Tohumlu Bitkiler, gelişmiş kök, gövde, yaprak yapısına ve iletim demetlerine sahip bitkilerdir. Bazıları vejetatif yolla üreyebilirken birçoğu tohum adı verilen yapılarla eşeyli ürer. Bir tohum dışarıdan içeriye doğru; tohum kabuğu , besi doku ve bitki taslağından meydana gelir. Tohum kabuğunun kalınlığı bitki türlerine göre farklılık gösterir. Tohum kabuğunun görevi, tohumun iç kısmındaki yapıları olumsuz çevresel etkilerden korumaktır. Besi doku, tohum çimlenmesi sırasında embriyonun gereksinim duyduğu besinleri sağlamakla görevlidir. Besi dokunun yapısında depo maddesi olarak özellikle karbonhidrat, protein ve yağ bulunur. Ancak bunların tohumdaki miktarı bitki türüne göre değişiklik gösterir. Embriyo ise tohumun, yeni bir bitkiyi oluşturma kapasitesine sahip olan kısmıdır. Tohumlu bitkiler açık tohumlu ve kapalı tohumlu bitkiler olmak üzere iki grup altında incelenir. Açık Tohumlu Bitkiler: Bu bitkilerde gerçek anlamda bir çiçek ve tohum taslağı yoktur. Bu nedenle tohum, kozalak adı verilen yapıların içinde gelişir. Bu grupta çoğu iğne yapraklı olan ladin, ardıç ve çam bitkilerine ait türler bulunur. Bu bitkilerde yaprak dökümü yavaş gerçekleştiği için her mevsim yeşil renkli görünür. Kapalı Tohumlu Bitkiler: Tohumları bir meyve ya da meyve yaprağı içinde geliştiği için kapalı tohumlu bitkiler olarak adlandırılır. Yeryüzündeki en gelişmiş organizasyona sahip bitkiler bu grupta yer alır. Gerçek kök, gövde ve yaprakları vardır. İletim demetleri gelişmiştir. Kapalı tohumlu bitkiler tek veya çok yıllık olabilir. Gövdeleri ise otsu veya odunsu yapıdadır. Kapalı tohumlu bitkilerin üreme organı çiçektir. Çiçeklerin çoğunda erkek ve dişi organ birlikte bulunur. Böyle çiçeklere tam çiçek denir. Erkek organda polen , dişi organda ise yumurta üretilir. Çiçek tozlarının erkek organ başçığından dişi organın tepeciğine su, rüzgar, böcek veya kuşlarla taşınmasına tozlaşma veya polinasyon denir. Bitki çiçeklerinin rengarenk olması ve çiçeklerden salgılanan aromatik bileşiklerin güzel kokulu olması, hayvanların ilgisini çekerek tozlaşmayı artırır. Tozlaşmanın ardından çiçekli bitkilerde döllenme olayı görülür. Bunun sonuncunda da meyve ve tohum oluşur. Çiçekli bitkilerin tohumlarındaki embriyoda tohum yaprakları bulunur. Bunlara çenek adı verilir. Embriyosunda tek çenek bulunduran bitkilere tek çenekli bitkiler denir. Tek çenekli bitkiler, genellikle tek yıllık ve otsu gövdeye sahiptir. Buğday, arpa ve mısır gibi tahılların yanı sıra zambak ve lale gibi soğanlı bitkiler, tek yıllık ve otsu gövdeye sahip olan tek çenekli bitkilere örnek olarak verilebilir. Palmiye ağaçları ise tek çenekli olmasına rağmen çok yıllıktır. Embriyosunda iki tane çenek bulunduran bitkilere ise çift çenekli bitkiler denir. Bu grupta yer alan bitkiler tek veya çok yıllık olabilir. Otsu ve odunsu gövdeye sahip türleri vardır. Ebegümeci, kekik ve bazı baklagiller tek yıllık ve otsu gövdeye sahip olan çift çenekli bitkilere örnek oluşturur. Elma, armut, kiraz ve kayısı gibi türler de çok yıllık ve odunsu gövdeye sahip çift çenekli bitkilerdir. Tüm ağaçlar yaprak döker, ancak yaprak dökme zamanları türe ve hava şartlarına bağlı olarak değişir. Bazı ağaçlar sonbaharda yapraklarının tamamını döker, bazılarının yaprakları ise olgunluk dönemini tamamladıktan sonra dökülür. Çam, selvi, köknar ve ladin ağacının yıl boyunca yaprak değiştirmesine rağmen tamamen yapraksız bir dönemi yoktur. Bitkilerin yaprak dökme zamanını, çevresel değişimler ve kalıtsal faktörler belirler. Bitkilerin yapraklarını dökmesi besin, enerji ve su ihtiyacını azaltmasına; dolayısıyla soğuk ve kuru havalarda hayatta kalmasına yardımcı olur.


Tohumsuz bitkiler üremelerini eşeysiz yolla ve spor denilen yapılarla gerçekleştirir. Tohumsuz bitkiler; damarsız tohumsuz bitkiler ve damarlı tohumsuz bitkiler olmak üzere iki grup altında incelenir. Damarsız tohumsuz bitkilerde iletim demetleri gelişmemiştir. Bu nedenle çok nemli yerlerde, kaya ve ağaç gövdelerinde yaşar. Üremeleri sporla gerçekleşir. Kara yosunları, ciğer otları ve boynuzlu ciğer otları damarsız bitkilere örnek oluşturur. Damarlı tohumsuz bitkiler, iletim demetlerine sahip olan ilk bitki grubudur. Nemli bölgelerde ve ormanlık alanlarda yaşar. Üremeleri sporla gerçekleşir. Spor keseleri eğrelti otlarında yaprak altında, at kuyruğu ve kibrit otunda ise çoğunlukla dal uçlarında bulunur. Gerçek kökleri yoktur. Bu bitkilerde yapraklar, toprak altında bulunan gövdeler tarafından oluşturulur. At kuyrukları, eğrelti otları ve kibrit otları damarlı tohumsuz bitkilerdendir.


Bireylerin sağlığı gibi toplumların sağlığı da genetik, kişisel risk faktörleri ve tıbbi hizmetlerden daha az olmamak üzere toplumsal faktörlere bağlıdır. Sağlıkta sosyal eşitsizlikler yüzyıllar boyunca halk sağlığı alanında anlaşılmış ve belgelenmiştir. 1840-1850 tarihli Chadwick ve Shattuck raporları, yoksulluk ve kötü temizlik, barınma ve çalışma koşullarının yüksek ölüm oranıyla ilişkisini belgelemiş ve sosyal epidemiyoloji fikrini başlatmıştır. Siyasi ve sosyal ideolojiler, şu veya bu türden evrensel sağlık sistemleri dahil olmak üzere refah devletinin sağlık durumundaki sosyal ve coğrafi farklılıkları ortadan kaldıracağını düşünüyordu. 1880'lerde Almanya'da zorunlu sağlık sigortasının uygulamaya konulmasından, 1995'te Amerika Birleşik Devletleri'nde ulusal sağlık sigortası girişiminin başarısız olmasına kadar, sağlıktaki eşitsizliklerle başa çıkmaya yönelik sosyal reformlar, tıbbi ve hastane hizmetlerine erişimi iyileştirmeye odaklanmıştır. Hemen hemen tüm sanayileşmiş ülkeler bu tür sistemleri geliştirmiş ve sağlık durumunun iyileştirilmesine katkıları sosyal sistemin önemli bir parçası olarak görülmektedir. Ancak sağlık hizmetlerine evrensel erişimi olan toplumlarda bile daha düşük sosyoekonomik statüye sahip kişiler, çok çeşitli hastalıklardan daha yüksek hastalık ve ölüm oranlarından muzdariptir. Sağlık hizmetlerine erişim, morbidite, mortalite ve modellerde bölgesel, etnik ve sosyoekonomik farklılıklar üzerine yapılan son araştırmalar ve incelemeler, sağlık eşitsizliklerinin tüm toplumlarda mevcut olduğunu göstermektedir. Kardiyovasküler hastalık epidemiyolojisi, günümüzde klasik olan stres, sigara, kötü beslenme ve fiziksel hareketsizlik risk faktörleri ile doğrudan ilişkilidir. Buna karşın kronik hastalıkların sosyal farklılıklar, insanların kendi yaşamları üzerinde sahip oldukları kontrol derecesi gibi, bireyin psikolojik ihtiyaçlarıyla ilgili olabilecek sosyal ve ekonomik konulardan da etkilendiği bilinmektedir. Mavi yakalı işçiler, yaşamları üzerinde beyaz yakalı meslektaşlarına göre daha az kontrole sahipler ve yüksek sosyal sınıflara göre daha yüksek koroner kalp hastalığı ölüm oranlarına sahiptirler. Diğer çalışmalar, kardiyovasküler hastalıklarda sağlıklı yaşam tarzı, dindarlık ve aile destek sistemlerinin koruyucu etkileri ile birlikte göç, işsizlik, şiddetli sosyal ve politik değişim gibi faktörlerin olumsuz etkileri görülmektedir. Sosyal koşullar tüm toplumlarda hastalık dağılımını etkilemektedir. Amerika Birleşik Devletleri ve Batı Avrupa'da tüberküloz, kısmen yüksek riskli nüfus grupları, yoksulluk ve toplumdan yabancılaşma nedeniyle kentsel alanlarda önemli bir halk sağlığı sorunu olarak yeniden ortaya çıkmıştır. Tıbbi bakım sağlayıcısının yanı sıra önleme ve halk sağlığı da dahil olmak üzere daha geniş sağlık sistemi tarafından yapılan müdahaleler ortaya çıkan bu olumsuzlukların kontrol altına alınmasında anahtar bir rol üstlenmektedir. Ev sahibi-etken-çevre paradigması, sosyopolitik çevrenin ve organize müdahale çabalarının hastalığın epidemiyolojik ve bireysel klinik seyrini etkilediği daha geniş bağlamda da önemlidir. Sağlık sistemi, doğrudan birincil önleme veya tedavi yoluyla veya dolaylı olarak topluluk veya bireysel risk faktörlerini azaltarak hastalığın oluşumunu veya sonucunu etkilemeyi amaçlamaktadır. Dünya Sağlık Örgütü Eşitsizlikler Komisyonu: Ülkeler içinde ve arasında görülen en önemli eşitsizliği yaşam süreleri olarak ifade etmektir. Ortalama yaşam süreleri ülkeler arasında 20 yıl veya daha fazla farklar ortaya çıkarabilmektedir. Sağlıktaki bu eşitsizliklerin çoğunun temelinde sosyal faktörler yer almaktadır. Sosyal koşulların sağlık üzerindeki etkileri, sağlığı teşvik etmeyi amaçlayan müdahaleler ile kısmen dengelenebilmektedir. Halk sağlığı koşulları kavramının genişletilmesi; örneğin, iyileştirilmiş sanitasyon veya verimli ve etkili bir şekilde kullanılan kaliteli birinci ve ikinci basamak sağlık hizmetleri yoluyla herkesin kullanımına sunulmasını amaçlamaktadır. Hastalığı veya komplikasyonlarını önlemeye yönelik yaklaşımlar, Londra'daki kolera salgınını durdurmak için Broad Street pompa kolunun çıkarılması veya Goldberger'in pellagra üzerindeki çalışmasında olduğu gibi diyetlerin değiştirilmesi gibi çevrede fiziksel değişiklikler gerekebilmektedir. Halk sağlığının büyük başarılarında düşük teknolojiye sahip uygulamalar olmasına karşın, çok ciddi sağlık kazanımları elde edilmesine imkan sağlamasıdır. Bazı örnekler arasında DDT kullanımından kaçınmak, oral rehidrasyon çözümleri, peptik ülser tedavisi, obeziteyi azaltmak için egzersiz ve diyet, hastanelerde el yıkama, hijyen uygulamaları, HIV ve kanser dahil cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların önlenmesi için sağlık eğitimi gibi konular yer almaktadır. İstihdam, sosyal güvenlik, kadın eğitimi, rekreasyon, aile geliri, yaşam maliyeti, barınma ve evsizlik açısından toplumsal bağlam, bir nüfusun sağlık durumu ile ilgilidir. Zengin bir ülkede gelir dağılımı, üst ve alt sosyoekonomik gruplar arasında sağlık durumunu etkileyen geniş bir boşluk bırakabilir. Medya, neyin yayımlanacağını ve topluma bilgi sunulacağı bağlamı seçerek halkın sağlık sorunlarına ilişkin algısını etkileme konusunda büyük bir güce sahiptir. Modern medya, bir bireyin bazı sağlık sorunlarının riskini abartma eğilimini etkileyebilirken, diğerlerine yönelik riski küçümseyerek sonuçta sağlık tercihlerini etkileyebilir.


Ülkemizin genetik ve tür çeşitliliği ekosistem çeşitliliği ile yakından ilgilidir. Orman, step, sulak alan, deniz ve kıyı, dağ ekosistemleri farklı tür canlılar barındırır. Akdeniz, Doğu ve Batı Karadeniz orman alanlarında iğne yapraklı ya da yaprak döken birçok ağaç türü görebiliriz. Örneğin, çam, göknar, kayın, meşe, dişbudak, akçaağaç, gürgen gibi. Akdeniz bölgesi Toros dağlarındaki sedir ormanları dünyadaki en geniş sedir ormanıdır. Ülkemizdeki endemik ağaç türlerinin en önemlilerinden birkaçı Kaz Dağı'nda orman meydana getiren Kaz Dağı göknarı, Eğridir'in güneyindeki kasnak meşesi, Köyceğiz-Dalaman arasında yaygın olan sığla ağacı veya günlük ağacı ormanları, Beşparmak dağlarındaki kral eğreltisi, Datça ve Teke yarımadalarındaki Datça hurması ile Kastamonu, Yozgat ve İspir çevresindeki İspir meşesidir. Ülkemizin ormanları bitki çeşitliliğinin yanında hayvan türleri açısından da çok zengindir. Ayı, tilki, çakal, vaşak, geyik, dağ keçisi, yaban domuzu türleri, bazı yılan türleri, kaplumbağalar, ağaçkakan ve çeşitli baykuş türleri için de ormanlarımız doğal habitat oluşturmaktadır. Biyolojik çeşitliliğin yanında Avrupa'da nesli tehdit altında olan şah kartal ve esmer akbaba Türkiye ormanlarında üremektedir. Stepler genellikle otsu bitkilerin oluşturduğu doğal çayırlık alanlardır. Ülkemizin %28'ini stepler kaplar. Özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgemizdeki bu alanlar biyolojik çeşitlilik açısından önemlidir. Burada yetişen türlerin bazıları tarım, endüstri ve sağlık alanları için değerlidir. Bu stepler özellikle bazı endemik türler bakımından gen merkezidir. Gen merkezi türlerin ortaya çıktığı ve ilk yayılmaya başladığı yerdir. Örneğin, buğdayın gen merkezi Anadolu'dur. Ülkemizde farklı yabani buğday türleri varlığını sürdürmektedir. Amerika Birleşik Devletleri'nde 1960'larda başlayan bir salgın hastalık her yıl buğday üretiminin %30 kaybına neden olmuştur. Türkiye'deki yabani buğdaylarla yapılan genetik çaprazlamalar sonucunda bu buğdaylardan aktarılan genlerle sorun çözülmüştür. Bu örnek, gen merkezlerinin korunmasının önemini göstermektedir. Türkiye'deki ekosistemler açısından bakıldığında en zengin endemik bitki türlerinin steplerde olduğu görülmüştür. 3000 endemik bitki türünden 1200'ü step bitkisidir. Örneğin, Ankara çiğdemi , yanardöner çiçeği , çoban dikeni bu bitki türlerindendir. Bitkilerin yanısıra steplerdeki hayvan türlerine de şu örnekleri verebiliriz; Anadolu miflonu , step vaşağı , gelengi . Üç kıta arasındaki konumu nedeniyle Türkiye'de görülen farklı ekolojik ortamlar dünyadaki tür çeşitliliğinin korunmasına katkıda bulunur. Örneğin, Avrupa'da nesli tehlikede olan kuş türlerinden toy, küçük kerkenez, yılan kartalı, şahin, doğan, ibibik, bıldırcın gibi türler ülkemiz steplerinde yaşamaktadır. Stepler böcek türleri açısından da zengindir. Sulak alanlar; doğal veya yapay, tatlı veya tuzlu sular, durgun ya da akıntılı farklı derinliklerdeki bütün sular, sazlık ve bataklıklardır. Sulak alan ekosistemleri tropikal bölgelerden sonra biyolojik çeşitliliği en fazla olan ekosistemdir. Başta su kuşları olmak üzere çok zengin hayvan ve bitki türleri için yaşama alanlarıdır. Ülkemizde Van Gölü, Tuz Gölü, Kızılırmak, Fırat, Seyhan gibi büyük ırmaklar, baraj gölleri sulak alanlardır. Bu alanlar, sadece Türkiye'deki kuşlar için değil göçmen kuşların göç yolları üzerinde olması nedeniyle de büyük öneme sahiptir. Örneğin, dünyada nesli tehlike altında olan tepeli pelikan Manyas Kuş Gölü ve Çamaltı Tuzlasında, dik kuyruk ördeği Burdur Gölü'nde kışlar. Tuz Gölü flamingoları da bu bölgede yumurtalarını bırakarak yuva oluşturur. Türkiye'nin sulak alanlarında saz, kamış, hasır otu, nilüfer vb. bitkilerin yanı sıra su mercimeği gibi su altı bitkilerine de rastlanır. Ülkemizin Karadeniz, Akdeniz, Ege Denizi ve Marmara Denizi geniş bir ekosisteme sahiptir. Ege Denizi bir çok ada, adacık, deniz mağaraları ve kayalıklar yönüyle ekosistem çeşitliliği açısından önemli konumdadır. Örneğin Ege Denizi'ndeki mağaralar Akdeniz foku ve birçok balık türü için barınak oluşturmaktadır. Bu denizler ve kıyı ekosistemleri su canlılarının çeşitliliği açısından önemlidir. Çok çeşitli balık türleri vardır. Kalkan, uskumru, kılıç balığı nesli tehdit altında olan balık türleridir. Alp-Himalaya dağ kuşağında yer alan ülkemizin yarısında dağ ekosistemi görülmektedir. Dağların uzanışı ve yüksekliği, farklı bitki ve orman ekosistemlerinin ortaya çıkmasını etkilemiştir. Örneğin, Doğu Karadeniz bölümündeki ladin ormanlarının zenginliği Karadeniz'den gelen nemli havanın dağlar boyunca yükselerek su oluşturmasıyla ilgilidir. Ülkemizin farklı ekosistemlerinin varlığı dolayısıyla biyolojik çeşitliliğin zenginliği dünyadaki doğal yaşamın varlığı ve sürdürülebilirliği açısından önemlidir. Besin maddesi, ilaç ham maddesi, sanayi ham maddelerinin sağlanması açısından biyoçeşitlilik ekonomik öneme sahiptir. Örneğin, besin olarak tüketilen balık, tahıl türleri; ilaç ham maddesi olarak kullanılan yabani otlar; sanayi ham maddesi olarak pamuk, keten vb. türlerin kullanıldığı alanlar dikkate alındığında biyolojik çeşitliliğin önemi ortaya çıkmaktadır. İnsan etkisinden kaynaklanan bazı uygulamalar biyolojik çeşitliliği tehdit etmektedir. Bu tehditlerin başlıcaları aşırı otlatma, orman yangınları, çevre kirlilikleri, kontrolsüz avcılık, yol ve baraj inşaatları, nüfus artışı, çarpık kentleşme, petrol sızıntıları, bireylerde doğaya karşı sevgisizliğin ve duyarsızlığın var olmasıdır. Ülkemiz tarihi ve kültürel mirası ile çevre değerleri bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Sahip olduğumuz bu zenginliğin korunması, yaşatılması ve gelecek nesillere aktarılması konusunda toplumun her kesimine büyük sorumluluklar düşmektedir. Türkiye'nin doğal güzelliklerine ulusça sahip çıkmalıyız. Eğer bunu başaramazsak biz de doğal güzelliklerimiz gibi bir gün yok olacağız. Türkiye hala yeni bitki türlerinin tanımlandığı bir alandır. Ülkemizde son yıllarda yapılan çalışmalarda, bugüne kadar bilinmeyen 130'dan fazla bitki türü tespit edilmiştir. Aşağıda ülkemizin biyolojik çeşitliliğini ortaya koyan bazı bitki ve hayvan türlerinden birkaç örnek görüyorsunuz. Doğal soğanlı, yumrulu, rizomlu bitkiler yeni çeşitlerin elde edilmesi ve hastalıklara dayanıklılığı artırma gibi konularda ıslah materyali olarak kullanılmaktadır. Bu bitkiler genellikle sonbaharın sonlarından ilkbahara kadar çiçek açar. Bazıları tıbbi bitkidir. Doğal çiçek soğanları, hızlı şehirleşme ve sanayileşmenin yanı sıra yapılan bazı aşırı sökümler nedeni ile azalmış hatta Galantus , Cyclamen , Sternbergia türleri tehlike altına girmiştir. Bu durumu önlemek amacıyla Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı koruma projeleri düzenlemiştir. Anavatanı Anadolu'dur. Spil dağında, yüksek kesimlerde yetişir. Soğanlı, yabani yetişen bir çiçek türüdür. Çiçekleri kırmızı renklidir. Spil dağında Mart-Nisan aylarında yoğun olarak görülebilir. 15-20 cm boyunda gölge seven bir bitkidir. Safran ülkemizde çok eskiden beri yetiştirilen önemli bir bitkidir. Soğanlı bir bitki olan safran eylül, ekim aylarında çiçek açar ve çiçeği açık mor renktedir. Boya maddesi, baharat, ilaç ve kozmetik sanayisinde, halk hekimliğinde, aşure, zerde yapımında, lokum imalatında kullanılmaktadır. Türkiye'nin güneyinde Toros dağları üzerinde yabani olarak yaşar. Soluk pembe renkli ya da beyaz çiçeklidir. Çiçeklerinin uç kısmında mor lekeler bulunur. Türkiye'nin endemik bitkilerinden olan Konya gaşağı dünyada sadece Konya'da yetişmektedir. 2006 yılında bilim insanları tarafından doğada yalnız 9 kök gaşak bitkisi kaldığı belirlenmiş, tülüşah ya da Konya peygamber çiçeği olarak da bilinen Konya gaşağının, koruma projesi kapsamında tohumları özel olarak yetiştirilmiş ve doğal yaşama ortamına dikilmiştir. Küresel ısınma nedeniyle yaşanan kuraklık, sulak alanların kurumasına, yer altı su seviyesinin düşmesine neden olmuştur. Topraktan ihtiyacı olan suyu alamayan bitkilerden biri de Eber sarısıdır. Dünyada sadece Akşehir ve Eber gölleri çevresinde yaşayan bu endemik tür, önlem alınmaması durumunda kuraklığa yenik düşerek yok olacak. Dünya Doğal Hayatı Koruma Konseyi'nin çalışmaları ile Türkiye'de korunması gereken ilk 10 bitki arasında yer alan, üç dişi organa sahip yabani bir baklagil olan dünyaca önemli bir türdür. Böcekçil bir memelidir. Uzun kulaklı çöl kirpisi de denir. Boyu 15-20 cm'dir. Dikenleri 2 cm kadardır. Kütle 280 g'a kadar çıkabilir. Gece avlanır. Senede iki üç defa 5-6 adet doğurabilir. Ortalama ömürleri 6 yıldır. Açlığa ve susuzluğa yaklaşık 10 hafta kadar dayanır. Ülkemizde yayılış gösteren endemik bitki türlerine badem, orkide, tere, kuşkonmaz, pancar, kiraz, nohut, keten, kekik, madımak, armut, çavdar, çemen, üvez, adaçayı, safran, turp; endemik hayvan türlerine ise Ankara kedisi, Ankara keçisi, Hopa engereği, yaban koyunu, Sivas kangalı ve yan tarafta resmini gördüğünüz Van kedisi örnek verilebilir. Ayrıca ülkemiz birçok hayvan türünün ana vatanı olarak bilinmektedir. Örneğin, alageyiğin ana vatanı Akdeniz Bölgesi, yan tarafta resmini gördüğünüz sülünün ise Samsun'dur.


Üriner Sistemdeki Organların Yapısı ve İşleyişi: Hücreler besine ve oksijene ihtiyaç duydukları gibi, metabolik artıkları da uzaklaştırmak zorundadır. Çevre şartlarının değişmesine rağmen, canlılar iç dengelerini sürekli olarak sabit tutmaya çalışır. Bir organizmanın kararlı bir iç çevre ve dengeye sahip olmasına homeostasi denir. Örneğin koşan bir bireyde, solunum sonucu açığa çıkan ısının fazlası terleme ile dış ortama atılır. Böylece vücut ısısının yükselmesi ve enzimlerin bozulması engellenmiş olur. Boşaltım; canlıların vücutlarındaki fazla suyu, canlı için zararlı maddeleri hücrelerden ve doku sıvısından uzaklaştırmasıdır. Böylece vücudun tuz ve su dengesi korunur, kan pH'si belirli değerler arasında sabit tutulur. Zehirli maddeler de daha az zararlı hale getirilerek vücuttan uzaklaştırılır. Metabolizma faaliyetleri sonucunda oluşan üre, ürik asit, kreatin gibi zararlı maddeler boşaltım sistemini oluşturan organlar tarafından uzaklaştırılır. Üriner sistem böbrekler, üreter, mesane ve üretradan oluşmaktadır. İdrar, böbrekte üretilir ve üreter vasıtasıyla mesaneye iletilir. Mesanede toplanan idrar yaklaşık 150 ml'ye ulaşınca idrara çıkma isteği oluşturur. Mesanedeki idrar, dişide vagina yakınında, erkekte de üretra adı verilen kanal aracılığıyla istemli olarak dışarı atılır. İnsanda boşaltım sistemini; böbrekler, üreter , idrar kesesi ve üretra oluşturur. Böbrekler, omurganın iki yanında, karın boşluğunun arka duvarında, bel hizasında bulunur. Her bir böbrek, yaklaşık, 11-12 cm boyunda, 6-7 cm eninde, 4 cm derinliğinde ve yaklaşık 120-200 gram ağırlığındadır. Böbrekler yağ dokusu ile desteklenerek normal yerlerinde tutunur. Yağ dokuları aynı zamanda böbreği soğuktan ve sıcaktan korur. Böbrek atardamarı böbreğe kan getirir. İnsan böbreği dört tabakadan oluşur. En dışta böbreğin üzerini örten bağ dokudan oluşmuş zar bulunur. Daha sonra kabuk gelir. Kortekste böbreğin işlevsel en küçük birimi olan nefronlar bulunur. Kabuktan sonra öz bölgesi gelir. Öz bölgesinde piramit şeklinde olan malpighi piramitleri bulunur. Malpighi piramitleri idrar toplama kanallarını içerir. En içte ise havuzcuk bulunur. Havuzcukta toplanan idrar, üreter yolu ile idrar kesesine gider. Böbreğin boşaltım ile ilgili asıl birimlerinin nefronlar olduğunu söylemiştik. Her böbrekte yaklaşık bir milyon kadar nefron vardır. Nefronlar günde 180 litre kadar kan sıvısını süzebilir. Bunun yaklaşık 1,5 litresi idrar olarak vücuttan atılır. Boşaltım kanalcıklarıdır . Bowman kapsülü, yassı epitelle döşenmiş, içi boş yarı küre şeklindedir. Glomerulus kılcalları Bowman kapsülünün içindeki boşlukta yer alır. Glomerulus ve bowman kapsülü birlikte malpighi cisimciği adını alır. Böbreğin kabuk bölgesinde malpighi cisimciği ve bowman kapsülünün devamı olan proksimal tüp yer alır. Böbreğin öz bölgesinde proksimal tüpten sonra gelen U harfi şeklindeki henle kanalı bulunur. Henle kanalı yine kabuk bölgesine çıkar ve kabuk bölgesinde distal tüpü oluşturur. Distal tüp, idrar toplama kanalına bağlanır. Öz bölgesinde yer alan idrar toplama kanalları bu bölgedeki malpighi piramitlerinin tepesinden havuzcuğa açılır. Glomerulus kılcallarındaki kan basıncı, diğerlerine göre iki kat fazladır. Glomerulus kılcal damarı boyunca kan basıncı aynıdır. Vücut kılcallarında kan basıncı toplardamar ucuna gidildikçe azalır. Glomerulus kılcalları iki katlı epitel ile örtülüdür diğer vücut kılcalları ise tek katlı epitel bulundurur. Bu yapı, damarların hem yüksek basınca dayanıklı olmasını sağlar hem de protein ve kan hücrelerinin dışarı çıkmasını engeller. Glomerulus kılcallarında sadece tek yönlü sıvı hareketi vardır. Diğer vücut kılcallarında iki yönlü sıvı hareketi vardır. Nefronlarda idrar oluşumu; süzülme, geri emilme ve salgılama olmak üzere üç aşamada gerçekleşir. 1. Süzülme : Getirici atardamarlar ile glomeruluslara gelen kanın, yüksek kan basıncı sebebiyle zardan geçebilecek büyüklükte olan moleküllerinin kandan Bowman kapsülüne geçmesine süzülme denir . Difüzyon ile gerçekleşen süzülmenin hızını kan basıncı, sıcaklık ve kandaki maddelerin derişimi etkiler. Günlük idrar miktarı süzülme hızına göre değişir. 2. Geri emilme: İdrar oluşumunun ikinci aşamasıdır. Süzülme ile glomerulustan Bowman kapsülüne geçen sıvıdaki zararlı maddelerin dışında kalan su, glikoz, aminoasit, mineral gibi yararlı maddeler tekrar emilerek kana yani dolaşıma katılır. Geri emilme olayı maddelerin derişimine göre difüzyon, osmoz ve aktif taşıma ile gerçekleşir. Aktif taşıma için gerekli olan ATP, proksimal tüpçükde yer alan mitokondriden karşılanır. Kas metabolizması sonucunda oluşan kreatin geri emilmez. Glikozun ve amino asitlerin tümü, suyun ve tuzların büyük bir kısmı ve ürenin de yarıya yakını geri emilir. Proksimal tüp: Glikoz, amino asit, Na+ aktif taşıma ile emilirken H O ise pasif taşıma ile geri emilir. Proksimal tüpteki epitel hücreleri, vücut sıvılarının pH dengesini sağlamak için hücreler hidrojen iyonu ve süzüntünün fazla asidik olmasını engellemek için de amonyak sentezleyip salgılar. Hidrojen iyonlarını amanyok bir tampon gibi davranarak yakalar ve amonyum (NH+4 ) şeklinde tutar. Henle kulpu: Proksimal ve distal tüpler arasındaki U biçimli kısma verilen isimdir. Henle kulpunun başlıca işlevi idrardaki su ve tuzun bir bölümünün kana geri emilmesini sağlamaktır. Henle kulpunun aşağı inen kolunda süzüntü ilerlerken, suyun geri emilmesi sürdürülür. Tuza karşı pek geçirgen olmayan henle kulpunun çevresindeki doku sıvısının ise tuz yoğunluğu yüksektir. Böylece inen koldan, doku sıvısına osmozla su çıkar ve çözünmüş madde derişimi artar. Süzüntü kulpun uç noktasına ulaşır ve yukarı çıkan koldan kortekse geri döner. Henle kulpunun çıkan kolu suya geçirgen değildir. Yoğun tuz içeren süzüntü yukarı doğru ilerlerken, tuz geri emilir. Böylece süzüntü, kortekse doğru ilerledikçe daha seyreltik hale gelir. Distal tüp: Distal tüpte suyun, tuzun ve bikarbonat (HCO3 ) iyonlarının geri emilimi devam eder. Hormonların distal tüpte geri emilim üzerine etkisi vardır. Aktif taşıma ile sodyumklorür geri emilimi olurken, hipofiz bezinden salgılanan antidiüretik hormon hormonu da suyun geri emilimini artırarak kana daha fazla su geri emilmesini sağlar. Böylece kana geçen su ile kanın tuz yoğunluğu normal düzeyde kalır. Böbrek üstü bezlerinden salgılanan aldosteron hormonu da nefron kanallarından sodyum geri emilimini artırır ve potasyum atılımını sağlar. Pasif taşımayla da bir miktar üre de idrar toplama kanalından geri emilir. 3. Salgılama: Asidik ve bazik maddeler, bazı ilaç kalıntıları, amonyak (NH3), hidrojen, bikarbonat, potasyum iyonları ve gıda boyalarının kandan uzaklaştırılabilmesi için kılcal damarlardan nefron kanallarına aktif taşıma yapılması olayına salgılama denir. İdrar; süzülme, geri emilme ve salgılama olayları sonucunda oluşur daha sonra idrar toplama kanalları aracılığı ile böbreğin havuzcuk bölgesine iletilir oradan da üreterle idrar kesesine taşınır. İdrar kesesinde biriken idrar, üretra ile dışarı atılır. Böbreklerimiz kanı süzmenin yanında alyuvarların üretilmesini uyaran eritropoietin adı verilen hormonu da salgılar. Kansızlık ve kandaki alyuvar sayısının azalması durumunda daha fazla salgılanır. Kanda dokuların kullanabileceğinden fazla oksijen varsa eritropoietin azalır dolayısıyla da alyuvar üretimi düşer. Böbrek hücrelerinde meydana gelen kalıcı hasarlar sonucu ölen nefronların işlevini diğerleri üstlenir. Hücre ölümü devam edip geri kalan hücreler bu yükü kaldıramazlarsa işlev kaybından dolayı kronik böbrek yetmezliği meydana gelir. Bu hastalarda sıklıkla eritropoietin yapımının azalması sonucu kansızlık görülür. Kronik böbrek yetmezliği hastalarında en fazla görülen anemi nedeni eritropoietin eksikliğine bağlı renal anemi ' dir.


Virüslerin çoğalmak için gereksinim duyduğu organizmaya konakçı denir. Virüsler; konakçı organizma olarak kullandıkları hayvanları, bitkileri, mantarları, protozoaları, arkeleri ve bakterileri enfekte ederek pek çok hastalığa sebep olmaktadır. İnsanlarda görülen viral hastalıklar arasında; kuduz, grip, nezle, hepatit, uçuk, AIDS, kabakulak, frengi, kızamık, çiçek, sarıhumma ve viral zatürre sayılabilir. Ayrıca çeşitli kanser tipleri ile virüslerin bağlantısı olduğu da bilinmektedir. Virüslerin neden olduğu birçok hastalığın etkin tedavi yöntemi bilinmemektedir. Viral hastalıklar, bakteriyel hastalıklar gibi antibiyotik ve diğer ilaçlarla tedavi edilememektedir. Günümüzde viral hastalıklardan sadece çiçek, çocuk felci, kuduz, hepatit gibi bazı hastalıklara karşı aşı geliştirilebilmiştir. Doğal bağışıklık, virüsler söz konusu olduğunda oldukça geç ortaya çıkmaktadır. Virüsle enfekte olmuş konak hücrenin oluşturduğu interferon proteini bu noktada çok önemlidir. İnterferon proteini konak hücreleri koruyamaz. Ancak oluşturulduğunda diğer hücrelerin reseptör bölgelerine bağlanarak viral enfeksiyonlara karşı belirli bir direncin ortaya çıkmasını sağlar. Herhangi bir virüs, rastgele bir hücreyi çoğalmak için konakçı olarak kullanamaz. Virüsün dış yüzeyinde bulunan protein ile konakçı hücrenin zarı yüzeyinde bulunan algılayıcıların uyumlu olması gerekir. Bu nedenle insan vücuduna giren kuduz virüsü sadece sinir hücrelerini, hepatit virüsü karaciğer hücrelerini, grip ve nezle virüsü üst solunum yolu organlarının hücrelerini, HIV virüsü bağışıklığı sağlayan hücreleri konakçı olarak kullanır. İnsanlarda virüslerin neden olduğu bazı hastalıklar hakkında bilgiler aşağıda verilmiştir. Uçuk: Bu hastalık Herpes simpleks virüsü tarafından oluşturulur. Herpes simpleks virüsünün sekiz tipi vardır. Ancak bunlardan özellikle üç tanesine daha sık rastlanmaktadır. Örneğin HSV-1 daha çok ağız, burun ve çevresinde izlenirken; HSV-2 genital bölgede yerleşmektedir. Sonuçta cilt ve mukozalarda gözlenen içi su dolu keselerden ibaret, bulaşıcı bir hastalığa neden olur. HSV-3 ise sinir hücrelerine yerleşerek zona denilen rahatsızlığa yol açar. HSV-3, diğerlerinden farklı olarak enfeksiyon bölgesinde kızarıklık ve iğne batması şeklinde hissedilen şiddetli ağrı yapar. Herpes simplex virüsü temasla bulaşır. Örneğin havlu gibi bazı özel eşyaların, aynı kişiler tarafından kullanılması sonucunda virüsler; deri veya mukozalardaki çatlaklardan vücuda girer. Ardından hedef doku ve organda cilt ya da mukoza lezyonlarını oluşturmaya başlar. HSV'lerin yol açtığı bu hastalığın tedavisi mümkün değildir. Ancak bazı tedavi yaklaşımları ile virüslerin hastalık oluşturması önlenmeye ya da en azından azaltılmaya çalışılıyor. Bu nedenle öncelikle virüsü kapmamaya özen göstermek gereklidir. El ile temastan olabildiğince uzak durulmalı ve aktif lezyonların olduğu dönemde kağıt havlu kullanımı tercih edilmelidir. Hastalığı kapma halinde bağışıklık sistemi güçlendirilmeli; aşırı alkol kullanımından, aşırı yorgunluktan, dengesiz beslenmeden ve stresten uzak durulmalıdır. Kuduz: Kuduz hastalığı insanlığın tanıdığı ve korktuğu en eski hastalıklardan biridir. Birçok insanın hayatını kaybetmesine neden olan kuduz hastalığının tedavisi, ancak 19. yüzyılda Pasteur tarafından geliştirilen aşı sayesinde mümkün olmuştur. Kuduz virüsü memelilerde, kanatlılarda ve insanlarda etkisini göstermektedir. Virüs hasta hayvanların salyalarıyla yayılır. Ayrıca idrar, süt, dışkı, balgam ve kanda da kuduz virüsü bulunur. İnsan vücuduna giren kuduz virüsü beyne doğru ilerler. Beyne ulaştığında ise hızla çoğalır. Günümüzde insanların kuduz hastalığından korunmasını sağlamak için kuduz aşısı, acil durumlar için geliştirilen kuduz serumu ve kuduz immunglobulini kullanılmaktadır . Aşılama şemasına uygun olarak yapılan aşılamayla kuduz hastalığının tedavisinde %100 oranında başarı sağlanmaktadır. Grip: Gribe neden olan influenza virüsünün farklı türleri vardır. Grip virüsleri insanlarda olduğu gibi domuzlar, atlar, foklar ve kuşlarda da hastalık yapabilir. Grip virüsü insanda ateşe, yaygın kas ağrısına, halsizlik ve bitkinliğe neden olur. Virüsler, zaman içinde genetik yapılarında meydana gelen değişimlerle yeni formlar geliştirmiştir. Bu nedenle vücutta kazanılan bağışıklık, karşılaşılan yeni formlarda etkisiz kalmaktadır. Aşı, bu hastalıklardan korunmak için tercih edilebilecek bir yöntem olsa da basit bazı temizlik kurallarını uygulamak daha etkili bir korunma sağlar. Edinilmiş Bağışıklık Eksikliği Sendromu : AIDS hastalığına yol açtığı anlaşılan virüs çeşitlerinin ortak adı HIV'dir . AIDS'li bir insandaki kan, plazma, idrar, ter, gözyaşı, salya, bronş sıvısı, sperm, genital sıvı, beyin-omurilik sıvısı, kemik iliği, lenf bezleri ve anne sütü HIV virüsü içerebilir. Ancak AIDS en çok kan, genital sıvılar , doku-organ nakli ve anne sütü ile bulaşmaktadır. Diğer vücut sıvılarındaki AIDS virüs sayısı, hastalığı bulaştırmayacak kadar azdır. AIDS virüsü; T4 lenfositleri, B lenfositleri ve makrofajlar gibi bağışıklık sistemine ait bazı hücrelerin ve beyindeki sinir hücrelerinin içine girerek onları tahrip edebilir. Bunun sonucunda T4 hücrelerinin kandaki sayısı oldukça azalır. Buna karşılık bağışıklık frenleyici T8 hücrelerinin sayısı artar. Sonuç olarak hücresel ve sıvısal bağışıklık azalmış olur. Fagositoz hücreleri de görev yapmadığından vücudun kendini mikroplara ve kansere karşı savunması imkansız hale gelir. Bilim insanları, HIV ile mücadelede aşılar geliştirse de virüsün hızlı mutasyon geçirmesi nedeniyle tam anlamıyla başarıya ulaşılamamıştır. Hepatit: Hepatit, karaciğer hücrelerinin iltihaplanması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Bu hastalığın en önemli nedeni virüslerdir. Hepatit hastalığının yedi türü vardır. A, E ve F tipi hepatitler; virüslerle kontamine olan su ve besin maddelerinin vücuda alınması ile oluşur. B, C, D ve G türü hepatitler ise kan, tükürük ve cinsel temas yoluyla bulaşır. Hepatit A, ülkemizde genellikle okul çağı çocuklarında sık görülür. Tuvalet hijyeni kötü olan kişilerin, yiyecek ve içeceklere dokunması sonucu kişiden kişiye bulaşır. Bu nedenle temizlik ve sağlık koşullarının yetersiz ve kötü olduğu toplu yaşanan yerlerde kolayca yayılır. Hepatit B ve C hastalığına sebep olan virüsler sinsidir. Pek çok insan farkında olmadan bu virüsü almış olabilir ve hiçbir belirti olmaksızın bu virüsü taşıyabilir. Tedavi edilmezse her iki virüs de karaciğer sirozuna neden olabilir. Siroz ise karaciğer yetmezliği ve karaciğer kanseri gibi yaşamı tehdit eden hastalıklara ya da ölüme yol açabilir. Uzun süreli hepatit B hastalığında siroz ortaya çıkmadan önce de karaciğer kanseri görülebilir. Bu virüsler kan, diğer vücut sıvıları ve cinsel temas yoluyla bir insandan diğerine bulaşabildiği gibi hepatit virüsünü taşıyan anneden bebeğine de bulaşabilir. Hepatit A ve B virüsünden korunmanın en etkili yolu aşılanmaktır. Ülkemizde çocuklara hepatit A ve hepatit B aşısı uygulanmaktadır. Hepatit C hastalığına karşı henüz bir aşı geliştirilememiştir.


Canlıların yaşamına devam edebilmesi için sadece karbonhidrat, yağ ve protein almaları yeterli değildir. Bunları kullanabilmesi ve bazı özel fonksiyonlar için az miktarda yardımcı maddelere de ihtiyaç duyar. Bu maddelerin bir kısmı vitaminlerdir. Vitaminler, düzenleyici maddelerdir ve bileşik enzimlerin koenzim bölümünü oluşturur. Sadece bitkiler ihtiyaç duydukları tüm vitaminleri sentezleyebilir. Vitaminler enerji vermez ve hücrelerde yapı birimi olarak kullanılmaz. Hücre zarından geçebilecek büyüklükte olduklarından sindirilmeden kan dolaşımına katılır. Beslenme ile yeteri kadar alınmazsa öncelikle kandaki vitamin miktarı azalır. Yetersiz beslenme devam ederse hücredeki vitamin düzeyi düşerek ilgili metabolik reaksiyon bozulur. Vitaminler suda çözünen ve yağda çözünen olmak üzere ikiye ayrılır. Suda çözünen vitaminler vücutta depo edilmediğinden günlük olarak alınır ve fazlası idrarla atılır. Yağda çözünen vitaminler vücutta depo edilebilir ve dokularda aşırı birikimi toksik etki yapar. Bu durumda vitamin zehirlenmesi meydana gelir. Suda çözünen vitaminlerin eksikliğinde hastalık etkeni yağda çözünene göre daha çok önce çıkar. - Genellikle et, süt, yumurta, karaciğer, yeşil sebzeler, kuru yemiş, tahıllar ve meyvelerde bulunur. - Bazı bileşik enzimlerin yapısında koenzim olarak iş yapar. - Bazı B vitaminleri insanın kalın bağırsağında yaşayan bakteriler tarafından üretilebilir. - B grubu vitamin eksikliğinde berberi, pellegra, yorgunluk, kaslarda kramp, anemi, saç dökülmesi, sinirsel bozukluk, zihin bulanıklığı ve erken bunama görülebilir. - Genellikle taze sebze ve meyvelerde bulunur. - Hava ile temas ettiğinde ya da sıcaklığın etkisiyle çabuk bozulur. - Antioksidan işlevleri vardır. - Bağışıklık sisteminin güçlenmesinde ve diş sağlığının korunmasında etkilidir. - C vitamini eksikliği diş eti kanaması, halsizlik, eklemlerde ağrı ve yaraların geç iyileşmesi şeklinde kendini gösteren skorbüt hastalığına sebep olabilir. - Kan hücrelerinin yapımı için gerekli olan demir ve folik asitin kana geçmesini kolaylaştırıp kansızlığı önlemede etkilidir. - Uzun süreli eksikliğinde kılcal damarlarda çatlama ve diş eti çekilmesi görülebilir. - Et, karaciğer, balık, süt, yumurta ve tereyağı gibi hayvansal gıdalarda; koyu yeşil ve turuncu renkli sebzelerde bolca bulunur. - Besinlerle provitamin A şeklinde alınıp ince bağırsak ve karaciğerde A vitaminine dönüşür. - Eksikliğinde deride keratin miktarı artar ve pul pul dökülmeler görülür. - Bağışıklığın güçlenmesine etki eder. Kızamık hastalığında A vitamininin önerilmesinin nedeni budur. - Uzun süreli A vitamini eksikliğinde gece körlüğü oluşabilir. - Hücre farklılaşmasındaki rolünden dolayı A vitamini, sperm oluşumu ve embriyonun gelişimi için gereklidir. - Et, karaciğer, balık, süt, yumurta ve tereyağı gibi besinlerde bulunur. - Besinlerle provitamin D şeklinde alınıp güneş ışığının etkisiyle deride D vitaminine dönüşür. - D vitamini sıcaklığa dayanıklıdır, fakat hava ile temas ettiğinde ve ışığın etkisiyle yapısı bozulabilir. - D vitamini eksikliğinde besinlerle alınan kalsiyum ve fosfor mineralleri, ince bağırsaktan yeterince emilemez. Bunun sonucunda çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde osteomalazi hastalıkları oluşur. Her iki hastalıkta da kemik mineral yoğunluğunda bozulma ve kemiklerde yumuşama söz konusudur. Çocuklarda tedavi gecikirse uzun kemiklerde şekil bozuklukları ortaya çıkar. - D vitamininin vücuda normalden fazla alınması eklemlerin ve yumuşak dokuların kireçlenmesine neden olur. - Genellikle tahıllarda, yumurta sarısında, kuru yemişlerde, yeşil yapraklı bitkilerde ve bitkisel yağlarda bulunur. - Antioksidan özellik gösterir. Hücre metabolizması sonucu oluşan ve zehir etkisi gösteren hidrojen peroksitin (H2O2) parçalanmasında etkilidir. - E vitamini eksikliği erkeklerde sperm üretiminin azalmasına, kadınlarda rahim fonksiyonlarının bozulmasına, kasların zayıflamasına, alyuvarların parçalanmasına ve hücrelerde zar yapısının bozulmasına neden olur. - Genellikle karaciğer ve yeşil sebzelerde bulunur. - İnsanın kalın bağırsağında yaşayan bakteriler tarafından üretilir. - Oksijenli solunumda ve kanın pıhtılaşmasında görev alan bazı enzimlerin kofaktörü olarak iş yapar. - K vitamini eksikliğinde kanın damar dışında pıhtılaşma süresi uzar. - Yapı maddesi veya enerji kaynağı olarak kullanılmaz. - Düzenleyici ve direnç artırıcı olarak kullanılırlar. - Enzimlerin yapısına katılarak katalizör olarak görev yapar. - Bitkilerde fotosentez reaksiyonları ile doğrudan üretilebildikleri gibi, hayvanlarda öncül maddelerden dönüşüm reaksiyonlarıyla da üretilir. Vitaminler sağlıklı büyüme ve yaşam için mutlaka belirli miktarlarda alınması gereken moleküllerdir. Uzun süre vitamin alınmaması çeşitli hastalıklara neden olabilir. Vitaminler yağda çözünen ve suda çözünen vitaminler olmak üzere iki temel grupta incelenir. A vitamini; karaciğer, balık yağı, tereyağı ve yumurta sarısında bulunur. Görme pigmentlerinin yapısına katılır. Kemiklerin gelişimi ve üreme için gereklidir. A vitamini eksikliğinde önemli hastalıklar ortaya çıkar. Örneğin; gece körlüğü, kalp ve böbrek hastalıkları, halsizlik, deride kuruma ve pullanma. D vitamininin ön maddesi, karaciğer, tereyağı, yumurta sarısı, balık yağı ve süt gibi besinlerle vücuda alınır. Bu ön madde, güneşin ultraviyole ışınları ile D vitaminine dönüşür. D vitamini kalsiyum ve fosforun emilmesini ve kemiklerde depo edilmesini sağlar. Eksikliğinde vücuttaki kalsiyum ve fosfor dengesi bozulur. Bu durum diş ve kemik sağlığını olumsuz etkiler. D vitamini eksikliğinde çocuklarda, raşitizm, büyüklerde kemik erimesi ortaya çıkar. Hücre zarının korunması ve damar tıkanıklığının önlenmesi için E vitamini tüketimi önemlidir. Ayrıca E vitamini vücutta kontrolsüz hücre bölünmesini önleyerek tümör oluşumunu engeller. Alzheimer hastalığının ilerlemesini yavaşlatması sebebiyle oldukça önemli bir vitamindir. Bitkisel yağlarda, tahıl tanelerinde, yeşil yapraklı sebzelerde çok miktarda bulunmaktadır. E vitamini eksikliğinde kısırlık, kaslarda yorgunluk, karaciğer hastalıkları, kırmızı kan hücrelerinin kolayca parçalanması gibi sorunlar görülmektedir. K vitamini kanın pıhtılaşmasında ve yaraların iyileşmesinde etkilidir. Ispanak, karnıbahar, lahana, domates, soya fasulyesi, pirinç kepeği ve yulaf filizlerinde bol miktarda bulunur. Ayrıca kalın bağırsakta bulunan bakteriler tarafından da sentezlenir.Bilinçsiz antibiyotik kullanımının verdiği zararlar sonucu bağırsaktaki faydalı olan bu bakteriler zarar görür. Bu da K vitamini eksikliğine neden olur. K vitamini eksikliğinde vücudun bağışıklık sistemi zayıf düştüğü için hastalıklara yakalanma riski artar. Yaralar daha geç iyileşir ve kanın pıhtılaşmasında sorunlar ortaya çıkar. C vitamini ile B grubu vitaminler bu gruba girer. Suda çözünen vitaminler, B12 vitamini hariç vücutta depo edilmez fazlası idrarla beraber atılır. Bu yüzden günlük olarak tüketilmeleri gerekmektedir. Uzun süre vitamince fakir gıdalarla beslenen insanlarda ilk önce suda çözünen vitaminlerin eksikliği görülür. B grubu vitaminlerin çoğu, enzimlerin yapısına katılarak keonzim olarak görev yapar. Örneğin; solunum enzimlerinin yapısına katılan koenzimlerin çoğu B grubu vitaminlerden oluşur. B grubu vitaminler genellikle et, süt, yumurta, hububat, karaciğer, yeşil sebzeler, yer fıstığı ve soya fasulyesinde bulunur. Ayrıca B grubu vitaminlerin bazı çeşitleri bağırsaklarda yaşayan bakteriler tarafından da üretilmektedir. B grubu vitaminlerinin eksikliğinde pellegra, beriberi ve anemi gibi hastalıklar baş gösterir. Pellegra hastalarında başta psikolojik sorunlar olmak üzere ishal, kansızlık, cilt enfeksiyonları ve ağız içinde yaralar görülür. Beriberi ise bir sinir sistemi hastalığıdır. C vitamini vücut direncini artırır. Taze sebze ve meyvelerde bulunur. Sıcaklığın etkisiyle çok çabuk bozulur. Bu yüzden pişirilen sebze ve meyvelerde C vitamini kaybı olur. C vitaminin kısa süreli eksikliğinde enerji metabolizması bozulduğu için can sıkıntısı, tembellik, çabuk heyecanlanma, eklem ağrısı gibi durumlar; uzun süreli eksikliğinde ise kılcal damar çatlamaları ve buna bağlı deri altı kanamaları, deride tahribatlar, eklemlerde şişme ve ağrı görülür. Ayrıca C vitamini eksikliği; diş eti kanamaları, diş etlerinin çekilmesi ile başlayan ve diş kayıpları ile sonuçlanan skorbüt hastalığına neden olur.


Yaşamın kökenini inceleyen pek çok bilim insanı, bu moleküllerden bazılarının çift görev yapabilmesi ve proteinler gibi davranabilmesi nedeniyle RNA'nın ilk olarak ortaya çıktığına inanmaktadır. Önce protein hipotezi iki gizemi aynı anda yanıtlamaktadır: (1) biyolojinin prebiyotik kimyadan nasıl ortaya çıktığı ve (2) Darwinci evrimin nasıl başladığı. Genlerin yeni genler oluşturmak için proteinleri kullanmasından ziyade, proteinlerin yeni proteinler oluşturmak için genleri kullandığına inanmaktayız. Yaşam için iki tür molekül gereklidir. Hücreler, biyokimyasal ve fiziksel işlevlerin çoğunu yerine getiren protein molekülleri içerir. Hücreler ayrıca, daha fazla hücre yapmak için gerekli olan bilgiyi taşıyan DNA ve RNA moleküllerini de içerir. Yaşam 3,5 milyar yıl önce yeryüzünde ilk kez ortaya çıktığında, hangisi önce gelmiştir: işlev mi bilgi mi? Bu, biyolojinin prebiyotik kimyadan nasıl ortaya çıktığına dair çözülmemiş önemli bir sorundur. Bazı insanlar yaşamın ilk olarak RNA'dan başladığını düşünmektedir buna İlk Gün diyelim çünkü bazı RNA molekülleri çift işlev görebilir ve proteinler gibi hareket edebilir. Ancak biz önce proteinlerin oluştuğuna inanmaktayız. Önce proteinin oluştuğu görüşü bir başka büyük gizemi çözmeye yardımcı olmaktadır: Darwinci evrim nereden kaynaklanmıştır? Sadece İlk Gün'de hangi madde biçiminin ortaya çıktığını değil, aynı zamanda bu maddenin neden varlığını sürdürdüğünü, uyum sağladığını ve İkinci Gün, Üçüncü Gün ve ötesine geçtiğini de bilmek istiyoruz. Darwinci evrim, biyolojinin adaptasyon, yenilenme ve değişmeye yönelik dur durak bilmeyen dürtüsüdür. En güçlü olanın hayatta kalması yoluyla, organizmalar kaynakları elde etmek, diğer organizmaları üretmek ve çevrelerine uyum sağlamak için rekabet ederler. Charles Darwin'in 160 yıl öncesinden bu yana, evrimin nasıl işlediği hakkında çok şey biliyoruz, ancak nasıl başladığı hakkında hiçbir fikrimiz yok. Evrimin bir başlangıcı olmalı. Bu, Evrenin başlangıcından beri işleyen fizik ya da kimya ilkeleri gibi evrensel bir yasa değildir. Bildiğimiz kadarıyla evrim, biyolojinin yaklaşık 3,5 milyar yıl önce, yani dünyanın oluşumundan bir milyar yıl sonra ortaya çıkmasından bu yana işlemektedir. Neden proteinler önce ortaya çıksın ki? Proteinler bir hücrenin kütlesinin büyük bir kısmını oluşturur, dolayısıyla hücre evriminin değirmenine su taşıyan farklı büyüme oranları büyük ölçüde farklı protein üretiminden kaynaklanır. Ve proteinler bu büyüme reaksiyonlarını katalize eden yapıcı moleküllerdir. Daha da önemlisi, proteinler dizilim -> yapı -> işlev ilişkilerine sahip olmaları bakımından benzersizdir. Çoğu RNA da dahil olmak üzere diğer polimerlerin çoğu böyle değildir. Proteinler, hücrenin eylem ve davranışlarını oluşturan moleküler işlevlerin temelini oluşturan belirli katmanlı yapılar oluşturur. Bir proteinin 20 amino asidinin kabaca iki sınıfa ayrıldığını düşünün: yağ benzeri hidrofobik monomerler ve su benzeri polar monomerler. Proteinler katmanlaşır; yani, yağın sudan kaçındığı temel fizik nedeniyle protein dizileri suda belirli kompakt şekillere toplanır yani, yağlı amino asitler topun içinde, proteinin dışındaki çevreleyen sudan uzakta olacak şekilde katmanlaşır. Bu da proteinleri harika katalizörler haline getirir. Katlanmış proteinler minyatür katı maddelerdir. Katı olmak, kimyasal reaksiyonları katalize etmek için tam olarak ihtiyaç duyulan şeydir, çünkü katalizör atomlarının reaksiyona yardımcı olmak için yeterince uzun süre yerlerinde kalmaları gerekir. Ayrıca, 20 amino-asitlik bir alfabe bir dizi kimyasalı kapsar, bu nedenle bir dizi reaksiyonu katalize ederler. Peki protein yapımı nasıl başladı? İlk olarak, deneylerden biliyoruz ki proteinlerin amino asit yapı taşları Dünya'nın erken dönemlerinde var olmuş olabilir. Ayrıca, başlangıçta amino asitleri peptitlere bağlayabilecek basit katalizörler olduğunu da biliyoruz mineraller ve killer veya hava-su yüzeyleri bunu yapacaktır. Peptit adı verilen kısa proteinler bazı meteoritlerde bile bulunmaktadır. Öyleyse ilk katalizöre Temel Taş diyelim taş basitçe uzayda sabitlenmiş bir bölgeyi, temel ise proteinlerin kendileri katalizör olmadan önce, serbestçe yüzen ve hücrelerin içinde yakalanabilen ilk katalizör olduğunu ima eder. Bununla birlikte, Temel Taş üzerinde üretilen proteinler çok kısa olurdu ve ne işlevleri ne yayılma ilkeleri ne de belirli bilgi dizilerine sahip olurdu. Bu biyo-benzeri özellikler basit peptitlerden nasıl ortaya çıkabilir? Ortaya çıkma, bazı parametrelerdeki küçük bir değişikliğin basit bir davranışı daha karmaşık bir davranışa dönüştürmesidir. Bilgisayar modellememiz makul bir açıklama sunmaktadır: Bu küçük rastgele peptitlerden birkaçı yağ-su kuvvetleri nedeniyle suda toplanıyor, kararlı katlanmış yüzeyler oluşturuyor, ilkel katalizörler haline geliyor ve diğer zincirlerin uzamasına yardımcı oluyor. Foldcats bu tür zincirlere verdiğimiz isimdir. Bu diziler nadir, hatta son derece nadir olacaktır. Ancak, istatistiksel fiziğin bu tür pek çok meselesinde olduğu gibi, soru durumların ne kadar olasılık dışı olduğu değil, ne kadar işbirlikçi olduklarıdır. Bir tepeden aşağı yuvarlanırken büyüyen bir kartopu gibi, bir moleküler eylem bir sonrakini nasıl geliştirebilir? İlk kar tanesinin hangisi olduğu önemli değildir. Sadece kartopu olma sürecinin ne olduğu önemlidir. Foldcat hipotezi kartopu işbirliğini ve devrilme noktasını açıklar kimyadan biyolojiye ve parçalanan moleküllerden kalıcı büyümelerine geçiş. Tüm bunlar nasıl işliyor olabilir? Temel Taş üzerinde yapılan birkaç uzun zincir, daha da uzun zincirlerin yapımını katalize ederek ek kararlı ve çeşitli katalizörler üretir. Bunun nedeni uzun zincirlerin daha sıkı katlanarak çekirdeklerini kimyasal bozulmadan korumasıdır. Kısa zincirler daha hızlı bozunur. Daha uzun zincirler geri dönüştürülmüş amino asit monomerleri kazanarak daha fazla kaynak tüketir. Kazanan peptit molekülleri, Darwinci evrimin başlangıcı olarak her şeyi alır. Bir şüpheci bunun Termodinamiğin İkinci Yasasını ihlal ettiğini iddia edebilir, ancak bu doğru değildir. Uzun lafın kısası: İkinci Yasa ölü maddenin dengeye ve bozulmaya doğru eğilim gösterdiğini söylese de, İkinci Yasa fişe takılı şeyler için geçerli değildir dengeden uzaklaşan TV setleri gibi şeyler. Foldcat hipotezinde, fişe takılı olan şey, bol miktarda amino asidin varlığında Kurucu Kaya üzerindeki peptit sentezidir. İtici güç budur. Çok büyük miktarlarda önemsiz peptit ve çok az sayıda katlanabilir uzun zincir üretecektir. Ama kartopunun yuvarlanması için gereken tek şey bu. Kısacası, işlevin bilgiden önce geldiğine inanıyoruz. Başka bir alternatif, yani bilgi öncelikli bir süreç için itici bir güç bilmiyoruz. Genlerin yeni genler yapmak için proteinleri kullanmasından ziyade, proteinlerin yeni proteinler yapmak için genleri kullandığına inanıyoruz. Ve foldcat mekanizması basitçe aracıya genlere ilk başta nasıl ihtiyaç duyulmadığını göstermektedir. Peptitler, yaşamın kökenine doğru ilk adım olarak proteinleri oluşturdu.


- Sabırlı Olun: Bebek bakımı sabır gerektiren bir süreçtir. Bebeğinizin ihtiyaçlarını anlamak ve ona zaman ayırmak önemlidir. - Kendinize Zaman Tanıyın: Bebek bakımı yoğun bir iş olabilir. Kendinize zaman ayırarak stresinizi azaltabilirsiniz. Partnerinizle birlikte zaman ayırarak, bebeğinizle ilgilenmek dışında da birlikte keyifli vakitler geçirebilirsiniz. - Destek Alın: Yeni ebeveynlik, destek ve yardım almak için mükemmel bir zaman dilimidir. Aile üyeleri, arkadaşlarınız ve profesyonel danışmanlar size yardımcı olabilir. - Kendinize Güvenin: Kendinize ve ebeveynlik yeteneklerinize güvenin. Bebeğinizin ihtiyaçlarını anlamak ve ona uygun şekilde yanıt vermek için zamanla kendinizi geliştireceksiniz. - Kendinizi Rahatlatın: Bebek bakımı sırasında kaygılanmak normaldir. Ancak, kaygılanmak yerine, sakin kalmaya çalışın ve sakinleştirici aktiviteler yapın. - Doğru Bilgiye Ulaşın: Bebek bakımı hakkında doğru bilgiye sahip olmak, size güven verir ve bebeğinizin ihtiyaçlarına uygun yanıt vermenizi sağlar. Yeni ebeveyn olmanın zorluklarına rağmen, bebeklerin büyümesini ve gelişmesini gözlemlemek oldukça keyifli bir deneyimdir. Sabırlı ve özenli olmanız halinde, bebek bakımı konusunda uzmanlaşabilir ve bu süreci keyifle geçirebilirsiniz. Baba olmak, bir erkeğin hayatında büyük bir dönüm noktasıdır. Yeni bir baba olmak, heyecan verici bir deneyim olabilir, ancak beraberinde getirdiği zorlukları da göz ardı etmemek gerekir. Bu makalede, yeni baba olmanın karşılaşabileceğiniz zorluklarını ve bu dönemi daha rahat atlatmanın yollarını ele alacağız. Bir bebek sahibi olduğunuzda, gece uykusu lüks haline gelir. Bebekler genellikle sık sık beslenme ihtiyacı duyarlar ve bu da uykusuz geceleri beraberinde getirir. Yorgunluk, yeni baba olmanın en yaygın zorluklarından biridir. Ancak bu dönemi daha iyi yönetmek için partnerinizle yardımlaşabilir ve uyku düzeninizi düzenli hale getirebilirsiniz. Baba olmak, önceliklerinizi yeniden değerlendirmenizi gerektirir. Artık sadece kendi ihtiyaçlarınızı değil, bebeğinizin ihtiyaçlarını da düşünmek zorundasınız. Bu, bazen kişisel zamanınızı ve hobilerinizi sınırlayabileceğiniz anlamına gelebilir. Ancak bu dönemi daha iyi idare etmek için esneklik ve planlama önemlidir. Bir bebeğin büyümesi ve bakımı, ekonomik olarak ciddi bir yük getirebilir. Bebek bezleri, süt formülü, doktor ziyaretleri ve bebek eşyaları gibi giderler hızla artabilir. Bu nedenle, finansal sorumlulukları iyi bir şekilde yönetmek için bir bütçe oluşturmalı ve gerektiğinde ekonomik planlamalar yapmalısınız. Yeni bir bebek, ilişkinizdeki dinamikleri değiştirebilir. Daha az zamanınız ve enerjiniz olabilir, bu da ilişkinize olan ilginizi ve zamanınızı etkileyebilir. Ancak bu durumu daha iyi yönetmek için açık iletişim kurmalı, partnerinizle birlikte çözüm yolları bulmalısınız. Yeni baba olmak, duygusal olarak da zorlayıcı olabilir. Sorumlulukların artması ve bebeğinizin ihtiyaçlarına cevap verme konusundaki baskılar, duygusal iniş çıkışlara neden olabilir. Bu durumu daha iyi idare etmek için destek sistemlerine başvurabilir ve duygusal sağlığınıza dikkat edebilirsiniz. Yeni baba olmanın zorluklarına rağmen, bu deneyim aynı zamanda büyük bir mutluluk kaynağıdır. Zorlukları aşmak için esneklik, planlama ve destek sistemlerini kullanabilirsiniz. Unutmayın ki baba olmanın getirdiği sorumluluklar, aynı zamanda büyüleyici bir yolculuğun başlangıcıdır ve bu deneyimi sevgi ve sabırla karşılayarak en iyi şekilde atlatabilirsiniz. Yeni anne olmak, bir kadının hayatındaki en önemli ve dönüştürücü deneyimlerden biridir. Bebek beklemek ve onu dünyaya getirmek, büyük bir mutluluk kaynağı olmasının yanı sıra, birçok zorluğu da beraberinde getirir. Bu makalede, yeni anne olmanın karşılaşılan zorluklarına ve bu zorlukların üstesinden nasıl gelinebileceğine odaklanacağız. Bebekler genellikle gece boyunca sık sık uyanır ve beslenme veya rahatlatma ihtiyaçları olduğunda ağlarlar. Bu nedenle, yeni anneler genellikle uykusuz gecelerle başa çıkmak zorunda kalırlar. Uykusuzluk, fiziksel ve duygusal yorgunluğa neden olabilir. Ancak bebek uyku düzeni oturduğunda ve yardım aldığınızda bu zorluğun üstesinden gelebilirsiniz. Hamilelik ve doğum, vücudunuzda önemli fiziksel değişikliklere yol açar. Vücut şekli, kilo değişiklikleri ve hormonal dalgalanmalar gibi etkenler, yeni annelerin kendilerini farklı hissetmelerine neden olabilir. Bu durumu kabul etmek ve vücudunuza iyi bakmak önemlidir. Doğum sonrası hormonal dalgalanmalar, duygusal iniş çıkışlara neden olabilir. Bu dalgalanmalar, doğum sonrası depresyon riskini artırabilir. Destek gruplarına katılmak, yakınlarınızla açık iletişim kurmak ve gerektiğinde bir uzmandan yardım almak, duygusal zorlukları hafifletebilir. Yeni anne olmak, büyük bir sorumluluk getirir. Bebeğin bakımı, beslenmesi ve güvenliği size düşer. Bu, zaman ve enerji gerektiren bir süreçtir ve bazen yorucu olabilir. Ancak bu süreci daha kolay yönetmek için yardım alabilir ve görevleri paylaşabilirsiniz. Yeni anne olmak, sosyal ve iş hayatınızda da değişikliklere neden olabilir. Daha az zamanınız ve enerjiniz olabilir, bu da bazen arkadaşlarınızla görüşmeyi veya işe dönmeyi zorlaştırabilir. Ancak bu yeni dengeyi bulmak ve destek aramak, bu zorlukların üstesinden gelmenize yardımcı olabilir. Yeni anne olmanın zorlukları, her anne için farklı olabilir, ancak bu deneyim genellikle büyük bir öğrenme sürecini içerir. Destek sistemlerine başvurmak, duygusal sağlığınıza dikkat etmek ve zaman zaman kendinize özel zaman ayırmak, bu zorlukların üstesinden gelmenize yardımcı olabilir. Unutmayın ki annelik, büyük bir özveri ve sevgi gerektiren bir yolculuktur ve bu deneyimi birlikte paylaştığınız sevgi dolu bir aile ile daha anlamlı hale getirebilirsiniz.


- Profesyonel ve yönetsel beceriler - Bir sorunu ele alma - Sorunları tanımlama ve savunu yapma becerisi - Yeni ve revize edilmiş programları başlatmak, geliştirmek ve uygulamak - İnsani değerlere sahip olmak - Toplulukların ve her bireyin sağlığını korumaya ve iyileştirmeye yönelik sorumluluk duygusu gerektirmektedir. - Bireyin refahını artırmak için temel ve uygulamalı bilim - Toplumun refahını artırmak için temel ve uygulamalı bilim - Eğitim bilimleri - Sosyal bilimler - Ekonomi - Yönetim ve iletişim becerilerinin kullanımını içeren multidisipliner bir alan olarak gelişmiştir. - Sağlık için çevreyi iyileştirmek - Hastalık yüküne katkıda bulunan faktörleri azaltmak - Doğrudan iyileştirilmiş sağlıkla ilgili faktörleri teşvik etmeye yönelik tüm topluluk ve bireysel faaliyetler - Sağlık programları - Aşılama - Sağlığın teşviki ve bakımı - Gıda etiketleme ve zenginleştirme - İyi yönetilen, erişilebilir sağlık hizmetleri gibi geniş bir yelpazeyi oluşturmaktadır. - Daha hızlı ve daha ucuz ilaç geliştirme - Daha hızlı ve daha ucuz aşı geliştirme - Gelişmiş ilaç güvenliği ve etkinliği - Daha az yan etki - Zamanla önleme ve tedavi yöntemlerinde etkinliği gibi avantajlarda büyük ölçüde artış olmaktadır. Yeni Halk Sağlığı kavramı sayesinde, halk sağlığının klasik konularını, kişisel sağlık hizmetlerinin organizasyonundaki adaptasyon ve finansmanı ile ilişkilendirmesi açısından önemlidir. Politik, ekonomik ve sosyal bilimlerdeki yeni gelişmeleri dahil etmek için değişen bir halk sağlığı paradigmasını oluşturmak gerekmektedir. Siyasi düzeyde, hastalık kontrolünde halk sağlığının rolünü takdir etmekteki başarısızlık, birçok toplumu ekonomik ve sosyal kalkınmada engellemektedir. Aynı zamanda organize halk sağlığı sistemlerinin, bakıma eşit erişimi sağlamak için ülkeler arasındaki ve içindeki eşitsizlikleri azaltmak için çalışma yapması gerekmektedir. Ayrıca, mevcut ve yeni gelişen bilgi ve teknolojilerle özel risk ve ihtiyaçlara sahip grupların tıbbi ve toplum sağlığı hizmetlerine erişimini sağlamak için ulusal ve yerel toplumsal düzeylerde her türden sağlığı geliştirme faaliyetleri yoluyla özel ilgi gerekmektedir. Hastalığı önlemek ve tedavi etmek için mevcut yetenekler ile ihtiyacı olan herkese gerçekten ulaşmak arasındaki büyük boşluk, hala büyük uluslararası ve dahili eşitsizliklerin kaynağıdır. Bu eşitsizlikler yalnızca gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında değil, aynı zamanda geçiş ülkeleri, orta düzey gelişmekte olan ülkeler ve hızlı ekonomik gelişme gösteren ülkelerde de mevcuttur. Halk sağlığı konusundaki tarihsel deneyim, sosyoekonomik, etnik veya diğer farklılıklara rağmen, mevcut ve yeni bilgilerin uygulamalarının geliştirilmesine ve toplumun her üyesi için yeni keşiflerin uygulanmasında sosyal dayanışmanın önemine yardımcı olmaktadır. Sağlık ortamında hayati öneme sahip siyasi irade ve liderlik, yeterli finansman ve organizasyon sistemleri planlama için iyi eğitimli personeller tarafından desteklenmelidir. Bu, iyi bir yönetim için gereken geri bildirim ve kontrol verilerini sağlamak için iyi geliştirilmiş bilgi ve belge yönetimi sistemleri gerektirmektedir. Yeni halk sağlığı kavramının misyonu, ulusal ve küresel olarak bireyler ve topluluklar için insan sağlığını ve refahını en üst düzeye çıkarmaktır. 8. Eşitlik ve yüksek mesleki ve etik standartlar ile bireysel ve toplumsal sağlık haklarını korumak ve geliştirmektir.


- Uygun Zaman: Yenidoğan bebeğinizin uykusu ve beslenme zamanı dışında kalan zamanlarda onunla oyun oynamaya özen gösterin. - Basit Oyunlar: Yenidoğan bebeğinizin oyunları, basit olmalıdır. Örneğin, ona farklı renklerdeki nesneleri gösterin veya ona farklı sesler çıkarın. - Dokunma Oyunları: Bebeğinizin dokunma duyusunu geliştirmek için, ona farklı dokulara sahip nesneler verin. - Sesli Oyunlar: Bebeğinize şarkı söyleyin veya hafifçe şarkı söyleyin. Bebeğinizin sesinizi tanıması ve sakinleşmesi için bu oldukça etkili olacaktır. - Göz Teması: Bebeğinizle göz teması kurarak onunla bağ kurabilirsiniz. Ona gülümseyin ve sevgi dolu bakışlarınızla onu rahatlatın. Yenidoğan bebeğinizle oyun oynamak, hem sizin hem de bebeğinizin keyifli zaman geçirmesini sağlar. Ancak, bebeğinizin sınırını aşmadan, uygun oyunlar seçerek ve bebeğinizin ihtiyaçlarına uygun olarak oyun oynamaya özen gösterin.


- Beslenme: Yenidoğan bebeklerin en temel ihtiyacı beslenmedir. Bebekler genellikle her 2-3 saatte bir beslenirler. Anne sütü, yenidoğan bebekler için en iyi besindir. Eğer anne sütü yoksa, doktorunuzun önerdiği bir formül mama kullanabilirsiniz. - Uyku: Yenidoğan bebeklerin uyku ihtiyacı oldukça fazladır. Bebekler, gün içinde ve gece boyunca sık sık uyumalıdırlar. Bebeğinizin uyku alanı sessiz, sakin ve güvenli bir yer olmalıdır. - Temizlik: Yenidoğan bebeklerin cildi hassastır ve düzenli bakıma ihtiyaçları vardır. Bebeğinizin altını her bez değişiminden sonra temizleyin ve cildine zarar vermeyecek bir losyon veya krem kullanın. - Giyim: Yenidoğan bebeklerin giyim ihtiyaçlarına dikkat etmek önemlidir. Bebeğinizi sıcak tutacak uygun kıyafetler seçin ve hava akışına izin veren kumaşlardan yapılmış giysiler tercih edin. - Sevgi ve İlgi: Yenidoğan bebeklerin sevgi ve ilgiye ihtiyacı vardır. Bebeğinizi sık sık kucaklayın, onunla konuşun ve oynamaya zaman ayırın.


Ülkemizde ve dünyada çevre kirliliğinin sebepleri aynıdır. Dünya üzerindeki ülkeler kendi çevre kirlilikleri için çözümler üretirken diğer taraftan başka ülkelerle iş birliği yaparak çevre kirliliğinin çözümü için ortak projeler geliştirmektedir. Ülkemizde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, yaşanabilir bir çevre için tüm kirletici faktörlerin önlenmesi ve kontrolü için kamu ve sivil toplum kuruluşları ile ortak çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca uluslararası projelerde yer alarak dünya çevre kirliliği ile ilgili konularda ülkemizin üzerine düşen görevleri yerine getirmek için çalışmaktadır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, ülkemizin farklı bölgelerdeki kirliliği önlemek amacıyla deniz ve kıyı yönetimi, su ve toprak yönetimi planlamaları yapmaktadır. Batı Akdeniz Havzası, Ceyhan Havzası, Kuzey Ege Havzası kirlilik planları ve bunların çözümü ile ilgili projeler gerçekleştirilmektedir. Örneğin deniz kirliliğini önlemek için çevre dostu balık çiftlikleri oluşturulmaya çalışılmaktadır. İklim değişimi ve hava yönetimi konusunda, egzoz emisyon ölçümü gibi akaryakıt türlerindeki kükürt oranının ve kokuya neden olan emisyonların azaltılmasına yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Atık yönetimi ile ilgili planlamalarda endüstriyel atıkların, tehlikeli ve tehlikesiz atıkların, sağlık kuruluşlarının tıbbi atıklarının etkisiz hale getirilmesi için çalışmalar yürütülmektedir. Atık su arıtma tesislerinin kurulması, arıtılmış atık suların yeniden kullanımına yönelik projeler ve atık yağ toplama projeleri geliştirilmektedir. Ayrıca kalıcı organik kirleticilere yönelik Stockholm Sözleşmesi'ne uygun şekilde hareket edilmesi amacıyla gerekli önlemler alınmaktadır. Bu projeler geliştirilirken dikkat edilen ve uygulamaya konulan en önemli husus toplumu bilinçlendirme çalışmalarıdır. Kamu kurum ve kuruluşlarında, özel sektörde, okullarda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılmaktadır. Çevre kirliliği tüm dünya ülkelerince ortak sorun kabul edilmiştir. Bu anlamda nükleer enerji santrallerinin yapımı kısıtlanmakta, maden arama çalışmaları su ve toprak kirliliğini önlemek amacıyla denetlenmektedir. Ozon tabakasının incelmesi iklim değişikliklerine neden olmakta, bu değişim de buzulları eritmektedir. Bunun sonucunda ekosistemler bozularak canlılar yaşam alanlarını kaybetmektedir. Çevre kirliliği tüm dünyada önemli bir sorundur. Bu sorunun çözülebilmesi için kirletici kaynakların belirlenmesi, bu kaynakların çeşitliliğinin ve kirlilik boyutunun saptanması gerekir. Biyoloji; çevre kirliliği ile ilgili sorunlarda kimya, biyokimya, tıp, bilişim bilimleri, matematik ve istatistikle ortaklaşa çalışır. Bu bilimlerin çalışmalarını biyoinformatik veriler halinde düzenler. Bu verileri çevre mühendisliği, ziraat mühendisliği, orman mühendisliği ve peyzaj mimarlığı alanlarında kullanarak çevre kirliliğini önlemek için çalışmalar yapar. Örneğin çevre mühendisleri bir işletmenin kurulma aşamasında ÇED raporu hazırlar. İşletmenin kurulmadan önce çevre üzerindeki önemli etkilerinin araştırılıp sunulduğu bu raporda aynı zamanda işletmeden kaynaklanabilecek çevresel etkiler net bir şekilde gösterilir. Bu şekilde projeler başlamadan önce gerekli önlemlerin alınması sağlanır. Ziraat mühendisleri, tarım ürünlerinin ve su ürünlerinin yetiştirilmesinde kullanılan suların çevre kirliliğindeki etkisini araştırır. Peyzaj mimarlığı da doğal ve fiziksel çevreyi insan sağlığına uygun hale getirmeye çalışır. Biyolojik çeşitliliği bozmadan arazi planlaması yapar. Sürdürülebilirlik amacıyla ekolojik öncelikli projeler üretilmesini sağlar.


Vücutları yumuşak ve kabukludur. Kabuklarının altında manto adı verilen ince bir doku tabakasından oluşan vücut örtüleri vardır. İç organları gelişmiştir. Ayakları toprağı kazma, sürünme, avlarını yakalama işini görecek biçimde farklılaşmıştır. Otçul, etçil veya parazitik beslenirler. Sucul olanlar sudaki organik maddeleri süzerek beslenir. Suda yaşayanlar solungaç, karada yaşayanlar ise manto boşluğunun genişlemiş yüzeyi ile solunum yapar. Açık dolaşım görülür. Bu dolaşım sisteminde kan, vücut dokuları arasına yayılır. Yumuşakçaların bir sınıfı olan kafadan bacaklılarda kapalı dolaşım görülür. Yumuşakçaların sinir sistemlerinde beyin ve sinir kordonları bulunur. Gözler, dokunmaya ve kimyasal maddelere duyarlı yapılar gelişmiştir. Eşeyli üreme görülür. Suya çok sayıda sperm ve yumurta bırakırlar. Döllenme suda gerçekleşir. Ahtapot, salyangoz, midye, fazganella, dentalyum, kiton yumuşakçalardandır. Sümüklü böcekler de yumuşakça grubundadır. Sümüklü böceklerin vücutları kabuksuzdur. Salyangoz, dünyanın birçok ülkesinde besin olarak tüketilir; yurdumuzda toplanarak özel fabrikalarda işlenip ihraç edilir. Yumuşakçalardan olan midyeler, çok eskiden beri insanların besini olarak kullanılmaktadır. Kirli ortamlarda yaşayan midyeler çevreden aldıkları zehirli maddeleri ve mikroorganizmaları vücutlarında biriktirebilirler. Bu yüzden sadece temiz sulardan toplanan midyeler yenilmelidir. Bir süs eşyası olan inci üretebilen midye çeşitleri ekonomik açıdan değerlidir.


Karıncaları kendi istekleri dışında hareket etmelerini sağlayan ve onları birer zombiye dönüştüren mantarları duydunuz mu? Brezilya'nın tropikal yağmur ormanlarında bir fungus ve marangoz karıncalar yaşarlar. Bu karıncalar, koloniler halinde yaşarlar ve yuvalarını ağaç kovuklarına yaparlar. Karınca, orman zemininde bulunan parazit bir fungus tarafından enfekte edilince normal yaşam döngüsü değişir. Yaklaşık bir hafta içinde karıncaların kasları deforme olur, merkezi sinir sistemi de etkilenir. Karıncaların davranışları değişir ve zombi gibi davranırlar. Koloniden ve izledikleri yoldan hiç ayrılmayan işçi marangoz karıncalar koloniden ayrılır, düzensiz davranışlar sergiler ve nereye gittiklerini bilmeden yürürler. Zombi karınca, fungus tarafından zorlanmış gibi davranarak yaprağın altındaki ana damarı ısırır ve ölür. Karıncanın başında çoğalan fungus sporları, karıncanın çene kemiğindeki kasları yöneten sinirleri kontrol ederek karıncanın ölüm ısırığını gerçekleştirmesini sağlar. Birkaç gün sonra karıncanın başında fungusun yüzlerce sporunun olduğu bir üreme kesesi oluşur. Fungus, sporlarını bu keselerden dışarı fırlatır ve öldürücü sporlar diğer karıncaları enfekte etmek üzere orman zeminine yayılır. Özet olarak; katil fungus üremek için uygun zemin bulur ve karıncayı kurban olarak seçer. Kaynak: Kılıç Ekici, Ö. (2011). Parazitlerin Kurbanlarına Oynadıkları Oyunlar- Zombi Karıncalar, Bilim ve Teknik, 528, 44.


İnsanlık tarihinde hayvanlar, besin kaynağı olarak kullanılmış, iş gücü sağlamış ve çeşitli ihtiyaçlar için kullanılmıştır. Günümüzde ise hayvansal ürünlere olan talep artmış, dolayısıyla hayvancılığın verimli ve sürdürülebilir bir şekilde yapılması önem kazanmıştır. Bu noktada, zootekni, hayvan yetiştiriciliğinin bilimsel ve teknik temellerini inceleyen önemli bir disiplindir. Bu makalede, zootekniyi, çalışma alanlarını ve hayvan yetiştiriciliğine katkılarını detaylı bir şekilde ele alacağız. Zootekni, hayvanların yetiştirilmesi, bakımı ve üretimi ile ilgilenen bir bilim dalıdır. Zootekni, zoo ve tekni kelimelerinin birleşiminden oluşur. Temel amacı, hayvansal ürünleri verimli bir şekilde elde etmek ve hayvanların sağlıklı bir şekilde yetiştirilmesini sağlamaktır. Zootekni, hayvanların genetik, beslenme, barınaklama ve sağlık gibi yönlerini dikkate alarak hayvancılığın bilimsel ve teknik temellerini oluşturur. Zootekni, hayvanların beslenme ihtiyaçlarını anlamak ve bu ihtiyaçları karşılamak için yem teknolojisi üzerine çalışır. Hayvanların doğru besin öğelerini içeren dengeli bir diyetle beslenmesi, verimliliklerini artırır ve sağlıklarını korur. Hayvanların genetik yapılarını anlamak ve genetik seleksiyon yöntemleri kullanarak istenilen özellikleri güçlendirmek zootekni alanında önemli bir çalışma alanıdır. Genetik çeşitlilik korunarak, hastalıklara dirençli ve verimli hayvanlar yetiştirilmesi hedeflenir. Zootekni, hayvanların sağlık durumlarını izlemek, hastalıkları önlemek ve tedavi etmek için veteriner bilimleriyle işbirliği yapar. Hayvan hastalıklarının erken teşhisi ve etkili sağlık yönetimi, hayvancılığın başarısı için kritik öneme sahiptir. Hayvan davranışları ve refahı, hayvanların uygun barınma ve bakım koşullarında yetiştirilmesi için önemli bir konudur. Zootekni, hayvan davranışlarını anlamak ve refahlarını artırmak için etoloji ile işbirliği yapar. Zootekni, hayvansal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve güvenliği konularında çalışmalar yapar. Hijyenik koşullarda yapılan işlemler, hayvansal ürünlerin kalitesini ve dayanıklılığını artırır. Zootekni, sadece hayvansal ürünleri artırmakla kalmaz, aynı zamanda çevre ve toplum için de sürdürülebilirliği önemser. Sürdürülebilir hayvancılık uygulamaları, çevre kirliliğini azaltmak, su kaynaklarını korumak ve hayvancılıkla ilişkili sosyal ve ekonomik etkileri en aza indirmeyi hedefler. Bu kapsamda, organik hayvancılık, hayvanların doğal davranışlarını destekleyen serbest dolaşım sistemleri, yenilenebilir enerji kaynakları kullanımı ve atık yönetimi gibi uygulamalar sürdürülebilir hayvancılığın önemli bir parçasıdır. Zootekni, hayvan yetiştiriciliğinin bilimsel ve teknik temellerini oluşturan önemli bir disiplindir. Beslenme, genetik, sağlık, davranış ve refah gibi alanlarda yapılan çalışmalar, hayvanların verimliliğini ve sağlığını artırmak için büyük önem taşır. Aynı zamanda, sürdürülebilir hayvancılık uygulamaları, çevre ve toplum için de olumlu etkiler sağlar. Zootekni, gelecekteki hayvansal üretimin sürdürülebilir ve etik bir şekilde yapılmasını sağlayarak küresel gıda güvencesine önemli katkılar sunmaktadır.