İnsanın ihtiyaçları ve merak duygusu; araştırmanın, keşfetmenin ve bilimin temelini oluşturmuştur. Tarih boyunca insan, çevresini anlamaya çalışarak gözlemler yapmış ve bilinmeyenler insanda merak duygusu uyandırmıştır. Bu duygu insanları araştırma ve inceleme yapmaya yöneltmiştir. İnsan, merakını zekasıyla birleştirip yeni buluşlar yapmıştır. İnsan ihtiyaçlarından ortaya çıkan buluşlar dönemin şartlarına göre farklılık gösterir. Günümüzde insanlara çok basit ve sıradan gelen birçok olayın geçmişte nasıl gerçekleştiği, çeşitli sorunların kaynağının ne olduğu ve nasıl çözüleceğini anlamak bilim insanlarının uzun yıllarını almıştır. Bugün çok basit gibi görünen araç gereçler kendi zamanının yüksek teknolojileridir. Bunların geliştirilmesi için çok fazla zaman ve emek harcanmıştır. Bilgi birikiminin artması teknolojiyi geliştirmiş ve gelişen teknolojinin sağladığı imkanlar da yeni bilgilere ulaşmaya olanak sağlamıştır. Teknolojinin gelişmesi, insana duyu organlarıyla algılayamadığı maddeleri ve enerjileri belirleyebilme ve ölçebilme imkanı sağlamıştır. Bilgi elde etmek için başlangıçta belli bir yöntem kullanılmamıştır. Bilgi birikimi arttıkça ve çelişkiler fazlalaştıkça bilim insanları, bilimsel çalışmaların nasıl yapılacağına dair yöntemler geliştirmiştir. Bu yöntemlere uygun yapılan çalışmalara bilimsel çalışma, elde edilen bilgilere de bilimsel bilgi denilmiştir. Bilim; alanında uzmanlaşmak, derinlemesine bilgi sahibi olmak için birçok dala ayrılmıştır. Bilim, yeni bilgilere ulaşmayı sağlayarak insanlara her geçen gün daha iyi yaşama imkanı sunmuştur. Bilimin konuları ve yöntemleri sınırsız olmakla birlikte sürekli gelişen ve değişen bir yapıya sahiptir. Bundan dolayı da bilimi, herkesin kabul edeceği bir tanımla ifade etmek oldukça güçtür. Tüm bilim dalları; evrende gerçekleşen bir olayı konu edinir, deneysel yöntemlere ve gerçekliğe dayanarak olayları açıklamaya çalışır. Dünya, geçmişten günümüze bilim ve teknolojideki gelişmelere bağlı olarak pek çok toplumsal aşamadan geçmiştir. Bir toplumun saygınlığı bilime yaklaşımıyla ilişkilendirilir. Bilimin bilge kişiler tarafından sadece laboratuvarlarda yapılan çalışmalar şeklinde algılanması, toplumu bilimden soyutlar. Bilimin gelişmesi, teknolojinin ilerlemesi için bilim kültürü oluşturulmalı ve bilim ile toplum arasında bağ kurulmalıdır. Çevresini dikkatlice gözlemleyen, eksiklikleri ve ihtiyaçları belirleyen insanlar fark edilip desteklenmelidir. Bilimsel problemlerle ilgili çalışmalar yapacak bireylere ya da gruplara imkanlar sağlanmalıdır. Günümüzde toplumlar genellikle, bilgiyi üreten veya satın alan toplumlar olarak gruplandırılır. Birey içinde yaşadığı toplumun bilime yaklaşımından etkilenir. Birey, bilgi üreten bir toplumun içinde yetişirse yeni buluşlarla bilime katkı sağlama olasılığı artar. Araştırmalar yapan, yeni bilgi ve fikirler üreten, insanlığa faydası olacak keşifler ve icatlar yapan toplumlar; dünya düzeninde etkin bir yer edinir. Bilimsel bilginin üretilmesinde hayal gücü ve yaratıcılık önemlidir. Bireyler; hayal gücü ve yaratıcılığın gelişmesi için bilimsel etkinlikler yapmalı, düşünmeli, tartışmalıdır. Son yıllarda ülkemizde bütün şehirlerde açılan üniversiteler sayesinde, daha fazla gencimize bilimsel araştırma yapma ve yeni keşiflerde bulunma imkanı sağlanmaktadır. Birçok şehirde bilim merkezleri kurularak toplumun bilime olan ilgisi teşvik edilmektedir (Görsel 1.2 ve 1.3).


Bilimsel bilgi deneyseldir ancak deney, sadece laboratuvarla ve belirli araç gereçlerle sınırlandırılamaz. Deneyler için mekan ve değişkenler olmalıdır. Bilim; fen, sosyal, sağlık, çevre, psikoloji, evren vs. alanları kapsadığı için bu alanlarda elde edilen bilimsel bilgilerin hepsi deneyseldir. Deney; veri ve delil sağlamak ve bunlar arasındaki tutarlılığı göstermek için yapılır. Bilimsel yöntem, gözlem ile mantığı birleştirir. Beş duyu organımızdan en az biriyle algılayabildiğimize gözlem, yapmış olduğumuz gözlemden ulaştığımız sonuca ise çıkarım denir. Gözlemler yeni sorulara yol açar, bilim insanları da bu soruları cevaplayabilmek için yeni gözlem ve deneyler yapar. Modern bilimsel araştırmaların temelini bilimsel yöntem oluşturur. Bilimsel yöntem; gözlemler yapmak, sorular sormak, hipotezler oluşturmak, hipotezlere dayanarak tahminler yapmak, deneyler tasarlayarak tahminleri test etmek şeklinde beş basamak içerir. Fen laboratuvarında yapılan deneylerde tek veriye dayanarak bir çıkarıma varılamadığından deneyler çok kez tekrarlanır. Bilimsel bilgi deneyler sonucu ortaya çıkar. Bilimsel bilginin birçok deneyden sonra aynı sonucu vermesi gerekir. Bilim insanlarının bilimsel çalışmalar üzerindeki ortak yaklaşımına paradigma denir. Bu ortak yaklaşımlar bilim insanlarını bir araya getirir. Oluşan bu bilimsel ekibin üyeleri temel varsayımlar, yöntem kuralları ve araştırma örnekleri üzerinde uzlaşmaya varır. Bir paradigma üzerinde uzlaşmak ise bilimsel ilerlemenin temelini oluşturmaktadır. Belli bir paradigma üzerinde uzlaşan bilim insanları; tutarlı çalışma gücünü kendisinde bulmakta, bu da bilim insanlarından oluşan bu ekibin gücünü artırmaktadır. Bilim birikimli olarak ilerler ve değişebilirdir.


Sanayi bölgelerinin yakınında bulunan bir göldeki balık sayısı sürekli azalmaktadır. Eğer sudaki oksijen yetersizliği balık ölümlerine sebep oluyorsa sudaki oksijen oranı artırıldığında balık ölümlerinde azalma olmalıdır. - deney düzeneğinde, gölün suyundan bir miktar alınır ve suya hiçbir işlem uygulanmadan içine balıklar konur. - deney düzeneğinde, gölün suyundan bir miktar alınır ve suyun oksijen oranı artırıldıktan sonra içine balıklar konur. - deney düzeneğindeki balıklar ölmüştür. - deney düzeneğindeki balıklar ise yaşamıştır. Kontrollü deney, hipotezi desteklemektedir. Balıkların ölmesinin sebebi sudaki oksijen azlığıdır.


Bilimsel yöntem gözlem ile mantığı birleştirir. Gözlemler yeni sorulara yol açar, bilim insanları da bu soruları cevaplayabilmek için yeni gözlem ve deneyler yapar. Modern bilimsel araştırmaların temelini bilimsel yöntem oluşturur. Bu yöntem; problemi saptamak, verileri toplamak, hipotezler oluşturmak, hipotezlere dayanarak tahminler yapmak, deneyler tasarlayarak tahminleri test etmek şeklinde beş basamak içerir. Bu basamakların özellikleri aşağıda belirtilmiştir. İnsanlar; dünyayı, evreni ve burada gerçekleşen doğal olayları merak ederek gözlemler yapar. Gözlemler sonucunda araştırma konusu olan problem açık bir şekilde belirlenir. Bilim insanları; gözlemleri sonucunda araştırma yapacağı konu hakkında neden, niçin ve nasıl gibi sorulara cevap arar. Bilimsel soruyu cevaplamak amacıyla ön yargıdan uzak, gerçekçi ve özenli gözlemler yapar ve bunları kayıt altına alır. Bilim insanları; gözlem ve verilerle uyumlu, geçici öneri olarak adlandırılan hipotezi belirler. Hipotez deneylerle denenebilir özelliktedir. Eğer hipotez doğru ise başka hangi doğruların olabileceği hakkında tahminler yapılır. Hipotezden yola çıkılarak yapılan tahminleri test edecek kontrollü deneyler tasarlanır. Kontrollü deneylerde değişkenlerden biri hariç diğerleri sabit tutulur. Deneyde değişken olan bu faktöre bağımsız değişken denir. Kontrollü deneylerde bağımsız değişkenler sırayla denenerek deney sonucuna etkisi gözlemlenir. Kontrollü deneylerin sonuçları hipotezi destekliyorsa yeni sorular ile hipotez daha da geliştirilebilir. Kontrollü deneylerin sonuçları hipotezi desteklemiyorsa kontrol edilmeyen değişkenler için deneyler yeniden gözden geçirilir ya da hipotez değiştirilir. Bilimin ilerlemesini sağlayan olgu, yeni teorilerdir. Teoriler, hipotezlerin deney ve gözlemlerle desteklenmiş daha kapsamlı halidir. Bu nedenle teoriler; çok sayıda ve değişik kanıtların birikimiyle desteklendikleri takdirde, büyük ölçüde kabul görür. Örneğin birçok kanıt tarafından desteklenen hücre teorisi, bugün kabul gören teorilerinden biridir. Yine Newton ve Einstein gibi bilim insanları çok sayıda gerçeği keşfettikleri için değil geliştirdikleri teoriler kapsamlı açıklama gücüne sahip olduğu için bilim tarihinde öne çıkmışlardır. Aynı şartlarda denendiğinde gerçeklere uygun olduğu anlaşılan, doğruluğu tüm bilimlerce kabul edilen hipotezlere ise kanun denir. Çeşitli genetik özelliklerin kalıtım kurallarını açıklayan Mendel Kanunları biyolojik kanunlara örnek oluşturur. Teori ve kanun tanımları farklı bilimsel bilgiler için kullanılır ve birbirine dönüşmez. Aşağıda bilimsel yöntem basamaklarının uygulandığı örnek bir çalışma verilmiştir. 1. Gözlemler Yapmak: Araştırmacı, çevresindeki bitkileri gözlemlemiş ve aynı tür bitkilerin yetiştirildikleri ortamın koşulları değiştikçe büyüme hızlarının da değiştiğini gözlemlemiştir. 2. Sorular Sormak: Bitkilerin yetiştiği farklı ortamlarda büyümeyi etkileyen faktörler de farklı olabilir. Bu farklılıklar bilimsel soru olarak sorulabilir. Örneğin ''Işık şiddetinin fotosentez hızına etkisi var mıdır? sorusu bu bilimsel sorulardan biridir. Fotosentez reaksiyonlarının gerçekleşmesi için ışık şiddetinin uygun olması gereklidir, Fotosentez reaksiyonları sonucunda üretilen organik besinler, bitkinin büyümesini sağlar, Işık şiddetinin belli bir değere kadar artması bitkinin daha çok organik madde üretmesine ve büyümesine neden olur. 4. Hipoteze Dayalı Tahminler Yapmak: Eğer hipotez doğruysa farklı ışık şiddetinde yetiştirilen bitkilerin büyümeleri de farklı olmalıdır. 5. Kontrollü Deneyler Tasarlamak: Bu kontrollü deneyde bağımsız değişken ışık şiddetidir. Fotosentez hızındaki değişim ise bağımlı değişkendir. Bağımsız değişkenin sabit tutulduğu gruba kontrol grubu denir. Aynı türe ait ve genetik özellikleri aynı olan eşit büyüklükte dört bitki fidesi alınır. Fideler toprak yapıları aynı olan eşit büyüklükteki saksılara dikilir. Saksıların hepsine eşit zaman aralıklarıyla eşit miktarda su verilir. Saksılar eşit sıcaklıktaki ortamlara bırakılır (Şekil 1.1). Kontrol grubunu oluşturan ve bu yüzden karanlıkta yetiştirilen bitkilerin solduğu görülmüştür. Bitki büyümesi ışık şiddetinin en uygun olduğu ortamda en fazla gerçekleşmiştir. Diğer değişkenlerin sabit tutulduğu ortamda ışık şiddetinin belirli bir seviyeye kadar artması, fotosentezi ve büyümeyi olumlu etkilemiştir. Kontrollü deneyler hipotezi desteklemiştir.


Bilimsel yöntem, bir sorgulama sürecidir. Bu süreç içerisinde gözlem yapma, veri hazırlama, hipotez kurma, hipoteze dayalı tahminlerde bulunma ve kontrollü deneyler vardır. Gözlem: Bir olay için algılarımızı kullanarak bilgi toplama işidir. Ölçme aletleri, araç ve gereçler kullanılabilir. Gözlemler 2'ye ayrılır. Nicel gözlemler: Ölçme aletleri kullanılarak yapılan güvenilir gözlemlerdir. Herkes tarafından kabul edilir. Örnek: Hava sıcaklığı 38 C'dir veya küpün hacmi 27 cm3 tür. söylemleri ölçme aletleri kullanılarak söylenmiştir. Ölçüm aletleri ile yapıldığından herkes tarafından kabul edilir. Nitel gözlemler: Duyularımızla yaptığımız gözlemlerdir. Nicel gözlemlere göre daha az güvenilirdir. Örnek: Bugün hava soğuk veya bu odanın boyu 10 adım gibi söylemler kişiden kişiye değişebilir. Veri: Gözlemlerin kayıt altına alınması sonucu veriler elde edilir. Veriler sayısal değer olduğu gibi niteliksel de olabilir. Hipotez: Geçici çözüm yoludur. İyi bir hipotez verileri kapsamalı, yeni verilere açık ve denenebilir olmalıdır. Kontrollü Deney: Hipotezlerin sınanması amacıyla yapılır. Kontrol ve deney gruplarından oluşur. Değişkenin uygulandığı gruba deney grubu, oluşan değişimlerin yorumlanması için bakılan gruba kontrol grubu denir. Bir kontrollü deneyde tek bir değişken test edilir. Kontrollü deneyler hipotezi desteklerse ve diğer bilim insanları tarafından da test edilip onaylanırsa gerçek haline gelir. Eğer kontrollü deneyler hipotezi desteklemezse hipotez değiştirilir. Kontrollü deneylerde etkisi araştırılan değişkene bağımsız değişken denir. Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen değişkene ise bağımlı değişken denir. Aşağıdaki kontrollü deneyde, ışığın renginin fotosentez hızı üzerine etkisi araştırılmıştır. Mor ışık ve yeşil ışık yani ışığın rengi bağımsız değişken, ışığın rengine bağlı olarak değişen fotosentez hızı ise bağımlı değişkendir.


Sitoplazma içinde ise değişik hücre cisimcikleri yer alır. Bunlar bitkidekilere benzer organellerdir. Sitoplazmanın ortasında veya ortasına yakın bir bölümde çekirdek yer alır. Çekirdeğin etrafında 2 katlı çekirdek zarı bulunur ve burada da pore'lar bulunmaktadır. Çekirdeğin içinde nükleoplazma bulunur. Nükleoplazma içinde koyu renkli bir kısım görülür ki bu çekirdekçiktir . Sitoplazma, genç hücrelerde hücreyi tamamen doldururken hücre yaşlandıkça Vacuol adı verilen boşluklar yer almaya başlar. Vacuol'lerin etrafını kuşatan zara Tonoplast denir. Sitoplazmada dağınık halde yağ cisimcikleri , uzunumsu gayri muntazam şekilli Endoplasmic reticulum adı verilen cisimcikler bulunur. Bu organel bitki hücrelerindeki kadar gelişmemiştir. Yuvarlağa yakın uzunumsu şekildeki organeller Mitokondrilerdir. Bunlar enerji üretim yerleridir. 3 katlı bir tabakadan oluşmuştur. En iç zar mitokondrinin içerisine doğru tüp, kese veya katlanmış tabakalar şeklinde çıkıntılar oluşturur. Bu yapılara Cristae adı verilir. Bu yapıdaki farklılıklar fungusların ayrımında kullanılan bir özelliktir. Cristae aerobik metabolizmalarda ATP'nin üretildiği yerlerdir. Sitoplazmada ribozom ve lysosome'lar da bulunur. Ribozomlar protein sentezi ile ilgili organellerdir. Lysosome lar ise sindirim enzimlerini içeren organellerdir. Bu şekilde bir fungus hücresi incelendiğinde bitki hücresiyle benzer tarafları bulunmaktadır.


Protein sentezi konusunda anlatıldığı gibi proteinlerin sentezi, DNA üzerindeki genlerin kontrolünde gerçekleşir. Enzimler protein yapısında olduğundan enzimlerin sentezlenmesi de belirli genler tarafından kontrol edilir. Enzimler, canlılardaki yaşamsal olaylarda görevli moleküllerdir. Bu nedenle enzimlerin sentezinden sorumlu genlerin yapısının bozulması, canlının yaşamını önemli ölçüde etkiler. Canlılardaki her bir enzimin, bir gen tarafından şifrelendiği düşünülmektedir. Bu bilgi, 1940'lı yıllarda George Beadle (Corc Bidıl, 1903-1989) ve Edward Tatum'un (Edvırt Tatum, 1909-1975) ekmek küfüne neden olan Neurospora crassa adlı mantar türü (Resim 1.6) ile yaptıkları deneylerle ispatlanmıştır. Beadle ve Tatum, bu çalışmalarıyla 1958 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü almışlardır. Deneyde kullanılan Neurospora ; karbonhidrat, mineral ve biyotin (B7 vitamini) içeren basit besi ortamlarında yaşamını devam ettirip çoğalabilen bir mantardır. Yani hiç amino asit bulunmayan bir ortamda bile diğer organik besinleri amino asitlere çevirebilen enzimlere sahiptir. Araştırmacılar, Neurospora sporlarını X ışınlarına maruz bıraktıktan sonra gelişen mutantların bir bölümünün basit kültür ortamında yaşayamadıklarını tespit etmişlerdir. Fakat bu mutantları, 20 amino asidin de bulunduğu ortama koyduklarında mutantların yaşamlarını devam ettirebildiklerini gözlemlemişlerdir. Böylece mutasyonun, amino asit sentezinde bir soruna yol açtığı sonucuna ulaşmışlardır. Amino asitlerin birbirine dönüştürülmesinde farklı enzimler görev alır. Mutasyona uğrayan hücrelerde enzim yapıları bozulduğundan bu dönüşüm tamamlanamaz ve bazı amino asitlerin eksikliği yaşanır. Beadle ve Tatum, tam besin ortamında yaşayabilen mutant türlerden örnekler alıp bu türleri basit kültür ortamının bulunduğu deney tüplerine aktarmışlar ve her tüpe tek bir amino asit çeşidi ilave etmişlerdir. Bu sayede mutasyonun hangi enzim üzerinde etki gösterdiğini tespit etmişlerdir. Örneğin; mutasyona uğramış sporlar, basit kültür ortamında üreyemezken arjinin amino asidinin bulunduğu ortamda üreyebilirlerse arjinin sentezinden sorumlu genlerinde bir mutasyon olduğu anlaşılır. - Birinci tip mutantlar; ornitin, sitrülin ve arjininin ayrı ayrı verildiği ortamlarda yaşayabilirken sadece öncü molekül, verilen ortamda yaşayamamaktadır . - İkinci tip mutantlar, ayrı ayrı sitrülin ve arjinin verilen ortamlarda yaşayabilirken sadece öncü molekül ya da ornitin verilen ortamlarda yaşayamamaktadır . - Üçüncü tip mutantlar ise arjinin verilen ortamlarda yaşayabilirken öncü molekül, ornitin ya da sitrülin verilen ortamlarda yaşayamamaktadır (Şekil 1.26). Beadle ve Tatum, deneyleri sonucunda mutantlardaki tek bir genin bozukluğunun bir enzimin üretimini engellediğini belirlemişler ve bu durumu bir gen bir enzim hipotezi olarak açıklamışlardır. Moleküler biyoloji alanında daha fazla bilgi edinilmesiyle birlikte bu hipotez değişikliğe uğramıştır. Bütün proteinlerin enzim olmadığı bilgisinden yola çıkan araştırmacılar, bir genin bir proteini şifrelediğini düşünmeye başlamışlardır. Bununla birlikte pek çok protein iki veya daha fazla sayıda farklı polipeptid zincirinden oluşmaktadır ve her polipeptid bir gen tarafından belirlenmektedir. Bu nedenle Beadle ve Tatum'un açıklamaları, bir gen bir polipeptid hipotezi olarak yeniden adlandırılmıştır.


Pek çok ökaryot hücre bakteriler gibi bölünerek çoğalsa da hücre içi organizasyonlarının bakterilerden farklı olduğunu öğrendiniz. Ökaryot bir hücreli canlılar arasında da özelleşmiş yapılar açısından farklılıklar vardır. Örneğin, mayalar bakterilerden daha karmaşık, amipten daha basit bir organizasyona sahiptir. Amip bitki ve hayvan hücrelerinden basit, bir hücreli canlıdır. Bitki ve hayvanlar ise farklılaşmış hücrelere sahip gelişmiş canlılardır. Bazı bir hücreli ökaryot canlılar çok hücreli kümeler oluşturur. Örneğin, Volvox kolonileri bir hücreden çok hücreli organizmalara geçişi simgeleyen hücre kümeleridir. Bu koloniyi bir yeşil alg türünün bir çok hücresi oluşturur. Hücreler ikiye bölündükten sonra sitoplazma bağlantılarını kaybetmeden yan yana bitişik durumda yaşamlarını sürdürür. Çok hücreliye geçiş olarak kabul edilen Volvox (8000-40 000 hücreli) düzenli bir küredir. Koloniyi oluşturan hücrelerin arasında özelleşme ve iş bölümü vardır. Volvox kolonisinde üremeden, fotosentezden, hareketten sorumlu özelleşmiş hücreler bulunur. Koloni hücreleri birbirinden ayrılırsa bağımsız olarak yaşamaya devam edebilirler. Volvox kolonilerinden başka bilinen diğer örnekler de Pandorina (16 hücreli) ve Eudorina (32 hücreli) kolonileridir. Kolonilerde giderek artan hücre özelleşmeleri koloni topluluğundan gerçek çok hücrelilere geçişi sağlamıştır. Hücreler arasındaki görev dağılımının artmasıyla hücrelerde farklılaşma da artmıştır. Bu özelleşme ve farklılaşma çok hücrelilerde doku-organ-sistem düzeyindeki bir organizasyona doğru gelişmiştir. Örneğin bitkilerde iletim ve destek gibi dokular bulunur. Bu dokular da gövde, yaprak gibi organların yapısına katılır. Gelişmiş bir bitkide kök ve yaprak arasındaki madde taşınmasında iletim sistemi görev alır. Hayvanlarda doku-organ-sistem organizasyonu daha karmaşık şekilde görülür. Örneğin insanda epitel, bağ, kas doku organların yapısına katılan doku çeşitlerinden bazılarıdır. Epitel doku hücreleri vücut yüzeyini kaplayan deriyi oluşturur. Derimiz bir organdır. Dolaşım sisteminin bir organı olan kalbin yapısında kas ve bağ doku bulunur.


Çok hücreli ve ökaryotik hücre yapısına sahip olan bitkiler, kloroplast organeline sahiptir. Fotosentez sonucu ürettikleri glikozun fazlasını nişastaya çevirerek depo eder. Hücre zarının dış kısmında ağırlıklı olarak selülozdan oluşan bir hücre duvarı bulunur. Bitkiler, diğer canlılar için besin kaynağı olmanın dışında doğadaki ekolojik dengenin kurulmasında da etkilidir. Bulundukları ortam için oksijen kaynağıdır. Bitkiler eşeysiz ve eşeyli olarak üreyebilir. Yüksek yapılı bitkilerde bulunan ve damar adı verilen iletim demetleri su, mineral madde ve organik bileşiklerin; bitkinin farklı organları arasında taşınmasını sağlar. Bitkiler tohum oluşturup oluşturmamasına ve iletim demeti bulundurup bulundurmamasına göre birbirinden ayırt edilebilir. Tohum oluşturamayan ilkel yapılı bitkiler üremelerini eşeysiz yolla ve spor denilen yapılarla gerçekleştirir. Bu bitkilerin bir kısmında iletim demeti bulunurken bir kısmında iletim demeti bulunmaz. Kara yosunları, ciğer otları ve boynuzlu ciğer otları damarsız bitkilere örnek oluşturur. İletim demetleri gelişmemiş bu bitkiler genellikle nemli yerlerde, kaya ve ağaç gövdelerinde yaşar. At kuyrukları, eğrelti otları ve kibrit otları ise damarlı yapıya sahip olan ilkel bitkilere örnektir. Bu bitkilerin iletim demetleri gelişmiştir. Yapraklar toprak altında bulunan gövdeler tarafından oluşturulur. Spor keseleri eğrelti otlarında yaprak altında, at kuyruğu ve kibrit otunda ise çoğunlukla dal uçlarında bulunur. İletim demetleri gelişmiş yüksek yapılı bitkiler; diğer bitkilerden gelişmiş kök, gövde, yaprak yapısıyla ve tohum oluşturabilme özelliğiyle ayırt edilir. Bazıları vejetatif yolla üreyebilirken birçoğu tohum adı verilen yapılarla eşeyli ürer. Bir tohum dışarıdan içeriye doğru; tohum kabuğu , besi doku ve bitki taslağından meydana gelir. Tohum kabuğunun kalınlığı bitki türlerine göre farklılık gösterir. Tohum kabuğunun görevi, tohumun iç kısmındaki yapıları olumsuz çevresel etkilerden korumaktır. Besi doku, tohum çimlenmesi sırasında embriyonun gereksinim duyduğu besinleri sağlamakla görevlidir. Besi dokunun yapısında depo maddesi olarak özellikle karbonhidrat, protein ve yağ bulunur. Ancak bunların tohumdaki miktarı bitki türüne göre değişiklik gösterir. Embriyo ise tohumun, yeni bir bitkiyi oluşturma kapasitesine sahip olan kısmıdır. Tohumlu bitkiler, yaşayan bitki türlerinin büyük bir kısmını oluşturur. Bazı bitkilerde tohumlar kozalak yapraklarının arasında açıkta gelişir. Bu bitkilere açık tohumlu bitkiler denir. Ladin, ardıç ve çam kozalaklı bitkilere örnek olarak verilebilir. Tohumlu bitkilerin büyük bir kısmında ise tohumlar meyve ya da meyve yaprağı içinde kapalı bir ortamda gelişir. Kapalı tohumlu olarak adlandırılan bu bitkiler yeryüzündeki en gelişmiş organizasyona sahip bitkilerdir. Bu bitkiler tek veya çok yıllık olabilir. Gövdeleri otsu veya odunsu yapıdadır. Üreme organları ise çiçektir.


Dünyada yaşam 3 milyar yıl öncesinde vardı. Ozon tabakasının oluşmasıyla karalarda yaşam 430 milyon yıl önce başladı. Su kenarlarındaki çamurlarda yaşamaya başlayan bitkiler kara yaşamına uyum sağlayan ilk türler oldu. Sulardan karaya geçiş bu canlılara bazı üstünlükler kazandırdı. Karasal ortam bitkilerinin fotosentez için daha fazla güneş ışığı, karbon dioksit ve inorganik maddeyi elde edebilmelerini sağladı. Ancak bu ortam bitkiler için bazı sorunlara da yol açtı. Karadaki bitkiler suyun buharlaşması nedeniyle kurumaya açık hale geldi. Bu sorunun üstesinden gelmek için bazı bitkilerin yaprak yüzeyi su kaybını önleyen mumsu kütiküla ile kaplandı. Yaprak yüzeyinde gaz değişimini sağlayan gözenekler farklılaştı. Bazı bitki türlerinde su ve besin maddelerini taşıyan borulardan oluşan iletim demetleri damarları oluşturdu. İletim demeti bitkide madde taşınmasını kolaylaştırdı. Aynı zamanda bitkilere desteklik sağladı. Karaya uyum sağlayan bitkilerde üreme hücrelerini kurumaya karşı korumak için spor gelişti. Sporlar uzak bölgelere taşınarak bitkilerin o bölgede yayılmasını sağladı. Daha sonra bitkilerde tohumlar oluştu. Tohumlar bitkilerin karalarda yayılmasında sporlardan daha etkili oldu. Bitkiler ökaryot hücre yapısına sahip çok hücreli canlılardır. Ototrof, iyi gelişmiş bir organizasyona sahip canlı olan bitkiler toprağa bağlı olarak yaşar. Bitkilerin en önemli özelliği klorofil içermeleridir. Klorofilleri sayesinde ışık enerjisini kullanarak inorganik maddelerden organik madde üretirler. Böylece kendi besinlerini kendileri sentezlerler. Bitkiler, damarsız tohumsuz, damarlı tohumsuz ve damarlı tohumlu olmak üzere üç gruba ayrılır. Bu grupta yapılarındaki gelişmişlik düzeyine göre ciğer otları, boynuzlu ciğer otları ve kara yosunları yer alır. Ciğer otları çoğunlukla nemli topraklarda, kayalarda ve ağaç kütükleri üzerinde yaşar. Ciğer otları ince ve yapraksı yapılardan oluşur. Bu yapılar toprak yüzeyinden suyun alınmasını sağlar. Bunların üzerinde sperm ve yumurtanın üretildiği şemsiye benzeri yapılar gelişmiştir. Boynuzlu ciğer otları görünüş olarak ciğer otlarına çok benzer. Bu bitkiler de nemin yüksek olduğu bölgelerde yaşar. Spor oluşturan yapıları boynuza benzetildiğinden boynuzlu ciğer otları olarak adlandırılır. Nemli topraklarda yaşayan kara yosunlarını çevremizde sıklıkla görebiliriz. Kara yosunları topraktaki su ve minerali rizoit denilen ipliksi yapılarıyla alır. Eşeyli ve eşeysiz üreme evrelerinin birbirini takip etmesi şeklinde ürer. Başlangıçta yeşil olan kara yosunları sporların olgunlaşmasıyla kahverengi olur. Kara yosunları ılıman ve tropik ormanlarda farklı türler bakımından yaygın olduğundan çeşitli hayvan türleri için habitat oluşturur. Bazı kara yosunları ise çöl yaşamına uyum sağlamıştır. Damarlı bitkilerde topraktan alınan su ve mineral tuzları yapraklara, yapraklarda üretilen besinler bitkinin diğer bölümlerine özel bir taşıma sistemi olan damarlarla iletilir. Bu bitkilerin gerçek kök, gövde ve yaprakları vardır. Damarlı bitkiler damarlı tohumsuz bitkiler ve damarlı tohumlu bitkiler olmak üzere iki grupta incelenir. Ilık ve nemli bölgelerde yaşar. Rizom adı verilen toprak altı gövdelere sahiptir. Tohumları yoktur. Sporla çoğalır. Üremeleri eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip etmesi şeklindedir. Damarlı tohumsuz bitkilere kibrit otları, atkuyrukları ve eğrelti otu örnek verilebilir. Damarlı tohumsuz bitkiler yaklaşık 290-360 milyon yıl önce geniş ormanlık alanlar oluşturmuştur. Bu bölgeler zamanla suyla kaplanarak bataklıklara dönüşmüş, yer kabuğu hareketleri, ısı ve basıncın etkisiyle de kömür yatakları oluşmuştur. Damarlı tohumlu bitkilerde gerçek kök, gövde ve yaprak görülür. Genellikle karasal ortamlarda yaşar. Eşeyli ya da eşeysiz ürer. Tohum oluşturur. Tohum yapısına göre açık tohumlu ve kapalı tohumlu olarak iki grupta incelenir. Çoğunlukla ağaç, ağaççık ya da çalı biçiminde bitkilerdir. Yaprakları çoğunlukla iğnemsidir. Pulsu ve şeritsi vb. tip yapraklı olanları da vardır. Gerçek çiçekleri yoktur. Genellikle rüzgarla tozlaşırlar. Tohum bir örtüyle kaplanmamıştır. Tohum meyve içinde değil, kozalak yapraklarının altında, açıkta bulunur. Bu nedenle açık tohumlu denir. Kozalaklılar açık tohumlu bitkilerin en iyi örnekleridir. Çam, ardıç, ladin, köknar, sedir, servi açık tohumlu kozalaklı bitkilerdendir. Sekoya, ginkgo ise diğer açık tohumlu bitki örnekleridir. Bitkiler aleminin en geniş grubunu kapalı tohumlu bitkiler oluşturur. Yapıları bakımından yeryüzünün en gelişmiş bitkileridir. Gerçek çiçek, meyve ve tohumları vardır. Tohum, yumurtalık içinde yer alır. Yumurtalık gelişerek meyveyi oluşturur. Kapalı tohumlu bikiler tohumdaki çenek sayısına göre tek çenekli ve çift çenekli olarak ikiye ayrılır. Çenek, tohumlu bitki embriyosunun oluşturduğu ilk yapraktır. Tek ve çift çenekli bitkiler yaprak damarları ve kökleri bakımından bazı ayırt edici özellikler gösterirler. Bitkide yaprak damarlarının kalınlığı birbirine yakın, paralel ve düz çizgi halinde bulunuyorsa bu yapraklara paralel damarlı denir. Yaprağın ortasındaki ana damardan daha ince ve yaprağın her yönüne yan damarlar ayrılıyorsa bu yapraklara ağsı damarlı denir. Gövdeden birden fazla eşit kalınlıkta kök çıkıyorsa bu saçak köktür. Gövdeden kalın bir ana kök, ana köke bağlı daha ince yan kökler çıkıyorsa buna da kazık kök denir. Çoğunlukla tek yıllık, otsu bitkilerdir. Gövdelerinde kalınlaşmayı sağlayan büyüme dokusu bulunmaz. Bu yüzden gövdeleri genellikle incedir. Genellikle yaprakları ince, uzun ve paralel damarlıdır. Kökleri de genellikle saçak köktür. Ekonomik önemi olan buğday, palmiye, muz, zencefil, zambak, lale, orkide, pırasa vb. bitkiler tek çenekli bitkilerdendir. Tek yıllık ya da çok yıllık çiçekli bitkilerdir. Bazıları otsu, bazıları odunsu gövdelidir. Gövdelerinde enine büyümeyi sağlayan büyüme dokusu bulunur. Bu yüzden gövdeleri kalınlaşabilir. Embriyolarında iki çenek vardır. Yaprakları ağsı damarlıdır. Yaprak gövdeye yaprak sapı ile bağlanır. Kökleri kazık kök yapısındadır. Bitkiler, fotosentez ile organik bileşikleri sentezleyip depolayarak insan ve hayvanların temel besin kaynağını oluşturur. Sofralarımızdan eksik etmediğimiz ekmek çoğunlukla buğday unundan yapılmaktadır. Önemli bir besin olan balın yapısına katılan bal özü, bal şebnemi, meyve özsuları, çiçek tozu , uçucu yağlar bitkilerden elde edilmektedir. Beslenme ve bazı sanayi dallarında önemli olan yağ; zeytin, ayçiçeği, pamuk, susam vb. yağ bitkilerinden elde edilir. Ayrıca soya fasulyesi, yer fıstığı, hint yağı, lavanta, gül gibi bitkilerin tohumları ekonomik önemi olan yağlar içerir. Adaçayı, ıhlamur, nane gibi bitkilerin çiçek ve yaprakları evlerde bitki çayı olarak; kırmızı çiçekli yüksük otu, eğrelti otu, siyah ban otu gibi tıbbi bitkiler de ilaç yapımında kullanılır. Bazı bitkilerden selüloz ve kağıt sanayiinde yararlanılır. En önemli selüloz kaynağı, iğne yapraklı bitkilerdir. Ayçiçeği, mısır, buğday, arpa, yulaf, tütün, pamuk gibi bitkiler de önemli selüloz kaynağıdır. Pamuk, keten, kenevir, ebegümeci gibi bitkiler tekstil sanayisinde yararlanılan lifli bitkilerdir. Evlerimizde ve parklarda süs bitkilerinden de yararlanırız. Bitkilerin üretilmesi sırasında verimi artırmak amacıyla kullanılan gübrelerden nitratlı, fosforlu, potasyumlu bileşikler bitkiler yoluyla insanlara geçebilir. Bu maddeler böbrek, karaciğer, kemik, akciğer vb. organlarda hastalık ve kansere yol açabilir. Ayrıca çinko fazlalığı kansere ve solunum yolu hastalıklarına, bakır fazlalığı siroza neden olabilir. Zararlı canlılarla mücadelede kullanılan pestisitler karın ağrısı, baş dönmesi, baş ağrısı, mide bulantısı, kusma, deri ve göz sorunlarına neden olmaktadır. Tüketilen besinin üzerinde ve içindeki kalıntılar nedeniyle uzun süre pestisitlere maruz kalındığında ortaya çıkan solunum yolu hastalıkları, kanser, depresyon, doğum kusurları vb. ciddi sağlık sorunlarına yol açtığı yapılan bilimsel çalışmalarla gösterilmiştir. Bitkilerin bilimsel sınıflandırılmasını ve bu sınıflandırmanın temel özelliklerini öğrendiniz. Bitkiler farklı özellikleri ile yaşamımızı birçok yönden etkiler. Bu etkilerinin neler olabileceğini bir araştırma ödevi ile öğrenebilirsiniz.


Yapraklarda fotosentez ile üretilen organik besinler, floem tarafından bitkinin diğer kısımlarına taşınır. Besinlerin floemde taşınması, ksilemden farklı olarak çift yönlüdür ve canlı olan bu hücrelerde taşıma sırasında enerji harcanır. Kaynak hücrede üretilen besin maddeleri arkadaş hücrelerine geçer. Besin maddeleri arkadaş hücrelerinden kalburlu borulara geçer ve kalburlu boru hücrelerinin hücre içi yoğunluğunu arttırır. Ksilemdeki su, artan ozmotik basınçla kalburlu borulara geçer. Kalburlu borunun içindeki su artışıyla, ozmotik basınç azalırken turgor basıncı artar ve turgor basıncının etkisi ile içinde organik besinler bulunan sıvı, bir hücreden diğer hücreye doğru geçer. Basınç akış teorisi ile kalburlu boru hücrelerinde ilerleyen besinler, depo edileceği yere geldiğinde difüzyon ya da aktif taşıma ile önce arkadaş hücrelerine daha sonra da depo edileceği havuz hücrelerine geçerek depolanır. Azalan ozmotik basınca bağlı olarak kalburlu borular içerisindeki su, ksileme geri döner.


Bitkiler kökleriyle toprağa bağlı olduklarından aktif olarak yer değiştirme hareketi yapamazlar ancak durum değiştirme hareketi yaparlar. Bitki dokularında çeşitli çevre uyarılarının meydana getirdiği hareket üç aşamada gerçekleşir. Bunlar uyarının algılanması, uyarının iletimi ve algılanan uyarıya fizyolojik cevabın verilmesi şeklinde gerçekleşir. Fototropizma: Bitkilerin ışık uyaranına karşı gösterdiği yönelme hareketidir. Büyümeyi sağlayan oksin hormonu; ışığın doğrudan geldiği tarafta daha az, ışığın olmadığı tarafta daha fazla birikir. Bunun sonucu olarak Güneş gören tarafta büyüme yavaş, Güneş görmeyen bölgelerde ise büyüme hızlı olur. Bu durum bitkinin Güneş ışığının geldiği tarafa yönelmesini sağlar. Bitkinin bir organının ışık kaynağına doğru yönelim göstermesi pozitif fototropizma, ışık kaynağından uzaklaşması ise negatif fototropizma olarak adlandırılır. Örneğin içinde su bulunan bir cam kapta yetiştirilen bir bitkinin gövdesinin Güneş ışığına doğru yönelmesi pozitif fototropizma, köklerinin Güneş ışığının tersi yöne yönelmesi negatif fototropizmadır. Geotropizma : Bitkilerin yer çekimi etkisine karşı gösterdiği tropizma hareketidir. Genellikle kökler yer çekimi ile aynı yönde , gövdeler ise yer çekimine zıt yönde geotropizma hareketi yapar. Kökteki bu yönelim, bitkinin toprağa bağlanmasını kolaylaştırır. Hidrotropizma: Bitki köklerinin suya doğru yönelmesidir. Kemotropizma: Bitki köklerinin toprakta bulunan farklı kimyasal maddelere karşı gösterdiği yönelim hareketidir. Bitki köklerinin kendileri için gerekli olan gübre, su gibi yararlı maddelere doğru büyüyerek yaklaşmasına pozitif kemotropizma; tuz, kireç gibi zararlı maddelerin bulunduğu bölgeden uzaklaşmasına negatif kemotropizma denir. Haptotropizma : Bitkilerin dokunmaya karşı verdiği tepkilerdir. Özellikle sarmaşık ve asma gibi sarılıcı bitkiler, dik duramadıkları için destek ararlar ve desteğe sarılarak büyürler. Travmatropizma: Bitkilerde herhangi bir yaralanma durumunda görülen yönelme hareketidir. Bitki yaralanırsa o bölgedeki hücrelerin bölünmeleri yavaşladığından ve yara bölgesinden salgılanan maddeden dolayı yara yönünün tersine doğru büyüme devam eder. Uyaranın yönüne bağlı olmayan irkilme hareketlerine nasti hareketleri denir. Nasti hareketlerinin oluşmasında turgor basıncı etkilidir. Nasti hareketlerinde bitki, uyartının geldiği yönü önemsemeden bütün kısımları ile uyarana tepki gösterir. Fotonasti: Işık etkisiyle görülen hareketlerdir. Işık birçok bitki türünde çiçeklerin açılmasını sağlarken, bazı bitki türlerinde çiçeklerin kapanmasına neden olur. Örneğin akşamsefası bitkisinin çiçeklerinin gündüz ışık şiddetine bağlı olarak kapanması karanlıkta da açılması fotonastiye örnektir. Sismonasti: Bazı bitkilerde dokunma ve sarsıntı ile meydana gelen hareketlerdir. Küstüm otuna dokununca yapraklarını kapatıp aşağı doğru sarkıtması, böcek kapan bitkisinin yaprağına böcek konunca dokunmanın etkisiyle buradaki duyarlı tüylerin yaprakta aniden bir turgor değişimi meydana getirerek yaprakların kapanmasını sağlaması örnekleri verilebilir. Termonasti: Sıcaklık değişimi sonucu görülen hareketlerdir. Laleler düşük sıcaklıkta kapalıyken, yüksek sıcaklıkta açarlar. Uzun Gün Bitkileri: Gündüzün geceye oranla daha uzun olduğu günlerde genellikle ilkbaharda ve yazın çiçeklenen bitkilerdir. Ekvator'dan uzak bölgelerde yaşayan bitkiler ve ülkemizdeki bitkiler genellikle uzun gün bitkileridir. Buğday, arpa, şeker pancarı, turp, marul, ıspanak, yonca, süsen gibi bitkiler de uzun gün bitkilerine örnektir. Kısa Gün Bitkileri: Gece süresinin gündüz süresinden daha uzun olduğu yaz sonu, sonbahar veya kış mevsimlerinde çiçek açıp gelişen bitkilerdir. Çilek, soya fasulyesi, patates, kasımpatı, çuha çiçeği, yaban mersini, sütleğen gibi bitkiler örnek verilebilir. Nötr Gün Bitkileri: Bu bitkiler gün uzunluğundan etkilenmeyen bitkilerdir. Çiçeklenmelerinde gün ışığının süresi değil sıcaklık, nem oranı gibi faktörler daha fazla etkilidir. Fotoperiyottan etkilenmedikleri için uzun gün ve kısa gün bitkilerinden daha avantajlıdırlar. Pamuk, ayçiçeği, pirinç, domates, salatalık ve karahindiba gibi bitkiler nötr gün bitkilerine örnektir.


Vejetatif üreme, yüksek yapılı bitkilerde görülen eşeysiz üreme şekli olup temeli mitoza ve yenilenmeye dayanır. Bitkilerin kök, gövde, dal ve yaprak gibi kısımlarından yeni bitkilerin oluşmasına vejetatif üreme denir. Vejetatif üreme, ana bitkiden ayrılan doku parçasının gelişmesi ile meydana gelir. Vejetatif yolla oluşan canlılar, ana bitki ve birbirleriyle aynı genetik yapıdadır. Kültür muzu ve çekirdeksiz üzüm gibi tohum yapma yeteneğini yitirmiş ya da gül, çilek, kavak, söğüt gibi tohumla çoğaltılabilen ancak genetik özelliklerinin korunması istenen bitkiler bu yolla üretilir. Bitkilerde sürünücü gövde, yumru gövde ve rizom gövde gibi yapılarda bulunan büyüme dokularının gelişimi ile oluşan fideler yeni canlıları oluşturur. Örneğin ayrık otu ve zencefil gibi bitkilerin toprak altı gövdesindeki gözlerden gelişen sürgünler, yeni bitkiler oluşturur. Çilekte ise toprak üstü sürünücü gövde köklenerek yeni çilek bitkilerini oluşturur. Vejetatif üreme, ticari olarak tarımsal üretimde büyük avantajlar sağlar. Bu yöntemle daha kısa sürede ve çevreye uyumlu, istenilen özellikte, bol ve kaliteli ürün veren bitkiler üretilir. - Yumruyla üreme - Soğanla üreme - Rizomla üreme - Sürünücü gövdeyle üreme - Daldırma yöntemiyle üreme - Çelikle üreme - Aşılamayla üreme - Doku kültürüyle üreme Bazı bitkilerin toprak altında bulunan ve besin depolayan şişkin gövdelerine yumru denir. Yumrularda birden fazla göz adı verilen kısım vardır. Her bir gözde oluşan sürgünlerden de yeni bir bitki gelişir. Böylece vejetatif üreme gerçekleşir. Patates ve yer elması gibi bitkilerin yumru gövdeleri üzerindeki gözlerden gelişen sürgünler, yeni bitkileri oluşturur. Soğanlar toprak altı yassı gövde olarak tanımlanır. Bitki, toprak altında yeni soğanlar üretir. Bu soğanlar birbirlerinden ayrı ayrı köklenerek bitkinin toprak üstü kısımlarını üretirler. Böylece vejetatif üreme gerçekleşir. Soğan, sarımsak ve lale gibi bitkiler soğanla üreyebilirler. Soğanla üreyen bitkilerin bir kısmı tohum oluşturarak eşeyli üremeyle de çoğalabilir. Bir toprak altı gövde çeşidi olan rizomla bazı bitkiler eşeysiz çoğalabilir. Bitki toprak altında yeni rizomlar üretir. Rizom uygun ortam koşullarında yeni bir bitki oluşturur. Rizomlarda bulunan göz adı verilen kısımlardan da birer bitki meydana gelebilir. Ayrık otu ve zencefil gibi bitkilerin rizomları üzerindeki üreme gözlerinden yeni bitkiler meydana gelir. Çilek gibi bitkilerde stolon denilen sürünücü gövdeler, toprak üstünde bitkinin geniş alana yayılmasını sağlar. Yayılan sürünücü gövdeler, toprakla temas ederek yeni kökler oluşturur. Sürünücü gövde üzerindeki üreme gözlerinden kalıtsal olarak aynı yavru bitkiler meydana gelir. Daldırma yöntemiyle üreme, kök gelişimi uzun süren bitkilerde uygulanır. Bitkinin toprağa yakın kısmından çıkan dalı bitkiden ayrılmadan bükülerek ucu dışarıda, hava ve ışık alacak şekilde toprağa gömülür. Gömülen dal, köklendiği zaman ana bitkiden ayrılarak yeni bir bitki elde edilir. Portakal, mandalina, böğürtlen, asma ve fındık gibi bitki türleri bu yöntemle çoğaltılabilir. Bitkilerin kök, gövde ve yaprak gibi kısımlarından alınan bitki parçalarına çelik adı verilir. Çeliklerin başka uygun bir yerde köklendirilerek yeni bir bitkinin elde edilmesine çelikle üreme denir. Çelikle üremede birim alanda çok sayıda ve kısa sürede yeni bitkiler elde edilir. Afrika menekşesi, begonya, söğüt, kavak, elma, ayva, erik, asma ve zakkum gibi bitkiler çelikle üreyen bitkilere örnek verilebilir. Çelikle üremenin farklı bir şeklidir. Bir bitkiden alınan sürgünün başka bir bitkinin gövdesine eklenmesi tekniğidir. Aşılama yakın türler ya da aynı türe ait bireyler arasında yapılır. Bu sayede üstün veya istenilen özelliklerin bir bitkide birleştirilmesi sağlanır. Örneğin kaliteli üzüm üretiminde meyve kalitesi yüksek aşılar, topraktaki hastalıklara dayanıklı anaç bitkiye uygulanır. Meyve kalitesini belirleyen unsur aşının genleridir. Kolay yöntemlerle çoğaltılamayan türlerin yok olmasını önlemek amacıyla da aşılama uygulanır. - Kök, gövde, dal, yaprak uçlarından ya da tohum kabuğundan alınan küçük doku parçaları steril besi ortamına konur. - Besi ortamındaki hücreler bölünüp çoğalarak kallus oluşturur. - Kallus, büyüme hormonu içeren ortama alınır. Patates kallusu gibi bazı bitki kallusları bu aşamada hormona gerek duymaz. - Kallustan farklılaşan hücreler, kök ve gövdeye sahip yeni bitkiler oluşturur. Bazı bitkilerde farklılaşan kallus hücrelerinden embriyo oluşturulabilir. Doku kültürü tekniğiyle istenilen özelliklere sahip bitkilerin çok fazla kopyası oluşturulabilir. Mısır, buğday, pirinç ve soya fasulyesi gibi bitkilerin ıslahı ve ticari üretiminde bu yöntemden yararlanılır. Ayrıca ticari bahçecilik, seracılık ve çevre düzenlemelerinde melez orkide, gül, zambak ve manolya gibi süs bitkilerinin hızlı çoğaltılmasında bu yöntem kullanılır. Doku kültürü tekniği; üretimi zor olan türlerin çoğaltılması, soyu tükenmekte olan türlerin korunması ve ticari değeri olan bitkilerin çok sayıda elde edilmesi gibi amaçlarla kullanılır.


Bitkiler günlük hayatımıza birçok bakımdan katkı sağlayan bir canlı grubudur. Bitkiler, her şeyden önce insan ve hayvanların beslenmesi söz konusu olduğunda ön plana çıkmaktadır. Yeşil bitkiler fotoototrof organizmadır. Yani kendi besinini sentezleme yeteneğine sahiptir. Yeşil bitkilerin fotosentez olayı sonucunda ürettikleri altı karbonlu şekerler , insan ve hayvanların beslenmesi için oldukça önemlidir. Bitkiler ürettikleri şekerlerin bir kısmını nişastaya dönüştürerek farklı organlarında depo eder. Örneğin buğday, arpa, mısır, pirinç ve yulaf gibi tahılların tohumları ile patates; nişasta bakımından zengin besindir. Heksoz şekerlerin karbon iskeleti, bitki hücre ve dokularında sentezlenen ve besin değeri olan diğer bütün organik bileşikler için de ham madde niteliğindedir. Bu organik bileşiklerden olan proteinler ve yağlar da çoğunlukla tohumlarda depo edilir. Fasulye, bezelye, nohut, bakla ve mercimek gibi baklagillerin tohumları protein bakımından zengindir. Ayçiçeği, kolza, haşhaş, susam, pamuk ve zeytin gibi bitkiler de tohumları yağ bakımından zengin olduğu için yağ bitkileri olarak adlandırılır. Ayrıca haşhaş bitkisinin meyve kabuğundan elde edilen lateks, işlendikten sonra morfin üretimi için kullanılmaktadır. Morfin hem ameliyatlarda hem de diş tedavisinde hastanın acıyı hissetmemesi için kullanılan bir maddedir. Ayrıca tohumlu bitkilerden elde edilen maddeler ilaç yapımında kullanılır. Bazı ağrı kesiciler, bağışıklık sistemini güçlendiriciler, sakinleştiriciler ve hücre yenileyiciler buna örnektir. İşlenmek suretiyle çeşitli ürünlerin elde edildiği bitkilere endüstri bitkisi denir. Örneğin pamuk, keten ve kendir gibi bitkilerden elde edilen lifler; dokuma ve tekstil alanında kullanılmaktadır. Bazı orman ağaçları mobilya ve kağıt yapımında önemlidir. Vatanı Güney Amerika olan bakkam ağacının odunundan hematoksilin adı verilen mavi renkli bir boya elde edilir. Bu boya biyoloji ve tıp alanında hazırlanan hücre ve doku preparatların boyanmasında kullanılır. Ficus elastica kauçuk ağacı olarak bilinir ve kauçuk üretiminde kullanılır. Bunun dışında çam, köknar ve ladin ağaçları reçine üretiminde; gül, menekşe ve lavanta gibi bitkiler de kozmetik alanda parfüm ve kolonya üretiminde önemlidir. Zencefil, tarçın, karanfil, kebere, kırmızı biber, kara biber, vanilya, kimyon, dere otu, rezene, çörek otu, fesleğen, nane, biberiye, maydanoz ve defne gibi bitkilerin farklı kısımları da yemeklere lezzet verici olarak kullanılmaktadır. Bu bitkilere baharat bitkileri denir. Fındık, badem, üzüm, kayısı, iğde, çilek, portakal, hurma, incir insanın beslenmesi için gerekli olan meyvelere örnektir. Havuç, kereviz, soğan, pırasa, lahana, ıspanak, domates ve enginar gibi bitkiler de sebzelere örnek oluşturur. Çay, kahve ve tütün gibi bazı bitkiler de besin değerine sahip olmayan ancak sinir sistemi üzerinde uyarıcı etki yapan türlerdir. Ayrıca bazı bitki türleri ağır metallerle kirlenmiş toprakların temizlenmesinde de kullanılmaktadır. Bakır, nikel, çinko, kurşun, kadmiyum, cıva gibi ağır metaller; canlılar için zehir etkisi yapmaktadır. Ancak günümüzde özellikle endüstriyel faaliyetlerin artması sonucu toprağın yapısına çok fazla ağır metal girmektedir. Bu tip topraklarda ekonomik öneme sahip olan bitkilerin yetiştirilmesi mümkün değildir. Ancak bilim insanları bazı bitkilerin bu tip topraklarda ağır metal toksisitesinden etkilenmeden yaşayabildiğini belirlemiştir. Bu tip bitkiler kökleriyle topraktan aşırı miktarda ağır metali alıp yapraklarına taşımakta, bazı organik asitlerle bağlayarak kofullarında biriktirmektedir. Ancak büyüme ve gelişmeleri devam etmektedir. Bu tip bitkilere hiper akümülatör bitki denir. Hiper akümülatör bitkilerle topraktaki ağır metallerin temizlenmesi olayına da fitoremediasyon denir. Bu yöntemle toprağın temizlenmesi, kirliliğin boyutuna bağlı olarak onlarca yıl alabilmektedir.


İletim Doku: Bitkinin yapraklarında fotosentez sonucu oluşan organik besin maddelerinin yapraklardan köklere, köklerle alınan su ve minerallerin yaprak gibi üst organlarına taşınmasını sağlayan dokudur. İletim sistemi, ksilem ve floem dir. a) Ksilem : Meristem doku hücrelerinin üst üste gelerek zamanla çekirdek ve sitoplazmalarını kaybetmesi ve ölmesi sonucu oluşur. Ksilemi oluşturan hücrelerde ksilemin oluşumu sürecinde enine kalınlaşma ve boyca uzama görülür. Hücrelerin boyuna çeperleri lignin birikimi ile giderek kalınlaşır, enine çeperler tamamen eriyerek kaybolur. Böylece üst üste konumlanan hücrelerden madde iletimi için elverişli bir borucuk meydana gelir. Ksilem vasıtasıyla, kökler aracılığı ile topraktan alınan su ve suda çözünmüş mineraller üst organlara hızlı bir şekilde taşınır. b) Floem : Yapraklarda fotosentezle üretilen organik besinlerin köke, kökteki depo besinlerin de bitkinin diğer kısımlarına iletilmesinden sorumludur. Hücreleri canlı olan floem, kalburlu borular ve arkadaş hücreleri olmak üzere iki hücre çeşidinden oluşur. Canlı olan kalburlu hücreler, olgunlaştıklarında çekirdeklerini ve ribozomlarını kaybeder. Kalburlu hücrelerin yanında çekirdekli ve ribozomlu arkadaş hücreleri bulunur. Arkadaş hücreleri çekirdekleri ve ribozomları sayesinde kalburlu hücrelerin metabolizması için de çalışır.


Yeryüzünün temel üreticilerinden olan bitkilerin yaklaşık 250.000'ini çiçekli bitkilerin oluşturduğu tahmin edilmektedir. Bitkiler besin ve oksijen ürettiklerinden canlılığın devamı için önemlidir. Çiçekli bir bitki kök, gövde, yaprak, çiçek ve meyve gibi organlardan oluşur. Bitkilerin organları kök sistemi ve sürgün sistemi olmak üzere iki temel sistemden oluşur. Kök; su ve minerallerin topraktan alınarak bitki tarafından kullanılmasını sağlar ayrıca bitkiyi toprağa bağlar. Bazı bitkilerde de besin depolar. Sürgün sistemi; toprak üstünde bulunan gövde, yapraklar, çiçekler ve meyvelerden oluşur. Gövde; kök ile yapraklar arasındaki madde iletiminden sorumlu ve yaprakları, çiçekleri, meyveleri taşımakla görevlidir. Yapraklar, fotosentezi; çiçekler, üremeyi; meyveler ise tohumun korunmasını ve yayılmasını sağlar. Benzer görevlere sahip bitkisel hücreler bir araya gelerek bitkisel dokuları oluşturur. Bunlar; meristem doku, temel doku, iletim doku ve örtü dokudur. 1) Meristem Doku: Bitkinin kalınlaşmasını ve uzamasını sağlayan, mitoz bölünme yapabilme yeteneğindeki hücrelerin oluşturduğu dokudur. - Hücreler arası boşluk yok denecek kadar azdır. - Bölünerek yeni hücreler üretirler. Oluşan bu hücrelerin bazıları meristem doku özelliği gösterirken, bazıları da farklılaşarak diğer dokuları oluştururlar. - Büyümede etkili olan hormonları salgılarlar. - Hücreleri küçük, ince çeperli, küçük kofullu, bol sitoplazmalı ve büyük çekirdeklidir. - Metabolizmaları hızlıdır. - Klorofil taşımadıklarından fotosentez yapamazlar. Bir bitkinin büyüme ve gelişmesinde farklı meristem doku çeşitleri görev yapar. Bunlar, uç meristem ve yanal meristemdir. Uç meristemler; bitkinin kök, gövde, dal ucu gibi kısımlarında yer alırlar. Uç meristem, gövde ve kökte primer büyüme olarak adlandırılan dikey uzamanın gerçekleşmesini yani boyca büyümesini sağladığından primer meristem olarak da adlandırılır. Kök ucunda bulunan meristem doku hücreleri; kökü uç kısmından uzatarak, kökün toprağın derinliklerinden daha fazla su ve mineral bulmasına olanak sağlar. Gövde ucundaki meristem doku hücreleri de, bitkinin gövdesini uç kısımdan uzatarak yaprak, çiçek gibi organların daha fazla ışık ve karbondioksit almasını sağlar. Kökün ucunda yer alan kaliptra denilen kısım kök ucu meristemini korur. Kaliptra, kayganlaştırıcı bir madde salgılayarak kökün toprak içinde daha rahat uzamasında, köklerin yer çekimi doğrultusunda büyümesinde de etkilidir. Sekonder büyüme ise parankima dokusu hücrelerinin hormonların etkisiyle yeniden bölünme özelliği kazanması sonucu oluşmuş hücrelerin oluşturduğu dokudur. Bazı çok yıllık bitkilerin kök ve gövdelerinin kalınlaşmasını sağlar. Lateral meristem, damar kambiyumu ve mantar kambiyumu olmak üzere iki çeşittir. Damar kambiyumu, kök ve gövdenin enine kalınlaşmasını sağlar. Ayrıca iletim doku elemanları olan ksilem ve floem oluşmasında da görevlidir. Odunsu bitkilerde kökü ve gövdeyi dışarıdan kuşatan mantar dokuyu ise mantar kambiyumu oluşturur. Gövdenin enine büyümesi sonucunda dıştaki koruyucu tabakaları parçalandığında, mantar kambiyumu bölünerek bu tabakaların düzenli olarak yenilenmesini sağlar. Ağacın dış kısmında yer alan mantar doku ayrıca bitkiyi elverişsiz çevre şartlarından ve hastalık yapıcılardan korur. Özellikle ılıman bölgelerde yaşayan ağaçların gövdesinden enine kesit alındığında iç içe birçok halka görülür. Bu halkaların her biri bir yıl içinde meydana gelen iletim dokusu elemanı olan ksilemdir. Bunlara büyüme halkaları denir. Gövdenin içinde kabuğun altındaki halkalar genç, merkeze yakın olan halkalar ise yaşlıdır. Ilıman bölgelerde ağaçlar genel olarak ilkbaharda büyümeye başlar, sonbaharda durur. Bu süreye büyüme mevsimi denir. Büyüme mevsiminin erken döneminde oluşan ilkbahar odununun hücreleri büyük ve hücre duvarları inceyken; büyüme mevsiminin sonuna doğru oluşan sonbahar odununun hücreleri daha küçük ve hücre duvarları kalındır. Bundan dolayı ilkbahar odununun yoğunluğu sonbahar odununun yoğunluğundan daha azdır. Bu yoğunluk farkı ilkbahar odununun açık renkli, sonbahar odununun ise koyu renkli halkalar şeklinde görülmesine neden olur. Ağacın yıllık halka genişliği o yıldaki iklimle ilişkilidir. Işık, sıcaklık, yağış ağacın gelişmesi için uygunsa oluşan yaş halkası geniş, uygun değilse dar olur. Bu bilgiye dayanarak, çok yaşlı ağaçların odun halkaları incelenir ve eski dönemlerden günümüze iklim değişiklikleriyle ilgili ipuçları elde edilir. Türkiye gibi ılıman bölgelerde yaşayan ağaçlarda da enine kalınlaşma sırasında yaş halkaları oluşur.


Örtü Doku: Bitkide kök, gövde, yaprak ve meyvelerin üzerini örter, çevresel etkenlere karşı korur ve su kaybını engeller. Örtü dokuyu oluşturan hücreler canlı ise epidermis, ölü ise periderm olarak adlandırılır. a) Epidermis: Bitkinin yaprak, kök, genç gövde ve dallarında bitkiyi örter. Hücreleri canlı, büyük kofulludur. Kloroplastı olmadığından fotosentez yapamaz. Hücreler arası boşluk bulunmaz. Gövde ve yapraklardaki epidermis hücreleri, kütin adı verilen mumsu bir madde salgılayarak kütikula tabakasını oluşturur. Kütikula; bitkide terleme ile kaybedilen su miktarını azaltır, bitkiyi güneşin zararlı ışınlarından korur. Kurak ortam bitkilerinde bu tabaka kalın, nemli ortam bitkilerinde ise incedir. Epidermis hücrelerinin farklılaşmasıyla stoma , tüy, hidatod ve emergensler oluşur. Stomalar, fasulye tanesi şeklinde stoma hücreleri denilen iki hücrenin karşı karşıya gelmesiyle oluşur. Bitkilerin yeşil kısımlarında, özellikle yapraklarda ve otsu gövdelerde bulunur. Kloroplast taşırlar. Stomalar, açılıp kapanarak terleme sonucu oluşan su buharının dışarı atılmasını ve solunum/fotosentez sırasında gaz alışverişinin gerçekleşmesini sağlar. Epidermis hücrelerinin farklılaşarak dışarı doğru uzamaları ile oluşan tüy hücreleri de, epidermis hücreleri gibi kloroplastsızdır. Canlı veya ölü olabilen tüy hücreleri, görev ve yapı bakımından farklılıklar gösterir. Yapraklardaki bazı tüyler, güneş ışınlarının doğrudan yaprak üzerine gelmesini engeller ve bitkiyi su kaybından korur. Silisyum ya da kalker taşıyan sivri uçlu, kalın çeperli tüyler bitkileri hayvanlara karşı korur. Sardunya gibi kokulu bitkilerin gövde, yaprak ve çiçeklerinde bulunan bazı tüyler aromatik kimyasallar salgılar. Böylece tozlaşmaya yardımcı olur. Kökteki emici tüyler ise kökün yüzey alanını arttırarak daha fazla su ve mineral emilimini sağlar. Nemli ve sıcak ortam bitkilerinde görülen ve yaprak epidermisinde bulunan hidatodlar suyun damlama ile atılmasını sağlar. Bu olaya damlama ya da gutasyon denir. Havadaki nem oranı fazla olduğunda terleme ile atılamayan fazla su, hidatotlardan damlama yoluyla dışarı atılır. Hidatodların stomalarda olduğu gibi açılıp kapanma özelliği yoktur. Hava neme doymuşsa bitki terleme ile değil, gutasyonla su kaybeder. Havada nem oranı fazla olduğunda hidatod faaliyeti de yüksektir. Gül ve böğürtlen gibi bitkilerde bulunan sivri yapılı emergensler koruma işlevlerinin yanında bazen tutunma görevi de görürler. b) Periderm: Odunsu bitkilerin gençken Görsel 3.18. Ağaç gövdesindeki lentiseller kök ve gövdelerini saran epidermis dokusu, zamanla parçalanır. Mantar kambiyumu; kalın, su geçirmez bir madde olan süberin içeren mantar dokunun oluşmasını sağlar. Bu doku; bitkiyi mekanik etkilerden, aşırı su kaybından korur. Mantar kambiyumu ve mantar dokunun birlikte oluşturduğu tabakaya periderm denir. Kök ve gövdenin iç kısmında bulunan hücrelerde gaz alışverişinin gerçekleşmesi için peridermin üzerinde lentisel adı verilen açıklıklar oluşur. Bitkilerde metabolizma faaliyetleri sonucu oluşan bazı maddeler , salgılar halinde ya hücre içinde depolanır ya da hücreden dışarı atılır. Bitkilerde metabolizma sonucu oluşan bu ürünleri depolayan ya da dışarı veren salgı sistemi; salgı hücreleri, salgı cepleri ve salgı kanalları gibi yapılardan oluşur. Salgı üreten hücreler bol sitoplazmalı ve golgi organeli bakımından da oldukça zengindirler. Bu salgıların çok önemli görevleri vardır. Örneğin; reçine, bitkiyi zararlı mikroorganizmalardan koruyan antiseptik maddeler içerir. Çiçeklerde bulunan kokulu salgılar, böcekleri çekerek bitkinin tozlaşmasına yardımcı olur.


Bitkinin kök, gövde, yaprak gibi organlarının tümünde bulunan doku çeşididir. Su ve besin depolamada, bitkiye desteklik sağlamada, fotosentezde görevlidir. Parankima, kollenkima ve sklerenkima şeklinde üç grupta incelenir. a) Parankima: Bitkilerin yapısında en fazla bulunan doku çeşididir. Hücreleri genellikle ince çeperli, bol sitoplazmalıdır. Özümleme parankiması; yapraklarda bulunan, fotosentezin en yoğun biçimde gerçekleştiği parankimadır. Kök, gövde ve bazı meyvelerde bulunan depo parankiması besin ve su depolar. İletim parankiması, gövdedeki iletim dokusuyla diğer dokular arasında madde alışverişini gerçekleştirir. Kloroplast taşımaz. Fotosentez yapmayan hücrelerden oluşur. Ayrıca su ve bataklık bitkilerinde bulunan, hücreler arası boşluklarında gaz depolayan havalandırma parankiması da mevcuttur. b) Kollenkima : Bitkinin yaprak, meyve gibi organlarına destek sağlamakla görevli olup, rüzgar gibi mekanik etkiler karşısında bitkinin kırılmadan bükülmesini sağlar. Hücreleri canlı ve bol sitoplazmalıdır. Hücre çeperlerinin bazı bölgelerinde selüloz ve pektin maddelerinin birikmesi sonucu kalınlaşmalar görülür. Kalınlaşmalar begonya bitkisindeki gibi hücrelerin sadece köşelerinde olursa köşe kollenkiması, mürver ağacındaki gibi boyuna uzanan kalınlaşmalar ise levha kollenkiması olarak isimlendirilir. Kollenkima, yapısında bulunan pektin etkisiyle esneme yeteneğine sahiptir. c) Sklerenkima : Sitoplazma ve çekirdekleri kaybolmuş, tüm çeperleri kalınlaşmış ölü hücrelerden meydana gelir. Bu dokuyu oluşturan hücreler ilk oluştuklarında canlıyken, çeperlerinde lignin adı verilen, odunlaşmayı sağlayan, sert ve dayanıklı maddenin birikmesiyle çeperleri kalınlaşır, madde alışverişi durur ve hücreler canlılığını kaybeder. Bitkilerde iki tip sklerenkima hücresi vardır. Keten ve kenevir gibi bitkilerde bu hücreler lif şeklinde olduğundan buna sklerenkima lifi; fındık ve ceviz kabuğu, ayva ve armut gibi meyvelerde ise hücreler yuvarlak ve köşeli olduğu için buna da taş hücreleri denir.


Bitkisel dokular, benzer görevlere sahip bitkisel hücrelerin bir araya gelmesiyle oluşur. Bitkisel dokular; meristem doku, temel doku, iletim doku ve örtü dokudur. Benzer görevlere sahip bitkisel hücreler bir araya gelerek bitkisel dokuları oluşturur. Bunlar; meristem doku, temel doku, iletim doku ve örtü dokudur. Bitkinin kalınlaşmasını ve uzamasını sağlayan, mitoz bölünme yapabilme yeteneğindeki hücrelerin oluşturduğu doku Mersitem yani Bölünür dokudur. - Hücreler arası boşluk yok denecek kadar azdır. - Bölünerek yeni hücreler üretirler. Oluşan bu hücrelerin bazıları meristem doku özelliği gösterirken, bazıları da farklılaşarak diğer dokuları oluştururlar. - Büyümede etkili olan hormonları salgılarlar. - Hücreleri küçük, ince çeperli, küçük kofullu, bol sitoplazmalı ve büyük çekirdeklidir. - Metabolizmaları hızlıdır. - Klorofil taşımadıklarından fotosentez yapamazlar. Bir bitkinin büyüme ve gelişmesinde farklı meristem doku çeşitleri görev yapar. Bunlar, uç meristem ve yanal meristemdir. Uç meristemler; bitkinin kök, gövde, dal ucu gibi kısımlarında yer alırlar. Uç meristem, gövde ve kökte primer büyüme olarak adlandırılan dikey uzamanın gerçekleşmesini yani boyca büyümesini sağladığından primer meristem olarak da adlandırılır. Kök ucunda bulunan meristem doku hücreleri; kökü uç kısmından uzatarak, kökün toprağın derinliklerinden daha fazla su ve mineral bulmasına olanak sağlar. Gövde ucundaki meristem doku hücreleri de, bitkinin gövdesini uç kısımdan uzatarak yaprak, çiçek gibi organların daha fazla ışık ve karbondioksit almasını sağlar. Kökün ucunda yer alan kaliptra denilen kısım kök ucu meristemini korur. Kaliptra, kayganlaştırıcı bir madde salgılayarak kökün toprak içinde daha rahat uzamasında, köklerin yer çekimi doğrultusunda büyümesinde de etkilidir. Sekonder büyüme ise parankima dokusu hücrelerinin hormonların etkisiyle yeniden bölünme özelliği kazanması sonucu oluşmuş hücrelerin oluşturduğu dokudur. Bazı çok yıllık bitkilerin kök ve gövdelerinin kalınlaşmasını sağlar. Lateral meristem, damar kambiyumu ve mantar kambiyumu olmak üzere iki çeşittir. Damar kambiyumu, kök ve gövdenin enine kalınlaşmasını sağlar. Ayrıca iletim doku elemanları olan ksilem ve floem oluşmasında da görevlidir. Odunsu bitkilerde kökü ve gövdeyi dışarıdan kuşatan mantar dokuyu ise mantar kambiyumu oluşturur. Gövdenin enine büyümesi sonucunda dıştaki koruyucu tabakaları parçalandığında, mantar kambiyumu bölünerek bu tabakaların düzenli olarak yenilenmesini sağlar. Ağacın dış kısmında yer alan mantar doku ayrıca bitkiyi elverişsiz çevre şartlarından ve hastalık yapıcılardan korur. Özellikle ılıman bölgelerde yaşayan ağaçların gövdesinden enine kesit alındığında iç içe birçok halka görülür. Bu halkaların her biri bir yıl içinde meydana gelen iletim dokusu elemanı olan ksilemdir. Bunlara büyüme halkaları denir. Gövdenin içinde kabuğun altındaki halkalar genç, merkeze yakın olan halkalar ise yaşlıdır. Ilıman bölgelerde ağaçlar genel olarak ilkbaharda büyümeye başlar, sonbaharda durur. Bu süreye büyüme mevsimi denir. Büyüme mevsiminin erken döneminde oluşan ilkbahar odununun hücreleri büyük ve hücre duvarları inceyken; büyüme mevsiminin sonuna doğru oluşan sonbahar odununun hücreleri daha küçük ve hücre duvarları kalındır. Bundan dolayı ilkbahar odununun yoğunluğu sonbahar odununun yoğunluğundan daha azdır. Bu yoğunluk farkı ilkbahar odununun açık renkli, sonbahar odununun ise koyu renkli halkalar şeklinde görülmesine neden olur. Ağacın yıllık halka genişliği o yıldaki iklimle ilişkilidir. Işık, sıcaklık, yağış ağacın gelişmesi için uygunsa oluşan yaş halkası geniş, uygun değilse dar olur. Bu bilgiye dayanarak, çok yaşlı ağaçların odun halkaları incelenir ve eski dönemlerden günümüze iklim değişiklikleriyle ilgili ipuçları elde edilir. Türkiye gibi ılıman bölgelerde yaşayan ağaçlarda da enine kalınlaşma sırasında yaş halkaları oluşur. Bitkinin kök, gövde, yaprak gibi organlarının tümünde bulunan doku çeşididir. Su ve besin depolamada, bitkiye desteklik sağlamada, fotosentezde görevlidir. Parankima, kollenkima ve sklerenkima şeklinde üç grupta incelenir. Bitkilerin yapısında en fazla bulunan doku çeşididir. Hücreleri genellikle ince çeperli, bol sitoplazmalıdır. Özümleme parankiması; yapraklarda bulunan, fotosentezin en yoğun biçimde gerçekleştiği parankimadır. Kök, gövde ve bazı meyvelerde bulunan depo parankiması besin ve su depolar. İletim parankiması, gövdedeki iletim dokusuyla diğer dokular arasında madde alışverişini gerçekleştirir. Kloroplast taşımaz. Fotosentez yapmayan hücrelerden oluşur. Ayrıca su ve bataklık bitkilerinde bulunan, hücreler arası boşluklarında gaz depolayan havalandırma parankiması da mevcuttur. Bitkinin yaprak, meyve gibi organlarına destek sağlamakla görevli olup, rüzgar gibi mekanik etkiler karşısında bitkinin kırılmadan bükülmesini sağlar. Hücreleri canlı ve bol sitoplazmalıdır. Hücre çeperlerinin bazı bölgelerinde selüloz ve pektin maddelerinin birikmesi sonucu kalınlaşmalar görülür. Kalınlaşmalar begonya bitkisindeki gibi hücrelerin sadece köşelerinde olursa köşe kollenkiması, mürver ağacındaki gibi boyuna uzanan kalınlaşmalar ise levha kollenkiması olarak isimlendirilir. Kollenkima, yapısında bulunan pektin etkisiyle esneme yeteneğine sahiptir. Sitoplazma ve çekirdekleri kaybolmuş, tüm çeperleri kalınlaşmış ölü hücrelerden meydana gelir. Bu dokuyu oluşturan hücreler ilk oluştuklarında canlıyken, çeperlerinde lignin adı verilen, odunlaşmayı sağlayan, sert ve dayanıklı maddenin birikmesiyle çeperleri kalınlaşır, madde alışverişi durur ve hücreler canlılığını kaybeder. Bitkilerde iki tip sklerenkima hücresi vardır. Keten ve kenevir gibi bitkilerde bu hücreler lif şeklinde olduğundan buna sklerenkima lifi; fındık ve ceviz kabuğu, ayva ve armut gibi meyvelerde ise hücreler yuvarlak ve köşeli olduğu için buna da taş hücreleri denir. Bitkinin yapraklarında fotosentez sonucu oluşan organik besin maddelerinin yapraklardan köklere, köklerle alınan su ve minerallerin yaprak gibi üst organlarına taşınmasını sağlayan dokudur. İletim sistemi, ksilem ve floem dir. a) Ksilem : Meristem doku hücrelerinin üst üste gelerek zamanla çekirdek ve sitoplazmalarını kaybetmesi ve ölmesi sonucu oluşur. Ksilemi oluşturan hücrelerde ksilemin oluşumu sürecinde enine kalınlaşma ve boyca uzama görülür. Hücrelerin boyuna çeperleri lignin birikimi ile giderek kalınlaşır, enine çeperler tamamen eriyerek kaybolur. Böylece üst üste konumlanan hücrelerden madde iletimi için elverişli bir borucuk meydana gelir. Ksilem vasıtasıyla, kökler aracılığı ile topraktan alınan su ve suda çözünmüş mineraller üst organlara hızlı bir şekilde taşınır. b) Floem : Yapraklarda fotosentezle üretilen organik besinlerin köke, kökteki depo besinlerin de bitkinin diğer kısımlarına iletilmesinden sorumludur. Hücreleri canlı olan floem, kalburlu borular ve arkadaş hücreleri olmak üzere iki hücre çeşidinden oluşur. Canlı olan kalburlu hücreler, olgunlaştıklarında çekirdeklerini ve ribozomlarını kaybeder. Kalburlu hücrelerin yanında çekirdekli ve ribozomlu arkadaş hücreleri bulunur. Arkadaş hücreleri çekirdekleri ve ribozomları sayesinde kalburlu hücrelerin metabolizması için de çalışır. - Odun borusudur. - Kökten alınan su ve suda çözünen minerallerin gövde, yaprak gibi kısımlara taşınmasını sağlar. - Ksilemde taşınma, aşağıdan yukarıya doğru tek yönlüdür. - Floeme göre madde iletimi hızlıdır. - Cansız hücrelerden oluşur. - Büyüme halkası oluşumunda rol alır. - Tek çenekli bitkilerin köklerinde bulunan merkezi silindirde rastgele dizilirler. Çift çenekli bitkilerin köklerinde bulunan merkezi silindirde ise daha düzenli bir yapıda bulunurlar. - Soymuk borusudur. - Fotosentez sonucu üretilen organik maddeleri yeni sürgün oluşumunda kullanmak üzere veya depo organlarında biriktirmek üzere ileten yapılardır. - Tek sıra halinde üst üste dizilmiş hücrelerden oluşur. - Hücreleri canlıdır. - Madde iletimi çift yönlü fakat yavaştır. - Tek çenekli bitkilerin köklerinde bulunan merkezi silindirde rastgele dizilirler. Çift çenekli bitkilerin köklerinde bulunan merkezi silindirde ise daha düzenli bir yapıda bulunurlar. Bitkide kök, gövde, yaprak ve meyvelerin üzerini örter, çevresel etkenlere karşı korur ve su kaybını engeller. Örtü dokuyu oluşturan hücreler canlı ise epidermis, ölü ise periderm olarak adlandırılır. a) Epidermis: Bitkinin yaprak, kök, genç gövde ve dallarında bitkiyi örter. Hücreleri canlı, büyük kofulludur. Kloroplastı olmadığından fotosentez yapamaz. Hücreler arası boşluk bulunmaz. Gövde ve yapraklardaki epidermis hücreleri, kütin adı verilen mumsu bir madde salgılayarak kütikula tabakasını oluşturur. Kütikula; bitkide terleme ile kaybedilen su miktarını azaltır, bitkiyi güneşin zararlı ışınlarından korur. Kurak ortam bitkilerinde bu tabaka kalın, nemli ortam bitkilerinde ise incedir. Epidermis hücrelerinin farklılaşmasıyla stoma , tüy, hidatod ve emergensler oluşur. Stomalar, fasulye tanesi şeklinde stoma hücreleri denilen iki hücrenin karşı karşıya gelmesiyle oluşur. Bitkilerin yeşil kısımlarında, özellikle yapraklarda ve otsu gövdelerde bulunur. Kloroplast taşırlar. Stomalar, açılıp kapanarak terleme sonucu oluşan su buharının dışarı atılmasını ve solunum/fotosentez sırasında gaz alışverişinin gerçekleşmesini sağlar. Epidermis hücrelerinin farklılaşarak dışarı doğru uzamaları ile oluşan tüy hücreleri de, epidermis hücreleri gibi kloroplastsızdır. Canlı veya ölü olabilen tüy hücreleri, görev ve yapı bakımından farklılıklar gösterir. Yapraklardaki bazı tüyler, güneş ışınlarının doğrudan yaprak üzerine gelmesini engeller ve bitkiyi su kaybından korur. Silisyum ya da kalker taşıyan sivri uçlu, kalın çeperli tüyler bitkileri hayvanlara karşı korur. Sardunya gibi kokulu bitkilerin gövde, yaprak ve çiçeklerinde bulunan bazı tüyler aromatik kimyasallar salgılar. Böylece tozlaşmaya yardımcı olur. Kökteki emici tüyler ise kökün yüzey alanını arttırarak daha fazla su ve mineral emilimini sağlar. Nemli ve sıcak ortam bitkilerinde görülen ve yaprak epidermisinde bulunan hidatodlar suyun damlama ile atılmasını sağlar. Bu olaya damlama ya da gutasyon denir. Havadaki nem oranı fazla olduğunda terleme ile atılamayan fazla su, hidatotlardan damlama yoluyla dışarı atılır. Hidatodların stomalarda olduğu gibi açılıp kapanma özelliği yoktur. Hava neme doymuşsa bitki terleme ile değil, gutasyonla su kaybeder. Havada nem oranı fazla olduğunda hidatod faaliyeti de yüksektir. Gül ve böğürtlen gibi bitkilerde bulunan sivri yapılı emergensler koruma işlevlerinin yanında bazen tutunma görevi de görürler. b) Periderm: Odunsu bitkilerin gençken kök ve gövdelerini saran epidermis dokusu, zamanla parçalanır. Mantar kambiyumu; kalın, su geçirmez bir madde olan süberin içeren mantar dokunun oluşmasını sağlar. Bu doku; bitkiyi mekanik etkilerden, aşırı su kaybından korur. Mantar kambiyumu ve mantar dokunun birlikte oluşturduğu tabakaya periderm denir. Kök ve gövdenin iç kısmında bulunan hücrelerde gaz alışverişinin gerçekleşmesi için peridermin üzerinde lentisel adı verilen açıklıklar oluşur. Bitkilerde metabolizma faaliyetleri sonucu oluşan bazı maddeler , salgılar halinde ya hücre içinde depolanır ya da hücreden dışarı atılır. Bitkilerde metabolizma sonucu oluşan bu ürünleri depolayan ya da dışarı veren salgı sistemi; salgı hücreleri, salgı cepleri ve salgı kanalları gibi yapılardan oluşur. Salgı üreten hücreler bol sitoplazmalı ve golgi organeli bakımından da oldukça zengindirler. Bu salgıların çok önemli görevleri vardır. Örneğin; reçine, bitkiyi zararlı mikroorganizmalardan koruyan antiseptik maddeler içerir. Çiçeklerde bulunan kokulu salgılar, böcekleri çekerek bitkinin tozlaşmasına yardımcı olur. Bitkisel dokular ve bitkisel doku türlerini özetledik. Konu ile ilgili görüşlerinizi yorum yaparak bizimle paylaşabilirsiniz.


Bitkilerde hücre bölünmesi, çiçek ve meyve oluşumu, yaprak dökme gibi olayların denetimi hormonlarla gerçekleşir. Bitki hormonları, aktif büyüme gösteren kök ve gövde uçlarında, tohumlarda, meyvelerde ve genç yapraklardaki hücrelerde üretilir. Bitki tarafından çok az miktarda üretilen hormonlar üretildikleri yerden bitkinin diğer kısımlarına iletilir. Başlıca bitkisel hormonlar; oksinler, giberellinler, sitokinin, absisik asit ve etilen hormonlarıdır. Bitkinin büyüme ve gelişmesinde en etkili olan hormondur. Bitkinin sürgün uçları, genç yaprakları, gelişmekte olan meyve ve tohumları gibi büyüme bölgelerindeki hücreler tarafından sentezlenir. Hücrelerde bölünme, büyüme ve farklılaşma olaylarını oksin hormonu kontrol eder. Direkt ışık almayan bitki kısımlarında daha fazla sentezlenir. Bu durum, bitkide asimetrik büyümeye neden olduğundan yönelim olayına da sebep olur. Meyve vermede etkilidir, döllenmiş çiçeğin dökülmesini engeller. Bu hormon, bitkinin tepe tomurcuğunun gelişmesini sağlarken yan tomurcukların gelişmesini de engeller. Bitkinin köklenmesi ve köklerin farklılaşmasında rolü vardır. İletim dokusunun farklılaşmasını uyarır. Doku kültüründen yeni bitkilerin oluşmasında önemli rol oynar. Çimen bitkisi üzerinde yapılan deneylerle, oksin hormonunun etkileri gözlenmiştir. Çimen fidelerinin toprak üstünde kalan bitki sürgününün açılmamış olan yaprağını saran silindir biçimindeki kılıfa koleoptil denir. Deneylerde koleoptil ucu kesildiğinde ya da ışık geçirmeyen bir başlık ile kapatıldığında ışığa yönelim olmamıştır. Işığı geçiren bir başlık ile kapatıldığında ya da ucu açık bırakılıp, koleoptilin diğer kısımları ışık geçirmeyen siyah bir örtü ile kapatıldığında ışığa yönelim olduğu gözlenmiştir. Bu deneylerden ışığın algılanmasından koleoptil ucunun sorumlu olduğu sonucu çıkmıştır. Sonradan konu ile ilgili olarak yapılan deneyler, ışığın algılanmasının uç bölgede gerçekleştiğini ve uç bölgede üretilen sinyalin, koleoptilin alt kısımlarını uyardığını göstermiştir. Koleoptilin ucu, oksinin difüzyonuna izin veren jelatin bir blokla diğer kısımlardan ayrıldığında, bu fidelerin ışığa doğru kıvrıldığı görülmüştür. Koleoptilin ucu, hücreler arasındaki teması kesen fakat kimyasalların geçişine izin veren oksin geçirmeyen bir madde ile ayrıldığında ise ışığa yönelmenin gerçekleşmediği görülmüştür. Yapılan deneylerden de anlaşılacağı gibi bir bitkinin gövdesine tek yönden ışık verilecek olursa oksin hormonu doğrudan ışık almayan kısımda toplanır. Bu nedenle doğrudan ışık almayan bitki kısmında büyüme, ışık alan kısımdan daha fazla olur. Bitkinin ışığa yönelmesi bu asimetrik büyümenin bir sonucudur. Düşük oksin yoğunluklarında hızlı bir büyüme, yüksek oksin yoğunluğunda büyümede gerileme meydana gelir. Oksin hormonu az salgılandığında yapraklarda dökülme görülür, fazla salgılandığında ise büyümeyi durdurur. Giberellinler köklerde, genç yapraklarda ve bitkilerin embriyolarında üretilir. Tohumu uyku halinden çıkararak çimlenmeyi başlatır. Hücre bölünmesini uyararak gövde boyunun uzamasını sağlamasına rağmen kök büyümesi üzerinde etkisi çok azdır. Giberellin eksikliğinde cüce bitkiler oluşur. Bazı bitkilerde çiçeklenmeyi uyarır. Tarımsal açıdan önemi ise meyvenin sayısını ve büyüklüğünü arttırmasıdır. Oksin hormonu ile birlikte bitkide meyve gelişiminin başlamasını ve meyvenin büyümesini sağlarlar. Hücre çeperinin esnek olmasını da sağlar. Kök bölgesinden sentezlenen sitokinin hormonu, ksilem ile bitkinin diğer organlarına taşınır. Sitokinin hormonu, oksin hormonu ile birlikte hücre bölünmesini ve farklılaşmayı uyarır. Büyüme ve tohum oluşumunu kontrol eder, hücre döngüsünün düzenlenmesinde görev yapar. Ayrıca gövdedeki yanal tomurcuklardan yan dal oluşumunu ve bitkinin dallanmasını sağlar. Oksin hormonu fazla, sitokinin hormonu az olduğunda bitkinin kök gelişiminin arttığı, sitokinin hormonunun fazla, oksin hormonunun az olduğu durumlarda ise kök gelişiminin yavaşladığı gözlemlenmiştir. Oksin, sitokinin ve giberellin gibi büyümeyi uyarıcı hormonların tersine genellikle büyümeyi yavaşlatır. Kökler, gövdeler, yapraklar, tohumlar ve yeşil meyvelerde üretilir. Bitkinin çevreden gelen etkilere tepki oluşturmasını sağlar. Kuraklık olduğunda susuzluğa karşı solan yapraklarda birikir ve stomaların kapanmasını sağlar. Böylece terlemeyi azaltır ve su kaybını engeller. Tohum ve tomurcuklarda dormansiyi arttırır. Uygun olmayan büyüme koşullarında erken tohum çimlenmesini engeller. Ortam uygun hale geldiğinde tohumda absisik asit miktarı azalır ve giberellin miktarı artarak tohumun çimlenmesi sağlanır. Bitkiler; kuraklık, su baskını, enfeksiyon gibi streslere yanıt olarak etilen üretir. Etilen hormonu gaz halinde üretildiğinden bir bitkiden salındığında yakınındaki diğer bitkileri de etkileyebilir. Bu nedenle olgunlaşmamış elmaların bulunduğu poşete çürük bir elma koyulup ağzı kapatılırsa çürük elmadan salınan etilen hormonu diğer elmaları da etkiler, onların da hızla olgunlaşmasına ve çürümesine neden olur. Yaşlı dokularda, olgun meyve ve yapraklarda daha fazla bulunur. Yaprak sararması ve yaprak dökümünü uyarır, kök büyümesini engeller. Etilen hormonu; meyvenin olgunlaşmasına, daha sonra ise çürümesine neden olur. İhracatı yapılacak meyveler ulaşım sürecinde uzun süre kalacağından tam olarak olgunlaşmadan toplanır ve kasalara yerleştirilir. Taşıma işleminden sonra üzerlerine etilen gazı püskürtülür ve olgunlaşmaları sağlanır. Ayrıca içinde, meyvelerin uzun süre bozulmadan saklanabileceği poşet vb. ürünler de mevcuttur ve bu ürünlerin yapısında da etilen hormonunu bağlayan maddeler bulunmaktadır.


Bitkilerin toprak altı bölümü kök sistemi, toprak üstü bölümü ise sürgün sistemi olarak adlandırılır. Bitkide genellikle toprak altı organı olan kök; bitkinin toprağa bağlanması, besin depolanması, topraktan su ve minerallerin alınması, kökten alınan maddelerin gövdeye iletilmesi gibi görevleri gerçekleştirir. Kökün en dış kısmında yer alan epidermis tabakası kökteki emici tüyleri oluşturur. Epidemisin altında parankima hücrelerinden oluşan korteks tabakası bulunur. Korteksin en iç bölümündeki hücreler, endodermis tabakası adı verilen, suyu geçirmeyen tabakayı oluşturur. Endodermisin altında iletim doku elemanları olan ksilem ve floemin bulunduğu merkezi silindir vardır. Merkezi silindirde endodermisin iç tarafında periskl denilen bir yapı bulunur. Periskl, tekrar bölünebilen hücrelerden oluşur ve yan kök oluşumunu sağlar. Tek çenekli ve çift çenekli bitkilerin kök yapıları birbirinden farklıdır. Ksilem, çift çenekli bitkilerde kökün merkezinde yıldız şeklinde bulunur. Floem, ksilemin arasında yer alır. Tek çenekli bitkilerde kökün ortasında öz bölgesi bulunur. Ksilem ve floem bu öz bölgesinin etrafına dizilmişlerdir. Tek çenekli bitkilerde enine kalınlaşmayı sağlayan demet kambiyum yapısı olmadığından buna kapalı iletim demeti denir. Çift çenekli bitkilerde ise ksilem ve floem arasında enine kalınlaşmayı sağlayan demet kambiyum yapısı vardır. Buna da açık iletim demeti denir. Bitkilerde yapılarına göre kazık ve saçak olmak üzere iki farklı kök çeşidi bulunur. Kazık kökte, ana kök dikey yönde çok iyi gelişmiştir. Ana kökten çok sayıda, az gelişmiş olarak yan kökler çıkar. Lahana, fasulye, ebegümeci, bakla, bamya, havuç, çam, söğüt, gül gibi bitkilerde kazık kök bulunur. Havuç, şeker pancarı vb. bitkilerin köklerinde besin depo edildiği için depo kazık kök olarak adlandırılır. Saçak kökte ise ana kök fazla gelişmediğinden yan köklerle yaklaşık aynı kalınlıktadır. Saçak kök, genelde toprak yüzeyine yakın yerlerde bulunur. Saçak kökler bitkiyi toprağa sıkıca bağlar. Örneğin çim bitkisinin saçak kök sistemi, toprağı sıkıca tutarak erozyona karşı koruma sağlar. Saçak kök; çim, çilek, buğday, pırasa, mısır, arpa, soğan, nohut, yulaf, gibi bitkilerde bulunur. Kök, yaprak ve çiçekler arasında kalan sürgün sistemidir. Gövde; yaprak, çiçek, yan dallar vb. kısımları taşır. Kökler tarafından topraktan alınan su ve mineraller ksilemle yapraklara, yapraklarda fotosentezle üretilen organik maddeler de floemle köklere taşınır. İletim demetleri gövdede iyi gelişmiştir. Gövdenin en ucunda koruyucu pullar tarafından kuşatılmış olan tepe tomurcuğu bulunur. İlkbaharda, mevsim koşulları uygun hale geldiğinde tepe tomurcuğunu koruyan pullar dökülür ve bitkide boyuna uzamayı başlatır. Bitkinin gövdesi üzerinde yaprağın çıktığı yere nodyum denir. İki nodyum arasında kalan bölgeye ise internodyum denir. Yaprakların gövdeye bağlandığı, bir açı oluşturan bölgede de yanal tomurcuk bulunur. Tepe tomurcuğu, gövdeyi aktif olarak boyuna uzattığı sürece buradaki yanal tomurcuklar genellikle uyku halindedir. Bu duruma apikal dominansi denir. Apikal dominansi sayesinde tüm kaynaklar boyuna uzamada kullanılır. Böylece bitki, güneşten daha fazla faydalanmak için boyunu uzatır. Bitkinin sürgün ucu zarar görürse yanal tomurcuklardaki dormansi kırılır ve yanal tomurcuklar büyüyerek yeni bir dal oluşturur. Sonbahar başlarında, nodyumda bulunan yapraklar dökülür ve burada bir yaprak izi oluşur. Tepe tomurcuğu, bir yıl büyüdükten sonra yeniden koruyucu pullarla kaplanır. Bu oluşan pulların izleri, tomurcuk izi olarak halkalar şeklinde gözlenebilir. İki tomurcuk izi arasındaki boyuna uzama bölgesi bir yıllık boyuna uzama bölgesini oluşturur. Gelişmiş bitkilerde otsu ve odunsu olarak adlandırılan iki tip gövde bulunur. Otsu gövdeler; odun ve kabuk bulundurmayan tek yıllık bitkilerdir. Bu gövdelerde büyüme sadece boyuna gerçekleşir. Bazı çift çenekli bitkiler ile tek çenekli bitkiler otsu gövde yapısındadır. Mısır, lale, buğday, zambak, çim otsu gövdeye örnek verilebilir. Odunsu gövdeler ise koruyucu bir kabuk bulundurur ve kalın yapılıdır. Odunsu gövde çift çeneklilerin çoğunda bulunur. Odunsu gövdeli bitkilerde hem enine hem de boyuna büyüme görülür. Enine büyüme sonucunda gövdede yaş halkaları meydana gelir. Ağaçlar odunsu gövdeye sahip bitkilere örnektir. Tek çenekli bitkilerin gövdesinde iletim demetleri dağınık haldedir. Kambiyum olmadığından bu bitkiler enine büyüyemezler. Korteks ve öz bölümleri bulunmaz. Çift çenekli bitkilerin gövdesinde ise iletim demeti kambiyum etrafında düzenli olarak sıralanmıştır. Kambiyumun iç kısmında ise ksilem, dış kısmında floem, bulunur. Çift çeneklilerde korteks ve öz bölgesi bulunur. Bitkide fotosentez, gaz alışverişi ve terlemeyi sağlar. Bitkilerde yaprağın şekli ve büyüklüğü farklılık gösterir. Bazı çok yıllık bitkilerde yapraklar sonbaharda dökülür. Genellikle kloroplastlı ve yeşil renkli olan yapraklar, yaprak sapı ve yaprak ayasından oluşur. a) Yaprak Sapı : Yaprağı gövdedeki nodyuma bağlayan yaprak sapı, yaprakların ışıktan faydalanmasını sağlar. Buğday, arpa, mısır gibi tek çenekli bitki türlerinde yaprak sapı bulunmaz. Çift çenekli bitkilerde ise bulunur. b) Yaprak Ayası: Yaprağın yassı, geniş ve ince bölümüdür. Fotosentezin en çok meydana geldiği yerdir. Yaprak ayasının büyüklüğü arttıkça güneş ışığı daha fazla tutulur böylece terleme meydana gelir. Terleme çok olduğunda, bitkideki su kaybı artar. Bitkinin yaşadığı ortam kurak ise yaprak ayası küçük, nemli ise yaprak ayası büyük olur. Yaprak ayasındaki yaprak damarlarının dağılışı da tek ve çift çenekli bitkilerde farklıdır. Tek çenekli bitkilerde paralel damarlanma, çift çenekli bitkilerde ise ağsı damarlanma görülür. Yapraklar farklı bitki türlerinde, farklı şekillerde olabilir. Yaprak, tek bir yaprak ayasından oluşuyorsa basit yaprak, iki veya daha fazla sayıda küçük yaprakçıktan oluşursa bileşik yaprak olarak adlandırılır. Yaprağın enine kesiti incelendiğinde örtü doku, temel doku ve iletim doku olmak üzere üç doku sistemi görülür. Yaprağın alt ve üst yüzeyini örten koruyucu dokuya örtü doku denir. Kloroplastları olmayan epidermis hücrelerinden oluşur. Epidermis üzerinde kütikula tabakası bulunur. Bitkide su kaybını önler. Kütikula tabakasının kalınlığı, bitkinin yaşadığı yere göre değişir. Nemli bölgelerde yaşayan bitkilerde kütikula tabakası ince, kurak bölgelerde yaşayan bitkilerde ise kütikula tabakası kalındır. Epidermis hücreleri arasında gaz alışverişini ve terlemeyi sağlayan stoma hücreleri bulunur. Temel doku; üst ve alt epidermis tabakalarının arasında kalan bölümdür. Bu bölüm mezofil tabakası olarak adlandırılır. Bu tabakada kloroplast bulunduran ve fotosentez yapan palizat parankiması ve sünger parankiması bulunur. Yaprağın üst kısmında bol miktarda kloroplast taşıyan, hücreler arası boşlukları fazla olmayan palizat parankiması, yaprağın alt kısımında ise düzensiz dizilmiş, hücreler arası boşlukları daha fazla olan sünger parankiması yer alır. Mezofil tabakasında yaprak damarları da bulunur. Yaprakta mezofil tabakası içinde iletim dokusu yer alır. Besin taşıyan soymuk boruları alt epidermise, su taşıyan odun boruları ise üst epidermise yakın yerde bulunur.


Biyoenerji, biyolojik enerji yani doğal enerji anlamına gelmektedir. Biyoenerji, biyokütle enerjisi olarak da adlandırılır. Biyoenerji ile çevreye en az değerde zarar verilmektedir. Biyokütle geleceğin yakıtı olarak nitelendirilen gaz ve sıvı yakıtlara biyolojik olarak dönüşebilir. Örneğin; biyodizel, biyogaz, biyoetanol olarak arabalarda, elektrik üretiminde, hidrojen üretiminde ve ısıtma-soğutma sistemleri gibi teknolojilerde kullanılmaktadır. Bu çalışmada farklı bitki türlerinde ve toprakta deneyler yapılarak Elektrik üretimi sağlanmıştır. Deneylerde bitkilere ve toprağa 2 farklı metal yerleştirilerek elektrik üretimi sağlanmıştır. Yapılan deneyleri incelemeden önce bitkinin ve tüm canlıların her hangi bir yerine 2 farklı metal yerleştirilerek elektrik üretilebileceğinin kanıtlarını inceleyelim. 1. Kanıt: Bitkiler yaşamlarını devam ettirebilmek için fotosentez, kemosentez yapmakta topraktan su ve mineral almaktadır. Bitkinin yaşamını devam ettirebilmesi için gerçekleştirdiği bu olaylar sonucu bitkide redoks tepkimeleri gerçekleşir. Redoks tepkimeleri sonucu elektron alışverişi olduğundan dolayı bitkide elektron taşıma sistemi 'nde elektronlar canlının her tarafına taşınır ve bitki canlılığını sürdürür. Bu nedenle bitkiye ve tüm canlılara farklı 2 metal yerleştirilerek elektrik üretimi sağlanabilir. 2. Kanıt: Tüm canlılar canlılıklarını devam ettirebilmek için besin tüketir. Canlı besinlerini sindirirken redoks tepkimeleri sonucu canlıdaki atomlar arasında elektron alışverişi gerçekleşir. Bu nedenle ETS ile canlının her tarafına elektronlar taşınır. Bu durumdan dolayı tüm canlılara 2 farklı metal değdirilerek elektrik enerjisi üretilebilir. 3. Kanıt: Her maddenin potansiyel enerjisi vardır. Her maddenin potansiyel enerjisi olduğundan dolayı her madde kızıl ötesi ışın yaymaktadır. Kızıl ötesi ışın, elektromanyetik radyasyon etkisine sahiptir. Dünyanın doğal manyetik alanı (0,02-0,07 miliTesla) olup doğal manyetik radyasyonlar, canlılığın evriminde doğal belirleyicilerdir ve canlı organizmalar bu koşullarda uyum içinde gelişmişlerdir. Bu nedenlerden dolayı canlılarda bir elektrik akımı mevcuttur. Canlılarda olan elektrik enerjisi en verimli ve ucuz olarak canlıya 2 farklı metal değdirilerek elde edilebilir. Tüm bu kanıtların en kolay ve anlaşılır örneği voltmetre'nin uçlarını vücudumuza değdirdiğimizde voltmetre'de bazı değerler olmasıdır.


Bir kısım bilim felsefecisi , canlı diye başlı başına bir olayın bulunmadığı, bunun, değişik türden bir fizik-kimya olayı yahut süreci olduğunu ileri sürmektedir. Bir başka kısım da, canlı denilen olaylar ile süreçlerin özgün oldukları, bundan dolayı da bunları ele alan bilim olarak biyolojinin, her ne kadar fizik-kimya bilimleriyle kesişen birtakım yöreleri varsa da, özerk sayılması gerektiği kanısındadır. Bir an için ikinci görüşü benimsemiş olalım. Buna göre, canlı kavramı altında derlenmiş belli birtakım olaylar ile süreçlerden söz açabiliriz. Ne var ki canlıyı seçikçe sınırlayıp tanımlamağı başardığımız kanısına vardığımız gün bile, canlılar bilimini fizik-kimya gibi bel bağlanabilir bir deneysel doğa bilimi olduğunu ilan etmemiz yine de vazgeçilmez bir şarta dayanacak. Canlılar bilimine konu olan başlıca olayların yahut süreçlerin tekrarlanabilir, daha açık bir deyişle, her dem deneylenebilir cinsten olmaları gerekir. Canlılar biliminin konusu olan olayların önemli bir kesimi oysa, her dem deneylenebilir cinsten değildir. 1) Sergiledikleri belli birtakım nitelikler yüzünden fizik-kimya bilimlerinin konusuna girmeyen, seçikçe sınırlayamadığımız, bununla birlikte canlı diye aşırı kuşatıcı bir kavram altında kullanmaktan da gayrı çıkar yol bulamadığımız olayların varlığını inkar edemiyoruz. 2) Başta gelen özelliği, hep tekrarlanamayan, deneylenemeyen bu olayları konu alan canlılar bilimi, genellikle öteki deneysel doğa bilimlerinden ayrılır. Bu sebepten canlılar biliminin, öbür doğa bilimlerinden az çok değişik bir aksiyom sistemi ile araştırma-inceleme yöntemine sahip bulunması açıkça ortaya çıkmaktadır. İşte bütün bu ve buna bağlı başka bir sürü teorik sorunla, canlı dediğimiz varlıkları yahut olayları konu alan uzmanlar, yani denel biyologlar elbette doğrudan uğraşmazlar. Ne var ki bu önemli düğüm çözülmedikçe denel biyolojinin sunduğu sonuçların teori seviyesinde verimlendirilmeleri hayal olarak kalacak. Canlıyı gerekli ölçüde belirleyemedikçe de insan olarak kendimizi doğru düzgün anlamamızın söz konusu olup olmayacağı ise tartışmaya açık bir sorudur.


Biyoloji bilimi ile ilgili hap bilgiler hazırlanması yönünde sitemize bir çok başvuru yapılmıştır. Başvurulara istinaden bir çok farklı kaynaktan toplanarak hazırlanan hap bilgiler aşağıya çıkarılmıştır. Bilgiler internet ortamında ve fiziki olarak yapılan araştırmalar sonucunda tespit edilerek hazırlanmıştır. - Deniz veya büyük su kütlelerinin çevresinde ılıman bir iklim oluşması suyun öz ısısının yüksek olmasından kaynaklanmaktadır. - Kromoplast, bitkilerde bulunan plastid için örnektir. - Tüm besin ögelerinden yeterli miktarda alınması dengeli beslenmenin tanımı olarak kabul edilir. - Kış mevsiminde donmuş bir göldeki buz parçası suyun yüzeyini kaplar, böylece buzun altında yaşam devam eder. Bunun nedeni buzun yoğunluğunun sudan küçük olmasıdır. - Mitokondri, çift zarlı bir organeldir. - Yalnızca yüksek kalorili karbonhidrat yoğunluklu gıdaları çok miktarlarda tüketen birey yeterli ve dengeli beslenmemektedir. - Özgül ısının yüksek olması, canlıların yaşadığı ortamın aniden ısınıp aniden soğumasıyla ortaya çıkacak şok etkisinin oluşmasını önler. - Lizozomların zarları tahrip olup içerisindeki enzimler sitoplazmaya salındığında hücredeki diğer yapılar sindirilir ve parçalanır. Bu olay hücrenin ölümüne neden olur. Bu olaya Otoliz adı verilir. - Hücre zarı, hücresel yapılarda ökaryot ve prokaryot hücrelerde ortak olarak bulunur. - Hücre zarından madde taşıma yöntemlerinin incelenmesi için geliştirilecek bir deneyde ilk olarak gözlem yapılır. - Enzim, organik bileşiktir. - ATP molekülleri hücrenin şarj edilmiş pilleri gibi çalışarak enerji ihtiyacı olan olaylara enerji taşır. İnsanda bu molekül sürekli üretilip, sürekli tüketilir. - Hücrenin enerji ihtiyacını karşılayan ve enerjiye çok ihtiyaç duyan hücrelerde bol bulunan organel, mitokondridir. - Mineral, dışarıdan alınmadığında vücudumuz tarafından hiçbir zaman üretilemez. - Bir hücreli bakteriyle beslenen bir canlının, bakterinin yoğun olduğu tarafa doğru hareket etmesi çevresel uyarılara tepkiye örnektir. - Robert Hooke, tasarladığı mikroskopla ölü mantar dokusu incelenmiş ve gördüğü boş odacıklara hücre adını vermiştir. - Kolesterol, hayvan hücresi zarına sağlamlık ve esneklik sağlayan steroit çeşididir. - Mineral, insan hücreleri tarafından sentezlenemez. - Sonuçların değerlendirilmesi, hücre zarından madde taşıma yöntemlerinin incelenmesi için geliştirilecek bir deneyde en son gerçekleştirilir. - Tiroksin hormonu sentezi için gerekli olan ve eksikliğinde guatr hastalığına yol açan mineral iyot'tur. - Fosfat molekülü, insan hücrelerinin çekirdeğindeki DNA ve sitoplazmasındaki RNA da ortak bulunur. - Hücre zarının akıcı olmasına neden olan temel durum, Fosfolipit tabakasının esnek ve sürekli hareket halinde olmasıdır. - Amino asit, insandaki hücre solunumunda enerji verici hammadde olarak kullanılabilir. - Limon suyu, mavi turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirir. - Hücre bölünmesi sırasında kaybolan ve rRNA sentezinin gerçekleştirildiği hücresel yapı Çekirdekçiktir. - Lökoplast, iki katlı zara sahip olup bitkilerde nişasta, lipit ve protein gibi maddeleri depolar. - Ürettiği keseciklerle koful veya lizozomu oluşturan organel Golgi Aygıtıdır. - Avcısını fark eden bir hayvanın hızla kaçmaya başlaması Çevresel uyarılara tepkidir. - Oksijenli solunum, ATP üretilen raaksiyonlardır.


Taş bitkileri olarak adlandırılan Lithops cinsi çok yıllık çöl bitkileri cansız gibi görünür. Ancak bu bitkiler, hayatlarının belirli dönemlerinde çiçek açar. Taş gibi cansız görüntüleri kaybolur ve canlılık belirtileri gözlenir. Canlıları, cansız varlıklardan bir ya da birkaç özelliğine bakarak ayırt etmek zordur. Varlıkları canlı olarak nitelendirebilmek için; hücresel yapı, beslenme, solunum, boşaltım, hareket, uyarılara tepki, metabolizma, homeostazi, uyum, organizasyon, üreme, büyüme, gelişme gibi özelliklere sahip olup olmadığına bakılır. Bu özelliklere sahip olan varlıklar canlı, varlıkların canlı olma durumu ise canlılık olarak tanımlanır. Canlıları inceleyen bilim dalı biyolojidir. Biyoloji, Yunanca hayat anlamına gelen bios ile bilim=inceleme anlamına gelen logos kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Biyoloji; canlıları, bunların özelliklerini, yapı ve işlevlerini, canlı ve cansızlarla etkileşimlerini bilimsel olarak inceleyen bilim dalıdır. Biyoloji ile ilgili çalışmalar yapan bilim insanları biyolog olarak adlandırılır. Son yılların en popüler bilim dallarından biri olan biyoloji, kavram olarak ilk kez 1800 yılında Karl Friedrich Burdach tarafından kullanılmıştır. 1802 yılında ise Gottfried Reinhold Treviranus , filozofların doğa üzerine düşün- celerini açıklayan yapıtına Biyoloji adını vermiş ve biyoloji günümüzdeki anlamıyla kullanılmaya başlanmıştır. Biyoloji, canlılık ol- gusunu açıklamaya çalışır. Biyologların canlılığı araştırma merakı, yaşamın doğasının bilimsel olarak araştırılması ve sorgulanmasını sağlar.


Biyoloji; yaşam anlamına gelen bios ve bilim anlamına gelen logos kelimelerinden oluşan bir kavramdır. Bu yazımızda Biyoloji Nedir, Biyolojinin Alt Bilim Dalları Nelerdir? hakkında bilgi paylaşacağız. Günümüzdeki anlamıyla yaşam bilimi olarak kullanılan biyoloji; canlıların yapısını, davranış şeklini, birbirleriyle olan ilişkisini, yeryüzündeki dağılışını ve cansız faktörlerle ilişkisini inceleyen bir bilim dalıdır. Biyolojinin araştırma, inceleme ve uygulama alanı oldukça geniştir. Bu sebeple birçok alt bilim dalına ayrılmıştır. Bu alt bilim dalları, kendi konusuna göre ayrıntılı çalışmalarını sürdürür ve bilimsel çalışma sonuçlarını diğer bilim dallarıyla paylaşır. Bu paylaşımlardan tıp, veterinerlik, diş hekimliği, çevre mühendisliği, genetik mühendisliği, eczacılık, ziraat, uzay biyolojisi gibi bilim dalları da faydalanır. Biyoloji bilimi ile ilgili çalışmalar bu bilim dalının güncel hayatla nasıl iç içe olduğunu da gösterir. Biyoteknoloji ve genetik mühendisliği çalışmalarında kullanılan DNA teknolojileriyle; bitki, hayvan ve mikroorganizmalar geliştirilerek doğada hazır bulunmayan ya da yeteri kadar üretilemeyen ürünler elde edilir. Besin değeri daha yüksek olan sebze ve meyvelerin üretilmesi, hastalıkların tedavisinde yan etkisi daha az olan yeni ilaçların geliştirilmesi, endüstriyel ürünlerin daha ucuz yöntemlerle üretilmesi ülke ekonomisine ve yaşam kalitesinin artırılmasına katkı sağlayan örneklerdir. Genetik alanında yapılan çalışmalarla insan genomunda yer alan genlerin tespit edilmesi kalıtsal hastalıkların tedavisi için çözüm oluşturur. Fosil yakıtlar tükendiğinde insanların enerjiyi nereden ve nasıl üreteceği, güncel hayatta karşılaşılan problemlerden biridir. Biyolojik çalışmalarla bu soruna çeşitli çözümler üretilmektedir. Bunlardan birisi biyodizel yakıt üretimidir. Biyodizel yakıt; ayçiçeği, kanola tohumu, hindistan cevizi, palmiye gibi bitkilerden elde edilir. Fakat bu gibi tarım ürünlerinden yakıt elde etmek hem maliyetli olduğundan hem de gıda sıkıntısını artıracağından tercih edilmez. Biyodizel yakıt elde etmenin en uygun yöntemi, endüstriyel gıda üreticilerinin ve büyük restoranların atık bitkisel yağlarını kullanmaktır. Atık yağlardan biyodizel üretiminin maliyeti düşüktür ve çevre temizliğine katkı sağlar. Biyodizel yakıtların yanması sonucu atmosfere verilen karbondioksit (CO2) gazı, normal dizel yakıtlara göre %50 oranında daha azdır. Biyodizel yakıtların üretiminde atık yağlar önemli yer tuttuğundan atık yağların toplanması gerekmektedir. Ülkemizde atık yağların toplanmasıyla ilgili ciddi çalışmalar yapılmaktadır. Enerji kaynaklarının tüketimini azaltacak bir diğer çözüm yolu da biyogazdır. Biyogaz, ölü bitki ve hayvan atıklarının mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılmasıyla oluşan yanıcı bir gazdır. Son yıllarda üretimi artan biyogaz, yenilenebilir enerji kaynağı olduğundan çevre dostudur ve maliyeti oldukça düşüktür. Birçok alanda petrol ürünlerinin yerine biyogaz kullanılabilir. Biyologlar, tarımsal zararlılarla mücadele etmede kimyasal değil biyolojik yöntemleri kullanmak ister. Kimyasal mücadelede kullanılan bazı tarım ilaçları suda çözünmediğinden doğada birikerek canlılara zarar verir. Biyolojik mücadelede doğada zaten var olan denge unsurları esas alınır. Doğal ortamda tarım ürünlerine zarar veren canlı sayısı arttığında bu zararlılarla beslenen diğer canlıların sayısı da artırılır. Böylece biyolojik mücadele ile zararlı canlıların sayıları kontrol altında tutulmuş olur. Ülkemizde son yıllarda kuş gribi nedeniyle birçok kümes hayvanı itlaf edilmiştir. Kümes hayvanları, doğal ortamda insanlar için tehlikeli keneler ile beslenerek bu kenelerin sayısının aşırı derecede artmasını engellemektedir. Kümes hayvancılığının azalması, küresel iklim değişikliği ve bunların beraberindeki birçok nedenden kene sayısı artmıştır. Türkiye'de ilk kez 2002 yılında kene ısırmasından kaynaklanan Kırım Kongo Kanamalı Ateşi hastalığı ortaya çıkmıştır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığının talimatıyla bu konuda araştırma yapan Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü; kene ile biyolojik mücadelede beç tavuğu, keklik, sülün gibi canlıların etkili olduğunu tespit etmiştir. Hastalığın görüldüğü bölgelere bu hayvanların dağıtımı sağlanmıştır. Böylece biyolojik mücadele yöntemiyle keneler kontrol altına alınmıştır. Çağımızın önemli sorunlarından biri de gıda sıkıntısıdır. Kuraklık sebebiyle tarımsal alanlarda sulama sıkıntısı oluşur ve buna bağlı olarak ürün verimi düşer. Örneğin küresel ısınma nedeniyle çiçekli bitki çeşidinde ve miktarında azalma olması, bal üretimini de olumsuz etkiler. Kuraklıktan kaynaklanan bu tür gıda sorunlarını çözmek için bitkiler, damlama ve yağmurlama gibi teknikler kullanılarak sulanır. Toprağın su tutma kapasitesini artırmak için de organik gübre kullanılır. Kuraklığın daha kapsamlı çözümü ise küresel ısınmayı engellemekle mümkün olur. Karasal alanlarda petrol boru hatlarında sızıntılar olmakta ve denizlerde petrol taşımacılığı sırasında bazı kazalar meydana gelmektedir. Bunun sonucunda fosil yakıt olan petrol veya petrol türevi maddelerin toprağa ve suya karışması çevre kirliliği oluşturmaktadır.


Günlük hayatta karşılaşılan gıda sıkıntısı, sağlık sorunları, çevre kirliliği, biyolojik çeşitliliğin azalması gibi sorunların çözümüne biyoloji bilimi katkı sağlamaktadır. Adli olayların çözümünde de biyoloji biliminden yararlanılmaktadır. Örneğin suçluların tespitinde, babalık davalarında DNA parmak izi yöntemi kullanılmaktadır. Her insanın DNA dizisi farklı olduğundan olay yerinden alınan saç, tükürük, kan örneklerinin incelenmesi ile elde edilen DNA parmak izleri karşılaştırılarak suçluların tespiti sağlanabilmektedir. Dünya nüfusu ile birlikte insan ihtiyaçlarının da artması, açlık sorununun ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Tarım ve hayvancılıkta ıslah çalışmaları sonucunda daha çok et, süt ve yumurta veren hayvanlar ile verimi ve besin değeri yüksek buğday, mısır, domates, soya fasulyesi gibi bitkiler yetiştirilmektedir. Sağlığa etkileri tartışılmakla birlikte parazitlere ve hastalıklara karşı dayanıklı, raf ömrü uzun genetiği değiştirilmiş organizmalar çok miktarda ve ucuza üretilerek dünyada açlık probleminin önüne geçilmeye çalışılmaktadır. Biyoloji bilimindeki gelişmeler, tıp ve ilaç endüstrisine de pek çok katkı sağlamıştır. Biyoteknolojik uygulamalar sayesinde hastalıkların tedavisinde kullanılan aşı, serum, hormon, interferon, enzim gibi maddeler ve ilaçlar üretilmiştir. Örneğin antibiyotikler, bakteriler ve küf mantarları kullanılarak üretilmektedir. Günümüzde yaygın olarak görülen şeker hastalığının tedavisinde kullanılan insülin hormonu, büyüme geriliği tedavisinde kullanılan büyüme hormonu ile lösemi, hemofili gibi hastalıkların teşhis ve tedavisinde kullanılan enzimler çok ucuza, kolaylıkla biyolojik olarak üretilmektedir. İnsan Genom Projesi'nden elde edilen bilgiler sayesinde pek çok kalıtsal hastalığın teşhis ve tedavisinin mümkün olabileceği görülmüştür. Hastalıkların tedavisinde kök hücre teknikleri ve gen terapisi uygulamalarından yararlanılması çalışmalarına ağırlık verilmiştir. Kalıtsal hastalığı olan kişilerin çocuklarının doğum öncesinde DNA dizileri belirlenebilmekte ve gen terapisi uygulamaları yapılarak yeni nesillerin daha sağlıklı olması amaçlanmaktadır. Kök hücre ve gen tedavileri kalıtsal hastalıkların yanı sıra felç, kanser, AIDS, Parkinson, Alzheimer gibi hastalıkların tedavisinde umut olmaktadır. Çevre kirliliği sorununu çözmek ve kirlenmiş alanların ekolojik dengesini yeniden sağlamak için doğadaki işleyiş gözlenerek biyolojik çözümler geliştirilmektedir. Bu amaçla doğanın gücünden ve çeşitli canlılardan yararlanılmaktadır. Örneğin petrol kirliliğinin temizlenmesinde petrolü ayrıştıran ve içindeki hidrokarbonları tüketerek çoğalan bakteriler kullanılmaktadır. Su mercimeği olarak bilinen bir bitki türü kullanılarak kirlenmiş sulardan ağır metaller uzaklaştırılmaktadır. Kirletici bir maddeyi ortamdan uzaklaştırmak için bu şekilde bir organizmanın kullanılması işlemine biyoremediasyon denilmektedir. Çevre kirliliği ve küresel ısınmanın temel nedenlerinden biri kömür, petrol gibi fosil yakıtların kullanılması sonucu atmosferdeki karbondioksit miktarının artmasıdır. Mısır, şeker kamışı, soya fasulyesi, aspir gibi bitkiler ve hayvansal atıklar kullanılarak üretilen biyoyakıtlar, atmosferde karbondioksit artışına neden olmadığından bu sorunun çözümüne katkı sağlamaktadır. Çevrede biriken ambalaj atıklarının yarattığı kirliliğin önüne geçilebilmesi için biyoplastiklerden yararlanılmaktadır. Biyoplastiklerin birçoğu, doğada biyobozunur özellik gösterir ve çözünerek kendiliğinden doğaya karışır. Zaman içerisinde biyoplastik kullanımının artması, çevre kirliliğinin önlenmesinde katkı sağlayacaktır. Biyolojik çeşitlilik; ekosistem çeşitliliğini, dünya üzerindeki tür çeşitliliğini ve tür içindeki genetik farklılıkları ifade eder. Günümüzde biyolojik çeşitliliği korumanın doğal dengenin ve insan yaşamının vazgeçilmez unsuru olduğu bilinmektedir. Bu nedenle biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla çevre kirliliği, nüfus artışı, doğal alanların bozulması, ormanların yok edilmesi, yasa dışı avlanma ve ticaret gibi insan etkinliklerinin önüne geçilmeye çalışılmaktadır. Yok olma tehlikesi altındaki türlerin korunması amacıyla bitki ve hayvanların doğal yaşam ortamlarından alınarak botanik bahçesi, hayvanat bahçesi gibi ortamlarda koruma altına alınması sağlanmakta ya da doğal ortamlarında korunması için milli parklar, doğayı koruma alanları, özel çevre koruma alanları oluşturulmaktadır. Gen bankaları kurularak türlerin tohum, yumurta, sperm ya da DNA'ları saklanmaktadır.