İlerleyen yaşla birlikte cilt elastikiyetini ve yağ dokusunu kaybeder. Etkili olsun veya olmasın kremler ve benzer ürünler milyarlık bir pazar oluşturdu. Amerikalı bilim insanları şimdi alternatif bir çözüm getirdiklerini açıkladılar. Silikon-polimerlerden elde edilen zar inceliğindeki yapay bir cilt kollardaki ve göz çevresindeki yaşlılık belirtilerini en azından belli bir süre için yok ediyor. Yeni yapay cildin ayrıca güneş ışınlarından korunmak için veya egzama veyahut da yaraların iyileştirilmesinde kullanılabileceği de düşünülmekte. Fakat Nature Materials dergisinde yayımlanan araştırmanın sonuçları şimdilik ilk Proof-of-Concept testlerine dayanıyor. Az sayıda katılımcılarla gerçekleştirilen bu testlerde olası yan etkiler ve uzun vadede kullanılabilirlik hakkında hemen hemen hiç bilgi edinilmez. Sadece maddelerin etkisi kontrol edilir. Öncesi ve sonrasını gösteren fotoğraflar karşılaştırıldığında, ürünü kullanan kadınların yüzlerinde çok daha az kırışıklık olduğu görülmekte. Sıvı olarak uygulanan yapay cilt, elastik ve hava geçiren bir film tabakası oluşturmakta ve cildin üzerinde bir gün kalabiliyor. İkinci cilt dokuya esnekliğini geri kazandırdığı gibi nem kaybını da önlemekte. Yüzme, koşma gibi sportif etkinliklerden ve yağmurdan pek etkilenmeyen yapay cilt sayesinde yüz doğallığını kaybetmeden genç görünüyor diyor Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden Robert Langer. MIT'de Betty Yu ile çalışan ekip, tıbbi ve kozmetik amaçlı ikinci cilt üzerinde on yıl çalışmış. XPL olarak isimlendirilen yöntemle, esnek ağlarla yüzden fazla oksijen polimeri ve silikon atomu yerleştirilmiş. XPL ile testlerde, örneğin yara tedavisinde kullanılan poliüreten filmler veya silikon jellerinden daha iyi sonuçlar elde edildiği bildiriliyor. Ayrıca malzemenin cilt üzerinde hemen hemen hiç hissedilmediği de ortaya çıkmış.


Hayatı matematikle geçti, fakat birdenbire hiçbir rakamı okuyamaz oldu, yalnızca harfleri okuyordu. Sinirbilimciler, vakayı inceleyip bilincin köklerine indi ve bilgi ile bilinç arasındaki ilişkiyle ilgili çok önemli ipuçlarına erişti. Kısaca RFS olarak bilinen erkek bir hastanın, rakamları anlamsız, karmakarışık figürler olarak görmesine karşın harfleri okuyabilmesi sinirbilimcileri harekete geçirdi. Bu gizemli sorunun nedenlerini araştıran araştırmacılar, bulgu ve yorumlarını Proceedings of the National Academy of Sciences'da yayımladılar. Bilinçli farkındalığın beyinde nasıl oluştuğunu bu vaka yardımıyla çözmeye çalışan Allen Enstitüsü'nden sinirbilimci Christof Koch, Bu vaka, biliş ile bilincin arasındaki bağlantının kopması sonucu ortaya nasıl bir tablo çıktığını gösteren çok iyi bir örnek oluşturuyor diyor. Jeoloji mühendisi olan 60'lı yaşlarındaki RFS, Ekim 2010'da baş ağrısı, unutkanlık, titreme ve yürüme zorluğu gibi sorunlar yaşamaya başladı. Doktorlar bu şikayetlerinin nedeni hakkında farklı yorumlarda bulunmakla birlikte sonunda RFS'nin beyin hücrelerinin ölümüne yol açan Kortikobazal Sendromu denilen hastalığa yakalandığını keşfettiler. Hastalık ilerledikçe rakamlar RFS'ye tuhaf görünmeye başladı. Örneğin 4 anlamsız bir şekilden ibaretti. Mesleği gereği yaşamı matematikle iç içe geçmiş biri için bu korkunç bir durumdu. Üstelik bu hastalık yüzünden yalnızca mesleğini yapamaz hale gelmekle kalmamış, aynı zamanda fiyat etiketlerini okuyamaz, otomobilinin hız göstergelerini takip edemez, kaldığı otellerde kapı numaralarını okuyamaz olmuştu. İlginç olan RFS'nin aritmetik hesaplarını ve diğer matematiksel işlemleri zihninde yapabiliyor olmasıydı. Daha da ilginci 2'den 9'a kadar tüm rakamları karmakarışık şekiller olarak görmesine karşın 0 ve 1'i normal görmesiydi. Bunun nedeni büyük bir olasılıkla 1 ve 0'ın harflere benzemesiydi. Bu ilginç vakayı incelemek isteyen Johns Hopkins Üniversitesi'nden sinirbilimciler Michael McCloskey, Teresa Schubert ve David Rothlein yaptıkları bir deneyde RFS'nin köpükten kestikleri 8 rakamına dokunmasını sağladılar ve dokunma duyusunun yardımıyla rakamı tanıyıp tanımadığını test ettiler. Ne yazık ki RFS rakamı tanıyamadı. Schubert'e göre bunun nedeni beynin görmeye, diğer duyulara kıyasla öncelik tanımasıydı. RFS'in bilime en büyük katkısı, bilinçli farkındalığın nasıl oluştuğuna ışık tutmasıydı. Başka bir deneyde JHU'den bilim insanları RFS'ye üzerine surat resimleri yapıştırılmış büyük boyutta rakamlar ve harfler gösterdiler. RFS hem rakamların, hem de harflerin üzerindeki surat çizimlerini gördüğünü söyledi. Deney sırasında alınan beyin EEG'sinde de yüz tanıma ilgili beyin dalgası (N170) tespit edildi. Ne yazık ki RFS üzerinde ileri deneyler yapmak isteyen bilim insanlarının bu arzuları gerçekleşemedi. RFS'nin durumu giderek kötüleştiği için konuşma ve hareket etme yetenekleri kayboldu.


Midede ağrı ve yanma gibi şikayetler günümüzün en sık karşılaşılan sağlık sorunları arasındadır. Mide içeriğinin yemek borusundan yukarı, boğaza doğru gelmesidir reflü. Halk arasında mide reflüsü olarak bilinen Gastroözofageal reflü hastalığı , mide içeriğinin, özellikle asitli mide sıvısı ve gıdaların yukarı yemek borusundan boğaza ve ağıza doğru geri gelmesiyle ortaya çıkan bir hastalıktır. Rahatsız edici olmayan ve nadiren, kısa süreli olan reflü hali fizyolojik yani normal sayılır, ancak bu durum uzun süreli ve sıklıkla ortaya çıkıyorsa, reflü hastalığından söz edilir. Bir hayli yaygın olan bu hastalık, genellikle boğaz ve göğüs kemiği arkasında yanma hissi olarak görülebiliyor. Reflü hastalığının oluşmasında ise, beslenme yanlışlıkları ve fazla kilo büyük rol oynuyor. Sıklıkla iki tür yakınma ortaya çıkar: Bunlardan ilki, göğüste iman tahtası adı verilen göğüs kemiğinin arkasında, yemek borusunda hissedilen yanma hissidir. Bu yanma genellikle yemeklerden bir süre sonra ortaya çıkar. İkinci sık yakınma ise mide içeriğinin boğaz ya da ağıza geri gelmesiyle, acı-ekşi tadın hissedilmesidir. Bunların dışında, daha nadir olmak üzere boğaz ağrısı, ses kısıklığı, boğazda yumru hissi, yutmada güçlük, göğüste ağrı, ağızda tükürük salgısının artışı , kuru, irrite edici, inatçı öksürük ve kimi zaman nedeni saptanamayan bulantı hissi de diğer yakınmalar arasında sayılabilir. Normalde yemek borusunun tam mideyle birleştiği noktada özofagus alt kıskacı adı verilen ve yemek borusunu oluşturan kasların özelleşerek yaptığı, büzülerek kapanan bir mekanizma mevcuttur. Normalde belirli bir basınçla kapalı olan ve mide içeriğinin bu sayede geri gelmesini engelleyen bu kıskaç, yemek yediğimizde gevşeyerek açılmakta ve gıdaların mideye geçişine izin vermektedir. Bunun dışında, kapalı olan kıskaç reflü hastalığında, olmaması gerektiği şekilde zaman zaman yeme dışında da gevşemekte ve açılmakta ya da sürekli olarak kapanma basıncının düşük olması sebebiyle gevşek kalmaktadır. Bu durumda reflü ortaya çıkar. Bir üçüncü neden ise mide fıtığı varlığının kıskaç mekanizmasının işlevini bozmasıdır. Bu anatomik bozuklukların yanı sıra reflünün ortaya çıkışını obezite, gebelik, diyetimizdeki bazı gıda türleri ve kimi ilaçlar kolaylaştırmaktadır. Reflü hastalığında mideden yemek borusuna doğru gelen asidik mide içeriği, mide içyapısından farklı olan ve aside mide gibi dayanıklı olmayan yemek borusu içyapısında hasar, tahriş oluşturur. Bu hasar, oluşan reflünün sıklığı, mide içeriğinin yemek borusuna kaçma sıklığı ve mide sıvısının asiditesiyle doğru orantılıdır. Yani mide sıvısı ne ölçüde sık geri geliyor ve içerdiği asit oranı ne ölçüde yüksekse, yemek borusunda oluşturacağı hasar da o ölçüde yüksek olacaktır. Buna bir de yemek borusu iç yapısını örten, mukoza olarak adlandırılan iç örtü dokusunun direncini de ilave etmek gerekir. Genelde reflü hastalığının klasik şikayetleri olan ağıza ve boğaza mide içeriğinin gelmesi ve göğüste yanma hissi, reflü hastalığı tanısı koymayı kolaylaştırır. Ancak bu klasik yakınmaların yanı sıra tipik olmayan diğer yakınmaların da varlığı, tanı koymada gastrointestinal sistemin incelenmesini gerektirir. Bunun için üst gastrointestinal sistem endoskopisi adı verilen işlem, -ışıklı bir tüp kamerayla yemek borusu ve mide içinin görülerek incelenmesi yöntemi- tercih edilir: Bu tetkikle hem reflü hastalığıyla ortaya çıkan yemek borusundaki hasarlar gözlenmekte hem de bu hastalığın neden olacağı daha ileri sorunlar tespit edilebilmektedir. Endoskopik olarak gözlenen yemek borusu hasarının derecesine göre de reflü hastalığının şiddeti belirlenebilmekte, reflü hastalığının neden olacağı hücre ve doku bozulmaları ve değişiklikleri de bu yöntem sırasında elde edilen biyopsilerle anlaşılabilmektedir. Endoskopik inceleme yöntemi dışında, reflü hastalığının varlığını saptamada yemek borusunda yapılan basınç ve asit ölçme yöntemleri de zaman zaman kullanılabilmektedir. Gastroözofageal reflü hastalığı temelde anatomik-yapısal bazı eksiklik ve bozukluklar nedeniyle ortaya çıktığı için, temelde kronik seyirli bir hastalık olarak değerlendirilmelidir. Yani reflü hastalığını belirli bir süre ilaç kullanarak, kalıcı olarak tedavi etmek olası değildir. Ancak bazı yaşam tarzı ve davranış değişiklikleri ve ilaç tedavileriyle reflü hastalığını kontrol altında tutmak ve neden olacağı zararları önlemek mümkündür. Bu amaçla günlük yaşantımızda yapacağımız bazı değişiklikler, yaşam tarzı düzenlemeleri tedavinin temelini oluşturur. Bunlar arasında fazla kilolardan kurtulmak, sigara, alkol kullanımının sonlandırılması, kahve içiminin sınırlandırılması, geç vakit yenen yemeklerden vazgeçilmesi, yağlı, naneli gıdalar, gazlı içeceklerden uzak durulması ve yatak başının yüksek olmasına dikkat edilmesi sayılabilir. Tıbbi tedavide mide asit salgısını düzenleyen antisekretuvar ilaçlar ve antiasit ilaçlardan yararlanılır. Seçilmiş bazı hastalarda anti- reflü cerrahi tedavisi de etkin sonuç sağlamaktadır. Reflü hastalığında ortaya çıkan istenmeyen sonuçları, yemek borusuyla ilgili olan ve olmayanlar olarak iki kategoride değerlendirmek gerekir. Eroziv özofajit: Yemek borusunda asit reflüsüyle erozyon ve ülserlerin ortaya çıkmasıdır. Barrett özofagusu: Yemek borusunun hücre yapısının değişmesini ifade eder. Barret metaplazisi de denen bu duruma kronik olarak mideden yemek borusuna gelen asit reflüsünün neden olduğu bilinmektedir. Barret özofagusu, yemek borusu kanserine zemin hazırlayan bir hücre değişimidir. Özofagus darlıkları: Yemek borusunda asit reflüsünün yol açtığı ülser ve yaraların iyileşme sürecinde ortaya çıkan yapışıklık ve bunun sonucu oluşan yemek borusu kanalında oluşan daralmadır. Bu durum gıdaların yutulmasında güçlük ve gıdaların yemek borusunda kalması gibi sonuçlara neden olabilir. Özofagus dışı komplikasyonlar arasında ise astım, kulak ve boğaz rahatsızlıkları, kronik larenjit, nefes borusu giriş darlıkları, ses tellerinde iltihap ve tahriş, kronik öksürük, daha nadir olarak diş erozyonları, kronik sinüs enfeksiyonları, tekrarlayan zatürre, larenks kanseri sayılabilir. Bu yazı HBT'nin 108. sayısında yayınlanmıştır.


Kıkırdaklarımız eklemlerimizin rahat hareket etmesini sağlar. Normal diz ağrımaz, takılmaz ve şişmez. Dizlerimizde herhangi bir nedenle kıkırdak hasarları başlarsa mümkün olan tüm tedavilere rağmen ilerleme eğiliminde olur ve diz ağrıları giderek artar. Eklemleri oluşturan kemiklerin birbiri üzerinde rahat kaymasını sağlayan kıkırdak dokuları aşınıp tükenince, kaygan olmayan kemikler ortaya çıkar ve bu kez kemikler birbirine sürtmeye başlar ve tıpta artroz olarak adlandırılan durum ortaya çıkar. Artrozu olan kişilerin dizleri kişiden kişiye değişmek şartı ile önemli bir ağrı nedenidir. Diz artrozu olan kimi hasta hayatına pek fazla sorun yaşamadan devam edebilirken, birçok hastanın hayatı ağrılar nedeni ile önemli bir şekilde etkilenir. Artrozun daha ilerlemesi durumunda ise kemiklerin kenarlarında tıpta osteofit olarak bilinen kireçlenme diye adlandırılan yeni kemik oluşumları ortaya çıkar. Osteofitlerin artması ile beraber ise söz konusu eklemin hareketleri kısıtlanmaya başlar. Diz ağrıları, kişinin hayat kalitesini olumsuz etkileyen, yürüme mesafesini kısıtlayan, uzun süre oturduğu yerden kalkması sırasında ağrı yaparak kalkmayı zorlaştıran, merdivenleri adeta bir azap haline getiren, gece uykusunu bozup kişinin özgürlüğünü elinden alan, kilo almasına neden olarak depresyona bile sokabilecek önemli bir sosyal sorundur. Diz ağrıları olan ve hareketleri kısıtlanmış bir kişi çevresindeki kişilerin de iş gücünden ve zamanından çalar. Ayrıca diz ağrısı olan kişiler hareketlerinin kısıtlanması nedeni ile kilo alırlar. Alınan kilolar daha fazla diz ağrısına, yüksek tansiyona, şeker hastalığına, kalp rahatsızlıklarına ve benzeri sistemik sorunlara neden olur. Kıkırdak aşınmalarına bağlı diz ağrıları için ameliyat öncesinde ağızdan ilaç kullanımı, diz içi enjeksiyonlar, tabanlıklar ve fizik tedavi gibi tedaviler uygun hastalarda denenmelidir. Yapılan tüm tedavilere rağmen, kişinin yürüme mesafesi hala kısıtlı ise, kişi ağrı kesicilerle yaşamak zorunda kalıyorsa, gece ağrıları uyku düzenini bozmaya başlamışsa ve kişi arzu ettiği aktivite düzeyine çıkamıyorsa protez cerrahisi bir başka deyişle artroplasti devreye girer. Diz protezleri, kemiklerin uçlarını tekrardan kaygan hale getirmek ve ağrısız eklemler sağlamak amacı ile uzun yıllardır ortopedik cerrahinin önemli bir kısmıdır. Diz protezlerinde amaç birbirine kötü sürten dejenere olmuş yüzeyleri kaldırıp kemiklerin üzerini kaygan ve suni malzemelerle kaplamaktır. Diz protez ameliyatı öncesi mümkün olan tüm tedavi yöntemleri uygulanmış olmalı ve protez her zaman son çözüm olmalıdır. Diz protezleri temel olarak total ve parsiyel olarak iki çeşittir. Eğer dizin hem iç yan kısmı hem de dış yan kısmında kıkırdaklar aşınmış veya hasar görmüş ise çare total protezdir. Ancak dizin sadece iç yan kısmı veya dış yan kısmında artroz var ve dizin diğer kısmı sağlam ise parsiyel protezler yapılabilir. Parsiyel protezler de total protezler gibi uzun yıllardır kullanılmaktadır, ancak uygulama yöntemleri total protezlerde olduğu kadar güven vermemekte ve bu nedenle ortopedik cerrahlar tarafından daha az tercih edilmektedir. Bir diz protezinin 20 yıldan daha fazla kullanılabilmesi amaçlanmaktadır. Bu süre zarfında protez gevşememeli ve aşınmamalıdır. Bu nedenle protez cerrahisinin en doğru şekilde yapılması gerekir. Konvansiyonel yöntemlerle yapılan manuel diz cerrahileri, ameliyatı doğru yapabilmek adına, cerrahın ve ekibinin tecrübesine ve ekipmana bağlıdır. Çok deneyimli bir ekiple bile cerrah tüm detaylara hakim olamayabilir. Oysa robotik cerrahide ameliyat öncesinde bilgisayarlı tomografi yardımı ile oluşturulan üç boyutlu model yardımı ile protezlerin kemiklerin üzerine konumlandırılması ameliyat öncesinde mümkün olabilmektedir. Üç boyutlu saydam modeller yardımı ile manuel yöntemler ile hakim olamadığımız bakış açılarına ve detaylara hakim olmak da mümkün olabilmektedir. Dizde uygulanan robotik cerrahi aslında içerisinde dört sistemi bulundurmaktadır. 2. Image Guided sistem: Ameliyat öncesinde üç boyutlu modeller ile çalışmayı sağlar. 3. Navigasyon: Ameliyathaneyi uzay olarak kabul edersek, errayler yardımı ile uzayda, femur ve tibia kemiklerinin, robotun, robotun kesici uzunun koordinatlarını belirlemeye yarar. 4. Haptic teknoloji: Kemiklerin robotik kol yardımı ile kesilmesi sırasında planlanan sınırların dışına çıkılmasını engeller. Tüm bu detaylar göz önünde bulundurulduğunda robotik diz protez cerrahisi, teknolojinin bize sağladığı en önemli avantaj olarak karşımıza çıkmaktadır. Robotik diz protez cerrahisi, parsiyel protez cerrahisinde çok önemli üstünlükler sağlamaktadır. Bu cerrahi yöntem ile birlikte anatomik protezleri çok daha az kemik çıkartarak uygulamak, çapraz bağları korumak ve ameliyatın sonucunu öngörebilmek mümkün olmaktadır. Bu cerrahi sırasında 0,1 dereceyi ve 0,1 milimetreyi hesaplamak mümkün olmaktadır. Ameliyatı ameliyat öncesinde ekranda yapıp, ameliyat sırasında gereken düzeltmeleri sağlayarak kusursuz bir protez uygulamak mümkün olabilmektedir. Protezin ideal pozisyonda yerleştirilmesi protezin erken gevşemesini ve erken aşınmasını engelleyen en önemli faktördür. Bir başka deyişle protezin ömrünün uzamasına yardımcı olur. Anatomik dizayna sahip bu protezlerin manuel yöntemlerle uygulanması mümkün değildir. Anatomik protezler sayesinde hastalar dizlerini neredeyse tamamen normal hissetmekte, ağrılarından kurtulmakta, uzun yürüyüşlerin yanı sıra koşabilmekte ve ayaklarını altlarına alıp oturabilmektedirler. Hatta hastalardan bazıları, tenis oynayıp, maraton koşabilmekte ve futbol oynayabilmektedirler. Robotla yapılan parsiyel protezlerin en önemli avantajı ise hastaların total protez haklarının saklı kalmasıdır. Bir başka deyişle total protez öncesi hastalara 20 yıl çok rahat edebilecekleri ara bir çözüm sunulmaktadır. Diz protezi ameliyatı olması gereken bir kişinin dizlerinin robotik cerrahiye uygun olma şansı yaklaşık yüzde 50'dir. Total protez kararı alınmadan önce dizin robotik cerrahiye uygun olup olmadığının incelenmesi önemle gerekir. Sonuçları daha başarılı, hastalarımız için daha kolay ve daha güvenilir olan robotik diz cerrahisi günümüzde parsiyel diz protezleri için kullanılmaktadır. Robotik cerrahi yakında total diz protezlerinde ve kalça protezlerinde de kullanılmaya başlayacaktır. İleriki yıllarda diğer eklem protezlerinde ve tümör cerrahisinde de kullanılacaktır. Bu yazı HBT'nin 71. sayısında yayınlanmıştır.


Gut, romatizma, dairesel saç kaybı veyahut iltihaplı bağırsak hastalıkları... Tüm bunlar hastalık ya da dış etkenlere bağlı olarak gelişmiyor. Ve bunlardan bağışıklık sistemimiz sorumlu. Savunma sistemimiz hatalı olarak kendi dokusuna antikorlar, özel uyarı ve protein maddeleriyle doğal olarak var olan savunmaya saldırıyor. Ana bileşenler, ASC zerrecikleri olarak isimlendirilen büyük kompleksler halinde toplanan proteinler. Burada sorun şu: Normalde patojenlere karşı savunması ve bulaşık hücreleri öldürmesi beklenen bu ASC bileşenleri ayrıca kronik inflamasyonda ortaya çıkıyor ve hücre zarlarının yok edilmesini ve büyük miktarlarda inflamatuar habercilerin salınmasına yol açıyorlar. Bir süre sonra bir patlama yaşanıyor ve dokunun içeriği tamamen boşalıyor. Bu şekilde bağışıklık sistemi güçlü bir iltihap reaksiyonunu başlatıyor. Bu yüzden uzun bir süredir ASC bileşenlerinin, gut, artritit, romatizma hatta Alzheimer gibi hastalıklarda rolü olabileceği düşünülüyordu. Çünkü araştırmalar, ASC'nin beyinde, amiloid beta plaklarının oluşumunu tetiklediğini ve beyinde iltihaplanmaya yol açabileceğini göstermişti. Araştırmacılar bu konuda çözüm getirebilecek bir gelişmeyi farelerde ve insana ait hücre kültürlerinde başarıyla test ettiler. Bunun için de hedefe uygun olarak ASC bileşenleriyle bağlanan antikor parçaları yani nanokorlardan yararlandılar. Normal antikorlardan farklı olarak bu nanokorlar, ASC moleküllerinin zor ulaşılabilir kısımlarına da girebilecek kadar küçükler. Ayrıca bu antikor parçalarının üretilmesi ve saklanması da kolay. Son araştırmada nanokorlar romatizmalı ve gut benzeri hastalıklara sahip olan farelerde denendi. Nanokorlardan sonra kemirgenlerin iltihapları ve genel sağlık durumları önemli ölçüde iyileşti. Birkaç saat içinde iltihaba bağlı şişmeler ve ağrılar azaldı ve farelerde semptomlar ortadan kalktı. Ayrıca savunma hücrelerinin ve dokudaki iltihabı tetikleyen uyarı maddelerinin sayısı da azaldı. Araştırmacılar öte yandan hücre kültürlerindeki nanokorların, hücre ötesi ASC molekül bileşenlerinin oluşumunu ve çoğalmasını önlediğini gördüler. Tıpkı prionlar veya hatalı katlanmış amiloid proteinleri gibi ASC proteinleri de topaklanabiliyor. İşte bu birikimlerin nanokorlar tarafından engellendiği tespit edildi. Nanokorlar sadece hücre ötesi ASC bileşenlerine saldırdıkları için de ASC proteinlerinin hücrelerdeki normal savunma işlevi devam ediyor ve bu da hastalık etkenlerinin savunulması için gerekli. Her ne kadar sonuçlar umut verici olsa da uzmanlar bu tür antikor parçalarının kronik iltihaplara karşı etkisi ve kullanım olanaklarının araştırılması gerektiğini belirtiyor.


Ruhsal rahatsızlıkları daha biyolojik temellere göre sınıflandırmanın yolunu açacak yeni bir araştırma tartışılmaya başlandı.. Şizofreni ve iki uçlu bozukluk gibi, bazen birbirine karışan hastalıklar daha kesinleştirilebilecek.. Şiddetli göğüs ağrılarından yakınacak denli şanslı iseniz, hekiminiz bir olasılıkla belirtilerin akciğer yangısından mı, yoksa bronşit, kalp hastalığı ya da başka bir nedenden mi kaynaklandığını anlamak için sizi bir dizi incelemeden geçirecektir. Düşünce ve duyunun ağır bir biçimde bozulduğu psikotik bir rahatsızlık geçirecek denli şanssız iseniz, tanı koyma süreci çok daha farklı olacaktır. Gerçeği söylemek gerekirse, hekimin bu konuda çok da fazla seçeneği yok. Ruhsal rahatsızlıklardan yakınan kişilerin büyük bir çoğunluğuna ya şizofreni, ya da iki uçlu bozukluk tanısı konur. Ders kitaplarında ikisi arasındaki fark yüzyıldır şizofreninin hezeyanlar, sanrılar, duygulanım eksikliği ve süreğen bir seyirle kendini belli ettiği, iki uçlu bozukluk durumunda hezeyan ve sanrıların yanı sıra, özellikle inişli çıkışlı duygudurum dalgalanmalarına tanık olunduğu biçiminde belirtiliyor. Ancak ders kitaplarının dışına çıkıp, gerçek dünyaya baktığımızda hastalar bu tanımlarla belirlenen çizgilere tam olarak uymadıklarından ikisi arasında kesin bir ayırım yapmak çok daha güç oluyor. Ne yazık ki, şizofreni ile iki uçlu bozukluk arasında bir ayırım yapmamızı sağlayacak kan testleri ya da tarama yöntemleri yok. Uzmanlar belirtileri değerlendirme konusunda son derece becerikli olsalar da, bu süreçte onlara yardımcı olabilecek tanısal gereçlerden ve biyolojik göstergelerden yoksun olmaları ruhbilim alanında çok ciddi bir sorun oluşturuyor. Bu sorular yalnızca akademik bir önem taşımıyor. Göğüs ağrısında olduğu gibi, bu tür rahatsızlıklarda da kesin tanı en iyi sağaltım yönteminin seçilmesi açısından son derece önemli. Psikiyatri dalında biyolojik temellere dayalı yeni bir tanı sürecine geçilmesi yıllardır düşlenen bir hedef. Şimdi American Journal of Psychiatry dergisinin sitesinde yayımlanan bir araştırma bu konuda umut verici bulgular içeriyor. Teksas Üniversitesi sinirbilim uzmanı Brett Clementz'in Yale ve Harvard üniversitelerinden meslektaşları ile birlikte gerçekleştirdikleri bu çalışma kapsamında, psikozların biyolojik göstergelerle niceliksel olarak tanımlanmasına olanak tanıyan farklı biyotiplere tanık olundu. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü tarafından desteklenen ve kısaca B-SNIP olarak bilinen Bipolar-Schizophrenia Network on Intermediate Phenotypes adlı geniş ölçekli çalışma kapsamında şizofreni, iki uçlu bozukluk, ya da şizoafektif bozukluk tanısı konan 711 kişiye beyin temelli bilişsel sınavlar, göz devinimleriyle ilgili incelemeler, bilişsel denetimle ilgili bir deney ve elektroensefalogramlar uygulandı. Ayrıca, her bir denek beyin taramasından geçirildi. Araştırmacılar biyotip adını verdikleri benzer genetik yapıları belirlemek amacıyla, klinik tanıyı hesaba katmaksızın, elde edilen verileri biraraya getirerek bunları ölçütlerden soyutlanmış, önyargısız istatistiksel yöntemlerle çözümleme yoluna gittiler. Üç farklı tanı grubundan geniş bir kitlenin bilgisayar çözümlemesinde üç küme ya da biyotipe tanık olunması pek de şaşırtıcı olmasa gerek. Ne var ki, bu üç biyotip ile tanısal sınıflar arasında çok küçük bir bağlantı söz konusuydu. Gerçekte, şizofreni, iki uçlu bozukluk ve şizoafektif bozukluk hastaları üç biyotipe de dağılmış durumdaydılar. İlk olarak, kimi biyotip farklılıklarına birinci dereceden aile üyelerinden toplanan verilerde de tanık olundu. Bu da, yeni türler için genetik bir temele işaret etmekteydi. İkincisi, biyotipler toplumsal işlev açısından farklılıklar göstermekteydi- Biyotip 1 sınıfına girenlerde işlevsel bozukluklar öteki biyotiplere kıyasla çok daha ciddi boyutlardaydı. Üçüncüsü, beyin görüntülemeleri başta frontal, singulat, temporal ve pariyetal korteks olmak üzere, bölgesel gri maddede belirgin farklılıkları gözler önüne sermekteydi. Tüm bu gözlemler biyotiplerin klinik tanıdan daha geçerli olduklarını kanıtlamasa da, elde edilen bulguların hep birlikte ele alınması psikotik bozuklukların tanısında yeni bir yaklaşımın söz konusu olabileceğine işaret ediyor. Tıpta kesinlik, son günlerde kanser ve başka hastalıklarda tanısal devrimi betimlemede yaygın olarak yararlanılan bir sözcük. Klinik testlerden yararlanma olanağının bulunmadığı ruhsal rahatsızlıklarda tıpta kesinlik, halihazırda yararlanılan tanısal sınıfların kesin olmadığını ve bunların biyolojik açıdan çok farklı yapılar sergilediklerini ortaya koyan bölücü bir yenilik olabilir. ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü ruhsal rahatsızlıkların tanısında biyolojik, bilişsel, davranışsal ve toplumsal verilerin gözlenen belirti ve göstergelerle birlikte ele alınmasını öngören yeni bir yaklaşımın uygulanmasını öneriyor. ABD'de şizofreni hastalarına genellikle antipsikotik ilaçlar, kimi zaman da psikososyal destek veriliyor. İki uçlu bozukluk, duygudurum dengeleyiciler, antipsikotik ilaçlar, kimi zaman antidepresan ilaçlar, zaman zaman da psikososyal destekle sağaltılmaya çalışılıyor. Hastanın hangi yönteme nasıl bir tepki göstereceği konusunda uzmanlara yol gösteren çok az sayıda veri olduğundan, sağaltım gerçekte deneysel bir süreç olmayı sürdürüyor. Psikiyatri dalında tıpta kesinlikten beklenen, biyogöstergelerden yararlanmanın sonucu daha kestirilebilir kılması ve böylece hasta ve uzmanların sağaltım konusunda daha çok bilgi sahibi olup, bu konuda daha kesin kararlar almalarını sağlaması. Ruhsal bozukluklar tıp biliminin insanları en etkisiz kılan koşullarını içeren alanlarından biri olarak biliniyor ve korkunç bir maliyeti olan bu bozukluklar gerek hastalarda, gerekse hasta yakınlarında ciddi sıkıntılar yaratıyor. Öyle ki, tanı ve sağaltım konusunda yeni yaklaşımları yaşama geçirmenin zamanı çoktan geldi de geçti bile.


Önceliklerine vakit ayırmak isteyen insanların yapacakları tek şey sabahları erken kalkmak. Böylece gün uzuyor ve çoğunlukla da diğer insanların koca bir güne sığdıramadıkları işler günün ilk saatlerinde tamamlanmış olabiliyor. Hedeflerine öncelik veriyorlar. Erken kalkıyorlar. Kalkmaları gerekenden bile erken kalkıyorlar. İşe gitmelerinden önceki zamanı, işe gitmeye hazırlanmaktan başka şeyler için kullanıyorlar. Her sabah, hedeflerine giden yolda biraz daha aşama kaydediyorlar ve çoğunlukla da diğer insanların koca bir güne sığdıramadıklarını onlar kahvaltıya kadar yapmış oluyorlar. Ertele tuşundan vazgeçebilmek pek kolay olmasa da sabahın erken saatleri kendiniz için yapmak istediğiniz şeylere ayırabileceğiniz en verimli vakitlerdir; henüz hiç kimse dikkatinizi onlara vermenizi istemiyordur. Programınızda yapacağınız ufak değişikliklerle siz de kolaylıkla bir 'sabah insanı' olabilirsiniz. Fitness takip verileri üzerine yapılan bir araştırmada egzersiz yapan insanların genellikle sabah kalkıp egzersiz yaptıkları görüldü. İnsanların belirli bir rutini izlemeleri sabahları daha kolay oluyor; aynı saatte kalkıyor, aynı saatte spora gidiyor, aynı saatte çıkıyorlar. Eğer sabahlarınıza bir egzersiz programı koyarsanız bir 'sabah insanı' olacağınız kesin. Sabahları elde ettiğiniz boş vakti işiniz, çocuklar veya faturalar aklınızı meşgul etmeye başladıktan sonra gerçekleştiremeyeceğiniz yaratıcı dürtüleriniz için ayırın. Bir saat erken kalkın ve 500 kelimelik bir şeyler yazın. Bunu haftanın dört günü yapsanız bir yıl dolmadan koca bir roman yazmış olursunuz. Birçok insan Ben 'sabah insanı' değilim ki! diyerek işin içinden çıkar. Bazı insanların en iyi geceleri verim alabildiği elbette bir gerçektir. Bir 'gece kuşu' olup olmadığınızı anlamak son derece basit: en harika satırlarınızı geceleri mi yazıyorsunuz? Aklınızdaki işleri akşam vakti daha rahat mı hallediyorsunuz? Eğer öyleyse ne mutlu size. Ancak çoğu insan akşamlarını aslında hiç de istemedikleri dizileri izleyerek, liseden aslında hiç sevmedikleri arkadaşlarının sosyal medyadaki fotoğraflarına bakarak veya evde boş boş dolanarak geçiriyor. Eğer sizin için durum buysa yapacağınız en mantıklı şey, akşam erken yatıp sabah erken kalkmak ve akşamları geçirdiğiniz verimsiz saatleri verimli sabah saatlerine dönüştürmek olacaktır. Sabah kalkmayı alışkanlık edinebilmek için kendinize küçük ödüller de verebilirsiniz; şöyle kremalı, güzel bir kahve gibi veya işe koyulmadan önce on dakikanızı bir şeyler okumaya ayırmak gibi. Sabah saatlerinden en iyi şekilde yararlanabilmek için öncelikle sabahların, koca bir günün gidişatını belirlediğini fark etmek gerekiyor. Erken atılan bir gol, oyuna ivme kazandırır; bu da erken uyanmanıza kesinlikle değer.


Şu soru yıllardan beri süregelir: Kahve zararlı mıdır? Cevabın hayır olduğuna işaret eden bir araştırmada, vücutlarındaki iltihaplanma seviyesi düşük olan yaşlı insanların ortak bir noktada buluştuğu görüldü: Hepsi de kahve içicisiydiler. Stanford Üniversitesi Bağışıklık, Organ Nakli ve Enfeksiyon Enstitüsü'nden öğretim üyesi David Furman ve ekibi, Nature Medicine dergisinde yayınlanan çalışmalarında, insanlar ne kadar kafein tüketirlerse vücutlarının kronik iltihaplanma karşısında daha dirençli olduğunu tespit etti. Araştırmada Furman ve çalışma arkadaşları genç ve yaşlılardan oluşan 100 kişinin kan örneklerini inceledi. Yaşlıların iltihaplanmayla bağlantılı bazı genlerinde gençlerinkine göre daha fazla hareket gözlendi. Ancak insanlar yaşlandıkça vücutlarındaki iltihaplanmanın da artması doğal bir durum. Diyabet, yüksek tansiyon, kalp sorunları, kanser, eklem sorunları ve Alzheimer hastalığı gibi yaşlılığın bütün kronik hastalıklarında iltihaplanmanın görüldüğü biliniyor. Furman, bunların çoğunun aslında yaşlılığın değil iltihaplanmanın sebep olduğu hastalıkları olduğunu belirtiyor. İltihaplanmaya bağlı genler ne kadar aktifse kişinin yüksek tansiyon veya damar tıkanıklığı çekmesi ihtimali de o kadar artıyor. Bu sağlık sorunları düşük seviyede görülen yaşlı insanların ortak bir noktada buluştuğu gözlemlendi: hepsi de düzenli olarak kafein tüketiyordu. Günde beş fincandan fazla kahve içenlerin iltihap yapan genlerinde çok düşük seviyede aktivite gözlemlendi. Araştırmacalara göre kafein bu devreyi engelliyor ve iltihap yapan yolu kapatıyor.


Kısa bir süre önce saçların kırlaşmasından ve dökülmesinden sorumlu olanlar da dahil saç özelliklerini etkileyen birçok gen tespit edilmişti. Tokyo Tıp Üniversitesi'nden Emi Nishimura ile çalışan ekip, aynı konuyu farklı bir açıdan inceliyor. Bilim insanları yaşlanma süreci içinde dokuların gelişimini araştırıyorlar. Bedenimizin yaşlanırken niçin değiştiğiyle ilgili çeşitli teoriler vardır. Hücrelerin birçoğu belli bir süre için bölünmeye devam ederler: reaktif oksijen moleküllere zarar verir, kromozom uçlarındaki telomerler kısalır. Tahminlere göre bu süreçlerin kombinasyonu organizmaları yaşlandırıyor da. Bu konuda kök hücrelerin önemli bir rolü var. Fakat somatik kök hücrelerini deneysel olarak test etmek hala zordur. Nishimura ve ekibi şimdi kök hücrelerini saç foliküllerinin yardımıyla incelediler. Cildin bu mini organı saçların büyümesini sağlarken, dönüşümlü olarak büyüme ve dinlenme evreleri yaşanıyor. Uzmanlar saç foliküllerinin hem farede hem de insanda ilerleyen yaşla birlikte küçüldüğünü hatta bazılarının tamamen yok olduklarını saptamışlar. Üstelik de bu sadece erkekler değil kadınlar için de geçerli. Bu süreç, folikül kök hücrelerinin yaşlanmalarıyla ilgili. DNA bozukluklarına reaksiyon olarak yaşlanmış kök hücreleri, belli başlı kolajen tipinin bozulmasına neden olan bir madde üretiyorlar. Bu indirgeme yüzünden folikül kök hücreleri kendi kendilerini onarma yetisini kaybediyor ve üst cilt tabakasının nasır oluşturan hücreleri olarak gelişiyorlar ki bu da saç dökülmesine yol açmakta. Bilim insanları bu kök hücrelerinin XVII kolajen (COLI7A1) tipini korumaya zorlanmaları halinde bu yaşlanma sürecinin durdurulabileceğini söylüyorlar Science dergisinde. Böylece belki de belli başlı saç hastalıkları için yeni tedavi stratejileri geliştirilebilecek. Folikül kök hücreleriyle Amerikalı bir ekip de çalışıyor. Özellikle de dinlenme ve büyüme evrelerine odaklanan Rui Yi ve çalıma arkadaşları, bu konuda transkripsiyon faktörü Foxc1'in ne gibi bir rolü üstlendiğini incelemişler. Söz konusu protein kök hücrenin dinlenme evresinde bulunmazken, yeni bir saç büyüme döngüsünün başlaması sırasında etkin evrede kendini gösteriyor. Foxc1 geni engellendiğinde, folikül kök hücrelerinin dinlenme evresini kontrol eden genler etkileniyor. Proteinin eksikliği dinlenme evresini kısaltıyor ki bunun sonucunda da saçlar dökülüyor. Üstelik de kök hücrelerinin etkinliği de baskılanmakta.


Doğru yiyeceklerin seçilmesi sağlıklı beslenmenin bir parçasını oluşturur. Ancak bu yiyeceklerin nasıl pişirilecekleri de son derece önemlidir. Mayo Kliniği Sağlıklı Yaşam Programı'nın tıbbi başkanı Dr. Donald Hensrud, birtakım pişirme yöntemlerinin besinlerin yapısında sağlığımıza zarar verebilecek değişikliklere neden olabileceğine dikkat çekiyor. Örneğin, araştırmalar çok yüksek sıcaklıklarda pişirilmiş etin aşırı miktarlarda tüketilmesinin kalın bağırsak ve pankreas kanserine yakalanma olasılığını arttırabileceğini ortaya koyuyor. Ancak paniğe kapılmanıza gerek yok. Hensrud, Tam olarak kavrayamadığımız bir yığın şey var, ama kimi pişirme yöntemlerini düzenli olarak uygulayıp, kimilerini yalnızca özel günlere ayırmanın sağlığa çok daha yararlı olacağı su götürmez bir gerçek diyor. Öyle ki, yemek hazırlamak üzere mutfağa girdiğinizde aşağıdaki önerileri dikkate almanızda yarar var. Bu iki pişirme yöntemi hem hızlı, hem de çok yönlüdür. Ancak tavada kızartma yağın kızdırılmasını gerektirdiğinden, sağlığa zararlı yan ürünlerle sonuçlanabilir. Öncelikle, kimi yemeklik yağların aşırı düzeyde ısıtılmaları sonucunda ortaya çıkan dumanlar kansere yakalanma olasılığını arttıran heterosiklik aminler ve polisiklik aromatik aminler olarak bilinen birtakım bileşimleri içerebilirler. Pişirme yağları çok yüksek sıcaklıklara ulaştıklarında oksitlenirler ve daha da çok oksitlenmeye yol açan serbest radikaller salarlar. Bu da, bedende DNA değişinimlerine ve yangılara neden olabilir. Ancak pişirme olmadan da oksitlenmenin meydana gelebileceğine dikkat çeken Hensrud, Yağlar oda sıcaklığında beklediğinde de zamanla bozulup oksitlenirler, ama yağları pişirme sıcaklıkları yükseldikçe oksitlenmenin hızı da o oranda artar diyor. Bu durumda tavaya atıp karıştırarak hazırladığınız o en sevdiğiniz yiyecekleri yaşamınızdan çıkartmak zorunda mısınız? Sotelenmiş yemekleri hazırlarken süreyi olabildiğince kısa tutup oksitlenmeyi elden geldiğince önleyerek ve duman salımını azaltmak amacıyla dumanlanma noktaları daha yüksek olan yağları yeğleyerek bu tür yiyecekleri sağlığa daha yararlı duruma getirebilirsiniz. Hensrud, genelde dumanlanma noktaları 200 C ya da daha yüksek olan yağların daha sağlıklı olduğunu belirtiyor ve bu tür pişirmeler için dumanlanma noktası yaklaşık 271 C olan avokado yağını, ya da yaklaşık 232 C olan yerfıstığı yağını öneriyor. Soteleme süreci bol miktarda sebze ve antioksidanlar içeriyorsa kaygılanmanız gerekmiyor; yalnızca konuyu bir bütünsellik içinde değerlendirmek gerekiyor. Bu nemli ısıda pişirme yöntemi, yiyeceğin et suyu ya da su gibi bir sıvıda yavaş yavaş kaynatılarak pişirilmesini içeriyor. Beslenme uzmanı Lauren Slayton, buğulamanın çok da yaygın olmayan son derece sağlıklı bir pişirme yöntemi olduğunu belirtiyor. Salatalara doğrayabileceğiniz somon balığı ve tavuk göğüslerini bu yöntemle pişirebileceğinizi dile getiren Slayton, eti buğulama yöntemiyle pişirdiğinizde bunun yeterince pişip pişmediğini bakarak anlayamayacağınıza ve bu nedenle de bir et termometresinden yararlanmanız gerektiğine dikkat çekiyor. Bu tür pişirmede tavuğun iç sıcaklığının yaklaşık 75 dereceye, sığır ve domuz etinin de 65 dereceye ulaşması gerekiyor. Ayrıca, Slayton-süt ya da yağ gibi- su dışında bir sıvıda pişirildiğinde yiyeceğe fazladan kalori ekleneceğinin de altını çiziyor. Çıkarım: Bu yöntemi başka sağlıklı pişirme yöntemleriyle dengeleyin ve patates kızartmasını çok sık tüketmeyin. Patates ve ekmek gibi nişastalı bitkisel besinlerin kızartılmasında aşırıya kaçıldığında sağlığa zararlı olabilir. New York'taki Mount Sinai Icahn Tıp Okulu Tisch Kanser Enstitüsü yardımcı başkanı Paolo Boffetta, insanlarda bir olasılıkla kansere yol açtığına inanılan akrilamidin, asparajin amino asidini içeren besinlerin yüksek sıcaklıklarda pişirilmeleri durumunda kimyasal bir tepkime oluşturabileceğine dikkat çekiyor. Boffetta, en yüksek düzeylerde akrilamide patates cipsi ve patates kızartmasında tanık olunduğunu, ancak fırında pişirilmiş gevrek patatesin de hatırı sayılır düzeyde akrilamid içerdiğini söylüyor. Akrilamidden tümden kaçınmak belki de olanaksız. Gerçi, bugüne dek yapılmış araştırmalardan bu bileşimin insanlarda gerçekten de kansere yol açıp açmadığı konusunda kesin bir bulguya da ulaşılmış değil. Bu konuda kaygı duyuyorsanız, uzmanlar ekmeği ya da fırında patatesi açık kahverengine dönüşünceye dek kızartmaktan vazgeçmenizi öneriyorlar . Haşlama ve buharda pişirme gibi nemli ısıda pişirme daha düşük sıcaklıkları gerektirdiğinden, et ve sebzeler için en sağlıklı pişirme yöntemleridir. Dahası, kilolarınıza özen gösteriyorsanız bu pişirme yöntemlerinde kalori alımınız da en düşük düzeyde tutulur, çünkü bu yöntemde yağ ya da tereyağı eklemeye gerek yoktur. Sebzeler söz konusu olduğunda, karotenoidler ve bitki kökenli kimyasallar gibi birtakım besinlerin korunması açısından, buharda pişirme haşlamaya kıyasla çok daha etkili bir yöntemdir. Pişirme yöntemlerinin karşılaştırıldığı çeşitli araştırmalar haşlama sonucunda B ve C vitamini gibi suda çözünen kimi besleyici maddelerin haşlama suyuna karıştığını, oysa buharda pişirme sürecinde böyle bir durumun söz konusu olmadığını ortaya koyuyor. İnce dilimler etin daha hızlı pişmesine olanak tanır. Izgara et yemeyi bir alışkanlığa dönüştürmenize engel olur. Yiyeceğin üstten gelen ısıyla kızdırılmış bir ızgara demiri üzerine oturtularak pişirildiği bu yöntem akrilamid oluşumuna neden olabilir. Üstelik bu yöntemle yiyeceği yakıp kömüre dönüştürebilirsiniz. Bu tür uygulamalarda eti sirke, limon, ya da kekik ve biberiye ile terbiye etmek akrilamid oluşumuna karşı etkili bir çözüm olabilir. Çıkarım: Gündelik pişirme süreci açısından elverişli bir yöntem değil, ama doğru uygulandığında sağlığa daha yararlı olabilir. Biftek, sucuk, ne olursa olsun...mangal ateşi gibi alttan gelen bir ısı kaynağında pişirildiğinde çok daha leziz olur. Ne var ki, mangalda pişen etin kimi kanser türleri açısından son derece büyük bir çekince oluşturduğu araştırmalarla kanıtlanmış bir gerçek. Bu yöntem bedende kansere yol açabilecek DNA değişikliklerine neden olabilir. Minnesota Üniversitesi Kamu Sağlığı Bölümü araştırmacıları tarafından yapılan bir çalışmada mangalda iyi pişirilmiş biftek yiyen kişilerde pankreas kanserine yakalanma olasılığının, hiç biftek yemeyenlere ya da az pişmiş yiyenlere kıyasla, %60 daha yüksek olduğu görüldü. Bu durumda mangalda pişen etten vazgeçmeli miyiz? Dr. Hensrud sürekli olarak iyi pişmiş ızgara et yiyen bir kişinin kansere yakalanma olasılığının daha yüksek olacağı yönünde kesin bir yargıya varmanın çok güç olduğuna dikkat çekiyor ve genelde sağlıklı beslenen bir kişinin arada sırada mangal sefası yapıp bir miktar et yemesinin pek bir sakınca yaratmayacağına inanıyor. Öyle ki, kesin verilere ulaşıncaya dek beslenme düzeninizde mangalda pişmiş etlere küçük bir yer vermekte, etlerin yanık bölümlerini ayırmakta, etleri pişirirken sürekli çevirerek ateşin üzerinde uzun süre kalmalarını önlemekte yarar var.


Dünya Sağlık Örgütü'ne göre toplumda yaşlılar ve yaşlanma konusunda yapıcı bir politikanın oluşmasının önündeki en önemli engel, yaşlılara yönelik olumsuz tavırlar ve gerçeklikten uzak yalan-yanlış önyargılardır. Yaygın basmakalıp görüşlere göre yaşlılar bağımlı, güçsüz, anlama güçlüğü çeken genç nesillerin üzerinde büyük bir yük oluşturan bir kitledir. Bu tavırlar yaşlı insanların arzuladıkları gibi yaşamalarını engellediği gibi, yaşlıların toplumun geneline sunacağı bilgeliği ve deneyim zenginliği potansiyelini kısıtlıyor. İnsanlar yaşlandıkça tek bir tipe dönüşmezler. 80 yaşında öyle yaşlılar vardır ki fiziksel ve zihinsel kapasitesi 20 yaşındakilerle yarışabilir. Oysa başka bir 80 yaşındaki, huzur evinde ciddi bir bakıma muhtaç halde olabilir. Bu yaş grubundakilere yönelik oluşturulacak politika, fark gözetmeksizin insanların işlevsel yeteneğini geliştirmeye yönelik olmalıdır. İleri yaşlarda gözlenen kapasite ve fiziksel yeterlilik çeşitliliği, insan yaşamlarındaki avantajlar ve dezavantajların yarattığı etkilerin kümülatif sonuçlarıdır. Fiziksel ve çevresel çevre, sağlıklı yaşlanma üzerinde kalıcı etki yaratır. Sonuçta bakıma muhtaç yaşlıların çoğu yoksul ekonomik koşullardan gelir. Bu çeşitliliği ortadan kaldırmanın tek yolu sağlıkta ortaya çıkan eşitsizliği yok edecek politikaları hayata geçirmektir. Aslında yaşlılar ailelerine ve topluma pek çok konuda destek olurlar. Birleşik Krallıkta 2011 yılında yapılan bir araştırmaya göre yaşlıların vergiler ve diğer faaliyetler üzerinden sağladıkları ekonomik katkı, yaşlılara sağlık yardımı, emekli maaşı için harcanan miktardan tam 40 milyar Sterlin daha fazla. Gelişmemiş ülkelerde, örneğin Kenya'da küçük çiftçilerin genellikle yaş ortalaması 60 civarındadır. Bu kişilerin yiyecek sektörüne katkıları paha biçilemez. İnsanları, bunlar yaşlı, bir işe yaramaz diyerek ekonomik faaliyetlerin dışına atmak, son derece yanlış bir politikadır. 70 yaş üzerindeki insanlarda aynı anda bazı hastalıklar ortaya çıksa da, bu onların çalışmasına engel değildir. Bir insanın sağlık durumunu anlamak için hastalıkların var olup olmadığına değil, fiziksel ve zihinsel kapasitesine bakmak gerekir. Bu insanların zihinsel ve fiziksel kapasitelerini geliştirecek politikalar, spesifi k bir hastalığı iyileştirmeye yönelik politikalardan daha iyi sonuç verir. Aileler yaşlıların bakımında temel rolde olsalar da hükümetlerin ve diğer sektörlerin ailelere destek olması gerekir. Yaşlılar için harcanan kaynaklara masraf olarak değil, yatırım olarak bakmak gerekir. Yarımlar, sağlıklı bir yaşlı kitlesi, aile bütünlüğü ve dayanışması olarak geri döner. Yaşlanma sahip olduğumuz genetik mirasla doğduğumuz andan başlasa da uzun yaşamdaki çeşitliliğin yalnızca % 25'i genetik faktörlerle açıklanır. Geride kalan % 75 fiziksel ve sosyal çevreyle olan etkileşimimizin kümülatif sonucudur. Yaşamımız boyunca karşımıza çıkan fırsatlar ve engeller cinsiyetimiz, eğitim düzeyimiz ve gelirimiz gibi kişisel özelliklerimize bağlıdır.


The American Journal of Clinical Nutrition'da yayınlanan 2013 tarihli bir incelemeye göre bol miktarda meyve, sebze, balık ve tam tahıl içeren sağlıklı beslenme düzenleri depresyon riskinin azalmasıyla bağlantılı. Her ne kadar bugüne dek yapılan araştırmalar sağlıksız beslenme alışkanlıklarıyla depresyon arasında bir bağlantı olduğuna dikkat çekse de, Miami'deki Nicklaus Çocuk Hastanesi'nden klinik psikolog Ana Ojeda'ya göre bu konuda bir neden-sonuç ilişkisi bulunup bulunmadığı henüz bilinmiyor. Başka bir deyişle geçmiş araştırmalar, sağlıklı beslenmenin depresyon belirtilerini yok edeceğine ilişkin bir kanıt sunmuyor. Bugüne dek yalnızca randomize kontrollü bir deneyde depresyon tanısı konulmuş hastalarda sağlıklı beslenmenin belirtileri azaltıp azaltmadığı incelendi. Bu araştırma 2019'da Psychosomatic Medicine dergisinde yayımlandı. SMILES olarak bilinen araştırmada, yetişkin denekler 12 hafta boyunca kendileri için özel olarak tasarlanmış Akdeniz diyetini uyguladılar. Daha sonra depresyon dereceleri incelendiğinde, aynı süre boyunca sosyal destek alan katılımcılara kıyasla daha sağlıklı durumda oldukları gözlemlendi. SMILES deneyindeki katılımcılar ortalama olarak 40'lı yaşlardaydılar. Sidney'deki Macquarie Üniversitesi'nden klinik nöropsikolog Heather Francis'in liderliğinde yapılan yeni araştırmada, daha genç yetişkinlerden de aynı sonuçların alınıp alınmayacağı incelendi. Araştırma PLOS ONE'da yayımlandı. Francis ve meslektaşları 17 ila 36 yaşları arasında, işlenmiş gıda, doymuş yağ ve rafine şeker oranı yüksek diyetle beslenen 76 yetişkini bir araya getirdi. Tıbbi depresyon skalasında ortalama ile yüksek arası bir noktada yer alan katılımcılar random olarak iki gruba ayrıldı. Birinci gruba beslenme alışkanlıklarını geliştirmelerine yönelik öneriler ve market alışverişi için para verildi. Bu diyet grubu üç haftalık araştırma boyunca araştırmacılar tarafından iki kere aranarak gelişimleri kontrol edildi. Kontrol grubu katılımcılarına ise yiyecek, para ya da beslenme düzenine yönelik öğütlerden hiçbiri verilmedi ve yalnızca deneme süreci bittiğinden geri gelmeleri istendi. Üç haftanın sonunda diyet grubunun depresyon oranlarının normale döndüğü ve katılımcıların ruh halinde önemli düzelmeler yaşandığı görüldü. Kontrol grubundaki kişilerin ise ruh hallerinde hiçbir değişim gözlemlenmedi. Araştırmacılar, araştırmanın sonlanmasından üç ay sonra diyet grubunda olan 33 katılımcıyla yeniden irtibat kurduğunda düzelen ruh hallerinin değişmediğini gözlemledi. Bu katılımcılar arasında en az 7 kişi sağlıklı beslenme düzenlerini korumuştu. Bu sonuçlar daha sağlıklı besinler tüketme alışkanlığının korunmasının depresyon belirtileri üzerinde doğrudan ve olumlu etkileri olduğunu gösterdi. Bu yazı HBT'nin 188. sayısında yayınlanmıştır.


Beynimizi kullanmamız gereken her işte aynı zamanda oturuyor oluyoruz: Okulda, işte, sınavlarda veya kitap okurken. Şimdi bilim insanları uzun süre oturmanın beynin yakıt deposunu nasıl etkilediğini ve beyin sağlığını nasıl bozduğunu araştırıyor. Glikoza aç bir organ olan beyin her ne kadar toplam vücut kütlesinin yalnızca %2'si ağırlığında olsa da, genellikle glikoz formunda bulunan, beynin ana yakıtının %20'sini talep eder. Bu enerji aktarımının kesintiye uğraması durumunda beyin hücreleri olumsuz etkilenebilir ve hatta kalıcı hasar yaratabilir. Bu nedenle glikozun beyin hücrelerine ulaşıp ulaşmaması beyin sağlığı için çok önemlidir. Beynin çok yüksek veya çok düşük dozda glikoza maruz kalması kişide demans görülme riskini artırır. Aynı zamanda glikoz değişkenliği olarak da bilinen, çok yüksek ile çok düşük glikoz seviyeleri arasında gidip gelinmesi durumu da oldukça önemlidir, çünkü bu değişkenliğin sık görülmesi bilişsel işlevin azalmasına sebep olabilir. Bu da sıkı bir glikoz kontrolünün beyin sağlığı için ne denli önemli olduğunun bir göstergesidir. Çok fazla oturmak erken ölümlere sebep olabilir. Araştırmalara göre günde sekiz saatten fazla oturmanın artırdığı ölüm riskinin dengelenebilmesi için günde 60-75 dakika arasında orta veya yüksek yoğunlukta egzersiz yapılması gerekiyor. Bu, yetişkinler için önerilen minimum egzersizin iki katından daha fazla. Bu nedenle oturarak geçirdiğiniz süreyi azaltmak bile sağlığa faydalı bir egzersiz yerine geçebilir. Çok sayıda araştırma sonucunda, oturulan sürenin azaltılmasının veya bir kısmının düşük yoğunlukta yürüyüş ile yer değiştirmesinin yemek sonrası glikoz kontrolüne fayda sağladığı görüldü. Bu, glikoz seviyesinin çok fazla yükselmemesi veya düşmemesi anlamına geliyor. Bunun sebebi çalışan kasların sistemimizdeki glikozun bir kısmını kullanarak glikozu vücudumuz için en uygun seviyede tutması olabilir. Uzun süre oturmanın beyin fonksiyonu üzerindeki etkileri üzerine yapılan araştırmalarda birçok farklı sonuç elde edildi. Laboratuvar araştırmalarında bütün gün oturmanın hafızayla ilgili işlerde performansı olumsuz etkilediği fikrini hem kanıtlayacak hem de çürütecek sonuçlar alındı. Katılımcıların birkaç yıl boyunca takip edildiği başka araştırmalar ise uzun süre oturma ile beyin fonksiyonlarında bozulmalar arasında bir bağlantılı olduğunu gösteriyor. Yine de bu sonuçlar elde edilirken farklı ölçekler kullanılması, kesin bir sonuca varılmasını önlüyor. Beyin fonksiyonlarının çalıştırılmasını gerektiren zorlu işlerde elde edilen başarıların doğrudan ölçülmesi yerine teorik olarak beyin fonksiyonları ölçülebilir. Örneğin New Mexico Highlands Üniversitesi'nden araştırmacılar, yürüyüş esnasında ayak darbelerinin kan damarları yoluyla beyne basınç dalgası göndererek kan akışını artıracağını göstermişti. Beyne kan akışı aynı zamanda beyne giden glikozu da artırdığından zaman içerisinde beyin sağlığına da etkiler. Örneğin kan akışındaki düşüşlerin, Alzheimer hastalığı görülen kişilerde beyin fonksiyonlarının da daha hızla düşmesine yol açtığı biliniyor. Bilim insanları şu an için oturmanın beyin fonksiyonlarını nasıl etkilediğini tam olarak anlayabilmiş değil. Ancak mevcut bulgulara göre oturma süresinin azaltılması, bilişsel fonksiyonları geliştirmese bile bilişsel çöküşü yavaşlatabilir. Beyin sağlığı ile oturma arasında somut bilimsel kanıtlar bulunmasa bile herkese oturma sürelerini kısıtlamaları öneriliyor. Burada amaç bozuk glikoz kontrolü ile bağlantılı diğer olumsuz sağlık sorunlarını engellemek. Özellikle yemeklerden sonraki oturma sürelerinin kısaltılması çok önemli. Dolayısıyla öğle yemeğinden sonra kısa süreli bir yürüyüş yapmak, akşam yemeğinden sonra bulaşıkları elde yıkamak ve mümkün olabildiğince işten-eve-evden işe yürümek bu bağlamda önemli. Gün içerisinde oturma sürenizi azaltmanın birçok yolu var. Daha sağlıklı bir yaşam için daha az oturun.


Sağlıklı bir yaşam sürmek, hatta aslında yaşayabilmek için suya ihtiyaç duyduğumuz tartışılamaz. Ancak bir bireyin günde ne kadar su içmesi gerektiği konusunda hala ortak bir karara varılabilmiş değil. National Institutes of Health'in yayınladığı bir rapora göre ortalama bir yetişkin vücudunun yaklaşık %60'ı sudan oluşuyor. Bu yüzde içerisinde beyninizin çoğu, kalbiniz, ciğerleriniz, kaslarınız, deriniz ve hatta kemiklerinizin %30'u da dahil. Bir insanı oluşturan ana maddelerden biri olmasının yanı sıra su aynı zamanda iç sıcaklığımızın düzenlenmesine, besinlerin vücut içinde aktarılmasına, atıkların boşaltılmasına, salyanın üretilmesine, eklemlerin kayganlaştırılmasına yardımcı olur ve hatta önemli organlar ve büyümekte olan fetüsler için şok emici görevi görür. Günde 2 litreye yakın su içmeniz gerektiğini duymuş olabilirsiniz. Ancak bu yanlış cevap. 2002 tarihli bir araştırma incelemesine göre her ne kadar bu herkesin duyduğu bir kural olsa da işe yararlığını kanıtlayacak bir sonuç görülebilmiş değil. Hatta yapılan birçok araştırmaya göre bu miktar çoğu sağlıklı bireyin ihtiyacı olandan bile fazla. Bu kuralın doğru olmamasının sebebi, insanların vücutlarına giren suyun tek kaynağının bardak bardak içtikleri su olmaması. Her ne kadar su içmek vücudun H20 ihtiyacını kolaylıkla ve kalorisiz almanızı sağlasa da vücut su iki büyük kaynaktan daha su sağlıyor. Bu iki kaynaktan biri yenilen yiyecekler. Bütün yiyeceklerde mutlaka bir miktar su bulunur. Çiğ meyvelerde ve sebzelerde de bol su vardır; örneğin ABD Tarım Bakanlığı'na göre karpuz ya da çilek gibi meyvelerin ağırlığının %90'ını içlerinde bulunan su oluşturur. Farklı beslenme şekilleri farklı miktarlarda su içerse de bu miktarlar birbirine eklenerek yeterli düzeye gelir. National Academies of Sciences'ın 2004 tarihli bir raporuna göre ortalama bir Kuzey Amerikalı günlük su ihtiyacının %20'sini yemeklerden alır, ki bu da vücudun su ihtiyacı için büyük katkı sağlar. İkinci su kaynağı ise tüketilen diğer içeceklerdir. Kahve, çay, süt, meyve suyu ve soda gibi alkolsüz içeceklerin de büyük çoğunluğu sudan oluştuğundan vücudun su ihtiyacını karşılamada önemli katkısı vardır. Kahvenin su kaybına sebep olduğu da yalnızca bir efsaneden ibarettir. Ancak elbette çok fazla kafein tüketmenin baş ağrısına ya da uyku sorunlarına sebep olabileceğini de unutmayın. O halde yediğiniz yiyecekler ve içtiğiniz su ile diğer içecekler de dahil günde ne kadar su almanız gerekiyor? National Academies of Sciences, kadınların bütün bu kaynaklardan günde toplam 2,7 litre, erkeklerin ise 3,7 litre su alması gerektiğini öneriyor. Ancak bu öneriler herhangi bir bilimsel araştırmayla kanıtlanmış değil. Aslına bakılırsa vücudun su ihtiyacı için kullanılabilecek sihirli bir formül yok; herkesin su ihtiyacı yaş, kilo, fiziksel aktivite seviyesi, genel sağlık ve hatta yaşadıkları iklim gibi etkenlere göre değişiklik gösteriyor. Aynı şekilde ter yoluyla ne kadar çok su kaybederseniz yiyecek ve içecekler yoluyla da o kadar çok su almanız gerekiyor. Yani örneğin tropikal iklimde sürekli olarak yorucu fiziksel aktiviteler yapan birinin kendisiyle aynı kilo ve boya sahip olan fakat bütün gün klimalı bir ofiste çalışan birine göre su ihtiyacı daha fazla oluyor. Eğer kendi su ihtiyacınızı öğrenmek istiyorsanız vücudunuza kulak vermek yeterli olacaktır. National Academies of Sciences, sağlıklı insanların vücutlarına yeterli miktarda su alabilmelerinin sebebinin susuzluklarına kulak vermeleri olduğunu belirtiyor. Vücudunuzdaki su seviyeleri azaldığında doğal olarak susamaya başlıyorsunuz. Aynı şekilde idrarınız sayesinde de su alımınızın yeterli olup olmadığını görebilirsiniz; koyu sarı ya da turuncu renkli idrar, vücudunuzun susuz kaldığını işaret ederken renksiz ya da soluk sarı renkte bir idrar, vücudunuzun yeterli su aldığını gösteriyor. Yani susadığınızda su içmeniz, çok terlediğinizde de aynı şekilde çok su içmeniz yeterli olacaktır. Gerisini vücudunuz halleder.


Kilo vermenin reçetesi basit: yaktığınızdan daha az kalori almak. Ne var ki, bunu yapmanın çok farklı yolları var. Gerçekte, kilo vermenin en iyi yolu diyebileceğimiz bir yöntem yok. Birilerinde işe yarayan bir yöntem bir başkasında etkili olmayabilir. Kilo vermenin iç yüzünü kavramak ve bu konuda en sağlıklı bilimsel verilere ulaşmak amacıyla Live Science dergisi aylar süren bir araştırmaya önderlik etti. Sonuçta, tüm uzmanların bir konuyu vurguladıkları görüldü: her bireyin kilo verme konusunda benimseyeceği yaklaşım, o kişide herhangi bir sıkıntı yaratmayacak ve uzun süre sürdürülebilecek bir yaklaşım olmalıydı. Kilo vermek yoksunluklar anlamına gelmemeliydi. Harvard Tıp Fakültesi ve Cambridge Sağlık Birliği iç hastalıklar uzmanlarından Dr. Pieter Cohen'in de belirttiği gibi, insanları en sevdikleri yiyeceklerden yoksun kılan beslenme düzenleri genelde kısa süreli etkili olabilmekteydi. Cohen, Yaşam biçeminde değişiklikler yapma yoluna giderseniz beş yıl sonra bir olasılıkla 4,5 kilo vermiş olursunuz. Ancak sıkı bir rejim yaparsanız, bu süre içinde 4,5 kilo daha almış olursunuz diyor. Cohen, toplam kalori alımını azaltmak isteyenlerin yaşam biçemlerini değiştirmeye odaklanmaları gerektiğine, kimi zaman kahveyi şekersiz içmek gibi ufacık bir değişikliğin bile etkili olabileceğine dikkat çekiyor. Bu tür değişiklikler kısa dönemde çok ciddi bir kilo yitimine yol açmasa da, insanların yaş ilerledikçe kilo alma eğilimlerine karşı koyabilecek sağlıklı ve aşamalı bir kilo verme sürecinin yaşanmasına olanak tanıyabiliyor. davranışlarda belli bir beslenme ve egzersiz düzenine uzun süre bağlı kalmanızı sağlayacak birtakım değişikliklere gidilmesinden oluşuyor. Kilo vermek için herhangi bir programı uygulamaya kalkışmadan önce, halihazırdaki yaşam biçiminizi gözden geçirmekte ve kilo almanıza katkıda bulunabilecek davranışları belirlemenizde yarar var. Bunu yapmanın bir yolu da, birkaç gün boyunca yediğiniz tüm yiyecekleri kayda geçireceğiniz bir beslenme günlüğü tutmaktan geçiyor. ABD Hastalıkları Denetleme ve Önleme Merkezi'ne göre, bu türde bir günlük kişinin neler yediğiyle ilgili çok daha yoğun bir farkındalık sağlıyor. Ardından, kilo verme yönünde birtakım alışkanlıkları nasıl değiştirebileceğiniz konusunda çok daha somut yollara başvurabilirsiniz. Örneğin, beslenme günlüğü tutmak öğün atladığınızda sonraki öğünlerde genellikle tıka basa yediğinizi fark etmenize olanak tanıyabilir; ya da, iş arkadaşlarınız ofise ikramlık bir şeyler getirdiklerinde fazladan 500 kalori aldığınızın ayırdına varabilirsiniz. Elinizde somut bir program olduğunda, söz gelimi, sonradan büyük bir açlık duymamak için gün boyunca daha küçük dört öğün yemek, ya da sizi daha uzun süre tok tutabilecek sağlıklı besinlerle beslenmek gibi yeni alışkanlıklar edinebiliriz. Kaç kilo vermek istediğinize karar verin ve bu büyük hedefe ulaşma sürecinde kendinize daha kısa erimli hedefler belirleyin. Uzmanlar genelde insanların altı ayda kilolarının yüzde 5-10 kadarını vermeyi hedeflemelerini öneriyorlar. Ancak bu hedefe ulaşabilmek için, haftada üç kez 20 dakikalık yürüyüşlere çıkmak ya da akşam yemeğinde yalnızca sebzeler yemek gibi, kesin ve kısa erimli hedefler belirlemeniz gerekiyor. Belirlediğiniz hedeflerin gerçekçi olması da son derece önemli. Yaşam biçiminizde yapacağınız değişiklikler sayesinde, anında sonuca ulaşmak yerine, dengeli bir biçimde yavaş yavaş kilo vermeyi hedeflemeniz gerekir. Dr. Pieter Cohen, Bir ayda 10 kilo vermenize yardımcı olabilecek ve uzun süre etkili olabilecek sağlıklı bir beslenme düzeni yoktur diyor. Kilo vermek için yaktığınızdan daha az kalori almanız gerekir. Kesin sayı kişinin halihazırdaki kilosuna ve bedeni çalıştırma düzeyine göre değişmekle birlikte, bir kişi haftada 200-900 gram verebilmek için günlük kalori alımında 250-1000 kalori arasında bir kesintiyi hedeflemelidir. A.B.D Ulusal Sağlık Enstitüsü kişinin halihazırdaki kilosunu koruması için alması gerekli kalori miktarını ve kilo vermek için kesintiye gitmesi gereken miktarı hesaplayabilmesi amacıyla bir Beden Ağırlığı Planlayıcısı geliştirdi. Son olarak, hedefe ulaşma yönündeki ilerlemeleri izlemeniz ve gerekirse hedefte oynamalar yapmanız gerekiyor. Live Science dergisi yazarlarından beslenme uzmanı Katherine Tallmadge, Kilo verme sürecinde öz-izlemenin son derece önemli olduğunu araştırmalar açıkça gözler önüne seriyor, örneğin, ne denli yürüdüğünüzü anlamak için adımölçer ya da başka bir aygıttan yararlanabilirsiniz diyor. Hedefe ulaşmakta görünürde zorlanıyorsanız, ya hedefinizde ya da davranışlarınızda birtakım düzeltmeler yapma yoluna gidin. Örneğin, sabah yürüyüşlerinizi tasarladığınız gibi yapamıyorsanız, bu yürüyüşleri sabah yerine öğle saatlerinde yapmaya çalışın. Öte yandan, belirlediğiniz hedefe ulaşmak çok basitse daha zorlayıcı bir hedef edinmeye bakın.


Koronavirüs salgınına karşı kontrol altına alabileceğiniz bir şey varsa o da mikrobiyom denilen, bağırsaklarınızda yaşayan trilyonlarca mikrobun sağlıklı olanlarını artırmak ve güçlendirmek. Bağışıklık sisteminizi güçlendirdiği iddia edilen takviyelerden ziyade, yediğiniz doğal besinler, bağırsaklarınızdaki yararlı mikropların miktarı ve çeşitliğinde büyük farklılık yaratır. Benzeri görülmemiş zamanlardan geçiyoruz. Yeni koronavirüs SARS-CoV-2'nin yol açtığı COVID-19 hastalığı Dünya Sağlık Örgütü tarafından küresel bir salgın olarak tanımlandı. Birçok ülke sınırlarını kapatıp nüfusunu gönüllü ya da zorunlu karantinaya aldı. Her ne kadar durum kontrolden çıkmış gibi dursa da sağlığınızı ve çevrenizdekilerin sağlığını korumak için yapabileceğiniz birçok şey var. Kendinizi dışarıdan gelecek virüse karşı korurken aynı zamanda bağışıklık sisteminizi güçlendirerek iç bir savunma da oluşturabilirsiniz. Çoğu insan, özellikle de gençler virüsü hafif atlatıyor. Bağışıklık sistemimiz çok kompleks olduğu gibi dış dünyaya karşı da son derece tepkisel. Bu nedenle işleyişini etkileyen birçok unsur bulunuyor. Asıl bilinmesi gereken, bu unsurların çoğunun genlerimize kayıtlı olmadığı, aksine yaşam tarzımız ve etrafımızdaki dünyadan etkilendiği. Herhangi bilimsel bir kanıtı olmayan bağışıklık sisteminizi güçlendirdiği iddia edilen takviyelerden ziyade yediğiniz besinler, bağırsaklarınızdaki mikropların miktarı ve türü üzerinde büyük etki sağlar. Çeşitlilik içeren bir mikrobiyom, her biri bağışıklık ve sağlık için kendine düşen rolü oynayan birçok farklı tür içeren, sağlıklı bir mikrobiyomdur. Mikrobiyom çeşitliliği yaş ilerledikçe azalır, bu da bağışıklık tepkilerinde görülen yaşa bağlı bazı değişiklikleri açıklamaya yardımcı olabilir. Bu nedenle yaşam boyunca mikrobiyom sağlığını korumaya çalışmak gerekir. Bağırsak mikrobiyomu ile bağışıklık sistemi arasındaki etkileşimin ince ayrıntıları tam olarak anlaşılabilmiş değil. Ancak mikrobiyom yapısı ile enflamasyon arasında bir bağlantı bulunduğu, bunun da bağışıklık tepkilerinin göstergelerinden biri olduğu düşünülüyor. Bağırsak bakterileri birçok faydalı kimyasal üretmenin yanı sıra, besinlerin içerisindeki, bağışıklık sistemini düzenlemeye yardımcı olan A vitaminini de etkinleştirir. 1. Yüksek lif içeren çeşitlilik içeren bitkisel gıda tüketin ve abur cubur gibi çok işlenmiş gıda tüketiminizi sınırlandırın. 2. Bir Akdeniz beslenme düzeni uygulanmasının bağırsak mikrobiyomu çeşitliliğini geliştirdiği ve enflamasyonu da azalttığı da gözlemlendi: bunun için çok fazla meyve, sebze, kabuklu yemişler, tohumlar ve tam tahıl tüketmeniz, natürel sızma zeytin yağı gibi kaliteli ve sağlıklı yağlar kullanmanız, yağsız et ya da balık tercih etmeniz gerekiyor. Aynı zamanda alkol, tuz, şeker ve şekerli içeceklerden, suni tatlandırıcılardan ve diğer katkı maddelerinden uzak durmanız gerekiyor. 3. Kendinizi izole etmeye ya da karantina altında tutmaya çalışırken taze mahsul bulmakta zorlanıyorsanız dondurulmuş meyve ve sebzelerin de tazeleri gibi sağlıklı olduğunu, şu an için önerilen kişisel izolasyon sürecinden de çok daha uzun dayanabileceğini unutmayın. Kuru fasulye, nohut gibi baklagiller de aynı şekilde uzun dayanabilen alternatiflerdir. 4. Mikrobiyomunuzu aynı zamanda içerisinde canlı mikroplar yani probiyotikler bulunan doğal yoğurt ve peynirlerden düzenli olarak yiyerek de destekleyebilirsiniz. Diğer doğal probiyotikler ise kefir, turşu gibi fermente gıdalar da aynı şekilde mikrobiyomunuzu desteklemek için iyi bir seçimdir. İster kendiniz için alışveriş yapıyor olun, ister aileniz ya da yaşlı akrabalarınız için, bağırsak mikrobiyomu sağlığına katkıda bulunan gıdalar almak tuvalet kağıdı stoklamaktan çok daha önemli. Zihinsel sağlığınızı korumak, fiziksel olarak aktif kalmak ve uykunuzu iyi almak da bağışıklık sisteminizin güçlü kalmasına yardımcı olur. Ayrıca ellerinizi yıkamayı unutmayın!


Exeter Üniversitesi'nden David Llewellyn, kalp için faydalı olanın beyin için de faydalı olduğunu hatırlatıyor. Llewellyn son yaptığı bir araştırmaya dayanarak, bu durumun genetik risk oranları göz önüne alındığında bile geçerli olduğunu söylüyor. Bu yeni araştırma, ailesinde demans hastalığı olan kişilerin karamsarlığa kapılmamalarını ve bunamanın bir kader olmadığını işaret ediyor. Llewellyn'e göre asıl sorun, insanlara demans riskini azaltmak için sağlıklı beslenmeleri önerilse bile sırf genetikleri sebebiyle ne olursa olsun kendilerinde demans görüleceğine inanmaları. İngiltere'de Biobank adı verilen genetik verileri saklayan veri bankasında kayıtları bulunan 60 yaş ve üzeri 196.000 kişinin verileri sekiz yıl boyunca incelendi ve bu süre zarfı içerisinde 1769 kişide demans görüldüğü gözlemlendi. Araştırmacılar, bir demans türü olan Alzheimer hastalığı arasındaki bağlantılar üzerine önceden yürütülmüş çalışmaları göz önünde bulundurarak, katılımcıları demans açısından genetik risk seviyelerine göre yüksek, orta ve düşük olmak üzere üç gruba ayırdı. Katılımcıların yaşam tarzları da olumlu, orta ve olumsuz olarak sınıflandırıldı. Sigara içmeyen, her hafta 150 dakikadan fazla spor yapan, kadınlarda günde bir erkeklerde ise ikiden fazla alkol almayan ve meyve, sebze ve tam tahılları da içeren yedi besin grubunun en az dördünü tüketen kişiler olumlu bir yaşam tarzına sahip olarak belirlenmişti. Llewellyn ve meslektaşları, demans açısından yüksek genetik risk taşıyan kişilerin, olumlu bir yaşam tarzı sürdürmeleri durumunda, sağlıksız yaşayan kişilere oranla demans görülme şansının %32 oranında daha az olduğunu gözlemledi. Elbette daha fazla yeşillik tüketip daha az bira içmenin demans riskini tamamen ortadan kaldırması gibi bir durum söz konusu değil. Fakat ihtimaller göz önüne bulundurulduğunda, hem yüksek genetik risk, hem de olumsuz bir yaşam tarzının demans görülmesi üzerinde çok daha büyük bir etkisi var. Llewellyn, genetikleri açısında şanssız olan ve sağlıklı bir yaşam sürmeyen kişilerin, genetik risklerine rağmen sağlıklı bir yaşam süren kişilere oranla demansa yakalanma riskinin en az üç kat daha fazla olduğunun altını çiziyor. Araştırma demans riskini önlemek adına kişileri düzenli olarak egzersiz yapmaya, düzgün beslenmeye ve sigara içmekten kaçınmaya çağırıyor. Araştırmacılar, kullanılan verilerde bazı demans vakalarının gözden kaçırılmış olabileceğini de belirtiyor. Araştırmaya dahil olmayan, University College London'dan David Curtis söz konusu araştırmada yalnızca hastaneye kabul ve ölüm yoluyla tanısı konmuş demans vakaları ele alındığı için fiziksel olarak sağlıklı olan fakat demans görülen birçok kişinin gözden kaçırılmış olabileceğini söylüyor. Araştırmanın bir başka olumsuz yönü ise önceden yapılan araştırmaların kullanılması ve bu araştırmalarda yalnızca beyaz nüfus ele aldığından araştırma sonuçlarının yalnızca beyazlar için geçerli olması.


Sağlık finansmanının sürdürülebilir olmaması, tüm vatandaşları kapsaması hedefiyle yola çıkan sosyal güvenlik sisteminin randımanlı çalışmaması ve kritik sağlık göstergelerinde halen daha OECD ülkelerinin gerisinde yer almamız, sorunlarımızın başlıcalarını oluşturuyor. Bu sorunların çözümü için, özellikle 1980 ve 1990'lı yıllarda propagandası ve çalışmaları yapılan yeni liberal düşünce sisteminin sağlık sektörü üzerindeki uygulaması olan ve 2003 yılında yürürlülüğe konulan Sağlıkta Dönüşüm Programı ile istenilen sonuçların birçoğuna ulaşılamadı. Bu nedenle daha fazla vakit kaybedilmeden farklı bir bakış açısına ihtiyacımız var. Halk sağlığı ve sosyal politika uzmanlarıyla birlikte sağlık alanındaki meslek örgütlerinin mevcut sorunlar üzerinde ortak hareket ederek konuya yaklaşması sorunların çözümü için atılacak ilk adım olabilir. Ayrıca sağlığın, ulusal ve uluslararası hukuki metinlerde yer alan bir hak olduğu, bu hakkın herhangi bir ayrımcılık yapılmadan tüm vatandaşlara sunulmasından devletin sorumlu olduğu unutulmamalıdır. Sağlık hakkı kavramının, salt sağlık hizmetlerinin verilmesinin değil, sağlıklı yaşam koşullarının sağlanması açısından da değerlendirilmesi gerekir. Sağlık hakkının, devletin vatandaşına yaptığı bir yardım olmadığı ve sağlığın parayla satın alınamayacağı anlatılmalıdır. Günümüzde sağlığın çok sayıda tanımı yapılmıştır fakat Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımı, uluslararası kabul edilebilirlik bakımdan başat tanımlamadır: 'Sadece hastalık ya da sakatlık durumu olmaması değil, insanın bedensel, ruhsal ve sosyal açıdan tam bir iyilik hali'dir (1). Bu tanım sağlıklı olmanın tüm alanlarını açıklar. Sağlık, biyopsikososyal unsurların bir bütün olarak etki ettiği bir alandır. Fizyolojik olarak herhangi bir sorunu olmayan bir kişinin çeşitli ruhsal rahatsızlıklarının olması durumunda bu kişiden sağlıklı olarak bahsetmemiz mümkün değildir. Topluma uyum sağlamakta sıkıntı yaşayan veya herhangi bir rahatsızlığı olmadan kendini hasta hisseden kişileri de sağlıklı olarak kabul edemeyiz. Toplum sağlığına etki eden çevresel faktörlerin çok sayıda ve grift bir yapıda olması, bireylerin bu faktörlerden korunamamasına ve tek başına önlem alamamasına neden olmaktadır. Şehirlerde hava, toprak ve su kirliliği, yeşil alanların azlığı, beslenme ve barınma koşullarımız, maddi gelirimiz, sosyal ilişkilerimiz, iş ortamlarında maruz kaldığımız zorbalık, eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik sistemlerinden yararlanma imkanlarımız gibi değişkenler, sağlık potansiyelimizi belirleyen unsurlardır. Kapitalizmin günlük yaşamdaki olumsuz etkilerini özellikle psikolojik rahatsızlıkların artışından izleyebiliriz. Kişilerin iş güvencesinin olmadığı ve rekabet ile tüketimin ön planla olduğu sistemin bedelini, ruh sağlığımızı bozarak ödüyoruz. Sağlık hizmetleri 'insan sağlığına zarar veren faktörlerin ortadan kaldırılması ve toplumun bu faktörlerden korunması, hastaların tedavi edilmesi, bedeni ve ruhi kabiliyet ve melekeleri azalmış olanların da işe alıştırılması için yapılan tıbbi faaliyetler' şeklinde tanımlanabilir (2). Eşitlik ilkesinin zarar gördüğü bir dünyada bireylerin ve toplumların sağlık düzeyi ileri değil, geriye gidiyor. Nature Neuroscience adlı dergide yayımlanan araştırmaya göre; varlıklı ve iyi eğitimli ailelerin çocuklarının beyinlerinin, daha alt sosyal tabakadan gelen yaşıtlarına göre daha büyük olduğu ve bu çocukların zeka testlerinde daha başarılı olduğu saptandı (4). DSÖ, dünyada beş yaş altındaki çocukların %27'sinin vücut ağırlığının yaşına göre düşük olduğunu ve bunların da büyük bir kısmının gelişmekte olan ülkelerde yaşadığını tahmin etmektedir (5). Bu iki örnek, eşitsizliğin sağlıklı yaşam üzerindeki etkisini göstermesi bakımından ilgi çekicidir. Sağlık hakkı, kişinin devletten, sağlığının korunmasını, ihtiyaç duyduğunda tedavi edilerek iyileştirilmesini isteyebilmesini ve toplumun sunduğu imkanlardan yararlanabilmesini ifade etmektedir (6, 7). Sağlıklı yaşam için gerekli olan tüm koşullardan yararlanmak temel bir insan hakkıdır. Anayasalarında sosyal devlet olduğunu belirtenler bu sorumluluğu anayasal olarak güvence altına almışlardır. Ayrıca uluslararası kimi metinlerde insanların sağlık hakkı koruma altına alınmış ve bu metinleri imzalayan devletler sorumlu tutulmuştur. Sağlık alanında çok sayıdaki milletlerarası antlaşmalar iç hukukumuzun bir parçası durumundadır. Bunlardan birkaçını; İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi, 1978 Alma Ata Bildirgesi, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, Biyoloji ve Tıbbın Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunmasına İlişkin Sözleşmesi şeklinde sıralayabiliriz (8). DSÖ Anayasası'na göre en yüksek düzeyde ulaşılabilir olan sağlık standardından yararlanmak, her insanın temel hakkıdır ve sağlık hakkından yararlanmada, 'ırk, din, siyasal düşünce, ekonomik ve sosyal durum' bakımlarından, kişiler arasında bir ayrımcılık yapılamaz. Sağlık hakkı, insanların eşit şekilde faydalanmasına olanak tanıyan bir sağlık sistemine sahip olma hakkını gerektirmektedir. Ayrıca hükümetler, kendi halklarının sağlığından sorumludurlar ve bunu ancak yeterli sağlık ve sosyal önlemler almak koşuluyla gerçekleştirebilirler (1, 9). 1978 Alma Ata bildirgesinde 'Hükümetler, kendi halkının sağlığından sorumlu olup bu sorumluluklarını sadece uygun ve yeterli sağlık ve sosyal önlemleri almak suretiyle yerine getirirler' yazar. Ayrıca şu kayıt da var: 'Sağlık sektörüne ek olarak ulusal ve toplum kalkınmasında, özellikle tarım, hayvan bakımı , gıda, endüstri eğitimi, konut, kamu işleri ve iletişimde dahil olmak üzere, tüm ilgili sektörleri ve onların işlerini kapsar ve tüm bu sektörlerin birleştirilmiş gayretlerine ihtiyaç gösterir' (10). Ülkemizde halen yürürlülükte olan 1982 Anayasası'nın 56. maddesinde 'Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, iş birliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler' hükmü yer almaktadır. Tüm bu metinlerde görebildiğimiz gibi sağlık hakkımız hukuki metinlerle güvence altına alınmıştır. Tüm bu hakkımızdan yararlanabilmek için öncelikle toplumdaki bilinç yükseltilmeli. Sivil toplum örgütlerinin öncülüğünde politika yapıcılar üzerinde etkili olunmaya çalışılmalı. 1) Dünya Sağlık Örgütü Anayasası, 1946. 2) Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun 224 Sayısı R.G Tarihi=12.01.1961 R.G sayısı=10705. 3) Leys Colin, Sağlık ve Kapitalizm, Kapitalizmde Sağlık Sağlıksızlık Semptomları, ss:23, Yordam Kitap. 5) Türk Tabipler Birliği, 2002, Çocuk Hakları Sözleşmesinin 13. Yılında Yoksulluk ve Çocuklar Üzerine Etkileri, ss:16. 6) Kol Emre, Türkiye de Sağlık Reformlarının Sağlık Hakkı Açısından Değerlendirilmesi Sosyal Güvenlik Dergisi 2015/1. 7) Sağlık ve İnsan Hakları Üzerine 25. Soru 25 Cevap Dünya Sağlık Örgütü, 2002. 8) Sönmez Mustafa, Paran Kadar Sağlık Türkiye'de Sağlığın Ticarileşmesi Yordam Kitap 2. Basım Haziran 2012. 9) Aksoy Beyhan (2013) ''Sağlık Hakkı Bağlamında Sivil Toplum Örgütlerinin Eylemlerinin Sosyal Politikalara Katkıları'' 14. Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkiler Kongresi Bildiriler Kitabı 837-864.


Avusturyalı araştırmacı Markus Sauerberg, SSM- Population Health dergisinde yayımladığı araştırması için, toplam nüfus içindeki düşük, orta veya iyi eğitimli insanların ortalama sağlıklı yaşam üzerindeki etkilerini inceledi. Sağlıklı yaşam yılı olarak, katılımcıların gündelik yaşamlarında kısıtlanmadıklarını belirttikleri tüm yıllar kabul edildi. Araştırmacı her şeyden önce 16 ülkenin ölüm verilerini, eğitim durumlarına göre kaydedildiği Eurostat veri bankasından yararlandı. Eğitim durumu ve sağlıklı yaşam süresi arasındaki bağlantı en çok da Macaristan'da belirgin: Bu ülkede düşük eğitimli 30 yaşındaki kişilerin önünde ortalama olarak 24 sağlıklı yıl bulunurken, aynı yaştaki iyi eğitimli Macarların önünde 40 sağlıklı yıl var. Kadınlarda en büyük fark Finlandiya'da. Düşük eğitim düzeyine sahip otuz yaşındaki kadınların önünde 20 sağlıklı yaşam yılı, aynı yaştaki yüksek eğitim düzeyine sahip Finli kadınların ise 34 sağlıklı yaşam yılı bulunuyor. Farklı eğitim seviyelerine sahip kişiler arasındaki farklılıklar diğer ülkelerde de kendini gösteriyor. Sağlıklı yaşam yılı arasındaki farklar beş yıldan , on beş yıla kadar değişiyor. Bununla birlikte bir ülkedeki genel sonuç için eğitim seviyelerindeki farkın büyüklüğü de önemli. Örneğin Portekiz'deki erkeklerin yüzde 71'i düşük seviye eğitimliyken, Polonya'da bu oran sadece yüzde 16. Buna göre 30 yaşındaki Polonyalı erkeklerin kalan sağlıklı yaşam süresi 33,4 yıl, 30 yaşındaki Portekizli erkeklerin ise ortalama olarak bir yıl daha az. Bu şaşırtıcı bir sonuçtur, çünkü Portekiz'deki iyi eğitimli bireyler için sağlıklı yaşam süresi daha fazladır. Yani farklı eğitim seviyelerine sahip bireyler ayrı ayrı değerlendirildiğinde, Portekizlerin kalan sağlıklı yaşam süresi biraz daha yüksek çıkıyor ama toplam nüfustaki ortalama daha düşük diyor araştırmacılar. Benzer bir durum Bulgaristan ve İtalya'daki kadınların karşılaştırılmasında da ortaya çıkıyor. İtalyan kadınlar tüm eğitim gruplarında Bulgar kadınlardan daha yüksek veya benzer değerlere sahipken, genel olarak daha düşük değerle sahip oluyorlar. Bunun nedeni ise Bulgaristan'da düşük eğitim düzeyine sahip kadınların oranın İtalya'dakinin yarısından az olmasıdır. Sauerberg bu çalışmadan elde edilen sonuçlarla, politikacıların sağlık önlemlerini daha etkili bir şekilde kullanabileceklerini söylüyor. Portekiz gibi bazı ülkeler, eşitsizlikleri azaltarak ve eğitimi teşvik ederek tüm nüfusun ortalama sağlıklı yaşam süresini artırabilirler. Polonya ve benzer değerlere sahip diğer ülkeler ise iyi işleyen bir sağlık sistemi faktörlere önem verebilirler diyor araştırmacı.


Bilim ve teknolojideki gelişmeler, biyokimya, tıbbi biyoloji, biyofizik, hatta doğrudan tıbba aktarılarak uygulama bulunca insan ömrü de uzadı. Bir yandan antibiyotiklerin keşfi, birçok öldürücü salgın hastalıkların aşı ve dezenfeksiyon teknikleri ile önlenmesi, öte yandan teşhis ve cerrahi gelişmelerle hasta dokuların kısa sürede teşhis ve uzaklaştırılması, organ nakli gibi tekniklerin uygulanması, ortalama ölüm beklentisini 30-40 yaşlarından 80-90 yaşlarına kadar uzattı. Tıp ve bilimin hedefi insan ömrünü 100 hatta 140 yıla kadar uzatmaktır. Bu kadar uzun yaşayan insanlar doğal olarak aynı zamanda sağlıklı yaşama istemektedirler. Geçen süre içerisinde beslenme ve tıp uzmanları çok değişik ve belirli bir süre sonra tersi söylenen beslenme reçeteleri uyguladılar. Teknolojik alandaki gelişmeler, artan nüfusu beslemek için daha çok üretim yollarını da açtı. Öte yandan teknoloji alanındaki hızlı gelişme ve üretimdeki hızlı artış çevre sorunlarını da doğurdu, bu sorunlar zamanla insan sağlığını tehdit eder boyutlara ulaştı. Üretim tekniklerinden kaynaklanan kirlilik ve üretim atığı yan ürünlerin kontrolsüzce çevreye atılmasına ek olarak, verim artışı için kullanılan katalizörler, kimyasal gübreler, bitki ve hayvan ilaçları ve hormonlar ile bunların atıkları sağlıklı yaşamı tehdit etti. Seralarda suni gübreleme, ilaçlama, sulama, ek vitamin ve hormonlarla, hızla kısa sürede büyütülerek olgunlaştırılan domates, salatalık, fasulye, çilek gibi sebze ve meyveler doğal büyüme süresince ürettikleri bazı vitamin, tat ve koku maddelerini üretemeden, topraktan alacakları mineralleri alamadan, tüketime sunuluyor. Benzer şekilde kapalı ortamda ve kafeslerde yetiştirilen tavukların etleri doğal lezzetini vermediği gibi, bu tür tavukların yumurtaları da doğal lezzet ve değerine ulaşamıyor. Aynı durum balık üretiminde de söz konusu. Suni ortamlarda yetiştirilen bu tür gıdaların, lezzeti düşünülmese bile, eksik kalan vitamin ve minerallerinin başka yollardan alınması, aynı şekilde çevre kirlenmesinin insan sağlığına olumsuz etkilerinin önlenmesi gerekir. Bu yazının başlığını sağlıklı yaşamın kimyası olarak sınırladık. Zira teknoloji ve çevre kirlenmesinin bozucu ve zararlı etkileri daha çok kimyasal etkinlikler sonucu sağlıklı yaşamı tehdit eder boyutlara ulaştığı için, olaya sadece kimyacı olarak yaklaşılacaktır. Sağlıklı yaşamın diğer asıl tıbbi yönlerini hekim ve beslenme uzmanlarına bırakıyoruz. Sağlıklı yaşamın sürdürülmesi için kimyasal açıdan almamız gereken önlemleri üç ara başlık altında toplamak istiyoruz. 1- İnsanın sağlıklı yaşamını sürdürmesi için gerekli yaşamsal öneme sahip eser elementlerin ve vitaminlerin alınması, 2- Çevresel kirlenmeyle hava, su ve topraktan gelen toksik elementlerin vücuda girişinin ve vücutta birikmesinin önlenmesi, 3- Radyasyon ve çevresel etkilerle dokulara zarar vererek doku tahribatı ve değişikliğe neden olacak maddelerin zararlarının önlenmesi. Yaşlanma, yalnız fiziksel aktifliğin azalması ve dermansızlık değil, aynı zamanda katarakt, kardiyovasküler yetmezlik, böbrek yetmezliği, Alzheimer hastalığı, kanser gibi hücre dokusu ve organların hastalanması ve dejenerasyonudur. Birçok bilimci yaşlanma ile oluşan doku ve organ dejenerasyonunun nedenlerini araştırmakta ve yaşla fizyolojik olaylar arası ilişkiyi saptamaya çalışmaktadır. Radyasyonla sudan hidroksil radikallerinin oluştuğu bilinmektedir. 1954 yılında canlı ortamlarda da bu radikaller saptandı. İnsan bünyesindeki radikalleri ilk araştıranlardan Denham Harman, oksijen radikallerinin enzimatik redoks kimyasının bir yan ürünü olduğunu söyledi. Özellikle eser miktarda demir ve diğer metal iyonlarının canlı bünyedeki oksidatif tepkimeleri katalizlediğini savundu. 1956 yılında Yaşlanmanın serbest radikal teorisi tanımlandı. Oksidatif hasarlara oluşan radikallerin neden olduğu ileri sürüldü. Radyasyona maruz kalan canlıların doku ve genlerinde mutasyonun, radyasyonla indüklendiği, hücrelerde oluşan hücresel hasarın kansere dönüştüğü ve tümörlerin geliştiği savunuldu. Oksijence zengin bir ortamda yapılan solunum sırasında serbest radikallerin oluştuğu, bunların yaşlanmaya ve sonuçta ölüme sebep olduğu öne sürüldü. Geçen 60 yıl içinde teori doğrulandı. Hatta türlere özgü metabolik hız ile yaşam süresi arası ilişki olduğu gözlendi. Oksijen tüketimi yüksek ve metabolik hızları fazla olan canlılarda maksimum yaşam süresi beklentisi daha kısa olduğu, hatta tüm canlılarda farklı ve sabit bir değerde olan bu MYSB ile bünyelerinde saptanan radikal derişimleri arasında doğrusal bir ilişkinin olduğu görüldü. Yaşlanma ile insan vücudunda demir miktarının arttığı ve yüksek oksijen kısmi basıncında bu metalin oksidatif tepkimeleri hızlandırdığı bulunmuştur. Yani yaşlanma ile oksidatif hasar da artar. Vücutta üretilen oksijen radikallerinin çok yönlü hasarlara neden olduğu artık kesin olarak bilinmektedir. Bu radikaller hücre zarlarının temel yapısında bulunan lipidleri, proteinleri, proteinlerdeki SH gruplarını yükseltger, -S-S- gruplarını indirger, protein-protein çapraz bağlantıları oluşturur, peptidleri parçalar, aldehitlerle tepkir, özellikle aktif merkezlerinde Fe-S bulunan enzimleri inaktive ederler. Nükleik asitlere de etki ederek temel yapıdaki çifte sarmalın kırılmasına, yeni baz ve şeker gruplarının eklenmesine ve moleküller arası çapraz bağlanmalara, yani büyük hasarlara neden olurlar. Hücre hasarı hızı, reaktif oksijen radikallerinin üretim hızı, bunların ortamdan atılma hızı ve hasar tamir hızına bağlıdır. Oksidatif hasar hızı arttıkça da yaşam süresi azalır. O halde radikal oluşturucu ve oksidatif hasar yapıcı etken ve maddelerin ortamdan uzaklaştırılması ile vücutta radikaller ve bunların sebep olduğu hasarlar azaltılarak yaşam süresi artırılabilir. Vücut radikallere karşı kendi savunma sistemini kurar. Süperoksit dismutaz, katalaz ve glutasyon peroksidaz gibi enzimatik oksijen radikali yakalayıcıları, tokoferoller , flavonoidler, karotenoidler ve ubikuinol gibi lipofilik radikal tutucular, glutatyon redüktaz, dehidroaskorbat reduktaz ve tiyoredüksin redüktaz gibi antioksidanları yenileyen enzimler ve diğer indirgenleri yenileyen hücresel mekanizmalar vardır. Çeşitli organizma ve dokular, hatta hücre bölümlerinde bile bu savunucuların miktarları değişir. Vücudun kendine özgü bu savunma sistemleri uygun diyet, beslenme şekli, yaşamsal öneme sahip eser elementlerin ve vitaminlerin yeterli düzeyde alınması ile desteklenebilir. Aşırı ve dengesiz beslenmede ise zayıflar. İyonlaştırıcı radyasyon ve ışınlardan, toksik ve kanser yapıcı maddelerden korunma ile yükleri azaltılabilir. Fareler üzerinde kalori kısıtlanması uygulanan bir çalışmada, kısıtlanmış diyetle beslenen farelerin ömürlerinin normal diyetle beslenenlere göre %40 daha uzadığı görülmüştür. Diyet kısıtlaması kanser riskini de azaltmaktadır. Yağ ve şeker gibi kalorisi yüksek yiyeceklerden uzak durarak, antioksidanlarca zengin diyet uygulaması, gerektiğinde A, C ve E vitaminleri ve selenyum destekli beslenme ile daha sağlıklı ve uzun yaşanabilir. Örnek olarak C vitaminince zengin narenciye ve sebzeler, A vitamini öncülünü bulunduran havuç, E vitaminince zengin yeşil elma, meyveler ve kabuklu yemişler, selenyumca zengin sarımsak gibi sebzeler, hücre zarlarının yenilenmesinde çok önemli olan doymamış yağları içeren soya ve fındık yağı, balıklar ve deniz ürünleri tercihli diyetler, çeşidi çok, miktarları az yiyecekler sağlıklı beslenme için son derece önemlidir. - Trace Elements and Electrolytes ( 1999 ) 2, 3 ve 4. sayıları. - Halliwell and J.M.C.Gutteridge, Free Radicals in Biology and Medicine, 2nd Ed. Oxford, 1989 - Doğan, Eser Elementler, Biyolojik Önemleri ve Tayin Yöntemleri Ders Notları, Erciyes Üniversitesi 1993, Kayseri. - Kosmos Dergisi muhtelif sayıları.


Eser elementlerin yeterli alınabilmesi için beslenme reçetesi olarak ise çok yönlü yiyeceklerle, ama az miktarları ile beslenmeyi öneriyoruz. Haftada en az bir kez olmak üzere balık ve deniz ürünleri, en az bir kez kırmızı et ve sakatat, soğan, sarımsak, havuç başta olmak üzere yeşil sebzeler, meyveler, kuru yemişler, süt, yumurta, peynir, kepekli tahıllar yenmelidir. Yani çeşidi çok, miktarı az tüm besin maddeleri, öncelikle bitkiler yenmeli.. Normal bir insan vücudunu beş ana elementin organik bileşikleri ile, kalsiyum, sodyum, potasyum magnezyum, kükürt ve klor gibi tali elementleri de içeren sert doku ve elektrolitler oluşturur. Bu 11 element dışında kalan elementlerin toplamı 70 kilo gelen bir insanda ancak 10 gram civarındadır ve eser elementler olarak adlandırılır. Zira bu elementlerin vücuttaki konsantrasyonları on binde bir, iki, veya kilogram vücut başına 50 mg altındadır. Son araştırmalar 11 element dışında 40 50 kadar elementin de insan vücudunda bulunduğunu gösterdi. Son yüzyılda bu elementlerden 20 kadarının yaşamsal önemi anlaşıldı. Diğerlerinin ise işlevleri, vücuda giriş şekilleri, yarar ve zararları henüz tam anlaşılamadı. Ancak bazı elementlerin vücuda alerjik, toksik ve kanserojen etki yaptıkları da kesin olarak biliniyor. Genel olarak vücut için yaşamsal öneme sahip olan elementlerin bile fazlası vücuda zararlı, toksik etki yaparken, yetersiz alınmalarında eksikliklerinden kaynaklanan birçok hastalık ve bozukluklar görülür. İyot eksikliğinin guatr hastalığı ile ilişkisi, flor eksikliğinde diş sertliği ve tartar oluşumu ile ilişkisi, demirin kanın rengini verdiği ve eksikliğinde soluk renkle kansızlık görüldüğü herkes tarafından bilinmektedir. Buna karşılık çoğu eser elementin insan vücudundaki işlevi ve eksikliğinin doğurduğu bozukluklar oldukça karmaşık olup, halen bilinmeyen yönleri de vardır. Örnek olarak çinko birçok enzim ve hormonun yapısında bulunduğu gibi, çoğu enzim ve hormonun da etkinlik kazanmasını sağlayan çok önemli bir biyokatalizördür. Besinlerle yeterli alınmaması halinde kaşınma ve kaşınma sonucu cilt bozukluğu, lekeli tırnakla kolayca anlaşılan çinko eksikliği görülür. Bu eksiklik özellikle çocuklarda büyüme ve gelişim bozukluğu, vücut zayıflığı, neşesiz ve durgunluk, tat alma bozukluğu, seksüel gelişmede durgunluk gibi oldukça önemli, ama karmaşık bozukluklara neden olur. Çinko besinlerle alınır. Bitkiler yüksek düzeyde çinko içerseler bile vücut, bitkisel çinkoyu değerlendirip kullanamaz, yine de eksikliği görülür. Tahıl ağırlıklı ve yalnız bitkisel beslenme rejiminde eksikliği yaygın olarak görülür. Hayvansal protein alınması ile bitkilerle alınan çinko da değerlendirilir. En azından ekmeği peynirle, mısır ve bakliyatı sütle veya etle yersek daha yararlı olur ve eksikliği görülmez. Özellikle hamile ve emzikli annelerin yeterli çinko alabilmek için hayvansal protein de yemeleri şarttır. Kırmızı vitamin olarak bilinen B-12 vitaminin merkez yapı taşıdır. Bugüne kadar bilinen en etkin biyokatalizördür. Kan sistemini kuvvetlendirir ve eksikliğinde anemi riski artar, kan formülü bozulur. Günlük kobalt ihtiyacı 5 mikro gram kadardır. Ancak sıkı bitkisel rejim uygulayanların bu sakıncaları düşünmeleri gerekir. Zira kobalt başlıca karaciğer ve sakatatlar, kırmızı et, istiridye ve balıkta bulunur. Kobalt ancak hayvansal ve mikrobiyolojik teknikle üretilen besinlerle alınabilir. Bir başka element, krom glikoz tolerans faktöründe bulunur ve karbon hidrat çevriminde etkin rol alır. Ayrıca insulin hormonu etkisini de düzeltir. Kromun eksikliği pek görülmez, zira her yerde bulunan elementtir. Kepekli un mamulleri de, peynir ve et de yeterli krom içerir. Bir diğer krom kaynağı da biradır. Krom, kromat şeklinde akciğere alınırsa kanserojen etki yapar. Sigara içenlerde kromun kanser yapma riski daha da artar. Bu nedenle kromatlarla çalışılan işyerlerinde kesinlikle sigara içenler çalıştırılmamalıdır. İnsan vücudunda çok düşük düzeyde bulunan, ama hem gerekli, hem de zehirli olan elementlerin durumu daha da ilginçtir. Arsenik tarih boyunca hep zehir olarak kullanıldı ve hemen hemen tüm bileşikleri zehirlidir. Ayrıca havadan alınan arseniğin kanserojen olduğu da kanıtlandı. Arsenik, organizmada karaciğer, böbrekler, deri, tırnak ve saçta birikir, idrarla atılır. Sağlıklı insan idrarında 0,17 mg/L arsenik oksit bulunur ve bu değer zehirlenme görülmeden 0,8 mg/ L ye kadar yükselebilir. Eksikliğinin zararı bilinmese de arsenik de diğer zehirli ve kanserojen olan kadmiyum ve kurşun gibi yaşamsal öneme sahip eser elementler arasına alınmıştır. Kurşun, kemiklerde birikir. Kolaylıkla kalsiyumun yerini alabilir. Ancak çoğu bileşiği suda çok az çozündüğü için yıllarca zehir etkisi üzerinde fazla durulmamıştır. Kurşundan kaynaklanan rahatsızlıklar meslek hastalıkları arasında ilk sırayı alır. Kurşun zehirlenmesi en çok görülen zehirlenmedir. Zehirlenmede uykusuzluk, yorgunluk, işitme ve görme bozukluğu ve kramp, ağırlık kaybı görülür. Kadmiyum ise daha da tehlikelidir, aşırı toksik grupta incelenir. Özellikle gümüş kaynak şeridi ile çalışan kişilerde kadmiyum zehirlenmesinden kaynaklanan ölümler görülmüştür. Kolay buharlaşan kadmiyum bileşikleri solunum yoluyla zehirler. Özellikle ince duman halinde kolaylıkla akciğere ulaşan kadmiyum oksit en tehlikelisidir. Çevresel zararlı etkisinden korkulan diğer bir element cıvadır. Cıva özellikle balıklar ve midye gibi deniz ürünlerinde birikir. İnsan üzerine zehirleyici etkisi 1974 yılında Minemata'a toplu ölümlere yol açan felaket ve 1972'de Irak'ta ilaçlı buğday tohumunu un ve ekmek yaparak yiyen 6000 kişinin zehirlendiği ve 500'ünün öldüğü zehirlenme olaylarından sonra tereddütsüz anlaşılmış ve en korkulan element olmuştur. Yara iyileştirici ve koruyucu merhem, tohum ilacı, gibi kullanımları bile sınırlandırılmıştır. Cıvanın özellikle organik bileşikleri zehirlidir. Yer kürede az miktarda bulunmasına rağmen, yaygın bulunup kolay ucucu olduğu ve kimya sanayisinin birçok alanında kullanıldığı için çevresel analizi en çok sorulan elementtir. Bu elementlerin konsantrasyonları düşük olduğu gibi, çoğunun yetersizlik ve fazlalık düzeyleri arası sınır da dardır. Örnek olarak nikel, cilt ve organizmaya alerjik ve kanserojen etkisi bilinen bir elementtir. Ancak nikelin bütün canlılar için yaşamsal önemi de kesin olarak ispatlanmıştır. Nikel, demirin canlılar tarafından daha iyi değerlendirilmesine yardım eder. Arginaz, karboksilaz ve asetil-koenzim sentetaz gibi enzimleri ve ayrıca tripsin fermentini aktiflediği, asit fosfatazın etkisini azalttığı, yağ döngüsü ve hormonları etkilediği sanılmaktadır. Ama aşırısı kanserojen etki yapar. Son yıllarda en harika ve en yararlı eser element olarak bilinen selenyumun bile aşırı miktarı toksik etki yaparken, eksikliği bir çok hastalığa neden olur. Eksiklik ve aşırı aralığı çok dardır ve uygun aralığı milyonda 5-15, yani 5-15 ppm dir. Vücudun kendine özgü savunma sisteminde görev alır. Selenum adeta ilaç: E Vitamini, ancak eser selenyum bulunması halinde etkili olur. Görme yeteneğini artırıcı, romatizmal hastalıkları önleyici, kalp fonksiyonlarını düzenlediği, eksik alınması halinde kalp fonksiyonu bozukluğu görüldüğü kesin olarak ispatlanmıştır. Kansere karşı koruyuculuğu, büyüme üzerine olumlu etkisi, yara iyileştirici özelliği, selenyuma adeta ilaç özelliği kazandırmıştır. Selenyum, cıva, arsenik ve kadmiyumun zehir etkisini bastırırken, kendisi de aşırı alınırsa zehir etkisi yapar ve bu etki de arsenik sülfat ile bastırılır. Vanadyum ve molibden de yerkabuğunda çok az bulunur ve insan için yaşamsal önemli elementler listesinde yer alırlar. Molibdenin bitkiler üzerine yaşamsal önemi daha iyi bilinmektedir. Bitkiler protein sentezleyebilmek için azotu bağlamada molibdene ihtiyaç duyarlar. Ağaç ve bitki yetişmeyen Avustralya'nın bir bölgesinde hiç molibden içermeyen toprağa az molibdenin serpilmesinden sonra hızla ağaçların büyüdüğü, arazinin yeşillendiği görüldü. İnsanlara da ksantin oksidaz ve aldehit oksidaz enzimlerinin aktiflenmesi için molibden gerekli. Bu flavin enzimleri karaciğerde bulunur ve böbreklerin zehirlenmesinin önlenmesini sağlar. Ayrıca dişin flor alması ve depolaması için de molibden gerekli. Vanadyum ise kemik ve diş oluşumu için önemli elementtir. Bazı enzimleri aktiflediği sanılmaktadır. Hayvan deneyleri sırasında kan şekeri seviyesini düşürdüğü görüldü. Manganez, silisyum ve kalay da yaşamsal öneme sahip elementlerdir. Mangan da çinko gibi hem bazı enzimlerin yapısında bulunur hem de bazı enzimleri aktifler. Ayrıca bağ dokusu yapımında, üre oluşumu, protein ve yağ asitleri sentezine katılır. Bakır ise tüm canlılar için yaşamsal önemli eser elementlerin en başında, demir ve çinko ile aynı düzeyde gerekli eser elementtir. Vücuttaki tüm oksidasyon olaylarında, enzimlerin kontrollü çalışması için bakır gereklidir. Süperoksit dismutaz, sitoksidaz, monoamin oksidaz, tirosinaz, dopamin -hidroksilaz, seruloplazmin, S-aminolevulinat dehidrataz gibi enzimler bakır içerirler. Bütün bu eser elementlerin vücut ve sağlıklı yaşam için gerekli derişim aralıkları günümüzde gelişen çağdaş analitik ve spektroskopik analiz yöntemleri ile saptanabilmekte. İşyeri ve yaşam ortamında zararlılardan korunma önlemleri eksiksiz uygulanmalıdır. Kimyasal olarak bu elementlerin kontrolü ile eksiklikleri ve zehir sınırları saptanabilir. Eksikliklerinde ise bu elementleri içeren beslenme rejimi ve özel eser element takviyeli ilaçlarla eksiklikleri karşılanmalıdır.


Bedenimizin yeterli miktarda üretemediği, bu yüzden yiyeceklerle almamız gereken ve yaşamsal önem taşıyan maddelere vitamin deniyor. Metabolizmamızın düzgün bir şekilde çalışabilmesi için yaklaşık olarak 30 vitamin ve minerale ihtiyacımız var diyor San Francisco Calico Laboratuvarlarından Bruce Arnes. Bunların eksikliği ağır sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Bunun dışında sağlıklı ve uzun yaşam için, bazı vitaminler ve mineraller yardımcı olabiliyor. Nitekim bunlar hücrelerdeki, kalıtımdaki ve dokulardaki hasarları uzun vadede engelleyerek yaşlılığı geciktirebiliyorlar. Bunların arasında selenyum ve magnezyum gibi eser elementler dışında D vitamini, dokosaheksaenoik asit ve eikosapentaenoik asit gibi Omega 3 yağ asitleri de yer alıyor. Ames şimdi bunlara on yeni madde ekliyor. Bunlar şimdiye dek vitaminlere dahil değildi, ama gelecekte uzun yaşam vitaminleri olarak sınıflandırılabilirler. Nitekim bunların da yaşlandırmayı geciktirici etkileri var. Bu gençlik iksirlerinden biri özellikle de mantarda bulunan ergotionein. Araştırmalara göre bu madde insandaki hücrelerin ve doku tiplerinin hemen hemen hepsinde bulunuyor ve antioksidan olarak önemli bir rol üstleniyor. Ergotionein 80 yaşından sonra azalıyor ve bilişsel yetileri hafif kısıtlanmış olan kişilerde de maddenin yoğunluğu azalmış oluyor. Ayrıca bu bileşim belli başlı hücresel aktarım sistemleri için de önemli. Ve hücre koruyucu etkisi dışında kalp-dolaşım hastalıklarından da koruyor. Diğer iki uzun yaşam vitamini, bakteriler tarafından üretiliyor ve yiyecekler üzerinden veyahut da kendi bağırsak floramız üzerinden bedenimize giriyorlar: Pirolokinolin Kinon ve queuine. PQQ mitokondrilerin sağlığı için gereklidir ve birçok kez olası bir vitamin olabileceği konusunda tartışılmıştı. Bu maddenin de antioksidatif etkisi var ve mitokondri fonksiyonunun yaşlılığa bağlı yavaşlamasına karşı iyi geliyor. Queuine ise tirozin aminoasidi ve serotonin uyarı maddesi gibi biyomoleküllerin sentezinde ve hücrelerin RNA transport işlevinde önemli bir rol oynuyor. Ayrıca farelerle gerçekleştirilen deneyler sonucunda queuine maddesinin Multiple Skleroz hastalığına karşı da etkili olduğu kanıtlanmış. Bu üç uzun yaşam vitamini dışında diğer yedi gençlik iksiri bitkisel kökenli. Bunların hepsi karotenoidlere dahildir, dolayısıyla da uzun bir süredir antioksidan olarak bilinen bileşimler grubundan. Ames bunların arasında sağlıklı yaşlanma üzerinde en fazla etkili olanların lutein, zeaksantin, likopen, alfa ve beta karoten ve beta kriptoksantin olduğunu söylüyor. Araştırmacıya göre karotenoidlerin sağlıklı ve uzun bir ömür sürmeye yardımcı olduğunu gösteren çok iyi kanıtlar var. Bu maddelerin eksikliği bilişsel yeti zayıflaması, kalp-dolaşım hastalıkları, çeşitli kanser biçimleri, makula dejenerasyonu, metabolik sendrom, işitme kaybı, DNA'daki bozukluklar, iltihaplar ve bağışıklık sisteminde zayıflama gibi sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilmektedir. Söz konusu on vitaminin yaşamsal önem taşıdığını ve sağlıklı yaşlanma için kaçınılmaz olduğunu söyleyen Ames, bundan sonraki çalışmalarda enzimlerimizin ve proteinlerimizin en iyi şekilde çalışabilmesi için bu vitaminlerin ne oranda bulunması gerektiğini öğrenmek istiyor.


Yağlı yiyeceklerin pek sağlıklı olmadığı bilgisi pek yeni değil. Özellikle de doymuş yağlar şişmanlatıcı, damarlara zarar verici olarak bilinir ve astım ve egzama gibi hastalıkları tetikler. Kısa bir süre önce gerçekleştirilen bir araştırma da pizza, hamburger ve benzeri yiyeceklerin taze pişmiş yemeklere kıyasla çok daha fazla sağlıksız yumuşatıcılar içerdiğini göstermişti. Zürih Üniversitesi'nden Urs Meyer ve ekibi, yağlı beslenmenin diğer olumsuz bir sonucunu daha keşfettiler. Deneyler sırasında yetişmekte olan ve yetişkin fareler normal ve aşırı yağlı yemle beslendikten sonra, düzenli aralıklarla farklı öğrenme ve davranış testleri yapılmış. Ve sonuç: Yağlı yemle beslenen genç hayvanlarda sadece dört hafta sonra ilk bilişsel bozukluklar ortaya çıkmış. Üstelik de bu bozukluklar fareler henüz şişmanlamadan kendini göstermeye başlamış. Fareler daha önce öğrendikleri labirentte yollarını bulamadıkları gibi yeni bilgileri öğrenmekte zorlanmışlar. Yetişkin farelerde aynı davranış bozuklulukları gözlemlenmemiş ama bu hayvanların da metabolizmaları bozulmuş ve yağlanmaya başlamışlar. Peki ama yağlar nasıl ve niçin beyin üzerinde etkili oluyor? Anlaşıldığı üzere farelerin beyni ve olasılıkla da insanların beyni de gençlik döneminde yağ tüketiminin olumsuz sonuçlarından etkilenmeye daha yatkın. Bunun nedeni ise prefrontal korteksteki yavaş olgunlaşma. Alnın arkasında yer alan bu bölgenin gelişimi yetişkinlik döneminde tamamlanmaktadır. Bu beyin bölgesi bu yüzden ergenlikte stres, enfeksiyon veya tek tip sağlıksız beslenme gibi negatif çevresel faktörlerden daha fazla etkilenebiliyor. Burada sorun ise şu: Prefrontal korteks kişiliğimizin önemli bir çalıştırma merkezi olduğu gibi belleğimizin, planlama yetimizin, tepi kontrolünün ve sosyal davranışların da merkezidir. Diğer incelemelerde de uzun süre yağlı yemle beslenen genç farelerin beyin metabolizmalarının değiştiği görülmüş. Prefrontal korteksteki hücreler reelin olarak bilinen belli başlı proteini daha az üretiyorlar. Bu protein sinapsların işlevi ve esneklikleri, dolayısıyla da beynin öğrenme yetisi için çok önemlidir. Deneyler sırasında reelin değerleri yapay olarak artırıldığında hem sinapsların esnekliği hem de bilişsel işlevler düzelmiş. Meyer ve arkadaşları sonuçların insanlar için de geçerli olabileceğini düşünüyor. Çünkü tıpkı insanda olduğu gibi farede de prefrontal korteks özellikle de ergenlikte olgunlaşıyor. Ayrıca bu beyin bölgesinin sorumlu olduğu yetiler ve sinir yapıları da insanda ve farede benzerdir. Bilim insanları bu yüzden ergenlik dönemindeki çocukların daha dengeli ve kaliteli beslenmelerini öneriyorlar.


Alman kanser uzmanları, yaşam beklentisini kesin olarak hesaplayabilmek için yaşam biçimi faktörlerini 5 biyolojik göstergeyle birleştirdiler. Buna göre en sağlıksız yaşam biçimini sürdüren erkeklerin, kan değerleri de kötü olduğu zaman ömürlerinden neredeyse 23 yıl gidiyor. Büyüme farklılaşma faktörü 15 (GDF-15), oksidatif stres, inflamasyon ve mitokondriyal disfonksiyonu gösterir. Sistatin C seviyesi böbrek fonksiyonunu ve NT-proBNP ise kalp hasarını gösterir. Yüksek HbA1c değeri diyabet ve sağlıksız metabolizmaya işaret ederken, C-reaktif protein CRP ise sistematik iltihabın bir göstergesidir. Araştırmacılar EPIC araştırmasına katılan kişilerin verilerini değerlendirdiler. EPIC araştırması 25.000'den fazla orta yaşlı ve daha yaşlı katılımcıların verilerini içeriyor. Katılımcılardan 2.571'i araştırmanın bitiminde (2014) yaşamını yitirmişti. Bilim insanları tüm katılımcılar için yaşam tarzıyla ilgili risk faktörlerine dayanan bir profil çıkardılar. Bu profil tek başına ele alındığında, en iyi profile sahip erkeklerin yaşam beklentisi, en sağlıksız yaşam biçimi sürenlere kıyasla 16,8 yıl daha yüksek oluyor. Bu oran kadınlarda sadece 9,87 yıl. Yaşam biçimine, serum göstergeleri de eklendiğinde sağlıklı ve sağlıksız yaşam süren erkeklerin yaşam beklentisi arasındaki fark 22,7 yıla çıkıyor. Kadınlarda ise bu fark 14 yıl. Öncelenen yaşam beklentisindeki kayıp, örneğin doktorlara, hastalarını sağlıksız alışkanlıklarından vazgeçirmeleri konusunda yardımcı olabilir. Ayrıca bu değerlendirmelerle yüksek sağlık riski taşıyan hastalar tespit edilip, doğrudan doğruya yeniliklerden yararlanmaları da sağlanabilir.