Ribozom, tüm canlılarda bulunan zarsız bir organeldir. Ribozom organeli birbirini tamamlayan iki alt birimden oluşur. Bunlara büyük ve küçük alt birim adı verilir. Bu birimlerin her biri protein ve rRNA moleküllerinden meydana gelmiştir. Ribozom canlı hücrelerde protein sentezinin gerçekleştiği organeldir. Bu nedenle protein sentez hızının yüksek olduğu genç hücrelerde ve görevi salgı üretmek olan hücrelerde daha fazla sayıda ribozom bulunur. Ribozomlar; sitoplazmada serbest olarak bulunabildiği gibi kloroplast ve mitokondri organellerinin içinde, endoplazmik retikulum ve çekirdek zarının dış yüzeyinde de bulunur. Ribozom DNA'dan gelen şifreler doğrultusunda protein sentezi yapar. Her bireyin DNA'sı kendine özgü olduğundan sentezlenen proteinler de o bireye özgüdür. Bu nedenle hücrelerde sentezlenen proteinler yapısal olarak büyük çeşitlilik gösterir. Örneğin tipik bir memeli hücresinde 10.000'den fazla farklı protein molekülü bulunduğu tespit edilmiştir. Protein sentezinin yoğun olduğu hücrelerde ribozom sayısı fazladır. Hücrede protein sentezi gerçekleşeceği zaman ribozomun büyük ve küçük alt birimleri bir araya gelir. Protein sentezinin yoğun olduğu zamanlarda birden fazla ribozom bir araya gelerek poliribozomları oluşturur. Bu sayede kısa sürede aynı proteinden çok fazla miktarda üretilmiş olur. Mitokondri ve plastidlerin de kendilerine ait ribozomları vardır.


DNA'dan başka, hücre içinde bulunan bir diğer nükleik asit çeşidi de RNA'dır . RNA, moleküler yapı olarak DNA'ya benzer; pentoz şekeri olarak riboz, azotlu organik baz olarak timin yerine urasil taşır (Şekil 1.12). RNA, DNA tarafından sentezlenen tek iplikli bir nükleik asittir. Kendisini eşleyemez, onaramaz. Protein sentezinde görevli olan RNA molekülünün üç çeşidi vardır. Bunlar; rRNA , mRNA ve tRNA'dır . Bu moleküllerin hücredeki görevleri birbirinden farklıdır. Tüm canlılarda bulunan ve protein sentezinden sorumlu olan ribozom organeli, nükleik asit ve protein olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Ribozomun yapısındaki nükleik asite rRNA adı verilir. Protein sentezi sırasında bir makine gibi görev alarak amino asitleri birbirine bağlayan rRNA'nın yapısı, tüm ökaryotlarda aynıdır. Bu nedenle sentezlenen proteinin yapısının ve işlevinin belirlenmesinde rRNA'nın etkisi yoktur. Watson ile birlikte çalışarak DNA'nın yapısını açıklayan Francis Crick, genetik bilginin DNA'daki genden ribozoma aktarılmasına aracılık eden bir molekül olması gerektiğini ortaya koymuştur. Çünkü DNA çekirdekte bulunur ancak DNA'daki genetik bilginin kalıplık ettiği protein sentezi, sitoplazmada bulunan ribozom organelinde gerçekleşir. Crick'in hipotezine göre bilgi taşıyan molekül, ribozomun yapısındaki rRNA'dır. Fakat rRNA her zaman aynı yapıda olmasına rağmen farklı protein çeşitlerinin sentezlenebilmesi, Crick'in bu hipotezini çürütmüştür. - Bir genden bir mRNA çeşidi sentezlenir, bu mRNA sitoplazmaya geçerek ribozoma bağlanır ve belirli bir protein çeşidinin sentezine kalıplık eder (Şekil 1.13). - Proteindeki amino asitlerin çeşitleri,sayıları ve dizilişleri mRNA'ya dolayısıyla DNA'daki genetik bilgiye bağlıdır. - mRNA molekülü, ilgili protein yeterli miktarda sentezlendiğinde yıkılır. Gerektiğinde tekrar sentezlenir. Şimdiye kadar anlatılan RNA çeşitlerinden mRNA, genetik bilginin kopyasının ribozoma taşınmasında; rRNA ise protein sentezi sırasında amino asitlerin birbirine bağlanmasında görevlidir. Peki, protein sentezi sırasında amino asitlerin ribozoma getirilmesi nasıl gerçekleşir? Bu görev, bir başka RNA çeşidi olan tRNA tarafından gerçekleştirilir. tRNA yaklaşık 80 nükleotitten oluşan tek bir RNA zinciri şeklindedir. tRNA'nın belirli bölgelerindeki bazların hidrojen bağlarıyla birleşmesi sonucu üç boyutlu bir molekül yapısı oluşur. Molekül, hidrojen bağları görünecek şekilde düzenlendiğinde yonca yaprağı şeklini alır (Şekil 1.14). tRNA, protein sentezi sırasında mRNA'nın kodladığı genetik bilgiye uygun olan amino asitleri sitoplazmadan ribozoma taşır. tRNA molekülünün bu görevini gerçekleştirmesinde yapısındaki iki bölüm etkili olur. Bunlardan biri, taşınan amino asitlerin bağlandığı uç olan amino asit bağlanma ucu, diğeri üç nükleotitten oluşan ve her tRNA'nın özgüllüğünü sağlayan antikodon halkası adı verilen bölgedir (Şekil 1.14). Antikodon bölgesi, protein sentezi sırasında mRNA'nın kodon bölgesinin karşısına gelir, böylece uygun amino asit ribozoma taşınmış olur.


Sebze, bitkilerin yenilebilir kısımlarından oluşan besin değeri yüksek ve genellikle çiğ ya da pişmiş olarak tüketilen gıdalardır. Sebzeler, insanlar için önemli vitaminler, mineraller, lif ve antioksidanlar gibi bir dizi besin öğesi sağlar. Sağlıklı bir beslenme düzeninde sebzelerin tüketimi, vücudun ihtiyaç duyduğu besin maddelerini alması açısından önemlidir. Sebzeler genellikle bitkinin kökü, gövdesi, yaprakları veya meyvesiz tohumlarından oluşur. 1. Domates: Yemeklere lezzet katan ve salatalarda sıkça kullanılan bir sebze olarak bilinir. 2. Salatalık: Serinletici ve su içeriği yüksek bir sebzedir ve salataların vazgeçilmezidir. 3. Havuç: A vitamini açısından zengin olan havuç, genellikle çiğ olarak tüketilir veya yemeklerde kullanılır. 4. Brokoli: C vitamini ve lif bakımından zengin olan brokoli, sağlıklı bir sebze seçeneğidir. 5. Patates: Farklı şekillerde pişirilerek tüketilen patates, karbonhidrat ve potasyum kaynağıdır. 6. Ispanak: Demir, kalsiyum ve A vitamini açısından zengin olan ıspanak, genellikle yemeklerde kullanılır. 1. Kısımları: Sebzelerin tüketilen kısımları genellikle kök, gövde, yaprak veya meyvesiz tohumlardır. Örneğin havuç, kökünden; brokoli, çiçek tomurcuğundan tüketilir. Meyveler ise bitkinin çiçek organının olgunlaşması sonucu ortaya çıkar ve tohumları içerir. Elma, portakal, çilek gibi meyveler tohum taşırlar. 2. Tat profili: Sebzeler genellikle daha nötr veya hafif acımsı bir tat profiline sahiptir. Örneğin, kabak ve salatalık gibi sebzelerin tadı oldukça hafif ve nötrdür. Meyveler ise genellikle tatlı veya ekşi gibi daha belirgin tatlar içerirler. 3. Besin içeriği: Genel olarak meyveler, C vitamini ve doğal şekerler gibi besin maddeleri açısından zengindir. Sebzeler ise A ve K vitaminleri, demir ve kalsiyum gibi mineralleri ve lifi içerir. 4. Kullanım amaçları: Sebzeler çoğunlukla yemeklerin tadını ve besin değerini artırmak için kullanılır. Öte yandan, meyveler atıştırmalık olarak tek başına veya tatlılar, smoothie'ler ve reçeller gibi yiyeceklerin içerisinde tüketilir. 5. Tüketim şekilleri: Sebzeler genellikle pişirilerek ya da çiğ olarak tüketilirken, meyveler genellikle çiğ olarak tüketilir. Sonuç olarak, sebze ve meyveler birbirinden farklı bitki kısımlarından elde edilen besin değeri yüksek gıdalardır. Sebzeler daha nötr tat profiline sahipken, meyveler tatlı veya ekşi olabilir. Besin içerikleri ve kullanım amaçları da farklılık gösterir. Dengeli bir beslenme için hem sebzelerin hem de meyvelerin düzenli olarak tüketilmesi önemlidir. Sağlıklı yaşam için doğal ve taze ürünleri sofralarımıza taşımak hayati öneme sahiptir.


Sağlıklı bir yaşam sürmek için dengeli ve besin değeri yüksek gıdalar tüketmek oldukça önemlidir. Bu kapsamda sebzeler ve meyveler, doğanın bize sunduğu en değerli hazinelerdir. Hem sebzeler hem de meyveler, insan sağlığı üzerinde sayısız olumlu etkisi olan vitaminler, mineraller ve antioksidanlar gibi bir dizi besin öğesini içerir. Bu makalede, sebzeler ve meyvelerin sağladığı faydaları ve lezzetli tariflerini keşfedeceğiz. Sebzeler, doğanın bize sunduğu besin değeri yüksek gıdalardır ve vücudumuz için birçok sağlık faydası sağlarlar. 1. Vitamin ve Mineral Deposu: Sebzeler, A, C, K vitamini, demir, kalsiyum ve potasyum gibi önemli vitamin ve mineralleri içerir. Bu besin öğeleri, bağışıklık sisteminin güçlenmesi, kemik sağlığının desteklenmesi ve hücre işlevlerinin düzenlenmesi açısından hayati öneme sahiptir. 2. Lif Kaynağı: Sebzeler lif bakımından zengin olduğu için sindirim sistemimizin düzenli çalışmasını sağlar. Lif, kabızlığı önlemeye ve bağırsak sağlığını korumaya yardımcı olur. 3. Antioksidanlarla Dolu: Sebzeler, antioksidanlar açısından zengindir ve vücudu serbest radikallerin zararlı etkilerine karşı korur. Bu, kanser ve diğer kronik hastalıklara karşı koruyucu bir etkiye sahiptir. 4. Düşük Kalorili ve Besleyici: Sebzeler düşük kalorili olduğu için kilo kontrolü sağlamaya yardımcı olurken, içerdikleri besin değerleri sayesinde vücudun ihtiyaç duyduğu besin maddelerini karşılamaya yardımcı olur., 1. Yumurtaları bir kaba kırın ve çırpın. 2. Rendelenmiş beyaz peyniri, doğranmış ıspanak yapraklarını, tuzu, karabiberi ve sütü ekleyin. Karışımı iyice çırpın. 3. Orta boy bir tavayı zeytinyağı ile yağlayın ve ısıtın. 4. Yumurtalı karışımı tavaya dökün ve düzgünce yayın. 5. Alt tarafı pişince, omletinizi ters çevirerek diğer tarafını da kızartın. 6. Dilimleyerek servis edin ve yanında taze sebzelerle zenginleştirilmiş bir salata ile sunun. Meyveler, doğal şeker içerikleri ve yüksek besin değerleri ile sağlığımızı destekleyen harika gıdalardır. 1. C Vitamini Deposu: Meyveler, C vitamini açısından zengindir, bu da bağışıklık sistemimizi güçlendirmeye ve hastalıklara karşı direncimizi artırmaya yardımcı olur. 2. Anti-aging Etkisi: Meyveler, antioksidanlar bakımından zengindir ve serbest radikallerin neden olduğu hücresel hasarı önlemeye yardımcı olarak yaşlanma sürecini yavaşlatır. 3. Kan Şekerini Dengeler: Meyveler, lif içerikleri sayesinde kan şekerini dengede tutarlar ve ani kan şekerini yükseltmezler, bu da diyabet riskini azaltmaya yardımcı olur. 4. Kalp Sağlığını Destekler: Meyveler, potasyum ve lif içerikleri sayesinde kalp sağlığını desteklerler ve kardiyovasküler hastalık riskini azaltır. 1. Olgun muzu soyup doğrayın ve bir blendera ekleyin. 2. Üzerine yulaf ezmesini, sütü, bal veya akçaağaç şurubunu ve vanilya özütünü ekleyin. 3. Tüm malzemeleri iyice karışana kadar blenderda çekin. 4. Son olarak buz küplerini ekleyerek tekrar çekin.


Tarihsel olarak incelendiğinde sağlık kelimesi yaklaşık olarak MS 1000 yılında ortaya çıktığı düşünülmektedir. Sağlık kavramının köklerini Dolfman (1973) ve Balog (1978) incelemişler, kelimenin orijinal olarak eski İngilizceden geldiğini, durumu ve sağlam ya da bütün olma koşulu anlamına geldiğini ortaya koymuşlardır. Daha doğru bir ifadeyle, sağlık sadece fizyolojik işleyişle değil, zihinsel ve ahlaki sağlamlık ve ruhsal durumla da ilişkilendirilmektedir. Sağlık kelimesi genellikle iyi, kötü veya zayıf gibi hem olumlu hem de olumsuz niteleyicilerden önce gelse de her zaman olumlu bir varlık olarak görülmüştür. Eski Yunanlılar için sağlık her zaman çok önemli bir özellik taşımıştır. Yunanlıların sağlık ve hastalık fikirleri kuşkusuz Batı'nın sağlık görüşleri üzerinde büyük bir etki yaratmıştır. Bununla birlikte, tıp, bilim, sosyoloji, psikoloji ve siyaset alanlarındaki ilerlemelerle birlikte, daha felsefi sağlık kuramlarına meydan okunmaya ve daha bilimsel olanlarla ikame edilmeye başlanmıştır. 1646'daki İngiliz iç savaşının ardından, hükümet ülke genelinde ücretsiz okullar ve ücretsiz tıbbi bakım hizmetlerini demokratik reformun bir parçası olarak sunmaya başlamıştır. Rusya'da Büyük Petro'nun ülkeye Batı tıbbını tanıtma girişimlerinin ardından devletin sağlıktaki rolü teşvik edilmiştir. Catherine yönetimi sırasında Moskova'da bir veba salgını (1771-1772) bastırılmıştır. Fransa'daki devrimin ardından, kurucu meclis bir sağlık komisyonu kurmuş ve ulusal düzeyde muhtaçlara yardım programı oluşturulmuştur. 1802'de Paris Bürosu sanitasyon, gıda kontrolü, sağlık istatistikleri, mesleki eğitim, ilk yardım ve tıbbi bakım sorunları dahil olmak üzere çok çeşitli halk sağlığı endişelerini ele almıştır. Fransa'da diğer şehirleri benzer programları takip ederek 1848'de merkezi bir ulusal sağlık birimi kurulmuştur. 19. yüzyılın ortalarında hayati istatistiklerin raporlanması Fransa ve Alman eyaletlerinde verilmeye başlanmış, böylece epidemiyolojik analizlerin gelişimini teşvik edilmiştir. Rönesans sırasında ve sonrasında yoksullar için hastane hizmetlerinin geliştirildiği görülmektedir. Sağlık hizmetleriyle birlikte hastane bakımında reformlar geliştirilmiş ve devrim niteliğinde yeniliklere ulaşılmıştır. Sağlıkta iş birliği, 1851'de Kahire'de kolera konulu ilk uluslararası konferanstan, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Milletler Cemiyeti'nin sağlık organizasyonuna ve modern zamanlara kadar uluslararası diplomasinin bir parçası olmuştur. II. Dünya Savaşı'nın ardından uluslararası sağlık konularına gösterilen önemin giderek artış gösterdiği bilinmektedir. Bu konuların başında aşılama gibi, halk sağlığı teknolojisinin gelişmekte olan ülkelere yaygın bir şekilde uygulanmasını teşvik etmek gelmektedir. Dünya Sağlık Örgütü , sağlığı sadece hastalığın yokluğu değil, tam fiziksel, sosyal ve zihinsel sağlık durumu olarak tanımlayan bir tüzük ile 1946 yılında kurulmuştur. Uluslararası iş birliği geleneği, WHO, Uluslararası Kızılhaç / Kızılay, Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu gibi kuruluşlar tarafından sürdürülmektedir. WHO liderliğinde, 1977 yılına kadar çiçek hastalığının ortadan kaldırılması, sağlığa yönelik büyük tehditlerin uluslararası iş birliği yoluyla kontrol edilebileceğini gösteren birleşik eylemle sağlanmıştır. Halk sağlığı tehditlerinin küreselleşmesi, 1980'lerden beri HIV pandemisinde, 2003'te SARS'ta ve 2020 de Covid-19 salgınlarında görüldüğü gibi hızla ortaya çıkabilmekte ve yayılabilmektedir. Daha yakın zamanlarda, kuş gribi olarak bilinen H5N1 virüsü türü gibi potansiyel olarak yıkıcı pandemik grip için endişeler artmış ve Covid-19 ile tüm dünyayı kısa sürede tahmin edilmesi güç sonuçlar oluşturarak etkilemiştir. 20. yüzyılın ikinci yarısında sanayileşmiş ülkelerde ölüm ve sakatlığın en yaygın nedenleri olan kronik hastalıklar, orta sınıf topluluklarının büyümesiyle birlikte gelişmekte olan ülkelerin çoğunda da hakim duruma gelmiştir. Tütün kullanımı, obezite, diyabet, kalp hastalığı ve kanser önde gelen çağdaş dünyada morbidite ve mortalite nedenleri arasındadır. Küresel ısınma ile çevresel bozulma, biriken ozon ve zehirli atıklar, asit yağmuru, nükleer kazalar, doğa rezervlerinin kaybı gibi birçok başka faktör sağlığı küresel olarak etkilemektedir. Küresel sağlık sorunları, doğaları gereği, bireysel veya hatta ülke gruplarının çözme kapasitesinin ötesindedir. Hükümetlerin, uluslararası kuruluşların ve sivil toplum kuruluşlarının birbirleriyle, endüstri ile ve medyanın değişim getirmesi ve çevrenin kötüye kullanımı ile sosyal boşlukların neden olduğu ortak tehlikeleri azaltması mümkündür. Tütün, dünya çapında erken ölümler için önde gelen önlenebilir risk faktörüdür. Sigaraya atfedilebilen 5 milyon yıllık ölüm tahminleri, tütün salgınının etkisini yeterince ölçmemektedir çünkü tütün kullanımı çok geniş bir komorbidite faktörü olarak mevcuttur ve katkıda bulunmaktadır. Halen sigara içen tahmini 650 milyon insanın yarısından fazlası bu bağımlılığın etkilerinden ölecek ve mevcut sigara içme alışkanlıkları devam ederse 2030 yılına kadar yılda 10 milyondan fazla ölüme neden olacaktır. Tüm insanlara sağlık hizmeti sağlamak, hızla büyüyen küresel nüfusu beslemek kadar büyük bir zorluktur. Çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasında ve diğer birçok hastalığın halk sağlığı önlemleriyle kontrol edilmesindeki başarılar, hastalıkları ve ıstırabı azaltan belirli hedeflere yönelik uyumlu uluslararası iş birliği ve eylem potansiyelini göstermektedir. Dünya Sağlık Örgütü , 21. yüzyıla girerken 2000 yılında Herkes İçin Sağlık sloganını kullanmaktadır. Bu, dünyadaki tüm bireylerin 2000 yılında sağlıklı olması dileğiydi. 1986 yılında Ottowa'daki toplantıda Sağlığı Geliştirme Politikası iki kelimeyle özetlendi: Herkes İçin Sağlık. Ancak her ülkenin sağlık koşulları o ülkenin sağlık politikasını belirlemektedir. Bu, her ülkenin farklı sağlık sorunları olduğu anlamına gelmektedir. Örneğin, bir ülke için savaşmanın şartı olan sarıhumma veya Rift Vadisi humması ancak bir tıp kültürü içindeki diğer ülkelerin hekimlerine öğretilebilir. Ayrıca, yüzyılımızın insanlarının hem işleri hem de sevgileri nedeniyle ülkeleri gezme sevgisi, yeni bir bilim dalı olan Turizm Sağlığı nın düşünülmesini gerektirmektedir. Bu nedenle kendi ülkesinde sarıhumma olmayan bir kişinin gideceği ülkede bu hastalık sık görülüyorsa sarıhumma aşısı yaptırması gerekmektedir. Sağlık politikasını belirleyen koşullar, gelişen medeniyete paraleldir. Sağlık politikaları değişen zamana bağlı olarak değişim göstermektedir. Toplumlar geliştikçe, hastalık kalıpları da gelişir. Bu değişiklikler kısmen halk sağlığı ve tıbbi bakımın sonucudur ancak aynı şekilde yaşam standartlarının, beslenme, barınma ve ekonomik güvencenin iyileştirilmesinin yanı sıra doğurganlık ve diğer aile ve sosyal faktörlerdeki değişikliklerden kaynaklanmaktadır. Hastalık kalıpları değiştikçe, müdahale için uygun stratejiler de değişir. 20. yüzyılın ilk yarısında, gelişmiş ülkelerde bile ölüm nedeni olarak bulaşıcı hastalıklar baskın hale gelmiştir. İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana, sanayileşmiş ülkelerde, ölüm nedenleri olarak enfeksiyon hastalıklarının azalması ve enfeksiyon dışı hastalıkların artmasıyla epidemiyolojik modellerde büyük bir değişim yaşanmıştır. Uzun ömürlülükteki artışlar temel olarak azalan bebek ve çocuk ölümlerinden, gelişmiş beslenmeden, aşıyla önlenebilir hastalıkların kontrolünden ve akut bulaşıcı hastalıkların tedavisi için antibiyotiklerin ortaya çıkmasından kaynaklanmıştır. Artan kardiyovasküler hastalıklar ve kanser insidansı, öncelikle yaşlı insanları etkilemekte ve bu da bulaşıcı olmayan hastalıklar için nedensel risk faktörleri üzerine epidemiyolojik araştırmalarda artan bir vurguya yol açmaktadır. Enfeksiyöz olmayan hastalıkların belirli gruplara dağılımına ilişkin çalışmalar, Romalıların belirli meslek grupları arasında aşırı ölüm oranları bildirdiği yüzyıllar öncesine dayanmaktadır. Bu çalışmalar, 18. yüzyılın başlarında Ramazzini tarafından güncellenmiştir. 18. yüzyıl Londra'sında Percival Potts, Skrotum kanseri'nin %100'ünün baca temizleyiciler arasında görüldüğünü bulmuştur. Lind'den 1747'de denizciler arasında iskorbütle ilgili epidemiyolojik araştırmalar ile halk sağlığında bulaşıcı olmayan hastalıkların beslenme nedenlerine odaklanmıştır. 1950'lerin başlarında, Birleşik Krallık'taki öncü araştırmacılar Richard Doll, Austin Bradford Hill ve James Peto'nun tütün kullanımı ile akciğer kanseri arasında bir ilişki olduğunu ortaya koydukları zaman, doğal deneyler üzerine gözlemsel epidemiyolojik çalışmalar çok önemli veriler üretmiştir. Akciğer kanseri başta olmak üzere farklı nedenlerden İngiliz doktorların ölüm modellerini takip etmişlerdir. Sigara içenlerde akciğer kanserinden ölüm oranlarının içmeyenlere göre 10 kat daha yüksek olduğunu bulmuşlardır. Diyet ilişkisine işaret eden epidemiyolojik çalışmalar ve kardiyovasküler hastalıkları olan hipertansiyon da halk sağlığı politikası için kritik öneme sahip materyal sağlamış ve batı ülkelerinde yaşam tarzının halk sağlığı üzerindeki etkisi konusunda halkın endişesini ve bilincini artırmıştır. Halk sağlığının bu yeni çağında, miasma ve mikrop teorileri arasındaki tamamlayıcı ilişki kabul edilmektedir. 20. yüzyılın ortalarında bulaşıcı hastalıklar kontrol altına alınırken, modern yaşamla ilgili riskler gelişmiştir. Bu riskler, hem nedensellik hem de önleme araçları açısından bulaşıcı hastalıklardan daha karmaşıktır. Yine de halk sağlığı müdahaleleri, iyileştirilmiş tıbbi bakım ve sağlığın teşviki ve geliştirilmesi genel başlığı altındaki faaliyetlerin bir kombinasyonu ile bu ölüm modelleri dizisiyle mücadelede şaşırtıcı bir başarı göstermiştir. Halk sağlığı teşkilatının temelleri, ondokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında ve 20. yüzyılın ilk yarısında atılmıştır. Belediye ve üst düzey hükümetlerde geliştirilen su sanitasyonu, atık giderme ve gıda kontrolü, yerel ve ulusal hibelerle organize yerel halk sağlığı ofislerinin kurulması ve gelişmiş aşılama teknolojisi bulaşıcı hastalıkların kontrolüne katkıda bulunmuştur. 20. yüzyılın başında, hastalıklar için çok az etkili tıbbi tedavi vardı ancak iyileştirilmiş halk sağlığı standartları, ölüm oranlarının azalmasına ve daha uzun ömürlülüğe neden olmuştur. Tıbbi teknoloji, II. Dünya Savaşı'nın ardından antibiyotikler, antihipertansifler ve antipsikotik maddelerle geliştikçe tedavi ve koruyucu sağlık hizmetlerinde de hızlı bir gelişme gözlenmiştir. Günümüzde, sağlık hizmetlerinin artan maliyetlerini kontrol altına almak ve koruyucu hekimlik kullanımını artırmak için sağlık hizmetlerini organize etmek ve finanse etmek için yeni yöntemler geliştirilmesi, yeni bir ilgiyi ortaya çıkarmaktadır. 20. yüzyılda halk sağlığını geliştirmeye yönelik ulusal ve devlet çabaları, faaliyetler ve finansman programları kapsamında genişleme sürmektedir. Sağlık alanındaki bilimsel yenilikleri özetlediğimizde, gelişmiş beslenme ve yaşam standartlarının yanı sıra, başlıca ölüm nedeni olarak bulaşıcı hastalıkları kontrol etmeye yardımcı olan aşılar ve antibiyotikler gelmektedir. Gelişmiş ülkelerde, geniş ölçekte ulusal veya gönüllü sağlık sigortasının ortaya çıkması, sağlık hizmetlerine erişimi nüfusun yüksek yüzdelerine ulaşmasına katkıda bulunmuştur. - Ciddi eşitsizlikler - Kaynak eksikliği - Bazı hizmetlerin diğer alanlara göre ekonomik olarak aşırı değer ifade etmesi - Rekabet eksikliği Kaynakları daha etkin kullanmak için sağlık hizmetlerini yönetmek artık her sağlık profesyonelinin endişesi haline gelmiştir. Aynı zamanda, özelleşmiş ve son derece teknik hizmetler de dahil olmak üzere, bakıma sınırsız erişim konusunda kamuoyunun beklentileri yükselmiştir. Varlıklı ya da fakir tüm uluslar sınırlı kaynakları yönetme sorunuyla karşı karşıyadır. Bunun nasıl başarılacağı, Yeni Halk Sağlığı olarak tartışılan önemli bir alandır.


Sağlıklı beslenme, az yemek yeme ile değil gerekli besin çeşitlerinden yeteri kadar tüketmekle olur. Alınması gereken besin miktarı kişinin metabolik özelliklerine, fiziksel aktivitesine, yaşına ve cinsiyetine göre değişir. Tüm sağlıklı insanların temel besinleri beslenme yoluyla alması şarttır. Bu temel besin grupları içinde karbonhidrat, protein, yağ, vitaminler ve mineraller bulunmalıdır. Örneğin, aşağıda yaş grubu için sağlıklı bir beslenme diyetinde tüketilebilecek besinler ve miktarları verilmiştir. - Süt (1 su bardağı) - Yoğurt (1 kase) - Beyaz peynir (1 dilim) - Ayran (1 su bardağı) - Tavuk (1 porsiyon) - Yumurta (1 adet) - Nohut (1 porsiyon) - Ceviz (5 adet) - Tam buğday ekmeği (1 dilim) - Makarna (1 porsiyon) - Simit (1 adet) - Bulgur pilavı (1 porsiyon) - Kahvaltılık gevrek (5 çorba kaşığı) - Domates (1 adet) - Salatalık (1 adet) - Sivri biber (2 adet) - Elma (1 adet) - Patlıcan (1 adet) Akşam yemeği: Patlıcan yemeği (1 porsiyon), mercimek çorbası, makarna, 1 kase yoğurt, 1 dilim tam buğday ekmeği, hafif yağlı bol yeşillikli salata.


Şarbon, Bacillus anthracis adlı bir bakteri tarafından neden olunan bir enfeksiyondur. Bu bakteri toprakta doğal olarak bulunur ve hayvanların ölü vücutlarından yayılır. İnsanlar, B. anthracis bakterisinin sporlarını soluduklarında, yediklerinde veya ciltleri yoluyla temas ettiklerinde enfekte olabilirler. - Cilt şarbonu: Kırmızı, şişmiş bir bölge veya nodül olarak başlar ve sonra açık yaraya dönüşür. Şarbon, yaradan toksinlerin yayılması sonucu öldürücü olabilir. - Solunum yolu şarbonu: Başlangıçta grip benzeri semptomlar ile başlar ve daha sonra zatürre benzeri bir durum oluşabilir. Solunum yolu şarbonu, tedavi edilmezse ölümcül olabilir. - Sindirim yolu şarbonu: Karın ağrısı, bulantı, kusma ve ishal gibi belirtiler gösterir. Şarbon, sindirim yolu ile bulaştığında ölümcül olabilir. Şarbon tedavisi, antibiyotiklerle yapılır. Erken teşhis ve tedavi enfeksiyonun yayılmasını engelleyebilir ve tedavi edilebilirliği artırabilir. Ayrıca, şarbona maruz kalmış olan kişilere aşılama yapılabilir. Şarbonu önlemek için, hayvanlarla temas ederken koruyucu ekipman kullanın, etleri doğru şekilde pişirin ve şarbonlu hayvanların cesetleri ile temas etmekten kaçının. Şarbona maruz kalmış kişilerin izole edilmesi ve özel önlemler alınması gerekebilir.


Birbirine üçer üçer bağlanmış dokuz grup, mikrotübül adı verilen protein iplikçiklerinin birleşmesiyle sentriol oluşur. İki sentriolün birbirine dik olarak konumlanmasıyla oluşan yapıya sentrozom denir. Sentrozom organeli, hayvan hücrelerinde bulunur ; fakat bitki hücrelerinde bulunmaz . Sentrozom hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerini oluşturur ve kromozomların kutuplara hareketini sağlar. Bitki hücrelerinin bölünmesi sırasında ise iğ iplikleri, mikrotübül ve mikrofilamentler gibi bazı sitoplazmik yapılar tarafından oluşturulur. Sentrozomun sayısının ikiye çıkması interfazda, sentrozomdan iğ ipliklerinin oluşması profazda gerçekleşmektedir. Kanser hastalığının tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar, iğ ipliklerinin oluşumunu engelleyerek kanser hücrelerinin bölünmesini ve tümör dokusunun büyümesini önler. Sentrozom organeli, ayrıca kamçı ve sillerin yapısında bulunan mikrotübüllerin oluşumunda ve düzenlenmesinde görev alır.


Sindirim sistemini oluşturan organların yapı ve fonksiyonlarında oluşabilecek bozukluklar reflü, gastrit, ülser, hemoroit, kabızlık ve ishal gibi sindirim sistemi rahatsızlıklarına neden olabilir. Reflü: Mide ile yemek borusu arasında bulunan kapağın işlevini tam olarak yerine getirememesinden dolayı asitli mide içeriği yemek borusuna kaçar ve yemek borusunun iç yüzeyinin tahriş olmasına neden olur. Bu yüzden reflüsü olan kişiler göğüs kafesinin arkasında yanma hissederler. Bu kişilerde reflü durumunda ağızlarına midedeki gıdaların ve acı suyun gelmesi gibi şikayetler de vardır. Gastrit: Gastrit, mide mukozasında meydana gelen enfeksiyondur. Baharatlı yiyecekler, sigara, alkol, ilaçlar, bakteriler, virüsler veya bozuk gıdalar gastrite yol açabilir. Gastrit genellikle midenin yüzeyindeki hücre tabakasında meydana gelir. Yemeklerden sonra şişkinlik, ağrı, bulantı ve kusma gibi belirtileri vardır. Gastrit tedavi edilmezse kansızlık, ülser veya mide kanaması gibi daha ciddi rahatsızlıklara neden olabilir. Ülser: Sindirim sitemindeki ülserler mide ya da onikiparmak bağırsağında oluşan yaralardır. Bazı ilaçların etkisiyle, midede uzun süre devam eden aşırı asit salgısıyla ya da Helicobacter pylori adlı bakteriler ile gelişen enfeksiyon mukus tabakasının tahrip olmasına ve yaraların oluşmasına neden olur. Ülser, midedeki asit salgısı azaltılarak tedavi edilmeye çalışılır. Hemoroit: Anüs kalın bağırsağın dışarı açılan ve dışkılama yapılan bölümüdür. Halk arasında makat olarak adlandırılır. Hemoroit, anüsteki dışkılama kontrolünü sağlayan damarsal yapıların genişlemesiyle ortaya çıkar. Hemoroitin genel belirtileri; dışkılama sırasında makatta kanama olması, damar genişlemesi sonucunda anüste meme oluşumu, anüs çevresinde şişlik, ağrı ve kaşıntı olmasıdır. Hemoroidin oluşmasında genetik faktörler, beslenme alışkanlığı , kronik kabızlık, çevre değişikliği, defekasyon alışkanlığı gibi durumlar etkilidir. Tedavisi için mutlaka doktora gidilmelidir. Aynı zamanda kepekli ve lifli gıdaların tüketimi artırılmalı, bol su tüketilmeli, acılı ve baharatlı gıdalardan ve alkol kullanımından uzak durulmalı, düzenli olarak tuvalete çıkılmalıdır. Kabızlık: Normalde dışkı kalın bağırsağın kasılma hareketi ile ilerler. Kabızlık durumunda ise kalın bağırsak hareketlerinin azalmasına bağlı olarak dışkılama zorluğu yaşanır. Kabızlığın genel belirtileri; dışkının çok sert olması, çok az olması, zorlanarak çıkarılması ve sıklığının azalmasıdır. Kabızlık nedenleri arasında yeterli lif ve su tüketilmemesi, kalın bağırsak hareketlerinin yavaşlaması, stres, hareketsiz yaşam ve bazı ilaçların yan etkileri sayılabilir. Kabızlığı önlemek için beslenmede lifli gıdalara yer vermek, bol su tüketmek, düzenli egzersiz yapmak, tuvalete gitme ihtiyacı hissedildiğinde ertelememek gerekir. Üç günden uzun süren kabızlık, karın bölgesinde şiddetli ağrı, kanama, halsizlik, yorgunluk, kilo kaybı ya da ateş gibi belirtiler varsa mutlaka doktora gidilmelidir. İshal: İshal kalın bağırsak hareketlerinin hızlanmasına bağlı olarak içindeki maddelerin hızlı ilerlemesi sonucunda dışkının normalden daha sık, daha sulu ve daha yumuşak çıkması durumudur. İshalin belirtileri; sulu ve cıvık dışkılama, acil ve sürekli olarak tuvalete gitme ihtiyacı, büyük tuvaleti tutamama, susuzluk, kusma bulantı, halsizlikle karın bölgesinde gaz şikayetidir. İshaldeki en büyük tehlike dehidratasyon yani sıvı kaybıdır. Çünkü aşırı dışkılama ile kişiler su ve tuz kaybı yaşar. Bu yüzden ishal tedavisinde en önemli nokta kaybedilen sıvı ve tuzların mümkünse ağız yoluyla geri alınmasını sağlamaktır. İshal tedavisi ihmal edilirse özellikle bebek ve çocuklarda ölüme sebep olabilir.


Sindirim sistemi, eğitim sistemimizde Biyoloji dersi 6. sınıf konusu olarak yer almaktadır. Yazıda sindirim sistemi nedir, hangi organlardan oluşur ve sindirim sisteminin özellikleri hakkında bilgi bulabilirsiniz. Sindirim; besinlerin yapı taşlarına kadar parçalanmasıdır. Vücutta gerçekleşen yaşamsal faaliyetler için enerji gereklidir. Bu enerji besinlerden sağlanır. Besinlerin vücutta kullanılabilir hale gelmesi için sindirim sistemi tarafından sindirilmesi gerekir. Yapı taşlarına kadar parçalanan besinler kolaylıkla hücre içine alınarak solunum tepkimelerinde kullanılır. Böylece yaşamsal faaliyetler için gerekli olan enerji üretilir. Mekanik sindirim ve kimyasal sindirim olmak üzere iki tip sindirim vardır. Mekanik sindirim besinlerin fiziksel olarak küçük parçalara ayrılmasıdır. Kimyasal sindirim ise enzimler ile besinlerin yapı taşlarına parçalanmasıdır. Bağışıklığın en önemli parçası sindirim sistemidir. Sindirim sistemi ve solunum sistemi diğer sistemleri beslemek için birlikte çalışırlar. Sindirim sisteminin sorunsuz çalışması ile kemik ve kas dokusu sağlığını korur ayrıca dolaşım sistemi sorunsuz çalışır. Sindirim sistmeini, sindirim kanalındaki organlar, pankreas, karaciğer ve safra kesesinden oluşur. Sindirim kanalını; ağız, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs sindirim kanalında yer alan organlardan oluşur. Sindirim eyleminin sorunsuz gerçekleşmesi için bu organlar birbirleriyle uyum içinde çalışmalıdır. Sindirim yolunda mantar, bakteri ve virüs gibi yararlı mikroorganizmaların yanı sıra mide asidi ve safra gibi salgılarda vardır. Bağırsaklarda bulunan yararlı bakteriler, vitaminlerin ve kısa zincirli yağ asitlerinin sentezlenmesini gerçekleştirir. Sindirim sistemi sindirim kanalı ve bu kanala salgılarını döken sindirime yardımcı organlardan oluşur. Besinlerin sindirimi ağızda başlar. Ağız; dudak, yanak, damak ve yutakla çevrilmiş bir boşluktur. Ağız boşluğunda dil, dişler ve tükürük bezlerinden salgılanan tükürük salgısı bulunur. Dişler besinleri parçalayarak fiziksel olarak küçük parçalara ayrılmasını sağlar. Böylece sindirim enzimlerinin etki yüzeyini arttırır. İnsanda 6. aydan itibaren süt dişleri çıkmaya başlar. 6-7 yaşlarında ise süt dişleri dökülerek yerini kalıcı dişlere bırakır. Yetişkin bir insanda alt ve üst çenede 8 kesici, 4 köpek, 8 küçük azı ve 12 büyük azı dişi olmak üzere toplam 32 diş bulunur. Kesici dişler besini kesmeye, köpek dişleri parçalamaya, azı dişleri ise öğütmeye yarar. Dil, tat alma organıdır. Besinleri çiğnemeye, çiğnenen besinlerin yutağa doğru itilmesine ve konuşmaya yardımcı olur. Tükürük salgısı, hem besinleri yumuşatarak sindirilmesini kolaylaştırır hem de içerdiği sindirim enzimleri sayesinde besinlerin sindirilmesini sağlar. Yutak; ağız boşluğu, burun boşluğu, yemek ve soluk borusu arasındaki bölümdür. Ağızda çiğnenen besinlerin yemek borusuna iletilmesini sağlar. Bu olaya yutkunma denir. Yutkunma sırasında gırtlak kapağı soluk borusunu kapatır. Böylece besinlerin soluk borusuna kaçması engellenir. Yemek borusu yutak ile mide arasında bulunur. Yaklaşık 25 cm uzunluğunda, 2 cm çapında, kaslı bir borudur. Yemek borusu dıştan içe doğru bağ doku, düz kas ve mukoza tabakasından oluşur. Mukoza tabakasındaki salgı hücreleri mukus adı verilen salgı üretir. Bu salgı yemek borusunun iç yüzeyini kayganlaştırarak besinlerin yemek borusunda ilerlemesi kolaylaşır. Yemek borusunun başlangıcındaki kaslar çizgili kas olduğu için yutma olayı istemli olarak gerçekleşir. Yemek borusunun devamındaki kaslar ise düz kaslardır. Bu yüzden besinler istemsiz çalışan bu kasların peristaltik kasılma hareketleri ile mideye doğru ilerletilir. Kusma olayında ise peristaltik hareketler mideden ağza doğru gerçekleşir. Mide sindirim kanalının yemek borusu ile ince bağırsak arasında kalan bölümüdür. Midenin yemek borusu ile birleştiği yere mide ağzı , ince bağırsak ile birleştiği yere mide kapısı denir. Kardia midedeki besinlerin yemek borusuna, pilor ince bağırsaktaki besinlerin mideye geçmesini engeller. Mide dıştan içe doğru; bağ doku, düz kaslar ve mukoza tabakasından oluşur. En dışta bulunan bağ doku, midenin korunmasını sağlar. Üzeri periton adı verilen ince bir zar ile örtülüdür. Bu zarın salgıladığı sıvı midenin dıştan kaygan olmasını sağlayarak sürtünmeye karşı mideyi korur. Düz kaslar enine, boyuna ve çapraz olarak yerleşir. Bu sayede düzenli olarak kasılıp gevşeyerek hem besinlerin mide öz suyu ile karışmasını hem de mekanik olarak sindirilmesini sağlar. Mide öz suyu ile karışarak bulamaç haline gelen besinler kimus adını alır. Midede kısmen sindirilen kimus ince bağırsağa geçer. En içte bulunan mukoza tabakasının hücreleri sindirim enzimleri ve mukustan oluşan bir salgı salgılar. Bu salgıya mide öz suyu denir. Mide öz suyunda HCl , mukus ve pepsinojen bulunur. HCI kuvvetli bir asittir ve pH'si yaklaşık 2'dir. Pepsinojen enzimini aktifleştirerek pepsin haline gelmesini sağlar. Mukus midenin iç yüzeyinde bir tabaka oluşturarak mide hücrelerinin HCl' den zarar görmesini engeller ve proteinleri sindiren pepsin enzimine karşı mide hücrelerini korur. Pepsinojen; proteinleri sindiren pepsin enziminin aktif olmayan haline verilen isimdir. Pepsin enzimi sindirimde görev almadığı zamanlar inaktif formu olan pepsinojen halindedir. Böylece mide dokusunun pepsinden zarar görmesi önlenir. Midenin çalışması vagus siniri ve gastrin hormonu ile düzenlenir. Besini görmek, koklamak veya besinin mide duvarına dokunması vagus sinirini uyarır. Vagus siniri de mide bezlerini uyararak gastrin hormonu salgılatır. Gastrin hormonu da mide özsuyu salgılanmasını arttırır. İnce bağırsak; mide ile kalın bağırsak arasında bulunan, yaklaşık 3 cm çapında, 7,5 m uzunluğunda bir organdır. Besinlerin kimyasal sindirimi ince bağırsakta tamamlanır. Kimyasal sindirimi tamamlanarak yapı taşına kadar parçalanan besinler ince bağırsakta emilerek kana karışır. İnce bağırsağın mideden sonra gelen ilk bölümüne onikiparmak bağırsağı , orta bölümüne boş bağırsak , son bölümüne kıvrımlı bağırsak denir. Onikiparmak bağırsağı ince bağırsağın başlangıç bölümüdür. Karaciğer ve pankreastan gelen salgılar buraya dökülür. Boş bağırsak ince bağırsağın onikiparmak bağırsağından sonra gelen bölümüdür. Sindirilen besinlerin çoğu burada emilir. Kıvrımlı bağırsak ince bağırsağın son bölümüdür. İnce bağırsakta emilimi gerçekleşmeyen besin maddeleri ile sindirim artıkları peristaltik hareketlerle kıvrımlı bağırsaktan kalın bağırsağa iletilir. İnce bağırsak da mide gibi dıştan içe doğru bağ doku, düz kas dokusu ve mukoza tabakasından oluşur. Bağ doku en dışta bulunur ve ince bağırsağın korunmasını sağlar. Bağ dokunun altında yer alan düz kas dokusu peristaltik hareketlerle mideden gelen kimüsün ince bağırsakta ilerlemesini sağlar. İnce bağırsağın iç yüzeyini kaplayan mukoza tabakasındaki hücreler mukus ve ince bağırsak öz suyu salgılar. Mukus mide iç yüzeyini kaplayarak midedeki asitli ortamın mide duvarına zarar vermesini önler. İnce bağırsak öz suyu içindeki enzimler ise besinlerin sindirilmesini sağlar. Sindirilen besinlerin emilimi mukoza tabakasında gerçekleşir. Mukoza tabakası besinlerin emilim yüzeyini artırmak için bağırsak boşluğuna doğru kıvrımlar oluşturur. Bu kıvrımlara villus denir. Villusların bağırsak boşluğuna bakan kenarlarındaki epitel hücreleri mikrovillus adı verilen sitoplazmik uzantılarla kaplıdır. Villus ve mikrovilluslar sayesinde ince bağırsağın emilim yüzeyi yaklaşık 600 kat artar. Sindirim sonucu oluşan besin monomerleri, villuslardaki kan ve lenf kılcalları tarafından emilerek dolaşım sistemine geçer. Mideden onikiparmak bağırsağına gelen kimus, mide salgılarıyla karıştığı için asidiktir. Karaciğer ve pankreastan gelen salgıların onikiparmak bağırsağına dökülmesiyle kimusun asitliği azaltılır. Kimusun onikiparmak bağırsağına gelmesiyle buradan sekretin ve kolesistokinin hormonları salgılanır. Sindirim kanalının en son bölümü olan kalın bağırsak ince bağırsaktan sonra gelir. 1-1,5 m uzunluğundadır ve üç bölümden oluşur. İnce bağırsakla birleştiği ilk bölüme çekum , orta bölüme kolon, son bölümüne rektum denir. Rektum anüsle dışarıya açılan kısımdır. Kalın bağırsağın kolon adı verilen bölümü; yükselen kolon, yatay kolon ve inen kolon ile ince bağırsağı çevreler. Sindirilemeyen artık besinlerdeki suyu, safra tuzlarını ve bağırsaktaki bakteriler tarafından sentezlenen B ve K vitaminlerinin emilimini yaparak kana geçişini sağlar. B ve K vitamini üreten yararlı bakteriler için yaşam ortamı olur. Sindirim artıklarını geçici olarak depolar ve bunların peristaltik hareketlerle anüsten dışkı olarak atılmasını sağlar. Kalın bağırsakta ince bağırsaktan farklı olarak mukoza tabakasında villuslar ve enzim üreten hücreler bulunmaz. Bu nedenle kalın bağırsakta kimyasal sindirim gerçekleşmez. Kalın bağırsak ile ince bağırsağın birleştiği noktada kapak görevi gören bir yapı vardır. Bu yapı sayesinde kalın bağırsağın içindeki bakteri ve atık maddelerin ince bağırsağa geri dönmesi engellenir. - Sindirim Sisteminin Sağlıklı Yapısının Korunması için Yapılması Gerekenler - Sindirim Sistemi Rahatsızlıkları, Hastalıkları - Sindirime Yardımcı Organlar


Sindirim: Karbonhidrat, yağ, protein gibi büyük moleküllü besin, protein gibi büyük moleküllü besin maddelerinin kendilerini oluşturan parçalanarak hücre zarından geçebilecek hale gelmesidir. Bu olay mekanik ve kimyasal olarak iki şekilde gerçekleşir. Besinler; organizmanın yapısında, büyüme ve gelişmesinde aynı zamanda yaşamsal faaliyetler için gerekli enerji ihtiyacının karşılanmasında kullanılır. Besinlerin vücuda alınmasına beslenme denir. Üretici canlılar yaşamları için gerekli organik besin maddelerini fotosentez veya kemosentezle kendileri yapar. Tüketici canlılar ise besinlerini üretemedikleri için dışardan hazır olarak alırlar. Alınan besinlerin hücreler tarafından kullanılabilir hale gelmesi için sindirimi gerçekleştiren yapılar bulunur. Birçok hayvanda bu yapılar sindirim sistemini meydana getirir. Sindirim sistemi, besinlerin alınması, sindirilmesi, emilmesi, sindirilemeyen besin atıklarının da dışarı atılmasında görev alır. Besinlerin fiziksel olarak küçük parçalara ayrılmasıdır. Küçük parçaların oluşumunda çiğneyerek ezme ve mide hareketleri etkilidir. Karaciğerden salgılanan safra sıvısının yağları küçük yağ damlacıklarına ayırması da mekanik sindirimdir. Mekanik sindirimde enzimler kullanılmaz. Büyük moleküllü besinlerin hidrolizle yapı taşlarına ayrışmasıdır. Hidroliz için su ve enzimler gereklidir. Sonuçta karbonhidratlar monosakkaritlere, yağlar gliserol ve yağ asitlerine, proteinler de amino asitlere parçalanır. Amip, öglena gibi bazı bir hücreli canlılarda, süngerlerde ve sölenterlerde ve ayrıca akyuvarlarda görülen sindirim biçimidir. Bu sindirimde besinler, hücre zarı tarafından koful oluşturularak endositozla hücreye alınır. Koful ile lizozom birleşir. Lizozomdaki enzimler, besinleri yapı taşlarına kadar parçalar. Sindirim sonucu oluşan glikoz, amino asit ve yağ asidi gibi besin yapı taşları koful zarından hücre sitoplazmasına geçer ve burada kullanılır. Bu aşamadan sonra koful içinde bulunan atıklar ekzositozla hücre zarından dışarı atılır. Çürükçül canlılarda, salyangoz, denizkestanesi gibi bazı omurgasızlarda ve omurgalılarda görülen sindirim biçimidir. Bu sindirimde, büyük moleküllü besinler hücreden salgılanan enzimler yardımı ile hücre dışında sindirilerek yapı taşlarına ayrışır ve hücre içine alınır. Besinlerin hücreye alınmasında hücre dışı sindirim, hücre içi sindirime göre daha avantajlıdır. Çünkü hücre dışı sindirim sayesinde canlılar, endositozla alınamayacak kadar büyük moleküllü besinlerden faydalanırlar.


Biyolojik çeşitliliğin anlaşılması için çalışan sistematik bilimi, canlıları belirli bir hiyerarşik düzen içinde sınıflandırır. Günümüzde de kullanılan bu hiyerarşik sistemin başlangıcı Carolus Linnaeus (1707-1778)'ye dayanır. Carolus Linnaeus 1758 yılında Systema Naturea yani Doğanın Düzeni adlı kitabında canlıların adlandırılmasına ve sınıflandırmasına ilişkin geliştirdiği bilimsel yöntemi açıklamıştır. Bu yöntemin iki temel özelliği vardır. Bunlardan ilki her canlı türüne iki sözcükten oluşan isim verilmesidir. İkincisi ise canlıların gittikçe daha fazla türü kapsayan hiyerarşik gruplar halinde sınıflandırılmasıdır. Tür ortak bir atadan gelen, yapı ve görev bakımından benzer özelliklere sahip, doğada yalnız kendi aralarında üreyebilen ve verimli yavrular oluşturan bireyler topluluğudur. Benzer türlerin yer aldığı sınıflandırma basamağı cins olarak adlandırılır. Adınızı ve soyadınızı düşününüz. Adınız tek başına sizi tanımlamaz, sizinle aynı ada sahip pek çok kişi olabilir. Soyadınızla birlikte kullanıldığında tam olarak sizi tanımlar. Canlılardaki ikili adlandırmayı ad-soyad kavramı gibi düşünebilirsiniz. Adlandırma yapan bilim insanları da buna benzer şekilde her bir tür için ikili adlandırma yöntemini kullanırlar. Bu ikili adlandırmada ilk ad türün ait olduğu cinsi ifade eder ve ilk harfi büyük yazılır. İkinci ad tanımlayıcı ad olarak kullanılır ve küçük harfle yazılır. İkisi birlikte tür adını oluşturur. Tür ve cins adları yazılırken eğik yazı karakteri kullanılır. Felis domesticus kedinin, Felis leo aslanın, Canis familiaris köpeğin, Canis lupus kurdun bilimsel adıdır. Türler bu şekilde bilimsel olarak adlandırılır ve hiyerarşik gruplar içinde yer alır. Türler cinslere, cinsler aile lere, aileler takımlara, takımlar sınıflara, sınıflar şubelere, şubeler alemlere yerleştirilir. Kırmızı gül yaklaşık 275.000 türü barındıran bitkiler aleminin bir üyesidir. Bir ötücü kuş türü olan ötleğen ise, yaklaşık 1.000.000 türü olan hayvanlar aleminde yer alır. Doğal sınıflandırma yapılırken canlı türünün hiyerarşik gruplarının belirlenmesinde bazı kriterlerden yararlanılır. Aranacak kriterlerin bilinmesi ve canlıda bunun belirlenmesi doğal sınıflandırma için kanıt oluşturur. Sistematikçiler fosillerden yararlanırlar. Fosillerin yapısı ile sınıflandırılmaya çalışılan canlının dış yapısı karşılaştırılır. Ayrıca günümüzde yaşayan benzer canlıların dış yapısıyla da karşılaştırma yapılır. Embriyoların gelişim evrelerinin benzerliği, kromozom ve bazı büyük moleküllerin benzerliği doğal sınıflandırma için kanıt sağlar. Fosillerden elde edilen doku örnekleri analiz edilip DNA benzerliklerinden yararlanılarak canlıların akrabalıkları tespit edilebilir. Yapılan sınıflandırma herhangi bir hipotez gibi değişime açıktır. Yeni bilgiler edinildikçe sınıflandırma değişebilir. Örneğin algler geçmişte bitki olarak sınıflandırılırken günümüzde ayrı bir alemde yer almaktadır. Alemden türe inildikçe canlılarda ortak gen ve protein çeşidi, embriyoların gelişim evrelerindeki benzerlik, homolog organ benzerliği gibi ortak özellikler artarken birey sayısı ve çeşitlilik azalır. Türden aleme doğru gidildikçe ortak özellik azalırken, birey sayısı ve çeşitlilik artar. Tablo 2.1.'de sütü yoğurda dönüştüren bakterilerden Lactobacillus bulgaris, 100 C'un üzerindeki sıcaklıklarda yaşayabilen arkeadan Thermococcusceler, bal arısı olarak bildiğimiz Apis mellifica, bir köpek türü olan Canis familiaris ve bir çam türü olan Pinus nigra'nın türden aleme kadar sınıflandırma tablosunu görmektesiniz. Bu tabloyu inceleyerek size verilen farklı alemlere ait bu beş türün akrabalıklarını inceleyiniz, benzerlik ve farklılıklarını tespit ediniz.


Dünya üzerinde pek çok canlı yaşar. Bilim insanları, bu canlıların milyonlarcasının hayvan, yüzbinlercesinin bitki olduğunu söylemektedir. Bu sayı her geçen yıl daha da artmaktadır. Biyologlar keşfedilmemiş birkaç milyon canlı türü daha olduğunu düşünmektedir. Oldukça büyük çeşitliliğe sahip canlılar dünyasını bir düzen içinde tanımlamak isteyen biyologlar organizmaları sınıflandırma yoluna gitmişlerdir. Bunun sonucunda da sistematik bilimi ortaya çıkmıştır. Sistematik, canlılar arasındaki akrabalıkları araştırır ve canlıları isimlendirir. İyi bir sınıflandırma sistemi canlıların ait oldukları grup özelliklerinden de yararlanarak o canlının karakteristik özelliklerini bilmemizi sağlar. Sınıflandırmaya sadece bilim insanları ihtiyaç duymaz. Doğada gördüğümüz tüm varlıkları ister istemez sınıflandırırız. Okulunuzdaki ya da evinizdeki nesneleri düşününüz. Elbiselerinizi, ayakkabılarınızı ya da diğer eşyalarınızı sınıflandırınız. Bu sınıflandırmayı yaparken elbiselerinizi rengine, kumaş tipine ya da mevsimlik ihtiyacınıza göre gruplandırabilirsiniz. Bunun sonucunda elbiselerinizi kaç sınıfa ayırabildiniz? Biyologların sınıflandırma çalışmalarını yaptığınız bu basit sınıflandırmayla kıyaslayınız. Biyologlar canlıları bilimsel adlandırma yaparak sınıflandırırlar. Bilimsel adlandırma yapılmasaydı aynı canlı, farklı bölgelerde farklı adlarla tanınabilirdi, bu da bilimsel çalışmalarda sorun yaratırdı. Günlük yaşamda kullanılan yaygın isimler canlının bilimsel özelliklerini doğru anlatmayabilir. Örneğin, denizatı bir balıktır. Denizhıyarı bir hayvandır. Halkakurdu ise bir mantardır. Bu adlar organizmaların yaygın adıdır ve bu canlıların tümü suda yaşar. Bilim insanları bölgesel isimleri kullanmaktan kaçınırlar. İyi bir sınıflandırma sistemi hangi ulustan olursa olsun bütün bilim insanlarının yararlanabileceği ve evrensel olarak kabul gören adlandırmaları yapmayı sağlamalıdır. Bilimsel adlandırma yöntemine uygun olarak yapılan adlandırmalar yaygın adların kullanılmasıyla ortaya çıkacak karışıklıkları önler. İlk sınıflandırma çalışmaları eski Yunanlılar zamanında başlamıştır. Aristo (M.Ö. 384-322) canlıları bitkiler ve hayvanlar olarak sınıflandırmıştır. Aristo hayvanları yaşam ortamlarına göre de karada yaşayanlar, suda yaşayanlar ve havada yaşayanlar olmak üzere üç gruba ayırmıştır. Bir Yunan botanikçisi olan Theophrastus ise Aristo'nun öğrencilerinden biridir ve bitkileri bazı yapısal özelliklerine göre sınıflandırmıştır. Buna göre bitkileri; otlar, çalılar, ağaçlar vb. gruplara ayırmıştır. Canlıların dış görünüşlerine ve yaşadıkları yere bakılarak yapılan sınıflandırmaya yapay sınıflandırma denir. Aristo döneminde yapılan sınıflandırma yapay sınıflandırmadır. Yapay sınıflandırmada yararlanılan özelliklerden biri analog organlardır. Kökenleri farklı, görevleri aynı olan organlara analog organ denir. Canlılar zigottan itibaren bir gelişim dönemi geçirirler. Bu dönemde belirli hücre grupları farklılaşarak canlının türüne özgü biçimde, belirli organların oluşumuna katılır. Aynı hücre gruplarından farklılaşan organlar aynı kökene sahiptir ve homolog organlar olarak adlandırılır. Farklı hücre gruplarından farklılaşarak oluşan organlar ise analog organlardır. Sineğin ve yarasanın kanadı analog organa örnek verilebilir. Her ikisi de uçmaya yarar, fakat yapıları birbirinden farklıdır. İnsanın kolu, balinanın yüzgeci ve kuşun kanadı homolog organa örnek verilebilir. Üçü de aynı kemiklere sahip olmasına rağmen insanın kolu tutmaya, balinanın yüzgeci yüzmeye, kuşun kanadı uçmaya yarar. Canlıların bilimsel sınıflandırılması doğal sınıflandırma ile yapılır. Canlıların köken benzerliklerine, akrabalık derecelerine, sahip oldukları homolog yapılarına bakılarak yapılan sınıflandırmaya doğal sınıflandırma denir. İlk doğal sınıflandırmayı yapan bilim insanı John Ray (1627-1705)'dir. Bitki, balık, kuş ve böcekler ile ilgili araştırmalar yapmıştır. Bitkileri ilk kez tek çenekli ve çift çenekli olarak ikiye ayırmıştır. Bu çalışmalar ile yapay sınıflandırma yöntemleri yerini doğal sınıflandırma yöntemlerine bırakmıştır.


Sinir sistemi; hücre, doku, organ ve sistem organizasyonuyla oluşur. Sinir hücreleri bir araya gelerek sinir dokuyu, sinir doku bir araya gelerek sinir sistemi organlarını, organlar da bir araya gelerek sinir sistemini oluşturur. Sinir sistemi uyarıları alma, vücudun bir bölümünden diğerine iletme, uyarılara karşı uygun cevaplar oluşturma gibi görevleri yerine getirir. Sinir sistemini oluşturan hücrelere nöron denir. Sinir hücreleri nöron adı verilen özelleşmiş hücrelerdir. Bir nöron; hücre gövdesi ve uzantılardan oluşur. Nöronun hücre gövdesinde; çekirdek ve organeller vardır. Hücre gövdesinden iki çeşit uzantı çıkar. Bunlara dendrit ve akson adı verilir. Dendrit; duyu hücrelerinden ya da diğer nöronlardan gelen uyarıyı alarak nöronun gövde kısmına iletir. Dendritler çok sayıda, kısa ve dallanmış uzantılardır. Akson; hücre gövdesine gelen uyarıyı diğer nörona, kasa veya salgı bezine iletir. Akson dendrite göre çok daha uzundur. Örneğin insanda omurilikten çıkan ve ayak parmaklarına kadar uzanan siyatik sinirinin aksonu bir metreden daha uzundur. Bir nöronda uyarının iletim yönü dendritten aksona doğrudur. Aksonun etrafını kaplayan hücrelere Schwan hücresi denir. Bu hücreler aksonun etrafında miyelin kılıf adı verilen bir örtü oluşturur. Miyelin kılıf aksonun etrafını sararak izolasyonu sağlar. Böylece uyarı iletim hızı artar. Miyelinli sinir hücrelerinde uyarı iletim hızı, miyelinsiz hücrelere göre 10 kat daha fazladır. Sinir hücrelerinin hepsinde miyelin kılıf bulunmaz. Örneğin beyin ve omurilikteki sinirler ile deri ve iskelet kaslarına giden sinirlerde miyelin kılıf bulunurken otonom sinir sistemine ait sinirlerde miyelin kılıf bulunmaz. Miyelin kılıf zarar görürse sinirsel iletim büyük ölçüde aksar ve MS gibi çeşitli hastalıklar oluşur. Miyelin kılıf Schwan hücreleri arasında yer yer kesintiye uğrayarak boğumlar meydana getirir. Bu boğumlara ranvier boğum denir. Nöronlar görevlerine göre; duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olarak gruplandırılır. Duyu nöronları : Vücudun iç ve dış ortamlarından gelen ve reseptör hücreler aracılığı ile alınan uyarıları merkezi sinir sistemine iletilir. Duyu nöronlarının dendritleri reseptör hücrelerle, aksonları ise diğer nöronlarla bağlantılıdır. Duyu nöronlarına getirici nöronlar da denir. Ara nöronlar : Merkezi sinir sisteminde bulunur. Duyu nöronlarından gelen bilgileri değerlendirir ve oluşturduğu cevabı motor nöronlara iletir. Bu şekilde duyu nöronları ile motor nöronlar arasındaki bağlantıyı sağlar. Motor nöronlar : Merkezi sinir sisteminden çıkan nöronlardır. Beyin ve omurilikten gelen cevapları ilgili tepki organına yani efektöre götürür. Böylece onların faaliyete geçmesini sağlar. Bu yüzden motor nöronlara götürücü nöronlar da denir. Motor nöronların dendritleri diğer nöronlarla, aksonları ise tepki organlarıyla bağlantılıdır. Organizmayı etkileyen iç ve dış değişikliklere uyarı denir. Çevreden gelen ses, ışık, koku, basınç gibi etmenler ile vücudun iç ortamından gelen acıkma, kan basıncının artması gibi etmenler birer uyarıdır. Uyarıların sinirlerde oluşturduğu kimyasal ve elektriksel değişimlere impuls denir. Sinir hücreleri bu impulsları hedef organlara iletir. İmpuls oluşabilmesi için uyarı şiddetinin eşik değeri aşması gerekir. Eşik değer ; impuls oluşturabilen en düşük uyarı şiddetidir. Eşik değerin altındaki uyarılar impuls oluşturmaz. Bu yüzden sinir hücreleri eşik değerin altındaki uyarılara tepki vermez. Eşik değer veya üzerindeki uyarılara ise nöronlar bütün gücüyle ve aynı şiddette tepki verir. Sinir hücrelerinin uyarılara bu şekilde hiç tepki vermemesi ya da bütün gücüyle tepki vermesi durumuna ya hep ya hiç prensibi denir. Bu prensip sadece bir sinir hücresi için geçerlidir. Sinir demetleri için geçerli değildir. Tüm canlı hücrelerde plazma zarının dış yüzeyi ile iç yüzeyi arasında elektriksel yük farkı vardır. Buna zar potansiyeli denir. Sinir hücrelerindeki zar potansiyeline aksiyon potansiyeli adı verilir. Sinir hücresindeki aksiyon potansiyeli katyonların ve anyonların yoğunluk farkından kaynaklanır. Dinlenme halindeki yani uyarılmamış bir nöronda hücre zarında bulunan sodyum-potasyum pompası, üç sodyum iyonunu dışarı, iki potasyum iyonunu içeri pompalar. Böylece hücre dışında pozitif yük yoğunluğu, hücre içinde negatif yük yoğunluğu daha fazla olur. Nörondaki bu duruma polarizasyon denir. Nöron uyarıldığında yani nörondan impuls geçerken sodyum-potasyum pompası ters çalışmaya başlar. Böylece üç sodyum iyonunu içeri, iki potasyum iyonunu dışarı pompalar. Bunun sonucunda zarın dış tarafı negatif , iç tarafı pozitif yüklü olur. Polarizasyonun bozulduğu bu duruma depolarizasyon denir. Depolarizasyondan sonra hücre zarında bulunan Na+ kapıları kapanır ve hücre içine Na+ girişi durur. Hücre zarındaki K+ kapıları açılır ve hücre içindeki K+ lar hücre dışına çıkarılır. Hücre içinden hücre dışına K+ çıkışı nedeniyle hücre içi yeniden negatif yüklü, hücre dışı yeniden pozitif yüklü olur. Bu duruma repolarizasyon denir. Repolarizasyon durumu polarizasyondan farklıdır çünkü repolarizasyonda sinir hücresinin içinde Na+ iyonları, hücre dışında K+ iyonları fazladır. Polarizasyonda ise sinir hücresi içinde K+ iyonları, hücre dışında Na+ iyonları fazladır. Repolarizasyon durumundaki sinir hücresinin tekrar uyarı alıp impuls iletebilmesi için ilk hali olan polarizasyon durumuna dönmesi gerekir. Bu yüzden repolarizasyondan sonra sodyumpotasyum pompası yeniden devreye girerek üç sodyum iyonunu dışarı, iki potasyum iyonunu içeri pompalar. Böylece sinir hücresi tekrar polarizasyon durumuna geçer. İmpuls iletimi nöronda elektriksel ve kimyasal değişime neden olur. İmpuls nöronda ilerlerken elektriksel değişime, sinapsdan geçerken kimyasal değişime neden olur. Bir sinir hücresinin diğer bir sinir hücresiyle ya da hedef organla kurduğu bağlantıya sinaps denir. Sinaps bölgesinde yani iki nöron arasında ya da nöronla hedef organ arasında bir boşluk bulunur. Bu boşluğa sinaps boşluğu denir. Sinaps boşluğunda sonlanan akson ucuna sinaptik yumru adı verilir. Sinaptik yumruda çok sayıda sinaptik kesecik vardır. Sinaptik kesecikler nörotransmitter madde adı verilen kimyasal maddeleri taşır. Nörotransmitter maddeler sinapslardan impuls iletimini sağlayan kimyasal maddelerdir. İmpuls sinaptik keseye ulaştığında, kesecikler içinde bulunan nörotransmitter maddeler sinaps boşluğuna dökülür. Diğer nöronun zarını uyararak aynı şiddette ve özellikte impuls oluşmasını sağlar. İmpulsun ikinci nörona geçişinden sonra nörotransmitter maddeler enzimlerle parçalanır. Böylece nöronun sürekli uyarılması önlenir. Sinapslarda impuls her zaman birinci nöronun aksonundan ikinci nöronun dendritine doğru ya da bir sinir hücresinin aksonundan hedef organa doğru ilerler. İmpuls iletimi nöron boyunca elektrokimyasal yolla, sinapsta kimyasal yolla gerçekleşir. Bu yüzden impulsun sinapstan geçişi, nörondan geçişine göre daha yavaştır. Sinapsa ulaşan her impuls diğer sinir hücresine geçemez. Buna sinaptik direnç denir. Bu olay, sinapslardan geçişi sağlanan impulsların sadece hedef organları uyararak onların tepki oluşturmasını sağlar. Böylece her impulsta vücuttaki tüm tepki organlarının uyarılması engellenmiş olunur. Örneğin, parmağımıza iğne battığında tüm vücudumuzla değil sadece elimizi çekerek tepki veririz. Miyelinli sinir hücrelerinde impuls iletim hızı artar. Akson çapı arttıkça impuls iletim hızı artar. Ranvier boğumların olduğu yerde miyelin kılıf yoktur. Bu yüzden ranvier boğum sayısı arttıkça impuls iletim hızı azalır. İmpuls iletimi, akson boyunca hızlıdır çünkü elektriksel yolla olur, sinapsta yavaştır çünkü kimyasal yolla olur.


Çekirdek eşlenmesinin sonuna doğru, sitokinez başlar ve sitoplazmanın bölünmesi sonucunda aynı genetik yapıda iki hücre oluşur. Hayvan hücrelerinde sitoplazma boğumlanma ile bölünür. Sitoplazmanın boğumlanması, hücreyi içten dairesel şekilde kuşatan mikrofilamentlerin kasılmasıyla gerçekleşir. Mikrofilamentler proteinlerden oluşur. Bitki hücrelerinde çeper bulunduğu için sitoplazma bölünmesi boğumlanma ile yapılamaz. Çünkü hücre çeperinin yapısı serttir. Bu nedenle, sitoplazmanın ortasında, iki çekirdek arasında hücre plağı oluşur. Hücre plağını oluşturan keseler, golgi aygıtında üretilerek mikrotübüller üzerinden hücrenin ortasına taşınır. Hücre plağının içerisinde yapışkan bir madde olan pektin bulunur. Daha sonra yapıya selüloz katılır ve hücre plağı büyür. Hücre plağı sitoplazmayı bölecek şekilde genişler ve kalınlaşır. Hücre plağının ayırdığı noktalarda hücre zarı kaynaşır ve iki yeni bitki hücresi oluşur. Selüloz sentezinde görevli enzimler hücre zarında bulunmaktadır. Hayvan ve bitki hücrelerinde mitoz pek çok özellik bakımından benzerlik gösterir ancak aralarında bazı farklar da vardır. Hayvan ve bitki hücresinde gerçekleşen mitozun temel farkları, aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.


Çekirdek bölünmesinin ardından meydana gelen sitoplazma bölünmesine sitokinez denir. Sitokinez genellikle telofazla başlar ve mitozun bitişinden kısa bir süre sonra iki yavru hücre oluşur. Sitokinez bitki ve hayvan hücrelerinde farklıdır. Hayvan hücrelerinde mikroflamentlerin kasılmasıyla hücre zarının her iki yönde dıştan içe boğumlanması, sitoplazmayı ikiye böler. Bitki hücrelerinde hücre çeperi bulunduğu için boğumlanma gerçekleşmez. Golgiden ayrılan keseciklerin orta lamel oluşturmasıyla sitoplazma bölünmesi sağlanır. Lamel oluşumu, ortada başlayıp merkezden kenarlara doğru iki yönde zara değinceye kadar devam eder. Hücre döngüsünde DNA miktarı değişimi aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. İnterfazda DNA eşlendiğinden miktarı iki katına çıkar. Sitokinezin tamamlanmasıyla hücreler ayrılırken oluşan her hücreye eşit miktarda DNA aktarılır. Böylece yeni hücreler, bölünmeye giren ata hücreyle aynı miktarda DNA'ya sahip olur. Hücre döngüsünde kromozom sayısı değişimi aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Anafazda kardeş kromatitler ayrılarak kromozoma dönüştüğünden hücrenin kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. Sitokinezde hücreler ayrıldığından her hücre başlangıçtaki ata hücrenin kromozom sayısına sahip olur.


Sitoplazma, çekirdek ile hücre zarı arasını dolduran kısımdır. Sitoplazma yumurta akı kıvamındadır ve %70-90'ı sudan ibarettir. Sitoplazmanın yapısında suyun yanı sıra proteinler, yağlar, karbonhidratlar, enzimler, hormonlar, vitaminler, çeşitli mineraller ve tuzlar da bulunur. Yaşamsal faaliyetlerin bir kısmı sitoplazmada meydana gelirken bir kısmı da organel adı verilen özelleşmiş yapılarda gerçekleşir. Sitoplazma içinde bulunan ve yaşamsal faaliyetlerin yerine getirilmesinden sorumlu olan yapılara organel denir. Organeller; şekil, büyüklük ve yapı bakımından birbirinden farklılık gösterir. Bazı organeller sadece bitki hücrelerinde bazıları da sadece hayvan hücrelerinde bulunur. Örneğin kloroplastlar bitkilere özgü bir organel iken; lizozomlar, hayvan hücrelerine özgüdür. Ancak organellerin büyük kısmı hem bitki hem de hayvan hücrelerinde bulunur. Ayrıca organellerin bazılarında çevresini saran bir zar sistemi bulunmaz. Bazı organellerin çevresi ise bir veya iki katlı zarla çevrilmiş durumdadır. Aşağıdaki sayfalarda bitki ve hayvan hücrelerinde bulunan organellerin yapısı ve fonksiyonları hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir.


Yumuşak vücutlu etçil hayvanlardır. Vücutları ışın-sal simetriye sahip canlılardır. Vücutları özelleşmiş iki doku tabakasından oluşur. Merkezi bir ağız açıklıkları ve bunların etrafında tentakül denilen uzantıları vardır. Bu hayvanlar tentakülleri ile yakaladıkları avlarını ağızlarıyla vücut içine alarak beslenirler. Aynı zamanda tentaküllerini savunma amaçlı da kullanırlar. Savunma tentaküllerde bulunan yakıcı kapsüllerle gerçekleşir. Sölenterlerde solunum ve boşaltım, vücut hücreleri ve ortam arasındaki difüzyonla gerçekleşir. Vücutlarında ağ şeklinde düzenlenmiş sinir hücreleri vardır. Sölenterler dış ortamdan gelen uyarıları bu şekilde algılar. Deniz şakayığı, hidra ve mercanlar sölenterlerdendir. Üremeleri eşeyli ve eşeysiz şekilde gerçekleşir. Çoğunun hayat döngülerinde iki evre görülür. Bu evreler polip ve medüz olarak adlandırılır. Polipler genellikle hareketsizdir. Başkalaşım geçirerek medüzleri oluşturur. Medüzler hareketlidir. Denizanası olarak bildiğimiz canlılar birçok sölenterin medüz biçimidir. Mercanlar deniz diplerinde rengarenk çiçek bahçelerini andırır. Suyun yüzeyinden yukarı çıkıp kuruyunca katılaşıp kalıntıları kıyıda birikir, tortullar oluşturur. Bu tortullar zaman içinde çözünerek toprak oluşumuna katılır. Renkli mercanlardan kolye, gerdanlık, küpe, tespih gibi süs eşyaları yapılmaktadır.


Solucan dendiğinde ilk akla gelen toprakta yaşayan, silindirik gövdeli hayvanlardır. Oysa bu grupta yer alan çok çeşitli türler vardır. Bazıları mikroskobik, bazıları metrelerce uzunlukta, bazıları ince, bazıları çok kalındır. Vücutları iki taraflı simetriye sahip hayvanlardır. Embriyonun gelişim dönemlerinde organlar üç doku tabakasından farklılaşır. Çoğunlukla eşeyli ürerler. Denizlerde, tatlı sularda, karalarda ya da canlı vücudunda parazit olarak yaşayan türleri bulunur. Bu grup canlılar yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlar olmak üzere üç gruba ayrılır. Yassı Solucanlar: Bu solucanlar yumuşak, ince ve yassı vücutludur. Doku ve iç organ sistemlerine sahiptir. Vücutları ince olduğu için oksijen ve karbon dioksit alış verişini vücut yüzeyi ile yapar. Parazit olmayan türlerinde sindirim boşluğu vardır. Bu boşluğun tek açıklığı bulunur. Etçil canlılar olup küçük hayvanlarla beslenirler. Sindirilen besin sindirim boşluğundan vücut hücrelerine alınır. Parazit yassı solucanlarda sindirim boşluğu yoktur. Parazit olan türlerde üreme sistemi iyi gelişmiştir. Çevredeki uyarıların algılanmasını sağlayan sinir düğümleri ve sinirleri vardır. Planaria , poliklad, trematoda ve tenya yassı solucanların en tanınmışlarındandır. Dünyada 200 milyon insan karaciğer, bağırsak, idrar kesesi vb. organlarında kan kelebeği denilen karaciğer kelebeği taşımaktadır. Bu parazit vücut ağrılarına, anemiye ve dizanteriye neden olur. İnsanlar tenya larvalarının içinde bulunduğu kistleri taşıyan ve az pişmiş etleri yediği zaman bunları vücuduna alır. İnsanın bağırsağında ergin hale gelen tenya 20 m ya da daha fazla uzunluğa ulaşabilir. Bu paraziti bağırsağında taşıyan insanlarda iştahsızlık, karın ağrısı, kusma, ishal, kansızlık gibi durumlar görülür. Yuvarlak Solucanlar: Nemli topraklarda, tatlı sularda ya da denizlerde yaşar. Vücut yüzeyleri yumuşak ve esnek bir tabakayla örtülüdür. Vücutları yuvarlak ve uzundur. Yuvarlak solucanların 150 türü bitki ve hayvanlarda parazittir. Ascaris , Trichinella , ve kancalı kurt insanlarda parazit olan yuvarlak solucan türlerindendir. Yuvarlak solucanlarda solunum ve boşaltım vücut yüzeyinden difüzyonla gerçekleşir. Basit bir sinir sistemleri vardır. Kasları yardımıyla hareket eder. Eşeyli ürerler. Parazit olmayanlar da vardır. Bu türlerin bir kısmı küçük hayvanlar, bir kısmı da alg, mantar ve organik madde parçalarıyla beslenir. Sindirim boşluğunda ağız ve anüs olmak üzere iki açıklık vardır. Bazı yuvarlak solucanların larvaları insanların karaciğer, akciğer ve beyinlerinde kist oluşturur. Halkalı Solucanlar: Vücutları halka şeklinde bölmelerden oluşmuştur. Vücutlarında baş bölgesi ayırt edilebilir. İki açıklığı ve özelleşmiş bölümleri olan gelişmiş sindirim sistemleri vardır. Bazıları etçil olup bazıları çürümekte olan bitkilerle beslenir. Suda yaşayanları ise suyu süzerek içindeki organik madde parçacıklarını besin olarak kullanırlar. Kapalı dolaşım sistemi görülür. Bu dolaşım sisteminde kan damarlardan oluşmuş bir ağ içinde bulunur. Dolayısıyla vücut boşluğuna yayılmaz. Suda yaşayanları solungaç solunumu yapar. Karada yaşayan türleri ise oksijen, karbon dioksit değişimini nemli derilerinden difüzyonla gerçekleştirir. Boşaltım için gelişmiş özel yapıları, beyin ve sinir kordonlarından oluşmuş sinir sistemleri vardır. Işığa ve dokunmaya duyarlı basit duyu organları bulunur. Vücutlarını saran halkasal ve boyuna kaslarla hareket ederler. Eşeyli ürerler. Toprak solucanı, deniz poliketi ve sülük bu grubun örnekleridir. Halkalı solucanlardan olan sülük kan emerek parazit olarak yaşar. Sülükten tıpta tedavi amacıyla yararlanılmaktadır. Toprak solucanının derisinden kanser tedavisinde kullanılan maddeler ve antibiyotik elde edilmiştir. Toprak solucanı protein bakımından da zengindir ve porsuk, kirpi, karga, baykuş, kara tavuk vb. hayvanların besin kaynağıdır. Toprak solucanlarının faaliyetleri çiftçiler için önemlidir. Toprak solucanı toprağa açtığı galeriler nedeniyle toprağın havalanmasını, su geçirgenliğini artırır. Bu etkinliği toprağın verimliliğine katkıda bulunur. Toprağı besin ve oksijen yönünden zenginleştirerek bitki üretimini olumlu yönde etkiler.


İnsanlarda solunum sistemini oluşturan organlar; burun, yutak, gırtlak, soluk borusu ve akciğerlerdir. 1. Burun: Burun deliklerinden hava içeri alınır. Burun havayı ısıtır, iç yüzeyinden salgılanan mukus sayesinde havayı nemlendirir, yabancı maddeleri tutar. 2. Yutak ve Gırtlak: Ağız ve burun boşluğunun birleştiği yere yutak denir. Yutak; havanın soluk borusuna, besinlerin de yemek borusuna geçmesini sağlar. Hava, burundan sonra yutağa oradan soluk borusunun üzerinde yer alan kıkırdak yapılı ve ses tellerinin bulunduğu gırtlağa geçer. Besinlerin yutulması sırasında gırtlak kapağı soluk borusunu kapatır. 3. Soluk Borusu: Hava gırtlaktan sonra soluk borusu yardımıyla bronşlara iletilir. Soluk borusunda epitel doku, kıkırdak halkalar ve bağ doku yer alır. İç kısmında bulunan ve mukus salgılayan silli epitel hücreler; burundan geçebilen yabancı maddelerin ve tozların akciğerlere geçmesini engeller. Yabancı maddeler sillerin tek yönlü ve yukarı hareketi ile mukusla birlikte dışarı atılır. 4. Akciğerler: Göğüs boşluğunda, diyafram kasının üzerinde bulunurlar. Göğüs boşluğu ile karın boşluğunu ayıran çizgili kas yapısındaki tabakaya diyafram denir. Sol akciğerin altında kalp bulunduğu için iki bölmeli, sağ akciğer ise üç bölmelidir. Akciğerler pleura denilen iki katlı zar ile örtülüdür. Bu iki zarın arasında kaburgaların akciğere zarar vermesini önleyen pleura sıvısı bulunur. Akciğerlere girerken soluk borusu bronş adı verilen iki kola ayrılır. Akciğerler içinde bronşlar bronşçuk adı verilen kollara ayrılırlar. Bronşçukların uçlarında tek katlı yassı epitelden oluşan ve etrafı kılcal damar ile çevrili olan alveol adı verilen hava kesecikleri vardır. Alveoller akciğerlerin solunum yüzeyini arttırarak, gelen oksijenin akciğer kılcal damarlarına girmesini sağlar. Karbondioksit de akciğer kılcalından difüzyonla alveole geçer.


Canlı doğal kaynakların hiç tükenmeyecekmiş gibi kullanılması ve habitatların tahrip edilmesi gibi nedenlerle bazı türlerin soyları tükenmiştir. Geçmişte sadece Türkiye'de yaşayan Anadolu parsı ile Türkiye topraklarında görülen Asya fili, yabani sığır, yaban eşeği, aslan, çita, kunduz, kaplan ve yılanboyun kuşunun ülkemizdeki nesilleri tamamen tükenmiştir. Soyu tükenmiş bu türler biyolojik çeşitlilik açısından yeri doldurulamayacak bir kayıptır. Doğal kaynakların ya da herhangi bir türün yok olmasına neden olmak gelecek nesillere açıklanamayacak bir durumdur. Farkındalıkları yetersiz geçmiş nesillerin, doğal kaynakları duyarsız tüketmesi bugüne birçok olumsuz etki yapmıştır. Bu anlamda bugünün bireylerinin de gelecek nesillere karşı sorumlulukları söz konusudur. Bu nedenle bugünün bireyleri davranışlarının sorumluluğunu alabilme, toplumu önemseme, tarihsel ve doğal mirasa duyarlı olma konusunda hassas davranmalıdır.


Yaprakların yüzeyinde bulunan stoma ile bitkilerde terlemenin kontrolü ve gaz alışverişi sağlanır. Stomaların yapraktaki yerleri ve sayıları, bitkilerin yaşadıkları ortama göre değişir. Kurak ve sıcak ortam bitkilerinde su kaybını azaltmak için stoma sayısı azdır ve stomalar, çoğunlukla yaprağın alt kısmında epidermise gömülüdür. Nemli bölgelerde yaşayan bitkilerde ise stoma, yaprağın üst yüzeyinde fazla sayıda ve epidermisten dışarı doğru uzanmış şekildedir. Stoma, bekçi hücreleri adı verilen epidermisin özelleşerek oluşturduğu iki hücreden ve bunların arasında bulunan boşluktan oluşur. Bekçi hücreleri koloroplast bulundurur ve stomanın açılıp kapanmasını sağlar. Bekçi hücrelerinin birbirine bakan bölümündeki çeperleri kalın, komşu epidermis hücrelerine bakan çeperleri ise incedir. Stomaların açılıp kapanmasında çeperler arasındaki kalınlık farkı önemlidir. Bekçi hücrelerinin yaptığı fotosentez sonucu oluşan besin maddeleri bekçi hücrelerinin ozmotik basıncını arttırır. Komşu hücrelerden bekçi hücrelere K+ iyonu girişi olur. Bekçi hücreleri içerisindeki osmotik basınç, fotosentez ürünleri ve K+ iyonu derişimiyle beraber artar. Bekçi hücrelere komşu hücrelerden osmozla su geçer ve turgor basıncını arttırır. Turgor basıncının artmasıyla bekçi hücrelerinin arasındaki açıklık genişler ve stoma açılmış olur. Karanlıkta bekçi hücrelerinde fotosentez durur ve K+ iyonları komşu hücrelere geçer. Böylece bekçi hücrelerinin ozmotik basıncı düşer ve komşu hücrelere su geçişi gerçekleşir. Bekçi hücreleri arasındaki boşluk turgor basıncının düşmesiyle kapanır. Stomalar gündüz yaprak yüzeyine ulaşan ışığın şiddeti arttıkça açılır, ışığın şiddeti azaldıkça da kapanır. Gündüz mezofil dokudaki hava boşluklarında fotosentez başlayınca karbondioksit konsantrasyonunun azalması ile stoma açılır. Gece ise çoğu bitki türünde mezofildeki hava boşluklarında karbondioksit konsantrasyonunun artması ve pH derecesinin düşmesi sonucunda stoma kapanır. Su azaldığında da bekçi hücrelerde absisik asit üretilir. Bunun sonucunda asitlik artar ve stoma kapanır.


Birey veya topluluk tarafından kullanılan, her mal ve hizmetin üretilmesi ve tüketilmesi için gereken toplam tatlı su hacmine su ayak izi denir. Su ayak izinin hesaplanmasında bir mal veya hizmet üretiminde doğrudan ya da dolaylı olarak harcanan toplam tatlı su miktarı da dikkate alınır. Mavi, yeşil ve gri su ayak izi kavramları, su ayak izinde su kullanımı ile kalitesini temsil eden üç bileşendir. Dünyada toplam su miktarının %97,5'i okyanuslar ve denizlerde bulunur. Dünya üzerindeki tatlı su miktarı ise %2,5'tir. Tatlı suyun %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altı sularında, %0,8'i buzulların altındaki donmuş toprak tabakasında ve %0,4'ü yüzey sularında ve atmosferde bulunmaktadır. Kentsel kullanım, tarımsal sulama, enerji ve üretim faaliyetleri su kaynakları üzerinde büyük baskı oluşturmaktadır. Yeterli ve iyi kalitede suyun varlığı; insanlığın gıda güvencesinin, tatlı su ekosistemlerinin temel unsurudur. Küresel nüfusun 2050 yılında 9 milyara ulaşacağı öngörülmekte olup bu durumda nüfusun %65'i ciddi su sıkıntısıyla karşı karşıya kalacaktır. Dünyanın su ayak izi yılda ortalama 1,24 milyon litre iken, Türkiye 1,61 milyon litrelik ayak izi ile ortalamanın üzerindedir. Türkiye'nin su ayak izinin çıkarılması, su kaynaklarımızın verimli kullanımı açısından önem arz etmektedir. Bunun yanı sıra 2013 yılında başlamış olan Türkiye'nin Su Ayak İzi Projesi 2014 yılında tamamlanmıştır. Türkiye'de toplam 95 milyar m3 yüzey suyundan %29 oranında faydalanılmakta olup bunun %79'u sulamada, %11'i içme suyunda, %10'u ise sanayide kullanılmaktadır. Türkiye, sanıldığının aksine su kıtlığı sınırında bir ülkedir. 1990 2010 yılları arasında tüketilen toplam su miktarında %40,5 oranında bir artış görülmüştür.


Su ve mineraller topraktan ksileme ulaştıktan sonra belirli kurallara göre taşınır. Osmozla su taşınırken, kolaylaştırılmış difüzyon ya da aktif taşımayla da mineraller ksileme ulaştırılır. Minerallerin bitkinin üst kısımlarına taşınmasında da kök basıncı, terleme, kohezyon kuvveti ve kılcallık etkilidir. Kök hücreleri geceleri terlemenin düşük olduğu zamanlarda, aktif taşıma ile mineralleri ksileme doğru taşırlar. Endodermis tabakası minerallerin geri çıkmasını engeller. Ksilem de fazla mineral iyonlarından dolayı içindeki ozmotik basıncı artırır ve su ksileme doğru ilerler. İyon yoğunluğundan dolayı suyun ksilemde yukarı doğru itilmesini sağlayan basınca kök basıncı denir. Sonuç olarak; kökün ozmotik basıncı ile toprağın ozmotik basıncı arasındaki farktan kaynaklanmaktadır. Topraktaki su miktarının ve havadaki nemin yüksek; bitkideki terlemenin düşük olduğu zamanlarda köklerden giren su, kök basıncının etkisiyle yapraklardaki hidatotlardan su damlaları halinde dışarı atılır. Bu olaya gutasyon denir. Gutasyonda terlemeden farklı olarak su ile birlikte minerallerin atılması da söz konusudur. İlkbaharda sabahın erken saatlerinde çimen, domates, çilek vb. bitkilerin yaprak kenarlarında su damlacıkları halinde damlama görülür. İnce bir hidrofilik tüp içinde suyun yükselme eğilimidir. Ksilem gözle görülemeyecek kadar ince kılcal borulardan meydana gelmiştir. Bu olayda ksilem çeperlerinin su moleküllerini çekmesiyle, suyun yukarı doğru yükselmesi söz konusudur. Su moleküllerinin odun borularının iç çeperlerine kuvvetle tutunmasına adhezyon denir. Bu da suyun yukarı doğru taşınması sırasında yerçekimine karşı koymasında önemli rol oynar. Bir beher içerisine farklı çaplarda her iki ucu açık cam borular yerleştirildiğinde su, borular içerisinde bir miktar yükselir. Suyun yükselişi, çapı en küçük olan boruda diğerlerine göre daha fazladır. Bu durumda ksilemin çapı ne kadar küçükse su boru içerisinde o kadar çok yükselir. Bu etki, terleme ve kök basıncı etkileri ile karşılaştırıldığında çok daha düşük düzeyde kalır. Terleme ve kohezyon kuvveti, bitkilerde suyun kökten yapraklara kadar taşınmasında en etkili faktörlerdir. Bitkilerde su kaybı iki şekilde gerçekleşir. Bunlar; yapraklardaki stoma adı verilen gözeneklerden suyun gaz halinde atılması ve fotosentez sırasında suyun kullanılmasıdır. Yapraklarda bulunan stomalardan suyun buhar halinde atılmasına terleme denir. Yapraklarda su kaybı olduğunda hücrelerin ozmotik basıncı artar ve yapraklar bağlı olduğu ksilemden su çeker. Aynı tür moleküllerin birbirine uyguladığı çekim kuvvetine kohezyon denir. Bu kuvvet suyun, bitkinin en üst kısımlarına kadar çıkmasını sağlar. Suyun, bitkinin üst kısımlarına kadar taşınmasına, farklı moleküller arasındaki çekim kuvveti olan adhezyon da etki eder. Su; ksilem içerisinde birbirine kohezyon kuvveti ile bağlıyken, ksilem çeperlerinin iç yüzeyine de adhezyon kuvveti ile tutunur. İki farklı maddenin birbirine yapışacak kadar olan çekme kuvvetine adhezyon denir. Kohezyon da maddelerin birbirlerine uyguladıkları kuvvetlerdendir ancak aynı cins moleküllerin çekimleri ile oluşur.


Bitkilerde su ve minerallerin iletimi, taşıma sistemiyle gerçekleşir. Taşıma sistemi, kökten yapraklara kadar uzanan ksilem ve floemden meydana gelmiştir. r. Su ve mineral alımının en yüksek olduğu yer, kökteki emici tüy bölgesidir. Bitki kökünde bulunan emici tüyler emilim yüzeyini artırır. Topraktan emici tüylerle alınan su ve minerallerin bir kısmı hücre çeperinin dışından, hücreye girmeden, hücreler arası boşluklarda taşınır. Alınan su ve minerallerin bir kısmı ise hücreden hücreye uzanan sitoplazma bağlantılarıyla aktarılır. Su ve mineraller ksileme ulaştıktan sonra bitkinin yaprak ve gövdesine taşınır. Minerallerin topraktaki derişimi, emici tüylerdeki derişiminden daha düşüktür. Bu nedenle minerallerin emici tüyler tarafından alınması aktif taşıma ile gerçekleşir. Aktif taşıma için gerekli ATP enerjisi emici tüylerin mitokondrilerinden sağlanır. Topraktan alınan suyun bitkinin diğer kısımlarına taşınması ksilem ile gerçekleşir. Ksilemde taşıma tek yönlüdür. Bitki, taşınan suyun büyük bir kısmını stomalardan terleme yoluyla kaybeder. Bitkide yaprak yüzeyi genişledikçe terlemeyle kaybedilen su miktarı, buna bağlı olarak da bitkinin su ihtiyacı ve kökteki su emilim hızı artar. Topraktan kökler aracılığıyla alınan su ve mineraller bitkinin en üst kısımlarına kadar taşınır. Taşıma mesafesi otsu bitkilerde oldukça kısadır. Bu tür bitkilerde suyun taşınmasını açıklamak daha kolaydır. Derin kök sistemine sahip bitkilerde ve 100-150 metreye kadar çıkabilen büyük ağaçlarda suyun taşınmasını açıklamak ise daha zordur. Su ve minerallerin taşınmasında kök basıncı, kılcallık, terleme-çekim, kohezyon vb. etkilidir. Bitkilerde suyun ve suda çözünmüş maddelerin taşınmasıyla ilgili aşağıdaki etkinliği gerçekleştiriniz. Kök emici tüylerinde bulunan su derişimi toprak sıvısındaki su derişimine göre daha azdır. Bu derişim farkından doğan ozmotik basınç, kök basıncını meydana getirir. Kök basıncı, topraktan suyun emici tüye geçmesini sağlar. Emici tüy hücrelerine alınan su ozmotik basınç kurallarına göre ksileme ulaşır. Kök basıncı ksilemin su almasını sağlayan itici bir kuvvettir. Topraktaki su miktarının ve havadaki nemin yüksek; bitkide terlemenin düşük olduğu zamanlarda köklerden giren su, kök basıncının etkisiyle yapraklardaki hidatotlardan su damlaları halinde dışarı atılır. Bu olay damlama olarak adlandırılır. Damlama ilkbaharda sabahın erken saatlerinde çimen, domates, çilek vb. bitkilerin yaprak kenarlarında su damlacıkları halinde görülür. Kılcallık, ksilemin çeperlerinin su moleküllerini çekmesiyle ortaya çıkar. Ksilemin çeperinde oluşan çekim, su moleküllerinin özelliğinden kaynaklanır. Su dolu bir kaba çapları farklı olan aynı boyda cam borular batırıldığında borulardaki su seviyesi kaptaki su seviyesinden daha yükseğe çıkar. İnce cam boruda bulunan suyun seviyesi geniş cam borudaki su seviyesine göre daha yüksektir. Cam borulara benzetilen bitkinin ksilemi de gözle görülmeyecek kadar ince kılcal borulardan oluşmuştur. Ksilemin çapı daraldıkça su daha yükseğe çekilir. Ancak diğer faktörlere göre kılcallık, suyun yükselmesinde daha az etkilidir. Uzun boylu bitkilerde suyun taşınmasında kök basıncı ve kılcallığın birinci derecede etkili olmadığı, ancak yardımcı bir kuvvet olduğu bilinmektedir. Terleme-çekim kuvveti ve kohezyon suyun yükseklere taşınmasında geçerliliği en çok kabul edilen kuramdır. Yapraklarda fotosentez ve terleme sırasında tüketilen su, yaprak hücrelerinin ozmotik basıncının artmasına ve bitkinin üst kısımlarında bir çekme kuvvetinin doğmasına neden olur. Oluşan bu çekme kuvveti hidrojen bağları ile birbirine bağlı su moleküllerinin ksilemde kopmayan bir sütun şeklinde ilerlemesini sağlar. Böylece yaprak hücreleri, ksilemde suyun çekilmesini sağlarken kaybolan suyun yerine de emici tüylerle topraktan su emilir. Su molekülleri ksilemde taşınırken birbirine ve ksilem çeperine tutunur. Su moleküllerinin hidrojen bağlarıyla birbirine tutunmasına kohezyon denir. Suyun yapraklar tarafından emilerek yukarı doğru çekilmesi kohezyon yardımıyla gerçekleşir. Kohezyonla okaliptus, Sekoya gibi uzun gövdeli ağaçlarda bile su, çok yükseklere kadar çıkmaktadır. Stomaların yapısı ve çalışma mekanizması: Bitkilerde atmosferden karbon dioksidin alınması ve oksijenin verilmesi stomalarla sağlanır. Stomalar aynı zamanda terlemeyle su buharının atılmasını da sağlar. Bir yaprak terleme ile her gün kendi ağırlığından daha fazla su kaybeder. Stomalar çok nemli ve sulak alanlarda yaşayan bitkilerde genellikle yaprağın üst epidermisinde ve epidermis seviyesinin üstünde; kurak alanlarda yaşayan bitkilerde ise genellikle yaprağın alt epidermisinde ve epidermis seviyesinin altında bulunur. Terlemenin düzenlenmesinde stomanın açılıp kapanması önemlidir. Yaşama ortamında yeterli su bulabilen nemli ortam bitkilerinde stomalar genellikle gündüz açıktır. Bu sırada terleme en yüksek düzeyde gerçekleşir. Stomaların açılıp kapanması stoma hücrelerinin su miktarındaki artış ve azalışla ortaya çıkan turgor basıncı değişikliğiyle kontrol edilir. Stomanın açılıp kapanması bir çift özelleşmiş hücre tarafından sağlanır. Fasulye şeklinde olan ve kloroplastları bulunan bu hücrelere bekçi hücre denir. İki bekçi hücresi epidermis hücreleriyle kuşatılmış ve çukur kısımları birbirine bakacak şekilde yerleşmiştir. Bu hücreler stoma açıklığına bakan çeperleri kalın, epidermis hücrelerine bakan çeperleri ise ince olacak şekilde özelleşmiştir. Çeperlerdeki kalınlık farkı stomanın açılıp kapanmasında önemli rol oynar. Bekçi hücreler, iki hücre arasındaki açıklığı genişletip daraltarak stoma açıklığını kontrol eder. Fotosentez sırasında bekçi hücrelerde, glikoz ve potasyum gibi çözünmüş maddeler birikir. Komşu epidermis hücrelerinden bekçi hücrelere potasyum pompalandıkça bekçi hücrelerde çözelti derişimi yükselir. Derişimdeki bu artış suyun ozmoz yardımıyla bekçi hücrelere doğru hareket etmesini sağlar. Bekçi hücrelerde su biriktikçe oluşan turgor basıncının etkisiyle hücreler şişer, aradaki stoma açıklığı genişler. Bu açıklıktan gaz ve su buharı geçişi olur. Stomaların kapanması, açılmanın tersine işleyen olaylar dizisiyle gerçekleşir. Bu durumda potasyum ve diğer çözünmüş maddeler bekçi hücrelerin dışına pompalanır. Su, hücrelerin dışına hareket ederken turgor basıncı düşer ve stomalar kapanır. Çevresel faktörler stoma hareketlerini etkileyebilir. Örneğin topraktaki su miktarı yetersiz olursa gündüz açık olması gereken stomalar kapanır. Böylece bitkinin su kaybı önlenmiş olur. Mezofil tabakası içindeki CO2 derişiminin artması da stomaların kapanmasına neden olur. Gün ortasındaki yüksek sıcaklıklar solunum hızını artırır; böylece yaprak içinde daha fazla CO2 birikir. Bu durumda bitkiler stomalarını kapatarak su kaybını azaltır ve solunumla meydana gelen CO2'i kullanarak fotosentezi sürdürür.


Bilim insanlarının diğer gezegenlerde yaşam için aradıkları ilk maddelerden biri sudur. Dünya yüzeyinin 3/4'ü su ile kaplıdır. Su bulunması nedeniyle Dünya, canlıların yaşamasına uygun bir ortamdır. Bir hücreli organizmaların yaşam ortamları genellikle sudur. Çok hücreli organizmaların da doku hücreleri bulundukları yerde yüksek oranda su içeren doku sıvısı ile çevrilidir. Su, üretici anlıların da fotosentezle besin üretiminde kullandıkları temel maddelerden biridir. Su, moleküler yapısı ve kimyasal özellikleri bakımından canlılar için aynı zamanda ihtiyaçtır. Belki de bu nedenle bilim insanları başka gezegenlerde ve Ay'da canlılık izleri için öncelikle suyun varlığını aramaktadır. Su yaşamın devamı için vazgeçilmez bir maddedir. Çünkü hücredeki yaşamsal faaliyetler ancak yeterli suyun bulunduğu ortamda gerçekleşir. Hücrelerin içerdiği su miktarı bulundukları yere ve işlevlerine göre farklılık gösterir. İnsan vücudundaki hücrelerin yaklaşık %70-90'ı sudur. Su bitkilerinde ise bu oran %98'e kadar yükselmektedir. Tohumlarda su oranı %15'in altındadır. Tohumda su miktarının düşük olması, tohumun çimlenmesini sağlayan enzimlerin çalışmasını engeller. Tohumdaki su miktarı arttığında ise çimlenme başlar. Bir insan ancak birkaç gün susuz yaşayabilir. Gereksinim duyduğumuz su miktarı gerçekleştirdiğimiz aktivitelere göre değişir. Örneğin sporcular, sıcak ortamda çalışanlar, ağır iş ve egzersiz yapanlarda su ihtiyacı daha fazladır. Yeterli su içilmezse vücudun sıvı dengesi bozulur. Su molekülünün hangi özellikleri onu vazgeçilmez kılmaktadır? Hiç düşündünüz mü? Suyu oluşturan oksijen ve hidrojen atomları birbirlerine kovalent bağlarla bağlıdır. Kovalent bağda iki atom arasında bir çift elektronun ortaklaşıldığını anımsayınız. Su bileşiğindeki oksijen atomu ortaklaşılan elektronu kendisine doğru daha fazla çekme eğilimindedir. Bundan dolayı bağ oluşumunu sağlayan elektronlar molekülün oksijen bulunan bölgesinde daha uzun süre kaldıklarından bu bölge kısmen eksi yüklü, hidrojen bulunan bölge kısmen artı yüklüdür. Su molekülleri bir araya gelirken eksi yüklü olan oksijen, diğer su molekülünün artı yüklü hidrojenini kendisine doğru çekecektir. Her hidrojen bağı tek başına değerlendirildiğinde zayıftır. Ancak birçok hidrojen bağı birlikte su moleküllerini bir arada tutan, önemli büyüklükte bir kuvvet oluşturur. Bu durum suyun daha kararlı bir bileşik olmasını sağlar. Su molekülleri arasındaki kohezyon ve yüzey gerilimi: Hidrojen bağları sayesinde su molekülleri birbirlerini çekerek bir arada kalırlar. Sıvı haldeki suda hidrojen bağları sürekli olarak kırılır ve hemen yeni bağlar kurulur. Böylece moleküller birbirlerinden kopmadan bir arada kalmayı başarırlar. Bu durum kohezyon olarak adlandırılır. Su, diğer faktörlerle birlikte kohezyon etkisiyle topraktan alınıp bitkinin üst dallarındaki yapraklarına kadar taşınabilir. Sudaki kohezyon kuvvetinin bir etkisi de yüzey gerilimidir. Yüzey gerilimi bir sıvının yüzeyinin elastik bir tabaka gibi davranmasını sağlayan özelliktir. Suyun iç kısmındaki moleküller onları çevreleyen diğer su molekülleri tarafından her yöne eşit kuvvetle çekilir. Sonuçta her su molekülü üzerindeki net kuvvet sıfır olur. Yüzeydeki su moleküllerinin ise üst kısımlarında komşu su molekülleri yoktur. Böylece su yüzeyinde delinmesi nispeten güç bir tabaka oluşur. Bu tabakayı oluşturan kuvvet yüzey gerilimidir. Bazı böcekler yüzey gerilimi sayesinde su üzerinde yürüyebilir. Suyun öz ısısının yüksek olması: Akdeniz ülkeleri ılıman iklime sahiptir. Akdeniz'e kıyısı olan ülkemizde de Ankara'da hava sıcaklığı düşükken Antalya'da denize girilebilir. Bu çeşit yerleşim bölgelerinde iklim koşullarını etkileyen faktörlerden birinin de suyun kimyasal özelliği olduğunu düşündünüz mü? Suyun öz ısısının birçok bileşikten yüksek olduğunu anımsayınız. Bu özellik sudaki sıcaklık değişimlerinin hızlı olmadığı anlamına gelir. Büyük su kütlelerinin yaz mevsiminde ya da gündüzleri, güneşten büyük miktarda ısı soğurmalarına rağmen sıcaklıkları sadece birkaç derece artar. Çünkü soğurulan enerjinin esas kısmı su molekülleri arasındaki hidrojen bağlarının kırılması için harcanır. Kış mevsiminde ya da geceleri birkaç derecelik sıcaklık düşüşü sırasında daha çok miktarda yeni hidrojen bağı kurulduğundan enerji ısı şeklinde ortama verilir. Suyun yavaş soğuması ortamı ısıtır. Suyun buharlaşma ve yoğuşması: Karadeniz'de özellikle bahar mevsiminde toprak yüzeyinden suyun buharlaşarak bulutlar oluşturduğu görülür. Su sıvı halden gaz hale geçerken soğurulan ısı sayesinde su moleküllerinde hidrojen bağları kırılır ve su buharlaşır. Büyük su kütlelerinden buharlaşma sonucu oluşan su buharı rüzgarlarla başka bölgelere taşınır. Bu bölgelerde soğuk hava ile karşılaştığında yoğuşarak yağmurları oluşturur. Yoğuşma sırasında yeni hidrojen bağları kurulduğundan tutulan enerji, ısı şeklinde ortama verilir. Suyun buharlaşma ve yoğuşmasının dünyanın farklı bölgelerindeki yaşam ortamları ve canlı çeşitliliğine katkılarını diğer derslerinizde öğrendiğiniz bilgileri de kullanarak tartışınız. Spor yaptığınızda ya da sıcak havada yürüdüğünüzde terlersiniz. Terlemenin olması vücudunuzun su kaybına yol açan bir olaydır. Terleme sırasında deri üzerindeki su buharlaşır. Buharlaşma sırasında ise ısı kaybedildiğinden vücut sıcaklığı korunmuş olur. Suyun çözücü özelliği: Hücrelerin içeriğinde ve hücreler arasındaki sıvıda su bulunması canlılar için yaşamsal önem taşır. Biyolojik tepkimeler sulu ortamlarda meydana gelir. Bitki hücreleri için su doğrudan taşıyıcı bir sıvı olarak iş görürken hayvan hücrelerinde kan dokunun yapısına katılır. Bu görevleri yerine getirebilmesi suyun çözücü özellikte olmasındandır. Suyun çözücü olduğu çözeltilere sulu çözeltiler denir. Örneğin sofra tuzu su içine atıldığında sodyum ve klor iyonlarına ayrışır. Artı yüklü sodyum iyonları suyun eksi yüklü oksijen ucuna, eksi yüklü klor iyonları da suyun artı yüklü hidrojen ucuna gelir. Bunun sonucunda sodyum ve klor iyonları su molekülleri tarafından kuşatılır. Canlılar için yaşam ortamı olan sularda ve vücut sıvılarında çözünmüş halde birçok iyon bulunur. Suda çözünmüş iyonlar hücre içine ya da dışına taşınabilir. - Kan dokunun büyük bölümünü oluşturur ve maddelerin taşınmasında rol oynar. - Metabolizma sonucu ortaya çıkan birçok zararlı atığın seyreltilmesinde ve vücuttan atılmasında görev yapar. - Ortam sağlayarak besinlerin sindirimine yardımcı olur. - Topraktaki maddelerin çözünmesini sağladığından bitkilerin ihtiyacı olan maddeleri kökleriyle almalarını kolaylaştırır. Suyun canlılar için önemini gösteren başka örnekler de vardır. Birçok büyük molekülün, küçük moleküllere parçalanması tepkimelerinde su kullanılır. Su, fotosentezde kullanılan ham maddelerden biridir. Ayrıca birçok kimyasal tepkime sulu ortamlarda gerçekleşir.


Süngerler en basit yapılı ve dünya üzerinde 540 milyon yıldır yaşayan hayvanlardır. Günümüzde süngerlerin çoğu okyanusların güney kutbundan, kuzey kutbuna uzanan bölgelerden, sığ sulardan, yüzlerce metrelik derin deniz diplerine kadar farklı ortamlarda yaşayabilir. Süngerler biçim, renk ve yapısal özellik bakımından çeşitlilik gösterir. Belli bir simetrisi olmayan canlılardır. Kırmızı, gri, sarımtrak mavi ya da siyah renkte olabilir. Hareketsiz bir zemine bağlı olarak yaşar. Diğer hayvanlardaki kadar farklı dokuları yoktur. Vücutları torba şeklinde olup por adı verilen çok sayıda delik vardır. Deniz suyu porlardan içeri geçerken sudaki mikroskobik besin parçacıkları hücrelere alınır. Süngerler bu yolla besinlerini alarak hücre içinde sindirir. Gaz alış verişi ve boşaltım atıklarının atılması vücuda giren suyla hücreler arasındaki difüzyon sayesinde gerçekleşir. Çevresel uyarılara tepki gösterecek sinir sistemleri yoktur. Eşeyli ve eşeysiz çoğalabilirler, eşeysiz çoğalmaları tomurcuklanmayla olur. Organik ve inorganik maddelerden meydana gelen iskelet iğneleri vardır. Kurumuş süngerlerin bir kısmı, metal eşyaları parlatmada kullanılır. Süngerler, temizlik işlerinde kullanılmasının yanı sıra ilaç ve kozmetik sanayiinin malzemesidir. İskelet iğneleri organik olanlar yumuşak olduğundan banyo süngeri yapılmaktadır.


Vücutları keratinden yapılmış pullarla örtülüdür. Sürüngenler akciğer solunumu yapar. Sürüngenler dünyada geniş bir dağılım gösterir. Sıcak veya ılıman iklimde yaşarlar. Soğuk iklimi olan bölgelerde yaşayamazlar. Kalpleri üç odacıklı olup karıncık bölümü yarım perdeyle ikiye ayrılmıştır . Soğukkanlı canlılardır ve kış uykusuna yatarlar. Eşeyli ürerler. Yumurtaları vücut içinde döllenir. Yumurtalarını dış ortama bırakırlar, embriyonun gelişimi ana canlının vücudu dışında gerçekleşir. Kaplumbağalar, yılanlar, kertenkeleler, timsahlar ve soyu tükenmiş dinazorlar bu gruba örnektir. Timsah, yılan vb. sürüngenlerin, derilerinden çeşitli giyim ve süs eşyaları yapılmaktadır. Bu durum, bazı türlerin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmasına neden olmuştur. Zehirli yılanlardan elde edilen zehirler, özellikle damar sistemi ile ilgili hastalıklarda ilaç olarak kullanılmaktadır. Bukalemunun özelliklerinden biri gözleriyle ayrı ayrı yönlere bakabilmesidir. Bu özelliği, bukalemunun hem rahatça avlanmasını hem de düşmanlarını uzaktan fark etmesini sağlar, bir gözüyle aşağıya bakarken öteki gözünü çevirip yukarıya da bakabilir. Bukalemunun dilinin uzunluğu hemen hemen vücudunun uzunluğuna eşittir. 20-25 cm uzunluğundaki bir bukalemunun dili de yaklaşık olarak 20 cm'yi bulur. Avına sessizce yaklaşan bukalemun, hızla fırlattığı diliyle avını yakalar, aynı hızla ağzına çeker. Dilinin ucu yapışkan bir madde salgıladığından, avının kaçıp kendini kurtarması hemen hemen imkansız gibidir. Bukalemunun rengi bulunduğu yerin rengine göre değişir. Bukalemun ışıksız bir odaya alınırsa renginin sarı olduğu görülür. Kuvvetli ışık altında, koyu renk bir cismin üzerine konulursa rengi koyu gri olur.


Suyun canlılar için önemi çok büyüktür. Su canlılar için hayati önem taşır. Tüm organizmalarda en çok bulunan bileşen sudur. Organizmaların toplam kütlesinin %70'inden fazlası sudan oluşur. Su, biyolojik yapıların oluşturulması ve yaşamsal faaliyetlerinin gerçekleştirilebilmesi için gerekli inorganik maddelerin en önemlisidir. Dünya'nın ve canlı vücutlarının büyük bir kısmı sudan oluştuğundan canlıların yaşamları suyun varlığına bağlıdır. Alg, mercan, balık, yunus, balina gibi birçok canlının yaşam ortamı sudur. Bitkiler, fotosentez yapabilmek için suya ihtiyaç duyar. Su, fiziksel ve kimyasal özellikleri sebebiyle canlılar için vazgeçilmez bir maddedir. Su iyi bir çözücü olduğundan biyolojik sistemlerdeki tepkimelerin çoğu, hücre içindeki sulu çözeltilerde gerçekleşir. Sindirim tepkimelerinde su kullanılır. Bitkiler, ihtiyaç duyduğu maddeleri suda çözünmüş olarak topraktan alır. Hücrelerin ihtiyaç duyduğu maddelerin taşınması ve hücrelerde oluşan metabolik atıkların uzaklaştırılması suyun varlığı ile mümkündür. Suyun yüksek özgül ısıya sahip olması ve ısıyı depolama özelliği, deniz ve okyanuslardaki suyun yavaş yavaş ısınıp soğumasını sağladığından canlıların olumsuz etkilenmesini önler. Ayrıca suyun donmasıyla oluşan buz, yoğunluğu daha az olduğundan su yüzeyinde kalarak daha alt tabakalardaki suyun soğuk hava ile temasını önler, suda yaşayan canlıların donmadan yaşamlarına devam etmelerine olanak sağlar. Su moleküllerini bir arada tutan hidrojen bağlarının etkisiyle kohezyon kuvveti oluşur. Bu sayede su molekülleri birbirine bağlı kalır. Suyun başka moleküllere tutunmasını sağlayan kuvvete adhezyon kuvveti denir. Yapraklarda terleme sonucunda oluşan emme kuvveti ve kohezyon-adhezyon kuvvetleri sayesinde su, bitkilerin köklerinden yapraklarına kadar kesintisiz bir sütun şeklinde yer çekimine zıt yönde taşınır. Suyun kohezyon kuvvetine bağlı olarak oluşan yüzey gerilimi, bazı canlıların su yüzeyinde durabilmesine ve yürüyebilmesine olanak sağlar. Su, buharlaşma ısısının yüksek olması sebebiyle etkili bir soğutma sağlar. Karada yaşayan bazı canlılar, artan vücut sıcaklığını terleme yoluyla düşürür. Suyun Canlılar İçin Önemi konusunu inceledik, lütfen Suyun Canlılar İçin Önemi konusunda fikirlerinizi yorum kısmına yazarak bizimle paylaşınız.


Koruyucu hekimliğin ilk dönemi semptomatik yani bulgusal olarak belirtilmektedir. İlk insanlarda analitik olarak değerlendirme yapma kabiliyeti henüz oluşmadığından, yani hastalıkların nedeni ve sonucu konusunda bilinç oluşmadığından, her belirti ayrı bir hastalık olarak kabul edilmiştir. Dolayısıyla farklı her yakınma ve şikayet için ayrı bir tedavi uygulanmıştır. İşte bu döneme Semptomatik yani Bulgusal hekimlik adı verilmektedir. Bu dönemde çok sayıda hastalık bilinmez iken, en önde gelen sağlık uygulayıcıları kırık ve çıkıkçılar ile iğneciler olarak karşımıza çıkmaktadır. Koruyucu hekimliğin ikinci dönemi ise laboratuvar dönemidir. Louis Pasteur ve çalışma arkadaşları mikroorganizmaların hastalığa neden olduğunu ortaya koymuşlardır. Teknolojik gelişmeler, mikroskobun bulunması bu dönemin en önemli özellikleridir. Sanayileşme ve artan ulaşım faaliyetleri bu dönemde hastalıkların kolayca yayılmasına katkı sağlamıştır. Kısa bir süre sonra koruyucu hekimliğin üçüncü basamağı olan klinik döneme adım atılmıştır. Bu dönemde aynı hastalıkların farklı kişilerde farklı sonuçlar ile seyrettiği ve kişisel özelliklerin hasatlık tedavisinde önemli bir rol oynadığının anlaşıldığı bir dönemdir. Bu dönemin en önemli anlayışı, hastalık yok hasta var kavramıdır. Sosyal hekimlik ise dördüncü dönemi ifade etmektedir. Bu dönemde tedavi edilen kişilerin belirli bir süre geçtikten sonra aynı rahatsızlıklara tekrar yakalandıkları belirlenmiştir. Bu nedenle hastalıkları tedaviden çok, bu hastalıklara neden olan etkenlerden uzak durmak fikri oluşmaya başlamıştır. - Toplumda en çok öldüren en önemli hastalık - Toplumda en çok sakat bırakan - Toplumda en sık görülen ve - Toplumda en çok iş ve güce mani olan hastalıkların tespiti Halk sağlığı dönemi ise beşinci dönemi ifade etmektedir. Bu dönemde koruyucu sağlık hizmetleri ön plana çıkmış, korumak tedaviden daha kolay ve ucuz görüşü benimsenmiştir. Halk sağlığı döneminde sağlık hizmetleri sunumu ve ulaşımında eşitlik kavramı, korumaya öncelik, risk gruplarına öncelik, çevre koruma, ekip anlayışı gibi konular ön plana çıkmıştır.


Genetik mühendisliğinin gelişmesiyle birlikte farklı türdeki bitkiler arasında gen aktarımı sağlanmış ve bitkilerdeki genler üzerinde değişiklikler yapılabilmiştir. Yapay seçilimle, çobanlıkta veya avcılıkta kullanılmak üzere özel köpekler yetiştirilir. İngiliz yarış atları, Arap atlarının en güçlü ve hızlı olanlarının çiftleştirilmesiyle üretilir. Bazı bakteriler ilaç üretiminde kullanılır. Sığır, koyun vb. besin değeri yüksek et ve süt verimine sahip olan hayvanların aynı özellikteki hayvanlarla çiftleştirilmesiyle et ve süt verimi yüksek hayvanlar elde edilir. Yapay seçilimle; Brassica oleracea bitkisinin farklı kısımları kullanılarak brüksel lahanası, yer lahanası, lahana, karalahana, karnabahar ve brokoli vb. sebzeler üretilir.


Çocukların eğitimine ve eğlencesine odaklanan uygulamaların sayısı gün geçtikçe artıyor. Bu uygulamalardan biri olan TellPal, resimli ve sesli çocuk hikayeleriyle dolu bir kitap okuma platformu olarak öne çıkıyor. TellPal, sunduğu özgün içerikleri, interaktif hikayeleri ve eğitici yapılarıyla çocuklara okuma alışkanlığı kazandırmak ve eğlenirken öğrenmelerini sağlamak amacıyla tasarlanmış bir mobil uygulamadır. TellPal, çocukların eğlenceli ve öğretici bir dünyanın kapılarını aralamayı hedefliyor. Öncelikli amacı, eğlendirirken öğretmek ve çocuklara okuma sevgisi aşılamak olan bu uygulama, ebeveynlerin çocuklarının gelişimine olumlu katkı sağlayacak özenle seçilmiş hikaye örgüleri ve kelimeleri içeren hikayeler sunuyor. Her bir hikaye, çocukların hayal gücünü besleyerek, öğrenmelerine ve eğlenmelerine olanak tanıyor. TellPal, geniş kategori yelpazesiyle çocuklara farklı maceralara katılma ve çeşitli hikaye karakterleriyle özdeşleşme fırsatı sunuyor. Orijinal içerikler, interaktif hikayeler, müzikaller ve dünya klasikleri masallarıyla çocuklar, eğlenceli ve kaliteli zaman geçirme imkanı buluyor. Bu çeşitlilik, her yaş grubundan çocuğa hitap edecek şekilde özenle hazırlanmış içerikleriyle dikkat çekiyor. Deneyimli seslendirme ekibi sayesinde, TellPal kullanıcıları hikaye karakterleriyle bağ kurma şansına sahip. Ayrıca özgün hikaye çizimleriyle desteklenen bu seslendirmeler, çocukları hikayenin içine çekerek onları bir parçası haline getiriyor. Görsel ve işitsel deneyimlerin bir araya geldiği TellPal, çocukların kitap okuma alışkanlığı kazanırken aynı zamanda onları hikayenin merkezine yerleştiriyor. TellPal'ın sunduğu farklı dillerdeki hikayeler, ebeveynlerin çocuklarının yabancı dil becerilerini geliştirmelerine yardımcı oluyor. Bu özellik, çocukların farklı kültürleri ve dilleri keşfetmelerini sağlayarak dil öğrenme sürecini destekliyor. TellPal, çocukların eğitici ve eğlenceli içeriklere erişebileceği bir platform olarak öne çıkıyor. Farklı yaş gruplarına yönelik hikayeler, masallar, seçimli ve sesli kitaplar sunarak çocukların hayal gücünü geliştirmesine, yeni bilgiler öğrenmesine ve keyifli vakit geçirmesine yardımcı oluyor. Sonuç olarak, TellPal genç ve dinamik bir ekiple, çocukların güvenli ve faydalı bir şekilde dijital dünyadan yararlanmalarını sağlamak amacıyla geliştirilmiş bir uygulamadır. Bu eşsiz platformu keşfetmek ve çocukların okuma alışkanlığını desteklemek için Google Play veya App Store üzerinden ücretsiz olarak indirebilirsiniz. TellPal, çocukların eğlenceli dünyasını keşfetmelerine yardımcı olacak bir kapı aralıyor.