Nükleik asitler; C, H, O, N ve P atomlarından oluşan, asidik özellik gösteren, karmaşık yapılı, büyük organik moleküllerdir. Nükleik asitler; hücrede metabolik faaliyetleri yönetir ve genetik özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlar. Nükleik asitler tüm canlılarda ve virüslerde bulunur. Nükleik asitler nükleotit adı verilen moleküllerden oluşur. Nükleotitin yapısına bakıldığında üç temel gruptan oluştuğu görülür: azotlu organik baz, beş karbonlu şeker ve fosfat grubu. Nükleotitin yapısında bulunan azotlu organik bazlar; adenin , guanin , sitozin , timin ve urasil 'dir. Azotlu organik bazlar çift halkalı ve tek halkalı bazlar olmak üzere iki grupta incelenir. Adenin ve guanin pürin bazlara, timin , sitozin ve urasil pirimidin bazlara örnektir. Pirimidin bazlardan timin sadece DNA' da bulunurken, urasil sadece RNA' da bulunur. Nükleotitin yapısında bulunan 5 karbonlu şekerler riboz ve deoksiriboz şekerleridir. Deoksiriboz DNA'nın yapısına, riboz RNA'nın yapısına katılan şeker çeşididir. Deosiriboz ve riboz şekeri karşılaştırıldığında riboz'da fazladan bir oksijen atomunun olduğu görülür. Nükleik asitler, yapılarında bulunan beş karbonlu şekere göre isimlendirilir. Örneğin yapısında deosiriboz şekeri varsa deoksiribonükleik asit , riboz şekeri varsa ribonükleik asit adını alır. Nükleotitin yapısında bulunan fosfat grubu tüm nükleotit çeşitlerinde aynı yapıdadır. Fosfat grubu bir fosfor atomu ile dört oksijen atomundan oluşur. Nükleotitlerin yapısındaki azotlu organik baz ve beş karbonlu şeker birleşerek nükleozit adı verilen molekülü oluşturur. Bu moleküle fosfat grubu eklenince nükleotit adını alır. Azotlu organik baz beş karbonlu şekere glikozit bağı ile bağlanırken, beş karbonlu şeker fosfat molekülüne fosfoester bağı ile bağlanır. Nükleik asitler; deoksiribonükleik asit ve ribonükleik asit olmak üzere iki çeşittir. DNA molekülü, kalıtsal bilgiyi taşır ve kalıtsal bilginin ana hücreden yavru hücrelere aktarılmasını sağlar. Ayrıca protein sentezini ve hücredeki diğer metabolik olayları yönetir. DNA ökaryot hücrelerde çekirdekte, mitokondride ve kloroplastta bulunurken, prokaryot hücrelerde sitoplazma içinde serbest halde bulunur. Günümüzde halen geçerliliğini sürdüren Watson ve Crick'in DNA modeline göre; DNA çift iplikli ve sarmal yapılı bir moleküldür. İplikler çok sayıda nükleotitin birleşmesiyle oluşur. DNA'yı oluşturan nükleotitlerdeki azotlu organik bazlar; adenin , guanin , sitozin ve timin dir. DNA'yı oluşturan nükleotitlerdeki şeker çeşidi deoksiribozdur. Taşıdığı deoksiriboz şekerinden dolayı deoksiribonükleik asit adını alır. DNA'yı oluşturan nükleotitlerdeki fosfat grupları, DNA molekülünün asit özellik göstermesini sağlar. DNA ipliğindeki nükleotitler birbirine fosfodiester bağı ile bağlanarak şeker-fosfat omurgasını oluşturur. DNA'yı oluşturan ipliklerden birinde adenin varsa ikinci iplikte karşısına timin gelir ya da ipliklerden birinde guanin varsa ikinci iplikte karşısına sitozin gelir. Böylece iplikler birbirini tamamlar. Adenin ile timin arasında iki tane zayıf hidrojen bağı kurulurken, sitozin ile guanin arasında üç tane zayıf hidrojen bağı kurulur. DNA'nın karşılıklı iplikleri bazlar arasında oluşan bu zayıf hidrojen bağlarıyla birbirine bağlanır. DNA molekülünün ortalama 1500 nükleotitten oluşan ve bir protein sentezinden sorumlu olan bölgesine gen denir. Kalıtsal karakterler sonraki nesillere genlerle aktarılır. Canlıların arasındaki farklılığın nedeni genlerinin farklı olmasıdır. Bir başka ifadeyle canlıların biribirinden farklı olmasının nedeni genlerini oluşturan nükleotitlerin dizilimlerinin farklı olmasıdır. DNA molekülü kendini eşleyebilir. DNA çift iplikli bir molekül olduğu için nükleotitler arasında aşağıda verilen eşitlikler ortaya çıkar. RNA; ökaryot hücrelerde çekirdekte, sitoplazmada, ribozomda, mitokondride ve kloroplastta bulunurken, prokaryot hücrelerde sitoplazma ve ribozomda bulunur. DNA' dan farklı olarak tek iplikten oluşur, yapısında riboz şekeri vardır ve RNA'ya özgü azotlu baz urasildir. RNA' da bulunan diğer bazlar ise adenin, guanin ve sitozin' dir. RNA'yı oluşturan nükleotitler fosfodiester bağıyla birbirine bağlanır. RNA, tek nükleotit zincirinden oluştuğu için kendini eşleyemez. Bu yüzden RNA molekülü DNA üzerinden sentezlenir. RNA; mesajcı RNA , taşıyıcı RNA ve ribozomal RNA olmak üzere üç çeşittir. Bütün RNA çeşitleri, protein sentezinde görev alarak hücredeki yaşamsal olayların yönetiminde DNA ile birlikte görev alır. DNA ökaryot hücrelerde çekirdekte bulunur. Protein sentezlenebilmesi için DNA' daki bilginin çekirdekten dışarı çıkarılarak ribozoma götürülmesi gerekir. mRNA, DNA' dan aldığı bilgiyi çekirdekten dışarı çıkararak ribozoma götürür. mRNA'nın taşıdığı bilgi, sentezlenecek proteine ait aminoasitlerin çeşidini ve sırasını belirleyen bilgidir. mRNA sentezi sırasında DNA'nın iki zincirinden sadece biri kalıp olarak kullanılır. Kalıp olarak kullanılan zincire anlamlı zincir adı verilir. Sentez sırasında DNA' daki adeninin karşısına mRNA'da urasil, DNA' daki guanin karşısına mRNA' da sitozin gelir. Böylece mRNA, DNA' dan genetik bilgiyi almış olur. Sentezlenen mRNA ribozoma bağlanarak protein sentezine kalıplık eder. DNA' nın anlamlı zincirindeki üç nükleotitten oluşan diziye genetik kod, buna karşılık gelen mRNA'daki üç nükleotitten oluşan diziye kodon denir. Her aminoasit, mRNA' da bir kodona karşılık gelir. Hücrede ihtiyaç duyulan protein sentezlendikten sonra görevi biten mRNA'lar yıkılır. İhtiyaç durumunda DNA' dan ilgili mRNA'lar yeniden sentezlenir. mRNA bilim insanları tarafından ilk keşfedilen ve hücrede miktarı en az olan RNA çeşididir. mRNA hücredeki toplam RNA'ların %5'ini oluşturur. Bir protein çok miktarda sentezlenecekse mRNA'lar birkaç kez kullanılabilir ya da aynı tip mRNA' dan çok sayıda üretilebilir. Proteini oluşturan aminoasitlerin çeşitleri, sayıları ve dizilişleri mRNA' ya dolayısıyla DNA' daki genetik bilgiye bağlıdır. tRNA molekülü çekirdekte DNA üzerinden tek zincir halinde sentezlenir. Sentezlenen tRNA sitoplazmaya geçerek protein sentezinde kullanılacak olan aminoasitleri sitoplazmadan alıp ribozoma taşır. tRNA molekülü sitoplazmada kendi üzerine katlanmalar yaparak yonca yaprağına benzer bir şekil alır. Katlanmaların olduğu bölgelerde çift zincir oluştuğu için bu bölgelerde eşleşen nükleotitler arasında hidrojen bağları kurulur. mRNA' daki kodonlara karşılık gelen, tRNA' daki üç nükleotitten oluşan dizilere antikodon denir. tRNA' lar protein sentezi sırasında tekrar tekrar kullanılabilir. Canlı yapısında bulunan 20 çeşit aminoasit vardır. Her bir aminoasit için en az bir çeşit tRNA bulunur. Bu yüzden protein sentezinde en az 20 çeşit tRNA görev alır. Bir tRNA ancak bir çeşit aminoasit taşır. Aynı aminoasiti taşıyan farklı tRNA çeşitleri olabilir. tRNA'lar hücredeki toplam RNA'ların %15'ini oluşturur. rRNA, ökaryot hücrelerde çekirdekçikte sentezlenir. Çekirdekçikte sitoplazmadan gelen proteinlerle birleştirilerek ribozomun yapısını oluşturur. Ribozom tüm hücrelerde bulunan protein sentezinden sorumlu organeldir. Bir ribozomun yaklaşık % 75'i rRNA'dan oluştuğu için ve hücrede çok sayıda ribozom olduğu için rRNA, hücrede en çok bulunan RNA çeşididir. rRNA molekülü, hücredeki toplam RNA'ların % 80' ini oluşturur. rRNA ribozom organelinde, mRNA ve tRNA ile etkileşim içindedir. rRNA protein sentezi sırasında enzim gibi davranarak aminoasitler arasında peptit bağı kurulmasını sağlar. Böylece uzayan polipeptit zincirine aminoasitler eklenerek protein sentezi gerçekleşir. Protein sentezinin fazla olduğu hücrelerde rRNA, ribozom ve çekirdekçik sayısı da fazladır. DNA ve RNA'nın karşılaştırılması Tablo 1.1.'deki gibidir.


Günümüzde, nesli tükenmiş olan canlıları tekrar ortaya çıkarabilmek için birçok çalışma yapılmaktadır. Bunlardan biri de nesli 1983 yılında tükenmiş olan, yavrularını gelişme safhasında midesinde taşıyan Rheobatrachus cinsi kurbağaların üretilmesidir. Günümüzde bu canlıların embriyoları, Avustralyalı bilim insanları tarafından DNA'ları kullanılarak tekrar üretilmektedir. Bu gelişme, nesli tükenen diğer hayvanların da tekrar oluşturulabileceği konusunda ümit vermiştir fakat bunun için iki büyük engelin aşılması gerekmektedir: Fosillere ait, yapısı hiç bozulmadan korunmuş DNA moleküllerinin bulunması ve nesli tükenmiş canlının DNA'larının aktarılacağı yaşayan yakın akraba türlerin varlığı. Canlı organizmaların yapısında iki çeşit nükleik asit bulunmaktadır. Bunlar DNA ve RNA molekülleridir. Bugünkü bilgilerimiz ışığında canlılara ait tüm kalıtsal bilgiler; anatomik, fizyolojik ve hatta davranışsal özellikler hücrelerdeki DNA molekülünün içinde şifrelenmiştir. DNA, her hücre bölünmesi öncesinde kendisini hatasız bir şekilde eşleyerek genetik şifrenin kopyasını bir sonraki hücreye aktarır ve böylece kalıtsal özellikler nesilden nesile taşınmış olur. Birinci dönem (1869-1943): DNA'nın varlığının keşfedildiği dönemdir. DNA, ilk olarak İsviçreli bir doktor olan Friedrich Miescher tarafından 1869 yılında cerrahi pansumanlarda, irin içinde mikroskobik bir madde olarak keşfedilmiştir. Önceleri nüklein, daha sonra ise kromatin adı verilen bu bileşiğin yapısının ne olabileceği konusunda bazı fikirler ortaya atılmıştır. Bu dönem ve öncesinde bilim insanları, hücrelere ait genetik bilginin, proteinler tarafından taşındığını kabul ediyorlardı. Çünkü proteinler, hücrenin kuru ağırlığının yaklaşık yarısını oluşturan ve hücreden hücreye farklılık gösterebilen moleküllerdi. Ayrıca tüm hücrelerin yapısındaki proteinlerin farklı olması ve proteinleri oluşturan amino asitlerin 20 farklı çeşidinin bulunması, proteinlerin kalıtsal bilgiyi taşıdığına olan inancı güçlendiriyordu. İlk olarak Friedrich Miescher tarafından keşfedilen nükleik asitlerin yapısı, o zamana kadar kalıtsal bilgiyi taşıdıkları kabul edilen proteinlerin yapısından daha farklıydı. Proteinlerin yapısındaki bazı amino asitler kükürt taşımaktaydı ancak nükleik asitlerin yapısında hiç kükürt bulunmuyordu. Proteinlerin yapısında 20 farklı amino asit bulunmasına rağmen nükleik asitler 4 farklı nükleotitten oluşuyordu. İkinci dönem (1944-1960): Önce bakteriler, ardından virüsler üzerinde yapılan deneyler sonucunda DNA'nın kalıtsal bilgiyi taşıdığının ispat edildiği dönemdir. 1944 yılında Oswald Avery (Ozvıld Evıri, 1877-1955), Colin MacLeod (Kolin Meklod, 1909- 1972) ve Maclyn McCarty (Maklin Mekkarti, 1911-2005) adlı bilim insanları daha önce 1928 yılında Frederick Griffith (Frederik Griffit, 1879-1941) tarafından yapılmış olan deneyleri temel alarak gerçekleştirdikleri deneyle DNA'nın genetik madde olduğunu ispatlamışlardır. Bu deneyde zatürreye neden olduğu bilinen Streptococcus pneumoniae bakterisi kullanılmıştır. Bu bakterinin iki formu vardır. Kapsüllü olan form zatürreye neden olurken kapsülsüz form bu hastalığa neden olmamaktadır. Griffith, bu bakterilerle yaptığı deneyler sonucunda kapsüllü canlı bakterilerin hastalığa neden olduğunu, kapsülsüz canlı bakterilerin ve ısıtılarak öldürülmüş kapsüllü bakterilerin hastalığa neden olmadığını belirlemiştir. Griffith, tek başına hastalığa neden olmayan kapsülsüz bakteriler ile ısıtılarak öldürülmüş kapsüllü bakterileri bir arada tuttuktan sonra fareye verdiğinde, farenin zatürre hastalığına yakalanıp öldüğünü tespit etmiştir. Ölü farenin kanını incelediğinde ise çok sayıda kapsüllü bakteri formunun bulunduğunu gözlemlemiştir. Bu durumda ölü kapsüllü bakterilerden kapsülsüz bakterilere geçen ve kapsülsüz bakteriye kapsül yapma özelliği, dolayısıyla zatürreye neden olma özelliği kazandıran bir maddenin bulunduğunu fark etmiştir. Griffith, canlı bakterilerin yaşadıkları ortamdan ölü bakterilere ait maddeleri alması şeklinde gerçekleşen bu olaya transformasyon adını vermiştir ancak bu maddenin ne olduğunu açıklayamamıştır. 1944 yılında Avery, MacLeod ve McCarty yaptıkları deney ile Griffith'in deneyinde ölü kapsüllü bakterilerden canlı kapsülsüz bakterilere geçen, genetik bilginin taşınmasında görevli maddeleri bulmuşlardır. Bu deneyde; ısıtılarak öldürülmüş kapsüllü bakterilerden elde edilen özüt, üç ayrı ortamda proteaz , DNaz ve RNaz enzimleri ile bir arada tutulduktan sonra her üç ortama da canlı kapsülsüz bakteriler eklenmiştir. Elde edilen özüt, farelere enjekte edilmiştir. Bu bakterilerden sadece DNaz enzimi ile müdahale edilen özüt, farede zatürreye neden olmazken diğer bakteriler yine kapsül yapma yeteneği kazanmış ve farede zatürreye neden olmuştur. Öyleyse DNaz, kapsüllü bakterilere ait DNA moleküllerini parçalamış, böylece kapsülsüz bakterilerin kapsül yeteneği kazanmasına engel olmuştur. Bu deneyle, kapsüllü bakterilerden kapsülsüz bakteriye geçerek kapsül oluşumu sağlayan yani hastalık yapma özelliği taşıyan transformasyon ajanının DNA olduğu bilgisine ulaşılmıştır. DNA'nın genetik bilgiyi taşıdığını ispatlayan bir diğer çalışma ise Alfred Hershey (Alfrıd Hörşi, 1908-1997) ve Martha Chase (Marta Çeys, 1927-2003) tarafından 1952 yılında yapılmıştır. Hershey ve Chase, deneylerinde bir bakteriyofaj olan T2 virüsünü kullanmışlardır. 9. sınıfta anlatıldığı gibi nükleik asitten ve protein kılıftan oluşan virüsler, çoğalmak için başka bir canlı hücreye ihtiyaç duyar. Hershey ve Chase, virüsün hayat döngüsünü biliyorlardı fakat canlı hücreye girerken DNA'sını mı yoksa protein kılıfını mı hücre içine soktuğunu bilmiyorlardı. Genetik bilgi, bir sonraki nesilde bulunan virüslere DNA ile mi yoksa protein kılıf ile mi aktarılıyordu? Hershey ve Chase, deneylerini tasarlarken proteinlerin çoğunda fosfor elementinin bulunmaması ve DNA'da kükürt elementinin bulunması bilgisinden yola çıkmışlardır. DNA'da bulunan fosforun radyoaktif izotopunu (32P) ve proteinlerde bulunan kükürdün radyoaktif izotopunu (35S) kullanmışlardır. Deneyde bir grup virüsün protein kılıfları, izotop kükürt (35S) ile işaretlenmiştir. Bu virüsler, bakteriler ile aynı ortama konulduğunda protein kılıflarının bakterinin dışında kaldığı gözlemlenmiştir. Diğer bir virüs grubunun DNA'ları, izotop fosfor (32P) ile işaretlenmiştir. Bu virüsler, bakteriler ile aynı ortama konulduğunda ise virüs DNA'larının, bakterilerin içine girdiği gözlemlenmiştir. Böylece virüslerin konak olarak belirledikleri bakteri içinde çoğalmaları sırasında DNA'larını kullandıkları ve genetik bilgiyi bir sonraki virüs nesillerine, DNA molekülü üzerinden aktardıkları sonucuna ulaşılmıştır. Üçüncü dönem (1960-1973): DNA'nın yapısının detaylı bir şekilde incelendiği, DNA'nın replikasyonu ve fonksiyonuna ilişkin derin araştırmaların yapıldığı dönemdir. Dördüncü dönem (1973 ve sonrası): 1973'ten günümüze kadar geçen süreçte DNA ile ilgili çalışmalar artmıştır. DNA'nın yapısı, organizasyonu, replikasyonu, rekombinasyonu gibi konularda büyük ilerlemeler kaydedilmiştir. Tüm bu gelişmelerin sonucunda günümüzün en önemli disiplinlerinden olan biyoteknoloji ve genetik mühendisliği gibi çalışma alanları ortaya çıkmıştır.


Organizmaların yapısında bulunan nükleik asitler , nükleotit adı verilen birimlerden oluşmuştur. Nükleotitler üç kısımdan meydana gelir. Bunlar; azotlu organik baz, 5 karbonlu şeker ve bir fosfat grubudur. Ayrıca nükleotidin azotlu organik baz ve pentoz şekerinden oluşan bölümüne nükleozit adı verilir. Nükleotitlerin yapısında bulunan pentoz, bir taraftan glikozidik bağ ile azotlu organik baza bağlanırken diğer taraftan ester bağı ile fosfat grubuna bağlanır. DNA'nın yapısında bulunan şeker, deoksiriboz; RNA'nın yapısında bulunan şeker ise deoksiribozdan bir oksijen atomu eksik olan riboz şekeridir. Bir nükleik asit, alt alta dizilmiş ve birbirine bağlı çok sayıda nükteotitten oluşur. Alt alta gelen nükleotitlerden birinin şekeri ile diğerinin fosfatı arasında oluşan fosfodiester bağı nükleotitleri birbirine bağlar. Nükleotitlerin yapısındaki azotlu organik bazlar iki grupta incelenir. Bunlar, iki halkalı yapıda olan pürin bazları ile tek halkalı yapıdaki pirimidin bazlarıdır. Pürin bazları, adenin ve guanin; pirimidin bazları ise sitozin, timin ve urasildir. Bu bazlardan timin sadece DNA'nın yapısında bulunurken urasil sadece RNA'nın yapısında bulunur. - Nükleik asitler, yapılarında bulunan şekere göre adlandırılır. - Nükleotitler ve nükleozitler ise taşıdıkları organik baza göre adlandırılır.


Omurgalı hayvanlar, dünya üzerindeki hemen hemen her türlü ortamda yaşama yeteneğine sahiptir. En yüksek zirvelerden denizlerin derinliklerine, en soğuk yerlerden en sıcak yerlere kadar her alanda yaşama imkanı bulan türleri vardır. Omurgalıların bazı türleri tek başına bazı türleri ise topluluk veya sürü oluşturarak yaşar. Vücutlarının sırt bölgesinde omurga ve omurganın içinde de merkezi sinir sisteminin bir elemanı olan sinir şeridi bulunur. Omurgalı hayvanlar; balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler olmak üzere beş grupta incelenir. Balıklar; deniz, göl ve akarsularda yaşar ve solungaç solunumu yapar. Sudaki erimiş oksijeni solungaçları ile alarak kullanır. Balıklarda hem döllenme olayı hem de yavruların büyümesi ve gelişmesi dış ortamda gerçekleşir. Üreme sırasında dişi birey yumurtalarını, erkek birey ise spermlerini suya bırakır. Daha sonra sperm hücreleri hareket ederek yumurta hücrelerini bulur ve döller. Döllenmiş yumurtaların ve yumurtadan çıkan yavruların gelişimi su ortamında gerçekleşir. Balıklar, kıkırdaklı ve kemikli balıklar olmak üzere iki grupta incelenir. Kıkırdaklı balıkların en tanınmış örneği köpek balığı ve vatozlardır. Köpek balıkları ve vatozların dışındaki bütün balıklar ise kemikli balıklar grubuna girer. Alabalık, turna balığı, sazan balığı, mezgit, sardalya, orkinos, uçan balık ve pirana kemikli balıklara örnek olarak verilebilir. İki yaşamlılar grubuna ait bireylerin yaşamında larva dönemi ve ergin dönem olmak üzere iki evre görüldüğü için iki yaşamlılar olarak adlandırılmıştır. Larva yumurtadan yeni çıkmış yavrulara verilen isimdir (Görsel 3.82). Daha sonra larvalar metamorfoz geçirerek ergin bireye dönüşür. Larvalar solungaç solunumu yaparken, ergin bireyler hem akciğer hem deri solunumunu birlikte yapar. Balıklarda olduğu gibi iki yaşamlılarda da hem döllenme olayı hem de yavruların büyümesi ve gelişmesi dış ortamda gerçekleşir. Siğilli kurbağa, ağaç kurbağası, gerçek su kurbağaları ve ateş semenderi iki yaşamlılara örnek verilebilir (Görsel 3.83, 3.84, 3.85 ve 3.86). Sürüngenlerin vücudunun üzeri su kaybetmelerini önlemek amacıyla keratin yapılı pul ve plakalarla kaplıdır. Bu nedenle karasal ortamlara uyum sağlamıştır. Fakat suda yaşayan türleri de mevcuttur. Akciğer solunumu yapar. İki yaşamlılarda olduğu gibi sürüngenler de kış uykusuna yatar. Bütün sürüngenlerde döllenme, dişi bireyin vücudu içinde meydana gelir. Sürüngenlere örnek olarak kara kaplumbağası, çorba kaplumbağası, deniz kaplumbağası, timsah, bukalemun, yeşil kertenkele, mahmuzlu yılan, ok yılanı ve baran engereği verilebilir (Görsel 3.87, 3.88, 3.89, 3.90 ve 3.91). Kuşların ön üyeleri değişerek kanat adını aldığı için çoğunlukla uçma yeteneğine sahip canlıdır. Kuşlarda uçmayı kolaylaştırmak için uzun kemiklerin içi boş ve havayla doludur. Vücutları tüylerle kaplıdır. Bu özellik sadece kuşlara özgüdür. Memeli hayvanlardaki kıllarla kuşlardaki tüyleri karıştırmamak gerekir. Bütün kuşlarda iç döllenme görülür. Yavrular dış ortamda ve bir yumurtanın içinde embriyonik gelişimini tamamlar. Belirli bir kuluçka döneminden sonra yavrular, yumurtanın kabuğunu kırarak dışarıya çıkar. Göz alıcı renkleri, güzel sesleri ve hareketleriyle kuşlar; daima insanların ilgisini çeker. Tavuklar, deve kuşları ve penguenler uçma özelliği gerilemiş kuş örnekleridir. Serçe, güvercin, keklik, leylek, papağan, ördek, bülbül, şahin, atmaca ve doğan uçabilen kuşlara örnek olarak verilebilir (Görsel 3.92, 3.93, 3.94 ve 3.95). Kuşlar akciğer solunumu yaparlar ve vücut sıcaklıkları sabittir. Yani ortam sıcaklığının değişmesi bu canlıların vücut sıcaklığını değiştirmez. Kuşların derilerinde salgı bezleri bulunmamaktadır. Bu onların en önemli özelliğidir. Yalnız kuyruk kökünde yağ bezleri bulunur. Bu yağ bezlerinden sağlanan salgı, gaga ile alınarak tüyler yağlanır. Bu şekilde tüyler; yağmur, sıcaklık ve tüm canlılar için zararlı etkileri olan ultraviyole ışınları gibi dış etmenlerden korunur. Kanatlı memeli olan yarasaların yaklaşık 1.000 türü bulunmaktadır. Çoğu gececi olup yön bulma ve avlanmada ses dalgalarının oluşturduğu ekoları kullanır.


Kordalıların tümünde bulunan içi boş sinir kordonu omurgalılarda beyin ve omuriliği, notokord da gelişerek omurgayı oluşturur. İskeletin diğer kısımları buradan farklılaşır. Omurgalılarda iskelet sistemi kemikleşmiştir. Solungaç yarıkları ilkel kordalılarda beslenmede görev alırken omurgalılarda solunumda görevli solungaçlara destek olur. Kuyruk ise omurgalıların embriyolarında görülür. Bazılarının erginlerinde kuyruk kısmı körelerek kaybolur. Omurgalılarda kapalı dolaşım sistemi görülür. Boşaltım organı böbrektir. Hayvanların yaklaşık %5'ini oluşturan omurgalılar beş grupta incelenir. Bunlar balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memelilerdir. Balıklar deniz, göl, ırmak vb. sularda yaşayan omurgalı hayvanlardır. Omurgalılar içerisinde yaklaşık 24 000 türe sahiptir. Gaz değişimini sağlayan solungaçlar bulunur. Üç sınıfta incelenebilir. Bunlar çenesiz balıklar, kıkırdaklı balıklar ve kemikli balıklardır. Çenesiz Balıklar: Erginlerinde notokord olan çenesiz balıkların çeneleri ve dişleri yoktur. Bu nedenle çenesiz balıklar olarak adlandırılır. Vücutlarında pullar bulunmaz. Bazıları balina, yunus gibi canlılara ağızlarıyla tutunup, onların vücut sıvısını emerek beslenir. Kıkırdaklı Balıklar: İskeletleri kıkırdaktan yapılmıştır. Vücutlarında kemik bulunmaz. Vücutlarını örten derileri özel bir çeşit pul benzeri yapılarla kaplıdır. Bu pullar zımpara kağıdına dokunulmuş hissi verir. Gaz alış verişini solungaçları ile gerçekleştirir. Bir çift solungaçları vardır. Tuzlu sularda yaşayan balık grubudur. Besinleri foklar, küçük balıklar, planktonlar ve omurgasızlar olabilir. Eşeyli ürerler. Döllenme vücut içinde olur. Bazıları yumurtalarını suya bırakırken bazıları yavrularını doğurur. Köpek balığı ve vatoz kıkırdaklı balıklardır. Kemikli Balıklar: Bu balıkların üç belirgin özelliği vardır. Kemik bir iskelete, yüzme keselerine ve pullara sahip olmalarıdır. Yüzme kesesi balığın su içindeki konumunu belirlemede etkilidir. İçindeki gaz miktarının değişimine bağlı olarak balığın su yüzeyine çıkmasını ya da suyun derinliklerine inmesini kolaylaştırır. Kemikli balıkların derileri pullarla kaplıdır. Pullar ince, disk şeklinde sert yapıdadır ve vücudu korur. Kalpleri iki odacıklıdır. Vücuttan kalbe gelen kan solungaçlara pompalanır. Solungaçlarda gaz değişimi gerçekleşir ve temiz kan vücuda gönderilir. Çoğunda dış döllenme görülür ve yumurtalar su ortamında gelişir. Bazı türlerde ise iç döllenme ve doğum gerçekleşir. Balık yağı, boya ve parfümeri sanayisinde kullanılır. A ve D vitamini elde etmek için balıklardan yararlanılır. Bazı balıkların baş ve yüzgeçleri kaynatılarak yapıştırıcı maddeler elde edilir. Balık türlerinden bazıları da çok eskiden beri sivrisinek mücadelesinde kullanılır. Balık türlerinin tükenmemesi için özellikle göllerde ve kısmen nehirlerde bazı yasaklar getirilmektedir. Birçok balık hobi amacıyla akvaryumlarda beslenir. Yorgunluğunuzu bir an olsun giderecek, sizi başka dünyalara götürecek hobilerden birisi de akvaryumdur. Akvaryumda canlılar aleminin üyeleri algler, mikroorganizmalar, balıklar ve diğer bazı hayvanlar bir arada yaşar.


Omurgasız Hayvanlar grubunda yer alan canlıların en önemli özelliği, vücutlarının sırt kısmında bir omurgaya sahip olmamasıdır. Omurgasızlar, tür çeşitliliği ve sayıları bakımından incelendiğinde hayvanlar aleminin en geniş grubunu oluşturur. Omurgasız hayvanlar; süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar ve derisi dikenliler olmak üzere altı grupta incelenir. Süngerler, çok hücreli hayvanların en ilkel grubunu oluşturur. Bu canlıların tatlı ve tuzlu sularda yaşayan türleri vardır. Süngerlerin vücutlarında çok sayıda por bulunur. Bu porlardan geçen su içerisinde bulunan besinleri özelleşmiş hücreleri ile alıp sindirir. Süngerlerin dolaşım, boşaltım, solunum ve sindirim sistemi gelişmemiştir. Euspongia officinalis , Doğu Akdeniz kıyılarında yaşayan en tanınmış sünger türüdür. Sölenterler, genellikle denizlerde yaşar. Ancak tatlı sularda yaşayan türleri de vardır. Deniz anası, hidra, medüz, mercan ve deniz şakayığı sölenterlere örnek olarak gösterilebilir. Solucanlar; yassı, yuvarlak ve halkalı solucan olmak üzere üç grupta incelenir. Yassı solucanlar, sırt-karın doğrultusunda yassılaşma gösterir. Yassı solucanlarda hem dişi hem de erkek üreme organı aynı birey üzerinde bulunur. Bu tip canlılara hermafrodit canlılar denir. Genellikle parazit olarak yaşar. En iyi bilinen ve serbest yaşayan yassı solucan planariadır . Dünyanın her yerinde durgun akarsularda ve gölcüklerde yaşar. Ayrıca insanda parazit olarak yaşayan ve hastalık yapan tenya ve karaciğer kelebeği yassı solucanlardandır. Yuvarlak solucanların vücudu ince, uzun ve ip gibidir. Bazı türleri suda ve nemli toprakta serbest olarak yaşarken, bazıları da hayvan ve bitkilerde parazit olarak yaşar. Trichinella spiralis insanda, Ascaris lumbricoides ise atlarda parazit olarak yaşayan yuvarlak solucanlardandır. Ayrıca insanlarda lenf damarlarını tıkayarak fil hastalığına sebep olan Wuchereria bancrofti de parazit olan yuvarlak solucanlardandır. Halkalı solucanların vücutları ise birbirine benzeyen halkalardan meydana gelmiştir. Denizlerde, tatlı sularda ve karada yaşayan türleri vardır. Toprak solucanı, deniz solucanı ve sülükler bu gruptandır. Toprak solucanları doğada önemli roller üstlenen, ekolojik önemi büyük, ilginç hayvan gruplarından biridir. Pek çok canlının temel besin kaynağı olmaları nedeniyle besin ağının önemli bir parçasıdır. Son yıllarda gerek arazi gerekse laboratuvar koşullarında yapılan çalışmalar solucanların toprağın yapısı, verimliliği ve üretimi üzerinde olumlu etkiye sahip olduğunu, bulunduğu bölgede bazı bitki hastalıklarını önemli ölçüde azalttığını ve madde döngülerinde önemli rol oynadığını ortaya koymuştur. Bu nedenle bir çok ülkede solucanların önemi fark edilmiş ve üzerinde bir çok araştırma sürdürülmektedir. Yumuşakçaların vücudu yumuşaktır. Çoğunun vücudunun yan ve sırt kısımları bir kabukla örtülüdür. Kara salyongozu dışında diğer yumuşakçalar suda yaşar ve solungaç solunumu yapar. Salyangoz, midye, ahtopot ve mürekkep balığı yumuşakçaların önemli örneklerindendir. Eklem bacaklılar, tür sayısı bakımından hayvanlar aleminin en zengin grubunu oluşturur. Suda ve karada yaşayan türleri bulunan eklem bacaklılar eşeyli üreme yapar. Kabuklular, örümcekgiller , çok ayaklılar ve böcekler eklem bacaklılardandır. Kabuklular suda yaşar ve solungaç solunumu yapar. Istakoz, karides, tesbih böceği, yengeç ve su piresi kabukluların en önemli örneklerindendir. Örümcekler ve akrepler, çoğunlukla karasal ortamlarda yaşar ve bazı türleri zehirli olabilir. Keneler, uyuz böcekleri, tarantula ve akarlar bu gruba giren canlılardır. Çoğu örümcekte gaz değişimi kitapsı akciğerlerle gerçekleşir.Kitapsı akciğer bir odacık içerisinde bulunan yanyana paketlenmiş levhalardan oluşmuştur. Böceklerdeki gaz değişimi dallanmış trake sistemi ile gerçekleşir. Kitin borular vücut içerisine doğru uzar ve oksijeni hücrelelre taşır. Çok ayaklılar karada ve nemli yerlerde yaşar. Vücutları birbirine benzeyen ince ve uzun parçalardan oluşur. Çiyan ve kırkayak çok ayaklılara örnek verilebilir. Böcekler, canlılar içerisinde en zengin tür çeşitliliğine sahip olan gruptur. Karada yaşayan böceklerin genellikle 6 tane ayağı vardır. Böceklerin çoğunda iki çift kanat ve anten bulunur. Kelebekler, çekirgeler, sinekler, kız böcekleri, kın kanatlılar, termitler ve arılar böceklerin tanınmış takımlarındandır. Böceklerin çoğu gelişiminde başkalaşım geçirir.


Hayvanlar aleminin en geniş kısmını (yaklaşık %95'den fazlası) omurgasızlar kapsar. Omurgası olmayan canlılardır. Omurgasız hayvanların çoğunda vücudun dış kısmını örten ve destekleyen dış iskelet bulunur. Omurgasız hayvanların bazıları suda, bazıları karada yaşamaya uyum sağlamıştır. Süngerler, sölenterler, solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar, derisi dikenliler olmak üzere omurgasız hayvanlar altı gruba ayrılarak incelenir. Bütün canlılar içinde en fazla çeşitliliğe sahip alemdir. Bu çeşitliliğin henüz çok azı belirlenmiştir. Milyonlarca hayvan türünü belirlemek oldukça güç bir iştir. Hayvanların bazıları çıplak gözle görülemeyecek kadar küçüktür ve bu canlılar diğer hayvanların vücutları üzerinde yaşar. Bazıları ise metrelerce uzunlukta olup okyanuslarda yaşar. Hayvanlar uçarak, yüzerek, sürünerek hareket edebilir. Bazıları ise hiç hareket etmez. Öğreneceğiniz gibi her ana grubun diğer gruptan farklılık gösteren vücut özellikleri vardır. Hayvanlar aleminin üyeleri farklılıklarının yanı sıra bazı ortak özelliklere sahiptir. Tüm hayvanlar heteretroftur, yani besinlerini diğer canlılardan sağlayan çok hücreli ökaryot canlılardır. Algler, mantarlar ve bitkilerin aksine hücre duvarı yoktur. Çoğunlukla eşeyli ürer. Ancak bazıları eşeysiz de üreyebilir. Hayvanların çoğunda kas, sinir, epitel gibi dokular gelişmiştir. Hayvanlar alemi omurgasızlar, ilkel kordalılar ve omurgalılar olmak üzere üç ana grupta incelenir.


Hücre içindeki çözünmüş katı moleküllerin hücrenin yüzeyine yaptığı basınca osmotik basınç denir. Hücre içinde bulunan suyun hücre zarına yaptığı basınçtır. Osmotik basıncın artışı ile hücrede su alma isteği artar. Osmotik basınç ile turgor basıncı arasındaki farka ise emme kuvveti denir. Osmotik basınç ile emme kuvveti doğru orantılıdır. Turgor basıncı ile osmotik basınç ve emme kuvveti ise ters orantılıdır. - Hipertonik Çözelti: Hücre sitoplazmasının yoğunluğundan daha yüksek yoğunluğa sahip çözeltilere hipertonik çözelti denir. Çözeltinin yoğunluğu hücrenin yoğunluğundan daha yüksek olduğundan dolayı emme kuvveti de hücrenin emme kuvvetinden daha yüksektir. Bu nedenle su molekülleri osmoz ile hücreden çözeltiye geçer. Dolayısıyla hücre, su kaybederek büzülür. Bu olaya plazmoliz denir. Plazmoliz sonucu hücrenin osmotik basıncı ve emme kuvveti artar, turgor basıncı ise azalır. - İzotonik Çözelti: Yoğunluğu hücre sitoplazmasının yoğunluğuna eşit olan çözeltidir. Yani hücre, ortamı ile denge halindedir. Hücre ile çözelti arasında madde alışverişi olur fakat eşit oranda olur. Bu nedenle hücrenin osmotik basıncı, emme kuvveti ve turgor basıncı değişmez. - Hipotonik Çözelti: Yoğunluğu, hücrenin sitoplazmasının yoğunluğundan daha az olan çözeltilerdir. Su molekülleri osmoz ile hücrenin içine doğru hareket eder. Hücrenin turgor basıncı artarken osmotik basıncı ve emme kuvveti azalır. Hücrenin bu şekilde su alarak şişmiş haline turgor denir. Çeper taşımayan hücreler hipotonik ortamlarda aşırı su aldıklarında patlayabilir. Bu olaya hemoliz denir. Fakat çeperi olan hücreler örneğin bitki hücreleri turgor durumuna gelir. Hemoliz olmazlar. Çünkü çeperleri serttir. Su basıncına dayanabilir. yyPlazmoliz olmuş hücre, hipotonik ortama konulduğunda su alarak eski haline döner. Bu olaya da deplazmoliz denir.


Döllenmemiş yumurta hücresinin mitozla gelişerek yeni birey oluşturmasına partenogenez denir. Eşeyli üreyebilen canlılarda da görülebilen partenogenez, güncel bilimsel kaynaklarda eşeysiz bir üreme yöntemi olarak tanımlanır. Canlılarda iki çeşit partenogenez görülür. Bal arıları, yaban arıları ve birçok karıncada görülen partenogenezde haploit bireyler oluşur. Örneğin bal arılarında kraliçe arının mayozla ürettiği yumurta, döllenmeden mitozla gelişirse erkek birey oluşur . Haploit erkek bireylerin mitozla üreteceği spermler ise eşeyli üremede rol oynar. Bazı balıklar, çift yaşamlı canlılar ve sürüngenlerde görülen partenogenezde ise diploit (2n kromozomlu) bireyler oluşur. Örneğin kamçı kuyruklu kertenkelelerde erkek birey yoktur sadece dişi bireyler vardır. Dişi bireyin mayozla ürettiği yumurtanın kromozomları iki katına çıkarak diploit hücre oluşturur. Diploit hücre, mitozla gelişerek yeni bireyi meydana getirir.


Peroksizomlar, neredeyse bütün ökaryot hücrelerde bulunan hem oksitleyici hem de antioksidan etkiye sahip bazı enzimler içeren zarlı bir organeldir. Bazı peroksizomlar yağ asitlerini mitokondrinin kullanabileceği daha küçük moleküllere dönüştürür. Bu olay sırasında oksijen kullanıldığı için bu tip reaksiyonlara oksidasyon reaksiyonu adı verilir. Hayvansal organizmalarda peroksizomlar; özellikle metabolik aktivitesi daha yüksek olan karaciğer, kalp, kas ve böbrek hücrelerinde daha fazla bulunur. Bitkilerde ise tohumlar ve yapraklar, peroksizom organeli bakımından daha zengindir. Peroksizom metabolizması sonucu hidrojen peroksit (H2O2) adlı zehirli bir bileşik ortaya çıkar. Ancak bu bileşik yine peroksizomlarda bulunan antioksidan etkiye sahip katalaz enzimi tarafından parçalanarak su ve oksijene dönüşür. Böylece hücresel yapılar ve moleküller hidrojen peroksitin zararlı etkisinden korunmuş olur.


Plastit, Bitki ve alg hücrelerinde bulunur ve besin üretimi , renk oluşumu, besin depolanması gibi farklı olaylardan sorumludur. Kloroplastlar, kromoplastlar ve lökoplastlar olmak üzere 3 çeşittir. Kloroplastlar ve kromoplastlar farklı tipte ve yapıda pigment maddeleri içerir. Ancak lökoplastlar pigment bulundurmaz. Kloroplast, bitkilerde fotosentez olayının gerçekleştiği önemli bir organeldir. Tek hücreli bir canlı olan öglena da kloroplast organeline sahiptir. Sahip olduğu yeşil renkli klorofil pigmenti sayesinde güneş ışığının yardımıyla su ve karbondioksitten besin ve oksijen üretir. Bitkinin yeşil kısımlarında özellikle de yapraklarında yoğun olarak bulunur. Kloroplast organeli iki katlı zarla çevrilidir. Hem dış hem de iç zar düz bir yapıya sahiptir. Kloroplastların iç kısmını, yapısı belli oranda sitoplazmaya benzeyen stroma adı verilen jelimsi bir sıvı doldurur. Stromada organik ve inorganik moleküller ile kendine ait DNA, RNA ve ribozomları bulunur. Kloroplastlar, mitokondriler gibi kendine ait DNA'ya sahip olduğu için hücre bölünmesine bağlı olmaksızın çekirdek kontrolünde çoğalabilir. Stromada aynı zamanda yassı kesecikler şeklinde düzenlenmiş bir iç zar sistemi daha vardır. Bu yapıya tilakoit zar sistemi denir. Bitki yapraklarına yeşil rengini veren klorofil pigmenti tilakoit zarların yapısında bulunur. Bu yassı keseciklerin üst üste dizilmesi ile oluşan yapıya grana adı verilir. Elektron mikroskobu ile incelendiğinde granalar üst üste sıralanmış madeni paralar gibi görünür. Fotosentezin elektron taşınım reaksiyonları tilakoit zar sistemi üzerinde, karbondioksit bağlama reaksiyonları ise stroma içinde meydana gelir. Fotosentez sırasında ışık enerjisi yardımıyla üretilen ATP'ler besin sentezinde kullanılır. Kloroplastlarda üretilen ATP molekülleri sadece fotosentezde kullanılır. Kromoplast, başta çiçek ve meyveler olmak üzere, bitkilerin çeşitli kısımlarının rengini oluşturan plastitlerdir. Kromoplastların yapısında farklı renkleri oluşturan pigment maddeleri bulunur. Örneğin ksantofiller limon, muz ve armut gibi meyvelerin kabuğuna sarı rengi verir. Likopen, domates ve kırmızı biberin kabuğundaki kırmızı rengin oluşumundan sorumludur. Karoten ise havuca turuncu rengini veren pigmenttir. Kromoplast ve kloroplastlar çeşitli faktörlerin etkisiyle birbirine dönüşebilir. Örneğin olgunlaşmamış domates yeşil renklidir, yani klorofil pigmenti içerir. Ancak olgunlaştıkça domatesin dokusundaki kloroplastlar, klorofillerini kaybederek likopen içeren kromoplastlara dönüşür ve domates kırmızı rengini almış olur. Lökoplast, pigment içermeyen plastitlerdir. Bitkinin ışık görmeyen kök ve toprak altı gövdesi gibi kısımlarında bulunduğu gibi, kuvvetli ışık gören yaprakları ve tohumlarında da bulunur. Lökoplastlar özellikle nişasta depo etmek için özelleşmiş plastitlerdir. Bitkiler, fotosentez ile ürettikleri glikozun fazlasını nişastaya dönüştürerek yapraklarındaki kloroplastlarda depolar. Bu tip nişastaya geçici nişasta adı verilir. Geçici nişastanın yapraklardaki ömrü yaklaşık 24 saattir. Çünkü gereksinim duyulduğunda tekrar glikoza dönüştürülerek hücrelerde kullanılır. Fotosentezle üretilen glikoz moleküllerinin bir kısmı da depo organlarına taşınır ve nişastaya dönüştürülerek lökoplastlarda depo edilir. Bu tip nişastaya da daimi nişasta adı verilir. Örneğin günlük yaşantımızda besin olarak sıkça tükettiğimiz tahıl tohumları ve patates yumrusu nişasta bakımından oldukça zengindir. Lökoplastların yapısında çok az miktarda yağ ve protein de bulunur. Lökoplastlar ışığın etkisiyle kloroplastlara dönüşebilir. Örneğin bir patatesi aydınlık bir ortama koyduğumuzda lökoplastlar, kloroplastlara dönüşmeye başlar ve patatesin üzerinde yeşil renkli bölgeler oluşur.


Popülasyonların büyümesi iç ve dış olarak gruplandırılabilecek faktörlere bağlı olarak değişir. İç faktörler popülasyona dahil olan canlı türleri ile ilgili iken, dış faktörler daha çok onları çevreleyen ekolojik faktörler ile ilgilidir. Canlı türlerinin iç güdüsel ve sosyal davranışları ile doğum oranları, genetik özellikleri ve ölüm oranları popülasyon büyümesini etkileyen iç etmenlerdendir. Aslında iç güdüsel ve sosyal davranışlar, doğum oranını etkileyerek popülasyonun geleceğini belirler. Canlı türleri bir arada bulunma, avlanma, korunma gibi sosyal davranışları ile diğer canlı türleri ile ilişkiye girer. Bunu takip eden süreçte içgüdüleri sayesinde beslenir, büyüyerek gelişir ve üreme eylemini gerçekleştirir. Doğum, popülasyondaki canlı türüne katılan birey sayısını ifade eder. Daha öncede belirtildiği gibi canlı türleri arasında farklı doğum oranları mevcuttur. Örneğin; bir anda 16 yavru dünyaya getirebilen kediye göre insanoğlu bu sayıya ulaşamaz. Canlıların doğumdan sonra hızla büyümeleri de popülasyondaki birey sayısının artmasını sağlayıcı bir faktördür. Çünkü hızla üreme çağına gelen her canlı, popülasyona yeni bir canlıyı katar. Büyüyen popülasyonlarda yaş dağılımı da önemli bir değişkendir. Popülasyon eğer gelişmekte ise genç yaştaki canlı sayısı, yetişkin ve yaşlı canlı sayısından fazladır. Küçülen popülasyonlarda ise genç canlı sayısı, yetişkin ve yaşlı canlı sayısından azdır. Bu durumda popülasyonda, ilerleyen zamanla beraber canlı sayısında azalma beklenir. Yukarıdaki 1. şekilde görüldüğü gibi; popülasyonda genç canlılar fazla ise üretkenlik fazla olacak ve dolayısı ile popülasyonda gelişme gözlenecektir. Aksi durumu simgeleyen 2. şekilde ise; yaşlı nüfusu fazla olduğundan üretkenlik azalacak ve sonuçta gerileme ve birey sayısında azalma gerçekleşecektir. Ölüm oranı da popülasyon büyümesini olumsuz etkileyen bir faktördür. Eğer bir popülasyon doğum oranına göre fazla bir ölüm oranına sahip ise büyüme geriler. Ölüm oranı fazla iken doğum oranı da fazla ise popülasyon büyümesinden söz edilebilir. Popülasyonların büyüme hızlarını, o popülasyondaki canlı türlerinin isteği dışında gerçekleşen çevresel faktörler de etkiler. Bu faktörler; büyük afetler, besin bulunamamasına dayanan kıtlık, savaşlar, göç ve karbondioksit, oksijen, su, ısı gibi çevresel elemanlar ile mevsimsel farklılıklardan oluşur. Göçler; popülasyonun büyümesini iki farklı şekilde etkiler. Eğer bir popülasyon göç alıyorsa yani popülasyona yeni bireyler katılıyorsa birey sayısı artacağından büyüme hızlanır. Eğer göç veriliyorsa birey sayısı azalacağından büyüme hızı geriler. Canlı türlerinin göç etmesinin en büyük nedeni çevresel faktörlerdir. Örneğin leyleklerin havaların soğuması ile daha ılıman bölgelere gitmeleri vb. Bu durumda leylekler, gittikleri popülasyonlardaki büyüme hızını arttır. Yine büyük orman yangınlarında hayatlarını kurtaran canlılar, kendilerine uygun yeni yaşam alanlarına gider ve oradaki popülasyonu hareketlendirir. Ayrıca savaşlar ve büyük afetler sonucunda da besin sıkıntısı çeken canlı türleri çareyi göç etmekte bulur. İnsan popülasyonlarının büyüme hızlarında göçlerin büyük payı vardır. İnsanlar, yeni iş olanakları, ulaşım kolaylığı, iklim şartları ve sosyal nedenlerden dolayı göç edebilir. Aslında insanlar da diğer canlı türlerinde olduğu gibi besin bulma, barınma ve uygun iklim şartları bulabilmek için göç ederler. İnsanlar, diğer canlı popülasyonlarının büyüme hızlarını etkileyebilmektedir. Örneğin, çeşitli kimyasallar kullanarak böcek popülasyon büyümelerini engelleyebilir, yine bazı müdahaleler ile de tavuk popülasyon büyümelerini arttırabilir. Kaynakların bilinçsiz kullanımı ve kullanılan kimyasal ya da katı atıkların doğaya salınması sonucunda ekolojik denge bozulur. Bunun sonucunda popülasyonların yaşadığı coğrafi bölgelerde ısı, hava ve iklimsel değişimler gibi farklılıklar doğar. Bu farklılıklara uyum gösteremeyen canlı türleri de zamanla yok olarak popülasyon büyümesini azaltır. Çevrenin taşıma gücü; popülasyondaki canlıların yaşamasına olanak sağlayacak besin ve barınma gibi çevresel faktörlerin miktarını ifade eder. Örneğin bir göl, küçük bir dereye karşı daha fazla taşıma gücüne sahiptir. Dolayısı ile göl bir çok popülasyona ev sahipliği yapabileceği gibi popülasyonların büyümesine de dereden daha fazla imkan sağlayacaktır. Taşıma gücü yetersiz olduğunda kaynak kıtlığı çekileceğinden göç ya da ölüm kaçınılmaz olur. Sözünü etiğimiz bu derede popülasyon çeşitliliği ve hızı artar ise taşıma gücü yetersiz kalacaktır. Örneğin, deredeki balık nüfusundaki hızlı artış balıkların besin bulmasına engel olabilir. Doğumlar, taşıma gücüne azaltıcı etki yapmaktadır. Ancak taşıma gücü yeterli ise doğum oranı popülasyonu büyütecek niteliktedir. Çevrenin popülasyonları taşıma kapasitesi, bazen insan kaynaklı nedenler ile bazen de doğal afetler ile azalabilir. Örneğin insanların barınaklar yapmak için kestiği ağaçlar orman ekosisteminin dengesini bozarak çevrenin taşıma gücünü azaltacak ve buradaki popülasyonları tehlikeye sokacaktır. İnsan popülasyonu, aynı coğrafi bölgelerde yaşayan insanların oluşturduğu topluluklardır. Diğer canlı türleri, özellikle de mikroorganizma ve böcekler ile karşılaştırıldığında daha yavaş bir büyüme grafiği görülür. Çünkü insanlar, diğer canlılara göre daha yavaş büyüyerek üreme çağına gelirler, aynı zamanda doğumda onlarca canlı dünyaya getirmez. İnsan popülasyonu yavaş olmasına rağmen kararlı bir şekilde gelişir. Bunun en büyük kanıtı 18. yy'da 1 milyar civarında olan dünya nüfusunun bugün 6 milyarı aşmış olmasıdır. İnsan popülasyonlarının bu şekilde süreklilik göstererek büyümelerinin en önemli sebebi; insanoğlunun teknolojik gelişmeleri kullanarak çevre şartlarına hükmedebilmesidir. İnsanlar var olduklarından beri çevre elemanlarını kendi yaşam olanaklarına uydurmayı çoğunlukla becerebilmiş, bu yüzden de dünyadaki en gelişmiş canlı olmuşlardır. İnsan popülasyonlarının büyümeleri daha çok nüfus artışı olarak ifade edilir. Dünyanın her yerinde nüfus artışı aynı oranda değildir. Farklı coğrafi alanlarda farklı büyüme hareketleri görülür. Örneğin Asya kıtası, insan popülasyonu açısından hızla büyürken Avrupa kıtası için aynı şeyleri söylemek mümkün değildir. Bu faklılık gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler bazında gruplandırıldığında sonuç çok daha açıktır. Gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde doğum ve ölüm oranı fazladır. Gelişmiş ülkelerde ise doğum ve ölüm oranı paralellik göstererek azalır. Gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkelerdeki doğum ve ölüm oranlarının fazla olmasının en büyük nedeni, tıp ve teknoloji alanındaki gelişmelerin yavaş yol almasıdır. İran ve Hindistan bu ülkelere örnek olarak verilebilir. İsveç ve İngiltere ise doğum ve ölüm oranları arasındaki denge nedeni ile nüfus açısından gelişmiş ülkelerden sayılır. İnsan popülasyonundaki bu yavaş ancak sürekli büyüme beraberinde ekolojik sorunları da getirmektedir. Çünkü dünya nüfusuna katılan her birey fazladan su, ağaç ve oksijen gibi doğal kaynakların kullanımını; aynı zamanda ekosisteme fazladan kimyasal ve katı atık birikimini ifade eder. İnsanların barınmak için ormanlardaki ağaçları kesmeleri ve beslenmeleri için ormanları tarlalara çevirmeleri orman ekosistemini bozmaktadır. Bunun yanında artan nüfus; insanların akarsu, göl, deniz gibi su biyomlarındaki canlıları besin olarak tüketilmelerini artırabilir. Bu durumda su biyomlarınının ekolojik dengesi de bozulacaktır. Sonuç olarak artan nüfus, dünyamızdaki doğal kaynaklar üzerinde ciddi bir baskı oluşturur. Bu yüzden kontrol altına alınıp insanlar bilinçlendirilmelidir. Doğal kaynakların azalmasının en büyük nedeni, insan popülasyon büyümesi olarak bilinse de insanların psikolojik davranışları da kaynakları azaltmaya yöneliktir. Günümüzde insanlar, doyumsuzlaşmış ve aşırı tüketme arzusu ile orman, su, tarla ve bunun gibi birçok ekosistemi bozucu davranışlarda bulunmuştur. Örneğin, gereksiz yere kullanılan her kağıt yaprağı binlerce ağaca, yine gereksiz yere açık bırakılan musluklar su kaynaklarımızın azalmasına sebep olmaktadır. Bu yüzden nüfus artışının kontrol altına alınmasının yanında insanlar kaynak kullanımı konusunda eğitilmelidir.


Belli bir yerde belli bir zamanda bulunan, birbirleriyle çiftleşip üreyebilen ve aynı tür içinde yer alan canlıların oluşturduğu bireyler topluluğuna popülasyon denir. Birim alana veya birim hacme düşen birey sayısı, popülasyonun yoğunluğunu verir. Suda yaşayan canlıların yoğunluğunda suyun hacmi, karada yaşayan canlıların yoğunluğunun belirlenmesinde ise alan belirleyicidir. Örneğin; 1 m2 alandaki saka kuşları veya 10 m3 sudaki sazan balıkları gibi değerler, popülasyonun yoğunluğunu verir. Birey sayısı arttığında veya alan daraldığında popülasyon yoğunluğu artar, birey sayısı azaldığında veya alan genişlediğinde popülasyon yoğunluğu azalır. Örnek olarak; şehirleşme faaliyetleri ormanlık alanlarda yaşayan hayvanların yaşam alanlarını olumsuz etkileyeceğinden, rekabete dayalı besin yetersizliği ortaya çıkar. 1. Kümeli Dağılım: Bireylerin popülasyon içinde grup, sürü oluşturarak bir arada bulunduğu en sık görülen dağılım şeklidir. Örneğin; topraktaki minerallerin yoğun olduğu yerlerde bitkiler kümelenerek bulunabilirken, kurt, aslan gibi bazı hayvanlar da sürüler oluşturarak gezebilirler. Bazı hayvan gruplarında normalde kümelenme olmamasına rağmen üremek, avlanmak, avcılardan korunmak için bu şekilde bir dağılım görülebilir. 2. Düzenli Dağılım: Bu popülasyonlarda, bireyler arasındaki mesafe yaklaşık olarak aynıdır aynı zamanda bireyler arasında etkileşim de kuvvetlidir. Özellikle bitkiler güneşten en iyi şekilde yararlanabilmek, hayvanlarda alan savunması için düzenli dağılım gösterebilirler. 3. Rastgele Dağılım: Popülasyonlarda en az görülen dağılım şeklidir. Bu tür dağılımda bireyler arasındaki etkileşim azdır. Örneğin; papatya gibi kır çiçekleri ve tohumları rüzgarla taşınan karahindiba bahar aylarında rastgele dağılım gösterir. Popülasyondaki bireyler; yaş durumları bakımından üreme öncesi olan 0-15 yaş dönemi , üreme dönemi olan 15-50 yaş ve üreme sonrası dönemi olan 50 ve üzeri yaşlar bireyler olmak üzere üç grupta incelenir. Diğer canlılarda bu dönemlerin süreleri değişiklik gösterebilir. Genelde yaşam süreleri 15 yıldır. 0-1 yaş üreme öncesi, 1-12 yaş üreme dönemi, 12 yaş ve üzeri üreme sonrası dönemdir. Yaş dağılımları, popülasyonların geçmişi ve geleceği hakkında fikir verebilir. Örneğin; büyümekte olan popülasyonlarda genç bireylerin sayısı daha fazladır bu nedenle geniş tabanlı yaş piramidi, küçülmekte olan popülasyonlarda ise yaşlı birey sayısı daha fazla olduğundan dar tabanlı yaş piramidi görülür. Popülasyonların dengede olması her yaş grubunun oranının birbirine yakın olduğu fikrini verir. Hayat tabloları oluşturulurken bir grup birey, doğumdan ölümlerine kadar takip edilir ve hayatta kalma eğrileri çizilir. Temelde üç tip hayatta kalma eğrisi vardır. Tip 1 hayatta kalma eğrisine sahip popülasyonlardaki bireylerin genç ve ergin dönemlerde hayatta kalma oranı yüksektir. İnsan ve memelilerin çoğu dahil olup ebeveyn bakımı ve üretkenlik düşüktür. Tip 2 hayatta kalma eğrisine sahip popülasyonlardaki bireylerin hayatta kalma oranı, her yaş için yaklaşık olarak aynıdır. Çoğu ötücü kuş türünde yaştan bağımsız, sabit bir ölüm oranı vardır. Tip 3 hayatta kalma eğrisine sahip popülasyonlarda ise bireylerin gençlik döneminde, hayatta kalma oranı çok düşüktür. Çoğu böcek türü ve tek yıllık bitkilerde görülür. Yavru verme eğilimi fazla olmasına rağmen genellikle ebeveyn bakımı yoktur. Canlılar bulundukları ortamda hiç sorun yaşamasalardı, popülasyondaki bireylerin sayısında sürekli artış olurdu. Örneğin; bir bakteri, laboratuvar ortamında uygun koşullar altında 20 dakikada bir ikiye bölünür. Koşullar hep uygun olursa 36 saat sonra tüm dünya yüzeyini örtecek sayıya yükselir. Doğal ortamda bu durum besin sıkıntısı, avcı hayvanlar, alan daralması, hastalıklar, patojenler, doğal afetler, iklim şartları gibi çeşitli faktörlere bağlı olarak popülasyonların büyümesi sınırlanır. Popülasyondaki bireylerin üreme ve yaşama şansını sınırlayan çevresel faktörlerin tamamına çevre direnci adı verilir. Çevre direncinin olmadığı bir ortamda bakterilerde olduğu gibi popülasyonlarda geometrik (2,4,8,16,32...) bir artış olurdu. Bu büyümeye Üstel büyüme denir ve grafik üzerinde J şeklinde bir gelişme eğrisi oluşturur. J tipi gelişme eğrisi normal koşullarda fazla rastlanmaz ancak yeni oluşan popülasyonlarda ya da doğal felaketler sonucu sayıları çok azalmış popülasyonlarda görülebilir. Bir süre sonra birey sayısı ve buna bağlı olarak çevre direnci de artacağından birey sayısındaki artış azalacak ve popülasyonun büyüme eğrisi bir süre sonra düzleşecektir. Bir habitatın bozulma olmaksızın ihtiyaçlarını karşılayabildiği maksimum birey sayısına taşıma kapasitesi denir. Ortamdaki besin miktarının azalmaya başlaması, yaşam alanının azalması gibi çevre dirençleri popülasyonun taşıma kapasitesine ulaşmasına neden olur. Doğal ortamlarda popülasyonun birey sayısı taşıma kapasitesine yaklaştıkça büyüme yavaşlar, doğum ve ölüm oranı birbirine yaklaşır ve popülasyon denge haline ulaşır. Bu büyümeye de lojistik büyüme denir ve grafik üzerinde S şeklinde bir büyüme eğrisi oluşturur. 20. yüzyıldan itibaren insan popülasyonun artmasıyla kaynaklar ve bazı canlıların nesilleri tükenmeye başlamış, çevre sorunları ortaya çıkmaya başlamıştır. İnsan popülasyonundaki üstel büyüme bu şekilde devam edecek olursa yapılan tahminlere göre 2025 yılında dünya nüfusu 8 milyarı geçebilir. Bitki ve hayvanların evcilleştirilmesi, değişen tarım ve hayvancılık teknolojileri, tıbbi alandaki gelişmeler sonucunda hastalıkların azaltılması ve yaşam süresinin uzaması, insan popülasyonunda diğer canlılarda görülemeyecek bir artışa neden olmuştur. Yeryüzünün bu kadar artışı taşıyacak kapasitesi var mı? Bu soru bilim insanları tarafından yıllarca tartışılmaktadır. Araştırmalar sonucunda taşıma kapasitesinin tahmininde besin, yakıt, kereste, giyinme, ulaşım, haberleşme gibi gereksinimlerin çeşitleri ve miktarları kullanılmaktadır. Bireyin, topluluğun ya da faaliyetin tükettiği kaynakların yeniden üretilmesi ve oluşan atıkların ortadan kaldırılabilmesi için ihtiyaç duyulan biyolojik olarak verimli toprak ve su alanı ekolojik ayak izi olarak adlandırılır ve küresel hektar ile ifade edilir. Türkiye'nin ekolojik ayak izi ise dünya ortalamasına yakın olup kişi başına 2,7 kha' dır. Yaş piramitleri ile insan popülasyonunda gelecekte görülebilecek artış oranları yorumlanabilir. ABD'nin 1960, 1980 ve 2000 yıllarına ait yaş piramitlerinden; 1960 yılında, 0-15 yaş arasındaki bireylerin çoğunlukta olduğu görülmektedir. Bu durum, 1945- 1960 yılları arasında yeni doğan çocuk sayısında artış olduğunu gösterir. 1960'lı yılların sonlarına doğru doğum oranları azalsa da bebek artışı ile dünyaya gelen nesiller, 1980'li yıllarda anne baba olduklarından doğumlarda yeniden artış olmuştur. Sonuç olarak; ülkelerin yaş dağılımları, popülasyonların büyümelerinde önemli faktörlerdendir. Yaş dağılımına bağlı olarak popülasyonlarda hızlı ya da yavaş büyüme olabileceği gibi büyüme olmayabilir hatta küçülme olabilir. Örneğin, İtalya' da yaş dağılımı dengede olup kararlı bir nüfus yapısı korunmaktadır. Kenya' da ise genç bireyler fazla olduğundan popülasyon büyümesi kaçınılmaz olacaktır. Bunun yanında işsizlik de sorun olacaktır. Amerika Birleşik Devletleri'nde ise daha yavaş bir büyüme gözlemlenmektedir. Yaş dağılımı grafikleri; popülasyonun yoğunluğu hakkında ve gelecekteki sosyal koşullar hakkında fikir yürütmeyi sağladığından geleceğin planlanmasında da yardımcı olacaktır. Türkiye'de de hızlı nüfus artışı, göç bazı ülkelerde olduğu gibi önemli bir sorun olmuştur. Nüfusun büyüklüğü, artış hızı, yaş dağılımı, doğum ve ölüm oranları değerlendirildiğinde; Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren ülke nüfus artış hızı sürekli artmakta olup, Türkiye İstatistik Kurumu tahminlerine göre artmaya da devam edecektir. Türkiye'de ilk nüfus sayımı 1927 yılında yapılmış ve nüfus 13,6 milyon olarak belirlenmiştir. Savaş bittiğinde ise hızlı nüfus artışı görülmüş ve Cumhuriyet tarihinin en yüksek artış oranının olduğu 1950'li yıllarda binde 28,5 olmuştur. Daha sonraki yıllarda büyüme hızı yüksek olmadığı halde hala büyüyen bir nüfus söz konusudur. Nüfusun artışıyla beraber başta besin gereksinimi olmak üzere ihtiyaçların giderilmesi gerekmektedir ancak artan nüfusa bağlı olarak artması beklenen ekili tarım arazilerinin miktarı beklenenin aksine yıllar içinde azalmıştır. Bu durumda yurt dışından daha fazla gıda ithalatı olacak ve üretimin artması için ilaç, gübre gibi yapay yollar daha fazla kullanılacağından ürün kalitesi azalacaktır.


Aynı coğrafik bölgede yayılış gösteren tek bir türe ait bireylerin oluşturduğu gruplara popülasyon denir. Sapanca Gölü'nde yaşayan aynalı sazanlar , Sarıkamış ormanındaki sarı çamlar , Bayburt'ta yetişen tarhun otu , Toros Dağları'nda yetişen kekik bitkisi popülasyona örnektir. Belli bir alanda yaşayan tüm türlere ait canlıların oluşturduğu bütüne komünite denir. Komüniteler, çok sayıda farklı türe ait popülasyonlardan oluşur. Örneğin Sapanca Gölü'ndeki aynalı sazan türü, tek başına bir popülasyonu oluştururken aynı ortamda yaşayan diğer canlı türleri ile birlikte komüniteyi oluşturur. Komünitelerin büyüklükleri ve kapsamları değişiklik gösterir. Komünite, kuru yaprak üzerinde yaşamını sürdüren farklı mikroorganizma türlerinden oluşabileceği gibi çöllerde, Ilgaz Dağları'nda yaşayan canlı türlerinden de oluşabilir. Her bir tür, kendi komünitesindeki diğer türler ile özgün bir etkileşime sahiptir. Ayrıca bir komünite, barındırdığı canlıların kütlesine ve enerji akışına göre bir bütün olarak çalışır. Komüniteler, kendi kendine yeten müstakil canlı toplulukları gibi görünse de burada yaşayan canlıların kökeni çok farklı olabilir. Örneğin kilometrelerce uzak bölgelerden gelen bazı kuşların yedikleri tohumların sindirim kanalının bir ucundan diğer ucuna gitmesi 5-11 saat sürer. Kuşlar, bu süre içerisinde 1400km yol alır ve tekrar beslenmek üzere indiklerinde sindiremedikleri tohumları dışkı yoluyla bu alana bırakır. Bu şekilde uzaklardan gelen tohumlar, farklı bir komünitede çimlenerek bu ortamda o türe ait yeni bir popülasyon oluşturur. Komüniteler, tür zenginliği bakımından da belirgin olarak farklılık gösterir. Aynı tipteki komüniteler bile farklı bölgelerde farklı sayıda tür içerebilir. Örneğin Iğdır Ovası'nda yaşayan canlı türleri ile Adapazarı Ovası'nda yaşayan canlı türleri ve türlerin birey sayısı arasında farklılıklar görülür. Komünitelerdeki güneş ışığı, düzenli enerji kaynağıdır ve fotosentez yapılmasını sağlar. Komünitelerin çoğunluğunda fotosentez yapan canlılar, güneş enerjisini diğer organizmaların kullanabileceği kimyasal enerjiye dönüştürür. Komüniteyi oluşturan canlılar, hem beslenme hem de enerji transferi bakımından farklı düzeylerde sürekli etkileşim halindedir. Komüniteler, belli bir alandaki tüm popülasyonları; ekosistemler ise komüniteleri ve bu komünitelerin etkileşim halinde olduğu fiziksel ve kimyasal çevreyi kapsar. Dünya üzerindeki tüm ekosistemler biyosferi oluşturur.


Mikroskopta inceleme yapabilmek için objelerin mikroskopta incelenebilecek hale getirilmesi gerekir. İncelenecek objeden kesit alınması, kesitin lam üzerine yerleştirilmesi, gerekiyorsa boyanması ve en sonunda üzerine lamelin kapatılması işlemine preparasyon; bu işlemlerden geçerek hazırlanmış örneğe ise preparat denir. Preparasyon işleminin ilk basamağı olan kesit alma, bisturi veya mikrotom denilen özel bir alet yardımıyla yapılır. Bütün haldeki bisturi kullanıcıya zarar verebileceği için yatay kısmından ikiye bölünmeli ve kullanım esnasında çok dikkatli olunmalıdır. Alınan kesit ne kadar ince olursa incelenecek yapılar da mikroskopta o kadar net görünür. Bu nedenle kesitin mümkün olduğunca dikkatli bir şekilde alınması gerekir. Hatta aynı örnekten birden fazla alınan kesit, aynı preparata yerleştirilirse örneklerden daha net görüntüye sahip olan incelemede kullanılabilir. Kesitin kalın olması durumunda yeni bir preparat hazırlamak için yaşanacak zaman kaybı bu şekilde önlenmiş olur. Görüntü kalitesini etkileyen diğer bir faktör de lam ve lamelin temizliğidir. Bu nedenle preparat hazırlamak için kullanılacak lam ve lamelin kuru ve yumuşak bir bezle silinmesi ve kenarlarından tutulması gerekir. Lam daha kalın bir cam malzeme olduğundan, hazırlanan preparatta hastalık yapıcı herhangi bir bakteri kullanılmadıysa yıkanıp kurutularak defalarca kullanılabilir. Ancak lamel oldukça ince olduğundan yıkama ve kurulama sırasında kırılabilir, bu nedenle genellikle tek kullanımlıktır. Preparat hazırlarken lam üzerine damlatılan sıvıya inceleme ortamı denir. Alınan kesitler lama damlatılan inceleme ortamının üzerine bırakılarak lamel 45 derecelik açıyla kapatılır. Böylece lam ve lamel arasında hava kabarcıklarının oluşumu engellenmiş ve görüntünün netliği artırılmış olur. Bazı durumlarda inceleme ortamı olarak su yerine çeşitli biyolojik boyalar da kullanılabilir. Bu şekilde hücresel yapıların bazıları boyanarak diğer kısımlardan ayırt edilmesi sağlanır. Örneğin bitki gövdesinden alınan bir kesitle preparat hazırlanırken inceleme ortamı olarak su yerine lugol kullanılırsa ksilem adı verilen iletim demetlerinin trake ve trakeid hücreleri çok daha net görülebilir. Çünkü lugol, bu hücrelerin çeperlerinin kırmızı veya kiremit rengine boyanmasını sağlar. İnceleme ortamının miktarındaki fazlalık, lamelin kapatılmasından sonra, bir kurutma kağıdı yardımıyla lamelin kenarından emdirilerek uzaklaştırılabilir. Bu şekilde hazırlanan preparat mikroskop altında incelemeye hazır hale gelir. Preparat hazırlandıktan sonra objenin görüntülenebilmesi için mikroskobun kullanıma hazır duruma getirilmesi gerekir. Bunun için mikroskop çalıştırılır ve ışığı açıldıktan sonra tabla, makro vida yardımıyla en alt seviyeye getirilir. Revolverin döndürülmesiyle büyütme gücü en düşük olan objektif (4X) yani arama objektifi, oküler ile aynı hizaya getirilir. Hazırlanan preparat lamel yukarıya bakacak şekilde tablaya yerleştirilir ve klipslerle sabitlenir. Makro vida ile tabla, net bir görüntü elde edilinceye kadar yukarı kaldırılır. Arama objektifi ile görüntü bulunurken kesinlikle mikro vida kullanılmaz. Daha sonra revolver döndürülerek 10X büyütme gücüne sahip objektife geçilir. Mikro vida kullanılarak görüntünün netliği sağlanır. Eğer gerekiyorsa 40X büyütme gücüne sahip olan objektife geçilir ve mikro vida ile netlik ayarı yapılır. Basit görüntüleme işlemlerinde 100X'lik objektifin kullanılmasına gerek yoktur. Ancak kullanılacaksa mutlaka immersiyon yağı ile birlikte kullanılmalıdır. Aksi taktirde net bir görüntü elde edilemez. Dikkat edilmesi gereken diğer bir konu da 10X, 40X ve 100X büyütme gücüne sahip objektiflerle inceleme yapılırken görüntü netliğini sağlamak için sadece mikro vidanın kullanılmasıdır. Bu aşamada asla makro vida ile netleştirme yapılmaz. İnceleme sırasında preparattaki objenin farklı kısımlarını gözlemlemek için tabla, X ve Y eksen vidaları ile ileri-geri ve sağa-sola hareket ettirilir. Ayrıca ışık kaynağından çıkıp diyaframdan geçerek preparata ulaşan ışığın yoğunluğu da görüntü kalitesini etkileyen diğer bir faktördür. Bu nedenle gerekli durumlarda mikroskobun ışık şiddeti ayarı da yapılmalıdır. İnceleme bittiğinde ilk önce tabla makro vida yardımıyla en alt seviyeye indirilir. Klipsler açılarak preparat çıkarılır ve revolver döndürülerek arama objektifi oküler ile aynı hizaya getirilir. Başka bir inceleme yapılacaksa yeni preparat tablaya yerleştirilerek aynı işlemler en baştan tekrarlanır. Ancak çalışma tamamen bittiyse mikroskop kapatılır, fişi çekilir ve kılıfı takılır. Çalışma tamamlandıktan sonra kişisel hijyeni sağlamak amacıyla eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. Eğer mikroskopta hastalık etkeni olan herhangi bir bakteri türü incelendiyse ellerin ayrıca %70'lik etil alkol çözeltisiyle de yıkanması ve preparatların kontaminasyona yol açmayacak şekilde temizlenmesi gerekir.


Canlıların en küçük yapısal ve işlevsel birimi hücredir. Hücreler, yapılarına göre prokaryot ve ökaryot hücre olmak üzere iki grupta incelenir. Prokaryot Hücre: Belirgin bir zarla çevrili çekirdeği ve zarla çevrili organeli bulunmayan hücrelere prokaryot hücre denir. Kalıtım materyali sitoplazma içerisinde dağılmış olarak bulunur. Prokaryot hücrelerin sitoplazmasında sadece ribozom organeli vardır. Arkeler ve bakteriler prokaryot hücre yapısına sahiptir. Prokaryot canlıların hepsi tek hücrelidir. Prokaryotik yapıya sahip bakteri hücresinin kısımlarını incelemek için http://www.cellsalive.com/cells/bactcell_js.htm İnternet adresini ziyaret edebilirsiniz. Ökaryot Hücre: Zarla çevrili çekirdeğe ve zarlı organellere sahip olan hücrelere ökaryot hücre denir. Öglena, paramesyum, amip, algler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryot hücre yapısına sahiptir. Ökaryotik yapıya sahip bitki ve hayvan hücrelerinin kısımlarını incelemek için http://www.cellsalive.com/cells/cell_model_js.htm İnternet adresini ziyaret ediniz.


Her canlı organizma iki gruptan birine bağlıdır: ökaryotlar veya prokaryotlar. Hücre yapısı, bir organizmanın hangi gruba ait olduğunu belirler. Bu yazıda prokaryotların ve ökaryotların ne olduğunu ayrıntılı olarak açıklayacağız ve ikisi arasındaki farkları anlatacağız. Prokaryotlar, en dikkat çekici olanı çekirdek olan zara bağlı yapılara sahip olmayan tek hücreli organizmalardır. Prokaryotik hücreler, çapı küçük, basit hücreler olma eğilimindedir. Prokaryotik hücreler zara bağlı değilken, farklı hücre bölgelerine sahiptirler. Prokaryotik hücrelerde DNA, nükleoid adı verilen bir bölgede kümelenir. İşte prokaryotik bir bakteri hücresinde bulabileceklerinizin bir listesi. - Nükleoid: Hücrenin DNA'sını içeren merkezi bir bölgesi. - Ribozom: Ribozomlar protein sentezinden sorumludur. - Hücre duvarı: Hücre duvarı, dış ortamdan yapı ve koruma sağlar. Çoğu bakteri, karbonhidratlardan ve peptidoglikanlar adı verilen proteinlerden oluşan sert bir hücre duvarına sahiptir. - Hücre zarı: Her prokaryotun, hücreyi dış ortamdan ayıran, plazma zarı olarak da bilinen bir hücre zarı vardır. - Kapsül: Bazı bakterilerin hücre duvarını çevreleyen kapsül adı verilen bir karbonhidrat tabakası vardır. Kapsül, bakterilerin yüzeylere yapışmasına yardımcı olur. - Fimbria: Fimbria , hücre bağlanmasına yardımcı olan ince, tüylü yapılardır. - Pili: Pili, bağlanma ve DNA transferi de dahil olmak üzere birçok rolde yer alan çubuk şeklindeki yapılardır. - Flagella: Flagella , harekete yardımcı olan ince, kuyruk şeklindeki yapılardır. Bakteriler ve arkeler iki tür prokaryottur. Hayır, prokaryotlarda mitokondri yoktur. Mitokondri sadece ökaryot hücrelerde bulunur. Bu aynı zamanda çekirdek ve Golgi aygıtı gibi diğer zara bağlı yapılar için de geçerlidir. Zamanla evrim, bu ayrı organizmaların tek bir ökaryotik organizma olarak işlev görmesine yol açtı. Ökaryotlar, hücreleri bir çekirdek ve bir plazma zarı ile çevrelenmiş diğer organellere sahip organizmalardır. Organeller, enerji üretimi ve protein sentezi gibi çeşitli işlevlerden sorumlu iç yapılardır. Ökaryotik hücreler karmaşıktır. Ökaryotların çoğu çok hücreli organizmalar olsa da, bazı tek hücreli ökaryotlar vardır. Ökaryotik bir hücre içinde, her bir zara bağlı yapı, belirli hücresel işlevleri yerine getirir. Ökaryotik hücrelerin birincil bileşenlerinin çoğuna genel bir bakış. - Çekirdek: Çekirdek, genetik bilgiyi kromatin şeklinde depolar. - Çekirdekçik: Çekirdek içinde bulunur, nükleolus ökaryotik hücrelerin ribozomal RNA'nın üretildiği kısmıdır. - Plazma zarı: Plazma zarı, tüm hücreyi çevreleyen ve iç organelleri kapsayan bir fosfolipid çift tabakasıdır. - Hücre iskeleti veya hücre duvarı: Hücre iskeleti veya hücre duvarı yapı sağlar, hücre hareketini sağlar ve hücre bölünmesinde rol oynar. - Ribozomlar: Ribozomlar protein sentezinden sorumludur. - Mitokondri: Hücrenin santralleri olarak da bilinen mitokondri, enerji üretiminden sorumludur. - Sitoplazma: Sitoplazma, hücrenin nükleer zarf ile plazma zarı arasındaki bölgesidir. - Sitosol: Sitosol, hücre içinde organelleri içeren jelatinli bir maddedir. - Endoplazmik retikulum: Endoplazmik retikulum, proteinlerin olgunlaşmasına ve taşınmasına adanmış bir organeldir. - Veziküller ve vakuoller: Veziküller ve vakuoller, taşıma ve depolamada yer alan zara bağlı keselerdir. Ökaryotların hepsinde olmasa da çoğunda bulunan diğer yaygın organeller arasında Golgi aygıtı, kloroplastlar ve lizozomlar bulunur. Hayvanlar, bitkiler, mantarlar, algler ve protozoaların tümü ökaryottur. Dünyadaki tüm yaşam ökaryotik hücrelerden veya prokaryotik hücrelerden oluşur. Prokaryotlar yaşamın ilk formuydu. Bilim adamları, ökaryotların yaklaşık 2,7 milyar yıl önce prokaryotlardan evrimleştiğine inanıyor . Bu iki organizma türü arasındaki temel ayrım, ökaryotik hücrelerin zara bağlı bir çekirdeğe sahip olması ve prokaryotik hücrelerin ise buna sahip olmamasıdır. Çekirdek, ökaryotların genetik bilgilerini depoladığı yerdir. Prokaryotlarda DNA, nükleoid bölgede kümelenir, ancak zara bağlı bir çekirdek içinde depolanmaz. Çekirdek, ökaryotlardaki birçok zara bağlı organelden sadece biridir. Prokaryotlarda ise zarla çevrili organeller yoktur. Bir diğer önemli fark, DNA'nın yapısıdır. Ökaryotik DNA, çoklu doğrusal çift sarmallı DNA moleküllerinden oluşurken, prokaryotlarınki çift sarmallı ve daireseldir. - DNA - plazma zarı - sitoplazma - ribozomlar Prokaryotik hücrelerde, transkripsiyon ve translasyon birleştirilir, yani translasyon mRNA sentezi sırasında başlar. Ökaryotik hücrelerde transkripsiyon ve translasyon eşlenmez. Transkripsiyon çekirdekte meydana gelir ve mRNA üretir. MRNA daha sonra çekirdeği terk eder ve hücrenin sitoplazmasında translasyon meydana gelir. - Çekirdek: yok - Zara bağlı organeller: yok - Hücre yapısı: tek hücreli - Karmaşıklık: basit - DNA şekli: dairesel - Örnekler: baktreiler, arkler - Çekirdek: var - Zara bağlı organeller: var - Hücre yapısı: Esas olarak çok hücreli; bazı tek hücreliler de var - Karmaşıklık: karmaşık - DNA şekli: doğrusal - Örnekler: hayvanlar, bitkiler, mantarlar, protistler


Bilim insanları DNA ve genler üzerine yaptıkları deneysel çalışmalarında bazı canlıları kullanırlar. Bu canlılardan bazıları bir tür bakteri E.coli , maya türü olan Saccharomyces cerivisiae , bir tere türü olan Arabidopsis thaliana ve bir tür iplik solucanı Ceanorhabditis elegans tır. Örnek verilen canlıların ortak özelliği genomlarının az sayıda gen taşımasıdır. Bu durum genler üzerindeki çalışmaları kolaylaştırmaktadır. Bilimsel çalışmalarla bu canlıların gen dizilişleri belirlenmiş ve prokaryot canlılar ile ökaryotlar arasında büyük oranda gen benzerliği olduğu gösterilmiştir. Bu durum uzun yıllar öncesine dayanan ökaryotların prokaryotlardan farklılaştığı düşüncesini güçlendirmektedir. Bilim insanlarının hücreye ilişkin merak ettiklerinin arasında çekirdek zarının oluşumu da yer almıştır. Bu oluşuma ilişkin görüşlerden biri, hücre zarının içeri doğru katlanmalar yaparak çekirdek zarını oluşturduğu yönündedir. Bunu düşündüren durum bakteri kromozomunun hücre zarına tutunmuş olmasıdır. İleri sürülen düşünce bu bölgedeki zarın kromozomu da içine alacak biçimde katlanması ve hücre zarından ayrılarak çekirdeği oluşturmasıdır. Ökaryot hücrede çekirdek dışında kendine ait DNA'sı bulunan kloroplast ve mitokondrilerin oluşumuna ilişkin de bazı görüşler vardır. Bunlardan biri endosimbiyozis hipotezidir. Simbiyozis kavramı iki canlının ortak yaşamasını belirtmek amacıyla kullanılmıştır. Bu hipoteze göre oksijenli solunum yapan mor bakteri çekirdeği bulunan ilkel ökaryot hücreye girerek ortak yaşama birliği oluşturmuştur. Bu ortak yaşamda karşılıklı yarar söz konusudur. Bakteri, hücre için gerekli enerjiyi sentezlerken hücre de bakteriye besin sağlamıştır. Kloroplastların da benzer biçimde siyanobakterilerin ilkel ökaryot hücreye girmesiyle oluştuğu ileri sürülmektedir. Böylelikle siyanobakteri ilkel ökaryot hücreye fotosentez yapabilme yeteneğini kazandırmıştır.


Genlerdeki genetik bilginin ribozomlardaki proteinlere dönüşme süreci iki ana basamakta gerçekleşmektedir. - DNA'nın bir ipliğinin üzerindeki genetik kodlara uygun olarak mRNA sentezinin gerçekleştiği transkripsiyon olayı, - mRNA'nın, şifrenin kopyasını alıp sitoplazmaya geçmesinden sonra ribozom tarafından okunup protein sentezinin gerçekleştiği evre olan translasyon evresidir. Francis Crick, 1958 yılında bu sürece santral dogma adını vermiştir (Şekil 1.20). Protein sentezi başlamadan önce DNA üzerinden mRNA sentezinin gerçekleşmesi gerekir. Bu sentez, RNA polimeraz enzimi tarafından gerçekleştirilir. Protein sentezi için bilgi taşıyan genin iki sarmalı RNA polimeraz tarafından kısmi olarak çözülür. Genin iki ipliğinden RNA sentezi için kalıp görevi yapana anlamlı iplik, karşısındakine ise tamamlayıcı iplik denir. Anlamlı iplikteki nükleotitlerin her birinin karşısına mRNA sentezi için uygun nükleotit gelir. Adeninin karşısına urasil, timinin karşısına adenin, guaninin karşısına sitozin, sitozinin karşısı- na ise guanin nükleotidinin gelmesiyle anlamlı ipliğin karşısında bir mRNA zinciri sentezlenmiş olur. Bu olaya transkripsiyon denir (Şekil 1.21). Sentezlenen tüm mRNA moleküllerinin ilk üç nükleotidi, başlatma kodonunu oluşturan adenin, urasil ve guanindir . Durdurma kodonlarından birine gelindiğinde ise mRNA'nın sentezi sona erer, böylece transkripsiyon süreci tamamlanmış olur. RNA polimeraz enzimi DNA'dan ayrılır ve DNA'nın iki ipliği tekrar birleşir. Sentezlenen mRNA, çekirdekten çıkar ve sitoplazmaya geçerek ribozomun küçük alt birimine bağlanır. Sitoplazmaya geçen mRNA'nın, ribozomun küçük alt birimine bağlanması ile translasyon olayı başlar. mRNA'nın başlatma kodonu , ribozom tarafından okunur. AUG kodonunun karşılığı olan UAC antikodonuna sahip tRNA, sitoplazmada metiyonin amino asidini kendine bağlar. Bu sırada ATP harcanır. tRNA, taşıdığı metiyonin amino asidini mRNA'nın başlatma kodonuna karşılık gelecek şekilde ribozoma getirir. İlk amino asit ribozoma getirildikten sonra ribozomun büyük alt birimi küçük alt birimine bağlanır ve böylece protein sentezi başlar (Şekil 1.22). Sonraki aşamada ikinci kodon okunur ve bu kodona karşılık gelen antikodona sahip tRNA, aynı şekilde sitoplazmada kendi amino asidini bağlayarak ribozomdaki ilk tRNA'nın yanına yerleşir. Bu iki tRNA'nın taşıdıkları amino asitler arasında peptit bağı kurulur (Şekil 1.23). İlk amino asit, ikinci amino aside bağlandıktan sonra ilk amino asidi getiren tRNA, çıkış bölgesine gelerek ribozomu terk eder. Bu sırada ribozom, mRNA'nın üzerinde bir kodon kayar ve üçüncü kodonu okur. Üçüncü kodonun okunması ile bu kodona karşılık gelen ve üçüncü amino asidi taşıyan tRNA ribozoma girer. İkinci amino asit ile üçüncü amino asit peptit bağı ile bağlanır. Amino asidini bırakan ikinci tRNA da aynı şekilde çıkış bölgesinden ribozomu terk eder (Şekil 1.24). Dikkat edilecek olursa ribozomda tRNA'ların bulunabildiği üç bölge vardır. Bu bölgelerden birincisi tRNA'nın ribozoma girdiği, ikincisi amino asitlerin birbirine bağlandığı, üçüncüsü ise amino asidini bırakan tRNA'nın ribozomu terk ettiği bölgedir. Okunma ve amino asitlerin birbirine bağlanması son amino asit gelinceye kadar devam eder. Ribozom, mRNA'nın sonundaki durdurma kodonuna geldiğinde bu kodona karşılık gelen antikodona sahip tRNA bulunmadığından buraya amino asit getirilemez. Durdurma kodonu, sonlanma faktörü adı verilen proteini bağlar. Bu protein, sentezlenmiş olan polipeptid zincirinin tRNA'dan koparak serbest kalmasını sağlar (Şekil 1.24). Eğer aynı protein çeşidinden çok sayıda üretilmesi gerekiyorsa mRNA, aynı anda çok sayıda ribozom tarafından okunabilir; buna polizom adı verilir. Polizom durumunda enerji ve zaman tasarrufu sağlanarak bir protein çeşidinden aynı anda çok sayıda üretilmiş olur (Şekil 1.25).


Proteinler; karbon , hidrojen , oksijen ve azot elementlerinden oluşur. Bazı proteinler yapılarında bu elementlerin yanı sıra kükürt elementi de bulundurur. Proteinlerin yapı birimleri amino asitlerdir. Şekilde görüldüğü gibi bir amino asitin yapısı karbon atomuna bağlı sabit ve değişken gruplardan oluşur. Sabit grup hidrojen atomu, amino grubu ve karboksil grubundan oluşur. Bunlar bütün amino asit çeşitlerinde aynıdır. Değişken veya radikal grup ise amino asitlerde farklılık gösterir. Amino asitlerin çeşitliliğini radikal grup belirler. Amino asitler amfoter özelliğe sahiptir. Yani asitler karşısında baz, bazlar karşısında da asit gibi davranırlar. Yapısı ve işlevi farklı olan binlerce protein, 20 farklı amino asitin farklı sayı ve dizilişle biraraya gelmesiyle oluşur. Bitkiler bu 20 çeşit amino asitin tamamını üretebilir. İnsanlar ise 12 çeşit amino asiti dönüşüm reaksiyonları ile karaciğerde üretirken 8 çeşit amino asiti üretemezler. İnsanların üretemediği bu amino asitlere temel amino asitler denir. İnsanlar temel amino asitleri besinlerle hazır almak zorundadır. Ayrıca son yıllarda yapılan araştırmalarda 2 yeni aminoasitin varlığı tespit edilmiştir. Genellikle hayvansal besinlerle alınan proteinler üstün kalitelidir. Bunun sebebi hayvansal proteinlerin yapısında temel amino asitlerin yeterli miktarda bulunmasıdır. Bitkisel besinlerle alınan proteinler ise temel amino asitleri az içerdiği için düşük kaliteli proteinlerdir. Şekilde görüldüğü gibi bir amino asitin karboksil grubundaki hidroksil ile diğer amino asitin amino grubundaki hidrojeninin birleşmesi ile peptit bağı oluşur. Protein oluşumunu sağlayan bu tip reaksiyonlar peptitleşme olarak bilinir. Her peptitleşme reaksiyonu sonucunda 1 molekül su açığa çıkar. İki amino asitin birleşmesiyle dipeptit, üç amino asitin birleşmesiyle tripeptit, çok sayıda amino asitin birleşmesiyle polipeptit oluşur. Proteinler genellikle birden fazla polipeptit zincirinden oluşur. Protein sentezi tüm canlılarda ribozom adı verilen organellerde gerçekleşir. Uygun olmayan sıcaklık, pH, basınç ve yoğun tuz çözeltisi proteinlerin üç boyutlu özgün yapısını bozabilir. Bu duruma denatürasyon denir. Denatürasyona uğramış proteinler genellikle eski haline dönemez. Örneğin yumurta pişirildiğinde yapısındaki protein değişime uğrar yani denatüre olur. Proteinler, karbonhidrat ve yağlardan farklı olarak DNA molekülündeki şifrelere göre sentezlenir. Canlılardaki DNA yapısının birbirinden farklı olması; üretilen proteindeki amino asitlerin sayı, çeşit ve dizilişinin de farklı olmasına sebep olur. - Aktin ve miyozin adlı proteinler, kasların kasılıp gevşemesinde görev alır. - Fibrinojen adlı protein, kanın damar dışında pıhtılaşmasında görev alır. - Mikroplara karşı vücudun savunmasında görevli olan antikorlar, protein yapılıdır. - Kandaki oksijen (O2) ve karbondioksitin (CO2) taşınmasında görevli olan hemoglobinin yapısına katılır. - Enzim ve hormonların yapısına katılarak düzenleyici olarak iş yapar. - Keratin proteini; saç, tırnak, kıl ve derinin yapısına katılır. - Protein bakımından yetersiz beslenme sonucunda büyüme yavaşlar, bağışıklık sistemi zayıflar, yaralar geç iyileşir, vücut su toplar yani ödem oluşumu gözlenir. - Glikozun proteinlerle birleşmesi sonucunda oluşan glikoproteinler, hücre zarının yapısında bulunur. Glikoproteinler hücrelerin birbirini tanımasını sağlayan moleküllerdir. - Karbonhidrat ve lipit depolarının tükendiği uzun süreli açlık durumlarında proteinler enerji kaynağı olarak kullanılır. - Proteinler canlı hücrelerin yapımına katıldığından enerjiye dönüşümü en son sırada gerçekleşir. Karbonhidratlar ise enerjiye dönüşen en hızlı organik moleküllerdir.


Deri, saç, tırnak, boynuz gibi yapıların ana maddesinin protein olduğunu biliyor musunuz? Örümcek ağını oluşturan ipek de protein yapısındadır. Büyük oranda glisin, alanin ve serin amino asitleri içerir. Sıvı halde salgılanır, dışarı atılırken yapısı değişir ve sertleşir. Örümcek ağında tek bir iplik bir çok iplikçikten oluşmuştur. Naylon kadar sağlam olan örümcek ipeği naylondan daha elastiktir. Canlılarda proteinler yapısal özelliklerinin yanı sıra bazı canlılık olaylarının gerçekleşmesinde işlevsel olarak görev alır. Örneğin hemoglobin protein yapılı oksijen taşıyan bir moleküldür. Kandaki glikoz düzeyinin dengelenmesinde görev alan insülin bir hormondur ve protein yapısındadır. Proteinler büyük ve karmaşık yapılı organik bileşiklerdir. Diğer organik bileşiklerde bulunan karbon , hidrojen , oksijen atomlarıyla birlikte proteinlerde azot elementi de yer alır. Ayrıca yapılarında kükürt ve fosfor da bulunabilir. Proteinlerin temel yapı birimleri amino asitlerdir. Bir amino asidin yapısında amino grubu (NH2 ), karboksil grubu ve radikal grup vardır. Radikal değişken grup demektir. Radikal grubun farklı olması amino asitlerin çeşitliliğini sağlar. Örneğin amino asitte radikal grup olarak hidrojen atomu bulunursa glisin, CH3 bulunursa alanin amino asidi oluşur. Laboratuvarda değişik radikal gruplar eklenerek amino asit çeşitleri elde edilebilir. Amino asitler birbirlerine amino ve karboksil gruplarıyla bağlanır. Aşağıda görüldüğü gibi iki amino asidin birleşmesi sırasında bir molekül su çıkarak peptit bağı kurulur. İki amino asidin bir peptit bağıyla birleşmesi sonucu dipeptit; üç amino asidin iki peptit bağıyla birleşmesinden de tripeptit; çok sayıda amino asidin birleşmesiyle polipeptit oluşur. Bazı proteinler birden fazla polipeptidin birleşmesiyle oluşmuş yapılardır. Çok sayıda amino asit dehidrasyon sentezi sonucu birleşerek proteinleri oluştururken proteinler hidrolizle yapı birimleri olan amino asitlere ayrışır. Doğada proteinlerin yapısına katılan yirmi çeşit amino asit bulunur. Bu amino asitlerden sekiz tanesi insan vücudunda sentezlenemez. Vücudumuzun işlevlerini yerine getirebilmesi için besinlerle dışarıdan almamız gereken amino asitlere temel amino asitler denir. Bitkiler bütün amino asitleri kendileri sentezleyebilirken hayvanlar temel amino asitleri besinlerle dışarıdan hazır alır. Hücrede sentezlenen protein her canlıda kendine özgüdür. Çünkü proteini oluşturan amino asitlerin çeşidi, sayısı ve dizilişleri hücre DNA'sı tarafından her canlıda farklı şekilde belirlenir. Protein sentezi sırasında amino asitlerin dizilişi genlerle kontrol edilir. Isıtma, yüksek basınç ve tuz derişimi gibi etkenler proteinlerin yapısını bozar. Bu olaya denatürasyon denir. Proteinlerin yapısının bozulduğunu yağda yumurta pişirdiğimizde gözlemleyebiliriz. Yapısı bozulan protein artık biyolojik olarak aktif olmayan bir proteindir. Çünkü denatürasyona neden olan tepkimeler geri dönüşlü değildir. Proteinlerin organizmadaki görevlerini şu şekilde sıralayabiliriz. - Proteinler kıkırdak, kemik, kas vb. dokuların yapısına katılır. - Proteinler hücre zarının yapısına katılarak madde geçişlerinde önemli rol oynar. - Bitki ve hayvanlarda vücutta farklı metabolik olayların düzenlenmesinde görev alan bazı hormonların yapısında proteinler bulunur. - Proteinler vücudun bağışıklık sisteminde görev alır. - Proteinler çeşitli tepkimelerin gerçekleşmesini sağlayan enzimlerin yapısına katılır. - İnsan vücudunda yıpranan hücrelerin yerine yenilerinin yapılması proteinler sayesinde olur. - Proteinler alyuvarlarda bulunan hemoglobinin bir kısmını, kan proteinlerinden olan albumin, globulin ve fi brinojenin yapısını oluşturur. - Proteinler hücre içi ve hücre dışı sıvı dengesinin korunmasında rol alır. - Vücuda karbonhidrat ve yağların yeterli alınmadığı durumlarda proteinler enerji sağlamak için kullanılır. - Proteinler hücre içi ve hücre dışı sıvılarda oluşan pH değişikliklerini dengeler. - Proteinler büyüme ve gelişme sırasında yeni hücrelerin yapımında, dokuların onarımında görev alır. İhtiyaçtan fazla tüketilen proteinler vücutta karbonhidrat ve yağa dönüştürülerek depo edilir. Vücuda yeterli protein alınmadığında yaraların iyileşmesi gecikir, savunma sistemi zayıfl ar ve mikroplara karşı direnç azalır. Hastalık riski artar. Büyümekte olan çocukların zihinsel gelişimi olumsuz yönde etkilenir.


Proteinler; Hücre zarının, organellerin, kas, kıkırdak, kemik gibi dokuların, bazı hormon ve enzimlerin yapısına katılır. Karbon , oksijen , hidrojen , azot ve kükürt atomlarını içerir. Hücrede ribozom adı verilen organellerde sentezlenir. Proteinleri oluşturan yapı taşları aminoasitlerdir. Canlılar tarafından sentezlenebilen yirmi çeşit amino asit vardır. Proteinler bu amino asitlerin çeşitli kombinasyonlarla birleşmesinden oluşur. Protein molekülü yüzlerce hatta binlerce amino asit içermektedir. Protein zincirlerinde bulunan aminoasitlerin sayısı ve dizilimi farklı protein çeşitlerinin oluşmasını sağlar. Amino asitler; amino grubu, karboksil grubu, bir karbon atomu, bir hidrojen atomu ve R ile gösterilen radikal grup içerir. Değişken grubun özellikleri amino asidin kendine özgü yapısını belirler. Canlılarda 20 çeşit aminoasit vardır. Birçok bakteri ve bitki bu 20 çeşit amino asitin hepsini sentezleyebildiği halde, hayvanlar ancak 12 kadarını sentezleyebilir. Hayvanlar, sentezleyemedikleri aminoasitleri dışarıdan besin yoluyla alır. Bu aminoasitlere temel aminoasit denir. Yüzlerce aminoasidin birleşmesiyle oluşan zincirler polipeptit olarak adlandırılır. Proteinler genellikle birden fazla polipeptit zinciri içerir. Proteinler birçok metabolik olayın gerçekleşmesinde görev alır. Eter, kloroform gibi çözücüler ile sıcaklık, pH, tuz derişimi gibi koşullar proteinin yapısını bozar. Bu olaya denatürasyon denir. - Hücre yapımında ve dokuların onarımında görev alır. - Hücre zarının yapısına katılarak madde geçişlerinde görev yapar. - Antikor yapısına katılarak vücudun bağışıklığında görev alır. - Hemoglobin yapısına katılarak solunum gazlarının taşınmasında görev alır. - Kan proteinlerinden albümin ve globulini oluşturarak kanın ozmotik basıncının düzenlenmesinde, fibrinojenin yapısına katılarak kan pıhtılaşmasında görev alır. - Hücre içi ve dışı sıvıların pH değişimlerini dengeleyerek homeostasıinin korunmasında rol oynar. - Zorunlu durumlarda enerji kaynağı olarak kullanılır.


Protista alemi; ökaryot hücre yapısına sahip olan, tek hücreli ve çok hücreli canlılardan oluşan bir alemdir. Bu alemde yer alan canlılar, genellikle sularda ve nemli bölgelerde yaşamını sürdürür. Tek hücreli türlerinde yaşamsal faaliyetler, hücre içindeki organellerde gerçekleşir. Sınıflandırılmasında bazı problemler bulunduğundan bu gruptaki canlılar, bitki ve hayvanlardan ayrı gruplandırılmıştır. Protista alemi; kamçılılar, kök ayaklılar, silliler , sporlular, algler ve cıvık mantarlar olmak üzere altı grupta incelenir. Kamçılılar, bir veya birkaç tane kamçı yardımıyla sıvı ortamlarda hareket eder. Kamçı, besinlerin yakalanmasının yanı sıra dışarıdan gelen uyartıların algılanmasında da görev yapar. Kamçılılar genellikle tatlı sularda yaşar ve bölünerek ürer. Heterotrof, ototrof ve hem heterotrof hem de ototrof beslenen türleri vardır. Bazıları serbest bazıları ise koloni oluşturarak yaşar. Serbest yaşayan kamçılılara Euglena viridis adlı canlı örnek verilebilir. Bu canlının hücre çeperi yoktur. Bir ya da iki kamçı bulundurur. Dış kısmında pelikula denilen koruyucu bir kılıf taşır. Kamçı yardımıyla aktif olarak hareket eder. Kamçısının kök kısmında göz lekesi olarak bilinen ışığa duyarlı bir yapı bulunur. Bu canlı klorofil pigmenti içerdiği için kendi besinini üretebilir. Ancak gerekli durumlarda dışarıdan hazır besin de alabilir. Pandorina ve volvox ise koloni oluşturan kamçılılara örnektir. Pandorina'da koloni yapısındaki her hücre yeşil renklidir ve ikişer tane kamçıya sahiptir. Pandorinanın yapısını oluşturan hücre sayısı çok daha azdır ve bu hücreler arasında bir görev paylaşımı yoktur. Ancak Volvox kolonisindeki hücre sayısı daha fazladır ve bu hücreler arasında beslenme, üreme, korunma, hareket ve savunma gibi fonksiyonlar bakımından bir görev paylaşımı vardır. Ayrıca Volvox'da özelleşmeden dolayı bazı hücrelerde kamçı ve kloroplast olmayabilir. Kamçılı canlı türlerinden bazıları insanlarda çeşitli hastalıklara neden olabilmektedir. Örneğin Trypanosoma gambiense çeçe sineği tarafından taşınır. Bu sineğin insanı ısırması, sinir sisteminde hasara neden olur ve ölümcül olan uyku hastalığı ortaya çıkar. Leishmania tropica olarak bilinen kamçılı parazit ise insandan insana kan emen tatarcık sineği tarafından taşınır. Güneydoğu Anadolu'da görülen ve şark çıbanı denilen hastalığa sebep olan kamçılı türüdür. Kök ayaklı grubundaki canlılar; yalancı ayaklar yardımıyla hareket eder. En iyi bilinen örneği amiptir. Amibin belirgin bir hücre şekli yoktur ve sürekli şekil değiştirir. Amipler hareket edebilmek için hücre yüzeyinden geçici sitoplazmik uzantılar çıkarır. Bu şekilde hareket ederken aynı zamanda besinlerini de yakalar. Bu hareket şekli ilk defa amiplerde görüldüğü için amipsi ya da ameboid hareket adı verilmiştir. Bu aslında sıvı ortamlarda gerçekleştirilen bir kayma hareketidir. Amiplerin bazı türleri, insanın ve birçok hayvanın sindirim sisteminde parazit veya kommensal olarak yaşar. Parazit yaşam tarzında türlerden biri diğerinden fayda sağlar. Ancak diğer tür bu etkileşimden zarar görür. Komensal yaşam tarzında ise türlerden biri, bu ortak yaşam birliğinden fayda sağlarken diğeri, herhangi bir zarar ya da fayda görmez. Örneğin Entamoeba histolytica insan kalın bağırsağında parazit olarak yaşayan ve amipli dizanteriye sebep olan kök ayaklı bir canlıdır. Entamoeba gingivalis ise insanların ağız boşluğunda komensal olarak yaşayan zararsız bir türdür. Silliler , tek hücreli protistler içinde en gelişmiş organizasyona sahip olan canlılardır. Tatlı ve tuzlu sularda yaşayan türleri vardır. Hücre yüzeyini çevreleyen sil adı verilen yapılar; hareketi, dış çevreden gelen uyarılara uygun tepkilerin verilmesini ve beslenmeyi sağlar. Sillilerin en bilinen örneği, şeklinden dolayı terliksi hayvan olarak bilinen Paramecium caudatumdur. Silliler eşeysiz ve eşeyli olarak üreyebilir. Eşeysiz üremeleri genellikle ikiye bölünerek gerçekleşir. Eşeyli üremede ise iki terliksi hayvan arasında oluşan sitoplazmik köprü yardımıyla karşılıklı genetik madde değişimi görülür. Bu olaya konjugasyon denir. Silli canlıların hücrelerinin dış yüzeyinde pelikula adı verilen koruyucu bir kılıf bulunur. Sillerin arasında bulunan trikosist, yakıcı bir madde salgılayarak canlının düşmanına karşı kendini savunmasını sağlar. Sillilerin hücrelerinde biri büyük diğeri küçük olmak üzere iki çekirdek bulunur. Büyük çekirdek, hücre metabolizması ve eşeysiz üremeyi düzenlerken küçük çekirdek, eşeyli üremeden sorumludur. Silliler tüketici olarak beslenir. Ağız bölgesi yardımıyla fagositozla aldığı besini besin kofulunda sindirir, atık maddeleri ise hücre anüsünden uzaklaştırır. Sillilerde ozmotik dengeyi sağlayan kontraktil koful bulunur. Tatlı sularda yaşayan türlerinde hücre içine giren fazla su, kontraktil kofulların enerji harcayarak kasılıp gevşemesi sonucu hücre dışına atılır. Böylece bu kofullar hücre içindeki osmotik dengeyi sağlamış olur. Sporlular, spor adı verilen yapılar yardımıyla üredikleri için bu isim verilmiştir. Bu grubun en bilinen örneği sıtma hastalığının etkeni olan Plazmodium malariadır . Bu grupta bulunan türler hareket organelleri olmadığı için pasif olarak hareket eder. Sporlular hücre içi paraziti olarak yaşar ve besin ihtiyacını üzerinde yaşadığı canlıdan karşılar. Üremeleri, eşeysiz üremenin eşeyli üremeyi takip ettiği iki aşamada gerçekleşir. Algler de bitki hücreleri gibi fotosentez yapar ve hücre çeperine sahiptir. Alglerin karasal hem de sucul ortamlarda yaşayan türleri vardır. Dünyada üretilen serbest oksijenin çok büyük bir kısmı algler tarafından üretilir. Bir hücreli olabildikleri gibi çok hücreli olanları da vardır. Plastitlerinde değişik renklerde pigment maddeleri bulunur. Algler; taşıdıkları pigmentlere göre yeşil, kahverengi, altın sarısı ve kırmızı algler olarak sınıflandırılır. Bazı algler, mikroskobik olmasına rağmen bazıları da metrelerce boya sahiptir. Cıvık mantarlar, ipliksi yapıda ve belirgin bir hücre şeklinden yoksun olan canlı grubudur. Cıvık mantarlar, sitoplazmasında genellikle çok sayıda çekirdeğe sahip olması ve ameboid hareket etmesi nedeniyle gerçek mantarlardan ayrılır. Hücre çeperleri yoktur. Cıvık mantarlar nemli bölgelerde yaşar, eşeyli veya eşeysiz olarak çoğalabilir. Ayrıştırıcı olarak beslenebilen canlılardır. Cıvık mantarlar; patates, buğday ve kavun gibi bitkilerde parazit olarak yaşadıkları için önemli ekonomik kayıplara neden olur.


Protista, nemli topraklarda, küçük su birikintilerinde, hayvanların vücut sıvılarında vb. çok farklı ortamlarda yaşar. Protista türlerinin çoğu bir hücrelidir. Bu bir hücreliler ökaryot hücre yapısına sahip mikroskobik canlılardır. Basit yapılı olmalarına rağmen çok hücreli organizmalarda görülen yaşamsal faaliyetlerin tümünü sitoplazmalarındaki organellerde gerçekleştirir. Protista alemindeki bir hücreliler beslenme bakımından ökaryotların en fazla çeşitlilik gösteren grubudur. Protista alemi bugün tanımlanabilen 215.000 farklı canlı türünü kapsamaktadır. Bilim insanları bu alemi çeşitli gruplar altında toplamaktadır. Biz protista çeşitlerini 6 grupta inceleyeceğiz. Hareket organeli olarak bir ya da birkaç kamçı bulunduran bir hücreli canlılardır. Bazı kamçılılar kloroplast taşır. Çoğalmaları ikiye bölünme ile olur. Euglena ve Trypanosoma kamçılıların en tanınmışlarıdır. Tripanozoma omurgalı hayvanların kanında parazit olarak yaşayan kamçılı bir hücrelidir. Uyku hastalığına neden olan tripanozoma türleri çeçe sineğinin ısırmasıyla insana taşınır. Uyku hastalığı Afrika'da yaygın olarak görülür. Öglena türleri, kloroplast taşıdıkları için besinlerinin bir kısmını kendileri sentezler, bir kısmını da dışarıdan hazır alır. Öglenaların bazı bölgelerde aşırı çoğalması sonucu oluşan atık maddeler balık ve diğer deniz hayvanları için zehir etkisi de yapabilmektedir. Beslenme ve hareketlerini yalancı ayaklarıyla sağlayan bir hücreli canlılardır. Bazı türlerde sabit bir hücre şekli bulunmazken bazılarında kalsiyum karbonat ya da silisten yapılmış kabuk bulunur. Kamçılılar ve sillilere göre daha az organel içerir. Bu yüzden basit yapılı organizma sayılır. Kök ayaklıların Amoeba , Foraminifera, Radiolaria gibi çeşitleri vardır. Amipler tatlı sularda yaşar. Besinlerini yalancı ayaklarıyla dış ortamdan alır ve sitoplazmalarında bulunan besin kofulları içinde sindirir. Aşağıdaki şekilde amibin hücre yapısı görülmektedir. İnsan bağırsağında amipli dizanteriye neden olan türleri, parazit olarak yaşar ve oldukça tehlikelidir. Sporluların hareket organelleri yoktur. Besinlerini bulundukları ortamdan hazır alır. Besin kofulu ve kontraktil koful bulunmaz. Omurgalı ve omurgasız hayvanların doku hücrelerinde parazit olarak yaşayan canlılardır. Çoğalmaları eşeysiz üremenin eşeyli üremeyi takip ettiği iki evrede gerçekleşir. Gregarina, Plasmodium, Eimeria bu grubun örneklerindendir. İnsanlarda sıtma hastalığına neden olan Plasmodium malaria da bu gruba tipik bir örnektir. Plasmodium, anofel cinsi bir sivrisineğin dişisi tarafından insana taşınır ve alyuvarlarda çoğalır. Çoğalan parazitlerin alyuvarları parçalayıp kana karışması sırasında insanda hastalık belirtileri ortaya çıkar. Protistlerin insan sağlığı üzerindeki etkilerini ve neden oldukları hastalıkları öğrenmek amacıyla aşağıdaki etkinliği yapınız. Sillilerin çoğu tatlı sularda bir kısmı da denizlerde yaşar. Sillilerde hücre ağzı ve anal açıklık bulunur. Çeşitlilik gösteren silliler grubu harekette ve beslenmede kullandıkları siller nedeniyle bu adı almışlardır. Sillilerin yapılarında büyük ve küçük çekirdek olmak üzere iki tip çekirdek bulunur. Büyük çekirdek hücrenin metabollik olaylarını ve eşeysiz üremeyi kontrol eder. Küçük çekirdek ise eşeyli üremeden sorumludur. Silliler besinlerini dışarıdan hazır olarak alan heterotrof organizmalardır. Yaşadıkları ortamdaki bakteriler, diğer protistler, bazı fotosentetik bir hücreliler, organik besin parçacıkları besinleridir. Silliler bu besinleri hücre ağzından fagositozla alır. Tatlı sularda yaşayan silliler kontraktil kofulları aracılığıyla hücreye giren fazla suyu dışarı atar. Sillilerde hücre şeklinin sabit kalmasını sağlayan, hücre zarının altında ve sillerle bağlantılı bir mikrotübül sistemi bulunur. Paramecium, Spirostomum , Euplotes , Stentor bu grubun örneklerindendir. Deniz kenarında fırtınadan sonra, kumsalda marul görünümündeki yaprakları birçok kişi görmüştür. Alg olarak adlandırılan bu canlıların çoğu tatlı suda ve denizde yaşar. Ökaryot canlılardan olan alglerin bazıları bir hücrelidir. Örneğin, diatom , Chlamydomonas . Bazıları ise çok hücrelidir. Örneğin, Ulva , Ulothrix , Sargassum, Pandorina. Çok hücreli alglerde doku farklılaşması yoktur. Bu nedenle gerçek kök, gövde, yaprak gibi organları gelişmemiştir. Algler klorofil pigmentini bulundurdukları için fotosentez yaparak kendi besinlerini kendileri üretebilir. Bu yüzden suda yaşayan heterotrof canlıların besin ve oksijen kaynağıdır. Yeryüzünde üretilen besin ve oksijenin büyük çoğunluğu algler tarafından sağlanmaktadır. Eşeyli ve eşeysiz ürer. Algler bir ya da çok hücreli olmanın dışında taşıdıkları pigmentlere göre de gruplandırılır. Bu gruplar yeşil algler, kahverengi algler, altın sarısı ve kırmızı alglerdir. Protistler biyolojik ve ekonomik önemi olan organizmalardır. Bu organizmalardan bir tür yeşil alg olan deniz marulu besin olarak tüketilebilir. Özellikle Asya'da deniz kıyısında yaşayan insanlar besin olarak tüketilen algleri hasat ederler. Diyatomlar; diş macunu yapımında, izolasyon ve filtrelerde kullanılmaktadır. Esmer alglerden olan Laminaria'dan çorba yapımında yararlanılır. Kırmızı ve kahverengi alglerin hücre duvarlarında jel oluşturan maddeler ayrıştırılarak gıda katkı maddesi yapılır. Bu maddeler puding, mayonez gibi besinler için kıvam artırıcı olarak kullanılır. Mikrobiyolojik kültür ortamlarının hazırlanmasında jel oluşturan madde olarak görev alır. Plastik, deodorant, boya, yapay tahta üretiminde de kullanılır. Cıvık mantarlar nemli ve organik maddelerin zengin olduğu ortamlarda yaşar. Bol yağışlı bir günün ardından ormanlık alanlarda çürümekte olan yaprak ve dalların üzerinde, ağaç gövdelerinde, cıvık mantarları görebilirsiniz. Parlak renkli ve küflere benzeyen görünüşleri ile ayırt edebilirsiniz. Cıvık mantarlar serbest yaşayan, amip gibi hareket eden, hücre duvarı olmayan ökaryot organizmalardır. Amipsi hareketlerle besinlerini alır. Cıvık mantarların üremeleri eşeysiz ve eşeyli olur. Ayrıştırıcı organizmalar olduklarından madde döngülerinde rol oynar. Dictyostelium , Ceratiomyxella , Arcyria cıvık mantar örnekleridir.


Köpek balıkları, koku alma duyusu sayesinde müthiş birer avcıdır. Öyle ki yaklaşık 100 litre su içindeki 1 damla kanın kokusunu yüzlerce metre uzaklıktan alabilir. Bilimsel çevrelerde 25 yıldır kabul edilen anlayış, köpek balıklarının avlarını takip etme mekanizmalarının her bir burun deliği tarafından algılanan koku yoğunluğu farkına bağlı olduğuydu. Bilimsel bir çalışma, klasik anlayışın aksine köpek balıklarının avlarını bulurken burun delikleri arasındaki koku algılama zaman farkının daha etkili olduğunu ortaya koydu. Güney Florida Üniversitesinden Jayne Gardiner'ın da aralarında bulunduğu bir grup araştırmacı tarafından gerçekleştirilen bu çalışmaya göre köpek balıkları kokuyu ilk aldıkları burun deliğinin tarafına yöneliyor. Araştırmacılar gri-kahverengi köpek balıkları ile havuzda bir seri deney gerçekleştirdi. Av kokusu oluşturmak için mürekkep balığından faydalanıldı ve köpek balıkları için deney amaçlı tasarlanmış özel başlıklar kullanıldı. Bu başlıklarda iki tüp bulunuyordu ve mürekkep balığı kokusunun köpek balığının burun deliklerine sırayla ulaşmasını sağlıyordu. Gerçekleştirilen deneyde zaman farkı 0,1-0,5 saniye arasında ise köpek balıklarının kokuyu ilk hissettikleri tarafa yöneldiği gözlemlendi. Herhangi bir zaman farkı olmadığında veya zaman farkı 1 saniyeden daha fazla olduğunda sağa veya sola dönme olasılığının eşit olduğu görüldü. İkinci deneyde ise mürekkep balığı kokusu ilk burun deliğine ulaştırıldıktan 0,5 saniye sonra diğer burun deliğine çok daha yoğun bir mürekkep balığı kokusu iletildiğinde köpek balığının yoğunluğu yüksek olan tarafa değil de kokuyu ilk aldığı tarafa yöneldiği görüldü. Tekrarlanan deneylerde de zamanlama farkının yoğunluk farkına baskın çıktığı gözlemlendi. Bu ise köpek balıkları için bunca zamandır geçerli kabul edilen, av bulma sürecinde en etkin mekanizmanın yoğunluk farkı olduğu savını çürütüyor.


Birçok canlı, değişik nedenlerle zarar gören ya da kopan vücut parçalarını yenileme özelliğine sahiptir. Bu özelliğe rejenerasyon denir. Bazı canlılar kopan vücut parçalarının eksik kısımlarını tamamlayarak yeni canlılara dönüşür. Bu şekilde gerçekleşen eşeysiz üreme çeşidine rejenerasyonla üreme adı verilir. Rejenerasyon; bazı canlılarda doku düzeyinde bazı canlılarda organ düzeyinde, bazı canlılarda ise vücut düzeyinde gerçekleşir. Doku ve organ düzeyli rejenerasyonlar üreme değildir. Kuşlar ve memelilerde rejenerasyon çoğunlukla doku düzeyinde; yengeç, semender ve kertenkele gibi bazı hayvanlarda organ düzeyinde gerçekleşir. Denizyıldızında kopan kol, merkezi diskten pay almamışsa rejenerasyon organ düzeyindedir. Vücut düzeyinde rejenerasyonda da kopan kol, merkezi diskten pay almışsa yeni bir birey meydana gelir. Planaryada rejenerasyon vücut düzeyinde olup üremeyi sağlar. Oldukça yüksek rejenerasyon yeteneğine sahiptir. Planaryanın orta kısmından alınan yeterli büyüklükteki parça, yeni bir baş ve kuyruk oluşturabilir. Boyuna ikiye kesildiğinde de iki yeni birey meydana gelir. Rejenerasyonda mitoz, büyüme, gelişme, yeni doku ve organların oluşumu sırasında farklılaşma gerçekleşebilir. Canlıların gelişmişlik düzeyi ile rejenerasyon yeteneği ters orantılıdır. Yengeç çenesini, semender bacağını, kertenkele kuyruğunu yenileyebilir. İnsanda kırılan kemiğin onarılması, yaraların iyileşmesi, bağırsak iç yüzeyinin ve dilin hücrelerinin yenilenmesi doku düzeyindedir. Karaciğer, deri, mide insanda rejenerasyon yeteneği yüksek olan organlara örnek olarak verilebilir.


Rh faktörüne bağlı Rh uyuşmazlığı sadece Rh- anne ile Rh+ babanın Rh+ kan grubuna sahip fetüs oluştuğunda ortaya çıkar. Rh+ fetüsün alyuvarlarında Rh antijeni bulunur. Anne ile fetüs arasında madde alışverişini sağlayan plasenta antijenlerin fetüsten anneye geçişini engeller. Hamileliğin son dönemlerinde plasentanın geçirgenliğinin artması nedeniyle Rh antijenleri embriyodan annenin kanına geçebilir. Annenin kanında akyuvarlar Rh antijenine karşı Rh antikoru üretir. Plasenta aracılığı ile fetüse geçen antikorlar fetüsün alyuvarlarını parçalar. Bu olaya Rh uyuşmazlığı denir. Kan uyuşmazlığı sonucunda bebekte kansızlık ve sarılık görülür. Kalıcı beyin hasarı oluşabilir. Rh- anne ile Rh+ babanın evliliklerinde Rh uyuşmazlığının görülme olasılığı babanın heterozigot ya da homozigot olmasına bağlıdır. Rh- annenin ilk hamileliğinde kanında antikor üretimi yeni gerçekleştiği için bebek antikorlara yakalanmadan doğabilir. Annenin kanında Rh antikoru önceden hazır olarak bulunduğundan ikinci ya da daha sonraki Rh+ bebeklerin doğumunda Rh uyuşmazlığı görülür. Ancak anne Rh+ bebek Rh- olduğu durumda Rh+ annenin vücudunda Rh- bebeğe karşı antikor üretilmediğinden Rh uyuşmazlığı görülmez.