Tozlaşma: Erkek organ başçığının açılması sonucunda olgunlaşan polenlerin böcekler, kuşlar, rüzgar, su vb. etkenlerle dişi organın tepeciğine taşınmasına tozlaşma denir. Bir çiçeğin dişi organına, aynı çiçekten veya aynı bitkinin başka çiçeğinden polenlerin taşınmasına kendi kendine tozlaşma denir. Monoik bitkilerde ve tam çiçek taşıyan bitkilerde hem polen hem de yumurta üretildiği için bitkinin kendisi ile tozlaşma ihtimali de vardır ancak kendi kendine tozlaşma, kalıtsal çeşitliliğin azalmasına neden olduğu için birçok bitkide bunu engelleyen adaptasyonlar da gelişmiştir. Bir bitkinin çiçeğindeki polenin, aynı türden başka bir bitkinin dişi organına taşınmasına ise çapraz tozlaşma denir. Çapraz tozlaşma ile kendi kendine tozlaşmaya göre daha fazla kalıtsal çeşitlilik meydana gelir. Böylece değişen ortama daha fazla uyum yeteneği olan bireyler oluşur. Döllenme: Tozlaşmadan sonra, polenin yapısındaki vejetatif çekirdek, polen tüpünü oluşturur. Polen tüpü dişi organın tepecik kısmından aşağıya doğru büyüyerek embriyo kesesine ulaşır. Bu sırada generatif çekirdek, polen tüpünde ilerlemeye başlar ve bir mitoz bölünme geçirerek haploit kromozomlu iki sperm çekirdeğini oluşturur. Sperm çekirdekleri, polen tüpünde yer alan tohum taslağının mikropil adı verilen açıklığına ulaştığında tüpün ucu erir ve çekirdekler ovaryuma girer. Yumurta hücresini, sperm hücrelerinden biri dölleyerek diploit kromozomlu zigotu, diğeri de merkezdeki iki polar çekirdeği ile birleşerek triploit (3n) kromozomlu çekirdeği oluşturur. Döllenmeden sonra zigot; mitoz bölünmeler ile embriyoyu oluştururken, triploit çekirdek ise hızla mitoz bölünmeler geçirerek tohumun besinlerinin depolanacağı endosperm dokusunu oluşturur. İki sperm çekirdeğinin embriyo kesesindeki farklı çekirdeklerle birleşmesi çift döllenme olarak adlandırılır. Döllenmeden sonra tohum taslağının gelişmesiyle tohum oluşur. Bir tohumda içten dışa doğru embriyo, endosperm ve tohum kabuğu olmak üzere üç kısım bulunur. Döllenmeden sonra tohum taslağındaki bazı hücreler, değişerek tohum kabuğunu oluşturur. Tohum kabuğu, tohumu çimlenmeden önce mekanik etkilerden ve uygun olmayan çevre şartlarından korur. Endosperm, protein, karbonhidrat ve yağ gibi besin maddelerini depolar ve embriyoya besin sağlar. Çift çenekli bitkilerin bazılarında tohumlar endosperm içermediklerinden, gerekli besinler çeneklerden sağlanır. Diploit kromozomlu (2n) olan zigot, döllenmeden sonra mitoz bölünmeler geçirerek embriyoyu oluşturur. Embriyoda; embriyonik kök, embriyonik gövde ve çenek bulunur. Embriyonik kök, bitkinin kök sistemini, embriyonik gövde ise sürgün sistemini oluşturur. Tohumlu bitkilerde embriyoyu kaplayan etli kısma çenek denir. Çenek, endospermden aldığı besini embriyoya iletir. Tohum taslağında bir çenek bulunduran bitkilere tek çenekli bitkiler, iki çenek bulunduran bitkilere ise çift çenekli bitkiler denir. Döllenmeden sonra tohum taslağı gelişerek tohumu, yumurtalık da gelişerek meyveyi oluşturur. Şeftali, kayısı, erik, kiraz vb. tek yumurtalıktan oluşan meyvelere basit meyve, çilek, böğürtlen, ahududu, dut vb. çok sayıda yumurtalığın bir araya gelerek oluşturduğu meyvelere ise bileşik meyve denir. Meyveler, uyku halindeki tohumları koruyarak, yayılmalarına yardım eder. Tohumların ana bitkiden uzağa yayılması, bitkinin neslinin devamlılığı için avantaj sağlar. Meyvelerin yayılmasında hayvanlar, su, rüzgar vb. faktörler etkilidir. Bazı bitkilerde tohumun meyve tarafından yayılmasını kolaylaştıracak adaptasyonlar gelişmiştir. Karahindiba ve akçaağaç bitkilerinin tohumlarında, rüzgarda uçmasını sağlayacak kanat veya paraşüt benzeri yapılar bulunur. Böylece bu tohumlar rüzgarın etkisiyle çevreye yayılır. Bazı meyveler de çengelli, dikenli, tüylü veya yapışkan yüzeyleri sayesinde hayvanların kürklerine, kuşların tüylerine veya insanların kıyafetlerine tutunarak taşınır. Hindistan cevizi gibi bazı meyve türleri de suyla taşınarak yayılır. Yalnızca yumurtalığın gelişmesiyle oluşan meyvelere gerçek meyve denir. Örneğin; kiraz, portakal, kayısı, domates, kabak vb. Meyvenin yapısına ovaryumla beraber taç yaprak, çanak yaprak ve çiçek tablası da katılırsa yalancı meyve olarak adlandırılır. Örneğin; elma, armut, ayva, incir vb. Tohum embriyosunun uygun ortam koşullarında yeni bir bitki oluşturmak için tohum kabuğundan dışarı çıkarak büyümesine çimlenme denir. Çimlenmenin gerçekleşebilmesi için su, uygun sıcaklık ve oksijen gereklidir. Tohum yeterince olgunlaşmamışsa bu koşullar sağlansa bile çimlenme gerçekleşmez. Döllenmeden sonra çevreye dağılan tohumlar, uygun ortam şartları oluştuğunda su alır ve tohum kabuğu çatlar. Embriyoda enerji üretimi artar ve mitoz bölünmeler gerçekleşir. Mitoz bölünme sonucu embriyonik kök ve gövde oluşur. Bunlar da gelişerek bitkiyi oluşturur. Bu sırada fotosentez yapamayan embriyo besin ihtiyacını, endospermden sağlar. Fasulyede olduğu gibi çift çenekli bitkilerin bazılarında çimlenme sırasında tohum içinde kalan embriyonik gövde yukarı doğru büyürken çenekler toprak üstünde kalır. Bezelye gibi çift çenekli ve mısır gibi tek çenekli bitkilerin çoğunda çenekler toprak altında kalır. Sıcaklık: Enzimlerin çalışma hızını etkilediğinden, çoğu bitkinin çimlenmesi için uygun sıcaklık 25-30 C civarıdır. Diğer koşullar uygun olsa da sıcaklığın çok düşük veya yüksek olması çimlenmeyi durdurabilir. Oksijen: Tohum kabuğu çatlayıp çimlenme başladığında, embriyoda metabolizma hızı artar ve çok miktarda oksijene ihtiyaç duyulur. Embriyo, tohum oluşumunun sonlarına doğru içindeki su oranının büyük bir kısmını kaybeder. Suyun azalmasıyla beraber, absisik asitin de etkisiyle embriyonun gelişimi durur ve çimlenme zamanına kadar dormansi söz konusu olur. Tohum kabuğunun dayanıklılığı, tohumda depolanan besin miktarı ve çeşidi tohumun dormansi süresini etkiler. Çevresel faktörler uygun hale geldiğinde tohum dormansi evresinden çıkarak çimlenir. Tohumlar dormansi ile kuraklık, aşırı nem, donma gibi olumsuz koşullara karşı direnç sağladığından zarar görmeden çimlenir.


Klasik Mendel genetiğinde bir genin aktarımından iki alel sorumludur . Fakat bazı özelliklerin belirlenmesinde tür içinde ikiden fazla alel çeşidi etkili olabilir. Örneğin insan kan gruplarının ortaya çıkmasından üç farklı alel sorumludur. Alyuvar zarında bulunan antijen ve kan plazmasında oluşturulan antikora göre A antijeni taşıyan bir birey, A kan grubu; B antijeni taşıyan birey, B grubu; hem A antijeni hem de B antijeni taşıyan birey, AB kan grubuna sahiptir. Ancak hiç antijen taşımayan bireyler, O kan grubuna sahip olur. Kan gruplarının çeşitlerine göre plazmada antijen uyarısına cevap veren proteinler vardır. Bu proteinlere antikor denir. A kan grubuna sahip bir bireyin kan plazmasında anti-B, B kan grubuna sahip bir bireyin kan plazmasında anti-A vardır. Diğer yandan O kan grubundan olan bir bireyin kan plazmasında hem anti-A hem de anti-B bulunur. Ancak AB kan grubundan olan bireylerin kan plazmasında bu antijenlere karşı antikor bulunmaz. A, B ve O alelleri kendi aralarında değerlendirildiğinde A ve B'' alelleri O aleli üzerinde dominant etkiye sahiptir. A ve B alelleri arasında dominantlık olmayıp bunlar birbirine eş baskındır. O aleli, homozigot resesif durumda olduğu zaman özelliğini ortaya çıkararak bireylerin O kan grubuna sahip olmasına neden olur. Bu resesif etkiye rağmen dünya üzerindeki en yaygın kan grubunun O olduğu görülmektedir. Kan gruplarının kalıtımında A, B ve O sisteminin yanı sıra Rh faktörü de bulunmaktadır. Rh ilk defa Rhesus cinsi maymunların alyuvarında rastlanılmış bir proteindir. İnsan alyuvarlarında da bulunan bu protein baskın bir genin etkisiyle oluşmaktadır. Bu proteinleri bulunduran bireyler, Rh+ fenotipinde olup homozigot RR ve heterozigot Rr genotipe sahip olabilir. Bu proteini bulundurmayan bireyler ise Rh fenotipinde olup rr genotipindedir. İnsanların Rh faktörü bakımından sahip olabilecekleri fenotip ve genotipler aşağıdaki tabloda verilmiştir. Rh kan gruplu bir anne, Rh+ kan gruplu bir bebeğe gebe kalırsa anne ve bebek arasında Rh uyuşmazlığı gelişebilir. Doğum sırasında bebekten anne kanına geçen Rh+ faktörü, annenin bağışıklık sistemini uyarır ve Rh+ faktörüne karşı antikor üretimi başlar. Annede üretilen bu antikorlar ikinci bebeğe geçer ve bebeğe ait kan hücrelerini parçalar. Bunun sonucunda bebekte sarılık , anemi, beyin hasarı ve kalp yetmezliği görülebilir. Bu durum tedavi edilmediğinde bebeğin hayatını kaybetmesine neden olabilir. Rh uyuşmazlığı annenin ilk gebeliğinde bir sorun oluşturmaz. Çünkü annede antikorların oluşması ve bebeğe geçmesi sürecinde zaten doğum olayı gerçekleşmiş olur. Bundan sonraki gebeliklerde bebek Rh+ kan gruplu ise annede ilk gebelikte hazır olan antikorlar bebeğin kanına karışarak Rh uyuşmazlığına bağlı sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına sebep olur. Kan grupları dışında tavşanlardaki kıl kalıtımı ve sirke sineğinin göz rengi kalıtımı çok alelliliğe örnek olarak verilebilir. Sirke sinekleri normalde kırmızı göz rengine sahiptir. Fakat bazen beyaz, parlak kırmızı, vişne rengi, fildişi ya da kayısı rengi gözleri olan sirke sinekleri de görülebilir . Bu göz renkleri farklı aleller tarafından kontrol edilir. Kırmızı göz rengi diğer tüm göz renkleri üzerinde dominanttır. Ancak heterozigot durumda diğer iki alel bir arada bulunursa farklı göz renkleri ortaya çıkar.


Bir türde aynı karaktere ait alel sayısının ikiden fazla olmasına çok alellilik denir. Alel sayısı kaç olursa olsun diploit bir birey bu alellerden sadece ikisini taşır. Bu alellerden biri anneden diğeri babadan aktarılır. Çok alellilikte genotip çeşidi sayısı ( n x (n+1) / 2 ) formülü ile hesaplanır . Fenotip çeşidi sayısı, alel sayısı ile eş baskınlık sayısının toplamına eşittir. İnsanlarda AB0 kan grupları çok alelliliğe örnektir. AB0 kan grubu özelliği A, B ve 0 olarak üç farklı alel tarafından kontrol edilmektedir. Bu alellerin etki durumları A ve B alelleri eş baskın, 0 geni ise çekiniktir. Her bireyde kan grubu alellerinden yalnız ikisi bulunur. İnsanlarda AA, A0, BB, B0, AB, 00 şeklinde altı farklı genotip ve A, B, AB ve 0 şeklinde dört farklı fenotip görülür. Çok alelliliğe hayvan popülasyonlarında da rastlanır. Tavşanlarda kürk rengi dört farklı alel tarafından belirlenir. Birbirlerine olan baskınlığa göre bu aleller koyu gri C, chinchilla cch, açık gri ch ve albino c şeklinde sıralanır. Tavşanlarda cch geni baskın olduğu alellerle açık gri fenotip oluştururken, ch geni de homozigot veya baskın olduğu alellerle kısıtlı noktalı fenotip oluşturur .


Günlük yaşantımızda suyun önemi inkar edilemez bir gerçektir. Vücudumuzun büyük bir kısmı sudan oluştuğundan, suyun yeterli miktarda alınması hayati önem taşır. Ancak bazı durumlarda, vücudumuzun su dengesi bozulabilir ve dehidrasyon meydana gelebilir. Dehidrasyon, vücuttaki su kaybının, yetersiz su alımından veya aşırı su kaybından kaynaklanan bir durumdur. Bu makalede, dehidrasyonun belirtilerini, nedenlerini ve alınabilecek önlemleri inceleyeceğiz. a) Ağız Kuruluğu ve Susama Hissi: Ağız kuruması ve sürekli susama hissi dehidrasyonun en yaygın belirtilerindendir. b) Koyu Renkte İdrar: Dehidrasyon durumunda idrar rengi koyu sarıya veya hatta kahverengiye dönebilir. c) Baş Ağrısı ve Yorgunluk: Yetersiz su alımı, baş ağrılarına ve genel yorgunluğa neden olabilir. d) Düşük İdrar Çıkışı: Dehidrasyon durumunda, idrar miktarı azalabilir ve sık idrara çıkma ihtiyacı hissedilmeyebilir. e) Gözaltı Torbaları ve Cilt Sorunları: Dehidrasyon, gözaltı torbalarının belirginleşmesi ve ciltte kuruluk ve tahrişe yol açabilir. a) Yetersiz Sıvı Alımı: Günlük olarak yeterli miktarda su içmemek dehidrasyona yol açabilir. b) Aşırı Terleme: Sıcak hava koşulları, yoğun egzersiz yapmak veya ateşli hastalıklar gibi durumlar aşırı terlemeye neden olarak dehidrasyona zemin hazırlayabilir. c) İshal ve Kusma: İshal ve kusma gibi durumlarda vücut hızla su kaybeder, bu da dehidrasyon riskini artırır. d) Alkol ve Kafein Tüketimi: Alkol ve kafein içeren içecekler, vücuttan daha fazla su atılmasına neden olarak dehidrasyona yol açabilir. a) Yeterli Su İçin: Günlük su tüketimine özen göstermek, dehidrasyon riskini azaltır. Günde en az 8 bardak su içmeyi hedefleyin. b) Sıvı İçeriği Yüksek Besinler Tüketin: Sulu meyve ve sebzeler gibi yüksek su içeriğine sahip besinleri tüketmek vücuttaki su dengesini korumaya yardımcı olur. c) Egzersiz Yaparken Dikkatli Olun: Yoğun egzersiz yaparken sık sık su molası vermek ve spor içecekleri tercih etmek dehidrasyon riskini azaltır. d) Sıcak Havalarda Önlem Alın: Sıcak havalarda dışarıda uzun süre kalmaktan kaçının ve güneş altında şapka ve güneş kremi kullanın. Dehidrasyon, vücudumuzun su dengesinin bozulması sonucu ortaya çıkan önemli bir sağlık sorunudur. Ağız kuruluğu, baş ağrısı, koyu renkte idrar gibi belirtileri vücutta yeterli su olmadığının işaretleridir. Bu nedenle, günlük su alımına özen göstermek, sıvı içeriği yüksek besinler tüketmek ve sıcak havalarda dikkatli olmak gibi basit önlemlerle dehidrasyondan korunmak mümkündür. Sağlıklı bir yaşam sürdürmek için suyun hayati önemini unutmamak gerekir. Unutmayın, vücudunuzu iyi hidrate etmek sağlığınızı korumak için atacağınız en önemli adımlardan biridir.


Denize girmişseniz bir denizanasıyla karşılaşmış, zehirli hücrelerine temas etmiş ya da en azından bir denizanası hikayesi dinlemişsinizdir. Denizanalarının vücudunda zehir içeren çok sayıda mikroskobik kapsül bulunur. Bu kapsüller, yakıcı özelliktedir. İnsan derisine ya da başka yüzeylere temas ederse patlar. Patlama anında kapsül içindeki zehir , dışarı çıkar ve deriden içeri girer . Zehrin deriye temas ettiği bölge genellikle kızarır ve hafif bir kaşıntıyla acı hissi ortaya çıkar. İlk olarak acının hafifletilmesine ve zehrin etkisinin azaltılmasına yönelik işlemler yapılmalıdır. Deri, hemen deniz suyuyla hafifçe yıkanmalı, kesinlikle tatlı su ve buz kullanılmamalı; asla ovuşturulmamalıdır. Denizanaları, yakıcı özellikleriyle deniz keyfini bozsalar da deniz ekosisteminin devamlılığı açısından çok önemlidir. Hayvansal tek hücrelileri yiyerek onların popülasyonlarını kontrol altında tutar ve soyları tehlikede olan deniz kaplumbağalarının besin kaynağı olur. Denizanaları; vücut yapıları, hareket ve yaşama biçimleri ile denizlerin sıra dışı canlılarından biridir. Karada yaşayan canlılara kıyasla oldukça farklı yapıdaki denizanaları, yaşamlarını 650 milyon yıldır sürdürmektedir. Denizanalarının vücudunun %98'i sudan oluşur. Sahile vurmuş bir denizanasının vücudundaki su buharlaştıktan sonra geriye kalan kütle çok azdır. Denizanalarının vücutları, saydam görünümlüdür. Üreme organları ve dokunaçları; mor, mavi, sarı gibi parlak renklerde olabilir. Ritmik olarak kasılmalarına karşın hareketleri sudaki akıntılara bağlıdır. Denizanalarının tümü etçildir. Daha çok hayvansal tek hücreliler, balık yumurtaları ve küçük balıklarla beslenir .


Derisi dikenlilerin hemen hepsi denizlerde yaşar. Kıyılardan okyanusların derinliklerine kadar her yerdedir. Sürünerek hareket eder. Vücutlarının alt kısmında tüp ayak denilen yapılar bulunur. Tüp ayaklar, vücuda dağılmış ve içi sıvı dolu kanal ağıyla bağlantılıdır. Vakum etkisiyle yüzeye yapışıp vücudu çekerek hareket sağlar. Aynı zamanda tüp ayaklar kanal sistemiyle birlikte gaz değişimi, beslenme ve boşaltımda da görevlidir. Vücutlarının içinde kalker plakçıklardan oluşmuş iç iskelet vardır. İç iskelette dikensi çıkıntılar bulunur. Bu nedenle derisi dikenliler olarak adlandırılır. Dikenlerin farklılaşmasıyla savunmada görev yapan kıskaç benzeri yapılar oluşmuştur. Rejenerasyon yetenekleri yüksektir yani vücutlarından kopan herhangi bir parçayı hücre bölünmesiyle yenileyebilirler. Örneğin, denizyıldızı kopan kollarını yenileyebilir. Eşeyli ürerler. Derisi dikenlilerin vücutları denizyıldızında olduğu gibi beş kollu, denizkestanelerinde olduğu gibi küre ve denizhıyarlarında olduğu gibi silindir şeklinde olabilir.


Kırık: Vurma, çarpma, düşme gibi durumların etkisiyle kemik bütünlüğünün bozulması sonucu kırıklar oluşur. Ayrıca yaşlılık döneminde kemik erimesine bağlı olarak kendiliğinden oluşan kırıklar da vardır. Genellikle kol ve bacak kemiklerinde kırık oluşur. Omurga kırığı en tehlikeli kırık çeşididir çünkü omurga kırıklarında omurilik zarar görebilir. Bu da kişinin felç olmasına neden olabilir. Omurga kırığından şüphelenilen bir kişi kesinlikle hareket ettirilmemeli, müdahale için sağlık ekipleri beklenmelidir. Kırığın iyileşmesi çocuklarda ve gençlerde hızlı gerçekleşirken, yaşlılarda uzun sürer. Çıkık: Oynar eklemi zorlayan bir hareket sonucu kemiklerin eklem yerinden çıkmasıyla oluşur. Tıbbi müdahale olmadan eklem normal durumuna dönemez. Tedavi gecikirse kalıcı bozukluklar oluşabilir. Bu yüzden çıkık durumunda mutlaka uzman bir hekime giderek gerekli tedavi yapılmalıdır. Genelde omuz, parmak, bilek, çene, kalça gibi eklemlerde meydana gelir. Çıkık durumunda eklem yerinde şişlik ve morluk oluşabilir. Ayrıca eklem hareket ettirildiğinde ağrıya neden olur. Burkulma: En çok görülen eklem yaralanmasıdır. Eklemlerin çevresindeki bağların ani ve sert hareketler sonucu kısmen yırtılması durumudur. Burkulma en sık ayak eklemlerinde görülür. Yüksekten atlama, ayağın içe veya dışa dönmesi, yüksek topuklu ayakkabılar burkulmaya neden olabilir. Burkulma sonucunda acı, şişme ve morarma oluşur. Menisküs: Dizlerde bulunan, ekleme binen ağırlığı dağıtma görevi üstlenen kıkırdak yapıdır. Menisküs dokusu dizdeki travmalar sonucu yırtılabilir. Bu durum genelde sporcularda görüldüğü için menisküs yırtığı sporcu hastalığı olarak da bilinir. Menisküs yırtığı dizde ağrı, kilitlenme, hareket kısıtlılığı ve sıvı toplanması gibi durumlara neden olabilir. Mutlaka tıbbi tedavisinin yapılması gerekir. Eklem rahatsızlıkları eklem ağrıları ile kendini gösteren hastalıklardır. Osteoartrit ve artrit en yaygın görülen eklem rahatsızlıklarındandır. Artroz eklemlerde aşınma ve yıpranma sonucu oluşur. Eklemi oluşturan kemiklerin karşılıklı yüzeylerinde eklem kıkırdağı bulunur. Böylece eklemin hareketi sırasında kemik yüzeyleri birbirine sürtünmez. Zaman içinde bu eklem kıkırdağı aşınır ve yer yer dökülerek altındaki kemik ortaya çıkar. Artroz yani kireçlenme denilen durum bu şekilde oluşur. Artroz en çok omurga , diz ve kalça eklemi gibi yük taşıyan eklemlerde görülür. Bunun dışında ayak, el parmakları gibi çok işleyen, hareketli eklemlerde ortaya çıkar. Artroz ilerledikçe eklemlerde şişlik, kemik çıkıntıları ve şekil bozuklukları oluşur. Kemik yüzeylerin birbirine sürtünmesi sonucu kıtırtı şeklinde sesler duyulabilir. Tutulan eklemde işlev kaybı oluşur. Artroz 65 yaşın üzerindeki kişilerde, ağır fiziksel aktivite gerektiren işlerde çalışanlarda, ağır egzersiz yapanlarda ve aşırı kilolu olanlarda daha fazla görülür. Artirit eklemlerde meydana gelen iltihaplanmadır. Birçok çeşidi olan artritlerin en yaygın olanı romatoid artrit'tir. Romatoid artrit el bileği ve ayak bileği eklemleri gibi küçük eklemleri tutan bir hastalıktır. Hastalık aynı zamanda; akciğer, böbrek, göz, cilt, sindirim sistemi gibi birçok organı ya da sistemi de tutabilir. Eklem hastalıkları başta sızı şeklinde hafif ağrı ile meydana gelir. Bu yüzden fazla önemsenmez ancak ileriki aşamalarda ağır ameliyatlara neden olabilir. Bu yüzden eklem ağrıları hissedildiği durumlarda doktora başvurulmalıdır. Destek ve hareket sisteminin sağlıklı yapısını korumak için kişiler düzenli ve dengeli beslenmeli, spor yapmalı ve vücudun uygun duruş pozisyonunda olmasına dikkat etmelidir. Kemik ve kasların sağlığı için kişilerin beslenmelerinde et, süt, yumurta ve peynir gibi protein, kalsiyum ve fosfor içeren gıdalar olmalıdır. Ayrıca kemik sağlığı için D vitamini, D vitamininin görev yapabilmesi için de yeterince güneş ışığı alınmalıdır. Düzenli spor ve egzersiz, kas ve kemikleri güçlendirir. Bu yüzden kişiler spor ve egzersiz yapmaya özen göstermelidir. Bunu yaparken kişiler yaşlarına ve sağlık durumlarına uygun bir spor dalı seçmeli ve ona göre bir egzersiz programı uygulamalıdır. Dik pozisyonda olmaya, ağır yük kaldırmamaya ve zorlayıcı hareketler yapmamaya dikkat etmek destek hareket sistemi sağlığını korumak için çok önemlidir. Menisküs, kas lifi kopması, burkulma, kırık, çıkık gibi durumlarda ya da eklem rahatsızlarında mutlaka tıbbi tedavi uygulanmalıdır.


Otobüste, dolmuşta ya da metroda ayakta yolculuk yaptığınız olmuştur. Yolculuk sırasında dengenizi sağlayabilmek için hem bir yerlere tutunmaya hem de ayaklarınızla yere sağlam basmaya çalışırsınız. Bunu kolaylıkla yapabilmenizi sağlayan destek ve hareket sisteminizdir. Peki destek ve hareket sisteminiz bunu nasıl yapar? Bu bölümde öğreneceklerinizle bu sorunun cevabını bulacaksınız. Destek ve hareket sistemi; vücudun dik durmasını sağlar, iç organları korur, onlara tutunma yüzeyi oluşturur ve hareketi sağlar. İnsanda destek ve hareket sistemi kemik dokudan, kıkırdak dokudan ve kas dokudan oluşur. Kemik doku; hücrelerden ve bu hücrelerin arasını dolduran ara maddeden oluşur. Kemik dokuyu oluşturan hücrelere osteosit, hücrelerin arasını dolduran ara maddeye osein denir. Osteositler yıldız şeklindedir ve sitoplazmik uzantılarıyla birbirine bağlanır. Osein organik ve inorganik maddelerden oluşur. Oseinin organik kısmı protein yapısındaki kollagen liflerden, inorganik kısmı ise kalsiyum ve fosfat tuzlarından oluşur. Kalsiyum ve fosfat tuzları kemiğe sertlik verir. Yaş ilerledikçe bu tuzların kemikte birikme oranı artarken, organik maddelerin birikme oranı azalır. Bu yüzden yaşlılarda kemik doku daha sert ve kırılgan bir yapıya sahip olur. Kemiklerin dışında periost denilen kemik zarı bulunur. Kemik zarı yeni kemik hücrelerinin oluşumunu, kemiğin enine büyümesini, yenilenmesini ve onarımını sağlar. Kemik dokuda kan damarları ve sinirler de bulunur. Kan damarları kemik dokunun besin ve oksijen ihtiyacını sağlarken atık maddelerin uzaklaştırılmasını sağlar. Ayrıca kemik dokuda kan hücrelerinin üretildiği kırmızı kemik iliği ve sarı kemik iliği bulunur. Kemik doku yapısına göre, sert kemik doku ve süngerimsi kemik doku olmak üzere iki grupta incelenir. Kemiklerin en dış tabakası sert kemik dokudan oluşur. Kalsiyum ve fosfat tuzlarının birikmesinden dolayı sert bir yapıya sahiptir. Uzun kemiklerin gövdesi ile baş kısmındaki süngerimsi kemiğin üzeri, diğer kemik çeşitlerinin ise dış yüzeyi sert kemik dokudan oluşur. Sert kemik doku iç içe sıralanmış dairelerden oluşan lamelli bir yapıya sahiptir. Lamellerin ortasında yer alan ve Havers kanalı adı verilen kanaldan kan damarları ve sinirler geçer. Osteositler besin ve oksijeni havers kanalındaki kan damarlarından alırken, atık maddeleri de yine havers kanalındaki kan damarları ile kana verir. Havers kanallarını birbirine bağlayan yan kanallara ise Volkmann kanalı denir. Uzun kemiklerin başlarında, diğer kemiklerin iç kısımlarında bulunan gözenekli bir yapıda olan kemik dokudur. Bu gözeneklerin içi kan hücrelerinin yapıldığı kırmızı kemik iliğiyle doludur. Sıkı kemiğe göre daha yumuşak olan süngerimsi kemikte sıkı kemikte bulunan kanallar bulunmaz. İnsan iskeletini oluşturan kemikler şekillerine göre uzun, yassı, kısa ve düzensiz olmak üzere dört çeşit kemikten oluşur. a. Uzun kemikler: Uzun kemikler kol ve bacaklarda bulunur. Koldaki pazu, dirsek, ön kol kemiği; bacaktaki uyluk, baldır ve kaval kemiği uzun kemiktir. Uzun kemiklerin iki ucundaki şişkin kısımlara baş, ortada kalan kısma gövde bölümü denir. Uzun kemiklerin baş kısmındaki süngerimsi kemik boşluklarında kırmızı kemik iliği, gövdesindeki kanalda sarı kemik iliği bulunur. Kırmızı kemik iliğinde alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları üretilir. Sarı kemik iliğinde ise çok sayıda yağ hücresi bulunur. Bu yüzden sarı renkli görülür. Sarı kemik iliğinde ise akyuvar hücreleri üretilir. Uzun kemiklerin baş kısmı ile gövdesi arasında kemiğin boyuna uzamasını sağlayan ve kıkırdak dokudan oluşan epifiz plak adı verilen büyüme bölgesi bulunur. Epifiz plak ergenlik dönemi tamamlandığında kemikleştiği için ergenlikten sonra kemiklerin boyca uzaması durur. İnsanlarda boy uzamanın sınırlı olmasının nedeni budur. b. Yassı kemikler: Yassı ve kalınlığı az olan kemiklerdir. Kafatası, kürek, kalça, kaburga ve göğüs kemiği yassı kemiklerdir. Bu kemiklerde, kemiği dıştan saran periost, periostun altında sıkı kemik doku, sıkı kemik dokunun altında süngerimsi kemik doku yer alır. Yassı kemiklerde kırmızı kemik iliği bulunurken, sarı kemik iliğini bulunduran ilik kanalı bulunmaz. c. Kısa kemikler: Boy ve genişliği birbirine yaklaşık olarak eşit olan kemiklerdir. El ve ayak bileklerindeki kemikler kısa kemiklere örnektir. Şekil olarak yassı kemiklerden farklı olsa da yapı olarak yassı kemiklere benzer. Dıştan içe doğru periost, sıkı kemik doku ve süngerimsi kemik dokudan oluşur. ç. Düzensiz şekilli kemikler: Vücudun değişik bölgelerinde bulunan, belirli bir şekli olmayan, baskılara karşı dayanıklı, sağlam kemiklerdir. Örneğin omurlar ve bazı yüz kemikleri bu gruba girer. Yapısal olarak kısa ve yassı kemiklere benzer. İnsanda iskelet sistemi tamamen kemikten oluşmaz, kıkırdak olan bölümleri de vardır. Embriyonik dönemde kıkırdak olan iskelet daha sonra kemikleşir ancak eklem ve kaburga uçları gibi bölümlerde kemikleşme olmaz. Bu bölümler hayat boyu kıkırdak olarak kalır. a. Hiyalin Kıkırdak: Diğer kıkırdak çeşitlerine oranla daha fazla hücre içerir. Saydam ve camsı bir görünüme sahiptir. Yapısında kollagen lifler vardır. Bu lifler sayesinde basınca ve bükülmeye dayanıklıdır. Embriyo döneminde iskelet hiyalin kıkırdaktan yapılmıştır. Ergin bireylerin bronşlarında, soluk borusunda, burunda, kemiklerin eklem başlarında ve kaburga uçlarında hiyalin kıkırdak bulunur. b. Elastik Kıkırdak: Yapısında elastik lifler vardır. Bu lifler sayesinde esnek bir yapıya sahiptir. Bükülme özelliği vardır. Kulak kepçesi, kulak yolu, östaki borusu ve epiglotis elastik kıkırdaktan oluşur. c. Fibröz Kıkırdak: Yapısında bol miktarda kollajen lif bulunur. Bu sayede basınca ve çekmeye karşı en dayanıklı kıkırdak çeşitidir. Omurlar arası disklerde, diz kapağında, köprücük kemiği gibi kemiklerin eklem yaptığı yerlerinde bulunur. Kasılıp gevşeme özelliğinde olan kaslar iskeletle beraber vücuda hem destek olur hem de iskeletin hareketini sağlar. Yürümek, koşmak, bisiklete binmek, yüzmek, çiğnemek, yutmak, kalbin kan pompalaması, mide kaslarının kasılıp gevşemesi, gözün sağa-sola yukarı-aşağı hareketi gibi bütün vücut hareketleri kaslara bağlıdır. Vücut ağırlığının yaklaşık yarısını kaslar oluşturur. İskelete bağlı kaslar olduğu için iskelet kası da denir. Çizgili kasların iskelete bağlanmasını sağlayan bağ dokudan oluşmuş özel yapılar vardır. Bu yapılara tendon denir. İskeletle birlikte vücudun hareketini sağlar. Çizgili kasalar vücutta bulunan toplam kas kütlesinin yaklaşık %80' ini oluşturur. Çizgili kaslar el, kol, parmak, bacak, ayak hareketi gibi istemli hareketlerin yapılmasını sağlar. Çalışması somatik sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Düz kaslara göre hızlı çalışır, çabuk yorulur. Hücreleri uzun silindirik şekilli ve çok çekirdeklidir. Hücrelerde kasılıp gevşeme özelliğine sahip olan protein yapılı miyofibril adı verilen telcikler vardır. Miyofibrillerin ince olanı aktin, kalın olanı miyozin adını alır. Mikroskopta incelendiğinde aktin ışığı az kırarak açık renkli, miyozin ışığı çok kırarak koyu renkli görünür. Açık ve koyu renkli enine bantlaşmalar şeklinde görüldüğü için çizgili kas denir. Kas hücreleri demir içerdiği için kas doku kırmızı renkte görünür. Mekik şeklinde olan düz kas hücreleri tek çekirdeklidir. Mikroskopta bantlı yapıda görünmedikleri için düz kas olarak adlandırılırlar. Çalışmaları otonom sinir sistemi ile kontrol edildiğinden istemsiz çalışırlar. Düz kasların kasılmaları çizgili kaslara göre yavaş, düzenli ve uzun sürelidir. İsteğimiz dışında çalışan dolaşım, sindirim, solunum, üreme ve boşaltım sistemlerini meydana getiren organların yapılarında düz kaslar yer alır. Kalp kası sadece kalpte bulunur. Tek veya iki tane çekirdeğe sahip hücrelerden oluşur. Kalp kası hücreleri sürekli, hızlı ve ritmik çalıştığı için çok fazla enerjiye ihtiyaç duyar. Bu yüzden çok fazla mitokondriye sahiptir. Mikroskop altında incelendiğinde dallanmış ve bantlı bir yapı gösterir. Bantlı yapıda olduğu için çizgili kasa, istemsiz ve sürekli çalıştığı için düz kasa benzetilir. Bir başka ifadeyle yapı olarak çizgili kasa, çalışma prensibi olarak düz kasa benzetilir. Kalp kası hücreleri istem dışı çalıştığı için otonom sinirler tarafından kontrol edilir. Kemiklerin birbiriyle bağlantı kurduğu yere eklem denir. Eklemler hareket derecelerine göre üçe ayrılır: Bunlar oynar eklem, yarı oynar eklem ve oynamaz eklemdir. a. Oynar Eklem: Kol ve bacaklarda hareketi sağlayan eklemlerdir. Vücudun hareketini sağlayan oynar eklemler; omuz, kalça, diz ve dirsek gibi kemiklerde bulunur. Örneğin, kürek kemiği ile pazu kemiği arasında ya da kalça kemiği ile uyluk kemiği arasında bulunan oynar eklem kolun ya da bacağın hareketini sağlar. b. Yarı Oynar Eklem: Hareketi sınırlı olan eklemlerdir. Boyun ve bel omurlarının arasında yarı oynar eklemler vardır. Omurlar arasında kemiklerin birbirine sürtünerek aşınmasını engelleyen kıkırdak dokudan oluşmuş diskler bulunur. c. Oynamaz Eklem: Oynamaz eklem ile birbirine bağlanan kemikler hareket etmez. Kafatası ve yüz kemikleri ile sağrı ve kuyruk sokumu omurları oynamaz eklemlerle birleşmiştir.


Difüzyon nedir? Basit ve Kolaylaştırılmış Difüzyon hakkında bir çok bilgiyi bu yazıda bulabilirsiniz. Öncelikle difüzyonu tanımlayarak başlayalım; Difüzyon yayılma olarak da bilinir. Maddelerin çok yoğun ortamdan az yoğun ortama doğru kendiliğinden yayılmasıdır. Su içine damlatılan mürekkebin yayılması difüzyon örneğidir. Difüzyon iki ortam arasındaki yoğunluk farkından dolayı gerçekleştiğinden ortam yoğunlukları eşitlenene kadar devam eder. Difüzyonda moleküller kinetik enerjileri sayesinde hareket eder. Hareketin hızı molekülün katı, sıvı ve gaz oluşuna göre değişir. Gaz molekülleri katı ve sıvı moleküllere göre daha hızlı difüzyona uğrar. Ortam sıcaklığının artması moleküllerin kinetik enerjisinin dolayısıyla difüzyon hızının artmasını sağlar. Difüzyon, canlı ve cansız ortamlarda gerçekleşebilir. Basit ve kolaylaştırılmış difüzyon olmak üzere iki çeşidi vardır. Basit difüzyonla madde geçişi fosfolipit moleküllerinin arasından olur. Dolayısıyla yağda çözünen moleküller, yağı çözen moleküller ve gazlar basit difüzyon ile taşınır. Bu taşıma yönteminde taşıyıcı protein kullanılmaz. Basit difüzyon madde alışverişinin gerçekleştiği iki ortamın yoğunlukları eşitleninceye kadar devam eder. Çift yönlü gerçekleşebilir. Yani bu taşıma şekliyle hücreye madde alınabildiği gibi hücreden dışarı madde de atılabilir. - küçük moleküller büyük moleküllere göre, (Örneğin, O2 gazı CO2 gazından daha hızlı difüzyona uğrar) - yağda çözünenler suda çözünenlere göre, - nötr atomlar iyonlara göre, - negatif iyonlar pozitif iyonlara göre daha hızlı difüzyona uğrar. Zardan geçebilecek moleküllerin çok yoğun oldukları bölgeden az yoğun oldukları bölgeye taşınmasıdır. Taşıma sırasında ATP harcanmaz. Fakat basit difüzyondan farklı olarak taşıyıcı proteinler ve enzimler kullanılır. Su ve suda çözünen moleküller bu yolla taşınır. Örneğin, glikoz, galaktoz, fruktoz, iyonlar, tuzlar, amino asitler kolaylaştırılmış difüzyon ile taşınabilen maddelerdir. Bu olayda görev alan enzimler taşınacak maddenin taşıyıcı proteine bağlanıp ayrılmasında görevlidir. Bu taşıma şekli her iki taraftaki madde yoğunluğu eşitleninceye kadar devam eder. Kolaylaştırılmış difüzyon olayında görev alan kanal proteinleri vardır. Bu proteinler taşıyıcı proteinler gibi şekil değişikliğine uğramaz. Sürekli açık halde bulunur. Taşıyıcı proteinler ve kanal proteinleri, taşınacak maddeye özeldir. Her molekül her taşıyıcı protein ile taşınamaz. - Molekül büyüklüğü arttıkça basit difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon hızı azalır. - Sıcaklık arttıkça basit difüzyon hızı artar. Kolaylaştırılmış difüzyon hızı da artar ancak kolaylaştırılmış difüzyon hızı bir süre sonra olumsuz etkilenir. Çünkü bu taşıma şeklinde kullanılan taşıyıcı proteinler ve enzimler artan sıcaklık nedeniyle denatüre olurlar. - Yoğunluk farkı ve difüzyon yüzey alanı arttıkça basit difüzyonla kolaylaştırılmış difüzyon hızı artar.


İki karakter bakımından heterozigot genotipe sahip bireyler dihibrit olarak adlandırılır. İki karakter bakımından heterozigot olan bireyler arasında yapılan çaprazlamaya dihibrit çaprazlama denir. Dihibrit çaprazlamaya örnek olarak bezelyelerde çiçek rengi ve tohum şekli karakterleri verilebilir. Çiçek rengi karakterine ait mor çiçek aleli M, beyaz çiçek aleli m; tohum şekli karakterinde yuvarlak tohum aleli D, buruşuk tohum aleli d ile gösterilebilir. Homozigot mor çiçekli ve yuvarlak tohumlu bezelye ile homozigot beyaz çiçekli ve buruşuk tohumlu bezelye çaprazlandığında oluşan F dölünün mor çiçekli ve yuvarlak tohumlu olduğu görülmüştür. F dölünün kendileştirilmesiyle oluşan F dölündeki 553 bezelyenin 310'unun mor yuvarlak, 105'inin mor buruşuk, 104'ünün beyaz yuvarlak ve 34'ünün beyaz buruşuk tohumlu olduğu görülmüştür. F 'deki bezelyelerin yaklaşık olarak 9/16'sı (310/553) mor yuvarlak, 3/16'sı (105/553) mor buruşuk, 3/16'sı (104/553) beyaz yuvarlak, 1/16'sı (34/553) beyaz buruşuk tohumludur. Mendel elde ettiği bu sonuçları değerlendirerek dihibrit çaprazlamada fenotip oranının 9:3:3:1 olduğunu belirlemiştir. Mendel F ' deki bu sonuçları değerlendirerek bağımsız açılım ilkesini ortaya koymuştur. Bu ilkeye göre farklı karakterlerin alelleri gametlere birbirlerinden bağımsız dağılırlar. Bu nedenle özelliklerin ortaya çıkardığı fenotipler yeni bireylerde tahmin edilen oranlarda ortaya çıkar. F dölündeki heterozigot bezelyeler mayozla ¼ MD, ¼ Md, ¼ mD, ¼ md şeklinde 4 çeşit gamet oluşturur. Dihibrit çaprazlamada F1 dölünden elde edilen gametler Punnett karesine yerleştirilir. Punnett karesine yerleştirilen gametler çaprazlanarak F2 dölü elde edilir. Dihibrit çaprazlamalarda 4 çeşit fenotip oluşur ve fenotip oranı 9:3:3:1'dir. Monohibrit ve dihibrit çaprazlamanın bütün fenotip ve genotip çeşitliliği olasılığın 2. ilkesi uygulanarak önceden tahmin edilebilir.


İki karakter yönüyle heterozigot olan bireylere dihibrit, böyle iki bireyin çaprazlanmasına da dihibrit çaprazlama denir. Örneğin Mendel, bezelye bitkilerini yetiştirirken hem tohum rengini hem de tohum şeklini incelemiştir. Homozigot sarı düzgün ve homozigot yeşil buruşuk bezelyeler çaprazlanarak F1 dölünde dihibrit bireyler elde edilir . Oluşan F1 kuşağındaki bireyler ise kendi arasında çaprazlanarak F2 kuşağı elde edilir. Daha sonra F2 dölünde oluşan genotip ve fenotip oranları belirlenir. Heterozigot sarı düzgün tohumlu bezelyelerden SD, Sd, sD, sd gametleri oluşur. Her alel çifti, gamet oluşumu sırasında birbirinden bağımsız olarak ayrılır. Kısaca tohum rengi için kalıtsal olarak aktarılan alelin tohum şekli için aktarılan kalıtsal alel üzerinde etkisi yoktur. Bu durum Mendel'in Bağımsız Açılım İlkesi olarak adlandırılır. F1 kuşağındaki dihibrit bireylerin üretebileceği gametler Punnett karesine yerleştirilerek çaprazlama sonucu oluşabilecek F2 kuşağı oranları bulunur. F2 kuşağının genotip ve fenotip oranları aşağıdaki tabloda verilmiştir.


İstenilen moleküllerin seçici geçirgen zardan difüzyonuna diyaliz denir. Böbrek hastalarının bağlandığı diyaliz makinesi adını bu taşıma şeklinden alır. Böbrekler, vücut sıvılarının bileşimlerinin dengelenmesinde çok önemli rol oynar. Böbrek yetmezliği olan insanlarda böbrekler işlevlerini tam olarak gerçekleştiremediği için bu insanların vücut sıvılarında su, tuz, üre gibi maddelerin oranları artar. Diyaliz, böbrek yetmezliği olan bu kişilerde vücutta biriken fazla sıvı ve atıkların yarı geçirgen bir zar aracılığıyla temizlenmesini sağlar. Böbrek yetmezliği yaşayan bir insanın kanı yarı geçirgen özelliğe sahip bir serum hortumu yardımıyla diyaliz makinesinden geçirilir. Bu makinenin içinde diyaliz sıvısı bulunur. Kandaki üre gibi atıklar, yarı geçirgen bu hortum sayesinde diyaliz sıvısına geçer ve temizlenip hastanın vücuduna geri verilir.


DNA olarak bildiğimiz ancak tam adının Deoksiribonükleik Asit olan nükleik asit ile RNA olarak bildiğimiz Ribonükleik Asit'in özellikleri bakımından karşılaştırmasını maddeler halinde hazırladık. - Yapısında adenin, guanin, sitozin ve timin organik bazları bulunur. - Kendini eşleyebilir ve onarabilir. - Ökaryot hücrelerde çekirdek, çekirdekçik, mitokondri ve kloroplastlarda; prokaryot hücrelerde ise sitoplazmada bulunur. - A/T, G/C, Pürin/Pirimidin oranları 1'e eşittir. - Yapısında deoksiriboz şekeri vardır. - Yıkılıp yeniden yapılamaz. - Protein sentezine dolaylı olarak katılır. - Yapısında inorganik fosfat grubu bulunur. - Çift ipliklidir - Yapısında adenin, guanin, sitozin ve urasil organik bazları bulunur. - Kendini eşleyemez ve onaramaz. - Ökaryot hücrelerde çekirdek, çekirdekçik, sitoplazma, mitokondri, kloroplast ve ribozomlarda; prokaryot hücrelerde ise sitoplazma ve ribozomlarda bulunur. - Böyle bir oran yoktur. - Yapısında riboz şekeri vardır. - Yıkılıp yeniden yapılabilir. - Protein sentezine doğrudan katılır. - Yapısında inorganik fosfat grubu bulunur. - Tek ipliklidir. DNA ve RNA'nın yani Deoksiribonükleik Asit ve Ribonükleik Asit'in karşılaştırması hakkında bilgilerinizi aşağıdaki yorum formunu kullanarak bizimle paylaşabilirsiniz.


DNA molekülü, her hücre bölünmesi öncesinde kendisini eşleyerek kalıtsal bilginin yavru hücrelere eşit miktarda aktarılmasını sağlar. DNA molekülünün nasıl eşlendiği DNA'nın keşfinden sonraki birkaç yıl anlaşılamamıştır. DNA eşlenmesinin nasıl gerçekleştiğini ispatlamak için 1958 yılında Matthew Meselson (Methiv Meselsın, 1930- ) ve Franklin Stahl (Franklin Sıtal, 1929- ) tarafından deneyler yapılarak farklı modeller test edilmiştir. Sonuçta DNA'nın her iki ipliğinin de kendisini eşleyerek yeni birer iplik oluşturduğu yarı korunumlu eşlenme modelinin doğruluğu ispatlanmıştır. Meselson ve Stahl, yaptıkları deney öncesinde azotun ağır izotopu olan 15N içeren besin ortamında Escherichia coli bakterilerinin kültürünü hazırladılar ve kültürdeki tüm bakteri DNA'larının ağır azot içeren moleküllerden oluşmasını sağladılar. Daha sonra bu bakterileri normal azot (14N) içeren ortama transfer ettiler. Bu işlemi yapmalarının nedeni; sadece 15N'li DNA'ları içeren bakteriler santrifüj edildiğinde deney tüpünün altında bantlaşma görülmesi, sadece 14N'lü DNA'ları içeren bakteriler santrifüj edildiğinde ise deney tüpü- nün üstünde bantlaşma görülmesidir. Meselson ve Stahl, bu bilgiyi dikkate alarak tüplerdeki bantlaşmaları gözlemlemiş ve bakteri DNA'larının nasıl eşlendiğini açıklamışlardır. Normal azot içeren ortama aldıkları bakterilerin bir nesil çoğalmasını bekleyip (20 dk.) oluşan bakterileri santrifüj ettiklerinde bantlaşmanın tüpün ortasında oluştuğunu gözlemlemişlerdir. Bunun nedenini, birinci bölünme sonucunda meydana gelen bakteri DNA'larının bir ipliğinin 15N, diğer ipliğinin 14N taşıması yani %100 melez olması şeklinde açıklamışlardır. Bakteriler, iki nesil çoğalmaları beklenip (40 dk.) santrifüj edildiklerinde ise oluşan bakteri DNA'larının %50'sinin melez (14N15N) olduğu, %50'sinin normal azot (14N14N) içerdiği, bu nedenle de hem ortada hem üstte bantlaşma olduğu gözlemlenmiştir (Şekil 1.15). Peki, replikasyon olayı nasıl gerçekleşmektedir? DNA replikasyonunda 12'den fazla enzim ve protein görev almaktadır. Bir DNA molekülünün eşlenmesi, replikasyon orijini adı verilen özel bölgelerde başlar. Prokaryotlarda DNA çembersel olduğu için bir noktadan başlayan replikasyon, iki yönde devam ederek DNA tamamen kopyalanıncaya kadar sürer (Şekil 1.16). Ökaryotların DNA'ları ise prokaryotlardakinin aksine doğrusaldır ve çok daha uzundur. Ökaryot DNA'larında replikasyon sırasında yüzlerce replikasyon orijini oluşur. Böylece DNA eşlenmesi daha kısa sürede tamamlanır (Şekil 1.17). DNA eşlenmesi sırasında helikaz adı verilen enzim, çift sarmalın replikasyon orijinleri bölgelerine gelerek iki kolu tersine büküp açar. Arkasından DNA polimeraz enzimi, ayrılmış olan her DNA ipliğinin karşısına uygun yeni nükleotitleri sıralayarak kalıp DNA ipliklerine uygun birer DNA ipliği daha oluşmasını sağlar (Şekil 1.18). DNA'nın eşlenmesi sırasında önemli bir durum daha vardır. Sentezlenen yeni iplikler farklı şekillerde uzar. DNA polimeraz enzimi, uzayan bir ipliğin sadece 3 ucundaki nükleotidin karşısına yeni nükleotit ekleyebilir. DNA'nın yapısı konusunda anlatıldığı gibi DNA'nın iplikleri birbirine zıt yönde uzanır yani bir ipliğin 3 ucu, diğerinin 5 ucuna karşılık gelir. Bu durumda 3 5 yönünde uzanan kalıp ipliğin karşısına gelecek olan yeni iplik, 5 ucundan 3 ucuna doğru kesintisiz olarak sentezlenir. Diğer kalıp DNA ipliği ise 5 3 yönünde uzanır. Bu nedenle karşısındaki ipliğin kesintisiz bir şekilde sentezlenmesi mümkün olmaz. Replikasyon çatalı açıldıkça yeni iplik, 5 ucundan 3 ucuna doğru uzanan parçalar halinde sentezlenir. Oluşan parçaların bir süre sonra özel enzimlerle birbirine bağ- lanmasıyla kesintisiz bir iplik oluşur. Bu durumda yeni sentezlenen ipliklerden biri, ileriye doğru kesintisiz bir şekilde sentezlenirken diğeri parçalar halinde geriye doğru sentezlenmiş olur. Bu parçalara kendilerini keşfeden Japon bilim insanı Reiji Okazaki (Reici Okazaki, 1930-1975) anısına Okazaki parçaları adı verilmiştir (Şekil 1.18).


Canlının bütün kalıtsal özellikleri DNA' sında bulunur. Hücre bölünmesi öncesinde DNA kendini eşleyerek kopyasını oluşturur. Böylece bölünme sonrası oluşan hücrelere kalıtım materyali eşit olarak aktarılır. DNA'nın kendini eşleyerek kopyasını oluşturmasına replikasyon denir. DNA molekülü kendini yarı korunumlu olarak eşler. Yarı korunumlu eşlemede DNA'nın iki zincirli sarmalı açılarak her bir zincir kalıp görevi görür. Kalıp olarak kullanılan DNA zincirleri kendilerine yeni bir DNA ipliği oluşturur. Yarı korunumlu eşleme tamamlandığında oluşan DNA moleküllerindeki ipliklerden biri eski, diğeri yeni zincirdir. 1958 yılında Matthew Meselson ve Franklin Stahl yaptıkları deneyler sonucunda DNA' nın kendini yarı korunumlu eşlediğini ispat ettiler. Bu deneylerde E.coli bakterilerini ağır azot (15N) atomu içeren bir besin ortamında çoğaltarak E. coli kültürünü hazırladılar. Böylece kültürdeki tüm bakterilerin DNA' larının ağır azot içermesini sağladılar. Bakterileri santrifüj ettiklerinde bantlaşmanın tüpün altında oluştuğunu gözlemlediler. Daha sonra bu bakterileri normal azot (14N) içeren ortama koyarak 20 dk. beklediler. Böylece burada bir nesil çoğalmalarını sağladılar. Bakterileri santrifüj ettiklerinde bantlaşmanın tüpün ortasında oluştuğunu gözlemlediler çünkü bakteri DNA' larının bir ipliği ağır azot (15N), diğer ipliği normal azot (14N) içermekteydi yani tüpteki DNA moleküllerinin tamamı melezdi. Daha sonra bu bakterileri aynı ortamda 20 dk. daha bekleterek iki nesil çoğalmalarını sağladılar. Bakterileri santrifüj ettiklerinde hem ortada hem üstte bantlaşma oluştuğunu gözlemlediler. Bunun nedeni ise oluşan bakteri DNA' larının % 50'sinin normal azot (14N14N) içermesi, % 50'sinin melez (14N15N) olmasıydı. Matthew Meselson ve Franklin Stahl bu sonuçlardan yola çıkarak, DNA' nın kendini eşlerken ipliklerinden birini koruduğunu, korunan ipliğin karşısına ortamdaki maddeleri kullanarak yeni iplik oluşturduğu çıkarımına vardılar. Helikaz enzimi: DNA'nın kendini eşlemesi için çift sarmal zincirlerin açılması gerekir. Helikaz enzimi, replikasyon başlamadan önce DNA sarmalındaki azotlu organik bazlar arasındaki zayıf hidrojen bağlarını kopararak sarmal zincirleri birbirinden ayırır. DNA sarmalını oluşturan zincirlerin birbirinden ayrılmış bu haline replikasyon çatalı denir. Ayrılan zincirler replikasyon sırasında kalıp zincir görevi görür. DNA polimeraz enzimi: Replikasyon sırasında açılan DNA ipliklerinin karşısına uygun nükleotitleri getirerek yeni ipliklerin sentezlenmesini sağlar. Böylece iki tane çift zincirli DNA molekülü sentezlenmiş olur. DNA polimeraz enzimi, replikasyon dışında DNA ipliğinde meydana gelen hataların onarılmasını da sağlar. DNA ligaz enzimi: Replikasyon sırasında oluşturulan DNA parçacıklarını fosfodiester bağıyla birleştirerek tam bir zincir oluşumasını sağlar. DNA'nın replikasyonu genel olarak ökaryot ve prokaryot hücrelerde benzer şekilde gerçekleşir. Prokaryotların DNA'sı halkasal olduğu için replikasyon, replikasyon orijini adı verilen özel bölgeden başlar, iki yönde devam ederek tek noktada sonlanır. Sonuçta birbirinin aynısı olan iki halkasal DNA elde edilir. Ökaryot hücrelerde DNA doğrusaldır ve fazla sayıda replikasyon orijini bulundurur. Ökaryotlarda replikasyon orijinine helikaz enzimi bağlanarak DNA'nın sarmal yapısı açılır. Daha sonra açılan DNA iplikleri kalıp olarak kullanılarak karşılarına DNA polimeraz enzimi ile yeni iplikler sentezlenir.


İnsanların hayatını devam ettirebilmesi için ihtiyaç duyduğu, doğada kendiliğinden oluşmuş, oluşum aşamalarında insan aklının ve tekniğinin herhangi bir etkisi bulunmayan bütün kaynaklara doğal kaynaklar denir. Doğal kaynaklar; yer altı kaynakları , ormanlar ve orman ürünleri, av hayvanları, yabani hayvanlar, su ve su ürünleri, hava, rüzgar, güneş, tarım toprakları, meralar, fosil yakıtlar , doğal turistik kaynaklar gibi canlı ve cansız unsurlardır. Doğal kaynakların bazıları fizyolojik birer ihtiyaçtır. Bazıları insanlar tarafından kullanılıp işlenerek hayati ve ekonomik değeri olan ürünlere dönüşür. Örneğin doğal kaynak olan toprak işlenerek çeşitli tarım ürünleri elde edilir. Doğal kaynakların kullanımı sınırsız ve sürekli değildir. Hava ve su gibi doğal kaynakların sürekli bir döngü ile yenilendiği bilinmektedir. Her ne kadar hava ve su yenilenebilir kaynaklardan olup tükenmese bile kirletilen doğal kaynaklardandır. Kirletildiği durumda da canlılara olan faydası sınırlanmaktadır. Çevre kirliliğinin artması, içilebilir su kaynaklarını ve buradan elde edilen su ürünlerini yok etmektedir. Doğal kaynakların bir kısmı ; kömür, petrol, doğal gaz yenilenemeyen kaynaklardandır. Bu maddelerin oluşumu milyonlarca yıl öncesinde jeolojik devirde gerçekleşmiştir. Tekrar oluşmaları için milyonlarca yıl geçmesi ve dünya şartlarının o zamanki gibi olması gerekmektedir. Doğal kaynaklar kullanılırken ekosistemin dengesini bozmayacak ve kendi kendini yenilemesine izin verecek şekilde hareket edilmesi gerekmektedir. Doğal kaynakların sürdürülebilirliği, doğal kaynakların bugününü ve geleceğini içine alan önemli bir kavramdır. Sürdürülebilirliğin amacı, dünyanın mevcut kaynaklarının korunmasını ve gelecek nesillere aktarılmasını sağlamaktır. Dünya nüfusunun hızla artması, doğal kaynakların çok hızlı bir biçimde tüketilmesine neden olmaktadır. Bu nedenle dünya genelinde ve ülkemizde doğal kaynakları korumak amacıyla bazı önlemler alınmaktadır. Bu önlemler doğal kaynakların korunması, geliştirilmesi, yenilenebilir enerji kaynaklarına daha fazla yer verilmesi ve geri dönüşüm gibi konuları içermektedir. Örneğin erozyon ve erozyonla mücadele etme doğal kaynakların korunması ve geliştirilmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu amaçla Orman ve Su İşleri Bakanlığı erozyonla mücadele etme konusunda önlemler almaktadır. Çölleşme ve erozyonla mücadele için potansiyel ağaçlandırma sahaları belirleyerek bunları bitki örtüsü ile kaplama çalışmaları yapmaktadır. Ayrıca kurulacak baraj gölleri altında kalan özellikli bitkilerin korunması, taşınması ve çoğaltılması ile ilgili çalışmalar, heyelan ve sel tehlikesi olan bölgelerde rehabilitasyon amacıyla önlemler almaktadır. Aynı Bakanlığın bünyesinde bulunan farklı birimler; yabani hayatın korunması ve avlanma, milli parkların korunması, endemik bitkilerin korunması ve yetiştirilip çoğaltılması gibi birçok konuda projeler geliştirip başarılı uygulamalar yapmaktadır. Örneğin tabiatta bulunan yaralı, hasta, yardıma muhtaç yabani hayvanları tedavi ve rehabilite etmek amacıyla farklı bölgelerde yabani hayvan kurtarma ve rehabilitasyon merkezleri kurulmaktadır. Bu merkezlerde şahin, leylek, karabatak, kaya kartalı, pelikan, puhu kuşu, ayı, yılan, kertenkele, deniz kaplumbağası, sincap, yaban keçisi, karaca ve tilki gibi çok sayıda yabani hayvan tedavi edilerek tabii yaşamlarına bırakılmaktadır. Bu merkezlerin sayısının artırılması amacıyla çalışmalar hızlı bir şekilde yürütülmektedir. Ülkemizde gerçekleştirilen doğal kaynakların sürdürülebilirliği ile ilgili önemli projelerden biri Bal Ormanları projesidir. Bu projeyle ilk bakışta arıcılığın desteklenmesi ve geliştirilmesi hedeflenmiş gibi anlaşılabilir. Arıcılığın yaygınlaştırılması ve geliştirilmesi; aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin korunması, gelecek nesillere aktarılması, sürdürülebilir gıda güvenliği ve erozyonun önlenmesi demektir. Bal ormanı oluşturmak için uygun alanlar tespit edilerek bu alana uygun bitki türleri seçilip dikimleri yapılmaktadır. Bölge halkı da arıcılık konusunda teşvik edilmektedir. Bu proje ile hem bal üretimi ve ihracatı artırılmakta hem de çok sayıda arazi, bitki örtüsü ile kaplanarak erozyonla mücadele gerçekleştirilmektedir. Doğal kaynaklardan olan su ürünlerinin sürdürülebilirliği konusunda ülkemizde son yıllarda önemli çalışmalar yapılmaktadır. Bunlardan biri, su ürünleri avcılığının sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla yapılan düzenlemedir. Bu düzenlemeye göre yumurtlama döneminde olan balıkların yuvalarının bozulmamasına ve küçük balıkların büyüyüp gelişmesine fırsat vermek amacıyla belli dönemlerde balık avı yapılmaktadır. Av yasağı da denilen bu uygulama sayesinde belli yıllarda denizlerde yok olacak derecede azalan hamsi balığının sayıca artışı tekrar sağlanmıştır. Ayrıca diğer av hayvanları için de uygun yasalar ve düzenlemeler getirilmiştir. Çünkü av hayvanlarının kontrolsüz avlanması nesillerinin tükenmesine yol açmaktadır. Yenilenebilir enerji kaynaklarından olan rüzgar enerjisi konusunda Türkiye, son yıllarda önemli adımlar atmıştır. Marmara Bölgesi ve Ege kıyıları bu bakımdan yüksek bir potansiyele sahiptir. Dev rüzgar türbinleri sayesinde rüzgar enerjisi doğrudan elektrik enerjisine çevrilebilmektedir. Son yıllarda Türkiye'de gerçekleştirilen diğer bir başarılı uygulama da Sürdürülebilir Yeşil Binalar uygulamasıdır. Bu uygulamayla Yeşil Binalar ile çevre dostu yerleşim alanları oluşturulması amaçlanmaktadır. Türkiye bu konuda dünyada ilk on ülke arasında yer almaktadır. Sürdürülebilirliğin diğer önemli kısmı olan geri dönüşüm konusunda da Türkiye'de başarılı projeler hayata geçirilmiştir. Geri dönüşümün amacı; ham madde ve enerji tüketimini azaltmak, çöp ve atık malzeme miktarını azaltarak çevre kirliliğini önlemeye çalışmaktır. Kağıt, plastik, cam vb. atıklar geri dönüştürülerek doğal kaynakların sürdürülebilirliği hedeflenmektedir. Organik atıkların hem geri dönüştürülmesi hem de bu atıkların yenilenebilir enerji kaynağı olarak kullanılması hedeflenerek ülkemizin farklı bölgelerinde Biyogaz üretim tesisleri kurulmuştur. Biyogaz üretimi ile fosil yakıtların sürdürülebilirliği hedeflenmektedir. Gelecek nesillere temiz bir çevre ve yaşanabilir sağlıklı bir dünya emanet etmek isteniyorsa doğal kaynakların israf edilmeden kullanılması gerekir. Bu konuda bilinçli tüketici olmak gerekliliği unutulmamalıdır. Ayrıca doğal kaynakların bilinçli bir şekilde kullanılması hem insani hem de milli bir görevdir.


- İştah kaybı veya aşırı yeme isteği - Uykusuzluk veya aşırı uyuma - Günlük aktivitelerden zevk almama - Sürekli hüzünlü veya endişeli hissetme - Kendine değersiz veya umutsuz hissetme - Aşırı stres veya panik atakları yaşama - Bebeğe ilgisizlik veya aşırı endişe duyma - Aşırı yorgunluk ve enerjisizlik - Odaklanma veya karar verme zorluğu - Kendine veya bebeğine zarar verme düşünceleri veya girişimleri DSPD belirtileri, genellikle doğumdan sonraki ilk birkaç hafta içinde ortaya çıkar, ancak bazı durumlarda aylar sonra bile görülebilir. DSPD, erken teşhis ve tedavi ile iyileştirilebilir. Eğer DSPD belirtilerinden herhangi birini fark ederseniz, bir sağlık uzmanına danışmanız önemlidir.


Canlının yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için besin ve oksijenin hücrelere, hücrelerde oluşan karbon dioksit ve diğer metabolizma artıklarının da boşaltım organlarına taşınması gerekir. Bu taşıma olayı dolaşım sistemi ile sağlanır. Dolaşım sistemi, madde taşınmasından başka hormonların taşınması, vücut ısısının düzenlenmesi ve bağışıklığın sağlanmasında da görevlidir. Dolaşım sistemi; maddelerin taşınmasını sağlayan kan, kanın tüm hücrelere ulaşmasını sağlayan damarlar ve damarlardaki kanın akışı için gerekli itici gücü bir pompa gibi sağlayan kalpten oluşur. Kalp tüm vücuda kan pompalayan, kastan yapılmış bir organdır. Göğüs kafesi içinde sağ ve sol akciğer arasında yer alır. Geniş kısmı yukarıya, dar kısmı sol akciğere dönük olarak yerleşmiştir. Kalp dört odacıktan oluşan bir organdır. Üstteki iki odacık kulakçık , alttaki iki odacık karıncık adını alır. Kalbin sağ tarafındaki odacıklar sağ kulakçık ve sağ karıncık, sol tarafındaki odacıklar sol kulakçık ve sol karıncık adını alır. Bu odacıklarda kanın akışı kulakçıklardan karıncıklara doğrudur. Kulakçık ve karıncıklar arasında, kanın tek yönde akmasını sağlayan ve kulakçıklara geri kaçışını önleyen kapakçıklar vardır. Sağ kulakçık ile sağ karıncık arasında üç parçalı kapakçık, sol kulakçık ile sol karıncık arasında iki parçalı kapakçık bulunur. Kalbin sol karıncığından çıkan aort ve sağ karıncığından çıkan akciğer atardamarlarında da yarım ay şeklinde tek yönlü açılan yarımay kapakçıkları vardır. Bu kapakçıklar kalpten pompalanan kanın kalbe geri dönmesini engeller. Kalbe giren damarlara toplardamar, kalpten çıkan damarlara atardamar denir. Kulakçıklar toplardamarlarla, karıncıklar atardamarla bağlantılıdır. Sol kulakçığa akciğerden gelen ve oksijence zengin kan taşıyan akciğer toplardamarı, sağ kulakçığa tüm vücuttan gelen ve karbondioksitçe zengin kan taşıyan alt ve üst ana toplardamarlar bağlanır. Sol karıncıktan aort atardamarı çıkar ve tüm vücuda oksijence zengin kanı taşır. Sağ karıncıktan ise akciğer atardamarı çıkar ve akciğerlere oksijence fakir kanı taşır. Kalp dıştan içe doğru perikart, miyokart ve endokart adı verilen üç tabakadan oluşur. Perikart en dışta bulunan, bağ doku yapılı, çift katlı zardan oluşan tabakadır. Bu zarların arasında bulunan sıvı sürtünmeyi azaltarak kalbin kolay çalışmasını sağlar. Miyokart, ortada bulunan tabakadır ve kalp kasından oluşur. Karıncıklardaki miyokart kulakçıklardakine göre daha kalındır. Tüm vücuda kan sol karıcıktan pompalandığı için sol karıncıktaki miyokart, sağ karıncığa göre daha kalındır. Endokart ise en içteki tabakadır. Kaygan yapıda olması kanın akışını kolaylaştırır. Kalbin sağ tarafındaki odacıklarda vücuttan gelen oksijence fakir kan, sol tarafındaki odacıklarda ise akciğerden gelen oksijence zengin kan bulunur. Kan dolaşımı kalple akciğerler ve kalple tüm vücut arasında olur. Kalple akciğerler arasında olan dolaşım küçük kan dolaşımı, kalple tüm vücut arasında olan dolaşım büyük kan dolaşımı olarak adlandırılır. Kalpteki oksijence fakir kan akciğer atardamarı ile sağ karıncıktan çıkıp akciğerlere giderek oksijence zenginleştikten sonra akciğer toplardamarıyla sol kulakçığa döner. Kalbin sol kulakçığına akciğer toplardamarıyla gelen oksijence zengin kan, sol karıncığa geçerek aortla sol karıncıktan çıkıp tüm vücudu dolaşır. Tüm vücudu dolaşarak oksijence fakirleşen kan, alt ve üst ana toplardamarlarla kalbin sağ kulakçığına döner. Kalp sinir sisteminden herhangi bir uyarı gelmeden yapısı gereği kendi kendine uyarı oluşturarak atmaya başlar. Embriyo döneminin 4. haftasından itibaren atmaya başlayan kalp yaşam boyu hiç durmadan atmaya devam eder. Kalbin çalışmasının kontrolü her ne kadar kendi yapısındaki özelleşmiş dokularla sağlansa da bazı faktörler kalbin ritmik kasılması üzerinde etkilidir. Örneğin adrenalin ve tiroksin hormonları ile kahvede bulunan kafein ve çayda bulunan tein gibi uyarıcı maddeler kalbin çalışmasını hızlandırır. Vagus siniri ile asetilkolin hormonu ise hızlanan kalp ritmini yavaşlatır. Kalbin ritmik kasılma ve gevşemesinin atardamarlarda hissedilmesine nabız denir. Kalbin kasılıp gevşemesi sırasında kanın atardamar duvarına yaptığı basınca tansiyon denir. Tansiyon, büyük ve küçük tansiyon olarak iki çeşittir. Büyük tansiyon karıncıkların kasılması sırasında kanın atardamar duvarına yaptığı basınçtır. Küçük tansiyon karıncıkların gevşemesi sırasında kanın atar damar duvarına yaptığı basınçtır. Sağlıklı bir yetişkinde dinlenme halinde büyük tansiyon 120 mm Hg, küçük tansiyon ise 80 mm Hg'dir. Kalpten pompalanan kan damarlar ile tüm vücuda taşınırken vücuttaki kan da yine damarlar ile kalbe taşınır. Kan dolaşım sisteminde atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üç çeşit damar bulunur. Atardamarlar kanı kalpten alarak doku kılcallarına iletir. Bu damarlar dıştan içe doğru lifli bağ doku, elastik lifler içeren düz kaslar ve epitel dokudan oluşan endotel tabakası olmak üzere üç tabakadan oluşur. Endotelin kaygan bir yapıda olması kan akışı sırasında oluşabilecek sürtünmeyi en aza indirir. Atardamarlar kalpten çıkan damarlar olduğu için kan basıncı ve kanın akış hızı yüksektir. Bu basınca dayanabilmek için bol miktarda elastik lif taşırlar. Bu lifler aynı zamanda damara kazandırdığı esneklik sayesinde kanın damar içinde ilerlemesini sağlar. Atardamarlar oksijence zengin kan taşırken sadece akciğer atardamarı oksijence fakir kan taşır. Bu damarlarda kanın hareketi karıncıkların kasılmasıyla oluşan basınç, atardamardaki düz kasların kasılması, arkadan gelen kanın öndekini itmesi ve yer çekimi gibi olayların etkisi ile gerçekleşir. Kanı, doku ve organlardan kalbe getiren damarlardır. Toplardamarlar atardamarlarda olduğu gibi bağ doku, düz kas ve endotel olmak üzere üç tabakadan meydana gelmesine rağmen bazı farklar vardır. Bu farklar; biri dış tabakadaki bağ dokunun liflerinin az olması, orta tabakada yer alan kas dokunun ince olması ve elastik lifler bulunmamasıdır. Toplardamarlarda kan basıncı düşüktür. Bu damarların çeperleri atardamarlara göre daha ince, çapları daha büyüktür. Bu nedenle daha çok kan bulundurur. Kanın akış hızı atardamarlara göre daha yavaştır. Vücudun üst bölgelerindeki kanın kalbe akışında yer çekimi rol oynar. Vücudun alt bölgelerindeki kanı kalbe getiren toplardamarlarda ise tek yöne açılan ve kanın yer çekimine bağlı olarak geriye akışını önleyen kapakçıklar etkilidir. Ayrıca damarların etrafındaki iskelet kaslarının kasılması, soluk alma sırasında göğüs boşluğunun artan hacmi, kulakçıkların gevşemesi ile oluşan emme basıncı toplardamarlardaki kanın hareketinde etkilidir. Kılcal damarlar atardamar ile toplardamar arasında bulunur. İnce çeperlidir ve endotel adı verilen tek sıralı yassı epitel doku hücrelerinden oluşur. Düz kas ve bağ doku içermez. Kılcal damarlar tüm vücudu bir ağ gibi sararak geniş Görsel 4.14. Kılcal damar ağı bir yüzey oluşturur. Böylece kan ile doku sıvısı arasında madde alışverişini kolaylıkla yapar. Kan basıncını; kalbin atış gücündeki artış, kan miktarındaki artış ve kan damarlarının büzülmesi artırır. Aort, kalpten çıkan ve kanı tüm vücuda götüren damar olduğu için kan basıncı en yüksek bu damardadır. Kılcal damarlarla doku hücreleri arasında madde alışverişini etkileyen iki farklı basınç vardır. Bunlar kan basıncı ve kandaki proteinlerden kaynaklanan ozmotik basınç 'dır. Kan basıncı kalbin kanı pompalamasıyla oluşan basınçtır ve atardamar ucundan toplardamar ucuna doğru azalır. Ozmotik basınç ise kan plazmasında bulunan çeşitli proteinlerden kaynaklanan basınçtır. Bu moleküller kılcal damardan çıkamadığı için damar içindeki ozmotik basınç değişmez. Kılcallarda, atardamar ucundan toplardamar ucuna gidildikçe kan basıncı azalırken ozmotik basınç değişmez. Kan basıncının ozmotik basınçtan büyük olduğu yerlerde kılcallardan doku sıvısına, ozmotik basıncın kan basıncından büyük olduğu yerlerde ise doku sıvısından kılcallara madde geçişi olur. Böylece kanın içindeki besin ve oksijen doku hücrelerine, hücrelerdeki atık maddelerde kana geçer. Kan, vücudu bir ağ gibi saran damarlar içinde dolaşır. Kanın görevleri genel olarak taşıma, düzenleme, savunma ve korumadır. Taşıma görevi: Akciğerlerden aldığı oksijeni ve sindirim sonucu oluşan besin monomerlerini hücrelere, hücrelerden aldığı metabolik atıkları böbreklere, karbondioksiti ise akciğerlere taşır. Ayrıca salgı bezleri tarafından üretilen hormonları da hedef hücrelerine taşır. Düzenleme görevi: Vücudun su, asit, baz dengesinin düzenlenmesinde ve vücut sıcaklığının sabit tutulmasında görev alır. Savunma ve koruma görevi: Kan, vücuda giren zararlı maddeleri etkisiz hale getirir. Bu durum kanda bulunan akyuvarlar ve antikorlar ile sağlanır. Ayrıca yaralanma durumunda pıhtılaşarak hem kanamayı durdurur hem de yara açıklığından mikropların girmesini engeller. Kan doku, kan hücreleri ve plazmadan oluşur. Kan hücreleri; oksijen taşıyan alyuvarlar , savunmada görev alan akyuvarlar ve pıhtılaşmada görev alan kan pulcuklarından meydana gelir. Aktif hareket edemeyen kan akışıyla bir yerden başka bir yere taşınan hücrelerdir. 1 mm3 kanda yaklaşık 4-5 milyon alyuvar vardır. Yapılarında kana kırmızı rengini veren hemoglobin bulunur. Hemoglobin, oksijen ve karbon dioksidin taşınmasında görev alır. Alyuvar sayısı cinsiyete, yaşa ve deniz seviyesinden yüksekliğe göre değişir. 1 mm3 kanda erkeklerde 5 milyon, kadınlarda ise 4 milyon kadar alyuvar bulunur. Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça atmosferdeki oksijen miktarı azaldığı için alyuvar sayısı artar. Gebeliğin 3-5. aylar arasında karaciğer ve dalakta üretilen alyuvarlar, gebeliğin 5. ayından itibaren yaşamın sonuna kadar kırmızı kemik iliğinde üretilir. Alyuvarlar ilk oluştuklarında çekirdekleri ve organelleri bulunur. Olgunlaştıklarında bu yapılarını kaybettikleri için bölünemez ve kendilerini yenileyemez. Ömürleri ortalama 120 gündür. Ömürlerini tamamlayan alyuvarlar karaciğer ve dalakta parçalanır. 1 mm3 kanda yaklaşık 8 bin-10 bin arasında bulunan akyuvarlar, renksiz kan hücreleridir. Alyuvarlardan farklı olarak bu hücrelerin çekirdekleri ve organelleri vardır. Vücutta enfeksiyon olduğunda akyuvar sayısı artar. Sayısı artan akyuvarlar enfeksiyona neden olan yabancı maddeleri etkisiz hale getirir. Ayrıca akyuvarlar hasar görmüş doku parçalarını da yok eder. Akyuvarların ömürleri genelde 4 saat ile 4 gün arasında değişir. Akyuvarlar kemik iliğinde üretilir. Üretim yeri olan kemik iliğinde olgunlaşanlarına B lenfosit, timüs bezinde olgunlaşanlarına T lenfosit denir. T lenfositleri antijene doğrudan saldırarak vücudu savunur. B lenfositleri ise salgıladıkları maddelerle bakteri ve virüsleri etkisiz hale getirir. 1 mm3 kanda 150 ila 400 bin kadar kan pulcuğu bulunur. Renksiz ve çekirdeksiz olup kemik iliğindeki büyük hücrelerden kopan parçalardan oluşur. Kan pulcukları kanın pıhtılaşmasında görevli özel bir protein üretir. Böylece yaralanma durumunda pıhtılaşmaya yardımcı olarak kanın damardan dışarı akmasını engeller. Ömürleri yaklaşık 7-10 gündür. Ömrünü tamamlayan kan pulcukları karaciğer ve dalakta parçalanır. Kan plazmasının yaklaşık %90' ı sudur. Bununla birlikte plazma proteinleri , besin maddeleri, metabolik artıklar, solunum gazları, hormonlar gibi çeşitli maddeler bulunur. İnsanlarda kan nakillerinde dikkate alınan A, B, AB ve O olmak üzere dört farklı kan grubu vardır. Bu farklı kan grupları alyuvarların zarında bulunan antijen çeşidi ve alyuvarların plazmasında bulunan antikor çeşidi ile belirlenir. Tabloda da görüldüğü gibi A kan grubuna sahip bir kişinin alyuvarlarının zarında A antijeni, plazmasında anti-B antikoru vardır. B kan grubuna sahip kişinin alyuvarlarında B antijeni, plazmasında anti-A antikoru vardır. AB kan grubundaki kişinin alyuvarlarının zarında A ve B antijenleri varken plazmasında antikor bulunmaz. 0 kan grubundaki kişinin alyuvar zarında antijen bulunmazken, plazmasında anti-A ve anti-B antikorları vardır. Kan nakillerinde A antijeni ile anti-A, B antijeni ile anti-B bir araya gelmemelidir çünkü bu durumda alyuvarlar birbirine yapışır, kümelenir ve çökelme meydana gelir. Örneğin A kan grubuna sahip bir kişinin kanı, B kan grubuna sahip bir kişiye verildiğinde B kan grubundaki anti-A antikorları, A kan grubundan gelen A antijenlerine tutunarak alyuvarların kümelenmesine ve çökelmesine neden olur. Bu durumda damarlar tıkanır ve ölüme kadar giden bir süreç gerçekleşebilir. Kan gruplarının belirlenmesinde etkili olan diğer bir durum Rh faktörüdür. Alyuvarlarda Rh antijeni taşıyan kana Rh , taşımayan kana Rh adı verilir. Kanda Rh antijeni için bir antikor yoktur. Rh kana sahip birine Rh kan verildiğinde hazır Rh antikoru olmadığından önemli bir çökelme gerçekleşmez fakat Rh antikorları oluşur. Bu kişiye ikinci kez Rh kan verilirse ilk nakil sırasında oluşturulan antikorlar alyuvarları çökeltir. Kan nakillerinde en uygunu her grubun kendi kan grubundan kan almasıdır. Böylece çökelme olmayacaktır. Aksi durumda kanda çökelmeler meydana gelerek ölüme kadar giden sonuçlar ortaya çıkabilir. Kan, yapay olarak üretilemeyen ve kaynağı canlı vücudu olan bir sıvıdır. Kan bağışı, kan bekleyen insanların hayatlarının kurtarılmasını sağlayan önemli bir davranıştır. Bu nedenle 50 kg'ın üzerinde 18-65 yaş arasında bulunan, hemoglobin değeri normal olan ve önemli bir sağlık sorunu olmayan kişiler kan bağışında bulunmalıdır. Kan bağışı, aynı zamanda kan veren kişilerin de kan üretiminden sorumlu olan hücrelerinin uyarılarak yenilenmesini sağlar. Kan nakillerinde kanda bulunan bazı virüs ve bakteriler, alıcı kişinin doku ve organlarında hastalıklara neden olabilir. Bu nedenle kan nakillerinde test edilmiş kan kullanılır. Kan dolaşımı ile dokulara gelen maddeler kılcal damarlardan doku sıvısına geçerek hücrelere, hücrelerden de kılcal damarlara geçerek kan dolaşımına geri katılır fakat doku sıvısına geçen küçük proteinler, akyuvarlar ve bazı maddeler kılcal kan damarlarına geri dönemez ve doku sıvısında kalır. Doku sıvısında kalan bu maddelerin kan dolaşımına katılması lenf sistemi ile olur. Lenf sistemi; lenf sıvısı, lenf damarları ve lenf düğümünden oluşur. Bazı akyuvar çeşitlerini üreterek vücudun bağışıklığına katkı sağlamak ve yağların sindirimi sonucu oluşan yağ asidi ve gliserolün kan dolaşımına karışmasını sağlamak da lenf dolaşımının görevlerindendir. Lenf dolaşımı, kan dolaşımına göre oldukça yavaştır. Lenf sıvısı, kandan farklı olarak alyuvar bulundurmaz. Bu yüzden renksizdir. Lenf damarları ise kan dolaşımından farklı olarak atardamar içermez. Sadece kılcal ve toplardamarlardan oluşur. Lenf kılcal damarlarının doku sıvısında olan ucu açık diğer ucu kapalıdır. Ayrıca lenf toplardamarlarında lenf sıvısının geriye akmasını önleyen kapakçıklar vardır. Böylece lenf sıvısı lenf sisteminde tek yönlü dolaşım sağlayarak kalbe ulaşır. Lenf kılcalları doku sıvısından topladıkları lenf sıvısını lenf toplardamarlarına iletir. Lenf toplardamarları da kan dolaşımına bağlanarak lenf sıvısının kana karışmasını sağlar. Atardamar olmadığı için lenf sıvısı toplardamarlarla kalbe doğru gider. Lenf sıvısı kana karışırken iki yol izler. Bağırsaklardan emilen yağlı besinler ve vücudun alt kısmından toplanan lenf sıvısı, göğüs kanalıyla sol köprücük altı toplardamarına geçerek kana karışır. Vücudun diğer kısımlarından toplanan lenf sıvısı ise boyun bölgesi büyük lenf damarı ile sağ köprücük altı toplardamarına geçerek kana karışır. Kana karışan lenf üst ana toplardamara geçerek kalbin sağ kulakçığına iletilir. Lenf damarlarının birleştiği yerlerde lenf düğümleri bulunur. En önemli lenf düğümleri dalak ve bademciklerdir. Lenf düğümleri bağışıklık hücreleri olan lenfositleri üretir. Lenfositler de bakteri ve yabancı maddelerin dolaşım sistemine girmesini engelleyerek vücut savunmasında görev alır. Vücut bir enfeksiyonla savaşırken, Lenfositler hızla çoğaldıklarından, lenf düğümleri şişer ve hassas hale gelir. Doktorun hastanın boynundaki, koltuk altındaki ve kasıklarındaki lenf düğümlerinde şişme olup olmadığını kontrol etmesinin nedeni budur. Lenf damarlarının tıkanması ya da damarlarda bulunan kapakçıkların yapısının bozulması sonucunda, lenf sıvısının kan dolaşımına katılımı tam olarak gerçekleşemez ve doku arası boşluklarda sıvı birikir. Bu duruma ödem denir. Ayrıca kılcal damarlardaki kan basıncının artması, kılcal damarların geçirgenliğinin artması, dokulardaki sodyum miktarında oluşan değişiklikler de ödeme neden olabilir.


Canlılar, iç ve dış çevrelerindeki değişiklikleri algılayıp bunlara uyum sağlayabildikleri sürece yaşamlarını devam ettirebilir. Çevrelerindeki değişiklikleri duyu organlarıyla algılarlar. İnsanda deri, dil, burun, göz ve kulak olmak üzere beş duyu organı vardır. Bu duyu organları sırasıyla dokunma, tat alma, koklama, görme ve işitme duyularının algılanmasını sağlar. Duyu organlarında çeşitli uyarıları almak için özelleşmiş hücreler vardır. Bu hücrelere reseptör denir. Tabloda da görüldüğü gibi her duyu organının reseptörü belirli bir uyaranı alacak biçimde özelleşmiştir. a. Sert Tabaka: Gözün en dış tabakasıdır. Bu tabakaya gözün beyazı da denir. Gözü sarar ve iç tabakaları korur. Bağ doku yapısında olan sert tabaka öne doğru saydamlaşarak korneayı oluşturur. Kornea göze gelen ışığı kırarak ışığın göz merceğine ulaşmasını sağlar. b. Damar Tabaka: Sert tabakanın altında yer alır. Gözü besleyen kan damarları bakımından zengindir. İçerdiği pigmentlerden dolayı koyu renkte görünür. Pigmentler göze gelen ışığın çoğunu emerek göz içinde oluşabilecek ışık yansımasını engeller. Böylece görüntünün net olması sağlanır. Damar tabaka gözün ön kısmında farklılaşarak göze rengini veren irisi oluşturur. İrisin tam ortasında bulunan açıklık göz bebeği adını alır. Göz bebeği fazla ışıkta daralıp, az ışıkta genişleyerek göze giren ışık miktarını ayarlar. Göz bebeğinin genişleyip daralmasını irisi tutan kaslar sağlar. Bu kaslar otonom sinir sistemi tarafından kontrol edildiği için istemsiz çalışır. İrisin arkasında göz merceği yer alır. Mercek, göze gelen ışınları ikinci kez kırarak ağ tabaka üzerinde sarı benek adı verilen bir noktada toplar. Uzağa ve yakına bakıldığında net görmeyi sağlamak için göz merceğinin kalınlığının ayarlanması gerekir. Bunun için kirpikli cisim adı verilen yapı kasılıp genişleyerek merceğin kalınlığını ayarlar. Buna göz uyumu denir. Saydam tabaka ile göz merceği arasında kalan boşluk ön oda, mercek ile iris arasında kalan boşluk arka oda adını alır. Bu odaların içi özel bir sıvı ile doludur. Bu sıvı hem gözün canlılığını hem de şeklinin korunmasını sağlar. Mercek ile retina arasında kalan kısım gözün en büyük boşluğunu oluşturur. Bu kısım da camsı sıvı adı verilen jelimsi bir sıvıyla doludur. Bu sıvı göz küresinde iç basınç meydana getirerek gözün şeklinin sabit kalmasını sağlar. c. Ağ tabaka : Göz küresinin en iç kısmında bulunan tabakadır. Bu tabakada ışığı algılayan fotoreseptörler ve ağ şeklinde dağılmış sinir hücreleri bulunur. Göz merceğinde kırılan ışık fotoreseptörlerin en yoğun olarak bulunduğu yer olan sarı benek üzerine düşerek burada cismin ters görüntüsünü oluşturur. Sarı benekteki reseptörlerin uyarılmasıyla oluşan impuls buradaki görme sinirlerine iletilir. Görme sinirleri bu impulsu beynin görme merkezine götürür. Görme merkezinde değerlendirildikten sonra görüntü net, düz ve renkli hale getirilir. Göze yardımcı yapılar kaşlar, göz kapakları, kirpikler, gözyaşı bezleri ve göz kaslarıdır. Kaşlar ve kirpikler gözü yoğun ışınlarından korurken göz kapakları ile birlikte yabancı maddelerin göze kaçmasını da engeller. Gözyaşı bezleri ürettikleri gözyaşı ile hem gözü nemli tutar hem de gözyaşında bulunan bazı enzimler ile göze ulaşan mikropları yok eder. Ağlama durumunda gözyaşı bezlerinde üretilen gözyaşı salgısı gözden dışarı taşar. Göz kasları gözün sağa-sola, yukarı-aşağı hareket etmesini sağlar. Bu kasların düzgün çalışmaması durumunda çift görme ya da şaşılık gibi sorunlar ortaya çıkar. a. Dış Kulak: Kulak kepçesi ve kulak yolundan oluşur. Kulak yolunun sonunda kulak zarı bulunur. Kulak zarı, orta kulak ile dış kulağı birbirinden ayırır. Kıkırdaklı bir yapı olan kulak kepçesi çevreden gelen ses dalgalarını toplar, kulak yolu ise bu ses dalgalarını kulak zarına iletir. Kulak zarı gelen ses dalgaları ile titreşir ve bu titreşimleri orta kulağa iletir. Kulak yolunda yapışkan bir madde salgılayan bezler vardır. Bu salgı kulağa giren toz gibi maddeleri tutarak kulak kirini oluşturur. Aynı zamanda kulak zarını nemlendirerek esnekliğini artırır. b. Orta kulak: Dış kulak ile iç kulak arasında yer alır. Kulak zarı ile dış kulaktan, oval pencere ile iç kulaktan ayrılır. Orta kulakta bulunan, çekiç, örs ve üzengi adı verilen kemikler ses dalgalarının kulak zarında oluşturduğu titreşimleri oval pencereye iletir. Orta kulak östaki borusu adı verilen bir kanal ile yutağa açılır. Östaki borusunun yutağa uzanan ucu normalde kapalıdır ancak esneme, yutma, aksırma gibi durumlarda açılarak orta kulak boşluğundaki hava basıncı ile dış ortamdaki hava basıncının dengelenmesini sağlar. Böylece kulak zarının zarar görmesini önler. c. İç Kulak: İşitme ve dengenin sağlanması iç kulakta gerçekleşir. İç kulağı oluşturan yapılar; dalız, salyangoz, yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuktur. Dalız ve salyangoz işitme olayından, yarım daire kanalları, kesecik ve tulumcuk denge olayından sorumludur. Dalız; orta kulaktan sonra gelen iç kulağın ilk bölümüdür. Oval pencereden gelen ses dalgalarını salyangoza iletir. Salyangoz; içi sıvı dolu kanallardan oluşan bir yapıdır. Görüntü olarak salyangoza benzediği için bu adı alır. Salyangoz kanallarından birinde korti organı adı verilen bir yapı vardır. Korti organındaki mekanoreseptör adı verilen reseptörler, gelen ses dalgalarını impulsa dönüştürerek işitme sinirlerine aktarır. İşitme sinirleri de bu impulsları beynin işitme merkezine götürerek sesin duyulmasını sağlar. Yarım daire kanallarında bulunan denge reseptörleri ve endolenf sıvısı, dönme hareketi sonucu oluşan vücudun konum değişikliğini algılar. Kesecik ve tulumcuk yerçekimine karşı yapılan konum değişikliğini algılar. Kesecikte ve tulumcukta denge reseptörleri ve otolit adı verilen denge taşları vardır. Vücudun konumu değiştiğinde bu taşlar hareket eder ve duyu reseptörlerine basınç yapar. Basınç değişikliği bu hücrelerde impuls başlatır. İmpuls denge sinirleriyle beyne ulaşır. Böylece vücudun yerçekimine karşı yapılan konum değişikliği algılanır. Deri, dokunma duyusu organıdır. Basınç, sıcaklık, sertlik, yumuşaklık, yüzeylerin pürüzlü veya düzgün oluşu gibi özellikleri algılar. Aynı zamanda vücudun dış yüzeyini örterek koruyucu bir tabaka oluşturur. Derinin yapısını iki temel doku oluşturur: epitel doku ve temel bağ dokudur. Epitel doku, vücudun dışını sarar, vücut boşluklarının ve organların içini kaplar, kan damarı ve sinir bulundurmaz. Epitel doku hücreleri arasında boşluklar yok denecek kadar azdır. Sindirim ve solunum organları ile damarların iç yüzeyi epitel doku hücrelerinden oluşur. Kübik, silindirik ya da yassı şekilleri olan epitel doku hücreleri bulunduğu yere göre örtü, emilim, salgı yapma ve duyuları algılama gibi farklı görevleri üstlenir. Temel bağ doku, deriyi oluşturan dokulardan biridir. Vücutta geniş bir alana yayılır. Temel bağ doku diğer doku ve organların arasını doldurur, doku ve organlara desteklik sağlar. Bulundurduğu kan damarları sayesinde organların beslenmesinde ve vücudun savunmasında rol oynar. Deri üst deri ve alt deri olmak üzere iki bölümden oluşur. a. Üst deri, örtü epitelinden oluşur. Burada kan damarları ve sinirler yoktur. Bu yüzden buradaki hücrelerin beslenmesi bağ dokudan difüzyonla olur. Üst derinin üst kısmı ölü, alt kısmı canlı hücrelerden oluşur. Korun tabakası deriyi mikroorganizmalara, vurmaya, çarpmaya karşı korur. Bu bölümdeki ölü hücreler saç ve tırnak gibi yapıları oluşturur. Malpighi tabakasında ise deriye rengini veren melanin pigmentini sentezleyen hücreler vardır. b. Alt deride kan damarları, sinirler, kıl kökleri, elastik ve kollajen lifler, düz kaslar, ter ve yağ bezleri bulunur. Aynı zamanda sıcak, soğuk, ağrı gibi duyuları alan duyu reseptörleri de alt deride yer alır. İnsanda solunum organı olan burun, koku alma organı olarak da görev yapar. Burun, geniş bir boşluğa sahiptir. Koku, bu boşluğun en üst bölgesinde yer alan küçük bir alanda algılanır. Bu alana sarı bölge adı verilir. Sarı bölgede duyu hücreleri bulunur. Bu hücreler beyindeki koku soğancığı ile bağlantılıdır. Sarı bölgede mukus bulunur. Koku mukus tabakası içinde çözünür ve duyu hücrelerini uyarır. Duyu hücreleri uyarıldığında oluşan impulslar koku soğancığında bulunan koku sinirleri tarafından beyne taşınır ve koku algılanır. Uzun süre aynı koku alınırsa duyu hücreleri yorulur ve koku hissedilmez. Dil; konuşma, beslenme ve yutmaya yardımcı olmanın yanında tat almayı da sağlayan duyu organıdır. Dili örten epitel dokuda tadı alan ve papilla adı verilen küçük çıkıntılar vardır. Papillalarda tat duyusunu algılayan duyu hücrelerinin bulunduğu tat tomurcukları bulunur. Tat tomurcukları, tükürük sıvısında çözünen maddeleri algılar ve duyu sinirlerini uyarır. Duyu sinirleri bu impulsları beyne iletir ve tat algılanır. Dilde bulunan tat tomurcukları tatlı, tuzlu, ekşi ve acı olmak üzere dört temel tadı algılar. Dilin ön ucu tatlıyı, ön-yan kısımları tuzluyu, arka-yan kısımları ekşiyi, arka ucu ise acıyı algılamaya karşı daha duyarlıdır.


1. Bebeğiniz hazır olana kadar bekleyin: Bebeğinizin hazır olduğunu gösteren bazı işaretler arasında başını dik tutabilme, çiğneme ve yutma reflekslerinin gelişmesi ve yeterli kilo alması yer alır. 2. Yeni gıdaları tek tek tanıtın: Bebeğinize yeni gıdaları tek tek tanıtmak, alerjik reaksiyonları belirlemek ve bebeğinizin hangi gıdalara daha iyi tolerans gösterdiğini anlamak için önemlidir. 3. Gıdaları yavaşça sunun: Bebeğinizi yavaşça ve sabırla beslemek, yutmakta zorlanmasını ve boğulma riskini azaltır. 4. Tekrar denemeden önce birkaç gün bekleyin: Bebeğinizin yeni bir gıdaya karşı alerjisi olup olmadığını görmek için, her yeni gıda tanıtımından sonra birkaç gün bekleyin ve belirtileri gözlemleyin. 5. C vitamini kaynaklarına dikkat edin: Bebeğinizin demir emilimini artırmak için, ek gıda olarak verilen gıdaların içinde C vitamini kaynaklarına da yer verin. 6. Bebeğinizin besin ihtiyaçlarına uygun gıdalar seçin: Bebeklerin enerji ve besin öğelerine ihtiyaçları vardır. Bu nedenle, sağlıklı bir diyet için çeşitli gıdalar seçmek gereklidir. 7. Tuz ve şeker kullanımını sınırlayın: Bebeğinizin tuz ve şeker alımını sınırlamak, sağlıklı bir diyet oluşturmanıza yardımcı olur. Ek gıdaya geçiş süreci zaman alabilir ve bazen zorlu olabilir. Sabırlı olmak, bebeğinizin ihtiyaçlarına uygun gıdalar seçmek ve onları yavaşça tanıtmak, bu geçiş dönemini daha kolay hale getirecektir.


Omurgasızların en büyük grubudur. Eklem bacaklılar olarak adlandırılan canlı grubu kabuklular, örümcekler, çok ayaklılar ve böcekleri içine alır. Çoğunluğu böcek olmak üzere yaklaşık bir milyon eklem bacaklı canlı türü tanımlanmıştır. Kara hayatına en iyi uyum yapmış omurgasızlardır. Vücutları bölmeli, hareket organları eklemlidir. Protein ve kitinden oluşmuş dış iskeletleri vardır. Eklem bacaklılar otçul, etçil ya da hepçil olabilir. Beslenmelerine bağlı olarak ağız yapıları farklılık gösterir. Örneğin kanla beslenen sivrisinekte emici özelliğe sahip ağız yapısı gelişmiştir. Akreplerde ise ağız yapısı kerpeten şeklindedir. Solunumları ise çoğunda trakelerle, örümceklerde kitapsı akciğerler, suda yaşayanlarda solungaçlarla gerçekleşir. Vücutta oluşan atık maddeleri uzaklaştırmak için özelleşmiş boşaltım organları vardır. Gelişmiş bir sinir sistemi bulunur. Duyu organları, özellikle gözleri, iyi gelişmiştir. Sinir sistemleriyle eş güdümlü çalışan gelişmiş kaslarıyla hareket eder. Bazılarında kanatlar gelişmiştir ve uçabilirler. Eşeyli ürerler ve genellikle yumurta bırakarak çoğalırlar. Yumurtadan çıkan organizmalar gelişim dönemlerinde başkalaşım geçirir. Kabuklular: Kabukları serttir. Çoğu tatlı suda ve denizde, bir kısmı ise karaların nemli bölgelerinde yaşar. Solungaç solunumu yaparlar. Bu gruba örnek olarak istakoz, yengeç, karides, kerevit, su piresi verilebilir. Besin ve ekonomik değerleri nedeniyle özel olarak üretilen türleri bulunur. Örümcekler, akrepler, keneler: Hemen hepsi karada yaşayan hayvanlardır. Dört çift bacak taşımasıyla görünüş olarak diğer eklem bacaklılardan ayırt edilir. Baş ile göğüs bölgesi birbiriyle kaynaşmış durumdadır. Su kenesi, örümcek, kene, akarlar ve akrep bu grubun örneklerindendir. Çok ayaklılar: Vücutları uzun ve bölmelidir. Her bölmede ayak bulunur. Çıyanlarda her bölmede bir çift, kırkayakta ise iki çift ayak vardır. Bazı türleri zehirlidir. Böcekler: Tüm canlılar içinde tür bakımından en geniş gruba sahiptir. Çoğu türleri karada yaşar. Üç çift bacağa sahiptir, genellikle iki çift kanatları vardır. Böcekler, ipek, kozmetik, mum, ziynet eşyası, ilaç vb. yapımında kullanılır. Bitkilerin tozlaşmasında, biyolojik savaşta, yabani ot mücadelesinde ve canlı yem üretiminde böceklerden yararlanılır. Canlı yem; akvaryum balıkları, birçok kuş türü, su kaplumbağaları, bukalemun, kurbağa, semender gibi evde beslediğimiz hayvanlar ve olta balıkçılığında kullanılan ideal besindir. Canlı yemin nasıl üretildiğini öğrenebilmek için Canlı yem üretimi etkinliğini yapınız.


A) Akarsular, göllere göre daha fazla canlı çeşitliliğine sahiptir. B) Göller, akarsulara göre daha derindir. C) Göller, akarsulara göre daha durgundur. D) Akarsuların sıcaklığı, göllerinkinden fazladır.


A) Enerji akışı canlı varlıklar arasında, döngüler ise cansız varlıklar arasında devam eder. B) Enerji akışı, madde döngülerinin tersine tek yönlü gelişir. C) Bakteriler, döngülerde önemli görevler gerçekleştirseler de enerji akışında çalışmaz. D) Enerji akışı, ekosistemlerde hayati önem taşırken aynı durum döngüler için geçerli değildir.


İnsanın ekosistemdeki rolünü gösterecek önemli bir kriter ekolojik ayak izidir. Bir kişi ya da topluluk için kullanılan kaynakların üretilmesi ve oluşan atığın giderilmesi için gereken coğrafi alana ekolojik ayak izi denir. Bu alana altyapı ile atık karbondioksitin (CO2) emilimini sağlayacak bitki örtüsü için gerekli alanlar da dahildir. Bir coğrafi bölgenin yenilenebilir doğal kaynakları üretme gücüne biyolojik kapasite denir. Bir yerin biyolojik kapasitesi ekolojik ayak izine göre yüksek ise o bölgenin ekolojik olarak kendini yenileme kapasitesi de yüksektir. Türkiye'de ve birçok ülkede ekolojik ayak izi, biyolojik kapasiteyi aşmış durumdadır. Bu durum ülkeleri dünyanın diğer bölgelerindeki tatlı su kaynaklarına, ormanlarına ve tarım alanlarına bağımlı hale getirmektedir. 2007 yılında küresel ölçekteki tüketimin ekolojik ayak izinin kişi başına 2,7 kha olduğu belirlenmiştir. Aynı yıl toplam biyolojik kapasite kişi başına 1,8 kha olarak hesaplanmıştır. Ekolojik ayak izi ile biyolojik kapasite arasındaki fark, kişi başına 0,9 kha'lık ekolojik açığa işaret eder. Bu açık, insanın verdiği zararın, doğa tarafından karşılanamadığının bir göstergesidir. Kişi başına düşen ekolojik ayak izi sabit olsa bile nüfus artışı kaynaklı olarak azalan biyolojik kapasite, toplamda artan ekolojik ayak izini karşılayamaz hale gelmektedir. Az gelişmiş ülkelerin ekolojik ayak izi küçük, gelişmiş ülkelerin ekolojik ayak izi büyüktür. Doğal Hayatı Koruma Vakfı 'nın 2012 yılına ait raporuna göre Türkiye'nin ekolojik ayak izi aşağıdaki grafikte verilmiştir. Bir kişi ya da bir topluluk tarafından tüketilen ürünlerin üretimi için kullanılan yenilenebilir doğal kaynaklara tüketimin ekolojik ayak izi denir. Tüketimin ekolojik ayak izi, biyolojik kapasiteyi aşıyorsa doğal kaynakların bir süre sonra yetersiz kalacağı anlamına gelir. Bir ülke ya da bir coğrafi bölgede sağlanan biyolojik kapasitenin kullanımına üretimin ekolojik ayak izi denir. Bir yerdeki üretimin ekolojik ayak izinin biyolojik kapasiteyi aşması, oradaki doğal kaynakların sürdürülebilir olmayan biçimde kullanılması demektir.


Belirli bir bölgede yaşayan farklı canlı türleri, hem birbirleriyle hem de kendilerini kuşatan çevre ile çok yoğun bir etkileşim halindedir. Bu etkileşim neticesinde ortaya çıkan enerji akışı sayesinde o bölgede belirli bir biyolojik yapı oluşur. Bu biyolojik yapı içinde bulunan ve birbirleriyle sürekli etkileşim halinde olan canlı türleri ile bunların cansız çevrelerinin oluşturduğu yapıya ekolojik sistem veya ekosistem denir. Yeryüzünde farklı boyutlara sahip olan birçok ekosisteme rastlamak mümkündür. Örneğin Sapanca Gölü, Manyas Gölü, Ayder Yaylası, Ege Denizi, hatta insan eliyle inşa edilmiş baraj gölleri birer ekosistemdir. Bu örneklerden anlaşıldığı gibi yeryüzündeki ekosistemlerin boyutları veya kapladıkları alanın büyüklüğü birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle büyük ekosistemlere makro ekosistem, orta büyüklükte olanlara mezo ekosistem, küçük olanlara da mikro ekosistem adı verilir. Ayrıca ekosistemler karasal ekosistemler ve sucul ekosistemler olarak iki grupta incelenir. Çöl, çayır ve tropikal yağmur ormanları karasal ekosistemlere örnek oluşturur. Sucul ekosistemler tatlı su ve tuzlu su ekosistemlerinden oluşur. Göl, akarsu, bataklık, yer altı suları, barajlar, göletler, dere, çay ve nehirler tatlı su; denizler ve okyanuslar tuzlu su ekosistemleridir. Bunun dışında denizlerin kıyılara yakın kısımlarında da bazı özel ekosistemler bulunabilir. Mercan resifleri, nehir ağızları, longozlar ve lagünler buna örnek olarak verilebilir. Ekosistemler, çok çeşitlilik göstermelerine rağmen aynı bileşenlerden meydana gelir ve benzer fonksiyonlara sahiptir. Ekosistemlerde o bölgenin ortam koşullarına ve özelliklerine uyum sağlamış farklı canlı türleri yaşar. Örneğin Tuz Gölü çevresinde sadece yüksek tuz konsantrasyonuna dayanıklı olan bitki türleri yayılış gösterirken Sapanca Gölü çevresinde daha fazla bitki türleri yaşayabilir. Çöl ekosistemlerinde ise yüksek sıcaklık ve kuraklığa dayanıklı olan bitki ve hayvan türleri yaşar. Ekosistemlerin işleyişinin bilimsel olarak ele alınıp incelenmesi gerekir. Canlıların birbirleriyle ve yaşadığı çevreyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir. Ekoloji; organizma ve organizmalar arası ilişkileri, bu ilişkiler ağının karşılıklı etkileşimlerini araştırır.


Bir ekosistemin görevi, kendi içindeki canlı çeşitliliğini devam ettirmek ve çeşitliliği sağlayan türlerin nesillerini sürdürmesine zemin hazırlamaktır. Bunun sağlanması için bir ekosistemdeki en önemli kavramlar, enerji akışı ve madde döngüsüdür. Cisimlerin iş yapabilme gücüne enerji adı verilir. Bir canlının ya da cansız bir maddenin bir noktadan başka bir noktaya hareket etmesi, canlıların ve cansız maddelerin fiziksel ve kimyasal olarak değişime uğraması birer iş olup mutlaka enerji gerektirir. Bu durumda ortamdaki suyun buharlaşması, bitkilerin topraktan mineralleri alması, hücrelerde çeşitli organik maddelerin sentezlenmesi gibi olayların herbiri enerji gerektiren işlerdir. Ekosistemlerin varlıklarını sürdürebilmek için kullandığı enerjinin temel kaynağı, güneş enerjisidir. Bir ekosistemdeki bitkiler, güneş enerjisini fotosentez olayı ile kimyasal enerjiye dönüştürerek bu enerjiyi organik bileşiklerin yapısında depolar. Bu enerjinin bir kısmı kendi metabolik işlevlerini yerine getirmek için bitkiler tarafından kullanılırken diğer bir kısmı da bu bitkileri besin olarak tüketen otçulların yapısına girerek kullanılır. Otçul canlılar bu enerjinin bir bölümünü kendi hayatsal faaliyetleri için kullanır. Ancak bir kısmı, otçulları besin olarak tüketen etçillere geçer. Bu şekilde güneşten başlayarak sırasıyla üreticiler, otçullar en sonunda etçillere doğru sürekli bir enerji akışı gerçekleşir ve enerji akışı ekosistemlerde tek yönlüdür. Güneş Canlılar öldüğünde çürür ve ayrıştırıcı faaliyetler sonucunda tekrar ortamın yapısına katılır, bu olaya madde döngüsü adı verilir. Madde döngüsü, bir ekosistemin dengeli bir şekilde varlığını sürdürmesi için oldukça önemlidir. Çünkü bu maddeler, canlılar tarafından ortamdan sürekli alınmasına rağmen tekrar ortama geri dönmezse ekosistemin cansız ortamı fakirleşir. Ekosistemin canlı ve cansız ortamındaki bu madde ve enerji akışı ile canlılar arasındaki beslenme ilişkileri ekosistemin dinamik yapısını oluşturur. Güneş enerjisinin besinlerin yapısındaki kimyasal bağ enerjisine dönüşerek üreticilerden tüketicilere doğru aktarılmasına besin zinciri denir. Besin zincirleri incelendiğinde hangi canlının hangi canlıyla beslendiği ve enerjisini hangi canlıya aktardığı görülebilir. Karasal ve sucul ortamlarda farklı canlı gruplarından oluşan besin zincirleri bulunur. Enerjinin aktarımı aşamasında besin zincirinde potansiyel enerjinin bir kısmı ortama ısı olarak verilir. Bu nedenle besin zinciri ne kadar kısa olursa elde edilen enerji de o oranda fazla olur. Komüniteler içinde yer alan herhangi bir türden canlı, aynı anda birden fazla beslenme düzeyinde yer alabilir. Besin zincirinde otçul bir hayvan hem etçil hem de etçil-otçul beslenen canlılar tarafından besin olarak kullanılabilir. Aynı zamanda etçil-otçul bir canlının besini, sadece etçil bir canlı olabileceği gibi üretici canlı da olabilir. Besin zincirleri birbirinden kesin sınırlarla ayrılmış dizilimler değildir, tersine birbiriyle değişik derecelerde bağlantı halindedir. Besin zincirlerinin bu şekilde birbirleriyle bağlantılı olması sonucunda besin ağı ortaya çıkar. Karasal ve sucul ortamlardaki besin ağları birbirinden farklıdır. Tıpkı besin zincirinde olduğu gibi besin ağında da hangi canlının hangi canlıyı tüketerek beslendiği rahatlıkla gözlenebilir. Bununla beraber besin ağı ve kapsadığı besin zincirleri ekosistemdeki madde ve enerji akışının yönünü belirler. Yeryüzünde bulunan canlılar, beslenme durumlarına göre bir piramit üzerine yerleştirildiğinde piramidin taban kısmında üreticilerin bulunduğu görülür. Üretici canlı ile doğrudan beslenen otçullar bir üst tabakada, etçiller daha üst tabakada yer alır. Yeryüzünde bulunan mevcut canlıların piramitte bu şekilde gösterilmesi, madde ve enerji ilişkilerinin bağlantılarını inceleme açısından önemlidir. Besin piramidinin her basamağında ayrıştırıcı canlılar yer alır. Piramitte canlıların oluşturduğu beslenme basamaklarına trofik düzey denir. Genelde canlıların her enerji dönüşümünde %90 oranında enerji kaybı olmakta ve enerjinin ancak %10'u bir sonraki beslenme düzeyine aktarılmaktadır. Besin piramidinin her bir basamağında yer alan toplam canlı ağırlığına biyokütle denir. Besin piramidinin tabanında yer alan üreticiler , toplam ağırlığı en fazla olan canlılardır. Piramidin tabanından yukarı doğru çıkıldıkça her basamaktaki canlıların biyokütlesi azalır. Aynı zamanda piramidin tabanından yukarı doğru her basamakta birey sayısı azalır fakat kural olarak canlıların vücut büyüklükleri artar. Aktarılan enerji azalırken canlı vücutlarında zehirli madde birikimi artar.


Ekosistemlerin sürekliliği, canlı ve cansız ögeler arasındaki ilişkiye bağlıdır. Bunlardan birinde meydana gelebilecek bozulma ya da yok olma, diğer ekosistem ögelerini de etkileyecektir. Doğa, binlerce yıldır bir düzen içerisinde yaşamını sürdürse de birtakım değişiklikler bu düzeni etkiler. Bu değişikliklerin bazıları, bizzat insan eliyle gerçekleşirken bazıları da doğal olaylar sonucu gerçekleşir. Doğal afetler, ekosistemde önemli değişikliklere sebep olur. Örneğin yanardağ patlamaları, yeryüzü şekillerini değiştirebildiği gibi birçok doğal çevreyi de yok edebilir. Denizlere ulaşan lavlar, denizdeki canlı yaşamını olumsuz etkilerken atmosferde oluşan kirlilik de farklı kıtaları etkileyebilir. Buna örnek olarak İtalya'da bulunan Etna Yanardağı'ndaki patlamalar ve bunun ekolojik sonuçları verilebilir. Depremler, dünyada ve ükemizde çok sayıda insanın hayatını kaybetmesine sebep olan doğal afetlerdendir. Japonya, enerji üretiminin büyük kısmını nükleer enerji santralleri aracılığı ile gerçekleştirmektedir. Japonya depremi ve bu depremin arkasından gerçekleşen tsunaminin etkisiyle nükleer enerji santrallerinde radyasyon sızıntısı meydana gelmiştir. Sızan radyasyonun çevreye yayılması ve denize karışması, boyutları oldukça büyük bir çevre kirliliğine neden olmuştur. Bu zararlı etki, bulunduğu bölgeyi ve dünyayı tehlike altında bırakmıştır. Hem deprem hem tsunami nedeniyle oluşan zararlı etkilerin yok edilmeye çalışılması için daha çok kaynak kullanımına gidilmesi çevre kirliliğini tetiklemiştir. Büyük boyutlarda yıkımlara sebep olan doğa olaylarından biri de sel felaketidir. Sel felaketleri, bir yandan yerleşim alanlarını yaşanmaz hale getirirken diğer yandan tarımsal faaliyetleri olumsuz etkiler. Sellerin yanı sıra şiddetli fırtınaların da çevreye verdiği zararlar büyüktür. Örneğin Amerika'da gerçekleşen fırtına ve kasırgalar onlarca insanın hayatını kaybetmesine ve birçok çevresel felakete sebep olmaktadır. Son 50 yılda insan nüfusunun hızla artması ve buna bağlı olarak gelişen teknoloji, çevreye zarar vermektedir. Bu durum ekosistemlerin doğal yapısını bozmaktadır. Toprak erozyonu, bitki örtüsünün ve ormanların tahrip edilmesi, su kaynaklarının azalması ekosistemin doğal dengesini bozan diğer faktörlerdir. Bunların sonucunda ekosistemlerde çok sayıda canlı türü yok olma tehlikesiyle karşı karşıya gelmiştir. Nesli tükenebilecek türler arasında ne yazık ki insan da bulunmaktadır. Fakat insan türü; zekasını, ekosistemin kendisine sunduğu imkanları ve teknolojiyi olumlu yönde kullanırsa kendisinin aynı zamanda diğer canlıların neslinin tükenmesini engelleme konusunda başarıya ulaşabilir.


Bir ekosistem, yerküre kadar büyük veya akvaryum kadar küçük olabilir. Fakat her ekosistem belirli bileşenlerden oluşur. Bunların bir bölümü cansız diğer bir bölümü de canlı bileşenlerdir. Bir ekosistemin dengeli bir şekilde varlığını sürdürebilmesi için gerekli olan canlı bileşenler; üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır. Üreticiler : İnorganik maddeleri, organik maddelere dönüştürerek kendi besinlerini üreten canlılara üreticiler denir. Siyanobakteriler, fitoplanktonlar, algler ve bitkiler üretici canlı gruplarıdır. Üreticiler, besin maddelerini üretme ve atmosferdeki oksijen ile karbondioksit dengesini koruma bakımından oldukça önemlidir. Ayrıca bitkiler, toprağın üst kısmını tutarak erozyonu önlemede de etkilidir. Tüketiciler : Besinlerini dışarıdan hazır olarak alan canlılara tüketici denir. Bazı bakteriler, protistlerin birçoğu, mantarlar ve hayvanlar tüketicidir. Ayrıştırıcılar: Canlıların atık organik moleküllerini ve ölü kalıntılarını hücre dışına salgıladıkları enzimler sayesinde inorganik moleküllere parçalayan organizmalara ayrıştırıcılar denir. Bazı bakteriler ve bazı mantarlar ayrıştırıcıdır. Bu canlılar, organik maddeleri inorganik hale getirerek yeniden üreticilerin kullanımına sunar ve böylece ekosistemde madde döngüsüne katkıda bulunurlar.