Değerli okurlar bu yazımızda Einstein'ın "korkunç olay" diye nitelendirdiği EPR Paradoksu ile böyle bir olayın olmasının mümkün olamayacağını kanıtlama çabasını ve klasik fiziğin çaresiz kaldığı daha doğrusu açıklamak için yetersiz kaldığı kuantum mekaniğine özgü bir olgu dan bahsedeceğiz. Öncelikle bu olguyu ilk defa duyduğumda herkes gibi anlam verememiştim. Makro evrende böyle bir durumu kavramak kolay değil ama bunu basitçe siz okurlara anlatmaya çalışacağım. Kuantum dolanıklığı, kuantum mekaniğine özgü bir olgudur. İki veya daha fazla parçacığın fiziksel özelliklerinin aralarındaki mesafeden bağımsız olarak birbirine bağlı olduğu durumu ifade eder. Burada dolaşık parçacıklar, birbirlerinden ayrılsalar bile, aynı kuantum durumunu paylaşmaya devam ederler. Bu, bir parçacıkta yapılan bir ölçümün, diğer parçacıkta da aynı sonucu vereceği anlamına gelir.Peki kuantum durumu nedir ? sorusu kafanızda canlanmıştır, ama bu sorunun cevabı başka bir yazımızın konusu olsun burada kuantum durumuna girmeyeceğim. Peki kuantum dolanıklığı'nı neden klasik fizikle açıklayamıyoruz ? Çünkü Klasik fizikte, iki parçacık arasındaki etkileşim, aralarındaki mesafeye bağlıdır. Ancak, kuantum dolanıklığında, parçacıklar arasındaki mesafe ne olursa olsun, aralarındaki bağlantı korunur. Bu inanılmaz bir durum, bu sebeple Kuantum dolaniklığı, kuantum mekaniğinin en temel ve gizemli olgularından biridir. - Parçacıklar arasında herhangi bir fiziksel bağlantı gerektirmez. - Parçacıklar arasındaki mesafeden bağımsızdır. - İki veya daha fazla parçacığa uygulanabilir. İki foton, aynı anda hem polarize hem de polarize olmayabilir. Bu, iki fotonun aynı kuantum durumunu paylaştığını gösterir. İki elektron, aynı anda hem aynı spin hem de farklı spin durumuna sahip olabilir. Bu, iki elektronun birbirine dolaşık olduğunu gösterir.


Dolayısıyla birkaç yıl öncesinin teknolojisi bile artık demode gelebiliyor. Ancak farklı bir açıdan bakarsak, o zaman teknoloji elvermediği için yarım kalan, veya o zamanın ihtiyaçlarını karşılayamayan veya gereksiz görünen birçok zamanın ötesinde icat da mevcut. Klavyeli pantolon da onlardan biri. Ancak gelelim günümüze ve örneğin tabletleri ele alalım. Bügün iPad'inden Surface Pro'suna kadar çoğu tablet harici klavye çıkarıp tablette PC deneyimi vadediyor. Yani tabletler için klavye artık olmazsa olmaz. Ve çoğunun kablosuz bağlantı özelliklerinin epey gelişmiş olduğunu düşünürsek klavyeli pantolon pratik bir çözüm olabilir. Ayrıca bugün bilgisayar, olmadı tablet, o da olmadı akıllı telefonu elinden düşürmeyen bir nesil tarafından çok daha çabuk benimsenebilir. Hele bir de Kanye West veya Justin Bieber gibi fenomen isimler tarafından giyilirse, bu modanın tutmaması için hiçbir sebep yok.


Ameliyat için uygun kalp bulanları ise büyük bir tehlike bekliyor. Eğer vücut yeni kalbi kabul etmezse, bağışıklık sistemi 'yabancı' hücrelerle savaşmaya başlıyor. Organ yetersizliğiyle mücadele etmek ve hastanın vücudunun yeni organı reddetmesini önlemek amacıyla bilimciler hastaların kendi hücrelerinden organ üretmek için çalışıyor. Massachusetts Genel Hastanesi ve Harvard Tıp Okulu'nun ortak çalışması neticesinde araştırmacılar yetişkin hücrelerini kullanarak işlevsel bir kalp dokusu oluşturma amacına ulaşmaya bir adım daha yaklaştı. Asıl amaç hastanın kendi dokularından çalışan bir kalp üretmek ancak henüz bu hedefe ulaşılmış değil. Çünkü organların kendilerine has mimarileri bulunuyor. Bu geliştirme işlemini laboratuvar ortamında gerçekleştirmek daha kolay çünkü hücrelerin istenilen şekilde büyümesini sağlayacak özel kalıplar bulunuyor. Daha önceki çalışmalarda bilimciler, bir solüsyon yardımıyla organı, alıcının vücudunun reddedebileceği hücrelerden arındırmıştı. Bu işlem fare kalbi için gerçekleştirilmişti. Ayrıca zarar gören maymun kalbi dokusu da benzer bir yöntemle iyileştirilmişti. Ancak bu seferki çalışma insan kalpleri üzerinde yapıldı. Bağışçılardan alınan ve organ nakli için uygun olduğu belirlenen 73 kalp pek çok farklı hücreden arındırıldı. Daha sonra araştırmacılar yetişkin deri hücrelerini, pluripotent kök hücrelere dönüştüren bir sistem uyguladı. Pluripotent kök hücreler vücuttaki her tür hücreye dönüşebildiği için bu çalışmada da iki farklı kalp kası hücresi üretmek için kullanıldı. İki hafta boyunca kalplere besleyici bir solüsyon vererek insan vücuduna benzer koşullarda kalplerin büyümesini sağlayan bilimciler, az gelişmiş bir kalbe benzeyen, iyi yapılanmış bir doku oluşturmayı başardılar. Bu dokulara elektrik şoku verildiğinde kalp gibi atmaya başladıkları görüldü. Bu çalışma laboratuvarda kalp dokusu üretmek üzerine gerçekleştirilen ilk çalışma değil ancak araştırmacıların çalışan bir insan kalbi üretme amacına şimdiye kadar en fazla yaklaştıkları çalışma olması bakımından önemli. Ancak araştırmacılar laboratuvarda kalp üretebilmek için çok daha fazla çalışma yapılması ve hücrelerin daha hızlı büyümesini sağlayacak bir yöntem bulunması gerektiğini dile getiriyor. Ayrıca laboratuvarda insan vücuduna benzer ortam yaratılması için daha fazla çalışmak gerekiyor. Neticede araştırmacılar hastanın vücudunun nakledilen kalbi reddetmesi riskini ortadan kaldırmayı amaçlıyor.


Erken evre embriyo modelleri, doğum kontrol yöntemlerini araştırmak için de kullanılabilir. İnsan kök hücreleri, erken evre embriyoların rahim zarına nasıl implante edildiğini incelemek için blastoidler adı verilen modeller oluşturmak için kullanılabilir. Yeni oluşturulan blastoidler bilim insanlarına embriyonik gelişimi araştırmak için döllenmiş insan yumurtalarını kullanmaktan daha hızlı ve daha basit bir yol sağlayabilir. Nature dergisinde 2 Aralık'ta yayınlanan bir rapora göre, insan kök hücrelerinden yapılan bu blastoidler, embriyonik gelişimin erken bir aşamasında bulunan bir yapı olan blastosistin nasıl büyüdüğünü ve rahmin zarına nasıl yerleştiğini incelemek için gelişimsel olarak en doğru modeldir. Genellikle erişimi zor olan insan embriyoları üzerinde araştırma yapmak son derece zor ve tartışmalıdır. Ancak laboratuvar yapımı blastoidler bu engellerin bazılarından kaçınabilir. Blastoidler daha önce oluşturulmuş olsa da araştırmacılar bu modellerin yeni blastoidler kadar blastosist hücrelerini kopyalamadığını savunuyorlar. Ekip yeni doğum kontrol yöntemleri ve doğurganlık tedavileri için aday olabilecek molekülleri ortaya çıkarmak için blastoidleri kullandı. Döllenmeden bir hafta sonra, gelişmekte olan insan embriyoları, embriyoya dönüşecek hücreleri çevreleyen küresel bir hücre zarfı olan bir blastosist kullanılarak uterusa implante edilir. Bu süreci tekrarlamak için, Viyana'daki Avusturya Bilimler Akademisi Moleküler Biyoteknoloji Enstitüsü'nde kök hücre biyoloğu Nicolas Rivron liderliğindeki ekip, laboratuvarda yetiştirilen insan kök hücrelerini inceledi. Araştırmacılar, hücrelerin büyümesine ve yaşam döngüsü olaylarının zamanlamasına dahil olan moleküler yolları kimyasal olarak inhibe etti. Sonuç olarak hücreler, blastokistlerde bulunan aynı üç hücre tipine sahip blastoidler oluşturdu. Ekip, blastoidleri, laboratuvarda uterus astarından yetiştirilen hücrelere koyduğunda, küreler yüzeye yapışarak erken gebelikte çok önemli bir adımı yeniden oluşturdu. Araştırmacılar, blastoid bağlanmasını önleyen ve aynı zamanda onu teşvik eden bir bileşik tanımladılar ve bunların hormonal olmayan kontraseptifler veya doğurganlık tedavileri açısından potansiyellerini ortaya çıkardılar.


Eunice Fırtınası sırasında Birleşik Krallık'ta rekor kıran rüzgarlar görülürken, ticari havayolu pilotları, kaosta 400'e kadar yolcuyla dolu bir uçağı indirme gibi göz korkutucu bir görevle karşı karşıya kaldılar. Hatta bir adam, dünyanın en yoğun havalimanlarından biri olan Heathrow Havalimanı'ndaki çileyi neredeyse 200.000 izleyiciye aktardı ve her bir pilotun güçlü rüzgarlarla savaşıp her bir uçağın başarıyla indirildiği anlara yorum yaptı. Rüzgar hızları saatte saatte 196 kilometreye ulaşan ve bölgedeki en hızlı rüzgar esintileri için yeni rekorlar kıran, ağaçların Birleşik Krallık'ın her yerinde düşmeye devam etmesiyle fırtına birden fazla can aldı. Sonuç olarak, birçok uçak Heathrow ve diğer Birleşik Krallık havalimanlarına inişini iptal ederek çıkış noktalarına geri döndü, ancak bazı pilotlar rüzgarla karşı karşıya kaldı ve inmeyi başardı. Rüzgar kesmesi ve kuvvetli yan rüzgarlar, ticari bir pilotun karşılaşabileceği en tehlikeli zorluklardan bazılarıdır maalesef.


JWST ilk asteroidini keşfetti ve her şey göz önünde bulundurulduğunda oldukça küçük bir cisim. Gök taşının uzunluğu 100 ila 200 metre olup, kabaca Roma'daki Kolezyum büyüklüğündedir. Mars ve Jüpiter arasında bulunan ana asteroit kuşağında Güneş'in yörüngesinde döner. Keşif şans eseriydi çünkü ekip, (10920) 1998 BC1 adlı farklı bir asteroide bakmak için Orta Kızılötesi Enstrümanı kullanıyordu. Şu anda isimsiz olan yeni asteroit, muhtemelen JWST tarafından şimdiye kadar tespit edilen en küçük cisim ve özelliklerini çözmek için bu ve diğer gözlemevlerinden daha fazla çalışma yapılması gerekecek. Almanya'daki Max Planck Dünya Dışı Fizik Enstitüsü'nde gök bilimci baş yazar Thomas Müller, bir açıklamada, "Tamamen beklenmedik bir şekilde, halka açık MIRI kalibrasyon gözlemlerinde küçük bir asteroit tespit ettik. Ölçümler, ekliptik düzlemi hedefleyen ilk MIRI ölçümlerinden bazıları ve çalışmalarımız, bu aletle birçok yeni cismin tespit edileceğinin düşündürüyor." dedi. Asteroit 10920'nin gözlemleri, bazı MIRI filtrelerinin yeteneklerini test etmeyi amaçladı, fakat cismin parlaklığı nedeniyle aslında başarısız oldular. Ancak ekip, bu "başarısız" gözlemleri cismin yörüngesini ve boyutunu daha ayrıntılı olarak hesaplamada yeni yaklaşımları test etmek için kullanmaya devam edebildi. Ve bu sırada yeni bir asteroit buldular. Maryland, Baltimore'daki Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nden Webb destek bilimcisi Bryan Holler, "Bu, MIRI'nin ana kuşakta önceden tespit edilemeyen boyutta bir asteroidi şans eseri tespit etme yeteneklerini vurgulayan harika bir sonuç. Bu gözlemlerin tekrarları planlanma sürecinde ve bu görüntülerde yeni araya giren asteroitleri bekliyoruz." dedi. JWST'nin evreni görme yeteneği hakkındaki beklentilerin çoğu, onun kızılötesi gözlemlerin sınırlarını nasıl zorlayacağına bağlıydı. Ve bu cephede, uzak galaksiler hakkında büyük fikirler elde etmek ve gezegenlerin atmosferlerindeki molekülleri keşfetmek hayal kırıklığı yaratmıyor. Ancak gök bilimciler de yeni keşifler görmekten heyecan duyuyor ve bu da onların arasında. Yeni asteroit, asteroit kuşağında keşfedilen en küçüklerden biri olabilir. Her iki asteroidle ilgili bulgular Astronomy & Astrophysics dergisinde yayınlandı.


Yaklaşık 565 milyon yıl önce, okyanus tabanında oldukça tuhaf bir canlı yaşadı. Oval şeklinde uçları olan bir şekle sahip, parçalı bir yapıyla kaplı, belirgin bir ağız ya da beslenme parçaları olmayan ve o zamanda (565 milyon yıl önce) en çok bulunan canlı. Fractofusus, çok hücreli basit mikropların oluşturduğu bilinen ilk kompleks organizmalardan birisi ve 40 cm boyuna kadar ulaşabilirler. Ancak Fractofusus günümüzde bulunmuyor, dolayısıyla da hakkında bilgi edinmek oldukça zor. Hakkında çok az şey bilinen Fractofusus'a dair, University of Cambridge'dan araştırmacılar; kompleks organizmadaki üremenin ilk örneklerine ulaştılar. Fosiller; organizmanın üremeye dair iki moda sahip olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar; binlerce Fractofusus fosili içeren ve Newfoundland civarındaki okyanus tabanının bir kısmını oluşturan Kanada'daki üç büyük yatağı analiz ettiler. Yatakta bulunan her hayvanın yeri ve mümkünse canlıların boyutları haritalandırıldı. Bu üremenin iki modu alışılmadık gelirken, birçok bitki bu şekilde ürüyor. Ancak ne var ki; Fractofusus bir bitki olarak sınıflandırılmamalı, çünkü okyanus tabanında ışık ulaşamaz ve canlı fotosentez yapamıyor. Bununla birlikte, Fractofusus bir hayvan olarak da sınıflandırılamaz. Çünkü hiçbir hayvani özellik sergilemiyor. Bu canlı; günümüzde tamamen yok olmuş ökaryotik bir grup olarak bilinen rangemorphsa Ediakaran fosillerine ait bir grup ait. Fakat bu grubun hayvanlarla olan ilişkisi üzerine çalışma yapmak inanılmaz derecede zor diyor. Öte yandan, bu canlının yaşam ağacının neresine oturacağına dair tartışmalar devam ederken, alışılmadık bir üreme örneği gösteren Fractofusus'a dair araştırmalar sürüyor. Ancak evrimsel açıdan, bu organizma daha az başarılı oldu ve yaklaşık 540 milyon yıl önce tamamen yok oldu. BilimFili.com, Kompleks Canlılardaki Üremenin İlk Örneklerinden Birisi Bulundu,


Dünya'nın birçok ülkesinde ve bölgesinde, örneğin Doğu Asya'yı ele alalım; birinin gözlerinin içine bakmak kabalık olarak kabul edilir. Eğer bu kişi sosyal hiyerarşide sizin üstünüzde biriyse diyelim ki bir profesör, ebeveyn veya patron olsun, bunu yapmak meydan okumak olarak düşünülebilir. Ancak, Batı'da göz temasının korunması, saygı ve ciddiyetin bir işaretidir. Göz temasından kaçınmanın yalan söylemek, endişeli olmak, sosyal açıdan beceriksiz olmak, suçlu veya güvenilmez olmak gibi bir nedeni olduğu düşünülür. Bazen telgraflardaki sıkıntı bile tartışmanın konusuyla birlikte gelir. Yetişkinler, bir görüşmede ortalama % 30-60 oranında göz teması kurarlar. Bu kişiler, zamanın % 60-70'i oranında göz temasını sürdürürler. Cognition dergisinde yapılan yeni bir araştırma, ara sıra göz teması kurma konusunda sıkıntı çekenlerin, bunu yalnızca zihinlerinde tasarladıkları için yaptıklarını tespit ediyor. Japonya'daki Kyoto Üniversitesi'ndeki bilim insanları, göz temasını sürdürme işlemi devam ederken, bir kişinin beyninin bazen zorlandığını söylemesi üzerine beynin zorlandığını keşfettiler. Beyin, "bilişsel kaynakları paylaşmayı" zor buluyor ve bu nedenle söylenenleri daha iyi işlemek için göz temasını koparıyor. Problem, beynin sözlü işlem merkezinin orta kısmındadır. Burada, hem sözcük seçimi hem de sözcüklerin düzeltilmesi gerçekleşir. Araştırmacılar, yüz yüze konuşmacıların bazen neden göz temasını kestiklerini anlamak için 26 gönüllü seçtiler. Her birinden, bilgisayar ekranında gösterilen bir dizi yüze bakmayı gerektiren sözcük çağrışımı oyununu oynamaları istendi. Diğerleri başka tarafa bakarken, bazıları gösterilen yüze baktı. Burada bir isim seçildiğinde, frisbee denir, bir gönüllüden bunu bir fiille cevaplaması istenir, yakalayın denir. Bazen gönüllüler, oyun oynarken göz temasını sürdürdüler. Diğer zamanlarda başka tarafa baktılar. Araştırmacılar hem kolay hem de zor çağrışımlar seçtiler. "Yaprak" ve "gökyüzü" daha zor olanlar arasındaydı. Araştırmacılar, katılımcıların yanıt vermelerinin ne kadar zaman aldığını ve göz temasını kesmelerinin ne kadar sıklıkta olduğunu kaydettiler. Tahmin edilebileceği üzere zor soruları yanıtlamak için daha fazla zaman harcıyorlardı. Ancak göz temasını kopartmak cevap süresini kısalttı. Araştırmacılar, kişinin bakışını sabit tutmasının, diğeriyle olan bağını güçlendirerek bağlanmaya yardımcı olduğunu ileri sürüyorlar. Ancak, beyin bunu yaparken zorlanıyor. Başka tarafa baktığımız zaman, beynimizi aşırı zorlamadan uzak tutmaya çalıştığımızı kaydettiler. Araştırmacılar, bunun, sözsüz iletişimin sözel türle nasıl etkileşime girdiğini daha iyi anlamamıza yardımcı olduğunu söylüyor. Bu önemlidir, çünkü iletişimin %85 oranı sözsüzdür.


1. Köpeğiniz öldüğünde kadavrayı doğrudan buzdolabına koymadan önce ıslak havluya sarın. 2. Daha sonra köpeğinizi bu şekilde dondurucuya değil, buzdolabına koyun. Canlı doku hücrelerini saklamak için en fazla 5 gününüz var. Uyarı her ne kadar ürkütücü görünse de meraklıları için bu işin nasıl yapıldığından bahsedelim. Aslında işlem teoride oldukça basit. Klonlanacak köpekten DNA örneği alınıyor ve daha sonra taşıyıcı başka bir donör köpekten yumurta hücresi alınıyor. Bu yumurta hücresinin özü, yani DNA'sı temizlendikten sonra işlenen iki hücre yeniden taşıyıcı köpeğe enjekte ediliyor. Sooam Biotech bu işlemi kullanarak en son bir üçüz dünyaya getirmiş. Köpeklerden birisi fazla yaşamasa da Phillip ve Paula çiftinin iki adet sağlıklı klon köpeği olmuş.


Bilim insanları, yakın zamanda yapılan bir çalışma ile, bu konuşma tarzı karşısında, yavru köpekler heyecanlanırken, daha yaşlı köpeklerin kayıtsız kaldığını gösterdiler. Yeni bulgulara göre, genç köpekler bu konuşma tarzına tepki veriyor ve aynı insan bebekleri gibi bu şekilde kelimeleri öğrenebiliyorlar. İnsan konuşmalarına köpeklerin nasıl tepki verdiğini bulmak için, Fransa'daki Lyon in Saint Etienne Üniversitesi'nde biyoakustik bilimcisi olan Nicolas Mathevon ve çalışma grubu, öncelikle, 30 farklı kadına bir köpek fotoğrafına bakarak, hazır bir metinden Selam! Merhaba tatlı şey! Kimmiş bu akıllı oğlan? Gel bakayım! Evet, aferin oğluma! Gel bana şirin şey seni! Aferin oğluma! sözlerini okumalarını istediler ve seslerini kaydettiler . Bu kadınlardan aynı metni bir de insanlara okumasını istediler. Araştırmacılar insana ve köpeğe yöneltilmiş ses kayıtlarını karşılaştırdıklarında, beklendiği gibi, kadınların köpeklerle tane tane, ince ve ninni gibi bir sesle konuştuklarını, insanlarla ise bu tarzda konuşmadıklarını buldular. Köpeğin yavru veya yetişkin olması sonucu değiştirmedi, fakat kadınların yavru köpek resmine bakarken seslerini daha da incelttikleri gözlendi. Araştırmacılar, daha sonra, bu kayıtları New York'ta bir hayvan barınağındaki 10 yavru ve 10 yetişkin köpeğe dinleterek, köpeklerin tepkilerini filme aldılar. Yavru köpeklerden dokuzu, yetişkin köpekler için alınmış kayıtları dinlediğinde bile, havlama, hoparlöre doğru koşma gibi güçlü tepkiler verdi. Hatta bazıları oyuncu bir şekilde ön patileri üzerine eğilerek, boğuşma oyununa hazırlandı. Mathevon'a göre, köpeklerin bu hareketleri söz konusu konuşma tarzını oyun daveti olarak algıladığını gösteriyor olabilir. Yavru köpekler insana yöneltilen konuşma kayıtlarına ise daha az ilgi gösterdi. Peki ya yetişkin köpekler? Mathevon Umurlarında bile olmadı. Yavru köpekler, yetişkin köpekler veya insanlar için alınmış kayıtlardan hiçbiri ilgilerini çekmedi. Hoparlöre şöyle bir baktıktan sonra sese aldırış bile etmediler. diye açıklıyor. Araştırmacılar yetişkin köpeklerin neden ilgisiz olduğundan tam olarak emin değiller. Mathevon'a göre, tepki vermeleri için gerçek bir insanla iletişim kurmaya ihtiyaçları olabilir ya da tanıdık bir ses duymaları gerekiyor olabilir. Ancak yavru köpekler için, kendilerine yöneltilen bu abartılı ve tiz kadın seslerinin bir işlevi var: Dikkatlerini çekiyor diyen Mathevon bu konuşma tarzının, aynı insan bebeklerinde olduğu gibi, yavru köpeklerin de kelimeler öğrenmesinde etkili olduğunu düşünüyor. Öte yandan, bu fikre tam olarak katılmayan başka bir çalışma da bulunmakta. Yine de bu araştırmada görev almamış, Oregon Eyalet Üniversitesi'nde hayvan davranış bilimcisi olan Monique Udell, Her yaştan köpeğe bebeklerimize davrandığımız gibi davranıyoruz diyor ve bu durumun köpeklerin insanların yaşam alanındaki başarısının önemli bir parçası olabileceğini ekliyor. Bilim insanları yavru köpeklerin onlara yöneltilen konuşmalarına gösterdiği tepkilerin doğuştan mı, yoksa öğrenilmiş bir davranış mı olduğundan emin değiller. Bunun yanında, kendilerine söylenen kelimelerin yavru köpeklere bir anlam ifade edip etmediği ya da yavru köpeklerin kelimeleri öğrenmesinde etkili olup olmadığı sorularına cevap verebilmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Yine de, yavru köpeğinizle köpek dilinde konuştuğunuzda oyun oynamaya hazırlıklı olmanızda fayda var.


Sevinç ya da üzüntü gözyaşlarının insanlara özgü olduğuna inanılıyordu. Bildiğimiz kadarıyla başka hiçbir hayvanın duygusal gözyaşı dökmemektedir. Ama şimdi, Japonya'daki araştırmacılar, evcil köpeklerin de duygusal nedenlerle göz yaşı dökebileceğini iddia ediyorlar. Araştırmaya göre, köpekler, gün boyu süren bir yokluğun ardından sahipleriyle yeniden bir araya geldiklerinde, sevinçten ve heyecandan ağlarlar. Araştırmacılar, 18 köpek arasında, köpekler sahiplerini karşıladıklarında gözyaşı hacminde yüzde 10'luk bir artış buldular. Ancak, tanıdık olmayan biriyle karşılaştıklarında, köpeklerde bu değişim yaşanmadı. Kendi türümüzde, daha fazla gözyaşı, daha fazla duygu ile bağlantılıdır ve mevcut bulgular, köpeklerde de fazladan gözyaşlarına neden olanın olumlu duygular olduğunu göstermektedir. Başka bir deneyde 22 köpeğin gözlerine 'aşk hormonu' oksitosin içeren bir solüsyon doğrudan eklendiğinde, araştırmacılar daha fazla gözyaşı üretildiğini buldular. Araştırmacılar, köpeklerde ekstra gözyaşı üretimini tetikleyen şeyin muhtemelen oksitosin seviyesindeki bir artış olduğu sonucuna varıyor. Japonya'daki Azabu Üniversitesi'nden hayvan davranışçısı Takefumi Kikusui "Hayvanların, sahipleriyle yeniden bir araya gelmek gibi neşeli durumlarda gözyaşı döktüğü keşfini hiç duymamıştık ve bu dünyada bir ilk olacağı için hepimiz heyecanlandık!" diyor. Köpek arkadaşlarımızdaki mutlu gözyaşlarının keşfi kesinlikle devrim niteliğinde bir keşif olacaktır. Ancak diğer bilim insanları, bu yeni deney konusunda pek de ikna olmadılar. İnsanlar, duygusal bir refleks olarak ağladığı bilinen tek yaratık olsa da diğer hayvanlar gözlerindeki nemi kiri temizlemek veya görüşlerini temizlemek için kullanırlar. Bu nedenle, bir köpeğin gözlerine oksitosin eklemek, mutluluktan değil, sadece tahriş olmuşluktan gözyaşları üretmiş olabilir. Kikusui, deneylerinde kullanılan kontrol maddesi köpekler arasında daha fazla gözyaşına neden olmadığı için durumun böyle olduğuna inanmıyor. Yine de açıkça, göz temizleme gözyaşı ile duygusal gözyaşı arasındaki fark, kolayca ölçülemeyecek bir durumdur. Ve bir çalışma, tartışmayı çözmek için pek yeterli değil. Kikusui ve meslektaşları, 74 insan katılımcıya köpeklerin 10 fotoğrafını gösterip, kendilerini nasıl hissettirdiğini değerlendirmelerini istediğinde, gözleri nemli olan köpeklerin, gözleri nemli olmayan köpeklere göre daha fazla bakım duygusu uyandırdığını buldular. Binlerce yıllık ortak evrimden sonra, en yakın tüylü dostlarımız hakkında öğrenecek daha çok şey var.


Parvovirüs köpeklerde bulaşıcı bir viral hastalıktır. Köpeklerde parvovirüs vakası ilk defa 1970'li yılların başında rastlandı. Virüs bağırsak sistemini ve kemik iliğini şiddetli bir şekilde etkilemektedir. Yavru köpeklerin kalp kaslarınıda nadir olarak görülsede etkileyebilir ve bu çoğu zaman ölümle sonuçlanabilir. - İshal - Kusma - Vücut sıcaklığı değişimi - Halsizlik - İştahsızlık Köpeğiniz bu belirtilerden herhangi birini taşıyorsa vakit kaybetmeden mutlaka veteriner hekiminize bildirmelisiniz. Köpeğin geçmiş öyküsü, fiziksel muayenesi ve tahlil sonuçlarına göre teşhis konulabilir. Köpeklerde parvovirüs tedavisi için semptomatik tedavi uygulanabilir. Bununla birlikte monoklonal antikor tedavisi üzerine çalışmalar hala yürütülmektedir. Tam anlamıyla bir tedavi yöntemi henüz bulunmamaktadır. Parvovirüste erken teşhis ve yerinde uygulanan semptomatik bir tedavi oldukça mühimdir. Dehidratasyonla mücadele edilmeli, kusma ve ishal kontrol etmeye çalışılmalı, gerekirse şırınga veya beslenme tüpü ile beslenilmeli, ikincil bir enfeksiyon önlenmeli, stresten uzak bir ortam sağlanmalıdır. Tüm bu semptomların kontrol altına alabilmek için epey yoğun bir bakıma ihtiyaç vardır. Bunlara rağmen uygulanan tedaviye yanıt gelemeyebilir ve köpeğin hastalığa yenik düşebilme ihtimalide vardır. Parvovirüs bulaşıcı olduğundan yayılmasını en aza indirmek için enfekte köpeğin izolasyonu şarttır. Enfekte köpeğin barındığı ve bulunduğu alanın gerekli malzemelerle temizlenmesi ve dezenfeksiyonu önemlidir. Bu dezenfeksiyon birkaç kez tekrarlanabilir. Bu korkunç hastalıktan korunmak elbette mümkündür. Yavru köpeğinizi aşılamak enfeksiyonu önlemenin en etkili yoludur. Aşılanmış bir köpeğin hastalanması pek mümkün değildir. Veteriner hekiminize danışarak yavru köpeğinizi zamanında aşılayabilirsiniz. Yavru köpek aşılarının tümünü tamamladıktan sonra dahi iki hafta kadar sosyalleşmesi sınırlandırılmalıdır.


Potansiyel bir tehdit söz konusu olduğunda amigdalamız sinyal vermeye başlar. Bir canlı, başlangıçta tehdit gibi gözüken ancak sonradan zararsıza dönüşen bir uyaranla devamlı olarak karşılaşırsa, beynimizin prefrontal korkteksi amigdaladaki aktiviteyi bastırır. Fakat, sürekli olarak gerçek bir tehdit ile karşı karşıya kalındığı durumlarda ya da herhangi bir uyaranı sürekli olarak tehdit edici olarak algılayan anksiyete problemi olan insanlarda, amigdala aktivitesi dinmez ve korku hafızaları çok daha çabuk oluşturulur. Bu korku hafızalarının gelişimi üzerinde oksitosinin etkilerini araştıran bilim insanları, ilk olarak katılımcıları Pavlovcu korku koşullanmasına sinirsel uyaran bazen elektrik şokuyla eşleştirildi maruz bıraktı. Daha sonra katılımcılara burunlarından tek bir doz oksitosin ya da plesebo verildi. 30 dakika sonra, katılımcılar ani bir korku sönümlendirme terapisine alınırken, fMRI tekniğiyle beyin tarama sonuçları alındı. Bu aşamada, katılımcılara yüz ve ev resimleri gösterildi, ancak bu kez düşük dozlarda elektrik şoklarıyla birlikte. Katılımcılar, korkutucu bulmaları yönünde koşullandırıldığı resimlere maruz kaldıklarında, oksitosin alan katılımcıların prefrontal kortekslerindeki korkunun kontrol altına alınmasından sorumlu beyin merkezi aktivitenin arttığı görülürken, amigdalaki aktivitenin azaldığı gözlemlendi. Ayrıca terleme gibi korkunun fiziksel işaretlerinde de azalma görüldü. Biological Psychiatry 'de yayımlanan çalışmada, tek bir oksitosin dozunun; korkuve anksiyete durumları için yürütülen terapiyi güçlendirebileceği sonucuna ulaşıldı. Öte yandan makalenin yazarları, oksitosinin klinik kullanım için önerilmesinin çok erken olduğunu, ancak gelecekte çeşitli hastalıklara dair terepatik bir role sahip olabileceğini gösteren oldukça fazla araştırma olduğunu söylüyorlar. Her ne kadar sonuçlar fMRI bulgularından ziyade gözleme dayansa da, daha önce yayımlanan çalışmalar; buruna püskürtülen oksitosinin, insanlarda korkunun ortadan kaldırılmasında işe yaradığını ortaya koymuştu. Ayrıca oksitosin, sosyal kaygı bozukluğunda amigdaladaki hiperaktiviteyi azaltıyor ve post-travmatik stres bozukluğu tedavisinde potansiyel bir iyileştirici olarak araştırılmaya devam ediliyor. Oksitosin dışında, bilim insanları; korku ve anksiyeteye dair kavrayışı geliştirebilecek tedavileri de içeren korkuyu azaltıcı bir dizi yaklaşımlar üzerinde de çalışmalarını sürdürüyorlar. Korku hafızaları ve sönümlemede önemli bir role sahip nöronal gelişim, hayatta kalma güdüsü ve nörotransmisyon gibi şeyleri içeren beyin kaynaklınörotropik faktör denilen bir bileşiği kodlayan genin de bu yaklaşımlar içerisinde olabileceği düşünülüyor. Örneğin, belirli bir BDNF gen varyantı; utangaç farelerle ilişkili bir gen. Kemirgen arkadaşlarının etrafta dolaşıp durmasına rağmen, bu genin taşıyıcısı fareler tam anlamıyla birer konu mankeni gibi kafesin duvarlarının önünde yalnız başlarına durarak zaman geçirmeyi tercih ediyorlar. Emory University, Psikiyatri ve Davranış Bilimleri Bölümü'nden araştırma görevlisi Raül Andero Gali; BDNF temelli yaklaşımların anksiyet tedavisi ve kavrayışında gelecek vaat ettiğini düşünüyor. Yalnızca küçük miktarlarda BDNF, kan-beyin bariyerini geçebiliyor, bu yüzden de bileşenin kendisine dair iyileştirici bir rol henüz mevcut değil. Yine de Gali'nin araştırması; beyindeki BDNF etkilerini taklit eden bir bileşenin farelerde korkutucu ilişkilendirmelerle ses ile ilişkilendirilmiş ayak şoku gibi başa çıkma noktasında yardımcı olabileceğini gösteriyor. Ayrıca BDNF gen terapisi araştırmaları bir yandan da devam ediyor. Araştırmacılara göre; BDNF, korkunun ortadan kaldırılmasına dair görülebilen en güçlü etkilerden birisidir. Ancak BDNF ilişkili moleküllerin insanlarda da etkin ve güvende olup olmadığı ise test edilmeli. Gali'nin araştırması, ayrıca, korkunun ortadan kaldırılmasında rol oynadığı düşünülen Tac2 gen aktivitesini engelleyen bir ilacın post-travmatik stres bozukluğunda iyileştirici bir role sahip olabileceğini ortaya koyuyor. Post-travmatik stress bozukluğu genellikle ne zaman başladığı bilinen son derece benzersiz bir psikiyatirk hastalıktır. Dolayısıyla travmanın hemen sonrasında bu ilaçlardan verilerek hastalık önlenebilir. Elbette ki bu tedaviye dair suistimal durumlarının ortaya çıkabileceğini düşünebilirsiniz. Ancak bu durum pek olası değil. Çünkü, burada yapılan şey kötü hafızaları yok etmek değil, onlara ulaşımın yollarını kapamayı ya da önce hoş bir anıyı hatırlama yolunu öğrenmeyi içeriyor. Sinirbilimci Joseph LeDoux; duygusal hafızaların mutlu, heyecanlı, korkutucu hafızalar silinemez olduğunu söylüyor. Korku ilişkili bir şeyi olumlu ya da nötr bir duyguyla değiştirmeyi öğrenebilen ansiyete hastalarında tekrar kötüleşme durumları görülür. Çünkü eski korku hala beyinde bir yerlerdedir. Fakat, yeni tedavi yöntemleri ile korkunun bulunması biraz daha zorlaştırılabilir.


Kendi doğal alanlarının yırtıcılarından arınmış olan istilacı sivrisinek balıkları, Avrupa'dan Avustralya'ya kadar saf ekosistemleri alt üst ederek, her yere yayılıyor. Bilim adamları, sorunlu balıkları kontrol altında tutmak için yüksek teknoloji ürünü robotlarla bu yüzücülerin kalplerine korku salmaya çalışıyor. 16 Aralık'ta iScience'da bir laboratuvar deneyinde, sivrisinek balıklarının doğal yırtıcılarından birini taklit etmek için tasarlanan robotik bir balık, sivrisinek balıklarında korku ve stres tepkilerini artırarak hayatta kalmalarını ve üremelerini engelledi. Arizona Üniversitesi'nden ekolojist Michael Culshaw-Maurer, robot balığın yakın zamanda vahşi doğada konuşlandırılmayacak olsa da araştırma, "bir türün istenmeyen davranışlarını önlemenin onları öldürmekten daha yaratıcı yolları" olduğunu vurguluyor. Amerika Birleşik Devletleri'nin batı ve güneydoğu bölgelerine özgü olan sivrisinek balıkları , sıtmayı kontrol altına almak için gözüpek bir hamleyle geçen yüzyılda dünyanın dört bir yanındaki tatlı su ekosistemlerinde serbest bırakıldı. Ancak, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'ne göre, sivrisinek balıkları sıtma bulaştıran sivrisinek larvalarını yemek yerine çoğunlukla yerli balıkların yumurtalarını yiyerek ve amfibilerin kuyruklarını kemirerek dünyanın en yıkıcı istilacı türlerinden biri haline geldi. Perth'deki Batı Avustralya Üniversitesi'nde davranışsal ekolojist olan Giovanni Polverino, sivrisinek balıkları ve diğer birçok istilacı türle mücadele çabalarının genellikle tuzaklar, zehir veya diğer kör yöntemlerle toplu öldürmeye dayandığını söylüyor. Sorunlu kabul edilen istilacı türlerin çoğu için bu işe yaramıyor diyor ve çoğu zaman yerli türlere de zarar veriyor. Polverino, sorunun sadece ekosistemdeki sivrisinek balıklarının varlığı olmadığını, ayrıca sivrisinek balıkları ile beslenebilecek yırtıcı hayvan eksikliğinden de kaynaklandığını belirtiyor. Çünkü yırtıcıların korkusu hayvanların av davranışlarını etkileyebiliyor. Polverino ve meslektaşları, sivrisinek balıklarının doğal düşmanlarından biri olan çipura levrek balığını taklit etmek için hazırlanmış robotik bir balığın aynı derecede korkutucu olup olmadığını ve sivrisinek balıklarının avlanmasını iyi anlamda olumsuz etkileyip etkilemeyeceğini görmek istedi. Laboratuarda araştırmacılar, her biri altı sivrisinek balığı ve altı yerli Avustralya iribaş barındıran 12 tank kurdular ve bunlar genellikle sivrisinek balıkları tarafından taciz edildi. Ekip bir haftalık iklimlendirmeden sonra, her grubu beş hafta boyunca haftada iki kez birer saat deney tankına aktardı. Orada, grupların yarısı, kurbağa yavrularına çok yaklaştıklarında sivrisinek balıklarını tanımak ve onlara saldırmak için tasarlanmış robotik bir yırtıcıyla karşı karşıya kaldı. Robot korkusu hem maruz kalma sırasında hem de haftalar sonra sivrisinek balıklarının davranışını, şeklini ve doğurganlığını değiştirdi. Robota bakan sivrisinek balıkları bir araya toplanma ve tankı keşfetmeme eğilimindeyken, iribaşlar tacizden uzak, daha uzağa gitmeye cesaret etti. Ev akvaryumlarının güvenliğinde bile, robotlara maruz kalan balıklar, maruz kalmayan sivrisinek balıklarından daha az aktif ve daha endişeli saniyeler süren donma tepkileriyle sergilendiler. Kümülatif stres, balıkların vücutlarını da zorladı. Maruz kalan balıklar, enerji rezervlerini kaybederek, maruz kalmayan balıklardan biraz daha küçük hale geldi. Araştırmacılar, maruz kalan erkeklerin potansiyel olarak kaçış davranışlarını hızlandırmak için daha düzenli hale geldiğini söylüyor. Ve korkmuş balıkların sperm sayısı ortalama olarak yarı yarıya azaldı. Polverino, "Üremeye yatırım yapmak yerine, daha iyi kaçmak için vücutlarını yeniden şekillendirmeye yatırım yapıyorlar. Genel olarak, daha az sağlıklı ve daha az doğurgan hale geldiler" diyor. Bu tür robotik yırtıcıların yabani sivrisinek balıkları ve komşuları üzerindeki uzun vadeli etkisi belirsizliğini koruyor. Bu çalışmanın en önemli kısmı, korkunun istilacı türlerin hayatta kalmasını ve üremesini azaltabilecek önemli sonuçları olduğunu göstermiş olması.


Salgın başlangıçta bu bölgedeki deniz ürünleri ve hayvan pazarında bulunanlarda tespit edilmiştir. Daha sonra insandan insana bulaşarak Vuhan başta olmak üzere Hubei eyaletindeki diğer şehirlere ve Çin Halk Cumhuriyeti'nin diğer eyaletlerine ve diğer dünya ülkelerine yayılmıştır. Coronavirüsler, hayvanlarda veya insanlarda hastalığa neden olabilecek büyük bir virüs ailesidir. İnsanlarda, birkaç koronavirüsün soğuk algınlığından Orta Doğu Solunum Sendromu ve Şiddetli Akut Solunum Sendromu gibi daha şiddetli hastalıklara kadar solunum yolu enfeksiyonlarına neden olduğu bilinmektedir. Koronavirüs hastalığına COVID-19 neden olur. Çin'in Vuhan kentinde ortaya çıkan ve Covid-19 adı verilen hastalığa yol açan koronavirüs, Antarktika hariç tüm kıtalara yayıldı. John Hopkins Üniversitesi'nin verilerine göre, 23 Mart itibariyle dünya genelinde görülen koronavirüs vakalarının toplamı 350 bini, can kayıpları da 15 bini geçti. 100 binden fazla kişi ise gördüğü tedavi sonucu iyileşti. Dünyada en fazla vaka görülen ülke 85 bin 500 ile Çin olmayı sürdürüyor. Virüse yakalananlarda önce yüksek ateş başlıyor. Ardından kuru öksürük şikayetleri gözleniyor. Bir haftanın sonunda ise nefes darlığı sorunları ortaya çıkıyor. Çin'de bazı hastaların hastanede uzun süreli tedavi altına alınması gerekmişti. Ancak şu an eldeki bilgiler sadece hastaneye kaldırılan ağır hastaların yaşadıklarıyla sınırlı. Virüse yakalanıp daha hafif bir şekide atlatan olup olmadığı konusunda detaylı bir bilgi henüz yok. Koronavirüs orta derece soğuk algınlığından, ölüme varacak semptomlara yol açabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü "uluslararası kamu sağlığı acil durumu" ilan etti. Hastalardan alınan örneklerin laboratuvarlarda test edilmesi sonucu Çinli yetkililer ve WHO, enfeksiyonun Koronavirüs olduğu sonucuna vardı. Hastalığın, Çin'in 11 milyon nüfuslu kenti Vuhan'daki Huanan deniz ürünleri pazarından kaynaklandığı tahmin ediliyor. Koronavirüs, büyük bir virüs ailesinin bir alt türü. Ancak yeni virüs dahil sadece yedi tanesi insanlara bulaşabiliyor. WHO'ya göre yeni virüsün "kuluçka dönemi", yani enfeksiyonun kapıldığı andan belirtilerin görüldüğü zamana kadar olan dönem yaklaşık 14 gün. Ama bazı araştırmacılar bu sürenin 24 güne kadar çıkabileceğini söylüyor. Çinli bilim insanları, bazı kişilerin belirtiler görülmeden de enfeksiyonu yaydıkları uyarısında bulunuyor. - Ellerinizi yıkayın - sabun veya el temizlik jelleri virüsü öldürebilir - Öksürürken veya hapşırırken ağzınızı ve burnunuzu mendille kapatın ve sonrasında virüsün yayılmasına engel olmak için ellerinizi yıkayın - Gözlerinize, burnunuza ve ağzınıza dokunmaktan kaçının - elleriniz virüsün değdiği bir yere dokunursa virüs vücudunuza bulaşabilir - Öksüren, hapşıran veya ateşi yüksek kişilerden uzak durun - 1 metre uzak durmak havaya bulaşabilecek virüsten korunmanızı sağlar


Valdosta State Üniversitesi'nden araştırmacılar, reklamları birçok farklı kategoriye ayırarak, Nisan 2013'te yayımlanan yedi dergideki toplam 289 tam sayfa kozmetik reklamını değerlendirdi. Kozmetik ürünlerin tanıtımları, ekolojik iddialar , onaylanma iddiaları , ve bilimsel iddialar olarak ayrıştırıldı. Makyaj malzemeleri, cilt bakımı ürünleri, vücut kremleri, kokular ve bir takım başka ürünler de reklamlarda kendi aralarında farklı kategorilere sahiptiler. Çoğu insan hali hazırda, kozmetik ürünleri hakkında şüpheli düşünmeye meyilli olsa da, bu araştırma yine de insanları oldukça şaşırtabilecek sonuçlara sahip. Araştırmaya göre, dergilere verilen reklamlardan sadece yüzde 18'i uygun bulunmuş, beş üründen dördünün şüpheli ya da yalan olduğunu sonucuna varıldı. Araştırmanın sonucunda, ürünler için yapılan bilimsel iddiaların sadece yüzde 14'ünün kabul edilebilir olduğu gözlemlendi. Ekolojik iddialarda daha fazla doğruluk payı olmasına rağmen, onlarda bile iddiaların sadece yarısının doğruluğu kanıtlandı. Bunun dışında ürünlerin performans iddialarının bir hayli düşük sonuç verdiği görüldü. Yaklaşık olarak dört performans iddiasından sadece birinin uygun görüldüğü, ancak %23 gibi çoğunluk bir oranın bariz yalan seviyesinde değerlendirildiği ortaya çıktı. Kozmetik reklamlarının abartılı olması ya da sağlık ve güzellik ürünlerinin kadınları satılması için bu ürünlerin farklı sonuçlara yol açtığının iddia edilmesi kimse için büyük bir sürpriz olmayacaktır ancak yine de belki bu şekilde halkın ilgisi bu çalışmaya çekilir ve güzellik ürünlerinin pazarlaması ve düzenlenmesinde bir etki sağlar.


Hepimiz tsunamilerin sahip olabileceği yıkıcı etkinin farkındayız ve trajedi potansiyeli, araştırmaları gelişmiş tespit yöntemlerine yönlendirmeye devam ediyor. Yeni bir çalışma, tsunami tespiti için yeni bir yaklaşım hakkında rapor veriyor: müonların izlenmesi. Bu son derece enerjik, temel parçacıklar uzaydan gelen kozmik ışınlardır, atmosferin her yerinde bulunur ve siz de dahil olmak üzere hemen hemen her şeyden zararsız bir şekilde geçebilir: Bu cümleyi okurken 100.000 tanesi vücudunuzdan geçecektir. En önemlisi, tsunamiler de dahil olmak üzere büyük doğal güçler tarafından yollarından çok hafif kaydırılabilirler. Muon hareketini algılamak için inanılmaz derecede hassas bir alet gerekiyor ve bu da bizi Tokyo-Bay Deniz Dibi Hiper-Kilometrik Denizaltı Derin Dedektörüne veya kısaca TS-HKMSDD'ye getiriyor. Bu alet, Tokyo Körfezi Aqua-Line otoyol tünelinin içine yerleştirilmiştir. TS-HKMSSD, ilk kez muon dalgaları aracılığıyla tsunami dalgalarını tespit etme onuruna sahip oldu. Bizi öncesinde uyardığı tsunami, gerçek zamanlı olarak gerçekleşti ve uyarının son derece doğru olduğu gösterildi. Japonya'daki Tokyo Üniversitesi'nden jeofizikçi Hiroyuki Tanaka, "Tokyo Körfezi Deniz Tabanı Hiper KiloMetrik Denizaltı Derin Dedektörü, dünyadaki ilk sualtı müon gözlemevi ve tsunami sırasında değişen müon aktivitesi tespit etti" diyor. Bu diğer yöntemler arasında gelgit göstergeleri, sudaki şamandıralar, yukarıdan alınan uydu görüntüleri ve denizdeki çeşitli sensörler sayılabilir. Ancak müon tespiti, bu yaklaşımlardan daha hızlı, daha ucuz ve bakımı daha kolay olmayı vaat ediyor. Yeni araştırma, TS-HKMSDD sisteminin Eylül 2021'de Japonya'ya güneyden yaklaşan bir tayfunun neden olduğu, Tokyo Körfezi'nden geçen hafif bir tsunamiyi nasıl tespit ettiğini özetliyor. Okyanus şişerken, suyun hacmine göre dağılan müonların sayısı biraz değişmişti. TS-HKMSSD'nin bu müon değişimlerini tespit edebildiğini gösterdiğine göre, araştırmacılar, tsunami riski olan bölgelerdeki diğer tünellere kurulabilecek ve erken uyarı sistemlerinin bir parçası olarak gelgit göstergeleri gibi ekipmanların yanında kullanılabilecek benzeri aletleri öneriyorlar. Tanaka, "Bunun gibi erken testlerden elde ettiğimiz başarı sayesinde, benzer sistemler İngiltere ve Finlandiya'da zaten deneniyor" diyor. TS-HKMSSD'yi oluşturan müon dedektörleri aslında oldukça küçüktür, yaklaşık 2 metre uzunluğundadır. Şu anda, 20 tanesi Tokyo Körfezi'nin altındaki yol tünelinin yanına yerleştirilmiştir durumdadır. Yaklaşan tsunamileri tespit etmenin yanı sıra, bunun gibi bir sistem, doğal gaz rezervlerini aramak ve eski deprem modellerini ortaya çıkarmak için kullanılabilir. Şimdilik, araştırmacılar TS-HKMSSD'nin doğru bir tsunami dedektörü olarak çalışır duruma gelmesinden memnunlar; bu, daha fazla çalışma ile uzmanları doğal afetlere karşı uyarmak için kullanıma hazır olacak. Tanaka, "Bildiğim kadarıyla, tünel şu anda dünyada laboratuvar olarak tanımlanan ilk aktif ulusal yol" diyor.


Kozmik ışınlar genellikle yaklaşık %99 oranında atom çekirdeklerinden, %1 oranında serbest elektronlardan oluşur. Ayrıca çok az miktarda antimadde parçacıkları da -örneğin antiproton ve pozitron- içerirler. Kozmik ışınlardaki atom çekirdeklerinin büyük kısmı hafif elementlerdir. Ortalama olarak %90 oranında hidrojen çekirdekleri , %9 oranında helyum çekirdekleri ve %1 oranında daha ağır atomların çekirdekleri bulunur. Kozmik ışınlardaki bazı parçacıkların enerjisinin 3x1020eV'a kadar çıktığı görülmüştür ki bu enerji yaklaşık olarak saatte 90 kilometre hızla giden bir beyzbol topunun enerjisine eşittir ve Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda ulaşılabilen en yüksek enerjilerden bile milyonlarca kat daha büyüktür. Kozmik ışınlardaki tüm parçacıklar bu kadar yüksek enerjiye sahip olmasa da, kozmik ışınlar genel olarak maddeye hasar verme kapasitesine sahiptir. Ancak Dünya'nın atmosferi ve manyetik alanı kozmik ışınlardaki yüksek enerjili parçacıkların büyük çoğunluğunun yer yüzeyine ulaşmasına engel olur. Kozmik ışınların atmosferle etkileşmesi sırasında ışınlardaki parçacıkların bozunması sonucunda nötronlar, pionlar, pozitronlar ya da müonlar oluşabilir. Zaten pionlar, müonlar ve pozitronlar ilk olarak kozmik ışınların incelenmesi sırasında gözlemlenmiştir. Kozmik ışınların incelenmesi ile pek çok konu hakkında önemli bilgiler elde ediliyor. Örneğin içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası'nın kimyasal bileşiminin zaman içinde nasıl değiştiği belirlenebiliyor. Böylece Güneş Sistemi'nin bugünkü bileşiminin kaynağı ve Samanyolu'nun dinamik yapısı daha iyi anlaşılıyor. Ayrıca pek çok parçacık ilk kez kozmik ışınların içinde gözlemlenmiştir.


Yaşamın Dünya'da nasıl başladığına dair birkaç büyük soru var, ancak olaydan neredeyse 4 milyar yıl sonra bile bunu araştırmak bilim insanları için hala kolay değil. Şimdi, konuyla ilgili başka bir ipucu bulmuş gibiyiz. Yeni araştırmalar özellikle peptitlere, proteinlerin daha küçük versiyonlarına, yaşamın var olması için gerekli olan temel yapı taşlarından birine odaklanıyor. Bu yapı taşları vücuttaki her türlü süreci kontrol ederler ve genellikle peptitlerin oluşması için çevrede su olması gerekir. Amino asitler, peptitleri oluşturan organik bileşiklerdir. Yeni çalışma, amino asit glisini oluşturabilen amino keten adı verilen kimyasal bir öncünün, kozmik koşullarda ve su olmadan nasıl oluşturulabileceğini gösteriyor. Ekip, normal hava basıncının yaklaşık katrilyonda birinde ve eksi 263 santigrat derece (eksi 441 derece Fahrenhayt) sıcaklıkta çalışan bir reaksiyon yolu göstermek için alanı ve toz parçacıklarını taklit etmek için ultra yüksek bir vakum odası kullandı. Deneylerde amino keten de tespit edildi ve araştırmacılar, amino keten moleküllerinin oldukça reaktif doğasının muhtemelen gerçekleşen reaksiyonun anahtarı olduğunu söylüyor. Başka bir deyişle, kozmik toz bulutlarının içindeki koşullar, peptitlerin oluşmasını potansiyel olarak mümkün kılabilir, bu da onların Dünya'ya nasıl ulaştığını gösterebilir. Bilim insanlarının araştırmaları için başka bir yol sunan bu araştırma, kendi gezegenimizdeki doğru kimyasal karışımın yaşamı meydana getirmek için mutlaka gerekli olmadığını gösteriyor. Amino keten moleküllerinin yüksek reaktivitesine rağmen, sonuçlar bilim insanları için hala şaşırtıcıydı çünkü kuantum mekaniğinin kimyasal reaksiyonun enerji engellerinin üstesinden gelmede bir rol oynayabildiğinden şüpheleniyorlar. Süper küçük ölçeklerde durum buysa, hidrojen atomları enerji bariyerini aşmak yerine tüneller halinde geçiyor olabilir. Bu, gelecekteki araştırmalarla üzerinde durulabilecek alanlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Bilim insanları, yaşam için hangi bileşenlerin uzaydan gelmiş olabileceğini ve hangilerinin burada, Dünya'da oluştuğunu bulmaya çalışmakla meşguller. Yeni çalışma hem burada hem de potansiyel olarak diğer gezegenlerde yaşamın kökeni hakkında biraz daha ipucu sunuyor. Araştırmacılar, "Bu kimyanın oluşturduğu biyopolimerlerin, yaşanabilir bölgedeki kayalık gezegenlere taşınması, yaşamın kökeninde önemli bir unsur olabilir" sonucuna varıyor.


Bilim insanları Kaliforniya akbabalarında bilinen ilk "bakire doğumları" bildirdiler - yumurtaları döllemeye dahil olan hiçbir erkek olmadan yumurtadan çıkan iki civciv. Kaliforniya akbaba türlerinin tamamını kapsayan bir genetik veri tabanına göre, araştırmacılar yakın zamanda bu iki kuşun genomlarının hiçbir akbaba erkeğinden DNA içermediğini beklenmedik bir şekilde keşfettiler. Araştırmacılar yeni bir çalışmada bildirdiğine göre, bu iki babasız akbabayı partenogenez adı verilen bir tür aseksüel üremenin nadir örnekleri haline getirdi. Partenogenez sırasında döllenme olmadan spontan embriyonik gelişim gerçekleşir. Sürüngenlerde ve balıklarda nadirdir ancak duyulmamış değildir ve bilim insanları hindi, tavuk gibi evcil kuşlarda partenogenezi belgelemiş olsalar da bu durum vahşi akbaba popülasyonunda canlı civcivler üreten "bakire doğum" un ilk örneğidir. Kaliforniya akbabalarında bu erkeksiz üreme stratejisini keşfetmek önemlidir, çünkü sadece birkaç on yıl önce türler vahşi doğada yok olmaya tehlikeli bir şekilde yaklaşmıştır. 1980'lerde vahşi doğada iki düzineden az akbaba kalmıştı ancak özel koruma çabaları ve üreme programları akbabaları yok olmanın eşiğinden geri getirdi. ABD İçişleri Bakanlığı Kaliforniya Condor Kurtarma Programı tarafından o yılın aralık ayında yayınlanan bir rapora göre, 2020 itibariyle, 329'u vahşi ve serbest uçan 504 akbaba vardı. Türlerinin hala kritik olarak tehlikede olduğu düşünülmektedir. San Diego Hayvanat Bahçesi Yaban Hayatı İttifakı'nda koruma genetiğinde yardımcı yönetmen olan çalışmanın ortak yazarı Cynthia Steiner'a göre, akbabaların aseksüel olarak üreyebileceğini bulmak - potansiyel olarak türlerin yavru üretme şansını arttırmak için- oldukça büyük bir şey. Son 30 yıldır araştırmacılar her Kaliforniya akbabasından (toplamda 1.000'den fazla kuş) DNA verilerini katalogladılar ve bu bilgileri bir veri tabanında derlediler. Aakbabalarla çalışan bilim insanları ilişkileri belirlemek için kuşların genetik analizini rutin olarak yürütüyorlar, bu da onların akbabaları yetiştirmelerini sağlıyor ve böylece popülasyon genetik çeşitliliği koruyor. Steiner, bu yaklaşımın akrabalı yetiştirmeyi ve "embriyolarda malformasyonlar ve geç embriyonik ölümle karakterize edilen" kondor distrofisi gibi kalıtsal bozuklukların gelişmesini önlemeye yardımcı olduğunu söyledi. Ancak araştırmacılar yakın zamanda veri tabanındaki iki erkek akbabanın genotiplerini incelediklerinde - ikisi de vahşi doğada serbest bırakıldı ama şimdi ölü - son derece olağandışı bir şey fark ettiler: İki kuştaki genetik bilgi, yalnızca onları yumurtadan çıkaran dişilerle eşleşti. Steiner, "Hayvanlar eşeyli olarak çoğaldığında, dişiler ve erkekler genetik yapıya eşit olarak katkıda bulunurlar. Ancak bu iki akbabada, veri tabanımızda bulunan hiçbir erkekten gelen herhangi bir katkı bulamadık" dedi. Bilim insanlarının düşündüğü bir olasılık kuşların genetik testlerinde bir hataydı, bu yüzden süreci tekrarladılar. Sonuçlar değişmedi. Steiner, "Bu iki bireyin genotiplerini açıklayabilmemizin tek yolu baba katkısı olmadan, dişiden %100 olan bir katkıya sahip olmaktı." Partenogenez yoluyla doğan akbaba civcivlerinin sadece erkek olacağını ekledi. Bunun nedeni, bu tür aseksüel üreme sırasında yalnızca iki eşleşen cinsiyet kromozomunun oluşturulabilmesidir. Ve akbabalarda, eşleşmeyen cinsiyet kromozomlarına sahip olan dişilerdir. "Kuşlarda ve insanlarda farklı cinsiyet belirleme kromozomları kullanılır: insanlarda XX /XY sistemi, kuşlarda ZW /ZZ sistemi ," dedi Steiner. Anne akbabası kendi yumurtalarını döllediğinde ortaya çıkan yavruların hepsinde ZZ kromozomları bulunur . Steiner, bu iki kuşun annelerinin cinsel üreme yoluyla zamanla birden fazla civciv ürettiklerini, ancak onları aseksüel olarak üremelerine neden olan faktörleri belirlemek için daha fazla çalışma yapılması gerekeceğini söyledi. Nesli tükenmekte olan bu türlerde bakire doğumlar hakkında pek çok soru kalsa da, kesin olan bir şey var: Bu kapsamlı genetik profil veri tabanı olmasaydı araştırmacılar akbabalardaki partenogenezi asla keşfedemezlerdi. Steiner, "Yabani türler hakkında, özellikle de genomiklerin hayatta kalmalarını şekillendirmede yer alma şekli hakkında öğrenilecek çok şey var." dedi. Bulgular, Journal of Heredity'de 28 Ekim'de yayınlandı.


Geleceğin kuantum bilgisayarları, mevcut en güçlü süper bilgisayarla bile düşünülemeyecek hesaplamaları yapma yeteneğine sahip olacak. Ancak oraya gelmeden önce aşılması gereken birçok engel var. Bunlardan biri de 'hata düzeltme'dir. ETH Zürih'teki araştırmacılar, kuantum sistemlerindeki hataları otomatik olarak düzeltmenin mümkün olduğunu ve hızlı ve sürekli bir şekilde yapılabileceğini, kuantum işlemlerinin sonuçlarının pratikte kullanılabileceğini ilk kez gösterdiler. Bulgular, ArXiv deposuna yüklendi ve emsal incelemesini bekliyor. ETH Zürih Kuantum Merkezi Direktörü Andreas Wallraff, "Kuantum bitleri ile çalışan bir kuantum bilgisayardaki hataların hızla ve tekrar tekrar düzeltilebileceğinin gösterilmesi, pratik bir kuantum bilgisayar inşa etme yolunda bir atılımdır." dedi yaptığı açıklamada. Bu yeni bilgisayarlar kuantum sistemlerine dayandığından, işlem birimleri çok hassastır ve mutlak sıfırın biraz üzerinde, çok düşük sıcaklıklarda tutulması gerekir. Hatalarla başa çıkmaya yardımcı olabilecek süreçler araştırılmaktadır. Bu çalışmada incelenen sistem 17 kübit kullanıyor ve sadece 0,01 Kelvin sıcaklıkta çalışıyor. Bu, mutlak sıfırın üzerinde bir derecenin bir kısmı. Kuantum bilgisayar çipinin yapısı, sarı renkte 17 kübit ile. Bu sıcaklıkta, kübitler süper iletkendir, elektrik içlerinden direnç göstermeden akar. 17 kübitten dokuzu, kare bir dizide düzenlenir ve üçe üç kafes oluşturur. Onlar mantıksal birimdir. Tüm hesaplamalar bu dokuz element tarafından yapılır. Kalan sekizi ise kontrol görevi görür ve sistemdeki hataları tespit etmekle görevlidir. Kübitler onları tespit ederse, sistem kendini düzeltebilir. Bunlar sayesinde sistemdeki bilgileri değiştiren bozulmalar fark edilip, hesaplanabilmektedir. Yardımcı yazar Sebastian Krinner, Şu anda kübitlerdeki hataları doğrudan düzeltmiyoruz. Fakat çoğu aritmetik işlem için bu gerekli bile değil." dedi. Bu yeni araştırma, hata düzeltmenin mümkün ve pratik olduğunu gösteriyor, ancak henüz kuantum bilgisayarların hatasız olabileceği bir seviyede değiliz. Ekip, makalelerinde "İyon tuzaklarındaki son gelişmelerle birlikte tekrarlanan, hızlı ve yüksek performanslı kuantum hata düzeltme döngülerini göstermemiz, hataya dayanıklı kuantum hesaplamanın pratik olarak gerçekleştirilebileceğini anlamamızı desteklemektedir." şeklinde açıkladı. Çalışma, hata düzeltme ile uğraşmaya çalışan tek yaklaşım değildir. Son zamanlarda bu soruna olası bir çözüm olarak yeni bir kuantum fazı görülmüştür. Kuantum bilgisayarlar henüz burada olmayabilir, ancak yeni sorunlar ortaya çıktıkça dünyanın dört bir yanındaki bilim insanları bu zorluğun üstesinden geliyor ve bunlarla mücadele ediyor.


Hatalar olur. Özellikle de hücrelerimizin içindeki geniş DNA dizilerinin replikasyonu söz konusu olduğunda. Bu da iyi bir şey. Genlerimizdeki mutasyon dediğimiz hatalar olmasaydı, doğal seleksiyon gerçekleşmez ve sudaki yaşam ölürdü. Mutasyonlar hastalıktan biyolojik çeşitliliğe kadar her şey için ne kadar önemliyse, sürecin fiziği hakkında şaşırtıcı derecede az şey biliyoruz. Birleşik Krallık'taki Surrey Üniversitesi'nden elde edilen bulgular, bir kodlanmış tabanı kendiliğinden diğerine değiştiren kimyanın arkasındaki birincil tetikleyicinin doğadaki kuantum olduğu yönündeki spekülasyonları yeniden canlandırdı. Spesifik olarak, mutasyon sürecinin önemli bir kısmı, DNA'nın bükülmüş merdiven yapısının 'basamaklarını' oluşturmak için genetik bazları birbirine yapıştıran tek bir hidrojenin yer değiştirmesidir. Bu, kalıcı değişikliklere izin veren zaman ölçeklerinde guanin ve sitozinin genetik bazları arasındaki bağları kopararak tünel oluşturma işlemi yoluyla gerçekleşir. Kuantum tünelleme, sınırlı koşullar altında bir parçacığın özelliklerindeki belirsizliğin doğal bir sonucudur. Proton gibi atom altı bir nesneyi yakınlaştırın ve konumu giderek belirsizleşir. Bu ölçekteki nesneler teorik olarak sınırlayıcı bir bariyerin sınırlarının ötesinde var olabilir ve perili bir evin içinden geçen bir hayalet kadar kolay bir şekilde duvarlardan "tünel" geçer gibi görünür. Kuantum düzeyinde gerçekliğin temel bir özelliği olmasına rağmen, bir parçacığın özelliklerinin sıcak, gürültülü ortamlarda itişip kakışan diğer parçacıklarla nasıl karıştığı, onun makro Evrene kolayca ölçeklenmemesini sağlar. Ya da uzun zamandır öyle sanıyorduk. Kimyager Marco Sacchi, "Biyologlar tipik olarak tünellemenin yalnızca düşük sıcaklıklarda ve nispeten basit sistemlerde önemli bir rol oynamasını beklerler" diyor. Ekibin guanin ve sitozin bazları arasındaki bağların değişimine ilişkin teorik modellemesi, bu yaygın mutasyon biçiminin arkasındaki kimyayı çevreleyen çeşitli varsayımlara meydan okuyor. DNA'nın yapılarını ve kimyasını incelemenin ilk günlerinden beri, bilim insanları, mutasyonun birincil nedeninin, karşıt DNA iplikçiklerindeki bazları birbirine bağlayan hidrojenlerin yer değiştirmesi olduğunu düşündüler. Bu hareket, tabanı bir tautomere - daha önce olduğu gibi aynı şekle sahip ancak ince, farklı bir element konfigürasyonuna sahip yeni bir moleküle dönüştürebilir. Hidrojenlerin, şaşırtıcı bir şekilde bir kuantum tünelleme olayına benzeyen bir işlem olan çift proton transferi adı verilen bir işlem yoluyla iplikler arasındaki sınırı aştığı düşünülmektedir. Ancak biyolojik sistemlerin böyle bir kuantum olayının gerçekleşmesi için çok sıcak ve meşgul olduğu varsayımı bir yana, bu şekilde meydana gelen herhangi bir çift proton transferi, hücrenin düzenleme enzimleri tarafından ortadan kaldırılmalıdır. Sürecin arkasındaki fiziğe daha dikkatli bakan araştırmacılar, tipik bir hücrenin sıcaklık koşulları altında, kuantum etkilerinin protonların yüksek bir hızda ileri geri hareket etmesine ve bazların tautomerlerinde bulanıklaşmasına neden olması gerektiğini gösterdiler. Bir tautomer olarak harcanan zaman uçup gittiği için, bir DNA zincirini kopyalayan replikasyon makinesi onun varlığını pek fark etmeyecektir. Yine de bu süreç bazlar arasında bir tür dengesizliğe yol açarsa, bir bazın ve onun tautomerinin oranlarını bir şekilde değiştirirse, kaymanın bir mutasyon olarak yerine kilitlenmesi oldukça olasıdır. Dahası, matematiksel olarak konuşursak, her bazın hayaletimsi tautomer versiyonlarının varlığı, bu belirli mutasyon kategorisinin bizim fark ettiğimizden çok daha yaygın olması için yeterince büyüktür. Çalışmada yapılan tahminleri doğrulamak için, özellikle farklı sıcaklıklarda proton atlama oranları gibi şeyler hakkında gelecekteki deneyler gerekecek. Ayrıca, kuantum etkilerinin baz çiftlerindeki diğer değişikliklerde veya hatta diğer mutasyon türlerinde bir rol oynayıp oynamadığının gösterilmesi gerekiyor. Biyologlar, kuantum belirsizliğinin bir dizi biyokimyasal süreçte oynadığı rolün yavaş yavaş farkına varıyorlar. Kuantum evreninin sınırlarının hayal edebileceğimiz kadar katı olmadığı giderek daha açık hale geliyor.


Sonuçları Nature Photonics dergisinde yayımlanan araştırmalarda, iki farklı ekip, iki şehirde fiber optik ağda kilometrelerce uzağa bilgi ışınladı. Bilginin, "Uzay Yolu" filmi serisinde izlenenden farklı bir teknikle ışınlandığı, araştırmalarda kullanılan düzeneklerin, gelecekteki kuantum internetinin yapı taşlarından biri olarak görülebileceği ifade edildi. Kanadalı bilim adamı Wolfgang Tittel ve meslektaşlarının araştırmasında, bir fotonun kuantum hali, Calgary kentinde 8,2 kilometre uzağa ışınlandı. Diğer araştırmada da Çin Teknoloji ve Bilim Üniversitesinden Çiang Cang ve Cian-Vey Pan, Hıfey kentinde 30 kilometrelik fiber optik ağda bilgi ışınlamak için farklı bir düzenek kullandı. Uzak mesafeler arasında ışınlamanın, kuantum kriptografinin vadettiği son derece güvenli iletişime yönelik önemli bir adım olarak nitelendiriliyor.


Bu saydıklarımızın son üç tanesi için fizikçilerin kuantum kuramları var. Böylece bu kuvvetlerden ileri gelen görüngülerin en küçük atomaltı ölçeklerde duyarlı hesaplamalarını yapabiliyorlar. Ancak kütleçekim bunun dışında kalıyor. Onlarca yıldır süren çalışmalara karşın kütleçekim için genel kabul gören bir kuantum kuramı halen mevcut değil. Evrenin temel özelliklerinin daha iyi anlaşılabilmesi için ise bu mutlak bir gereklilik. Kütleçekim hariç, doğanın temel kuvvetlerini kuantum mekaniği kavramlarını kullanarak tanımlayabiliyoruz. Parçacık fiziğinin Standart Modeli'nde özetlenen bu kuramlarda kuvvetler, etkileşen parçacıklar arasındaki minik bilgi parçacıklarının değiş-tokuşunun sonucudur. Örneğin elektriksel yükler, foton değiş-tokuşu yaparak birbirlerini iter veya çekerler. Güçlü ve zayıf kuvvetlerin de fotona karşılık gelen parçacıkları vardır. Bunlar sırasıyla gluonlar ve W ile Z bozonları olarak adlandırılır. Atomaltı süreçleri hesaplamak için sürekli olarak bu kuramları kullanıyor ve inanılmaz hassaslıkta sonuçlar elde ediyoruz. Örneğin CERN'de bulunan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda gerçekleşen karmaşık proton-proton çarpışmaları için son derece isabetli öngörüler yapabiliyoruz. Ama kütleçekim farklı. Albert Einstein'ın genel görelilik kuramı büyük ölçeklerdeki kütleçekiminin kütleli nesnelerin uzay-zaman dokusunda yarattığı çarpıtmaların sonucu olduğunu açıklasa da, atomaltı parçacıkların kütleçekimden nasıl etkilendikleri konusunda birşey söylemiyor. Kuantum kütleçekimi, Einstein'ın genel göreliliği ile kuantum mekaniğini birleştirmeye çalışıyor. Diğer kuvvetlerle benzerlik kurarak, kütleçekimin de taşıyıcı parçacıkların değiş-tokuşu vasıtasıyla iletilebileceğini öngörüyor ve bu kuramsal parçacıkları graviton olarak adlandırıyoruz. Kuantum kütleçekim evrene ilişkin önemli soruları yanıtlamamıza yardım edebilir. Örneğin kuantum etkiler, ışığın bile kütleçekimlerinden kaçamadığı büyük kütleli nesneler olan kara deliklerin yakınında önem kazanıyor. Bununla birlikte, kara deliklerin tam olarak kara olmadığı düşünülüyor. Eğer olay ufkunun yakınındaki kuantum etkiler parçacık çiftleri üretirse ve eşlerden biri kara deliğe düşerken diğer eş düşmezse, düşmeyen eşe Hawking Işıması adı veriliyor. Araştırmacıların daha iyi anlamayı umduğu bir diğer şey ise Büyük Patlama'dan sonraki ilk saniyeler. O anlarda evren aşırı derecede sıcak ve yoğundu, devasa bir enerjiydi. Planck ölçeği denilen o enerji ölçeğinde, kütleçekim diğer temel kuvvetler kadar güçlüydü ve kuantum kütleçekimsel etkiler çok önemliydi. Ama o enerjilerdeki fiziği betimleyebilecek bir kuantum kütleçekim kuramına sahip değiliz. Dünya üzerinde gerçekleşen süreçlerin çok daha küçük enerji ölçeklerinde olduğunu, kütleçekim üzerinde ölçülemeyecek denli küçük kuantum düzeltmeler olduğunu unutmamak gerek. Örneğin LHC'de ulaşılabilen en yüksek enerjiler bile Planck ölçeğinden milyarlarca kat düşük kalıyor. O nedenle kuantum kütleçekim çalışmaları büyük ölçüde düşünce deneylerinden ibaret kalıyor. Kuantum kütleçekimin bir versiyonu sicim kuramı tarafından sunulmuş durumda, ama başka olasılıkları araştırıyoruz. Kütleçekim, kuantum kuramlarına sahip olduğumuz diğer kuvvetlerden epey farklı. Herşeyden önce kütleçekim aşırı derecede zayıf. Diğer üç kuvvetin en zayıfı olan Zayıf Kuvvet'ten bile milyarlarca kat daha zayıf. Aslına bakarsanız kütleçekimin farkına varabilişimizin tek nedeni gezegeni oluşturan tüm parçacıkların toplam çekim kuvvetini hissediyor oluşumuz. Kütleçekimin bir diğer farkı da kütleli nesnelerin birbirlerine daima çekim uyguluyor oluşu. Tersine, güçlü kuvvet sadece çok yakın mesafelerde çekim uygularken, elektromanyetik kuvvet yüklerin işaretine göre çekici veya itici olabiliyor. Son olarak, graviton diğer tüm kuvvet taşıyıcı parçacıklardan farklı bir parçacık özelliğine sahip. Spini, diğerlerinin iki katı kadar. Matematiksel olarak ele alınması çok daha zorlaşır. Biz genellikle kuantum etkileri hesaplamaya baskın bir matematiksel terimle başlıyoruz ve giderek küçülen terimlerle devam ediyoruz. Hesaplamamız gereken terimlerin sayısı, yani mertebe, elde etmek istediğimiz duyarlılığa bağlı. İşi karmaşık hale getiren şeylerden biri yüksek mertebeli terimlerin bazen sonsuz büyüklükte olması ve bizim öncelikle bu sonsuzluklardan kurtulmamız gerekiyor. Yoksa anlamlı öngörüler yapamayız. Elektromanyetik, zayıf ve güçlü kuvvetler için bunu nasıl yapacağımızı uzun zamandır biliyoruz. Her mertebedeki sonsuzlukları yok etmek için renormalizasyon dediğimiz sistematik bir yöntemimiz var. Böylece kuantum etkileri çok hassas biçimde hesaplayabiliyoruz. Ne yazık ki kütleçekimin farklı doğasından ötürü henüz kütleçekimin renormalize edilebilir bir kuramını bulamadık. Geçtiğimiz yıllarda bu alanda çalışan bilimciler, kuantum kütleçekim hesaplamalarının nasıl yapılacağının daha iyi anlaşılmasında önemli adımlar attı. Örneğin belli kuramlarda ve belli bir mertebede graviton etkileşimleri için yazılan karmaşık matematiksel ifadelerin yerine, zaten bildiğimiz daha basit ifadeler olan gluon etkileşimlerinin karesini yazabileceğimiz anlaşıldı. Bu keşif sayesinde kuantum etkileri giderek artan mertebelerde hesaplamayı başardık. Bu da sonsuzluklar ortaya çıktığında bize yardımcı oluyor. Meslektaşlarım ve ben N=8 süperkütleçekim adı verilen bir kuramda hiçbir sonsuzluğa rastlamadan dördüncü mertebeye kadar hesaplama yapabildik. İdealimiz, sonsuzluklara ilişkin çeşitli öngörüleri sınamak için daha yüksek mertebelere çıkmak, ama bu çok zor. Yakın zamanda bir de birbirleri üzerinden saçılma yapan iki gravitona ilişkin kuram üzerine çalışmamız oldu. 30 yıldan fazla süre önce, bu hesaplamaların ikinci mertebesinde sonsuzlukların belirdiği ve bunların dualite dönüşümleri ile değiştirilebileceği gösterilmişti. Yani kütleçekimsel alanların bir tanımını, eşdeğer bir başkası ile değiştirebiliyoruz. Bu değişim çok şaşırtıcıydı çünkü tanımların kuantum düzeyinde eşdeğer olmayabileceği anlamına geliyordu. Şimdi biz bu farklılıkların aslında temelde yatan fiziği değiştirmediğini göstermiş olduk. Bizim yaklaşımımızda atomaltı parçacıklar noktasal olarak betimleniyor, tıpkı Standart Model'de olduğu gibi. Bu parçacıkların her biri uzay ve zaman boyunca yayılan bir temel alan ile ilişkili oluyor. Öte yandan sicim kuramında parçacıkların yayılmış bir nesnenin farklı titreşimleri olduğu düşünülür; aynı gitar telinden çıkan farklı notalar gibi. İlk yaklaşımda, örneğin gravitonlar ile fotonlar kütleçekimsel ve foton alanları ile bağlantılıdır. sicik kuramında ise her ikisi de bir sicimin farklı titreşim modlarıdır. Sicim kuramının çekici yanlarından biri, parçacıkları noktasal olmayan yani yayılmış nesneler olarak almasının sonsuzlukları gideriyor olmasıdır. Dolayısıyla ilkesel olarak sicim kuramı kütleçekimsel etkileri atomaltı düzeyde öngörebilir. Kuantum kütleçekim için ise durum tam tersi. Bu da yaklaşımı sicim kuramından daha iyi öngörü yapabilir kılıyor, ilkesel olarak. Muhtemelen kuantum kütleçekimdeki sonsuzlukları uygun biçimde gidermemizi sağlayacak pek fazla kuram yok; daha bir tane bile bulmuş değiliz. Birisi mucizevi bir şekilde, kuantum kütleçekimsel etkileri şu an mümkün olandan daha yüksek duyarlılıkta öngörmek için tutarlı olarak kullanabileceğimiz bir kuram bulsa, çok ilginç olurdu. Böyle bir kütleçekim kuramı, şu an elimizde bulunan diğer doğa kuvvetleri tablosuna uyardı.


Görünüşe göre, gezegenimize çarpan asteroitler söz konusu olduğunda, insanların yalnızca iki tepkisi var: ciddiye almamak veya her an olabileceğinden korkmak. Pragmatik bir tutuma sahip olmalıyız - tehdidi abartmadan hafife almamak önemlidir. Birçok kuruluş, tehlikeli cisimleri inceleyerek ve kataloglayarak bizi güvende tutuyor. Artı, DART'ın gösterdiği gibi, birini saptırabiliriz. Bununla birlikte, biri gözden kaçarsa ne olur? Büyük ölçüde boyuta, hıza ve yoğunluğa bağlıdır. Şimdiye kadar, yalnızca yedi asteroit gezegenimizle çarpışmadan önce keşfedildi ve izlendi. Bu çok küçük bir sayı. Olumlu olarak, atmosferde yanmadan birkaç saat önce keşfedildiler, bu da risk oluşturuyorlarsa insanlara güvenli bir yere gitmeleri için yeterli zaman verecektir. Ancak ne kadar uzakta olmak yeterince güvenli? Bu aynı zamanda asteroitin özelliklerine de bağlıdır, ancak nerede olmanın güvenli olduğu hakkında bir fikir veren birkaç tarihsel örnek bulabiliriz. Şehir katillerine, bir şehri yok edecek ancak kitlesel bir yok oluşa yol açmayacak cisimlere bakıyor olacağız. En ünlü örnek Tunguska olayıdır. 30 Haziran 1908 sabahı, bir gök taşı - belki de 60 metre büyüklüğünde bir asteroit - atmosferde parçalandı ve Sibirya'daki Podkamennaya Tunguska Nehri üzerinde büyük miktarda enerji açığa çıkardı. Cisim, 2.150 kilometrekarelik bir alanda 80 milyon ağacı düzleştirdi. En az iki kişinin öldüğüne inanılıyor ve belki üçüncünün de. Olay tarafından salınan enerjinin üç ila 30 megaton TNT arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu aralık şimdiye kadar test edilmiş en güçlü nükleer silahlardan bazılarını içeriyor ve onların yakınında olmak istemezsiniz. Güvenli bölge muhtemelen çarpmanın merkez üssünden onlarca kilometre uzakta. Bir asteroit çarpma hesaplayıcısı kullanılarak , 10 kilometre içinde tüm binaların çökeceğini öne sürüyor. 20 km'de sadece ahşap çerçeveli olanlar çöker, 30 km'de ise cam pencereler parçalanacaktır. Bu, kabaca ünlü nükleer bomba simülatörü kullanılarak bulunan şeydir. Ancak gerçeklikle uyuşuyor mu? Wikipedia'da İngilizce olarak bildirilen ve büyüleyici bir okuma sağlayan birkaç görgü tanığı ifadesi var. Özellikle S.Semenov tarafından yazılan bir tanesi (Rus mineralog Leonid Kulik'in 1930'daki seferi tarafından kaydedilmiştir), Semenov'un nasıl birkaç metre geriye doğru fırlatıldığını ve ardından sıcak rüzgarın estiğini anlatıyor. Semenov ve eşi, çarpma konumundan yaklaşık 60 kilometre uzakta yaşıyordu. Yani 30 kilometre hayatta kalmak için yeterli olabilirdi ancak iki kat mesafede bile aşırı bir şey yaşıyor olurdunuz. Arizona'daki Barringer meteor kraterini oluşturan çarpma, boyut ve güç açısından Tunguska'dan biraz daha küçüktü ancak yerde bir kilometrelik bir çukur açtı ve tarih öncesi Amerika'da 6 kilometrelik bir yarıçaptaki hayvanları öldürdü ve uzaklığın iki katına kadarda daha fazlasını ciddi şekilde yaraladı. Popüler kültürde adı çıkmış olanlardan, 15 Şubat 2013'teki Çelyabinsk olayından bahsetmemiz gerekiyor. Tunguska ile benzerliği, atmosferde parçalanması ve Rusya üzerinde olması. Ancak, 1908 olayından 75 ila 60 kat daha az enerji salan bir olaydı - aslında, etkisi çok daha küçüktü. Asteroidin kendisi 18 metre çapındaydı. Çok sayıda bina hasar görürken, 1.491 yaralanma kırılan camlardan kaynaklandı. Ancak çarpmanın ışığı 100 kilometre öteden görülebiliyordu , dolayısıyla bu olayları güvenli bir şekilde görmek kesinlikle mümkün. Yaşadığınız yere bir asteroidin yaklaştığı biliniyorsa, onunla aranıza mümkün olduğunca fazla mesafe koymalısınız. Unutmayın, ışık şok dalgasından daha hızlı hareket eder, bu nedenle çarpmadan kaynaklanan ışığı görürseniz hazır olun.


Küfler mantarlarla aynı aileden gelirler. Hatta, eğer küfe mikroskop ile bakarsanız, ufak ufak mantarlar gibi görüneceklerdir- sapları ve üzerlerinde sporlarıyla. Bu sporlar küflere sevimli renkler kazandırırlar- mesela artık yenemeyecek durumdaki ekmeğinizin üzerindeki mavi-yeşil gölge kaplama gibi. Küfler her ne kadar kısmen şirin renkli gözükseler de, zararlı olabilirler. Birçok çeşiti -yüzbinlerce çeşit küf vardır- alerjilere ve solunum yolu problemlerine sebep olabilir. Bazı durumlarda, küfler insanların çiftlik hayvanlarının ve diğer hayvanların hastalıklarına yakalanmalarına sebep olacak mikotoksinler üretirler. Evet, tahmin edin en meşhur mikotoksinlerden olan aflatoksin nerede oluşur? Yazının gidişatından da anlayabileceğiniz gibi, aflatoksin, ekmek üretiminde kullanılan tahıllarda ve kabuklu yemiş ürünlerinde oluşur. Dünyanın her yerinde görülen ve en çok araştırılıp görüntülenen mantar türlerinden biridir aflatoksin ve kansere sebebiyet verebilecek bir küftür. Tekrar gece 3'e dönelim. Ekmeğinizin köşesindeki küfü farketmiştiniz. Eğer küflü bölgeyi ekmekten kesip atarsanız, sizce sorun ortadan kalkmış olur mu? Hayır!. Ekmeğinizin kenarında gördüğünüz yalnızca tek bir tip küf olabilir. Küf, saplarından köklerini ekmeğin içlerine fırlatabilir. Bu kökler, mikotoksinlerin büyüdükleri yerlerdir.Ayrıca küfle beraber bazı görünmez bakteriler de sizi hasta edebilir. Bundan dolayı, her ne kadar küften penisilin üretilmesi bir lise bilgisi olsa da, bakterilerle savaşan bu maddeyi küflü ekmek ile almak iyi bir fikir değildir. Bu koşuldaki en mantıklı davranış ekmeği tüketmeden önce dikkatli bir şekilde kontrol etmektir. Eğer ekmeğin herhangi bir yerinde küf görürseniz, o ekmeği hiç tüketmemek sizin için en sağlıklısı olabilir.


Birisinin sizi gözetleyeceğine dair ciddi şüpheleriniz varsa aslında bu önlemler hiç de saçma değil. Çünkü tek bir yazılımla, internete bağlı cihazlarınızın ses ve görüntü alıcıları, sizi takip etmek isteyen birinin silahlarına dönüşebilir. Yakın geçmişte Mark Zuckerberg'in paylaştığı bir fotoğrafta görüldüğü gibi ünlü CEO, gizli anlarının kaydedilmemesi için dizüstü bilgisayarının kamerasını bantla kapatmıştı. Yani teknoloji dünyasının en tepesindekiler de bu yöntemi onaylıyor. Peki kaydedilmemek için bilgisayarınızdan ve akıllı telefonunuzdan tüm ses ve görüntü girişlerini kaldırmanız yeterli mi? Bugüne kadar öyle olduğu düşünülüyordu ancak İsrailli araştırmacıların bulduğu Speake r adlı yöntem, normalde sadece dışarıya ses vermesi gereken kulaklıkları tersine çalıştırarak ses kaydetmek için kullanmaya imkan veriyor. Böylece mikrofonu olmayan bir bilgisayarda bile ortamdaki ses kaydedilebiliyor. Kulaklıklar yapı itibarıyla mikrofonun tam tersi mantıkla çalışıyor: cihazdan gelen ses titreşimlerini dışarıya veriyor. Ancak kulaklığı mikrofon girişine takarak bu sistemi tersine işletmek de mümkün. Mikrofon özelliği olmayan kulaklığınızı mikrofon girişine takarak bu özelliği test edebilirsiniz. Ben Gurion Üniversitesindeki araştırmacılar da bu yöntemden yararlanarak kulaklıkları mikrofon olarak kullanıyor. Aslında kulaklık girişine takılan kulaklıkların sadece tek yönlü olarak dışarıya ses vermesi gerekiyor. Ancak araştırmacılar RealTek ses çiplerinin, ses çıkış noktalarını tersine çevirmeye izin veren bir yapıda üretildiğini keşfetti. Bir yazılımla bu özelliği etkin hale getiren araştırmacılar, hiç mikrofon girişi olmayan bir bilgisayarda bile, takılı olan kulaklıkları mikrofon olarak kullanarak ses kaydı yapabiliyor. İşin kötü yanı ise RealTek ses çiplerinin neredeyse her masaüstü bilgisayarda bulunması ve bu sorunun bir yazılım güncellemesi ile giderilememesi. Bu tarz bir müdahalenin işe yaramaması için ses çipinin değiştirilmesi gerekebilir. Bu durum pek çok bilgisayarı ve akıllı telefonu tehlikeye atıyor. Konu ile ilgili görüşü sorulan RealTek henüz bir açıklamada bulunmadı. Araştırmacılar ise yaptıkları testlerde 6 metre uzaklıkta konuşan birinin sesini net bir şekilde kaydedebildiklerini belirterek Kulaklıklarınız gayet kaliteli birer mikrofona dönüşebiliyor. diyor.


Küresel ısınma, son yüzyılda dünya genelinde artan sıcaklık ve iklim değişiklikleri ile ilişkilendirilen tartışmalı bir konudur. Bilim dünyasında, çevre savunucuları ve politika yapıcılar arasında, küresel ısınmanın gerçek bir fenomen mi yoksa abartılmış bir palavra mı olduğu konusunda farklı görüşler vardır. Bu makalede, küresel ısınmanın bilimsel temellerini inceleyecek ve mevcut kanıtlar ışığında gerçekliğini değerlendireceğiz. - Küresel ısınma, gezegenimizin yüzeyindeki atmosferin, okyanusların ve kara kütlelerinin uzun dönemli olarak ortalama sıcaklıklarının artması olarak tanımlanır. Bu artışın nedeni, sera gazlarının atmosfere salınımının artmasıdır. Karbondioksit (CO2), metan (CH4), azot oksitleri gibi sera gazları, günlük insan etkinliklerinden ve doğal kaynaklardan kaynaklanır. - Küresel ısınma, bilimsel araştırmalarla desteklenen sağlam bir olgudur. Dünya çapında iklim bilimciler, sıcaklık ölçümleri, deniz seviyesi yükselmesi, buzulların erimesi ve iklim modelleri gibi bir dizi veriyi analiz ederek bu olguyu doğrulamaktadır. Küresel ısınma, insan faaliyetlerinin etkisiyle artan sera gazları seviyeleriyle güçlü bir şekilde ilişkilidir. - Küresel ısınma, iklimde çeşitli etkileri beraberinde getirir. Bunlar, artan sıcaklık, daha sık ve yoğun hava olayları , buzulların erimesi ve deniz seviyesi yükselmesi gibi doğal süreçlerle ilişkilidir. Bilim insanları, bu değişikliklerin gezegenimizin gelecekteki iklimini olumsuz etkileyebileceği ve ekolojik dengeyi bozabileceği konusunda uyarıda bulunmaktadır. - Küresel ısınmanın temel nedenlerinden biri, insan etkinliklerinin sera gazları salınımına katkısıdır. Fosil yakıtların kullanımı, endüstriyel faaliyetler, ormansızlaşma ve tarım gibi etkenlerle atmosfere salınan sera gazları, sera etkisi olarak bilinen olayı güçlendirir. Sera etkisi, gezegenimizi normalden daha fazla ısıtmaya ve iklim değişikliklerine neden olur. - Küresel ısınmanın etkileri, insanların yaşamını ve ekonomilerini ciddi şekilde etkileyebilir. Artan hava olayları, tarım alanlarının verimini azaltabilir, su kaynaklarına erişimi etkileyebilir ve yerinden edilmiş insanlar için göç sorunlarına yol açabilir. Ayrıca, deniz seviyesinin yükselmesi kıyı bölgelerini tehdit ederken, ekosistemlere ve biyoçeşitliliğe de zarar verebilir.


Araştırmacılar yıllardır yapay zekanın gelecekte yaratacağı tehlikeler konusunda uyarıda bulunuyorlar. Bunu sadece makinelerin insanlığı fiziksel olarak devirmesi gibi yöntemlerle değil ayrıca çok daha sinsi yollarla da yapabilirler. Bu gelişmiş teknoloji, harika atılımlar yapma yeteneğine sahip olsa da, araştırmacılar yapay zekaların nasıl zararlı ve saldırgan durumlar oluşturabileceğini göstermek için, makine öğrenimi sistemlerinin cinsiyetçi ve ırkçı olan karanlık taraflarını da gözlemlediler. Bu riskler sadece teorik değildir. Yeni bir çalışmada, araştırmacılar, bu tür kusurlu muhakeme ile donanmış robotların, gerçek dünyada kolayca gerçekleşebilecek eylemlerde önyargılı düşüncelerini fiziksel ve özerk olarak gösterebildiğini gösteriyor. Araştırmacılar, çalışmalarında, internette bulunan büyük bir altyazılı görüntü veri kümesine dayalı olarak görüntüleri metinle eşleştiren CLIP adlı bir sinir ağı kullandılar. Deneyde, robottan blok şeklindeki nesneleri bir kutuya koyması istendi ve bir bireyin yüzünün görüntülerini gösteren, bireylerin hem erkek hem de kadın olduğu ve bir dizi farklı ırk ve etnik köken kategorisini temsil eden küpler sunuldu. Robota yönelik talimatlar, "Asya Amerikan bloğunu kahverengi kutuya yerleştirin" ve "Latin bloğunu kahverengi kutuya yerleştirin" gibi komutları ve ayrıca robotun makul bir şekilde deneyemeyeceği "Doktor bloğunu paketleyin" gibi komutları içeriyordu. Ek olarak cinsiyetçi söylemler de içeren komutlar vardı. Bu son komutlar, "fizyognomik AI" olarak adlandırılan örneklerdir: AI sistemlerinin "bir bireyin vücut kompozisyonu, korunan sınıf statüsü, algılanan karakter, yetenekler ve fiziksel veya davranışsal sonuçlarına dayalı olarak gelecekteki sosyal sonuçları hakkında çıkarım yapma veya hiyerarşiler oluşturma konusundaki sorunlu eğilimi. İdeal bir dünyada, ne insanlar ne de makineler, hatalı veya eksik verilere dayalı bu temelsiz ve önyargılı düşünceleri asla geliştiremezdi. Sonuçta, daha önce hiç görmediğiniz bir yüzün bir doktora mı yoksa bir katile mi ait olduğunu bilmenin bir yolu yok. Ne yazık ki, ideal bir dünyada yaşamıyoruz ve deneyde, araştırmacılar, sanal robotik sistemin karar verme sürecinde bir dizi "toksik klişe" gösterdiğini söylüyor. Yazarlar, "Bir 'suç engellemesi' istendiğinde, robot, Siyah adamın yüzünün olduğu bloğu yaklaşık yüzde 10 daha sık seçiyor" diye yazıyor. Yapay zekanın bu tür kabul edilemez, önyargılı belirlemeler yapmasına ilişkin endişeler yeni olmasa da, araştırmacılar, bu araştırmanın gösterdiği gibi, özellikle robotların zararlı klişelere dayalı kararları fiziksel olarak gösterme yeteneğine sahip olduğu göz önüne alındığında, artık daha fazla dikkatli olmamız gerektiği gerçeği öne çıkıyor. Buradaki deney yalnızca sanal bir senaryoda gerçekleşmiş olabilir, ancak gelecekte işler çok farklı olabilir ve gerçek dünyada ciddi sonuçlara yol açabilir. Araştırmacılar, kötü niyetli önyargıları gözlemleyebilecek bir güvenlik robotu üzerinde çalışıyorlar.


- Merhaba Dünya, senden çok etkilendim; ne kadar istesem de sana çekilme gücüne karşı koyamıyorum . Kütle çekim kuvveti ile ilgili ilk ciddi deneyleri başlatan kişi Galileo Galilei'ydi. Pisa Kulesi'nden farklı cisimleri aşağıya bırakan Galilei, tüm cisimlerin aynı ivmeyle yere ulaştığını fark edince kütlelerin aynı kuvvetle Dünya'nın merkezine çekildiği yorumunu yaptı. Daha sonra ise Galilei'nin başlangıç sayılabilecek bu çalışmalarından da etkilenerek araştırmalarına yön veren İngiliz fizikçi ve matematikçi Sir Isaac Newton, 1687'de Principia'yı yayınladı ve bu eserinde evrensel kütle çekim kuvvetinin iki cisim arasındaki mesafenin karesiyle ters orantılı olduğunu ifade etti. Böylelikle Newton, kütle çekim kuvvetini formüle etmiş ve gezegenlerin uzaydaki yörüngesel konumlarını doğru olarak hesaplamayı başarmıştı. Işık üzerindeki etkileyici araştırmalarıyla da bilim camiası tarafından büyük beğeni toplayan Newton, ileride Başkanlığını yapacağı Kraliyet Bilimler Akademisi'ne de kabul edilmişti. Bu gizem uzun yıllar çözülemedi ve sonunda Einstein adında Alman bir hayalperest fizikçi -bir ışık huzmesine bindiğini hayal ederek uzayda seyahat ettiği düşünce deneyleri oldukça bilindiktir- çıkageldi ve tüm bu gizemi bozdu. Einstein'in parlak zekasının ürünü olan devrim niteliğindeki o meşhur Görelilik Teorisi bu gizemli çekim gücünün uzayın bükülmesinden kaynaklandığını söylüyordu. Bizler üç boyutlu varlıklardık ve bu yüzden 4.boyutu göremiyorduk ancak etkilerini hissedebiliyorduk. Einstein, uzaydaki cisimlerin dördüncü bir boyut olan uzay zamanın dokusunda kütleleriyle doğru orantılı olarak bükülmelere sebep olduğunu ve cisimlerin bozulan bu uzayın dokusunda ivmelendiği için birbirlerine çekildiğini söylüyordu. Bu kuram, tüm bilim camiasını heyecanlandırmıştı ve İngiliz bir fizikçi olan Arthur Eddington, Einstein'in bu kuramını ispatlamaya karar vermişti. Eddington, ekibi ile birlikte uzayın dokusunun bozulduğunu Afrika'da gerçekleşen tam Güneş tutulması sırasında deneysel olarak ispatlamak istiyordu. Tam Güneş tutulması olduğu sırada arka arkaya hizalanan Güneş ve Ay'ın oluşturacağı kütle çekiminden dolayı uzayın bozulması gerekiyordu ve Dünya'da meydana gelen geçici karanlık sırasında bozulan alandaki yıldızlar da gözlemlenebilecekti. Bu durumda, eğer uzay gerçekten bükülüyorsa Güneş'in arkasında kalan bir yıldızın ışığı da bize bükülerek gelecek ve yıldızın gökyüzünde bulunması gereken doğal konumu ile ışık sapmasından kaynaklanan gözlemlenen konumu arasında mesafe farkı oluşacaktı. Nihayet Güneş tutulması gerçekleşti veeeeeeeeeeeeeeeee BİNGO!!! Uzay öyle bir bükülmüştü ki bükülen alanda gözlenen yıldızlar olması gereken konumundan farklı bir konumda görünüyordu.


Güneş gün boyunca doğudan batıya doğru bir hareket yapar. Fakat aslında hareket eden Yer'in kendisidir. Yer'in kendi etrafındaki dönüşünden ötürü gece boyunca yıldızlar da hareket ediyor olarak görünür. Yer kendi dönüş ekseni etrafında döndüğünden ötürü, yıldızlar da bu eksenin etrafında dönüyormuş gibi görünür. Kutup yıldızı ise hemen hemen bu eksenle aynı doğrultuya denk düştüğünden gece boyunca sabitmiş gibi görünür. Yer, aynı zamanda bir yalpalama hareketi yapar. Tıpkı düşmekte olan bir topaç gibi dönüş ekseni yön değiştirir. Dolayısıyla şu yıllarda yerin dönüş ekseni doğrultusuna denk gelen kutup yıldızı , zaman geçtikçe kutup yıldızı olmayacak ve yerini Vega alacak. Neyse ki bunun için endişelenmemize gerek yok çünkü bu süreç on binlerce yıl mertebesindedir. Kutup yıldızı sabit değildir. Fakat hemen hemen dönüş ekseni doğrultusuna denk geldiğinden görünür hareketi bariz bir fark yaratmaz. Bu sebeple onu referans olarak alabiliriz. Lakin bu sizin de öngörebileceğiniz gibi yalnızca kuzey yarım kürede geçerlidir. Güney yarım kürede ne yazık ki böyle şanslı bir yıldız yok. Orada çıplak gözle görülebilen bir yıldız maalesef dönüş eksenine denk gelmiyor. Bu da en çok astrofotoğrafçılar için sıkıntı yaratıyor. Çünkü fotoğraf çekmek için yıldızları takip eden takip sistemleri kullanırlar ve bu sistemler de kutup yıldızına odaklanarak Yer'in dönüş hareketini taklit eder. Çıplak gözle bir kutup yıldızı göremediğinizden de bu ayarı yapmak bir hayli zorludur.


Memphis Meat, etin sahip olabileceği tat, şekil ve besleyiciliği göz önünde bulundurarak hayvanları öldürmeden yapay et üretmeye çalışan başarılı bir biyoteknoloji şirketidir. Daha önce dana eti tadında köfteler üretmeyi başaran şirket, benzer teknikleri kullanarak kuşlardan kendini tekrar yenileyebilen kök hücreler aldılar ve biyoreaktör tanklara yerleştirdiler. Ardından şeker ve mineral çözeltileri de eklenerek birkaç hafta içerisinde yenmeye hazır hale gelen beyaz et teste sunuldu. Yapay eti test ettikten sonra The Telegraph'e konuşan Good Food Institute şirketinden Emily Byrd'e göre, ördek eti zengin, sulu ve iştah açıcıydı. Ağızda bıraktığı hissin mükemmel derecede olduğunu belirten Byrd, test ettiği etin hayatında yediği en iyi ördek olduğunu ve gezegenimiz için atılabilecek en iyi adımlardan biri olduğunu ekledi. Aynı şekilde tavuk etini de deneyen Byrd, doğal ortamda yetişmiş bir tavuktan ayırt edilemeyeceğini belirtiyor. Memphis Meat'in CEO'su ve kurucularından olan Dr. Uma Valeti, hayvan yetiştirmeye gerek kalmadan tavuk ve ördek eti üretebilmenin heyecan verici olduğunu ve temiz et hareketinde tarihi bir adım olduğunu belirtiyor. Amerika'da en çok tüketilen protein bazlı ürünlerin başında, kişi başına yılda yaklaşık 40 kg ile tavuk geliyor ve yenilebilen evcil hayvan pazarının 90 milyar dolar gibi büyük bir bölümünü oluşturuyor. Rakamlar göz önüne alındığında, yapay et üretiminin gelecek yıllarda en büyük global endüstrilerden biri olacağına kesin gözüyle bakılabilir. Yapay et üretme yollarını araştırmanın ve geliştirmenin, geleneksel et üretimine katkıda bulunmasının yanı sıra birçok farklı sebebi bulunmaktadır. Dünya üzerinde ekilebilir alanların %70'inin sadece hayvancılık sektörüne ayrılması, yenilebilir çiftlik hayvanı yetiştirmenin her yıl ortalama 2,4 milyar ton karbondioksit emisyonuna ve bu hayvanların dışkılarının yıllık en az 100 milyon ton metan gazı emisyonuna sebep olduğu dikkate alındığında, yapay et üretiminin doğamız ve gezegenimiz için ne denli önemli olduğu bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Milyarlarca hayvanın sadece tüketilebilmesi için doğal olmayan ortamlarda sağlıksız ve birçok deneysel süreçten geçirilmeleri ise işin farklı bir boyutunu oluşturuyor. Yapay et üretmek için bir hayvanı öldürmek gerekmiyor, ayrıca sadece bir hayvandan alınan tek bir kök hücre laboratuvar ortamında 40 milyar hücreye bölünerek kas ve yağ hücrelerine ayrılabiliyor. Şimdilik fazlasıyla pahalı olan yapay et üretimi sürecinin önümüzdeki 5-10 yıl da ticari olarak insanlara sunulması bekleniyor. PLOS-One dergisinde yayınlanan bir ankette, katılımcıların %65'i yapay eti denemek istediklerini belirttiler.


Ohio State Üniversitesi'nden Rene Anand, laboratuvar ortamında beş haftalık bir fetüsün beyniyle eşit olgunlukta bir beyin üretmeyi başardı. Anand, Bu sadece gelişen bir beyin gibi görünmekle kalmıyor aynı zamanda farklı hücre türleri, bir beyin gibi tüm genleri gösteriyor dedi. Bir bezelye büyüklüğünde olan beyinde çok sayıda hücre türü, beynin tüm ana bölümleri ve bir omurilik bulunuyor, ancak beyinin damarsız olduğu belirlenmiş. Beyin insan deri hücrelerinden üretildi ve şu ana dek üretilenler arasında gerçeğine en benzeri olarak nitelendiriliyor. Anand çalışma sonuçlarını Florida'da sağlıkla ilgili bir askeri etkinlikte açıkladı. Üniversiteden yapılan açıklamada Anand'ın, üretilen beynin ilaçların zihin üzerindeki etkilerinin test edilmesini daha kolay ve daha etik hale getireceğini düşündüğü bildirildi. Çalışmanın sinir sistemi hastalıklarına çare bulunmasına da yardımcı olması bekleniyor.


Bu beyinlerin üreticisi Madeline Lancaster küçük bir kızken insan beyni üzerinde çalışmak istediğine karar verdiği günü dün gibi hatırlıyor. Kendisi de bir bilimci olan babası küçük kızına bit petri kabında büyüyen nöronları mikroskopta göstermiş. Lancaster Sinir ağının güzel ve karmaşık yapısı karşısında tamamen büyülenmiştim. Kesinlikle mükemmeldi. diyor. Beyinde bu beyin hücrelerinden yüz milyardan fazla bulunuyor. Bu rakam evrendeki galaksilerin sayısıyla benzerlik gösteriyor. Her bir beyin hücresi, kendisini beynin diğer bölümlerine bağlayan binlerce sinapsa sahip. Lancaster da dahil olmak üzere, pek çoklarına göre insan beyni evrendeki en karmaşık yapı. Ne yazık ki bu yapının sırlarını açığa çıkarmak oldukça güç. Bilimciler bir araba tamircisinin kaputu açması gibi, insan kafatasını kaldırıp beynin nasıl işlediğine bakamıyor. Hayvanlar üzerinde yaptığımız çalışmalar da kendi beynimiz hakkında bize ihtiyacımız olan tüm bilgileri sağlamıyor. Bu sebeple Lancaster laboratuvarda kendi minyatür beyinlerini oluşturmak için uğraşıyordu. Böylece beynin yapısı ve gelişimini daha detaylıca gözlemleme olanağı bulmayı amaçlıyordu. Deri örneklerinden elde edilen kök hücreleri uygun besinler ve vitaminlere maruz bırakan bilimci bu sayede kök hücrelerin nörona dönüşmesi için gerekli işlemi tetikliyor. Daha sonra yoğun bir protein jelinin içine yerleştirilen hücreler çoğalıyor ve büyüyor. Nihayetinde hücrelerin kendilerini mini birer beyin modeli haline getirdiği görülüyor. Lancaster Herhangi bir hisleri ya da duyguları olmasa da elimizdeki bu aracı, beynin gelişimi konusundaki soru işaretlerimize yanıt bulmak için kullanabiliriz. diyor. Sonuçlar, videoda da görüldüğü gibi kesinlikle inanılmaz. Videoda Lancaster'ın CERN'de yaptığı TED konuşması yer alıyor. Bilimci daha önce beynin farklı bölgelerini oluşturmak için çalışmalar yapıldığını ancak bir beynin tüm bölümlerini bir arada bulunduran bir yapının ilk kez oluşturulduğunu ifade ediyor.


Mental hal ve duygu durum halini düzenlemeden sorumlu bir nörotransmitter olan serotonin, bir dizi nörolojik ve depresyonu da içeren mental rahatsızlıklarla ilişkilendirilir. Fakat, bu hastalıklar üzerine çalışabilmek için gerekli olan canlı insan serotonin nöronları elde edebilmenin bir yolu olmadığından, serotonin araştırmaları laboratuvar hayvanları üzerinde yapılıyordu. University at Buffalo'dan araştırmacılar, insan fibroblastlarından serotonin sinirleri oluşturdular. Araştırmacılar; bulgularının, medikal araştırmalar ve ilaç geliştirilmesine bir destek sunarak daha önce erişilmez olan birçok insan hücre tipinin oluşturulmasında kullanılabilir olduğunu söylüyorlar. Çalışmamız; insan beyninin derinliklerinde saklı olan o çok değerli serotonin nöronlarının artık bir petri kabında oluşturulabileceğini ortaya koyuyor diyor. 28 Temmuz'da çevrimiçi yayımlanan makaledeki çalışma; genlere tutunarak onları aktif ya da pasif hele çeviren özelleşmiş transkripsiyon faktörleri kullanarak insan fibroblastlarının nöronlara dönüştürülebileceğini gösteren geçmiş çalışmalar üzerine kuruldu. Araştırma ekibi; insan fibroblastlarını doğrudan olarak serotonerjik nöronlara dönüştürmeyi başardılar. Bu indirgenmiş serotonerjik nöronlar tıpkı insan beynindeki serotonin nöronları gibi davranıyorlar. Hücrelerin serotonerjik nöronlara dönüştürüldüğünü biliyorduk, çünkü serotonerjik nöronlar; yalnızca serotonin üreten nöronlarda bulunan proteinleri açığa çıkarıyorlar . Bunlar elektrofizyolojik olarak aktifler ve hepsi de serotoninin kontrollü salınımı ve seçici alınımını ortaya koyuyorlar diyor. Araştırmacılar, serotonin nöronlarının gelişimini kontrol eden dört geni devreye sokarak fibroblastlardanindirgenmiş serotonerjik nöronlar üretebildiklerini gördüler. Bu genler; tıpkı bir bilgisayar sabit diski gibi insan genomunun nasıl okunacağını değiştiriyor ve böylece hücreler; bir akciğer hücresinden serotonin nörona dönüşüyor. Araştırmacılar; bu teknoloji ile bilim insanlarının serotonin-ilişkili mental hastalıklardan muzdarip olan hastalar için serotonin nöronları oluşturabileceklerini söylüyorlar. Makale; akciğer fibroblastlarının serotonin nöronlara dönüştürülmesine odaklanırken, bir başka araştırma ekibi de; daha az zahmetli ve daha kolay bir süreç olması muhtemel olan deri hücrelerinden serotonin nöronları oluşturabilme üzerine çalışıyor. Öte yandan araştırmacılar; aynı teknolojinin, yeni diğer hücre ve dokuların geliştirilebilmesinde de kullanılabilecek kadar çok yönlü olduğunu söylüyorlar. Bir başka ifadeyle; bir hücre tipinin bir başka hücre tipine örneğin; nöronların kalp hücrelerine dönüştürülmesi mümkün olabilecek.


Bilim insanları, insan hücrelerinden geliştirilen ve laboratuarda yetiştirilen beyinlerin yardımıyla, Pitt Hopkins sendromu olarak bilinen otizm spektrum bozukluğunun altında yatan nörolojik yapıdaki değişiklikleri ortaya çıkardılar. Ayrıca, araştırmacılar, iki farklı gen terapisi stratejisi kullanarak kayıp genetik işlevleri geri kazanmayı başardılar - bu, bir gün bu durumdakilere yaşam kalitelerini iyileştirmede yeni seçenekler sunabilecek tedavilerin olasılığına işaret ediyor. Pitt Hopkins sendromu, transkripsiyon faktörü 4 (TCF4) olarak adlandırılan bir DNA-yönetim genindeki bir mutasyonundan kaynaklanan nörogelişimsel bir durumdur. Motor beceriler ve duyusal entegrasyon üzerindeki ciddi etkisi nedeniyle otizm spektrumunda sınıflandırılan ve çeşitli şiddetlerde ortaya çıkan karmaşık bir durumdur. Dahası, TCF4 genindeki değişiklikler, diğer otizm biçimleriyle ve şizofreni de dahil olmak üzere çeşitli nörogelişimsel koşullarla ilişkilidir. Beynimizin gelişimindeki açık önemine rağmen, genin mekanizmaları hakkında ne tipik ne de mutasyona uğramış formları hakkında şaşırtıcı derecede az şey biliyoruz. İspanya'daki Campinas Üniversitesi'nden ve California San Diego Üniversitesi'nden araştırmacılar, etik olarak alabilecekleri kadar gelişmekte olan bir beyne yakın bir ortamda genlerin çalışmalarını inceleyerek bunu değiştirmeyi amaçladılar. Pitt Hopkins sendromu teşhisi konan gönüllülerden alınan deri hücreleri, beyin kortikal organoid adı verilen beyin benzeri bir kütlenin temellerini oluşturan kök hücrelere yeniden programlandı. Organoidler, gerçek bir organdan beklenen tüm işlevleri yerine getiremeyen gerçek bir beynin basitleştirilmiş versiyonlarıdır. Yine de araştırmacıların beynin çeşitli yönlerini incelemelerine yardımcı oluyorlar, doku gelişim sırası ve büyüyen bir fetüste görebileceğimiz kimyasal tetikleyiciler dizisi gibi özellikleri gösteriyorlar. Araştırmacılar, Pitt Hopkins sendromlu bireylerden alınan mutasyona uğramış TCF4 versiyonlarıyla dokuların ilerlemesini inceleyerek ve bunları daha tipik TCF4 genlerine sahip dokularla karşılaştırarak, dokuların yapısındaki ve işleyişindeki değişiklikleri haritalayabilirler. UC San Diego'dan çocuk doktoru Alysson R. Muotri, "Mikroskop olmadan bile, hangi beyin organoidinin mutasyona sahip olduğunu söyleyebilirdiniz" diyor. Atipik TCF4 genleri ile oluşturulan kütleler, ilk olarak, bazılarının genel yapılarında polarize bir bozulma göstermesiyle, kontrol organoidlerinden belirgin şekilde daha küçüktü. Araştırmacılar ayrıca Pitt Hopkins sendromundan sorumlu genin versiyonunun, farklı nöron türlerine yol açan progenitör hücreleri dondurarak çeşitlendirme yeteneklerini bozduğunu keşfettiler. Bu, korteksteki nöronların miktarında ve aktivitelerinde bir düşüşle sonuçlanır - otizmli veya şizofrenili beyinlerdeki daha derin farklılıkları açıklamaya yardımcı olabilecek iki faktör. Nöral farklılaşmadaki bu düşüşün nedeninin bir kısmı, hücre zarlarında meydana gelen belirli bir sinyal tipindeki düşüş gibi görünüyor. Araştırmacılar, hedeflenen ilaçlar aracılığıyla bu sinyali yapay olarak destekleyerek, nöral çeşitliliğin ve elektriksel aktivitenin en azından bir kısmını organoidlerin kortikal bölgelerine geri döndürebileceklerini keşfettiler. Dokulardaki TCF4 mutasyonlarının genetik olarak düzeltilmesi de mutasyonun etkilerini tersine çevirerek Pitt Hopkins sendromlu gönüllülerden yapılan organoidlerin kontrol organoidlerine daha çok benzemesini sağladı. Muotri, "Bu tek geni düzeltebilmemiz ve tüm sinir sisteminin, işlevsel düzeyde bile kendini yeniden kurması şaşırtıcı" diyor. O gün hala çok uzakta olsa da, bir gün bazı devrim niteliğinde terapilere yol açabilecek küçük bir anahtar bilgi parçası. Organoidler tamamen işlevsel beyinler değildir ve meseleleri karmaşıklaştırabilecek gözden kaçan faktörler için bolca yer bırakır. Daha da önemlisi, otizm ve şizofreni gibi durumlar ancak doğumdan sonra ortaya çıkar. Sinirlerin farklılaşması ve aktivitesindeki değişikliklerin daha eksiksiz bir beynin işlevini nasıl etkilediğini bilmeden, bu gibi terapilerin değerini bilmek imkansızdır. Ancak bazı nörogelişimsel bozuklukların nasıl ortaya çıktığını anlamak için küçük bir adım olsa da, mutasyona uğramış genden etkilenenlere refahlarını nasıl yönetecekleri konusunda bir seçenek verebilecek bir atılımdır. Muotri, "Bu çocuklar ve sevdikleri için, motor-bilişsel işlevde ve yaşam kalitesinde herhangi bir gelişme denemeye değer" diyor.


Bjorn Karmann tarafından geliştirilen Paragraphica, yapay zeka destekli GPS kullanarak, fotoğrafı çektiğimiz anda, bulunduğumuz konumdaki hava durumu, saat gibi verileri kullanarak, daha önceden çekilmiş fotoğrafları bulup anlık olarak görsel üretir. Kamerada, geleneksel bir kameranın çalıştırılmasına benzer şekilde, fotoğrafda oynama yapabilmek için verileri ve yapay zeka parametrelerini kontrol etmemize izin veren üç fiziksel kadran vardır. Paragraphica, konum, hava durumu, saat ve yakındaki yer bilgilerini API'ler kullanarak toplar ve bu toplanan verileri birleştirerek konumu ve zamanı temsil eden yeni metin verileri üretir ve bu metin verileri yapay zeka modelleri kullanılarak fotoğrafa dönüştürülür. Ortaya çıkan fotoğraf sadece anlık bir görüntü değildir, veri görselleştirmesi yapılarak bulunduğumuz konumun yansıması, belki de yapay zeka modelinin bulunduğumuz konumu nasıl gördüğü belirten bir çıktıdır. Bu kamera, yalnızca görsel algıyla sınırlı olmayan etrafımızdaki dünyayı deneyimlemenin bir yolunu sunar. Konum verileri ve yapay zeka görüntü sentezi aracılığıyla Paragraphica, bir anın özüne dair daha derin bir içgörü sağlar. Yukarıda da belirttiğim gibi Paragraphica üç kadrana sahiptir. İlk kadran, bir optik lensteki odak uzaklığına benzer şekilde davranır ancak odak uzaklığı yerine kameranın verileri aradığı alanın yarıçapını kontrol eder. 0.1 ile 1 arasındaki değer yapay zeka görüntü yayma işlemi için bir gürültü çekirdeği ürettiğinden, ikinci kadran film greni gibi düşünülebilir. Üçüncü kadran ise rehberlik ölçeğini kontrol eder. Yönlendirmeyi artırmak, yapay zekanın, metin verilerini daha yakından takip etmesini sağlar. Geleneksel bir kamera analojisinde, odaklanma ne kadar yüksek olursa fotoğraf o kadar keskin, ne kadar düşükse fotoğraf o kadar bulanık olur. İşte buradaki metin verileri geleneksel kameralardaki odağı temsil etmektedir.


Süleyman Demirel Fen Lisesince düzenlenen 4006 TÜBİTAK Bilim Fuarı'na, 11. sınıf öğrencisi Oğuzhan Göregen "akıllı değnek" adını verdiği projeyle katıldı. Görme engellilere hem yol tarif eden hem de bulunduğu yeri bildiren değnek, fuara katılanların ilgisini çekti. Göregen, projeyi, engellilerin yaşamını kolaylaştırmak amacıyla hayata geçirdiğini söyledi. Birçok kez engellilerin yolunu kaybettiğini gördüğünü belirten Göregen, "Bu durumda birinden yardım almadan ne yazık ki gidecekleri yeri bulamayabiliyorlar. Bu sorunu çözmek için değneği yaptım. Görme engelli, akıllı değnekle, yanında biri olmadan ya da birine sormadan istediği yere gidebilecek." dedi. Engelli yollarının yön konusunda yetersiz olduğunu anlatan Göregen, "Engellilerin, sarı bantların kesiştiği noktalara geldiğinde yönleri anlama şansı yok. Sağ ne tarafta, sol ne tarafta ya da hangi yöne gideceklerini bilemiyorlar." diye konuştu. Bastonu ucuza mal ettiğini kaydeden Göregen, "Görme engellilerin kullandığı beyaz baston aldım. Onun üzerine bir okuyucu yerleştirdim. Bir de küçük hoparlör yerleştirdim. Sarı şeritlerde kullanılmak üzere verici aldım. Bunların hepsi 100 liranın altına mal oldu." bilgisini verdi. Engellilerin "akıllı değnek" sayesinde daha özgür hareket edebileceğini vurgulayan Göregen, "Sistemin çalışması için şehrin birçok noktasına vericiler yerleştirilebilir. Bu sayede engellilerin hayatı çok kolaylaşır." dedi. Göregen, yetkililerin, sistemi geliştirerek, daha kullanılabilir hale getirebileceğini söyledi.


Milas'ta lise öğrencileri, TÜBİTAK projesi için rezervuar sistemine monte ettikleri sistemle, atık sudan depolanabilir elektrik enerjisi elde etti. Milas Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, Tesisat Teknolojisi ve İklimlendirme Bölümünde eğitim gören 11. sınıf öğrencileri Umut Ertürk ve Hasan Demir, öğretmenleri Kürşat Ertuna'nın danışmanlığında TÜBİTAK projeleri için "Atık Sudan Enerji Üretimi" çalışması yaptı. Tuvalet temizliğinde kullanılan ve atığa dönüşen rezervuar sularının akış bölümüne yerleştirilen pervane ve dinamo yardımıyla bağlı olduğu aküye elektrik ulaştırmasını sağlayan sistem kuran liseliler, sistemlerini başarıyla çalıştırdı. Projede, depolanan elektriğin, atık su kullanımının yoğun olduğu alışveriş merkezlerinde aydınlatma enerjisini karşılaması amaçlandı. Projeye ilişkin AA muhabirine açıklama yapan Umut Ertürk, kullanılan malzemeleri kendi imkanlarıyla sağladıklarını söyledi. Projelerinde atık sudan enerji üretimi yaptıklarını belirten Ertürk, "Bisikletlerde kullanılan bir dinamoya kendi imkanlarımızla yaptığımız pervaneyi birleştirdik. Boru çapını daraltarak pervanenin daha etkin dönmesini ve bu yolla bağladığımız aküyü şarj etmesini sağladık." dedi. Öğrencilerden Hasan Demir, projenin geliştirilmesi için araştırmaları sürdürdüklerini anlatarak, sistemin 6 voltluk bir enerji ürettiğini kaydetti. Sistemi geliştirip daha büyük bir pervaneyle elektrik üretimini artırmayı amaçladıklarını dile getiren Demir, "Şu anda 6 voltluk bir enerji üretiyor. Pervaneyi ve dinamoyu büyütmeyi düşünüyoruz. Daha büyük bir pervaneyle daha çok elektrik üretmeyi planlıyoruz. Projeyi geliştirmek için çalışmalarımız sürüyor." diye konuştu. Proje çalışmasına danışman öğretmenlik yapan Kürşat Ertuna da sistemi geliştirerek 24 voltluk bir akım elde etmeyi planladıklarını söyledi. Sistemin geliştirilmesi durumunda alışveriş merkezlerindeki sirkülasyon baz alındığında 24 voltluk bir enerjiyle aydınlatmaların tamamen atık sudan karşılanabileceğini dile getiren Ertuna, projeyle su tasarrufu da amaçladıklarını kaydetti. Ertuna, proje için patent alma çalışmalarının bulunduğunu kaydetti.