Muhteşem bir şey: Bitkilerle simbiyoz halinde yaşayan tür olan mikorizal mantarlar, bitki köklerinin uçlarına iplikçik adı verilen uzuvlarıyla hücresel düzeyde dokunuyor. Bu şekilde, tek tek bitkiler ağaçlar bir yeraltı ağıyla birbirine bağlanıyor. Mantarlar üzerine yapılan araştırmalar, genelde arka planda kaldı. Ancak mikolog Merlin Sheldrake bunu değiştirmeye çalışıyor: Mantarlar her yerde ve gelecek mantarlarda diyor ve mikolojinin neden yükselişte olduğunu ve niçin önemli olduğunu anlatıyor. Merlin Sheldrake çocukken sonbaharı çok seviyordu. Ailesinin evinin bahçesindeki yapraklar büyük bir kestane ağacından düşerek yerde hoş bir örtü oluşturuyordu. Merlin kendini yere bırakıp o yumuşak örtünün üstünde yüzmeyi çok seviyor, hışırtıya gömülmüş, tuhaf kokularda kaybolmuş bir halde mutluluk içinde yerde yatıyordu. Yeni kitabı Entangled Life'da da yazdığı gibi, bu sonbahar yığınları hem saklanacak yerler hem de keşfedilecek dünyalardı. Ancak üstünde uzandığı yapraklar ve bazı kütükler, aylar geçtikçe küçülüyor, büzüşüyor ve yok oluyordu. Peki ama bu neden oluyordu? Bir cevap bulmak için bilim yazarı babası Rupert Sheldrake'e dönüyordu. İşte Merlin orada, yaşam döngüsünün bir parçası olan çürümenin nasıl olduğunu öğrenmişti. Merlin bu ihmalin iki nedeni olduğunu düşünüyor. Birincisi basit: Bilim insanlarının mantar dünyasını tam olarak araştırmasına olanak tanıyan teknolojiler ancak son zamanlarda mevcut olmaya başladı. Sonuçta bugünkü teknolojiler sayesinde altımızda uzanan, gözle görülemeyen o devasa ve muhteşem gizli alemlere kapı açan teknolojiler mevcut. İkinci neden ise tarihsel. Yerleşik bir disiplin önyargısı var diyor Merlin. Mantarlar 1960'lara kadar kendi halinde bir yaşam döngüsüne sahip olarak görülmüyordu. Bu sebeple de mikologlar, başlı başına mantar bilimi bölümü yerine bitki bilimi bölümünün bir köşesine yerleştirildi. Bunun da büyük bir etkisi oldu diyor ve Eğer bir alanda araştırmacı yetiştirmezseniz o bölüm ihmal edilecektir diye sözlerini tamamlıyor. Merlin burada mantarların kendi iç yaşamları ve doğal etkileşim dünyasının çok önemli bir parçası olduklarına dikkat çekiyor. Yani mantar biliminin başlı başına araştırmaya değer bir alan olduğuna vurgu yapıyor. Gerçekten de şimdi bile özellikle mikolog olmayanlar, mantarlar konusunda garip hisler yaşıyor; mantarlar söz konusu olduğunda hem tiksinti hem de korkuyu ve aynı zamanda güçlü bir çekiciliği kapsayabilen tuhaf bir kararsızlık içine giriyorlar. Ancak Merlin, mikoloji alanının ne denli önemli olduğunu anlattığı yeni kitabı Entangled Life'la bu ön kabulleri yıkmaya, mantarlara yönelik tiksintileri gidermeye ve mantarların büyülü dünyasını anlaşılır bir dille anlatmaya çalışıyor. Doğa yazarları Robert Macfarlane ve Helen Macdonald'ın övgüyle karşıladığı kitap, mantar algımızı sonsuza dek değiştirebilecek şaşırtıcı bir kitap; doğal dünyaya dair klişe fikirleri bir şekilde alt üst ediyor gibi görünüyor. Merlin, Panama'nın Barro Colorado Adası'ndaki ormanlarda yeraltı mantar ağları ile ağaçlar arasındaki ilişkiyi incelediği çalışmalarıyla Cambridge Üniversitesi'nden tropikal ekoloji alanında doktora derecesi aldı. Başlıca ilgi alanı, bitkilerle simbiyoz halinde yaşayan tür olan mikorizal mantarlar. Bu tür mantarlar, bitki köklerinin uçlarına iplikçik adı verilen uzuvlarıyla hücresel düzeyde dokunuyor; bu şekilde, tek tek bitkiler bir yeraltı ağıyla birbirine bağlanıyor. Bu muhteşem bir şey! Geniş, oldukça karmaşık, iş birliğine dayalı ve Wood Wide Web olarak adlandırılan bir yapıdan bahsediyoruz. Merlin aynı zamanda zor fikirleri kolay anlaşılır hale getirme yeteneğine de sahip. Aynı zamanda gelecekte, mantarların ekoloji anlayışımızda önemli bir rolü olduğuna değiniyor. Çünkü yapı malzemelerinden sürdürülebilir gıdalara, ambalaj ürünlerinden alternatif deriye kadar bir dizi yeni teknoloji ve atıklarımızla da ilişki bir fenomen bu. Peki ama mikorizal ilişkiler niçin önemli? Çünkü bizi ayakta tutan her şeyin temeli olan bitkilerin %90'ı onlara bağlı. Merlin, Mekanize endüstriyel tarım, bitkilerin mikrobiyal ortak yaşamına büyük zarar verdi diyor. Bu mantarlar, sadece bitkileri beslemekle kalmıyor, onları hastalıklardan koruyor, toprağı bir arada tutuyor ve içine karbon kanalları oluşturuyorlar. Karbonlar, toprağın ana bileşeni, suyu tutmasına yardımcı oluyor ve onu verimli kılıyor. Bilim insanları, bu tür ağların gücünden yararlanıyor. Sözgelimi Japonya'da, cıvık mantarlar , ulaşım ağlarını tasarlamak için kullanılıyor. Merlin, Bilgisayarların tüm olanaklar arasında dolaşması uzun zaman alıyor, ancak bir organizma oldukça hızlı bir şekilde en uygun yolu bulabiliyor ve 'algoritmalar' geliştirilebiliyor diyor. Ve bu sadece başlangıç! Kullanılmayan çok fazla potansiyel var. Çünkü şimdiye kadar dünyadaki mantarların yalnızca % 6-8'i tespit edildi. Merlin Sheldrake, kitabında zihinsel değişikliklere neden olan mantarlardan da bahsediyor: Bazılarının neden psilosibin içerdiğini halen bilmiyoruz. Onları yemek için yaklaşan haşereleri şaşırtarak uzaklaştırmak için olduğu bile öne sürüldü, ancak bu teorideki sorun, bunun çok etkili görünmemesidir diyor. Ama onda asıl bir merak uyandıran şey, mantarlarla ilgili daha acayip gerçekler: Bir çocukken, yerin altındaki dünyanın da yukarıdakiler kadar çeşitli, ustalıklı ve sonsuz derecede geniş olduğunu ilk kez kavradığında yaşadığı baş dönmesi hissi. İşte mantarların bu acayip dünyası, Merlin'de çocuksu bir merakla birlikte bir baş dönmesi yaratıyor. Birkaç örnek vermek için önce mantarların iplikçiklerini açıklayalım: İplikçikler, mantarın istem dışı kısmını oluşturan dallanma kütlesi miselyumu oluşturuyor. Aynı zamanda daha özel ve şaşırtıcı özellikler gösterebilen yapılar da inşa ediyorlar. Bazıları sporlarını patlama etkisi gibi boşalttıklarında, bir uzay mekiğinden 10.000 kat daha hızlı davranabiliyor. Dahası, o kadar güçlüler ki asfaltlardan bile geçebiliyor ve kaldırım taşlarını kaldırabiliyorlar. Bir çalışmaya göre, bir insan eli kadar geniş olması durumunda tek bir iplikçiğin bile 8 tonluk bir otobüsü kaldırabileceğini tahmin ediyor. Büyüklükleri de bir orman kadar devasa; bir gram toprakta bulunan miselyumu ayırıp uçtan uca sererseniz, 100 metreden 10 kilometreye kadar uzayabiliyor. Mantarlarla bağlantı kurmanın pek çok yolu var. Merlin Sheldrake, Entangled Life üzerinde çalışırken her gün mantar yedi: Bu, kendime canlılardan bahsettiğimi hatırlatmanın bir yoluydu; yazdığım metabolik döngülerin bir parçasıyım diyor. Kitabın fiziksel bir kopyasına sahip olduğunda üzerinde biraz mantar yetiştirdi. Ardından kitabının üstünde yetişen mantarları pişirip yediği bir video yayınladı. Yayınlayacak çok bilimsel makalem var. Yapılacak çok fazla deney var. Ancak biraz paraya ihtiyacım var diyor Merlin ve bunun zor olduğunu söylüyor: Özellikle de meslekten olmayan kişilere mikolojiyi açıklamak kolay değil. Herkes bir kuşun veya ağacın ne olduğunu bilirken, mikrobiyal alemin dili yabancı geliyor ve onu oluşturan unsurlar çıplak gözle görülmüyor. Merlin işte tam buralarda, biyolojinin bu uzak kıyılarında dolaşıyor. Merlin Sheldrake'in Entangled Life kitabı, bitkilerin karaya çıkmasını sağlayan mantarlara bir övgü niteliğinde. Bir ağ düşünün ki bu ağ, bize yaşam veren ağaçları birbirine bağlıyor. Öyle bir ağ ki canlı yaşamının zihin kontrolünü ele geçiren devasa bir ağ. Ve tarımın başlangıcından beri insanlıkla ilişki içinde olan ve alkol ile ekmek yapımını sağlayan da işte bu mantarlar. Domingo Yayınevi, kitabı Saklı Dünya: Mantarlar yaşamı, zihnimizi ve geleceğimizi nasıl değiştirir? adıyla Ağustos 2022'de yayınladı. Anlaşılır dili ve mantarların büyülü ama bilimsel dünyasına ışık tutan içeriğiyle okunmaya hazır.


Fotoğrafta görülen gün batımı resmi bir mantarın eseri. Ahşaptaki ince koyu çizgiler bu damarlı odundaki çeşitli mantar kültürlerinin sınırlarını işaretliyor. Bu tür motifler normalde tamamen rastlantısal olarak oluşsa da bu gün batımı bir manipülasyonun sonucu. Nitekim bilim insanları ağaç mantarlarını, motif, resim hatta kelime ortaya çıkaracak şekilde büyümelerini sağladılar. Doğada mantarlar ölmüş bir ağacın çürümesine neden oluyorlar. Ağaçtaki mantar kolonileri ağacın içinde yayılarak, diğer mantarlara, bakterilere hatta böceklere karşı direnç kazanıyorlar. Ağaç mantarları bölgelerini, kimyasal ve mekanik olarak girilmez kılmak için liflerinden yararlanıyorlar. Bu tür ağaç mantarı kolonilerinin sınırlarında bu şekilde ince ve melanin pigmentiyle koyu renge bürünen çizgiler oluşur. Bunlar kayın, dişbudak ve akçaağaç gibi sert odunlara büyüleyici motifler kazandırarak adeta mermer gibi görünmesini sağlıyorlar. Bu özellikler çürümekte olan ağacı özellikle de mobilyalar için önemli bir hammadde kaynağı haline getiriyor. Fakat doğal olarak mantarlarla motiflerin oluşması yıllar sürebiliyor. İsviçre Federal Malzeme Bilimi ve Teknolojisi Laboratuvarları bilim insanları bu süreci hızlandırıp, kontrol altına almaya başardılar. Bu amaçta sert odunlara, kolonileri odunların belli başlı yerlerinde büyümesini sağlayan belli başlı mantar kültürleri aşılıyorlar. Bu şekilde koyu çizgilerin nerelerde oluşacağını da belirleyebiliyorlar. Bir ağacın kesiti olan bu resimde bu tür manipülasyonun bir sonucu görülüyor. Bu odun parçasındaki mantar kolonileri, batmakta olan bir güneşin ve ışınlarını oluşturacak motifler üretecek şekilde değişimden geçirilmiş. Mantar türüne göre çizgiler daha ince veya daha belirgin oluyor. Mantar kültürleriyle araştırmacılar neredeyse her istedikleri motifi hatta kelimeleri bile yazdırabilmişler mantarlara.


En yakın akrabamız olarak kabul edilen şempanzelerin barışçıl oldukları sanılıyordu. Ancak şempanze araştırmacısı Jane Goodall'ın çalışmalarından sonra insansı maymunlar arasında da ölümcül çatışmaların yaşandığı saptandı. Şempanze ve gorillerde kavgalar genelde yaşam alanları için rakip gruplar arasında gerçekleşiyor. Şempanzeler ayrıca bazı hayvanları avlıyorlar ve bunların arasında maymunlar da var. Fakat insansı maymunlara saldırdıkları bilinmiyordu. 7Şempanze ve goriller arasındaki etkileşimin sakin geçtiği kabul ediliyordu' diyor Osnabrück Üniversitesi'nden Simone Pika. Bu iki tür, ağaçlar üzerinde yiyecek ararken hep barışçıl bir şekilde gözlemlenmişti. Hatta Kongo'daki araştırmacılar şempanzelerin ve gorillerin aralarında oyun oynadıklarına bile şahit olmuşlardı. Aynı şey Gabon'daki Loango Ulusal Parkı'nda incelenen insansı maymunlar için de geçerli. Fakat ne var ki 2019 yılında şempanzeler gorillere iki kez ölümcül saldırılar düzenlediler. Şempanzelerin bağırışlarını duyan araştırmacılar, ilk başta bu seslerin komşu şempanze topluluğuyla karşılaştıkları için çıkardıklarını düşündüler. Fakat daha sonra gorillerin karakteristik özelliği olan, göğüslerine yumrukla vurma sesini duydular. Araştırmacılar şempanzelerin beş gorilli bir gruba rastladıklarını gördüler. Bu iki insansı maymun grubunun karşılaşmasının barışçıl olmaktan çok uzaktaydı. 27 şempanzeli grup gorillere şiddetli bir şekilde saldırıyordu. Her ne kadar goriller kendilerini savunduysalar da şempanzelerin üstünlüğüne karşı çok fazla bir şey yapamadılar. Gümüş sırtlı goriller ve yetişkin dişiler kaçabildiyseler de iki goril yavrusu annelerinden koparılarak öldürüldü. Bu araştırmacıların gözlemledikleri ilk ölümcül saldırı oldu. Bununla birlikte şempanzelerin niçin saldırdıkları kesin olarak bilinmiyor. Geçerli teoriye göre iki saldırı türü var: Birincisi av diğeri yiyecek için rekabet. Şempanzelerin bazen küçük maymunları eti için avladıkları biliniyor. Ama Loango Ulusal Parkı'ndaki saldırı tipik av davranışıyla örtüşmüyordu. Nitekim şempanzeler yüksek ses çıkardılar, goril yavrularını öldürmeden çok önce de alarm çağrıları ve çığlıklar attılar. Oysa av sırasında maymunlar bu davranışı daha sonra sergiliyorlar. Saldırının diğer bir açıklaması da yiyecek için rekabet olabilir. Çünkü ölümcül saldırılar tam da yiyeceğin kıt olduğu bir zamanda gerçekleştirildi. Şempanzeler, gorilleri yiyecekleri ve yaşam alanları için bir rakip olarak görmüş olabilirlerdi. Çalışma, en yakın akrabalarımızın davranışları hakkında öğrenmemiz gereken daha birçok şeyin olduğunu gösteriyor.


Zebraların neden çizgileri var? Yüzyıldan uzun bir süredir araştırmacıların merak ettiği ancak tam yanıtını bulamadıkları bir soru bu. Buna karşın ortada dolaşan birçok teori var: Bu çizgilerin yırtıcılara karşı kamuflaj işlevi gördüğü, oluşan konveksiyon akımlar yoluyla bir soğutma mekanizması görevi üstlendiği veya sosyal etkileşimlerinde rol oynaması gibi... Ancak son araştırmalar çok farklı bir noktayı ortaya koyuyor: Yaklaşan sinekler hızlarını düşüremiyor ve bu nedenle zebraların üzerine konmakta zorlanıyorlar. Çalışmalara göre, zebra çizgileri sineklerin görme yetisini olumsuz etkileyerek deriye çarpmalarına veya uzaklaşmalarına yol açıyor. Bristol Üniversitesi'nden araştırmacıların, Proceedings of the Royal Society B dergisinde yayımlanan bu yeni çalışması zebralara özgü desenlerin sinekleri uzak tutmada nasıl bir rol oynadığına dair yeni bilgiler sunuyor. Araştırmacılar, sineklerin bir yüzeye iniş için yaklaşırken görüş alanında yüzeyin genişleme hızına göre kendi hızlarını ayarlayarak yavaş ve kontrollü bir iniş yapabildiklerini belirtiyor. Geçmişteki çalışmalarda, zebra çizgilerinin optik bir illüzyon yaratarak iniş yüzeyinin gerçekte olduğundan daha uzakta görünmesine neden olabileceği ve muhtemelen bu nedenle sineklerin başarılı bir şekilde iniş yapamadıkları görüşü ortaya atılmıştı. Sineklerin çizgili veya kare desenli yüzeylere inişlerinin kıyaslandığı yeni çalışma, sinekleri zebralardan uzak tutan mekanizmanın çizgilerden kaynaklanan bir optik illüzyon olmadığına işaret ediyor. Çalışmada sineklerin hem çizgili hem de kare desenli yüzeylere neredeyse hiç inmedikleri görüldü. Araştırmacılar, zebraları daha iyi tanımamızı sağlayan söz konusu çalışmanın, hayvan yetiştiriciliğinde sineklerin neden olduğu zararları azaltmaya da katkı sunabileceğini belirtiyor.


Pasifik Okyanusu'ndaki küçük ada devletleri Palau, Fiji, Saipan, Mikronezya gibi ülkeler iklim değişikliği sonucu oluşan mercan ölümlerinin etkisini azaltmak için tedbirler almaya çalışıyorlar. Bilindiği gibi mercan ekosistemleri dünya okyanuslarının %25'ini oluştururken tür çeşitliliği açısından da zengin yaşam alanlarıdır. Örneğin sadece Palau Cumhuriyeti ve Mikronezya adalarında 400 kadar resif oluşturan sert, 150 kadar yumuşak mercan türleri ile en az 1.500 kadar da mercan ekosistemlerinde yaşayan balık türü bulunuyor. Bununla birlikte, son zamanlarda başta iklim değişikliği sonucu mercanlarda beyazlaşma görülüyor ve bu bölge mercanlarının %15'inin ölüm sınırında olduğu biliniyor. Mercan ekosistemleri sadece biyolojik çeşitlilik açsından değil aynı zamanda denize bağımlı olan yerel halk için de önemli çünkü küçük ölçekli balıkçılık yapılarak halkın besin talebi karşılanmış oluyor. Bu ülkelerin denize bağımlılığı yaşamsal çünkü balıkçılık dışında tek geçim kaynağı turizm. Turizmin sürdürülebilir ve doğaya saygılı biçimde yapılması için de önemli kararlar alınmış. Bunlardan biri Pasifik Okyanusu'ndaki başta Palau Cumhuriyeti olmak üzere ada ülkelerinde deniz ortamına ve canlılarına zarar veren güneş kremlerinin kullanımını, bulundurulması ve satışının yasaklanması. Sadece yerel bitki özütlerinden yapılmış kremlerin satışı serbest. Diğer bir uygulamaysa, beyazlaşan ve ölen mercan kolonilerinin yerine yapılan mercan ekimi ve restorasyon çalışmaları. Ağırlıkla Japonya destekli olan ve deniz biyologları tarafından yürütülen çalışmalar sonucu belli mercan türlerin yeniden büyütülmesi başarılmış durumda. Restorasyon çalışmaları ise devam ediyor. Gelecek yıllarda dünya okyanuslarında mercan ekimini bir meslek olarak görürsek şaşırmamız lazım. Bu arada, mercan ölümleri sadece iklim değişikliğine bağlı değil. Aşırı yağmur ve seller ile yoğun dalış turizmi baskısı da etkenler arasında. Pasifik'te bulunan küçük ada ülkeleri iklim değişikliği sonucu deniz suyu seviyesindeki yükselmelerden olumsuz etkileneceği için iklim değişikliğinin azaltılması için ortak çaba gösteriyorlar. Bu çabanın başında ise uzun süreli izleme programları geliyor. Son olarak, Palau Cumhuriyeti 500.000 km bir alanı deniz koruma bölgesi ilan ederek denizlerin sürdürülebilir kullanımı ve korunması için ciddi bir adım attı. Hiç deniz koruma alanı bulunmayan Marmara ve Karadeniz aklıma geldi burada çalışırken. Daha kadar bekleyeceğiz bilmiyorum veya kimin ne kadar umurunda... Prof. Bayram Öztürk, Tokyo Deniz Bilimleri ve Teknolojisi Üniversitesi konuk öğretim üyesi.


Televizyon izleyenlerin çoğu, Muerto Kanyonu virüsünün, çok büyük ekolojik sahadaki oyunculardan yalnızca biri olduğunu artık biliyor. Her türlü ölüm çığırtkanı bu sahada tuhaf ortaçağ habercileri gibi beliriyor. Son zamanlarda kışkırtılan bu virüsler isimlerini, bilimsel geleneğin ısrarıyla, ilk kez ortaya çıktıkları şehirlerden alıyorlar: Junin, Machupo, Sabya, Guranito, Hanann, Ebola, Marburg, Lassa, Rift Vadisi, SARS ve en son Coronavirüs. Yeni kuşak virüsler ifadesini ilk kez 1989'da Rockefeller Üniversitesinden virüs bilimci Stephen Morse kullandı. Morse bu ifadeyi seçmekle, korku duyulan Andromeda türü gibi, genetik değişikliğe uğramış yeni türleri değil, bir toplumda birdenbire ve hızla ortaya çıkan mevcut, hatta çok eski virüsleri kastediyordu. Gerçekten de şimdilerde manşetleri dolduran virüslerin çoğu eski kabusların kahramanlarıdır: Grip, kuduz, Hepatit A, B, C, D, Dang Humması ve yedi üyeli Herpes ailesi. Kanlı Ateş ya da Ebola ve Marburg gibi diğer virüsler, egzotik ve yabancı görünür. Ancak Morse'un uykularını kaçıran virüsler, henüz teşhis edilmemiş olanlardır (Bu arada, virüslerin sayısının yıldızlar kadar çok olduğunu ve bilim adamlarının şimdiye kadar yalnızca 5.000'ini tanımladıklarını belirtelim). Virüslerin, kendi yaşam ortamlarından çıkıp insanları öldürme yönündeki giderek artan arzuları, Morse'un virüs trafiği olarak adlandırdığı, hayvan topluluklarında doğal olarak var olan hastalıkların insana transferinin bir sonucudur. Ortaya çıkan başka bir virüs de, Afrika'nın Rift Vadisi'nin adıyla anılır. Virüs, 1970'lere dek, Avrupa'dan getirilen hayvanlarda görülen, koyun, keçi ve sığırlarda düşüklere ve ölü doğumlara neden olan basit bir enfeksiyondu. Aedes pseudoscutellaris sivrisineğinin taşıdığı hastalık, büyük yağmurlardan sonra Afrika'nın otlaklarına yayılır. Hayvan sürülerine bir kez yerleştikten sonra başka sivrisinekler virüsü diğer dört ayaklı kurbanlara taşır. Avrupa'dan getirilen hayvanlar Afrika'nın uygun yerlerini işgal edene ve Mısır'da Assuan Barajı inşa edilene dek, bu eski virüs Afrika'nın insan ve hayvan topluluklarıyla fazla bir soruna yol açmadan uyum içinde yaşamış gibidir. 1977'de, teknolojik bir abide olan barajın inşasından altı yıl sonra, Nil Vadisi'ni kasıp kavuran salgın, 800 bin hektar genişliğinde bir bölgede insanları ve hayvanları yere serdi. Suyun cezbettiği çobanlar ve sürüleri, virüs için bereketli topraklardı. Ayrıca barajın durgun ve sığ suları, Aedes için ideal bir üreme yeriydi. Virüs, çobanların ve rüzgarın yardımıyla Mısır'a ulaştığında, ekolojik bir katliam meydana geldi. 200 bin kişi ciddi şekilde hastalandı, 600 kişi ateş ve karaciğer iflası nedeniyle öldü. Birçok insan gözlerini ve aklını yitirdi. Hayvan sürülerinin yok oluşu kutsal kitaplardaki boyutlardaydı ve Mısırlılar o yıl et yiyemedi. ABD'de virüsü taşımaya çok uygun otuz kadar yerli sivrisinek türü vardır. Virüsü ABD'ye taşımak için bütün gereken, hasta hayvanların ithali ve uyuklayan bir gümrükçüdür. Böylece, Rift Vadisi bir gün Ebola kadar ünlü olabilir. Salgın başladığı gibi ansızın sona erdi. Bilim adamları Ebola'nın yağmur ormanlarında nerede saklandığını ya da neden istediği zaman ortaya çıktığını hala bilmiyorlar. Son on dokuz yılda Ebola, Zaire ile Sudan'da iki kez daha göründü ve bir kez de Washington DC dışındaki bir maymun evinde ortaya çıktı. Ebola Reston adı verilen tür, yalnızca maymunlar için tehlikeliydi ve kökeni Filipinler'di. Bununla birlikte Reston virüsü özel bir genetik değişikliğe uğramıştı: Havayla bulaşabiliyordu. Ebola, kanın dışında daha etkili ulaşım araçları bulmaya kararlı bir mikroba benziyor. Ölü yunuslarla fokların da denizlerdeki virüs değiş tokuşu hakkında anlatacakları vardır. 1987 ile 1991 yıllan arasında Avrupa denizlerinde bu memelilerin binlercesi öldü. Sibirya'daki kitlesel fok ölümünü Kuzey Denizi'ndeki ve Akdeniz'deki yeni ölümler izledi. Bilim adamları sonunda insan kızamığına ve köpek virüsüne çok benzeyen dört yeni virüs teşhis ettiler. Gerçekten de Sibirya salgını, hastalıktan ölen köpeklerin Baykal Gölü'ne atılmasından kaynaklanmış olabilir. Ama virüslerin hepsi bir şekilde yardım görmüş gibidir. Ölü hayvanların çoğunun karaciğerlerinde aşırı miktarda PCB gibi kirleticiler vardı ve bu da onların bağışıklık sistemlerinin çökmesine neden olmuştu. Birçok virüse yardımcı olan sıcak hava da denizlerin çoğunu ısıttı. Virüsleri ve bakterileri besleyen dev yosun oluşumları memelilerin ölümünde bir rol oynamış olabilir. Sonuçta, denizlerdeki virüs trafiğinin de karadaki kadar yoğun hale geldiği kesin. İlk olarak Çin'in Hubey eyaletine bağlı Wuhan kentinde 12 Aralık 2019'da tespit edilen corona virüsünde ölü sayısı yükselmeye devam ediyor. Pangolin isimli hayvanın virüsü yaydığı iddia edildi. Aşı tedavisi için çalışmalar devam ederken ise Tayland'ta yeni tip corona virüs (2019-nCoV) gelişen hastalara, gripte ve HIV'de uygulanan ilaçların karışımıyla tedavi verilmesi sonunda bu hastalar iyileştiler. Son dakika bilgilere göre ise, İran merkezli Mehr Haber Ajansı'na göre ülkede yeni tip corona virüs saptanan iki kişi, hastanede hayatını kaybetti. İşte, corona virüsünde yaşanan son gelişmeler... Çin'in başlıca idari birimlerinin yanı sıra 24 ülkeye yayılan virüs karşısında yerel düzeylerdeki tedbirler de sıkılaştırıldı. Başkent Pekin ile ülkenin sanayi ve finans merkezi Şanghay'da insan ve araç hareketliliği sıkı kontrollere tabi tutulurken, maske takma zorunluluğu getirilmesi gibi önlemlere başvuruluyor. Corona virüsü hayvanlar arasında yaygın olarak bulunan kalabalık bir virüs ailesidir. Ender hallerde, bilim insanları tarafından zoonoz olarak adlandırılan durum ile, yani hayvandan insana bulaşma şeklinde geçebilir. Gelecek Hafta Corona / Covid-19 Virüs Belirtileri ve Çeşitleri ile devam edeceğiz. Bu yazı HBT'nin 212. sayısında yayınlanmıştır.


Mısır Krallığı özellikle de İ.Ö. 30 yılında Romalılar tarafından fethedilmeden önce, krallığın son kraliçesi Kleopatra ile ünlenmişti. Fakat Yunan-Makedon kökenli Ptolemerlerin Nil kıyısındaki bu ülke üzerindeki hakimiyetleri 300 yıl öncesine uzanır. Büyük İskender'in ölümünden sonra hükümdarlığı sahiplenen Ptolemerler, İskenderiye'yi de başkent yaptı. Akdeniz bölgesinin en büyük kenti olan İskenderiye, kütüphanesi ve feneriyle meşhurdu. Ayrıca o dönemde yaratıcılığın ve icatların merkezi olan kent, Öklid ve Arşimet gibi dahileri de barındırıyordu. Ama uygarlık ne kadar gelişmiş olsa da zayıf bir tarafı vardı yine de. Nitekim ülkenin tüm tarım ve yiyecek ihtiyacı Nil nehrine ve taşkınlarına bağlıydı. Taşkınlar tarlalara verimli çamuru taşıyor ve bitki ekimi için yeterli su sunuyorlardı. Dolayısıyla da eski Mısırlılar yaşamlarını Doğu Afrika musonlarıyla tetiklenen Nil taşkınlarına bağlı olarak sürdürüyorlardı. Yale Üniversitesi'nden Joseph Manning'e göre Ptolemaios Krallığının Nil taşkınlarına bağlı olması yazgısını da belirledi. Araştırmacılar o tarihlerde yaşanan volkanik etkinliklerinin iklimi birkaç kez değiştirdiğini ve Afrika musonunu da etkilediğini saptamışlar. Volkanik püskürmelerden sonra iki yıl ülke için büyük önem taşıyan Nil taşkınları yaşanmamış. Yanardağ püskürmeleri ve Nil taşkınları arasındaki bağlantıyı araştırmacılar farklı kaynaklarla canlandırmışlar. Nil taşkınlarının kroniği için tarihi kayıtlar değerlendirilmiş. Son 2500 yılda yaşanan büyük yanardağ püskürmelerinin rekonstrüksiyonu, buz karot örnekleriyle yapılmış. İklim modelleri böylece volkanik kükürt gazlarının Afrika musonunu ne şekilde zayıflattığını ve Nil taşkınlarını nasıl engellediğini göstermiş. Nil taşkınlarının azaldığı dönemlerin, tarihsel olaylarla karşılaştırılmasıyla da iklim değişiminin Ptolemaios Krallığı üzerindeki etkisi ortaya çıkmış. İ.Ö. 46 ve 44 yıllarındaki kuvvetli püskürmelerden sonra hiç taşkın yaşanmamış. Gerçi Kleopatra, kraliyet depolarındaki tahılı dağıtarak halkın yoksunluğunu geçici olarak gidermişti ama yine de kısa bir süre sonra bir isyan başlamıştı. Hatta Teb'de İ.Ö.207 yılından itibaren yirmi yıl devam eden ayaklanmalar da bir dizi volkanik etkinlik ve bunlara bağlı taşkın kaybıyla ilgili olabilir diyor araştırmacılar. Püskürmelerin yaşandığı yıllarda isyanlar da artmış çünkü. İ.Ö. 238 yılındaki bir rahip bildirisinde taşkınların yaşanmadığından söz edilirken, diğer bir papirüste de bir Mısır ayaklanması geçiyor. Hatta Ptolemerlarin savaşlarda başarılı olmalarında da volkanik püskürmeler etkili olmuş olabilir. Nitekim tarihi veriler, ara verilen savaşlar ve volkanik etkinlik yılları arasında bir örtüşmeye işaret ediyor denmekte. Mısırlı hükümdarlar, ülkelerinde yaşanan ayaklanmalar yüzünden sık sık savaşlara ara vermek zorunda kalmışlar. Mesela III. Ptolemaios İ.Ö. 245 yılındaki üçüncü Suriye savaşında gerçi Babil'e kadar ilerlemişti ama sonra ülkesindeki huzursuzluklar yüzünden Mısır'a geri dönmek zorunda kalmıştır. Eğer Mısır'a geri dönmek zorunda kalmasaydı Selevkosların bütün bölgelerine hakim olabilirdi diye yazmış Romalı bir tarihçi. Hatta Antonius ve Kleopatra'nın Oktavius'a karşı yaptıkları savaşa da İskenderiye'deki ayaklanmalar engel olmuştu. Son araştırma Ptolemaoios devletinin ve halkının, kaybolan taşkınlara ne tür reaksiyonlar gösterdiğini ortaya koyması açısından önem taşıyor. Bu yazı HBT'nin 84. sayısında yayınlanmıştır.


Hücrelerimizin santralleri ve enerji depoları olan mitokondriler yaşamsal önem taşıyor. Mitokondriyal DNA'daki hasarlar yüzünden işlevi bozulduğunda, sağırlık, körlük, kalp yetersizliği ve nörolojik bozukluk gibi ağır hastalıklar gelişebiliyor. Hatta bazı mitokondriyal hastalıklar ölümle bile sonuçlanabiliyor. Dünya genelinde 5000 kişiden birinin mitokondri kalıtımında hastalık yapıcı mutasyon bulunuyor. Ve bu bozukluğun tedavisi bulunmuyor. Hücre çekirdeğindeki genetik bozukluklar için CRISPR/Cas9 gen makası sayesinde ilk genetik tedaviler geliştirilmişse de, mitokondriyal gen bozuklukları için durum farklı. Bunun nedeni, en yaygın gen araçlarının mitokondriye nüfuz edememesi ve dolayısıyla da bu hücre organellerinin DNA'sına ulaşamaması. Gerçi insan yumurta hücrelerindeki kusurlu mitokondrinin tamamen değiştirilmesi denenmişti, ancak bu prosedür oldukça tartışmalı. ABD'li araştırmacılar, mitokondriyal DNA'daki sitozini, timine dönüştürebilen bir aracı ancak 2020 yılında geliştirebildiler. Bununla birlikte bu teknik yalnızca hatalı yerleştirilmiş sitozin bazlarının bazıları için etkili olduğundan, tıbbi tesiri sınırlı: Hastalığa neden olan yaklaşık 90 mitokondriyal mutasyondan sadece dokuzunu onarabilmekte. Bilim insanlarının açıklamalarına göre bu gen düzenlemelerinde 49 hatalı adenin bazı, hatasız guanin bazıyla değiştirilmiş. Daha sonra gerçekleştirilen testlerle, söz konusu aracın hücrelere zarar vermediği görülmüş ve mitokondriyal DNA'da de istikrarsızlaşma yaşanmamış. Araştırmacılara göre yeni gen aracı mitokondriyal gen terapisinde yeni bir çağın habercisi olabilir. Bununla birlikte yeni gen aracının hayvanlarda ve insanlarda kullanılmadan önce çok sayıda araştırmanın ve iyileştirilmelerin yapılması gerektiği gibi, etkinliğinin ve baz değiş tokuşunun özgüllüğünün de artırılması gerekiyor.


- Albert Schweitzer Klasik müziğin yapısı gereği kullanılan enstrümanların çeşitliliği, sunulan eserlerin kendine özgü yapıları ve isimlendirilmeleri gibi faktörler göz önüne alındığında, bir müzik türü zeka ve beyinle ilişkilendirilecek olsa bu da klasik müziktir sanırım. Aslında bu etkiyi iki açıdan ele almak doğru olur. İlki müzisyenlerin yaşamı üzerinde olan etkisi, diğeri de burada konumuz olan dinleyici üzerindeki etkisidir. Ortalama dinleyici kulağının alışmasının kolay olmadığı bilinen bu müziğe, bir de günümüzün her otuz saniyede kendini tekrar eden birkaç dakikalık popüler şarkılar arasından sıyrılıp toplumsal bir beğeni odağı olmasını beklemek, teknik olarak kolay değil. Hele bizim toplumumuz gibi klasik, çoksesli müzik yapısına aşina olmayan coğrafyalarda bu daha da zor. Çocukluğumu geçirdiğim İzmir'de ortaokul yıllarımda zeybek oynardım, bağlama çalardım ve halk müziğine adeta aşıktım. Bir taraftan İç Anadolu, diğer taraftan ise Balkan göçmeni olan iki ailenin İzmir'de buluşmasının bir ürünü olarak güzel bir kültür mozaiği içinde büyüdüm. Ne var ki bu mozaik içinde ortaokula kadar klasik müzik pek yoktu. Ortaokulda müzik öğretmenimizin bir klasik müzik sevdalısı olması ile çok şey değişti. Tüm müzik derslerimiz klasik müzik plakları dinleyerek geçer oldu. Sınavda da çaldığı plağın ne olduğunu bilmemizi isterdi. Bize her dinleyişte biraz daha fazla seveceğimizi söylemekle kalmadı, ayrıca klasik müziğin zekayı açıcı etkisini de özellikle vurguladı. O andan itibaren bulduğum kaynaktan klasik müzik dinlemeye gayret eder olmuştum. Evimizde pikap ya da o zamanlar yeni olan kaset-çalar yoktu. Dedemlerin evinde eski bir pikap ve nereden nasıl geldiğini bilmediğim yüzlerce plak vardı ki bunların büyük bir kısmı klasik müzik plaklarıydı. Oysaki ne dedem, ne de anneannem dinlemezlerdi bu tür müziği. Okuldaki bu klasik müzik motivasyonunu takiben ilk dedemin evine gittiğimde tüm plakları çıkardım. Klasikleri ayırdım ve sırayla dinlemeye başladım. Öğretmenimiz birkaç dinlemeden sonra seversiniz dediği için her parçayı birkaç kez dinleyip sevme derecemin artıp artmadığını test ediyordum. Bu sırada deniz kenarında kendi halinde sessiz sakin ev, senfonik melodilerle yıkılıyordu. Bu sırada anneannem hışımla odaya girdi ve tam bir Ege şivesiyle çocum ne dinleyipdurun gıygıy dedi. Anneanneme döndüm ve ergen bilmişliği ile Schubert, Bitmemiş Senfoni dedim. Cevap anında geldi. Hadi gari aklın gaba yalım acık , iyi ki bitmemiş biteymiş nolcemiş gari bu. Hadi çocum bırak bu gıygıyı da al sazını eline bana bi ördek suya dal da geli çalıver, hadi aslan oğlum.Görüleceği üzere bizim gibi çoksesli müzik yapısına aşina olmayan toplumlarda klasik müziğin beğeni odağı olmasını beklemek zor. Mozart dinlemenin düşünme yetisini artırdığı ve zekayı kullanma becerisini yükselttiği pek çok bilimsel çalışmada gösteriliyor. 60 yaş üzeri bireyleri içine alan çok yönlü bir çalışmada bireylerin bir süreci tamamlama hızlarının, dinledikleri müzik ile ilişkisine bakıldığında, Mozart dinlemenin işin tamamlanma süresine anlamlı bir katkı sağladığı görülüyor. Bu çalışmada arka plan sesi olarak Mahler gibi başka bestecilerin yanında, ölçülebilir bir sokak gürültüsü ve white noise olarak tanımlanan diğer minör gürültüler de kullanılmış. 1- The cognitive eff ects of listening to background music on older adults: processing speed improves with upbeat music, while memory seems to benefi t from both upbeat and downbeat music. Sara Bottiroli, Alessia Rosi, Riccardo Russo, Tomaso Vecchi, and Elena Cavallini. Front Aging Neurosci. 2014; 6: 284. Bu yazı HBT'nin 98. sayısında yayınlanmıştır.


Kanada'da yürütülen küçük çaplı bir araştırmaya göre insanların seks ve uyuşturucudan aldığı zevkle bağlantılı olan beyin kimyasalları, aynı zamanda müzik dinlerken alınan zevkle de ilişkili. Scientific Reports dergisinde yayınlanan araştırma bulgularına göre, beynin zevk merkezi olarak adlandırılan bölgesini etkinleştiren kimyasal bileşenleri engelleyen ilaçları kullanan katılımcıların müzikten etkilenmedikleri görüldü. Araştırmaya göre zevk veya ödül hissi, beyinde iki evrede gerçekleşiyor. Birinci evre ileriye yönelik evre yani isteme evresidir ve dopamin adı verilen nörotransmiter tarafından yönlendirilmektedir. İkinci evre ise tamamlayıcı evre, yani beğenme evresidir ve beyindeki opioidler tarafından yönlendirilmektedir. Kanada'daki McGill Üniversitesi'nden psikolog Daniel Levitin, beynin kendi opioidlerinin müzikten alınan zevkle doğrudan bağlantılı olduğunun ilk defa bu araştırmayla gözlemlendiğini belirtiyor. Daha önce yapılan araştırmalarda opioidlerin yalnızca seks, yemek ve uyuşturucu deneyimlerinden alınan zevkle bağlantılı olduğu ortaya çıkmıştı. Yürütülen araştırmada, opioidlerin müzikten alınan zevkle ne gibi bir bağlantısı olduğunu bulmak için katılımcılara naltrekson adında bir ilaç verilerek opioidlerin beyindeki etkilerinin engellenmesi sağlandı. Araştırma sonucunda, naltrekson alan katılımcıların müzik dinlerken yüz hareketlerinin oldukça azaldığı görüldü. Dinleyenlerin kişisel tepkileri ise nötr şarkıları değil yalnızca daha önceden beğendiklerini söyledikleri şarkıları dinlerken değişti. Araştırmacılar, nötr şarkıların zevk vermesi zaten planlanmadığından bu bulgunun şaşırtıcı olmadığını belirtti. Bulguların tam da tahmin ettikleri şekilde olduğunu belirten Levitin, katılımcıların deney sonrası paylaştıkları fikirlerin ise oldukça ilginç olduğunu söyledi. Örneğin naltrekson alan bir katılımcı, normalde en sevdiği şarkıyı dinlerken önceden hissettiği gibi hissetmediğini belirtirken bir başka katılımcı ise bir şarkının kulağa hoş geldiğini ama duygusal olarak bir şey hissetmediğini söyledi. Araştırmacılar, elde edilen bulguların geniş bir popülasyon için geçerli sayılabilmesi için daha geniş çaplı bir araştırma yürütülmesi gerektiğini de ekledi. Buna ek olarak araştırmacılar, beyindeki ödül sisteminin yalnızca bir bölümünün engellendiğini, gelecek araştırmalarda katılımcılar müzik dinlerken opioid sisteminin beyindeki dopamin ile nasıl etkileşime girdiğinin de incelenmesi gerektiğini ekledi.


Deniz gergedanı olarak da bilinen Narvallar, boynuzu andıran karakteristik tek dişleri ile meşhur deniz memelileridir. Görünüşleriyle mitolojik Tekboynuzu akıllara getirmelerine ek olarak, Arktik bölgesinde gözlerden uzak yaşamları da bu canlıların gizemini artırıyor. "Narval" adı, Norveççe "nar" ve "hval" sözcüklerinden geliyor. Narvalların alacalı gri rengi, boğulmuş denizcilerin bedenlerinin aldığı renge benzetilmiş. Narvalların bilimsel adı ise Latince'de "tek diş, tek boynuz" anlamına gelen monodon monoceros'tur. Narvalların yaşayan en yakın akrabaları beyaz balinalardır. Narvallar ve beyaz balinalar dişli balinalar ailesine dahildir, her iki tür de tüm yaşamlarını Arktik Okyanusu'nda geçirir, büyüklük ve davranış bakımından benzerlik gösterir ve oldukça nadir olarak ortaya çıkarlar. Dişli balinalar grubuna dahil olsalar da narvalların ağızlarında fonksiyonel dişleri yoktur. Erkeklerde sağ köpek dişi kafatasının içinde kalır ve hiçbir zaman dışarı çıkmaz, sol köpek dişi ise nadiren, ağzında dışına kadar çıkarak bu canlıyı iki boynuzlu hale getirir. Narvalların alametifarikası olan tek boynuz, genellikle erkeklerde bulunur, dişilerin yaklaşık yüzde 15'inde görülür. Bu sıra dışı uzun dişin neden ortaya çıktığı konusunda çeşitli teoriler var. Bunlardan bazıları bu dişin hayatta kalmaya yardımcı olduğunu; yüzeydeki buzu kırmak, balık avlamak veya yiyecek bulma amacıyla deniz tabanını kazmak için kullanılabileceği öne sürüyor. Ancak çoğunluğu bu dişe sahip olmayan dişi narvallar erkeklerden daha uzun yaşıyor. Bu nedenle kimi uzmanlar, dişin hayatta kalmak için bir avantaj sağlamadığını ancak çiftleşme için erkekler arası rekabette etkili bir silah olabileceğini düşünüyor. Ancak bu uzun dişin başka bir amacı da olabilir. 2014 tarihli bir araştırmada, dişin sıcaklık ve tuzluluktaki dalgalanmalar gibi ortamdaki değişiklikleri algılayabilen hassas sinir uçları ile dolu olduğu bulundu. Bu bulgular Narvalların uzun dişinin bir duyu organı olabileceğini düşündürüyor. Narvallar Kuzey Buz Denizi'nde , Kanada, Grönland, Norveç ve Rusya kıyılarında yaşarlar; kışları kıyıdan uzakta geçirir, yaz aylarında kıyı bölgelerinde görülürler. Narvallar, oldukça derinlere dalabilirler, familyalarının en mahir dalgıçlarıdırlar. Hiç ışığın olmadığı ve su basıncının 150 atmosferi aştığı 1.500 m derinlikte yüzebilirler. Bu yetenekli dalgıçlar, her dalışta ortalama olarak 25 dakika su altında kalırlar. Büyük akciğerleri, esnek göğüs kafesleri ve kanlarındaki yüksek konsantrasyonlarda miyoglobin bu zorlu koşullarda hayatta kalmalarını sağlar. Narvallar genellikle üç ila sekiz üyeden oluşan, bazen de 20 üyeye kadar olan gruplar halinde yaşar. Daha küçük olan gruplar göç mevsiminde bir araya gelerek büyük gruplar oluşturur. Narvalların yaşam süresinin 30 ila 40 yıl arasında olduğu tahmin ediliyor. Erkekler 8-9, dişiler ise 4-7 yaşında cinsel olgunluğa ulaşıyor. Genellikle nisan ayına denk gelen çiftleşme mevsiminde erkekler dişiler için mücadeleye girer. Gözlem yapmayı epey zorlaştıran şekilde yaşamlarının çoğunu kıyıdan yüzlerce kilometre açıkta ve devasa buzulların altında geçiren bu Tekboynuzların davranışları ile bilgilerimiz oldukça sınırlı. Hamile narvallar, doğum için derin koylara çekilir. 15 aylık hamilelik döneminden sonra yaklaşık 1,5 m uzunluğunda ve 80 kg ağırlığında tek bir yavru doğar. Narvallar genellikler her üç yılda bir doğum yapar ve yavrular 20 ay kadar annelerinin yanında kalır. Bizden uzakta yaşadıklarından olsa gerek, narvalların koruma tedbirlerine pek de ihtiyacı yok gibi görünüyor. Uluslararası Doğa Koruma Birliği , narvalları en az seviyede tehdit altında olan türler arasında değerlendiriyor. Kuzey Kutbu bölgesinde 12 alt gruba bölünmüş yaklaşık 123.000 yetişkin narval olduğu tahmin ediliyor. Ancak tüm doğal yaşamın olduğu gibi, narvalların da iklim değişikliğinden etkilenmeleri muhtemel. Kuzey Kutbu'ndaki sıcaklık rekorları buzulların erimesine neden olarak gemiler için daha çok alan açarken, doğal yaşam için alanları kısıtlıyor. Geçtiğimiz yıl yapılan bir araştırma, narvalların Kuzey Kutbu'ndaki artan insan aktivitesinden en çok etkilenen canlılar olduğunu gösteriyor. 2017'de Science dergisinde yayınlanan bir araştırma da, narvalların stres karşında gösterdiği tepkinin şimdiye dek kaydedilmiş en şiddetli fizyolojik tepkiler olduğuna işaret ediyor. Şartlardaki olumsuz değişimlere oldukça duyarlı olan narvallar için gelecek kolay olmayabilir. Diğer deniz memelileri gibi narvallar için de çevrelerini algılamada işitme önemli rol oynar. İnsan ürünü gürültüler, onların duyma ve iletişim kurma becerilerini olumsuz etkileyebilir; diğer grup üyelerinin yerlerini tespit etme, avlanma, eş bulma ve yırtıcılardan kaçınmalarını zorlaştırabilir. Kuzey Kutbu doğal yaşamının önemli üyeleri olan Narvallar, iklim değişikliğinden etkilenebilecek türler arasında ilk sıralarda yer alıyor. Narvallar, aynı zamanda, bölgede yaşayan Eskimolar için önemli bir kültürel öğe ve besin kaynağı. Yüzyıllardır narval avcılığı yapan Eskimolar, son dönemde, denizin gizemli Tekboynuzlarını izleme ve incelemede bilim insanlarıyla iş birliği yapıyor.


Neandertal soyu yüz binlerce yıl içinde Avrasya'nın batısında başarılı bir şekilde gelişmiş ve buz devrinin değişken döngülerini atlatmaya başarmıştı. Fakat günümüzden yaklaşık olarak 40.000 yıl önce dondurucu iklim en uç noktasına ulaştı. Değişen yalnızca iklim de değildi, bölgeye yeni bir insan türü geldi: Homo sapiens. Ve modern insanın Avrupa'ya göçmesinden sonra Neandertal insanının soyu da tükendi. Araştırmacılar Neandertal ve üst Paleolitik insanların azı dişlerindeki mikro aşınma izlerini inceleyerek insanların beslenme biçimleri hakkında bilgi edindi ve iklim koşullarıyla zamansal bağlantılar kurdu. Bu şekilde iki insan türü arasında belirgin davranış biçimleri ortaya çıkmış: Neandertaller kolay ulaşılabilir besi kaynaklarına bağlı kalırken, modern insanlar zor ulaşılabilir besinlerden yararlanabilmek için çaba harcamışlar. Bu farklılık yeni teknolojilerin kullanımıyla ilgili. Bilim insanları modern insanın farklı beslenme stratejileri sayesinde Neandertal insanından daha üstün duruma geldiğini düşünüyorlar. Araştırma çerçevesinde günümüzden 500.000 ila 12.000 yıl önce Avrupa ve Akdeniz ülkelerindeki 37 buluntu yerinden çıkarılan, Neandertal ve Homo sapiens'e ait 52 azı dişi incelenmiş. Dönüşümlü olarak yaşanan soğuk ve sıcak dönemler doğal çevreyi hep yeniden biçimlendiriyordu, bazen bozkırlar bazense ormanlık alanlar vardı diyor uzmanlar. Analizler Neandertal insanın önemli ölçüde doğal çevreye bağımlı kaldıklarını göstermekte. Bozkırlarda daha çok etle beslenen Neandertal, ormanlarda etin yanında örneğin sert tohumlar veya fındık gibi bitkiler de tüketmişti ki bu yiyecekler dişlerde daha karmaşık motifler bırakmış. Bu verilerden anlaşıldığı üzere Neandertal insanı değişen çevre koşullarının sunduğu besinlerle yetinmişti. Oysa modern insanın beslenme biçimindeki değişim daha çok kültürel gelişimle ilgiliydi. Farklı çevre koşullarında beslenme biçimini değiştirmeyen Homo sapiens, bozkırlarda da göreceli olarak bol miktarda bitki tüketmeye devam etmişti. Bunun için de örneğin toprağın içindeki bitki kökleri çıkarabilmek için aletler geliştirmişti. Bilim insanları sonuçların Neandertal insanının esnek olmadığının veya değişimlere uyum sağlayamadığının bir kanıtı olmadığını söylüyorlar. Fakat Buz devrinde iklimin çok fazla soğuması ve besinlerin kıtlaşmasından sonra Neandertal insanının oportünist beslenme biçimi hayatta kalabilmek için yeterli olmamıştı. Modern insan ise kötü iklim koşullarında bile yeni teknolojileri sayesinde çevresindeki besin kaynaklarında daha verimli bir şekilde yararlanarak üstün konuma gelmiş ve yaşamını sürdürmeye başarmıştır.


HBT'nin 5.yılında aslında onun öncesindeki Cumhuriyet Bilim-Teknik ekiyle birlikte neredeyse 34 yıllık bir yayını kutluyoruz. Cumhuriyet gazetesinin bir dönemki yöneticilerinin Bilim-Teknik ekini kaldırmaları bence yanlıştı ama bu derginin bağımsız olarak yaşamasına yol açtı. İyi oldu. Türkiye'de her zaman halkın popüler bilim yayınlarına ilgisi olmuştur. Osmanlı'nın son döneminden itibaren popüler bilim kitapları çevrilmiş, zaman zaman süreli yayınlar olmuştur. Milli Eğitim Bakanlığı'nın Hasan Ali Yücel dönemindeki klasik kitap yayınlarında o dönemin halk için yazılmış önemli bilim kitapları da yer almıştı. O dönemlerde en etkili yayınevi olan Varlık Yayınları, çocuklar için Doğan Kardeş kitapları da popüler bilim çevirilerine yer vermişti. Aylık süreli yayın olarak yıllardır TÜBİTAK Bilim ve Teknik dergisi var. Darwin tartışması ve TÜBİTAK Popüler Bilim Kitaplarının sayısını azaltan, alanları daraltan değişikliklerden beri bu mecranın yayın politikasının bağımsız ve bilime göre olmasına gölge düştü. Ayrıca aylık değil haftalık bir bilim yayınının işlevi farklı, her zaman ilgi göreceğini umarım. Popüler bilim yayıncılığı ince bir iştir, okurlar kadar yazarları, editörleri ve yayıncıları da zaman içinde eğitir ve geliştirir. Bilimin ve matematiğin zor, anlaşılmaz, sıkıcı ve ürkütücü olduğu yanlış temsilini yerleştiren şekilci eğitim sistemleri bilimi hem merak edip hem de anlayamayacağını sanan insanlar yetiştiriyor. Bilimin ne olduğunu nasıl yapıldığını ve tarihi ya da güncel bilimsel araştırma sonuçlarının pekala kolay anlatılıp keyifle okunmasının mümkün olduğunu göstererek bilim haberlerini aktarmak popüler bilim yayıncılığının birinci ve geleneksel işlevi. Popüler bilim yayıncılığının çoğu zaman çaktırmadan bazen da çaktırarak yaptığı bir diğer işlevi daha var. Bu da günümüzde ve tarih boyu, zaman zaman, ülkemizde ve dünyanın başka yerlerinde öne çıkan aklın reddine karşı aklı, sağduyuyu savunmak. Bilimdeki tartışmalar birçok siyasi tartışmalar gibi, içeriğinden farklı siyasi ve ekonomik çıkarlara dönük yüzeysel polemik ve münazaralar değil, bir içerikle ilgili, kanıtlara ve gözlemlere dayanarak sonuca varılan, üzerinde anlaşılabilen konular. Bu niteliği, yani akılcı düşünce tarzını örneklediği için bilimi izlemek ve herkes için bilimi anlatmak aslında dolaylı olarak da önemli bir hizmet veriyor.


Sevgileri yarınlara bırakmayan bir ailede büyüdüm. Küçük yaşta bilime olan merakım, dedemin vefatını öğrenmem ile ivmelendi diyebilirim. Mesela, küçükken bir çakıl taşını parçalayarak içerisindeki atomları bulmaya çalışıyordum-üstelik herkesin bunun imkansız olduğunu söylemesine rağmen-Atom mikroskopuyla tanışınca yaptığım şeyin imkansız olduğunu anlamıştım ama bir şekilde ailemin ilgi alanımı anlamasını sağlamış oldum. Küçükken, babam bana Madam Curie'nin hayatını anlatan bir kitap hediye etmişti, sanırım O'ndan etkileneceğimi düşünmüş olmalı. Kitabı okuyunca, piezoelektrik olgusunu keşfeden Madam Curie'nin kocası Pierre Curie'ye aşık oldum. Fiziğe ilgim böyle başladı. Memleketimizdeki her genç gibi ben de üniversite sınavına girdim. Fizik, kimya gibi temel bilimlerden bir dal okumak istiyordum fakat karar veremiyordum. İşte tam bu dönemde, Erdal İnönü ile Kocaeli kitap fuarında tanıştık. Çocuklarla sohbet etmeyi seven biriydi sanıyorum, çünkü anne ve babamdan çok ben ve kardeşim Caner ile sohbet etmeyi tercih etmişti. Nerede okuduğumuzu ve ne olmak istediğimizi sormuştu. Tabii, ben de bu imkanı kaçırmayıp Türkiye'nin önemli teorik fizikçilerinden Prof. İnönü'ye kafamdaki soruları sormuştum. Bana, Anılar ve Düşünceler (1.cilt) isimli kitabini imzalayıp vermişti ve 'Kitabı okuyunca, ne üzerine eğitim alacağına karar vereceğine inanıyorum' demişti. Caner'e 2. Cildi, henüz bebek olan diğer kardeşim Emre'nin adına da 3.cildini imzalamıştı. Belki o sırada olayı tam kavrayamamıştım ama kitabı okumamla birlikte, hayatım derin bir şekilde değişti. Fizik eğitimi almaya karar verdim. Fizik okumamı ilk ve koşulsuzca destekleyen annem oldu. Neden Bilim? En başta bilim, hayattaki en hakiki mürşittir. Doğrudur, sebeplere dayanır. Objektiftir, kişilere, mevkilere göre saf değiştirmez. Adildir, herkes için aynı sonucu verir. Saftır. Nankörlük nedir bilmez, çalıştıkça daha da çok verir, daha çok öğretir. Özgürdür. Dengelidir, her olgusunun bir sebebi vardır. Ve tabii ki sonsuzdur.


İçinden geçmekte olduğumuz sıkıntılı pandeminin belki bir faydası topluma bilimin önemini hatırlatması olmuştur. Kilise ve camileri yıldırımın gazabından korumak, Benjamin Franklin paratoneri icat edene kadar mümkün değildi. Paratoner icat edildikten sonra, yıllarca kiliseler bu icattan yararlanmayı reddetmiş, var saydıkları tanrının kiliseleri koruyacağını sanmışlardı. Sonunda o kadar çok kilise çan kulelerine yıldırım düşmesi yüzünden tahrip olmuştu ki, Venedik'teki St. Mark bazilikasını, tepesindeki Cebrail heykeli değil de, 1766'da oraya yerleştirilen bir paratonerin koruduğu görülünce, tüm kiliseler çan kulelerine paratoner takılmasını kabul etmişlerdi. Binaları yıldırıma karşı Benjamin Franklin'in icadının dualardan çok daha fazla koruduğu nihayet anlaşılabilmişti. Bugün insanlığın büyük ölçüde refah ve emniyet içine yaşamasını bilime borçluyuz. Refah ve emniyetin olmadığı yerlerde toplumu bilim dışı inanç ve adetlerin yönlendirdiğini görüyoruz. Ancak bilimin 'amacı' toplumu memnun etmek veya korumak değildir. Bilim doğayı ve onun bir parçası olan insan toplumunu ve insan bireyini anlamaya çalışır. Bunun da tek dürtüsü meraktır. Merakın sağladığı bilgi ve anlayış, kaçınılmaz olarak toplumu da refah ve emniyete götürür yeter ki toplum bilimi aptalca inançlar, gelenekler, töreler vs. adına reddetmesin. Bir toplumun her üyesi bilim insanı olamaz. Ancak toplumlar her üyesi bilimi anlamadıkça refah ve emniyete kavuşamazlar. Dolayısıyla, bilimi bir şekilde toplumun her üyesine anlatacak vasıtalara gerek vardır. Bu vasıtaların en önemlisi popüler bilim yayıncılığıdır: Hem basılı, hem de sözlü/görüntülü olarak. Ülkemizde bu görevi üstlenmiş en önemli yayın kuruluşu olan Herkese Bilim Teknoloji, bundan 35 yıl önce Cumhuriyet gazetesinin bir eki olarak Orhan Bursalı ve Reşit Canbeyli tarafından Bilim Teknik adı altında yayın hayatına başlamıştı. Türkiye'de bilimin yayılmasına ve anlaşılmasına çok büyük bir katkı yapan bu eki Cumhuriyet gazetesi uzun zaman çıkardıktan sonra nedense terketti. Ancak Orhan Bursalı ve arkadaşlarının gerçekten insanüstü gayretleri sonucunda, dergi, Herkese Bilim Teknoloji adı altında bağımsız bir yayın olarak yaşamına , ülkemizdeki son 20 yılda devlet desteği ile gelişen bilim karşıtı atmosfere rağmen, devam etti. Orhan Bursalı beni 1997 sonunda o zamanki Cumhuriyet Bilim Teknik dergisinde bir köşe açmaya davet etti. Zümrütten Akisler başlıklı köşemde 15 yıl kadar muhtelif konularda yazılar yazdım ve bunların hepsi sonra kitaplaştırıldı. Beni Türk kamuoyuna Orhan Bursalı, jeoloji dışındaki Türk bilim dünyasına da Kemal Gürüz tanıtmıştır. Beni bilime sevkeden şey de tamamen merakım olmuştur. Okula başlamadan annemin aldığı bir dinozor kitabı ve ilkokulda okuduğum, Jules Verne'nin Arzın Merkezine Seyahat adlı romanı benim jeolojik konulara merak sarmama neden oldu. Evimize sık sık gelen, dedemin yakın arkadaşı tarihçi Bahaeddin Gürfırat da bana çok büyük bir kitap ve okuma sevgisi vermişti. Bunlar bilhassa hem Işık Lisesi ortaokulunda hem de Robert Kolej'de son derece kaliteli beş öğretmenden ( aldığım destekle birleşince benim yaşamımı bilime adamam çok doğal bir sonuç olmuştur. Bilimi Türkiye'de yapmakta karar kılmamın en önemli iki amili ise ülkemizin iki büyük bilim insanı olan İhsan Ketin ve Sırrı Erinç'tir . Herkese Bilim Teknoloji'yi kutlamak ve ona uzun ömürler dilemek için kaleme aldığım bu kısa yazımı okuyucularımıza şunu söyleyerek bitirmek istiyorum: 66 yıllık yaşamımı çok mutlu geçirmemin en önemli nedeni çok küçük yaşta bilime sarılıp, bilimsel düşünmeyi öğrenmem olmuştur. Mutluluğumu üç şeye blorçluyum: Bilim, klasik müzik ve aklı başında insanlardan oluşan ailem. Artık hiçbiri hayatta olmayan, ancak benim için anıları kutsal olan bu öğretmenlerim şunlardır: Işık Ortaokulunda Nuriye Güneyi , Yusuf Ziya Efe ; Robert Kolej'de Tarık İnözü , Münir Aysu , James Lovett , Joseph Biersteker .


Arkeolog olmaya karar verdiğimde öngörüm bilimsel çalışma yapmak değil bir şeyler bulup ortaya çıkartmaktı; bu bağlamda şansım ya da şanssızlığım Halet Çambel'in öğrencisi olmakla başladı. Ondan duyduğum ilk söz arkeolojinin toprağı kazıp bir şeyler bulmak olmadığı, uygarlık tarihine yönelik sorulara somut verileri inceleyerek yanıt aramak olduğu ve ortaya çıkan bulguları veri, verileri de sistematik olarak ele alarak bilgiye dönüştürmemiz gerektiği olmuştu. Benim için önceleri soyut olan bu kavram Halet Hoca'nın Çayönü kazısına gittiğimde, kazıyı yöneten bilim heyetinde arkeologların azınlıkta, doğa bilimcilerin çoğunlukta olduğunu görünce, önce şaşırtsa da bir süre sonra somut bir biçim aldı ve iş yapmak ile bilimsel çalışma yapmak arasındaki ayırdı daha açık olarak görmemi sağladı. Halet Çambel Hoca'dan aldığım bir diğer ders, bilimin sürekli değiştiği, bu nedenle bilginin bellenmemesi, özümsenerek yeniliklere her zaman açık kapı bırakılarak anlamlandırılması olmuştu. Bunların yanı sıra bilim yapmanın iş değil görev olduğu, uzun erimli somut projelerle topluma yansıması gerektiği olmuştu. Yaptığınız bilimsel çalışma, kapsamı ve içeriği ne olursa olsun, bilim dünyası ile paylaşılır, çalışmanın belirli bir bilim bilimsel düzeyi varsa, bilim dünyasında yankı bulur. Bilimsel toplantıların dışında paylaşımı kalıcı yapan da yayınlardır; ancak zaman içinde bilimsel yayının anlamı da tanımı da değişmiş ve halen de değişmektedir. Benim kuşağım için önemli olan, bir bilim insanının yazısının bilimsel düzeyinin titizlikle hazırlanmış olması ve özellikle ele alınan konuyla ilgili atıf yapılmamış eksik bir yazının kalmamış olmasıydı; atıf yapılırken atlanmış bir çalışma, yazarın bilim dünyasını gereğince izlemediği anlamını taşırdı. Bu nedenle de çok yazı değil, nitelikli yazı yazması beklenirdi akademisyenlerden. Zaman değişti, akademik kadrolarda yükselme, yazınızın yayınladığı derginin atıf indeksindeki yerine ve ayrıca da sizin kaç atıf aldığınıza bağlanınca, günümüzün gerçeği olarak üç şey değişti. Bunların ilki, yazınızın çok atıf alması için çok sayıda araştırmacının çalıştığı popüler bir konuda çalışmanız gereği, başka bir deyiş ile özgün yeni bir konu üzerinde çalışan bilim insanları kaybeden oldu. İkincisi, atıf indeksi yüksek bazı dergiler yazınızı basmak için para ister oldu, bir pazar açıldı. Daha da vahimi, sistemin çok sayıda yayın talebiyle getirdiği zorlama, genç akademisyenlerin akademik puan gereksinimini karşılamak için her üniversite birdenbire dergi çıkartır oldu, kimsenin görme olasılığı olmayan bir dergi enflasyonu oluştu. Gerçekten nitelikli olan, tutumunu bozmamakta direnen saygın dergilerin üzerinde de şunun yazısını basın, iyi bir arkadaştır baskısı şantaj düzeyinde gelişti. Bu nedenle saygın bazı Alman Dergileri atıf indeksine girmeye reddeder oldu. Yukarda özetlediğimiz, bilim dünyası içindeki yayın politikalarının günümüzdeki durumudur. Topluma yönelik bilim yayıncılığını ise bundan tümüyle farklı düşünmek gerekir. Bu bağlamda temel sorun, bilim insanının ürettiği bilginin toplumun her kesiminin zorlanmadan okuyacağı ve anlayacağı çizgiye aktarımı, daha doğrusu kültürel çevirmen olarak adlandırılan, bilgiyi deforme etmeden çevirebilen ara kesimin eksikliğidir. Biz bilim insanları, ne kadar çabalarsak çabalayalım dilimizi de, önceliklerimizi de bilgiyi toplum ile paylaşmaya uygun duruma getiremeyiz. Kültürel çevirmenin de bizim alanımızın temel çizgi ve terimlerini bilmesi ve topluma aktarabilecek kadar da toplumu anlaması gerekir. Her ne kadar Herkese Bilim ve Teknoloji, Sarkaç, Meraklısına Bilim, Bilim ve Teknik gibi dergiler bu açığın kapanması için yadsınmaz katkı sağlıyorsa da, ülkemizin bilim alanındaki canlılığı ve dünyada her alanda hızlı gelişen yenilikler göz önüne alındığında bu yayınların sayısının yeterli olduğunu söylemek güçtür.


Ayvalık'taki evimize, her gün düzenli olarak Cumhuriyet girmiş olsa da, gazete bayiinden kendim için Cumhuriyet aldığım ilk sene, İstanbul Tıp Fakültesine başladığım 1982 yılıdır. Orhan Bursalı'nın yayın yönetmenliğinde, önce Cumhuriyet Bilim ve Teknik, sonrasında da Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji olarak yayınlanan ve her hafta sabırsızlıkla beklediğimiz bu güzel derginin, gazete tarafından dağıtımı, 1501. sayısında durdurulunca, tam bir hayal kırıklığı yaşamıştım. Oysa daha bir hafta önce 1500. sayısında Prof. Aziz Sancar'ın Nobel töreninin detaylarını okumuştuk CBT'de. Neyse ki, hasret uzun sürmedi. Bundan tam 5 sene önce, Orhan Bursalı ve Özlem Yüzak, CBT'deki birikimlerini, Herkese Bilim Teknoloji'ye yönlendirerek, her elimize alışta bize heyecan yaratan bir dergi çıkardılar ortaya. HBT hem popüler bilimden haberler veriyor, hem de bazen bilimin çok az bilinen alanlarına doğru çekiyor bizi. Covid'in hayatımıza girmesi ile genel popülasyonun bilime olan ilgisi daha da arttı ve HBT bu dönemde tam zamanında bu boşluğu doldurdu. Dergideki denge o kadar güzel tutturuldu ki, hem bilim insanlarının hem de bilim ve tıp dışı konularda çalışanların ilgileneceği ve anlayacağı düzeyde yazılar geldi karşımıza. Bu dengeyi tutturmak her zaman kolay olmayabilirdi. Ancak Bursalı ve Yüzak, ekipleri ile beraber, hem gazetecilik hünerlerini hem de bilimselliklerini kattılar bu dergiye. Ve böylece herkese hitap edebilen, ülkemizin en önemli popüler bilim dergisi çıktı karşımıza. Tıp dünyasının içinden ve literatürü takip eden bir öğretim üyesi olarak bile, HBT sayesinde her hafta çok şeyler öğreniyorum. CRSIPR'ın ne olduğunu ilk CBT'de okumuştum. Bugünlerde ise HBT'de CRISPR Cas9'un nasıl çalıştığını daha iyi anladım, hayvanların gizemli dünyasından ilginç noktaları öğrendim, birçok hocanın yorumunu okuyarak hem bilimsel ve bilişimsel, hem de felsefi konularda düşüncelere daldım. HBT'in bence en büyük başarısı çok geniş bir okuyucu kitlesine ulaşabilmiş olmasıdır. Meslek gereği bilimin içinde olan bizlere, ama aynı zamanda bilimle ilgilenen çok büyük bir kesime ve özellikle de gençlere hitap edebilmeyi becerebilmesidir.


Küçüklüğümden beri inovasyon benim hayat tarzım olmuştur. Oyuncaklarımla yeni düzenekler kurmak, onların mekanik ve yapısal değişikliklerini incelemek, oyuncakların hangi parçalardan nasıl bir araya getirildiğini inceleyip anlamak benim hep ilgimi çekmiştir. Ancak bilim ve araştırma alanındaki ilgim, babamın kalbi için takılan kalp piliyle daha da arttı. Bu bir nevi benim Li-ion batarya alanında çalışmam için büyük bir motivasyona dönüştü. İklim değişikliği üzerindeki aktif çabalarımda, sıfır emisyonlu arabaların bataryalarını geliştirmek için güzel bir birleşim noktası oldu. Elektrikli araçların çalışmalarında en önemli teknolojik parçalardan birisi olan batarya, aynen vücuttaki kalp gibi görev görmektedir. Louis Pasteur'ün güzel bir sözü var: Bilimin ülkesi yoktur. Çünkü bilim insanlığa aittir ve ışığı bütün dünyayı aydınlatır. Bu güzel sözden de anlaşıldığı gibi herhangi bir ülkede geliştirilen teknolojiyi bütün insanlık kullanıyor dünyada. COVID-19 aşısı Almanya'da, Çin'de, İngiltere'de ve ABD'de geliştirildi, ama bütün dünya vatandaşları bunu kullanıyor ve hayatlarını korumaya alıyor. Bunun gibi günlük hayatımızın olmazsa olmazları, cep telefonu, laptop, araba gibi teknolojiler de dünyanın farklı yerlerinde geliştirilip bütün insanlığın hizmetine sunulmuştur. Görüldüğü üzere hayat şartlarımızın kolaylaştırılması, yaşam ve sağlık kalitemizin iyileştirilmesi için bilimsel gelişmeler şart. Bilimsel çalışmalar sonucunda geliştirilen teknolojiler hem insanlığa hizmet veriyor hem de geliştiren ülkenin ekonomisine çok büyük ölçüde katkıda bulunuyor. Bu da o ülkede yaşayanların yaşam düzeylerinin iyileştirilmesine vesile oluyor. Bilim ve teknoloji hepimizin geleceğidir. Bu nedenle yeni nesillerimizin bilimsel eğitimi büyük önem taşıyor. İnsan nüfusunun yıldan yıla arttığı bir dünyada enerji, yiyecek, içecek, sağlık ve yaşam ihtiyaçlarının da paralel olarak artması, daha gelişmiş temiz enerji kaynaklarının geliştirilmesi, verimli ve akıllı tarım teknolojileri, ucuz arıtılmış su kaynakları, başarılı aşı teknolojileri ve yaşamı kolaylaştıracak diğer teknolojilerin geliştirilmesini büyük bir ihtiyaç haline getiriyor. Çoğunlukla toplumsal ihtiyaçlardan doğan yeni teknolojilerin geliştirilmesine vesile oluyor. Bilim bence WIN-WINdir. Bilimi geliştiren kişi, ülke ve bütün insanlık, bilimden ve sonucunda geliştirilen teknolojilerden fayda görür.


Gaziantep'te, Gazi Orta Okulu'nda öğrenciyken matematik, fen ve İngilizce en çok ilgi duyduğum derslerdi. Roman ve öykü gibi kitaplar okumaya merakım olsa da sosyal bilimlerin orta öğrenimde verilmiş biçimi beni uzaklaştırmıştı. Oysa 12 Eylül 1980 sonrasında Nazım Hikmet, Aziz Nesin, Yaşar Kemal okurduk, ama onlar gizli saklıydı, Türkçe ve edebiyatı dışarıdan bitirdik. Resmi okulumuzda Matematik ve fen derslerinin evrensel dili daha çekici gelmişti. Matematik, fen dersleri ve İngilizce öğrenimi evrensel olmak, başka ülkeleri ve kültürleri merak etmekle ilgiliydi. Tarih dersleriyse bazı olayların ezberlenmesine dayanan şekilsel bir dersti, düşündürmüyordu, sıkıcıydı ve yaşamda karşılık bulamıyordu. Oysa matematik ve fen derslerin günlük sorunların çözümüne yardımcı olabilen derslerdi. Soru çözmek ve dolayısıyla analiz yapmak vardı. Özenerek TÜBİTAK Bilim ve Teknik dergisindeki yazıları anlamaya çalışırdım. Ortaokul son sınıfta TÜBİTAK matematik yarışmasında Güneydoğu Anadolu bölge birincisi olup da lise bursu kazanmam beni etkiledi, daha da yoğun olarak matematik ve fen derslerine yöneldim. TÜBİTAK başkanı imzalı mektupta, bu andan itibaren bilim insanı olmak yolunda en önemli adımı atmış bulunuyorsunuz yazıyordu. Bu cümle beni çok heyecanlandırdı ve hayatım üzerinde önemli bir etki yaptı. Kimlik arayışında bir genç için çok önemli bir yönlendirme. Lise boyunca burs aldım, temel fen bilimlere yönlendirildim ve bir de her ay Bilim ve Teknik dergisi gönderildi. Bilim ve teknik dergisi o kadar önemliydi ki benim için. O sayede, farklı bilim alanlarını, bilimsel gelişmeleri takip edebiliyordum, Gaziantep Lisesi öğrencisi olarak. Dergideki tüm yazıları okumam ve öğrenmem gerektiğini sanıyor, benim sorumluluğumda olduğunu hissediyor, o nedenle anlamaya çalışıyordum. Pek çok yazıyı da anlamıyordum tabii ki. O zamanın Bilim ve Teknik dergisi soğuk bir teknik dille bilimin başarılarını anlatmanın ötesinde bir dergiydi. Bilim insanlarının öykülerini ve eğitimin sorunlarını da ele alıyordu. Bu yazıları okumak yakın hissettiriyordu. Bilim insanlarını yaşamı macera doluydu sanki. Daha sonra benzer şekilde yakın bulduğum dergi Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji oldu, daha sonra da Herkese Bilim ve Teknoloji. COVID-19 pandemisi Türkiye'de ve dünyada bilimin önemini hatırlattı. Ama bununla kalmayıp, bilimin günlük hayatın parçası haline getirmek zorundayız. Güzel ülkemiz ve insanlarımız bilimsel üretimle gelişecek ve kalkınacak. Bizler bu idealle büyüdük, hayatta en değerli rehberin bilim olduğunu duyarak ama en önemlisi yaşayarak öğrendik. İlkokul ve ortaokuldan başlayarak herkesin bilimsel üretimi ve ürünlerini severek öğreneceği, yakın hissedeceği kaynaklara, araçlara ihtiyacımız var. Herkese Bilim ve Teknoloji dergisi bu çabamızın en önemli araçlarından biridir.


COVID-19 pandemisinin başlangıcında ortaya çıkan aşırı ve yanlış bilgi salgını infodemi olarak adlandırıldı. İnfodemi, doğru, güvenilir ve bilimsel bilgiye ulaşmayı güçleştirdiği için salgın yönetimi sırasında birçok sıkıntıya yol açtı. COVID- 19 hastalığına ilişkin olarak bilgi sahibi olmaya çalışan bireyler başta sosyal medya olmak üzere diğer kaynaklardan bulaşma, korunma, tedavi gibi konulardaki gelişmeleri izlemeye çalıştılar. Hatta tıp alanındaki bilimsel dergilerde çıkan makaleler televizyon programlarına konu oldu. Aslında geçtiğimiz yıllarda giderek artan bilim-dışı programların yerini bilimsel olma amacı taşıyan programların alması çok olumlu bir gelişme idi, ancak bu sefer de bilimsel bir ortamda konuşulması gereken konuların fazlaca güncelleştirilmeye çalışılması yanlış anlamalara ve farklı sıkıntılara yol açtı, açmaya devam ediyor. Toplumun bilimsel gelişmeleri izleyebilmesi gerçekten çok önemli; bu konuda bilim ve toplumun arasında köprü oluşturabilecek güvenilir kaynaklara gereksinim var. Popüler ya da güncel bilim yayıncılığı, bilimsel kaynaklardaki bilgilerin toplumun anlayabileceği şekilde sunulmasını, konunun ayrıntılarına ulaşmak isteyenlere kaynaklar konusunda rehberlik yapılmasını sağlamaktadır. Dünyada örnekleri giderek artan popüler bilim dergileri, web sayfaları ile de güncel bilgileri toplumla hızla paylaşmaktadır. Popüler bilim yayıncılığı, güncel bilimsel bilgileri toplumla buluşturmanın yanı sıra öğrenciler, gençler için bilimsel yöntemler, araştırmalar konusunda ufuk açıcı olmaktadır. Popüler bilim dergileri, örneğin yapay zeka gibi yepyeni konulardaki gelişmeleri okurları ile buluşturarak meraklarını cezbetmekte ve onların zihinlerinde yeni araştırma konuları oluşturabilmektedir. Ayrıca bir konuda araştırma yapmak söz konusu olduğunda da süreli yayınların önemli bir özelliği olan arşivler, bilgiye ulaşmaya çalışanlara kaynaklık etmektedir. Günümüzde çok hızlı akan haberler, bir konuda derinlemesine bir araştırma planlandığında elbette yeterli olamamaktadır; bu nedenle son yıllarda elektronik ortamda da kolaylıkla ulaşılabilen arşivler çok değerlidir. Popüler bilim yayıncılığı, yoğun emek ve büyük özen isteyen bir alan olduğundan ülkemizde yürütülmesi zor bir iştir. Ne güzel ki bu işe gönül vermiş kişiler sayesinde sayıları az da olsa nitelikli popüler bilim dergilerimiz var. Öğrencilik yıllarımda TÜBİTAK'ın Bilim ve Teknik dergisini, Cumhuriyet Gazetesi'nin Bilim ve Teknik ekini, sonraki yıllarda Cumhuriyet Bilim ve Teknolojiyi izlemiştim. Beş yıldır da Herkese Bilim Teknoloji'yi izliyorum. Bilimin ışığına her geçen gün daha çok gereksinim duyduğumuz ülkemizde HBT'ye duyulan gereksinim de giderek artıyor. Nice yıllara!


Bilim nedir? Bilim gerçeğin peşinde koşmaktır, insanı, tüm canlıları, doğayı, dünyayı, evreni anlama çabasıdır. Bana göre hayatta sıkılmadan yapılabilecek nadir uğraşlardan biridir. Bilime dünya ve Türkiye neden gereksinimi vardır? COVID-19 pandemisi insanlık için çok katastrofik sonuçlara yol açsa da bilimin toplum, tüm dünya ve ülkemiz için hayati önemini, neden hepimizin bilime gereksinimimiz olduğunu hiçbir tartışmaya yer bırakmayacak şekilde, açıkça göstermiş oldu. Salgını sadece, bilimsel önerilere, gerekliliklere uygun şekilde yöneten ülkeler kontrol edebildi. Hastalığın tanımlanmasının üzerinden 1 yıl geçmeden, önceden var olan birikimin de yardımıyla etkili aşıların bulunmuş olması bilimin ve tıbbi araştırmaların tarihteki en büyük başarılarından biridir. Bu aşılarla şu anda milyonlarca insanın hayatı kurtarılıyor. Ülkemizde bu süreçte ne yazık ki esas ve tek yönlendirici olarak bilimsel öneriler tercih edilmedi, bunun çok büyük zararını gördük, görüyoruz. Geçmişte aşı çalışmalarına destek vermemenin bedelini, yeterli aşıyı bulamayarak ödüyoruz. Bundan sonra yapılması gereken de hiç vakit kaybetmeden, koşulsuz olarak ve sadece bilimsel önerilerle süreci yönetmektir. Ülkemizde şu anda çok sayıda aşı çalışmasının yürütülüyor olması, bu çalışmaların desteklenmesi de salgından en büyük kazanımımız diye düşünüyorum. Sizi bilime götüren temel saik neydi? Beni bilime yönlendiren en önemli iki şey merak ve bir şeyleri arayıp bulmaktan aldığım keyif diyebilirim. Mikroskop başında veya hastanın klinik özelliklerini değerlendirerek mikroorganizmaların peşinde koşmak, hele de bulabildiysem beni en çok heyecanlandıran, mutlu eden işlerden biridir. Özellikle enfeksiyon hastalıkları ve mikroplarla ilgili her türlü bilgiyi öğrenmek için halen çok çok büyük bir istek duyuyorum, öğrenme isteğimi hiç kaybetmemiş olmam en büyük avantajım diye düşünüyorum. Popüler bilim yayıncılığının önemi? Toplumun bilim okur yazarlık seviyesinin yükselmesi, günlük hayatta karşılaşılan sorunların daha kolay algılanmasında, bunlara karşı doğru tavır geliştirilmesinde çok önemli. HBT gibi popüler bilim yayıncılığının artırılmasını bu bağlamda çok önemli buluyorum. Ek olarak özellikle çocuk ve gençlerin bilime olan merakını uyandırmada, onları bilim insanı olmak için motive etmede de bu tür yayınların oldukça etkili olduğunu düşünüyorum.


Meraklı zihin, cevap veren değil, soru soran zihindir. Cevaplar, bilgi işleyen o zihin ağında hep yeni ağ yapılarına, yeni bağlantı çatallanmaları ile zenginleşmeye neden olur. Bu nedenle aslında merak, zihnin yaşam ağı içinde özgürleşme çabasının başlangıcıdır. Beyin zihni oluşturur ama zihin beyinle sınırlanmaz. Zihni sınırlayan, içinde var olduğu yaşam ağıdır. İnsan, içinde var olduğu yaşamın yaşantılarla örülü seçim ağı içinde zihnini oluşturur. Bilim insanı zihnini bu yaşantı seçimleri ile merak ettiği, takık olduğu yaşam örüntüsü içinde gerçekleştirir. İşte bu yaşam örüntüsünün ilk zihin rehberleri öğretmenlerdir. Bu nedenle iyi öğretmen, herkes için en büyük hayat piyangosudur. Daha sonra merak güdüsü, 'çalışkanlık' denen oyun rolüyle kitaplarla, dergilerle arkadaşlık yapmaya başlar. Benim, dergimiz HBT ile yolculuğum, onun henüz adı Cumhuriyet Bilim Teknik iken 1987 yılında tıp öğrencisiyken başladı. Aslında buna birlikte yolculuk değil, kader ortaklığı da denilebilir. Öğrenciliğimde başlayan bu candaş arkadaşlık yıllar içerisinde benim Avrupa Bilim Sanat Akademisi'ne seçildiğim dönemde, CBT'nin 1.501. Aziz Hoca'nın Nobelli kapağı ile yayın yaşantısına zorunlu ara verdi. Ama formlar değişir ve yaşam devam eder: Herkese Bilim Teknoloji Dergimiz, beş yıl önce çok sevgili Özlem Yüzak ve kıymetli Orhan Bursalı'nın önderliğinde yeniden ve daha özgür yeni ömrüne başladı.


Bilim insanları, sağ eli kullanmaya yönelik aşırı önyargımızın gelişmesine ve devam etmesine neden olan unsurları araştırdı. Genlerden, evrime hatta savaş hipotezine kadar ilginç bulgular... Çocuğunuza bir boya kalemi aldığınızda sağ ve sol el kullanımı arasındaki geçişi, bir yetişkine göre çok daha rahat yaptığını görürsünüz. Ancak büyüdükçe işler değişiyor. İki elini de kullanabilen az sayıdaki insanın haricindeki bütün insanlar, günlük işlerinde tek ellerini baskın bir şekilde kullanarak yapıyor. Bakıldığında insanların çoğu (yaklaşık yüzde 85 - 90'ı) sağ elini kullanıyor ve dünyanın hiçbir ülkesinde solaklar çoğunlukta değil. Bu düzensiz bölünme, solaklar için bazı tarihi olumsuzluklar yaratıyor. Mesela dünyadaki bütün insanlar sağlakmış gibi düşünülerek tasarlanmış makas, masa, bıçak ve defter kullanmak zorunda kalıyorlar. İngiltere Kralı George VI gibi bazı ünlü isimler de dahil olmak üzere birçok solak, doğal eğilimlerine karşı, sağ elleriyle yazmaya zorlandı, zorlanmaya devam ediyor. Solakları tanımlamak için kullanılan dilde de ayrımcılık ve şüpheyle karşılanma söz konusu; İngilizcede doğru anlamına gelen right açıkça doğru anlamına geliyor. Uğursuz anlamına gelen sinister kelimesinin etimolojisi ise sol kelimesinin Latince karşılığına kadar uzanıyor. Türkiye'de de sol el kullanımı, kötüye işaret olarak nitelendirilerek çocukluktan itibaren çeşitli şekillerde engelleniyor. Solaklara karşı bu damgalama çoğu yerde kaybolurken bilim insanları halen sağ - sol ayrımı karşısında şaşkın. Bilim insanları, 2005'te Neuropsychologia dergisinde yayımlanan bir çalışmada, fetusların, ana rahminde belirli bir elin baş parmağını emerek bir el tercihi göstermesinin, doğduktan sonra da süren bir eğilim olduğunu belirtiyor. Max Planck Bilim Enstitüsü'nden Natalie Uomini, aletin nasıl tutulduğunu ve nasıl kullanıldığını bilerek ve aşınma izlerine bakarak o aletin sağlak veya solaklara göre yapıldığını anlayabileceklerini ifade ediyor. Uomini, sağ el hakimiyetinin, yaklaşık 500 bin yıla dayanan geçmişi olduğunu söylüyor. Nesli artık tükenmiş insan kuzenlerimiz Neandertaller de kesinlikle sağ ellerini baskın kullanıyordu. Bu durum, insanları hayvanlar arasında oldukça garip kılıyor. Çünkü diğer büyük maymunlar da dahil olmak üzere farklı türlerde sağlaklık ve solaklık arasındaki bölünme dağılımı tipik olarak 50 - 50'ye yakın. Bilim insanları burada şunu sorguluyor: Sağ eli kullanmaya yönelik aşırı önyargımızın gelişmesine ve devam etmesine neden olan nedir? Uomini, Live Science'a verdiği demeçte, evrimsel bir bakış açısına göre, sağ elini kullanan kişilerin bir avantajı olduğu için evrimleşmişse, solakların tamamen ortadan kalkmasını bekleyebileceğimizi söylüyor. Burada solakların, iş kazalarını daha sık deneyimlemesi gibi bazı dezavantajlar yaşadığını da sözlerine ekliyor. Araştırmacılar ayrıca, Beyin: Bir Nöroloji Dergisi'nde yayımlanan bir çalışmada sol el becerisini öğrenme engelleriyle ilişkilendiriyordu.


ABD'de nesli tükenmekte olan siyah ayaklı gelincikler hayvanlara özgü deneysel bir COVID-19 aşısıyla aşılarını aldı. Bir zamanlar tamamen neslinin tükendiği düşünülen bu gelincik türünün Kolarado'daki yüz yirmi üyesinin aşılandığı açıklandı. Gelinciklerin COVID-19'a neden olan SARS-CoV-2 virüsüne karşı oldukça hassas olduğu belirtiliyor. Gelinciklerle yakın akraba olan bir tür olan vizonların yetiştirildiği çiftliklerde COVID vakalarının tespit edilmesinin ardından doğadaki vizonlar arasında da vakaların olduğu görülmüştü. Virüslerin farklı türler arasında yayılması mutasyonların ortaya çıkma ihtimalini artırdığından hayvanlar dünyasındaki vakalar dikkatle takip ediliyor. Koronavirüsün hayvanlarda takibinin önemli olduğunu belirten aşı uzmanları, virüsün bir hayvan konakçıya geri dönüp mutasyona uğraması durumunda insanlarda oluşan bağışıklığı ortadan kaldırabileceğini belirtiyor. Kuzey Amerika'ya özgü olan siyah ayaklı gelincik türü, soyu tükenmiş olarak kabul edilirken 1981 yılında birkaç üyesi keşfedildi. Doğal yaşamlarına kontrol altında devam eden bu gelinciklerin şuanki sayısının 370 olduğu tahmin ediliyor. SARS-CoV-2 salgınının bu gelincikleri de tehdit edeceğinden endişelenen uzmanlar yaz sonunda deneysel bir COVID-19 aşısını uygulamaya başladı. İnsanlar için geliştiren COVID aşılarından farklı olan bu aşıda mRNA teknolojisi yerine virüsün başak proteinini ve bağışıklık tepkisini tetikleyen bir kimyasal madde kullanıldı. Çalışma kapsamında aşılama uygulamasının tamamlandığı ve aşıda bir sorun çıkması ihtimaline karşı 60 gelinciğin aşılanmadığı belirtiliyor. Aşılanmış siyah ayaklı gelinciklerde şimdiye dek bir sağlık sorunu ortaya çıkmadı ve yapılan testlerde kanlarında SARS-CoV-2 antikorlarının tespit edildi. Aşının gerçekten hastalığa karşı koruyucu olup olmadığının ise, insanlara yönelik denemelerin Faz III aşamasına eşdeğer olan etkinlik denemelerinin tamamlanmasından sonra belli olacağı ifade ediliyor.


En derin çocukluk hatıralarımızı anımsatan ama bazen de anahtarlarımızın yerini bizden saklayan belleğimizle ilgili ikili ilişkilerden oluşan deneylerden tutun da hücresel düzeydeki incelemelere kadar çok fazla araştırma yapıldı bugüne dek. Araştırmacılar kapıların hafıza üzerinde bağlayıcı etkisi olduğunu söylüyorlar. Söz gelimi bir odada öğrendiğiniz bilgi kapıdan çıktığınız anca sizden bir adım uzaklaşıyor. Çünkü beyin kapıdan geçtiğiniz anda yeni bir sayfa açıyor ve eski sayfada kalan bilgiyi, yani odada öğrenmiş olduğunuz bilgiyi unutmaya başlıyorsunuz. Kısacası kapılar sadece bedeninizi yeni bir ortama taşımıyor aynı zamanda beyninizdeki bilgileri de farklı odacıklara ayırıyor. Bu da kapıları kısa süreli hafızanın düşmanlarından biri yapıyor. Nadir de olsa bazı aktivitelerin geçici hafıza kaybına ve zihin karmaşasına yol açtığı bildirilmiştir. Sıklıkla ileri yaşlarda ortaya çıkan bu durumun altında hipertansiyon, diyabet gibi nedenler de yatabilmektedir. Örneğin seks sonrasında yaşanan geçici global amnezide kişi birkaç gün öncesini hatırlamaz ve yeni anılar oluşturamaz. Beyin görüntülemelerinde beyin hasarı, inme gibi herhangi bir bozukluk saptanmayan bu kişiler birkaç saate kendiliğinden düzelse de özelikle yanındaki kişiler için korkutucu bir deneyim olduğu da inkar edilemez. 2013 yılında bir kadın anlam veremediği müzikler duyuyordu. Bir psikiyatrist için alışılmış bir vaka gibi durabilir ama buradaki terslik, kadının çevresindeki insanların bu seslerin ne olduğunu bilmesiydi. Araştırmacılar bunun bir ilk olduğunu söylüyorlar. Bilim insanları bu durumun beynimizdeki bilgilerin ulaşılabilir ancak tanınamaz bir halde depolanabilmesi sonucunda oluşabileceğini söylüyorlar. Yani kadın şarkıların bir noktasını hatırlıyor ancak ne olduğunu unutmuş ama yakınındakiler bu şarkıları ayırt edebiliyor. Beynimizin içinde bizlere oyun oynayan noktaların olması yeterince heyecan verici ancak kontrol edemediğimiz bilgilerin de depolandığını bilmek biraz korkutucu. Hepimizin çocukluk anıları gölgelidir, bir kısmını hatırlasak bile çoğunu anımsamayız. Ancak 3-4 yaş öncesini ise beynimizde bulmak mümkün değildir. Bebeklik Amnezisi olarak adlandırılan bu durum beynimizin anıları bilinçli biçimde budamasıdır aslında. Eskiden bilim insanları bebekliğe dair anıların beyinde bir yerlerde olduğunu ancak onları ifade edecek sözel yeteneğe sahip olamadığımız için orada kaldıklarını düşünürdü. Ancak yeni araştırmalar beynin gelişirken o anıları sildiğini, diğer bir deyişle budama yaptığını ve ağaçların serpilip büyümesine imkan verir gibi beynin gelişmesine fayda sağladığı yönünde. İşin güzel tarafı sanırım hiç kimse altının değişmesi için annesini beklediği, mamasını önüne kustuğu eziyet yıllarını hatırlamak istemez. Belirli beyin bölgeleri hasara uğradığı zaman bilgileri depolamak ve olan bilgileri hatırlamak imkansız hale gelebilir. Örneğin çok bilindik bir hasta olan H.M.'nin epilepsi hastalığını tedavi etmek için girdiği ameliyatta hippokampus isimli beyin bölgesi hasar görmüş ve yeni anılar oluşturması imkansız hale gelmiştir. Sözgelimi her gün yeni bir hayata başladığınızı ve tanıştığınız her insanla tekrar tanışmak zorunda olduğunuzu ve ölene kadar bunun süreceğini düşünün. Bir başka hasta olan E.P. de geçirdiği viral beyin iltihabı sonrasında aynı kaderi paylaşmıştır.


Öncü araştırması sayesinde Svante Paabo, imkansız gibi görünen bir şeyi başardı: günümüz insanının soyu tükenmiş bir akrabası olan Neandertal'in genomunun dizilimini gerçekleştirdi. Ayrıca daha önce bilinmeyen bir insansı olan Denisova'nın sansasyonel keşfini de yaptı. Daha da önemlisi, Paabo, yaklaşık 70.000 yıl önce Afrika'dan göçün ardından, şimdi soyu tükenmiş bu insansılardan Homo sapiens'e gen aktarımının gerçekleştiğini de keşfetti. Günümüz insanlarına uzanan geçmişteki bu gen akışı, günümüzde fizyolojik bir öneme de sahiptir. Örneğin, bağışıklık sistemimizin enfeksiyonlara verdiği tepkinin biçimlenmesini nasıl etkilediği gibi. Paabo'nun ufuk açıcı araştırması, tamamen yeni bir bilimsel disiplinin doğmasına yol açtı; paleogenomik. Paabo'nun buluşları, tüm yaşayan insanları soyu tükenmiş insansılardan ayıran genetik farklılıkları ortaya çıkararak, bizi benzersiz bir şekilde insan yapan şeyin araştırılması için temelleri oluşturdu. Kökenimiz ve bizi benzersiz kılan şey, insanlığı eski zamanlardan beri meşgul ediyor. Paleontoloji ve arkeoloji, insan evrimi çalışmaları açısından önemlidir. Araştırmalar, anatomik olarak modern insan olan Homo sapiens'in ilk olarak yaklaşık 300.000 yıl önce Afrika'da ortaya çıktığını, en yakın akrabalarımız olan Neandertallerin ise Afrika dışında geliştiğini ve günümüzden yaklaşık 400.000 yıl öncesinden başlayıp 30.000 yıl öncesine kadar Avrupa ve Batı Asya'ya yerleştiğine ve bu tarihlerde neslinin tükendiğine ilişkin kanıtları ortaya çıkardı. Yaklaşık 70.000 yıl önce, Homo sapiens grupları Afrika'dan Orta Doğu'ya göç etti ve oradan dünyanın geri kalanına yayıldı. Homo sapiens ve Neandertaller böylece birkaç on bin yıl boyunca Avrasya'nın büyük bir bölümünde bir arada yaşadılar. Ama soyu tükenmiş Neandertallerle olan ilişkimiz hakkında ne biliyoruz? İpuçlarını genomik bilgilerden elde etmek mümkündür. 1990'ların sonunda, neredeyse tüm insan genomu dizilendi. Bu, farklı insan popülasyonları arasındaki genetik ilişki hakkındaki gelecek çalışmalara izin veren önemli bir başarıydı. Bununla birlikte, günümüz insanlarıyla soyu tükenmiş Neandertaller arasındaki ilişkinin araştırılması, arkaik yani çok eski dönemlerdeki örneklerden elde edilen genomik DNA'nın diziliminin yapılmasını gerektirmekteydi. Svante Paabo, kariyerinin başlarında, Neandertallerin DNA'sını incelenmesinde modern genetik yöntemleri kullanma olasılığı karşısında büyülenmişti. Bununla birlikte, çok geçmeden çok ciddi teknik zorlukların olduğunu fark etti, çünkü zamanla DNA kimyasal olarak değişikliğe uğramakta ve kısa parçalara ayrışmaktaydı. Binlerce yıl sonra geriye sadece eser miktarda DNA kalır ve geriye kalanlar, bakterilerden ve çağdaş insanlardan gelen DNA'larla önemli ölçüde kirlenir (Şekil 1). Paabo, evrimsel biyoloji alanında öncü olan Allan Wilson'un doktora sonrası öğrencisi olarak, birkaç on yıl süren bir çabayla Neandertal DNA'larını incelemek için yöntemler geliştirmeye başladı. 1990'da Paabo, yeni atanan bir Profesör olarak arkaik DNA üzerindeki çalışmalarına devam ettiği Münih Üniversitesi'ne girdi. Hücrelerde bulunan ve kendi DNA'larına sahip organeller olan Neandertal mitokondrilerinden DNA analizi yapmaya karar verdi. Mitokondriyal genom küçüktür ve hücredeki genetik bilginin yalnızca bir kısmını içerir, ancak binlerce kopya halinde bulunur ve bu başarı şansını artırır. Paabo, rafine yöntemleriyle 40.000 yıllık bir kemik parçasından mitokondriyal DNA'nın bir bölümünün dizilimini bulmayı başardı. Böylece ilk kez soyu tükenmiş bir akrabadan bir dizilime erişebilmiş olduk. Çağdaş insanlarla ve şempanzelerle yapılan karşılaştırmalar, Neandertallerin genetik olarak farklı olduğunu gösterdi. Küçük mitokondriyal genomun analizleri yalnızca sınırlı bilgi verdiğinden, Paabo daha sonra, Neandertal nükleer genomunu dizileme gibi çok büyük bir zorluğu üstlendi. Bu sırada kendisine Almanya'nın Leipzig kentinde bir Max Planck Enstitüsü kurması teklif edildi. Kurulan bu yeni Enstitüde, Paabo ve ekibi, arkaik kemik kalıntılarından DNA'yı izole etme ve analiz etme yöntemlerini sürekli olarak geliştirdi. Araştırma ekibi, DNA dizilişini oldukça verimli hale getiren yeni teknik gelişmelerden yararlandı. Paabo ayrıca popülasyon genetiği ve gelişmiş dizi analizleri konusunda uzmanlığa sahip birkaç kritik araştırmacıyla işbirliği içinde çalıştı. Sonunda çabaları başarılı oldu. Paabo, imkansız gibi görüneni başardı ve 2010 yılında ilk Neandertal genom dizisini yayımladı. Karşılaştırmalı analizler, Neandertallerin ve Homo sapiens'in en son ortak atasının yaklaşık 800.000 yıl önce yaşadığını gösterdi. Paabo ve çalışma arkadaşları, Neandertaller ile dünyanın farklı bölgelerindeki günümüz insanları arasındaki ilişkiyi araştırma olanağını da buldular. Karşılaştırmalı analizler, Neandertallerden elde edilen DNA dizilerinin, Afrika kökenli çağdaş insanlardan ziyade Avrupa veya Asya kökenli çağdaş insanlardan alınan dizilere daha fazla benzediğini gösterdi. Bu, Neandertallerin ve Homo sapiens'in binlerce yıllık bir arada yaşama dönemi sırasında iç içe geçtikleri anlamına gelir. Avrupa veya Asya kökenli modern insanlarda, genomun yaklaşık %1-4'ü Neandertallerden kaynaklanmaktadır (Şekil 2). 2008 yılında Sibirya'nın güneyindeki Denisova mağarasında 40.000 yıllık bir parmak kemiği parçası keşfedildi. Kemik, Paabo'nun ekibinin sıraladığı, son derece iyi korunmuş DNA içeriyordu. Sonuçlar sansasyon yarattı: DNA dizisi, Neandertallerden ve günümüz insanından gelen bilinen tüm dizilerle karşılaştırıldığında benzersizdi. Paabo, Denisova adı verilen daha önce bilinmeyen bir insansı keşfetmişti. Dünyanın farklı bölgelerindeki çağdaş insanlardan alınan dizilerle yapılan karşılaştırmalar, Denisova ve Homo sapiens arasında da gen akışının meydana geldiğini gösterdi. Bu ilişki ilk olarak, bireylerin %6'ya kadar Denisova DNA'sı taşıdığı Melanezya ve Güney Doğu Asya'nın diğer bölgelerindeki popülasyonlarda görüldü. Paabo'nun keşifleri, evrimsel tarihimize dair yeni bir anlayış yarattı. Homo sapiens'in Afrika'dan göç ettiği sırada, en az iki soyu tükenmiş insansı popülasyonu Avrasya'da yaşıyordu. Neandertaller batı Avrasya'da yaşarken, Denisovalılar kıtanın doğu kısımlarını doldurdu. Homo sapiens'in Afrika dışına yayılması ve doğuya göçü sırasında, sadece Neandertallerle değil, Denisovalılarla da karşılaşıp iç içe geçtiler (Şekil 3). Svante Paabo, çığır açan araştırmalarıyla tamamen yeni bir bilimsel disiplin olan paleogenomik adlı bilim dalını kurdu. Paleogenomik nesli tükenmiş genomik bilginin yeniden inşasına ve analizine dayanan bir bilim alanıdır. İlk buluşlarının ardından, Paabo'nun çalışma ekibi soyu tükenmiş insansılardan birkaç ek genom dizisinin analizini daha tamamladı. Paabo'nun keşifleri, insan evrimini ve göçü daha iyi anlamak için bilim topluluğu tarafından yaygın olarak kullanılan benzersiz bir kaynak oluşturmuştur. Dizilim analizinde kullanılan yeni ve güçlü yöntemler, arkaik insansıların Homo sapiens ile Afrika'da da karışmış olabileceğini gösteriyor. Bununla birlikte, arkaik DNA'nın tropikal iklimlerde daha hızlı bozunması nedeniyle Afrika'daki soyu tükenmiş insansılardan henüz hiçbir genom dizilimini çözmek başarılamadı. Svante Paabo'nun keşifleri sayesinde artık soyu tükenmiş akrabalarımızdan gelen arkaik gen dizilerinin günümüz insanının fizyolojisini etkilediğini anlıyoruz. Örneğin, yüksek irtifada hayatta kalma avantajı sağlayan ve günümüzdeki Tibetliler arasında yaygın olan EPAS1 geninin Denisova insansısında da bulunduğunu biliyoruz. Diğer örnekler, farklı enfeksiyon türlerine karşı bağışıklık tepkimizi etkileyen Neandertal genleridir. Homo sapiens, karmaşık kültürler, gelişmiş yenilikler ve figüratif sanat yaratma konusundaki benzersiz kapasitesinin yanı sıra açık suları geçme ve gezegenimizin her yerine yayılma yeteneği ile karakterize edilir (Şekil 4). Neandertaller de gruplar halinde yaşadılar ve büyük beyinleri vardı (Şekil 4). Aletleri de kullandılar, ancak bunlar yüz binlerce yıl boyunca çok az gelişti. Homo sapiens ile soyu tükenmiş en yakın akrabalarımız arasındaki genetik farklılıklar, Paabo'nun ufuk açıcı çalışmasıyla tanımlanıncaya kadar bilinmiyordu. Süren yoğun araştırmalar, biz insanları benzersiz kılan şeyin ne olduğunu açıklamaya yönelik nihai hedefle bu farklılıkların işlevsel çıkarımlarını analiz etmeye odaklanmakta.


Fareler tek bir tuşla ölüm makinelerine dönüştürüldüler. Brezilyalı ve Amerikalı bilim insanlarının Cell dergisindeki araştırma yazısına göre, bunun için beyindeki amigdala bölgesindeki nöronların ışık sinyalleriyle etkinleştirilmesi yeterli. Hayvanların avlanma davranışlarıyla ilgili köklerin bulunduğu bu bölgede, av hayvanlarının takibi ve öldürme güdüsü başlatılır. Lazeri çalıştırdığımızda fareler bir objenin üzerine atlayarak, sanki bir avmış gibi patileriyle tutup ısırmaya başladılar diye anlatıyor araştırmayı yöneten Ivan de Araujo . Fareler ışık sinyalinden sonra sadece canlı böceklerin değil tahta sopaların veya şişe kapaklarının üzerine de atlamışlar. Araştırmanın çıkış noktası, omurgalı hayvanlarda avlanmaya hangi mekanizmaların ve sinir bağlantılarının izin verdiği sorusuydu. Yaklaşık olarak 400 milyon yıl önce gelişen hareketli çene, omurgalı hayvanlara yiyeceklerini çevrelerinden seçme dışında avlanmaya, avlarını yakalamaya ve ısırmaya da izin vermiştir diyor araştırmacılar. Bu da omurgalı hayvanların evriminde önemli bir adımdı. Günümüzdeki omurgalı hayvanların neredeyse tümü gerçekçenelilere dahildir. Ancak beynin avlanmayı nasıl çalıştırdığı ve bunun için hangi sinirsel bağlantıların birleştirilmesi gerektiği pek bilinmiyordu. Araujo ve ekibi bu çalışmada, avlanma sırasında daha etkin olan amigdala üzerinde yoğunlaşmışlar. Bölgedeki sinir hücrelerini ışık sinyalinden sonra saldıracak şekilde manipüle eden araştırmacılar iki nöron grubu tespit etmişler. Biri avlanma dürtüsü diğeriyse çenenin ve ensenin kaslarını çalıştırıyor. İkinci bir deneyde söz konusu sinir hücrelerine hasar verilmiş. Bu durumda da nöronlar ateşlenmiş ancak kemirgenler avlarını öldürecek kadar kuvvetli ısıramamışlar. Araştırmacılar bundan sonraki çalışmalarında, amigdalanın merkezi çekirdeğinin hangi sensorik sinyallerle doğal olarak etkinleştirildiğini, takip ve öldürme gibi avlanma davranışlarının ne şekilde koordine edildiğini bulmak istiyorlar.


Parlak bir ışık gördüm, Sanki havada uçuyordum ve tüm hayatım bir film şeridi gibi gözümün önünden geçti...Kalbi duran insanlar yeniden yaşama döndürüldüklerinde genelde bu tür 'yakın ölüm deneyimlerinden' söz ederler. Ölüme yakın bu deneyimlerin nörofizyolojik olarak nasıl meydana geldiği ise bilinmiyor. Geçerli olan teoriye göre ölümden sonra beyin etkinliği de duruyor. Ancak bazı yeni bulgular bu tabloya kuşku düşürdü. Araştırmacılar örneğin farelerde ölümden hemen sonra kısa bir süre için beyin etkinliğinin arttığını saptadılar. Hatta insanda da beyindeki son heyecan dalgasıyla ilgili ilk kanıtlar da ortaya çıkmıştı. Fakat bu kısa zaman zarfı içinde tam olarak nelerin yaşandığı belirsizdi. Hanan Üniversitesi'nde Raul Vicente yönetiminde çalışan ekip, ölüm sırasında beyin etkinliğini ayrıntılı bir şekilde kaydetmeye başardı. Bu, 87 yaşındaki bir epilepsi hastasının, hastaneye getirilerek tedavi edilmesi sayesinde mümkün oldu. Beynin durumu yüksek çözünürlüklü elektro ensefalogram ile takip edildi. Birkaç gün sonra ölümcül bir kalp krizi geçiren hasta, vasiyeti nedeniyle yapay olarak hayatta tutulamadı. Bu da araştırma ekibine EEG ile yaşamdan ölüme geçişte beyinde nelerin yaşandığını takip etme şansını sundu. Ölüm anındaki 900 saniyelik bir zaman dilimi içindeki beyin etkinliğini kaydeden araştırmacılar , kalbin durmasından 30 saniye sonra nelerin yaşandığını incelediler. Beyin akım verilerine göre, kalbin durmasından hemen öncesinde ve sonrasında nöronal salınımlardaki spesifik frekans alanında yani gamma dalgalarında değişimler söz konusu. Beyindeki etkinliğin azaldığı evrede, hızlı hareket eden gamma dalgalarının göreli ve mutlak enerjisi artmış. Her ne kadar mutlak enerji kalbin durmasından yarım dakika sonra yavaş yavaş azalmasına rağmen, gamma dalgalarının mutlak enerjisi ölümden hemen sonra kalıcı olmuş. Beyin dalgalarının önemli senkronizasyonuyla ilgili beyin süreçleri de karakteristik bir değişim yaşamış. Yavaş hareket eden dalgalar bağlantılarını önemli ölçüde kaybederken, tipik olarak 30 hertz hızında salınan gamma dalgaları, yarı yarıya hızlı olan alfa dalgalarıyla bağlanmışlar. Böylece veriler, ölmekte olan insan beyninin, ölme evresindeyken bile hala koordineli etkinlik üretme yeteneğine sahip olduğunu kanıtlamış oldu. Burada ilginç olan şu: Gamma dalgaları sağlıklı beyinde her şeyden önce bilgilerin işlenmesi, bellek içeriklerinin çağırılması gibi diğer beyin görevleriyle bağlantılı. Bunlar ayrıca rüya görürken ve derin meditasyon sırasında da ölçülebiliyor. Araştırmacılara göre bu, beynin ölüm anında ve ölümden hemen sonra hala benzer etkinlikleri yerine getirebilecek durumda olduğu anlamına gelebilir. Beyin bu dalgaları oluşturarak gerçekten de yakın ölüm deneyiminde olduğu gibi anıların son kez görülmesine yol açabilir diyor araştırmacılar. Belki de hastanın kaydedilen beyin etkinlikleri tipik yakın ölüm deneyimlerini açıklayabilir. Son veriler her şeyden önce ölmekte olan beyindeki etkinliklerin şimdiye kadar tahmin edilenden daha az dağınık ve rastlantısal olduğunu gösteriyor. Beynimiz ölüm sonrasında belli başlı etkinlik motiflerine göre işliyor. Bu motif diğer türler için de geçerli olabilir, çünkü benzer beyin dalga motiflerini araştırmacılar ölmekte olan farelerde de kaydetmişlerdi. Fakat veriler sadece dek bir hastanın sonuçlarına dayanıyor. Üstelik de bu kişi sağlıklı bile değildi. Araştırmacılar yine de bulguların, beynin yaşamdan ölüme geçişte neler yaşadığını gösteren ilk değerli bilgiler olduğunu söylüyorlar.


Yayılan depresyon adı verilen bu süreç, 5 dakika içinde beynin zarar gören noktasında başlayıp giderek daha uzak noktalarına yayılıyor ve beyni tümden karanlığa gömüyor.. Bilim insanları bunu ilk kez tavşanlarda saptadılar. 1940'larda yayımlanan bir dizi araştırmada, Harvard Üniversitesi dirimbilim uzmanlarından Aristides Le o kendilerine elektrik şoku uygulanarak ya da atardamarlarındaki kan akışı kesilerek zarar verilen tavşanların bilinçlerini yitiren beyinleri incelendiğinde, elektriksel etkinliğin ansızın sustuğuna tanık olunduğunu dile getiriyordu. Le o, yayılan depresyon adını verdiği bu sürecin 5 dakika içinde beynin zarar gören noktasında başlayıp giderek daha uzak noktalarına yayıldığını ve beyni tümden karanlığa gömdüğünü belirtiyordu. Bu araştırmadan yaklaşık 70 yıl sonra, Annals of Neurology dergisinde yayımlanan bir araştırma bu sürecin beyin hücreleri ölmekte olan insanlarda nasıl gerçekleştiğini açıklığa kavuşturuyor. Araştırmacılar bu konuyla ilgili verileri toplamak amacıyla, Berlin ve Cincinnati'deki hastanelerde yatmakta olan ölüm döşeğindeki dokuz hastanın yakınlarından onay alarak beyinlerine elektrotlar yerleştirdiler. Ardından bu hastaların son dakikalarında beyin hücrelerinde meydana gelen etkinliği kaydettiler. Hastalarda beyin hücrelerinin izlenmesini gerektiren durumlar söz konusu olduğundan, yaşam destek ünitesinin fişi çekilmeden önce de elektrotlar zaten hastalara bağlıydı. Araştırma kapsamındaki hastaların beyinleri ciddi biçimlerde zarar görmüştü. 47 yaşındaki erkek hastanın arabasına tren çarpmış, 57 yaşındaki bir başka erkek hasta merdiven boşluğunda bulunmuş, öteki hastalar kalp krizi ve felç geçirmişlerdi. Öyle ki, bu kişiler elektrotlar yerleştirilmeden önce bir olasılıkla yayılan depresyon sürecinden geçmiş olmalıydılar. Bu araştırmada, beyin ölümünden önce yaşanan son depresyonlarla ilgili ayrıntılara yer veriliyor. Bedenin öteki organları gibi, beyin de etten oluşur ki, bu da onun hücrelerden ve çoğunlukla beyin hücrelerinden oluştuğu anlamına gelir. Beyin hücreleri işlevlerini yerine getirmek için incelikli kimyasal dengelere bel bağlarlar. Le o'nun tavşanlarda tanık olduğu kimyasal süreçlerin ilk kez insanlar üzerinde araştırıldığı bu yeni çalışma, ölümün kaçınılmaz olduğu o son anlarda insanlarda da çok benzer bir sürecin yaşandığına işaret ediyor. Beyin hücreleri elektrik yüklü iyonlarla dolduklarında, kendi aralarında ve sinyallerini oluşturan küçük şokların üretilmesine olanak tanıyan çevrelerinde elektriksel dengesizliklere neden olurlar. Araştırmacılara göre, bu dengesizliğin korunması aralıksız sürdürülen bir çabadır-beyin hücreleri dengesizliği korumaya çalışırlarken bile, elektromanyetik güçler iyonlara asılarak onu yok etmeye çalışırlar. Bu çabayı körüklemek için, o çok çalışan hücreler kandaki oksijeni ve kimyasal enerjiyi büyük bir hırsla tüketirler. Beden öldüğünde ve beyne kan akışı durduğunda, oksijenden yoksun kalan beyin hücreleri ellerindeki kalan kaynakları stoklamaya çabalarlar. Yaşamın bu son değerli anlarında sinir hücreleri ileri geri sinyaller göndermenin boşuna olacağı düşüncesiyle giderek sessizliğe gömülürler ve son enerji stoklarını kendi içlerindeki elektrik yüklerinin korunmasına yönelterek asla gelmeyecek kan akışının geri dönüşünü beklemeye koyulurlar. Elektrotları inceleyen araştırmacılara göre, bu ilk karanlık dalgası görünürde yayılmacı bir seyir izlemiyor. Bunun yerine, beynin tüm hücreleri ansızın gelen bu kıtlığa tepki verdiklerinden, bu dalga aynı anda her yerde oluşuyor. Yayılan o son dalga dakikalar sonra, hücrelerdeki kısıtlı kimyasal stoklarının sıfırı tükettiği ve depolanan iyonların çevredeki dokulara sızdığı anda geliyor. O anda milyonlarca pilin yaşam süreleri ansızın bitiveriyor. Araştırmacılar bu sürecin, ölmekte olan hastalar için beyin işlevinin son anlarına işaret ettiğini belirtiyorlar. Ancak bunun ölümün kesin bir göstergesi olmadığının altını da önemle çiziyorlar. Hayvanlar üzerinde yapılan daha önceki araştırmalar, yayılan dalganın ardından kan ve oksijen akışının yeterince hızlı bir biçimde yeniden sağlanması durumunda, sinir hücrelerinin de yeniden canlanıp kimyasal işlemleri başlatabileceklerini ortaya koyuyor. Görünüşe bakılırsa, beyin hücreleri ancak yayılan dalganın ardından kutuplaşmanın yok olduğu kimyasal karışımın içinde birkaç dakika daha kaldıktan sonra asla dönüşü olmayan bir noktaya ulaşıyorlar.


Uzun bir süredir soyu tükenmiş olduğu sanılan ağaç kurbağası son bilimsel gözlemden 137 yıl sonra yeniden keşfedildi. Hintli biyolog Sathyabhama Das Biju'ya göre bu hayvan başlı başına bir tür oluşturmakla kalmayıp, ayrı bir cinse de işaret ediyor. Biju, rastlantısal olarak Kuzeydoğu Hindistan'da buldukları kurbağayı yeniden isimlendirmiş . Kurbağanın yeni adı Frankixalus jerdonii. Büyüklüğü 37-47 mm arasında, şişkin gözleri ve küt bir çenesi var. Yaşam alanı ise, yüksek ağaç kovuklarına kadar uzanıyor. Diğer olağanüstü bir durum da anne kurbağanın yavrusunu besleme biçimi. Ağaç kovuklarında yeterli besin bulunmadığı için anne kurbağa iribaşlarını döllenmemiş yumurtalarla besliyor. Dişsiz olan iribaşlar, yumurtayı emdikten sonra sindiriyorlar. Ağaç kurbağası ilk olarak 1870 yılında İngiliz doğa bilimcisi Thomas C. Jerdon tarafından keşfedilmişti.


Orangutanlar ağaçta yaşayan en büyük memelilerdir ve Asya'da geriye kalan son büyük insansı maymunlardır. Kızıl kahverengi tüylere sahip bu primatlar Sumatra ve Borneo odalarında yaygındır. Fakat yağmur ormanlarının azalması ve insanların diğer etkinlikleri yüzünden gitgide daha fazla tehdit altına giriyorlar. Ayrıca kaçak avcılık da büyük bir tehlike oluşturuyor. Ve ne yazık ki yoğun önlemler de işe yaramıyor. Çünkü tüm çabalara rağmen Borneo'daki orangutan sayısı son on altı yılda önemli ölçüde azaldı diyor Leipzig Max-Planck Antropoloji Enstitüsü'nden Maria Voigt. 1999 ve 2015 arasındaki araştırmaları değerlendiren araştırmacı, Borneo'da eskiden tahmin edilenden çok daha fazla orangutanın bulunduğunu hem de sanılandan çok daha hızlı tükendiklerini tespit etmiş. Ve işte endişe verici sonuç: Son on altı yılda insansı maymunların yarısından fazlası zor duruma düşmüş ve orangutan sayısı 100.000'den fazla azalmış. Adalara dağılmış olarak yaşayan altmış dört gruptan geriye sadece otuz sekizi yüz hayvandan fazlasını barındırıyor. Bu topluluğun uzun süre hayatta kalabilmesi için en az bu büyüklükte olması gerekiyor. Orangutanlar daha çok ağaçların yok edilerek tarım alanlarına dönüştürüldüğü yerlerde tükenseler de sadece ormanların seyreldiği bölgelerde de orangutanlar yok olmaya devam ediyor. Buralardaki en büyük tehdit ise kaçak avlanma. Orangutanlarda doğum oranı çok düşüktür. Daha önceleri gerçekleştirilen bir araştırma yüz yetişkinin yaşadığı gruptan her yıl bir maymunun yok olması halinde topluluğun büyük bir olasılıkla yok olacağı şeklinde sonuçlanmıştı diyor araştırmaya katılan Serge Wich . Tüm bunların dışında olumlu bir durum da var. Şöyle, orangutanlar yeni yiyeceklere kolay alışıyorlar ve sadece ağaçtan ağaca değil yerde de hareket edebiliyorlar. Bu esneklik de Borneo'da niçin hala yarı istikrarlı toplulukların bulunduğu açıklıyor aslında. Bu nedenle orangutanların yakın bir zamanda yok olacaklarını söylemek doğru değil ama tehdit altında oldukları da bir gerçek. Nitekim bilim insanlarının tahminlerine göre önümüzdeki otuz beş yıl içinde 45.000 orangutan daha yaşam alanlarının yok edilmesi yüzünden tükenebilir. Ve buna kaçak avcılık da eklenirse sayı daha da büyür diyor araştırmacılar.


İsviçre'de gerçekleştirilen bir araştırma, otçul memeli hayvanların, etçil hemcinslerine kıyasla daha büyük karınlara sahip olduğunu ortaya oydu. Hayvan iskeletlerinin 3D rekonstrüksiyonuna dayanan araştırmada dinozorlarda bu farklılığın olmadığı görülüyor. Tahminlere göre bitkiler ete kıyasla daha zor sindirildiğinden otçulların daha büyük bağırsaklara ihtiyaçları var, dolayısıyla göbekleri de daha hacimli. Ancak bu tez ayrıntılı bir şekilde incelenmemişti. Zürich Üniversitesi'nden Marcus Clauss şimdi ilkel zamanlara ait 120 dört ayaklı hayvanın göğüs ve karın biçimini inceledi. Bu amaçta dinozorlar, sürüngenler, kuşlar ve memelilere benzer sürüngenler olan sinapsit fosilleri için bir 3D iskelet veri bankası oluşturuldu. Verilerin bilgisayar destekli görsel değerlendirilmesiyle de omurga, göğüs kafesi ve leğen kemiğiyle sınırlanan göğüs-karın bölgesinin rekonstrüksiyonu yapıldı. Bu şekilde elde edilen sonuçlara göre otçul memelilerin göğüs-karın bölgesi etçillere kıyasla iki misli büyük. Bu da otçul memelilerin gerçekten de daha büyük bağırsaklara sahip olduklarının bir kanıtı diyor Clauss. Fakat ilginç olarak etçil ve otçul dinozorlarda böyle bir farklılık ortaya çıkmamış. Bu da belki dinozor iskeletleri için güvenirli bir rekonstrüksiyonun yapılamadığı anlamına gelebilir. Bulgu öte yandan memeliler ve diğer tetrapodların temelde farklı morfolojik ilkelere sahip olduğunu da açıklıyor olabilir. Mesela farklı bir solunum organının, beslenme biçiminin memeliler ve dinozorların beden yapıları üzerinde farklı etkimesine neden olabileceği düşünülüyor.