabiliyorlar ve bunlardan ikinci bir adımda metan oluşmakta. Bu tahmin Bacillus subtilis bakterisinin incelenmesiyle kanıtlandı: Demir ve dimetil sülfoksitle bu bakteriler oksijen olsa dahi metan üretebiliyorlar. Daha önce tahmin edildiği gibi bu metan oluşumu için ne özel enzimler ne de başka katalizörler gerekmiyor. Ekip, yaşamın soyağacının her alanından toplamış olduğu otuz farklı model organizmada kontrol etti. Ve araştırmacılar gerçekten de bağırsak bakterisi Eschericha coli'den, küf mantarları, maya ve bitki hücrelerine ve insan ve hayvan hücre kültürlerine kadar her yerde metan üretiminin varlığını tespit ettiler. Anlaşıldığı üzere metan üretimi, hücrelerde yeterli miktarda demir, metillenen kükürt, aminoastiler ve oksitleşen moleküller gibi azot bileşimleri bulunduğunda gerçekleşiyor. Bu da bu tür metan oluşumunun hemen hemen tüm organizmalarda gerçekleştiğinin bir kanıtı.. Sonuçlar hem hücre metabolizmasına bakış açımız hem de biyojen metan emisyonu için çok önemli. Bu, her türden canlıdan metan salınımının, iklim değişikliğiyle bağlantılı ısınma gibi potansiyel olarak stresli koşullar altında artmaya devam edebileceği anlamına gelebilir.


Dev bir köpek balığı türü olan Megalodon'un boyutu şimdiye dek tahmini olarak öne sürülürken Bristol Üniversitesi ve Swansea Üniversitesi'nden araştırmacılar tarafından yürütülen yeni bir çalışma, yetişkin bir insan boyundaki yüzgeçler de dahil olmak üzere bu köpekbalığının gerçek boyutlarını ortaya çıkardı. Günümüzde en korkutucu köpekbalığı türü, altı metreyi aşabilen boyları ve iki tonluk çene kuvvetliyle Büyük Beyaz köpekbalığıdır. Eski çağlarda yaşamış köpekbalıklarının boyutlarını belirlemek ise, bulunan fosiller genellikle dişlerden ibaret olduğundan zordur. 23 ila 3 milyon yıl önce yaşamış olan bu dev köpekbalığının boyu, araştırmaya göre, Büyük Beyaz'ın boyunun iki katından fazlaydı ve 10 tondan fazla çene gücüne sahipti. Araştırmada incelenen Megalodon fosilleri çoğunlukla bir insan elinden daha büyük olan dişlerdi. Önceki araştırmalarda Megalodon fosilleri sadece Büyük Beyaz ile karşılaştırılmıştı. Yeni çalışmada ise araştırmacılar fosil analizlerini günümüzde yaşayan 5 köpekbalığı türünü içerecek şekilde genişletti. Megalodon'un Büyük Beyaz'ın doğrudan atası olmadığı belirten araştırmacılar, karşılaştırma yapılan diğer türlerin de Megalodon'la aynı derecede akraba olduğu ifade ediyor. Scientific Reports'ta yayınlanan çalışma sonuçları, Megalodon köpekbalıklarının 16 metreyi bulabilen boylarıyla yaklaşık 1,6 metrelik bir sırt yüzgecine ve 3,85 metre yüksekliğinde bir kuyruğa sahip olduğuna işaret ediyor. Megalodon'un vücut boyutunun ortaya çıkarılmasının, bu devin fizyolojisinin ve yok oluşunda etkili olmaları muhtemel iç faktörlerin daha iyi anlaşılmasına katkı sunacağı belirtiliyor.


Develer memeli cinsleri içinde üç türe ayrılır: Çift hörgüçlü hecin devesi, çift hörgüçlü yabani deve ve tek hörgüçlü deve. Arap devesi olarak da bilinen sonuncu tür, ne zaman evcilleştirildiği bilinmeyen evcil hayvanlardan biriydi. Viyana Veteriner Tıbbı Üniversitesi'nden Pamela Burger ile çalışan uluslararası ekip hem 1.100 tek hörgüçlü devenin kalıtımını hem de arkeolojik kemik buluntularındaki mitokondriyal DNA'yı incelemiş. Bunlardan en eskisi 7000 yıllık, en yenisi ise 17.yy'a aitti. Ve bunların arasında Avusturya'nın Tulln kentindeki kazılar sırasında (2006) bulunan ve Osmanlı ordusuna ait olduğu anlaşılan tüm bir deve iskeleti de dahildi. Analizler tek hörgüçlü develerin yabani atalarının İ.Ö. 2000-1000 yılları arasında evcilleştirilmeye başlandığını gösteriyor. Daha sonraki yıllarda ise tek hörgüçlü yabani develer ve evcil develer melezleştirilmeye devam edilmiş ve yabani develer tamamen tükenmiş. Araştırmacılar evcilleştirilmenin Arap Yarımadası'nın güneydoğu sahilinde başladığını düşünüyorlar. Arap Emirlikleri'nde gün ışığına çıkarılan 7000 yıllık tek hörgüçlü deve kemiklerinin mitokondriyal DNA'larında da günümüzdeki tek hörgüçlü develerle aynı genetik kombinasyonlar saptanmış. Yetiştirme nedeniyle kalıtımlarındaki genetik çeşitlilik azalan diğer evcil hayvanların aksine tek hörgüçlü devede zengin bir genetik çeşitlilik söz konusu. Deve Kuzey Afrika ve Ön Asya'daki ticari ilişkilerde yük hayvanı olarak kullanıldığı için hep farklı popülasyonlar bir araya gelmiş ve bu şekilde zengin bir genetik çeşitlilik kazanmış. Tek hörgüçlü devede ise özel bir ayıklanma yaşanmamış. Nitekim develerde diğer evcil hayvanlarda olduğu gibi sütü veya eti için yetiştirilen ırklar bulunmuyor. Araştırmacılar bunu deve yetiştiricilerin develeri özel amaçlara göre ayıklamak yerine, değişen iklim koşullarına uyum sağlayabilmeleri için sürülerdeki çeşitliliğe dikkat etmiş olmalarına bağlıyor. Sadece, coğrafi ve kültürel farklılıklar nedeniyle uzun bir süredir diğer tek hörgüçlü develerden izole bir şekilde Afrika'daki Ümit burnunda yaşayan tek bir grupta bu kadar zengin bir genetik çeşitlilik tespit edilmemiş.


Siz en son ne zaman bir sorunun yanıtını bulmak için hemen internete koşmak yerine, düşünüp kafa yordunuz? Bir zamanlar belleğinizde tutmaya çalıştığınız telefon numaraları, dost ve yakınlarınızın yaş günleri gibi bilgiler, şimdilerde elinizden eksik etmediğiniz akıllı telefonlarınızın belleğine kaydedilmiş durumda. Artık bilim insanları belleğimizin bu durumdan ötürü zarar görüp görmediğini merak etmeye başladı. Princeton Üniversitesi'nden Diana Tamir ve arkadaşları insanları gezilere gönderdiklerinde, kendilerinden resim çekmeleri istenen kişilerin sonradan geziyle ilgili birtakım ayrıntıları anımsama konusunda gerçekte daha başarısız olduklarını gördüler. Tamir'e göre, iletişim araçları yoluyla bir deneyimin basılı kopyasını oluşturmak, kafamızdaki kopyanın netliğini azaltmaktan başka bir işe yaramıyor. Yol bulmak için uydu seyir sistemlerine bel bağlayanların da bulundukları yeri kestirebilme konusunda, haritalardan yararlananlara kıyasla, çok daha başarısız oldukları görülüyor. Londra University College uzmanlarından Sam Gilbert, Araştırmalar teknolojinin belleğimizi değiştirmekte olduğuna işaret ediyor. Giderek içeriğin kendisinden çok, o içeriğe nasıl ulaşacağımızı anımsama gereğini duyuyoruz diyor. Görünüşe bakılırsa, bilişsel yükün boşaltılması beynin insanların yeni bilgileri daha kolay ezberlemelerine olanak tanıyan önemli kaynaklarına yer açıyordu. Gelgelelim, aygıtlara fazlasıyla bel bağlamak insan belleğinin gerçekte ne denli güçlü olduğunun değerini yeterince kavramamızı önleyebilir. İnsanlar sürekli olarak neyin bellekte saklanmaya değer olduğu konusunda düşünüp karar veriyorlar. Ertesi gün neleri anımsamaları ve neleri not etmeleri gerektiğine karar veriyorlar. Bireyin kendi belleğinin kapsamı, süreçleri ve doğası konusunda sahip olduğu bilgiye meta-bellek adı veriliyor ve teknoloji görünürde meta-belleğe zarar veriyor. Gilbert, Dış kaynaklara erişebildiğiniz sürece ilk bakışta göze çarpmayan bu tür yanılmalar insana pek bir şey ifade etmeyebilir. Ancak bu kaynaklardan yoksun kaldığınızda-örneğin, bir sınavda, acil bir durumda, ya da teknolojik bir felaket durumunda- onlarsız ne denli yoğun bir çaba harcamanız gerektiğinin ayırdına varabilirsiniz. Belleğinizin gerçekte ne denli güçlü olduğu konusunda kesin bir görüşe sahip olmak, en az güçlü bir belleğe sahip olmak denli önemlidir diyor. Görünüşe bakılırsa, teknoloji şimdilik kişinin bellek gücünü olumsuz yönde etkilemekten çok, düzenleyici ve iyileştirici bir etki yaratıyor. Ancak Londra Üniversitesi Bellek ve Hukuk Merkezi'nin Başkanı Martin Conway, kişiyle araçlar arasındaki arayüzün gelecekte daha da iç içe geçmesi durumunda beynin şimdiden öngörülmesi olanaksız biçimlerde uyum sağlamaya başlayacağına inanıyor.


Yaşamlarının büyük bir bölümünü ağaçlara asılı olarak geçiren tembel hayvanlar genelde çok yavaş hareket eder. Yani yaşamlarını düşük enerjili yiyecek ve az hareketli yaşam biçimiyle birleştirerek enerji tasarruf modunda geçirirler. Şimdi Wisconsin-Madison Üniversitesi bilimcileri tüm tembel hayvanların aynı tembellikte olmadıklarını keşfetti. Kahverengi boyunlu tembel hayvan tembellik konusunda başı çekiyor ve anlaşıldığı üzere tüm memeliler arasındaki en düşük metabolizma hızına sahip. Günümüzde iki cinse ayrılan altı tembel hayvan türü var: iki ve üç parmaklılar. Kahverengi boyunlu tembel hayvan ikinci gruba dahil. Tembel hayvanlar daha çok Orta ve Güney Amerika'da ağaçlar üzerinde yaşıyor. Daha küçük alanlarda hareket edebilen üç parmaklı tembel hayvanlar beslenme konusunda daha seçici. Jonathan Pauli ve ekibi Costa Rica'nın kuzeydoğusunda on kahverengi boyunlu tembel hayvan ve on iki Hoffmann tembel hayvanı yakalayarak metabolizmalarını incelemiş. Analizlere göre üç parmaklı tembel hayvanların metabolizma hızları %31 daha düşük. Hayvanlara enerji tasarruflu bir yaşam imkanı veren, fizyolojik özellikler ve davranışın bir kombinasyonu diyor Pauli.


İnsanlarda ten renginin neden farklılıklar gösterdiği konusunda yaygın olan açıklamaya göre koyu tenliler ekvator çevresinde, en açık tenliler de kutupların yakınlarında yaşıyor. Başka bir deyişle koyu ten rengi daha güneşli bölgelerde insanlar için daha yararlı olurken, açık ten güneşi daha az gören bölgeler için çok daha elverişli. Açık tenlilerin güneşe çıktıklarında ciddi sıkıntılar yaşadıkları düşünüldüğünde, bu açıklama insanlara ilk bakışta gayet anlaşılır gelebilir. Oysa gerçekte insanlarda ten renginin farklılıklar göstermesinin güneş yanığıyla, ya da deri kanseriyle bile pek bir bağlantısı olmayabilir. Tam tersine, ten rengi iki temel vitaminin birbirleriyle çelişen talepleri sonucunda oluşmuştur: folik asit ve D vitamini. Güneşin morötesi radyasyonu folik asidi yok eder.. Oysa derinin D vitamini üretmeye başlaması için aynı radyasyona ihtiyacı vardır. Bu nedenle dengeleyici bir eyleme gerek duyulur. İnsanlar folik asitlerini korumak ve D vitamini üretmek zorundalar. Öyle ki, her iki duruma da uygun düşecek miktarda güneş ışığına gereksinim duyarlar. UV ışınlarının yoğunluğu coğrafi koşullarla belirlenirken, gerçekte derinin içine işleyen miktarı pigmentlere, ya da derinin rengine göre değişir. Bu basit açıklama 2000 yılında antropolog Nina Jablonski ve coğrafya uzmanı George Chaplin tarafından öne sürültü ve o günden bu yana daha da geliştirildi. Ne var ki, ten rengiyle ilgili öykünün tümü için daha saçlı ve kıllı olduğumuz günlere dönüp bakmak gerekir. Milyonlarca yıl önce atalarımızın ten rengi belki de gözle görülebilir bir özellik değildi, çünkü ilk insanlar neredeyse tepeden tırnağa koyu renk bir kürkle kaplıydılar. Ancak, evrimsel akrabalarımız şempanze ve gorillerin koyu renk kürklerinin altındaki derinin açık renk olduğuna bakılırsa, bu kürkün altında da büyük bir olasılıkla açık bir ten olduğu söylenebilir. Atalarımız zamanla bu tüylerini yitirince derileri de renklenmeye başladı. Bunun kesin zamanı ve nedeni henüz tam olarak bilinmemekle birlikte, araştırmacıların birçoğu tüylerin yok olmasının insanların iki ayak üzerinde durmalarına ve ekvator Afrika'sının bol güneşli açık alanlarında avcılık ve toplayıcılıkla uğraşırken serin kalmalarına yardımcı olduğu görüşünde birleşiyorlar. Ancak bunun karşılığında ödenen bedel de, çıplak tenin yıl boyunca yoğun UV ışınlarıyla karşı karşıya kalmasıydı. Bu bağlamda- kabaca 1-2 milyon yıl önce-koyu ten, folik asit depolarının korunmasında büyük yarar sağlıyordu. Peki, folik asit neden önemli? Bu besleyici madde DNA etkinliklerinde rol oynamakla birlikte, asıl evrimsel yararı, bireyin ceninden başlayarak yaşamda kalma ve üreme yeteneği üzerinde görülüyor. Gebelik döneminde annenin folik asit düzeyleri yeterli olmadığında, bebekte ayrık omurga olarak bilinen kimi zaman ölümcül olabilen nöral tüp defektlerine tanık olunabiliyor. Bilimsel araştırmalar güneş ışığının folik asidi molekül olarak parçaladığını ortaya koyuyor. Koyu tenin daha yüksek miktarlarda melanin içermesinden ötürü bunu önlediği düşünülüyor. Ancak insan soyu, yaşamını yalnızca ekvator Afrika'sında geçirmedi. Farklı dönemlerde insanlar kuzeye ve güneye yönelerek güneş ışığını daha az alan daha yüksek enlemlere gitmeyi göze aldılar. D vitamini tam da bu aşamada bir soruna dönüştü. Folik asit gibi, D vitamini de evrim açısından önemli. D vitamini bağışıklık sistemi ve kemik sağlığı açısından gerekli olan kalsiyumun emilimini kolaylaştırır. Deri, bu vitamini belli dalga uzunluklarındaki UV ışınlarının bulunduğu koşullarda üretebilir. Tropikal bölgelerin uzağında yılın büyük bir bölümünde UV ışınları deri hücrelerinin D vitamini üretmelerine yetecek dalga uzunluğuna sahip olmazlar. 1980'lerde bu durum Boston'da sünnet edilen beyaz tenli bebeklerden toplanan taze sünnet derilerinden yararlanılan bir araştırmayla ortaya kondu. Araştırmacılar topladıkları her bir örneği ikiye bölerek, bir yarısını üç saat boyunca öğle güneşinde ve öteki yarısını da karanlıkta tuttular. İlkyazdan güz aylarına dek güneş gören derinin, tıpkı canlı bir insanda olması gerektiği gibi, D vitamininin öncü maddesini üretmeyi sürdürdüğü görüldü. Oysa 17 Mart'a dek uzanan kış ayları süresince böyle bir üretime tanık olunmadı. Bu durumda, yüksek enlemli bölgelerde yeterince D vitamini almak için insanlar yaz aylarında depoladıkları D vitaminine bel bağlamak zorunda kalırlar, ya da bu gereksinimlerini yağlı balık türü besinlerle karşılamaya çalışırlar. Gelgelelim, ten rengi koyulaştıkça yeterli miktarda D vitamini alımı da giderek güçleşir. Kuzey bölgelerde yaşayan açık ve koyu tenlilerin karşılaştırıldığı araştırmalarda, açık tenlilerde yıl boyunca D vitamini düzeylerinin daha yüksek olduğu ve güneş ışınlarının bu kişilerin daha az pigmentli derilerine daha çok işlediği görüldü. İnsanlar dünyanın farklı yerlerine dağıldıkça, farklı dönemlerde, farklı insan topluluklarında çok çeşitli deri renkleri ortaya çıktı. Bu genetik biyolojik değişimlerin yanı sıra, insan topluluklarında farklı güneş ışığına bağlı olarak birtakım kültürel uyum becerileri geliştirdiler. Örneğin, insanlar folik asit ve D vitamini açısından zengin besinleri de tüketebilir duruma geldiler. UV ışınlarını önlemek amacıyla korunaklar, özel giysiler ve güneş kremleri kullanmaya başladılar. Ten rengi, insanların farklılıklar gösterdiği en belirgin ve en yüzeysel özelliklerinden biridir. Ancak bu farklılığın ardındaki evrimsel süreç ortaklaşa paylaşılan bir durumdur. İnsanın evrim sürecinde coğrafya, genler ve kültürel uygulamalar gibi etmenlere bağlı olarak ten rengi açıktan koyuya kesintisiz bir evrime tabi olmuştur.


Tilkiler, hem et hem oy yiyen memelilerdir. Çeviktirler. Çoğunlukla çakal, kurt ve köpeğin dahil olduğu köpekgiller ailesinin diğer üyeleriyle karıştırılırlar. Oysa diğerlerinden farklı olarak uzun ve ince bacakları, sivri burnu ve kabarık kuyruğu göze çarpar. Tilkiler çok sosyaldir. Dünyanın her yerinde, Kuzey Amerika, Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika'da tilkiye rastlanır ve geniş arazileri bölgesi olarak kabul eder. Ayrıca, çok çeşitli yiyecekler tüketir. Birçok tilki orta boy köpek boyundadır. 23 cm boyundaki çöl tilkisi, bir kediyi aşmayan ebadıyla yaşayan en küçük tilkidir. Diğer türler 86 cm'e kadar büyür, kuyrukla beraber uzunlukları 30 ila 56 cm'i bulabilir. Birçok memeliye göre tilkiler daha ufaktır ve oldukça da hafiftir. Kiloları 680 gr ila 11 kg arasında değişir. Sürüler halinde yaşayan tilkiler çok sosyal hayvanlardır. Aile bireyleri ile bir arada olmaktan hoşlanırlar. Aynı sürüde büyük kardeşler, yavrular, damızlıklar ve anneler olabilir. Bu memeliler gececidir ve gece avlanmayı sever. Bu da bütün gün uyudukları anlamına gelir. Gerçi bu durum, sürünün nerede yaşadığına göre değişkenlik gösterebilir. Eğer sürü güvende hissettiği bir yerde yaşıyorsa, tilkiler gündüz avına çıkabilir. Tilkilerin görme yeteneği harikadır. Gözbebekleri, aynen kedilerde olduğu gibi dikey yarık biçimindedir ve bu sayede en az kediler kadar iyi görürler. Kulakları da iyi duyar, alçak frekansları ve toprağın altındaki kemirgenleri işitebilirler. İnsanlarda olduğu gibi sesleri ayırt edebilirler. Mesela kızıl tilki, iletişim kurarken 28 farklı ses çıkarır: havlamak, hırlamak ve ulumak gibi. Aynı zamanda çok hızlıdırlar, koşarken saatte 70 km hıza ulaşabilirler. Dünyanın en hızlı hayvanlarından olan kara antilop kadar hızlı oldukları söylenebilir. Genellikle ormanlık alanlarda yaşayan tilkilere, aynı zamanda dağlar, çayırlar ve çöllerde de rastlanır. Yuva yapmak için toprağa çukur kazar ve içine girerler. İn olarak bildiğimiz bu çukurlar, uyumaları için serin, yiyecek saklamak ve yavrulamak içinse güvenli bir ortam sağlar. İnlerin odaları ve birçok çıkışı vardır, bu da tilki ailesinin, yuvaya dalan bir yırtıcıdan kaçabilmesini sağlar. Çiftleşme mevsiminde hamile kalan dişi tilki, yuvasına yaprak taşır ve yavruları için hazırlık yapar. Bu özel odaya yuvalanma odası denir. Hamileliği 53 gün kadar sürer ve genelde iki ila yedi kadar yavrusu olur. Yavruların bakımı tam bir aile işidir. Öyle ki, büyük kardeşler bile yavrularla ilgilenir, onlara yemek getirir. Tek eşli olan bu hayvanlar, yavrularına bakması için damızlık olmayan dişi tilkilerden yardım bile alırlar. Bazen, bazı erkek tilkilerin birden fazla eşi olur, böyle olduğunda bu dişilerin aynı inde beraber yaşadığı görülmüştür. Vahşi doğada tilki yavruları kartallara yem olabilir. Tilkiler her besini yer. Hem etçil hem de otçuldur. Kertenkele, fare, tavşan ve kuş kadar meyve ve böcek ile de beslenir. Okyanusa yakın bölgelerde yaşayanları balık ve yengeç de tüketir. Günde birkaç kilo yiyebilir ve yemediklerini ya yaprakların ya da karın altına gömerek, sonraya saklar. Yiyecek bulamadığında ise çöp kutularını karıştırıp atıklarla idare edebilir. Vahşi doğada tilkiler 3 yıl kadar yaşar, ömürleri çok kısadır. Eğer bakıma alınırlarsa daha uzun yaşarlar, mesela hayvanat bahçesi tilkileri 10-12 yıl kadar hayatta kalabilir. Kutup ve çöl tilkileri, kürkleri için avlandıkları ve nesilleri tehlike altında olduğu için, Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği tarafından koruma altına alınmıştır. Tilki avı, 1500'lerden beri İngiltere'de popüler bir spordur. Bugün hala İngiltere, ABD ve birkaç ülkede daha, köpeklerin yardımı olmadan tilki avına çıkılıyor.


Günümüzde gen aktarımı yöntemleri sayesinde, genomlarında yabancı bir türün genlerini taşıyan ve bu özellikleri fenotipinde sergileyen hayvanlar; transgenik canlılar olarak isimlendirilir. Genetiği değiştirilmiş bu hayvanları, biyofabrikalar olarak da görebiliriz. Transgenik hayvanların başlıca üretim nedenleri arasında, rekombinant protein üretimi, hastalık modellerinin oluşturulması, yüksek verimli ırkların geliştirilmesi ve ksenotransplantasyon çalışmaları sıralanmaktadır. 1980'li yıllarda günümüze başta genetiği uzun yıllardır bilinen fare olmak üzere keçilerden domuzlara hatta balıklara varan bir yelpazedeki türlerde gen aktarım çalışmaları yapıldı. Gen aktarımı çeşitli yöntemlerle, mesela DNA mikroenjeksiyonu, elektroporasyon, gamet hücreleri aracılığı ile transfer ve embriyonik kök hücre enjeksiyonu olarak yapılabiliyor. Bu uygulamalar yüksek maliyetlidir, oldukça zordur ve büyük emek gerektirir. Biyoteknoloji alanında gelişmiş ülkeleri yakalamak ve bilimsel rekabeti sürdürebilmek için başka da çare yoktur. Transgenik hayvanlarla ilgili bir diğer kritik aşama da biyoetiktir. Hayvan Deneyleri ve uygulamaları için gereken etik izinler ve mevzuatların dışında transgenik hayvanların bakım ve yetiştirilmesinden tıbbi atıklarının imhasına kadar uyulması kurallar ve yönetmelikler bulunmaktadır. Doğada var olmayan bu türlerin herhangi bir kontaminasyona yol açmadan barındırılmaları, üretimleri ve bakımları için bariyerli sistemler ve özel korumalı alanlar gerekir. Avrupa ülkelerinde çeşitli çalışma grupları, aynı transgenik hayvanların üretilmemesi ve farklı ülkelerde gen transferi üzerine çalışan ekiplerin birbirleri ile iletişime geçmeleri adına, çeşitli topluluklar oluşturmuşlardır . Yine çeşitli kuruluşların internet üzerinden doğru hastalık modeli hayvanları bulmaya yarayan web siteleri vardır . Bu hayvanlara GA pasaport denilen ve hayvanın tüm yaşamsal, üretim ve modelleri ile ilgili bilgilerinin verilmesinin zorunlu olduğu evraklar hazırlanır. Birçok uluslararası bilimsel toplantıda bu konuların etiği ve güncel problemleri tartışılmaktadır . Hayvansal üretimin arttırılmasından türler arası organ transferine, rekombinant protein üretiminden pet hayvanı balıklara kadar birçok alandaki transgenik hayvan kullanımının yanı sıra insan hastalık modellerinin hayvanlarda oluşturulabilmesiyle birlikte tıbbi araştırma amaçlı hastalıklarının moleküler mekanizmalarının ve genlerin işlevlerinin anlaşılmasına olanak sağlamaları nedeniyle bilimsel önemleri giderek artmaktadır. Transgenik hayvanlar arasında fareler, genomlarının % 90'ı bilinmesi nedeniyle en sık kullanılan tür durumundadır. İnsan hastalık modellerine örnek olarak; Otoimmün bir hastalık olan Ankilozan spondilit ve artrit modeli HLA-B27 transgenik fare, Gen hedefleme teknolojisiyle 17.kromozomundaki P53 geni susturulmuş, Li-Fraumeni sendromu modeli P53 knockout fare verilebilir. Günümüzde fare genomundaki 20.000 genden 10.000 kadarının susturulması ve 500 farklı knockout fare modeli geliştirmek mümkün olabilmiştir. Son yıllarda klasik gen hedefleme yöntemlerini iyileştirmek amacıyla geliştirilen gen düzenleme teknolojileri arasında CRISPR-Cas9 sistemi en hızlı, ucuz ve güvenilir sistem olarak öne çıkmaktadır. Transgenik ve knockout fareler; Alzheimer, kanser, obezite, hipertansiyon, kardiyovasküler ve nörodejeneratif hastalıklar, kistik fibroz, huntington hastalığı ve Parkinson vb. hastalıkların karmaşık moleküler mekanizmalarının aydınlatılması ve modellenmesinde, gen tedavisi araştırmalarında kullanılmaktadır. Tıptaki bir diğer transgenik hayvan kullanım nedeni; bu hayvanlardan, istenilen proteinleri, başta sütlerden olmak üzere üretilmesidir. Başta pıhtılaşma faktörleri olmak üzere fibrinojen, antitrombin 3, hemoglobin, serum albumini, laktoferrin, lizozim gibi birçok molekül üretimi ve ticari olarak satışı gerçekleşmiştir. Son yıllarda biyoteknoloji alanındaki bu gelişmelerin; transgenik uygulamalar ve bunlardan elde edilen ürünlerinin kullanımında olduğu kadar, gerekli biyogüvenlik önlemlerinin alınması bakımından da insanlara, etik ilke ve değerler çerçevesinde önemli sorumluluklar yüklediği de açıktır. Türkiye'nin ilk klon canlıları olan Oyalı ve Zarife'yi 2007 yılında üreten İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Sema Birler başkanlığındaki ekip, 2013 yılında Hawaii Üniversitesi araştırıcılarıyla ortaklaşa bir çalışma gerçekleştirerek yine ülkemizin ilk transgenik tavşanlarını ve kuzusunu üretmeyi başarmıştır. TÜBİTAK destekli bir COST projesi aracılığı 2013 yılında üretilen transgenik tavşanlar için hem intrasitoplazmik hem de pronükleer enjeksiyon yöntemleri kullanılarak gen transferi sağlanmış, doğan yavrularda yeşil floresan ışıma görüntüleri elde edilmiştir. Çimen adı verilen ilk transgenik koyun çalışmasında ise Prof. Dr. Stefan Moisyadi tarafından geliştirilmiş hiperaktif plazmid (piggyBac transposaz bazlı, kendini inaktive edebilen, hem transposaz hem transpozon içeren tekli konstraktlı plazmidler, pmGENIE-3) kullanılarak intrasitoplazmik gen enjeksiyonu yöntemiyle in vitro ortamda koyun embriyolarına transfer edilmiştir. İlk transgenik tavşanlarını ve kuzusunun üretilmesi transgenik hayvan sütünden değerli ilaçların üretimi için yapılan bilimsel çalışmalarda önemli bir basamağın atlanmasını sağlamıştır. Ülkemizin 2007-2013 hedefler arasında belirlenmiş olan ve TÜBİTAK tarafından hazırlanan Vizyon 2023 Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları 2003-2023 Strateji Belgesi ve TC Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Dokuzuncu Kalkınma Planı İlaç Sanayii Özel İhtisas Komisyonu Raporu'nda Transgenik Teknoloji ile İlaç Üretilmesi stratejik amaç olarak belirtilmiştir. Son yıllarda ülkemizde transgenik hayvanlar ile çalışma yapan birçok merkez ve araştırma kuruluşu açılmış ve faaliyete geçmiştir. Aziz Sancar Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü bünyesinde, 1994 yılında kurulan Laboratuvar Hayvanları Bilimi Anabilim Dalı; ülkemizde kendi alanının öncü anabilim dallarından biri olarak eğitim ve öğretim faaliyetlerini başarıyla yürütmektedir. Anabilim Dalı, araştırma projelerine sunduğu hizmetleri daha da geliştirebilmek amacıyla ulusal ve uluslararası bilimsel kuruluşlarla işbirliklerini de sürdürmektedir. Aziz Sancar Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü'ne bağlı olarak faaliyet gösteren Laboratuvar Hayvanları Bilimi Anabilim Dalı; yakın zamanda Transgenik Hayvan Araştırma Ruhsatı alınması ve kullanım laboratuvarının açılması ile birlikte araştırmacılara uluslararası kabul edilirliği yüksek projeler üretme olanağı sağlanmayı ve bu canlıların doku ve embriyolarının saklanmasıyla iyi bir çalışma arşivi oluşturmayı hedeflemektedir. Birler S., Pabuccuoğlu S., Demir K., Cirit Ü., Karaman E. , Bacinoğlu S., Özdaş Ö.B., Evecen M., Alkan S., Baran A., Bakırer G., Özcan C., Koçak Ö., Kiliçarslan M.R., Kaşikçi G., Toydemir T.F., Dinç H., Koban E., Togan İ., İeri İ.K., Ak K., Production Of Cloned Lambs: Transfer Of Early Cleavage Stage Embryos To Final Recipients, İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi (2010) cilt.36, ss.1-8. Can A., Yağcıoğlu S., Coşkun N., Arici R., Bakirer Öztürk G., Yilmaz Ö., et al.,Compairing Efficiency of Microinjection Methods on Transgenic Rabbit Embryo Production, WG/MC/Scientific Meeting of COST Action BM1308 Sharing Advances on Large Animal Models SALAAM, Poznan, Polonya, 13-16 Aralık 2015, pp.13-13. Cooper C.A., Maga E.A., Murray J.D., Production of human lactoferrin and lysozyme in the milk of transgenic dairy animals: past, present, and future, Transgenic Res (2015) 24:605-614. Küçük M., Çevik A., İstanbul Üniversitesi Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü Tarihçesi. DETAE Deneysel Tıp Dergisi (2011) 1; 2-6. Üstün Ç., Demirci N., Biyoteknoloji, Tıp ve Etik Ege Tıp Dergisi / Ege Journal of Medicine 2016;55(3):158-162. Bu yazı HBT'nin 90. sayısında yayınlanmıştır.


Elbette motosiklet ve kare biçimindeki termos çantalarıyla değil ama Tunç devrindeki bir paket servisi madende çalışanlara, örneğin temizlenmiş tahıl gibi yiyecekler getiriyordu. Sonuç, Aşağı Avusturya'daki bir bakır ocağında bulunan kömürleşmiş yiyeceklerle elde edildi. Tunç devrindeki madenlerde uzmanlaşmış zanaatçılar ve maden işçileri vardı ve bunlar yiyeceklerini kendileri üretmek yerine bir tür paket servisiyle bulundukları yere getirtiyorlardı. Mesela Halstatt sadece tuzun çıkarıldığı büyük bir tuz işleme merkezi olmak dışında, tuzun domuz etinin tuzlanmasında da kullanıldığı bir merkezdi. Bu et endüstrisi için gerekli olan hayvanla, yetiştiriciler tarafından Tuna boyu Alplere doğru ya da Judenburg veya Klagenfurt havzalarından Halstatt'a doğru sürülüyordu. Araştırmacılar bu sonuca DNA analizleriyle ulaştılar. Gloggnitz'de Tunç Çağı'nda bakır madenlerinde çalışan işçilerin yaşam koşullarını inceleyen bir araştırma projesi çerçevesinde, uzmanlar orada bulunan bitki ve yiyecek kalıntılarını analiz ettiler. 'Maden günümüzden 11 ila 9 yüz yıl önce son derece etkindi' diyor araştırmacılar. Bitkisel yiyecek kalıntıların analizleri hayvansal gıdaların analizlerine kıyasla çok daha zordur. Hayvansal yiyecekler kemik kalıntıları sayesinde iyi incelenebilirken, bitkisel yiyecekler sadece özel koşullarda korunageliyorlar, örneğin yiyeceklerin kömürleşmiş kabuklarında. Karbonlaşmış tohum, meyve veya yaprak kalıntıları uzun süredir birçok kazıda değerlendirilmekteydi ancak işleniş sonuçları uzun süre dikkate alınmamıştı. Sebebi analiz için gerekli yöntemlerin hayli zahmetli olması. Mesela öğütülmeden, ezilmeden veya pişirmeden sonra kalan tohum veya meyvelere ait mikroskobik boyuttaki bitkisel doku kalıntıları , sadece taramalı elektron mikroskobu ile tespit edilebiliyor. İncelenen madende bulunan kalıntılar arasında bilim insanları daha çok pişirmeye hazır tahıl buldular. Özellikle de darı, cin darısı, arpa ve Emmer buğdayı gibi. Fakat tahıl taneleri dışında kabuk ve kabuk kalıntılarından bunlarla hazırlanan yemeklerin neler olduğu da tespit edildi. Örneğin ince ince doğranmış darı kavuzu ve arpa kepeği gibi ki bunlar darı ve arpa ile bulamaç pişirildiğine işaret ediyor. Arkeologlar kazılarda pişirme kapları bulmalarına rağmen tahılları işlemek için gerekli aletlere rastlamadıkları için tahılların buraya işlendikten sonra getirildiğini hatta ön pişirmeden geçirilerek madencilere getirildiğini düşünüyorlar. Bilim insanları bundan sonraki çalışmalarında Tunç Çağı'ndaki madencilerin beslenme alışkanlıklarını daha ayrıntılı bir şekilde incelemek istiyorlar.


Afrika ve Asya'nın bir kısmı hariç dünyanın genelinde olduğu gibi Avustralya'da da ilkel megafaunaya ait çok az örnek kalmıştır. Soyu tükenenler arasında yedi metre uzunluğundaki kertenkeleler ve bir otomobil büyüklüğündeki vombatlar da yer alıyor. Bu dev hayvanların yok oluşunda insanların mı yoksa iklim değişiminin mi esas sorumlu olduğu konusunda uzmanlar hemfikir değildi. Avrupa ve Kuzey Amerika'daki megafaunanın yok oluşu, insanların bu kıtalarda yayılmalarına izin veren aynı iklim değişimine denk geldiğinden bu etkenleri birbirinden ayırmak zor. Ancak Avustralya'nın dev hayvanları Kuzey yarımküredekilere kıyasla çok daha önce, yaklaşık olarak 45.000 yıl önce yok olmuşlar. Bu da tam olarak Homo sapiens'in Avustralya'ya geldiği tarihle örtüşmekte. Ama aşırı avlanma hipotezi buna rağmen genel olarak kabul görmüyor ve yok oluşun ana sorumlusu olarak hep iklim değişimi gösteriliyordu. Nature Communications dergisinde yayınlanan bir araştırma ise aksini söylüyor. Avustralya'daki büyük memelilerin, kuşların ve sürüngenlerin yüzde 85'inden fazlası, insan türünün kıtaya ayak basmasından kısa bir süre sonra tükenmiş. Her şeyden önce kolay yakalanabilir genç hayvanların aşırı avlanmaları sonucunda tükenme süreci 4000 yıl içinde tamamlanmış diyor Colorado Üniversitesi'nden Gifford Miller. Araştırmacının sonucu, Avustralya'nın güneybatısındaki Hint Okyanusu'ndan alınan karot örneklerine dayanıyor. Örneklerdeki tabakalar karadan denize yayılan toz, kül ve otçul hayvanların gübresinde bulunan bir mantarın sporlarından oluşan malzemelerden ibaret. Araştırmacılar, bu bulgularla 150.000 yıl öncesine kadar inen iklimi ve ekosistemi canlandırınca şu sonucu elde etmişler: Söz konusu mantar, Güneybatı Avustralya'da yaklaşık olarak 45.000 yıl öncesine kadar, dev otçul memelilerin yaşadığını gösteriyor ki bu da Avustralya'daki dev hayvanların, insanların kıtaya gelmelerinden önce iklim değişimi gibi doğal nedenlerden dolayı tükenmiş olduğuna dayanan hipotezle çelişiyor. Önemli bir iklim değişimine işaret eden izlere rastlamadıklarını belirten araştırmacılar, bu nedenle de yok oluşun baş sorumlusunun insan olduğunu ifade ediyor.